Կաղապար:Արդեօք Գիտէ՞ք

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hyw">
  <siteinfo>
    <sitename>Ուիքիփետիա</sitename>
    <dbname>hywwiki</dbname>
    <base>https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Ուիքիփետիա</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Ուիքիփետիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ստորոգութիւն</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Կաղապար:Արդեօք Գիտէ՞ք</title>
    <ns>10</ns>
    <id>24</id>
    <revision>
      <id>257439</id>
      <parentid>255785</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>257439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="1ghhe50z46x8vpya7qvcnxctlfyqbqu" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Capoeira-Yoyogipark-2014.ogv|150px|frameless|աջից]]

*․․․ որ 1930-ական թուականներուն [[Քափոէյրա|քափուէյրան]] սկսած է ճանչցուիլ իբրեւ պրազիլեան աւանդութիւն եւ մարզաձեւ: Այժմ [[Պրազիլ|Պրազիլի]] մէջ ֆութպոլէն ետք ան երկրորդ ազգային մարզաձեւն է:
*․․․ որ առաջին ողիմպիական ախոյեանը Քորէպուս անունով յոյն խոհարար մըն եղած է, որ սփրինթ վազքի մրցումը յաղթած է Ք.Ա. 776 թուականին։
*․․․ որ [[Ողիմպիական Խաղեր|ողիմպիական խաղերու]] պատմութեան ամէնէն երէց մարզիկ շուէտացի Օսքար Սուան՝ 72 տարեկան եւ 281 օրուան եղած ատեն, մասնակցեցած է 1920-ի ողիմպիական մրցումներուն:
*․․․ որ քոնկ ֆու մարտարուեստը չէ հնարուած [[Ճափոն|Ճափոնի]] մէջ, այլ՝ ծագած է [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ։</text>
      <sha1>1ghhe50z46x8vpya7qvcnxctlfyqbqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Happy (երգ, Ֆարել Ուիլիամզ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1193</id>
    <revision>
      <id>257441</id>
      <parentid>209852</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6516" sha1="kca9sdiilu8i6471lf1fqacilxeqd2x" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Երգ
| անուանում = Happy
| զկսբնական անուն =
| կազմ = 
| կազմի չափ = 220px 
| կատարող = Ֆարել Ուիլիամզ
| այլ կատարողներ = 
| ալպոմ = G I R L
| թողարկուած = [[21 Նոյեմբեր]], [[2013]]
| տեսակ = թուային
| ձայնագրուած = 2013
| ժանր = Neo soul, Funk
| տեւողութիւն = 3:53
| հեղինակ = Ֆարել Ուիլիամզ
| ձայնագրման ընկերութիւն = Columbia
| արտադրիչ = Ֆարել Ուիլիամզ
| ISWC = 
| երգեր = 
| նախորդ = «Lose Yourself to Dance» (2013)
| երգի_համար = 
| յաջորդ = «Move That Dope» (2014)
| այլ = }}

'''Հեփփի («Happy»)''', ամերիկացի երգիչ [[Ֆարել Ուիլիամզ]]ի երկրորդ «GIRL» Ալպոմին առաջին երգը, հրապարակուած է 21 Նոյեմբեր 2013-ին: Ստեղծագործութիւնը գլխաւորած է [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]], [[Պելճիքա]]յի, [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Իրլանտայի Հանրապետութիւն|Իրլանտայի]], [[Նոր Զելանտա|Նոր Զելանտայի]] եւ [[Ֆրանսա]]յի երաժշտական հիթ-շարքերը: Դեկտեմբեր 2013-ին  այս երգը կը դառնայ երգիչին երրորդ լաւագոյն երգը «UK Singles» ցանկին մէջ, որ կը գլխաւորէ շարքը, իսկ յաջորդ տարուան Փետրուարին, վերջին երգը կը գլխաւորէ «Billboard Hot» 100 շարքը: 2014-ին երգը կ'արժանանայ «Կրեմմի» մրցանակին՝ «լաւագոյն սոլօ փոփ կատարում» անուանակարգին մէջ:

== Պատմութիւն ==
Երգը հրապարակուած է 21 Նոյեմբեր 2013-ին եւ երաժշտական քննադատներու կողմէ արժանացած է դրական արձագանքներու, ինչպէս՝ Rolling Stone ամսագիրէն: 2014-ին «Հեփփի» երգը արժանացած է «Satellite Awards» մրցանակին, «լաւագոյն ֆիլմի երաժշտութիւն» անուանակարգին մէջ (Անճոռնի ես 2)&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.pressacademy.com/award_cat/current-nominees/ 2013 Nominations], December 2013.&lt;/ref&gt;: Այնուհետեւ արժանացած է «Օսգարի»՝ «ֆիլմի լաւագոյն երաժշտութիւն» ցանկին մէջ&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;Татьяна Ершова, Кирилл Головастиков. [http://lenta.ru/articles/2014/01/16/oscar/ Пой, худей, ругайся матом. Что надо знать о номинантах на «Оскар»]. 16 января 2014. [[Lenta.ru]]&lt;/ref&gt;:

2013-ին երգը Անգլիոյ երաժշտական հիթ-շարքին մէջ կը գրաւէ առաջին դիրքը, վաճառելով աւելի քան 107, 000 օրինակ: Մէկ տարի ետք «Հեփփի» երգը անգլիական հիթ-շարքին մէջ երրորդն էր, զիջելով միայն «Blurred Lines» (4 շաբաթ առաջին տեղը, Յուլիսին) եւ «Get Lucky» (4 շաբաթ առաջին տեղը, Մայիսին) երգերուն&lt;ref name = &quot;officialcharts1&quot;&gt;Daniel Lane. {{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/pharrells-happy-knocks-sam-baileys-skyscraper-off-number-1-2702/ |title=Blurred Lines and Get Lucky collaborator Pharrell Williams claims his third chart topping single of 2013 and the final Number 1 of the year. |publisher=officialcharts.com |date=2013-12-29 |accessdate=2014-01-07}}&lt;/ref&gt;: Երգը Հոլանտայի հիթ-շարքին մէջ կը գրաւէ առաջին հորիզոնականը&lt;ref&gt;{{cite news|last=Oitmann|first=Pierre|url=http://www.nu.nl/muziek/3599159/pharrell-williams-scoort-eerste-solo-nummer-1-hit.html|title=Pharrell Williams scoort eerste solo-nummer 1-hit|publisher=NU.nl news|language=Dutch|date=October 11, 2013|accessdate=November 24, 2013}}&lt;/ref&gt;:

2014-ին [[ԱՄՆ]]-ի մէջ երգը վաճառուած էր 6,45 միլիոն օրինակով&lt;ref name=&quot;US Sales&quot;&gt;{{cite web|first= Paul |last= Grein |title= It's Official: Pharrell Has 2014's Best-Selling Song |url= https://www.yahoo.com/music/its-official-pharrell-has-2014s-best-selling-106748836876.html |publisher= [[Yahoo! Music]] |date= December 31, 2014 |accessdate= April 22, 2015}}&lt;/ref&gt;, իսկ Ապրիլ 2015-ին աւելի քան 6,9 միլիոն օրինակով&lt;ref name=&quot;USSales&quot;&gt;{{cite journal |url= http://hitsdailydouble.com/news&amp;id=295457 |title= The Rise of Uptown Funk: Could It Become the All-Time #1 Seller? |magazine= [[Hits (magazine)|Hits]] |publisher= HITS Digital Ventures |date= April 9, 2015 |accessdate= April 9, 2015 |archive-date= April 10, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410014505/http://hitsdailydouble.com/news%26id%3D295457 |dead-url= yes}}&lt;/ref&gt;:

== Հաւաստագիրեր ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Շրջան !! Հաւաստագիր !! Վաճառք
|-
| [[Աւստրալիա]]  (ARIA) || 10× լսնոսկի (Platinum) || 	700 000^
|-
| [[Աւստրիա]] (IFPI Austria) ||Ոսկի || 	15 000x
|-
| [[Պելճիքա]]  (BEA)|| 	2× լսնոսկի ||	60 000*
|-
| [[Գանատա]]  (Music Canada) || 6× լսնոսկի|| 	480 000^
|-
| [[Դանիա]]  (IFPI Denmark) || լսնոսկի||	30 000^
|-
| [[Ֆրանսա]]  (SNEP) || ադամանդ || 335,000
|-
| [[Գերմանիա]] (BVMI) || 	3× լսնոսկի || 	900 000^
|-
| [[Իտալիա]]  (FIMI) || 	6× լսնոսկի || 	180 000*
|-
| [[Ճափոն]]  (RIAJ) || լսնոսկի || 	250 000^
|-
| [[Մեքսիքօ]] (AMPROFON) ||	3× լսնոսկի||	180,000^
|-
| [[Նոր Զելանտա]]  (RIANZ) || 	6× լսնոսկի ||	90 000*
|-
| [[Նորվեկիա]] (IFPI Norway) || 	3× լսնոսկի || 30 000*
|-
| [[Շուէտ]]  (GLF) || 	4× լսնոսկի || 160 000x
|-
| [[Զուիցերիա]]  (IFPI Switzerland) || 3× լսնոսկի|| 	90 000x
|-
| [[Անգլիա]]  (BPI) || ]	3× լսնոսկի || 1,813,000
|-
| [[ԱՄՆ]] (RIAA) || 	7× լսնոսկի խաչ || 6,900,000
|-
| [[Դանիա]]  (IFPI Denmark) || 4× լսնոսկի || 10,400,000^
|-
| [[Սպանիա]] (PROMUSICAE) ||2× լսնոսկի|| 16,000,000^
|}
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
* {{YouTube|y6Sxv-sUYtM|«Happy»}}</text>
      <sha1>kca9sdiilu8i6471lf1fqacilxeqd2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>King of Pop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1220</id>
    <revision>
      <id>257442</id>
      <parentid>257160</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34779" sha1="g2urfdh00n8jfwg5jl0axf0f74akdrt" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Երգ 
| անուանում = King of Pop
| զկսբնական անուն = 
| կազմ = Michael-jackson-king-of-pop-442285.jpg
| կազմի չափ = 220px 
| կատարող = Մայքլ Ճեքսոն
| այլ կատարողներ = 
| ալպոմ = 
| թողարկուած = [[22 Օգոստոս]], [[2008]] (տես [[King of Pop#Թողարկման տարեթիւը|Թողարկման տարեթիւը]])
| տեսակ = 
| ձայնագրուած = 
| ժանր = [[Փոփ երաժշտութիւն|Փոփ]], [[Rhythm and blues|R&amp;B]], [[ռոք]], [[սոուլ]], [[տիսքօ]], [[ֆանք]], [[new jack swing]]
| տեւողութիւն = Տարբեր է (Անգլերէն)
| հեղինակ = [[Մայքլ Ճեքսոն]]
| ձայնագրման ընկերութիւն = [[Sony BMG]], [[Epic Records|Epic]]
| արտադրիչ = Տարբեր
| ISWC = *[[Allmusic]] {{Rating|3.5|5}} [http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=10:w9ftxz8kldfe link] (Անգլիական տարբերակ)
| երգեր = 
| նախորդ = ''[[Thriller 25]]''&lt;br&gt;(2008)
| երգի_համար = 
| յաջորդ = ''[[50 Best Songs – The Motown Years: Michael Jackson &amp; The Jackson 5|50 Best Songs]]''&lt;br&gt;(2009)
| այլ = 
}}

'''«King of Pop»'''-ը հաւաքածոյ մըն է, որ թողարկած է Սոնի ընկերութիւնը [[Մայքըլ Ճեքսըն|Մայքըլ Ճեքսոն]]&lt;nowiki/&gt;ի 50-ամեակին առթիւ։ Այս հաւաքածոյին երգացանկը բաւական տարբեր է, կապուած այն երկրին, ուր ձայնասկաւառակը թողարկուած է։

Այն երկիրներուն մէջ, ուր կը գործեն «Sony BMG» լէյպըլի մասնաճիւղերը, Մայքըլի երկրպագուներուն իրաւունք տրուեցաւ քուէարկել այն երգերու օգտին, որոնք իրենց կարծիքով պէտք է մտնէին իրենց երկիրներուն մէջ թողարկուող հաւաքածոյի երգացանկին մէջ։ Հաւաքածուն թողարկուեցաւ 28 երկիրներու միջեւ։ Ամէն երկրի մէջ երգացանկը եւ թողարկման տարեթիւերը կը տարբերին։ Հիւսիսային Ամերիկայի երկիրներուն մէջ չյայտարարուեցաւ հաւաքածոյի թողարկման մասին ։

Այն երկիրներու մեծամասնութեան մէջ, ուր ձայնասկաւառակը թողարկուած է, մտած է լաւագոյն 10 ձայնասկաւառակներու մէջ։

Այս անգամ մենք կը տեսնենք, թէ ինչպէս լէյպըլը կը յայտարարէ &quot;[[Հանրամատչելի երաժշտութեան պատուաւոր կոչումներու ցանկ|Փոփի Արքայ]]&quot; կոչման մասին։ Սակայն Մայքըլին այս կոչումը ստանալու համար տակաւին կանուխ էր։

== Տարբերակներ ==
=== Աւստրիա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Man in the Mirror»
# «Smooth Criminal»
# «Billie Jean»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Black or White»
# «Remember the Time»
# «You Are Not Alone»
# «Human Nature»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «They Don't Care About Us»
# «Dirty Diana»
# «We've Had Enough»
# «Give In to Me»
# «Will You Be There»
# «Heal the World»
# «Got the Hots»
{{col-2}}
# «ABC»
# «Can You Feel It»
# «Say Say Say»
# «Thriller»
# «Bad»
# «Who Is It»
# «Earth Song»
# «Beat It»
# «Rock With You»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «We Are the World»
# «Stranger in Moscow»
# «You Rock My World»
# «Scream»
# «Ghosts»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Աւստրալիա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1։
# «Billie Jean»
# «Man in the Mirror»
# «Smooth Criminal»
# «Beat It»
# «Thriller»
# «They Don't Care About Us»
# «Who Is It»
# «Black or White»
# «You Rock My World»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Dirty Diana»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Rock With You»
# «Stranger in Moscow»
# «Remember the Time»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2։
# «Will You Be There»
# «Give In to Me»
# «You Are Not Alone»
# «Say Say Say»
# «Scream»
# «State of Shock»
# «Got the Hots»
# «You Can't Win»
# «Fall Again»
# «Sunset Driver»
# «Someone Put Your Hand Out»
# «In the Back»
# «We Are the World»
# «One More Chance»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Արժանթին ===
# «Billie Jean»
# «Beat It»
# «Black or White»
# «Bad»
# «Heal The World (7&quot; Edit)»
# «Human Nature»
# «Don't Stop 'Til You Get Enough (Edited Single)»
# «Smooth Criminal (Radio Edit)»
# «Man In The Mirror»
# «I Just Can''t Stop Loving You»
# «Come Together» (бонус-трек)
# «Thriller Megamix (Radio Edit)» (бонус-трек)

=== Պելճիքա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Beat It»
# «Bad»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Say Say Say»
# «Can You Feel It»
# «Blame It on the Boogie»
# «Another Part of Me»
# «Baby Be Mine»
# «2 Bad»
# «Dangerous»
# «Dirty Diana»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Earth Song»
# «Childhood»
# «Beautiful Girl»
# «Come Together»
# «Butterflies»
# «Break of Dawn»
# «Cry»
{{col-2}}
# «Heal the World»
# «Ghosts»
# «Burn This Disco Out»
# «Can't Let Her Get Away»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Thriller»
# «Give in to Me»
# «HIStory»
# «Smooth Criminal»
# «Human Nature»
# «Remember the Time»
# «Liberian Girl»
# «Scream»
# «D.S.»
# «Girlfriend»
# «Jam»
# «Rock With You»
# «Man in the Mirror»
# «For All Time»
# «Don't Walk Away»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Պրազիլ ===
# «Thriller»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Billie Jean»
# «Black or White»
# «Heal the World»
# «Say Say Say»
# «Beat It»
# «Rock With You»
# «Human Nature»
# «Bad»
# «You Are Not Alone»
# «Will You Be There»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Man in the Mirror»
# «Wanna Be Startin' Somethin' 2008»
# «The Girl Is Mine 2008»

=== Անգլիա ===
# «Billie Jean»
# «Bad»
# «Smooth Criminal»
# «Thriller»
# «Black or White»
# «Beat It»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Don’t Stop 'til You Get Enough»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Rock With You»
# «You Are Not Alone»
# «Man in the Mirror»
# «Remember the Time»
# «Scream»
# «You Rock My World»
# «They Don't Care About Us»
# «Earth Song»

==== Deluxe box set ====
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1
# «Billie Jean»
# «Bad»
# «Smooth Criminal»
# «Thriller»
# «Black or White»
# «Beat It»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Rock With You»
# «You Are Not Alone»
# «Man in the Mirror»
# «Remember the Time»
# «Scream»
# «You Rock My World»
# «They Don't Care About Us»
# «Earth Song»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2
# «Dirty Diana»
# «Say Say Say»
# «Off the Wall»
# «Human Nature»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Heal the World»
# «Will You Be There»
# «Stranger in Moscow»
# «Speechless»
# «She's out of My Life»
# «The Girl Is Mine»
# «Butterflies»
# «Who Is It»
# «Ghosts»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Workin' Day and Night»
# «HIStory»
# «Give In to Me»
{{col-2}}
{{col-end}}
Սկաւառակ # 3
# «Can't Get Outta the Rain (Single Version)»
# «On the Line»
# «Someone Put Your Hand Out»
# «Is It Scary (Single Radio Edit)»
# «Smile (Short Version)»
# «Billie Jean (Original 12&quot; Version)»
# «Wanna Be Startin' Somethin' (Extended 12&quot; Mix)»
# «Bad (Dance Extended Mix Includes 'False Fade')»
# «The Way You Make Me Feel (Dance Extended Mix)»
# «Another Part of Me (Extended Dance Mix)»
# «Smooth Criminal (Extended Dance Mix)»
# «Black or White (The Civilles &amp; Cole House/Club Mix)»
# «Thriller Megamix (Radio Edit)»

=== Հունգարիա ===
# «Billie Jean»
# «Black or White»
# «Thriller»
# «Smooth Criminal»
# «Earth Song»
# «Bad»
# «Beat It»
# «Dirty Diana»
# «They Don't Care About Us»
# «Heal the World»
# «Remember the Time»
# «Say Say Say»
# «Dangerous»
# «Give In to Me»
# «You Are Not Alone»
# «Thriller Megamix»

=== Գերմանիա եւ Զուիցերիա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Beat It»
# «Thriller»
# «Smooth Criminal»
# «Bad»
# «Dirty Diana»
# «Black or White»
# «Man in the Mirror»
# «Earth Song»
# «Heal The World»
# «They Don't Care About Us»
# «Who Is It»
# «Speechless»
# «The Way You Make Me Feel»
# «We've Had Enough»
# «Remember the Time»
{{col-2}}
# «Whatever Happens»
# «You Are Not Alone»
# «Say Say Say»
# «Liberian Girl»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Give In to Me»
# «Dangerous»
# «Will You Be There»
# «Scream»
# «You Rock My World»
# «Stranger in Moscow»
# «Rock With You»
# «Got the Hots»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Հոնկ Քոնկ  ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Bad»
# «Say Say Say»
# «Thriller»
# «Ghosts»
# «Will You Be There»
# «Heal the World»
# «Smooth Criminal»
# «Jam»
# «Scream»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Black or White»
# «They Don't Care About Us»
# «Come Together»
# «We Are the World»
{{col-2}}
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Beat It»
# «Dangerous»
# «Dirty Diana»
# «You Are Not Alone»
# «Remember the Time»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Man in the Mirror»
# «Earth Song»
# «She's out of My Life»
# «The Girl Is Mine»
# «You Rock My World»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Billie Jean 2008»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Յունաստան ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1։
# «Billie Jean»
# «Beat It»
# «Smooth Criminal»
# «Bad»
# «Jam»
# «Rock With You»
# «Dirty Diana»
# «Black Or White»
# «Scream»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Don't Stop 'Til You Get Enough»
# «In The Closet»
# «Liberian Girl»
# «The Girl Is Mine»
# «Stranger In Moscow»
# «Blood On The Dance Floor»
# «Dangerous»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2։
# «Thriller»
# «Off The Wall»
# «Wanna Be Startin' Somethin' 2008 with Akon»
# «Can You Feel It»
# «They Don't Care About Us»
# «Come Together»
# «Human Nature»
# «Earth Song»
# «You Are Not Alone»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Remember The Time»
# «Man In The Mirror»
# «Ghosts»
# «Invincible»
# «Thriller Megamix»
{{col-end}}

=== Սպանիա ===
# «Thriller»
# «Billie Jean»
# «Bad»
# «Beat It»
# «Smooth Criminal»
# «Black or White»
# «Man in the Mirror»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Remember the Time»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «They Don't Care About Us»
# «Rock With You»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Heal the World»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Unbreakable»
# «We Are The World (Demo)»

=== Իտալիա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Black or White»
# «Man in the Mirror»
# «Whatever Happens»
# «Smooth Criminal»
# «Beat It»
# «Off the Wall»
# «We've Had Enough»
# «Dangerous»
# «They Don't Care About Us»
# «Human Nature»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Ghosts»
# «You Rock My World»
# «Earth Song»
{{col-2}}
# «Thriller»
# «Tabloid Junkie»
# «Liberian Girl»
# «Remember the Time»
# «We Are the World»
# «Who Is It»
# «Speechless»
# «Morphine»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Bad»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Rock with You»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «You Are Not Alone»
# «Heal the World»
# «Got The Hots»
# «Carousel»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Մեքսիքա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1։
# «Beat It»
# «Rock With You»
# «Don't Stop 'Til You Get Enough»
# «Human Nature»
# «Thriller»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Bad»
# «Dirty Diana»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Smooth Criminal»
# «Black Or What»
# «You Are Not Alone»
# «You Rock My World»
# «Earth Song»
# «Blame It On The Boogie»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2։
# «Say Say Say»
# «Billie Jean»
# «Off The Wall»
# «Shake Your Body [Down To The Ground]»
# «Can You Feel It»
# «P.Y.T. [Pretty Young Thing]»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Man In The Mirror»
# «Another Part Of Me»
# «Who It It - 7&quot; Edit»
# «Leave Me Alone»
# «Remember The Time»
# «In The Closet»
# «Will You Be There»
# «They Don't Care About Us»
{{col-end}}

=== Նիտերլանտներ ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Thriller»
# «Beat It»
# «Smooth Criminal»
# «Dirty Diana»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Man in the Mirror»
# «They Don't Care About Us»
# «Black or White»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Bad»
# «Earth Song»
# «Ben»
# «Heal the World»
# «Liberian Girl»
# «Rock With You»
{{col-2}}
# «Can You Feel It»
# «She's out of My Life»
# «You Are Not Alone»
# «Stranger in Moscow»
# «The Girl Is Mine»
# «Remember the Time»
# «You Rock My World»
# «Human Nature»
# «Give In to Me»
# «Will You Be There»
# «Off the Wall»
# «I'll Be There»
# «Who Is It»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Say Say Say»
# «Blame It on the Boogie»
# «Ghosts»
# «Got the Hots»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Նոր Զելանտա ===
# «Billie Jean»
# «Thriller»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Man in the Mirror»
# «Black or White»
# «Blame It on the Boogie»
# «Beat It»
# «Smooth Criminal»
# «Bad»
# «Rock With You»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Heal the World»
# «Scream»
# «Dirty Diana»
# «Remember the Time»
# «They Don't Care About Us»
# «Stranger in Moscow»

=== Լեհաստան ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Black or White»
# «Thriller»
# «Earth Song»
# «Remember The Time»
# «Say Say Say»
# «Blood On The Dance Floor»
# «Scream»
# «Who Is It»
# «Blame It On The Boogie»
# «Ghosts»
# «Rock With You»
# «Heal The World»
# «Human Nature»
# «Liberian Girl»
# «Dangerous»
{{col-2}}
# «Smooth Criminal»
# «Give In To Me»
# «Beat It»
# «Man in the Mirror»
# «They Don't Care About Us»
# «Can You Feel It»
# «Dirty Diana»
# «You Are Not Alone»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «You Rock My World»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Stranger In Moscow»
# «Bad»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «We Are The World»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Փորթուկալ ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Black or White»
# «Beat It»
# «Bad»
# «Smooth Criminal»
# «You Are Not Alone»
# «Thriller»
# «Earth Song»
# «Man in the Mirror»
# «You Rock My World»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Heal The World»
# «Don't Stop 'Til You Get Enough»
# «Rock With You»
# «Dirty Diana»
# «Remember the Time»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Ռուսիա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Black Or White»
# «Earth Song»
# «They Don't Care About Us»
# «Who Is It»
# «Dirty Diana»
# «Blood On The Dance Floor»
# «Smooth Criminal»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Man In The Mirror»
# «Stranger In Moscow»
# «Fall Again»
# «On The Line»
# «We Are The World»
# «Whatever Happens»
# «We've Had Enough»
# «Break Of Dawn»
# «Say Say Say»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Թայլանտ ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1
# «Black Or White»
# «Smooth Criminal»
# «Bad»
# «Beat It»
# «Billie Jean»
# «Thriller»
# «Don't Stop 'Til You Get Enough»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Off the Wall»
# «Remember The Time»
# «You Rock My World»
# «Give In To Me»
# «Jam»
# «Scream»
# «Blood On The Dance Floor»
# «They Don't Care About Us»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2
# «We Are The World»
# «Heal The World»
# «You Are Not Alone»
# «Childhood»
# «Will You Be There»
# «The Girl Is Mine»
# «Human Nature»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «She's Out Of My Life»
# «Man In The Mirror»
# «Rock With You»
# «Blame It On The Boogie»
# «Say Say Say»
# «Earth Song»
# «Stranger In Moscow»
# «I Just Can’t Stop Loving You»
# «One More Chance»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Թուրքիա ===
# «Thriller»
# «Smooth Criminal»
# «Billie Jean»
# «Black or White»
# «They Don't Care About Us»
# «Bad»
# «Remember the Time»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «In The Closet»
# «Beat It»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Scream»
# «Who Is It» 
# «The Way You Make Me Feel»
# «You Rock My World» 
# «You Are Not Alone»
# «Liberian Girl»
# «Off the Wall»

=== Ֆիլիփիններ ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Blame It on the Boogie»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Rock With You»
# «Off the Wall»
# «She's out of My Life»
# «The Girl Is Mine»
# «Thriller»
# «Beat It»
# «Billie Jean»
# «Human Nature»
# «P.Y.T. (Pretty Young Thing)»
# «Bad»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Man in the Mirror»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Smooth Criminal»
# «In the Closet»
{{col-2}}
# «Remember the Time»
# «Heal the World»
# «Black or White»
# «Gone Too Soon»
# «Dangerous»
# «Scream»
# «They Don't Care About Us»
# «Earth Song»
# «You Are Not Alone»
# «Childhood»
# «Blood on the Dance Floor»
# «Invincible»
# «We Are the World»
# «Wanna Be Startin' Somethin' 2008»
# «Say Say Say»
# «Got the Hots»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Ֆինլանտա ===
# «Billie Jean»
# «Thriller»
# «Beat It»
# «Smooth Criminal»
# «Bad»
# «Earth Song»
# «Black or White»
# «Dirty Diana»
# «You Are Not Alone»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «Heal the World»
# «They Don't Care About Us»
# «Scream»
# «Man in the Mirror»
# «Liberian Girl»
# «Say Say Say»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»

=== Ֆրանսա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1
# «Billie Jean»
# «Black Or White»
# «Beat It»
# «Off The Wall»
# «Thriller»
# «Smooth Criminal»
# «Man In The Mirror»
# «Remember The Time»
# «Human Nature»
# «Ghosts»
# «Who Is It»
# «Blood On The Dance Floor»
# «One More Chance»
# «Earth Song»
# «Heal The World»
# «Say Say Say»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2
# «Don't Stop 'Til You Get Enough»
# «Bad»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «Rock With You»
# «The Way You Make Me Feel»
# «They Don't Care About Us»
# «Dirty Diana»
# «P.Y.T. (Pretty Young Thing)»
# «You Are Not Alone»
# «Speechless»
# «Whatever Happens»
# «Cry»
# «Will You Be There»
# «Workin' Day And Night»
# «You Rock My World»
# «Dangerous»
# «Got The Hots» 
{{col-2}}
{{col-end}}
==== Deluxe box set ====
* Սկաւառակ # 3
# «Carousel»
# «Rock With You»
# «Stranger In Moscow»
# «The Girl Is Mine»
# «The Way You Love Me»
# «Is It Scary» 
# «Childhood»
# «Bad (Dance Extended Mix)»
# «Wanna Be Startin' Somethin' (Extended 12&quot; Mix)»
# «Billie Jean (Original 12&quot; Version)»
# «Another Part Of Me (Extended Dance Mix)»
# «The Way You Make Me Feel (Dance Extended Mix)»
# «Black or White (The Civilles &amp; Cole House/Club Mix)»

=== Շուէտ ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
# «Billie Jean»
# «Thriller»
# «Beat It»
# «Bad»
# «Black or White»
# «Smooth Criminal»
# «The Way You Make Me Feel»
# «Man in the Mirror»
# «Don't Stop 'til You Get Enough»
# «Blame It on the Boogie»
# «Dirty Diana»
# «They Don't Care About Us»
# «The Girl Is Mine»
# «Heal The World»
# «We Are the World»
# «Liberian Girl»
{{col-2}}
# «Earth Song»
# «Can You Feel It»
# «I Just Can't Stop Loving You»
# «I'll Be There»
# «Say Say Say»
# «Ben»
# «Shake Your Body (Down to the Ground)»
# «Got the Hots»
# «Someone Put Your Hand Out»
# «On the Line»
# «State of Shock»
# «We Are Here to Change the World»
# «One More Chance»
# «We've Had Enough»
# «Wanna Be Startin' Somethin' 2008»
# «Thriller Megamix»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Հարաւային Գորեա ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
Սկաւառակ # 1
# «Billie Jean»
# «Beat It»
# «Black Or White»
# «Heal The World»
# «You Are Not Alone»
# «Thriller»
# «Dangerous»
# «Bad»
# «We Are The World (Demo)»
# «Jam»
# «Man In The Mirror»
# «The Girl Is Mine (With Paul McCartney)»
# «Remember The Time»
# «Smooth Criminal»
# «The Way You Make Me Feel»
# «History»
{{col-2}}
Սկաւառակ # 2
# «Will You Be There (Radio Edit)»
# «I Just Can'T Stop Loving You (Feat. Sieddah Garret)»
# «Rock With You»
# «Don't Stop 'Til You Get Enough»
# «Come Together»
# «Scream (Feat. Janet Jackson)»
# «Human Nature»
# «Earth Song»
# «Dirty Diana»
# «Wanna Be Startin' Somethin'»
# «You Rock My World»
# «She's Out Of My Life»
# «You Are My Life»
# «Off The Wall»
# «Keep The Faith»
# «Smile»
# «Who Is It»
# «Childhood (Theme From Free Willy 2)»
{{col-2}}
{{col-end}}

=== Ճափոն ===
# «Billie Jean»
# «Man in the Mirror»
# «Smooth Criminal»
# «Thriller»
# «Beat It»
# «Bad»
# «Black or White»
# «Heal the World»
# «Rock With You»
# «Human Nature»
# «We Are the World»
# «Say Say Say»
# «Scream»
# «Remember the Time»
# «Off the Wall»
# «Ben»
# «Thriller Megamix»

== Հիթ Շարքեր եւ Հորիզոնականներ ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Երկիր/Հիթ շարք 
!Գրաւած&lt;br&gt;հորիզոնական&lt;br&gt;(2008)
!Գրաւած&lt;br&gt;հորիզոնական&lt;br&gt;(2009)
!Վաճառք
!Սեւտեֆիկացիա
|-
|[[Աւստրալիա]]
|align=&quot;center&quot;|5&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+Limited+Edition+Australian+50th+Anniversary+Edition&amp;cat=a |title=King of Pop - Australian version |publisher=www.ultratop.be |accessdate=7 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50|title=King of Pop - Australian version |publisher=www.ariacharts.com.au |accessdate= 16 Սեպտեմբեր 2009–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|140,000&lt;ref name=&quot;ARIA&quot;&gt;[http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm&lt;!-- Bot generated title--&gt;]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2x Փլաթինէ
|-
|[[Աւստրիա]]
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name = &quot;Austrian version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+The+Austrian+Limited+Edition&amp;cat=a |title=King of Pop - Austrian version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 10 Սեպտեմբեր 2009–ին}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name = &quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/michael-jackson-makes-history-on-euro-charts-1003994587.story |title=Michael Jackson Makes History On Euro Charts |publisher=www.billboard.com |accessdate=16 Սեպտեմբեր 2009–ին |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127143747/http://www.billboard.com/bbcom/news/michael-jackson-makes-history-on-euro-charts-1003994587.story |archivedate=2010-01-27 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|10,000&lt;ref name=&quot;IFPI Austria&quot;&gt;[http://www.ifpi.at/?section=goldplatin IFPI Austria&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ոսկիէ
|-
|[[Պելճիքա]] (Vl)
|align=&quot;center&quot;|4&lt;ref name = &quot;Belgium version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+The+Belgian+Edition&amp;cat=a |title=King of Pop - Belgium version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 5 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name=&quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|30,000&lt;ref name=&quot;Ultratop&quot;&gt;[http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2009&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot; rowspan=2|Փլաթինէ
|-
|[[Պելճիքա]] (Wa)
|align=&quot;center&quot;|9&lt;ref name=&quot;Belgium version, chart positions&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name=&quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;/&gt;
|-
|[[Ֆինլանտա]] 
|align=&quot;center&quot;|29&lt;ref name = &quot;Finland version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+The+Finnish+Collection&amp;cat=a |title=King of Pop - Finland version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 5 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|14&lt;ref&gt;[http://www.yle.fi/lista/listat/tuote.php?id=9033 Suomen virallinen lista]&lt;/ref&gt;
|
|
|-
|[[Գերմանիա]]
|align=&quot;center&quot;|6&lt;ref name=&quot;acharts KoP&quot;&gt;{{cite web |url=http://acharts.us/album/37399 |title=Michael Jackson - King of Pop |publisher=acharts.us |accessdate= 11 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name=&quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|500,000 
|align=&quot;center&quot;|5x Ոսկե&lt;ref&gt;[http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank0/]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Հունգարիա]]
|align=&quot;center&quot;|4&lt;ref name = &quot;Hungarian version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mahasz.hu/m/?menu=slagerlistak&amp;menu2=top_40_album_es_valogataslemez_lista |title=King of Pop - Hungarian version |publisher=www.mahasz.hu |accessdate=2 Հոկտեմբեր 2008–ին |archive-date=2020-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119000818/http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|align=&quot;center&quot;|7,500&lt;ref name=&quot;MAHASZ&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.mahasz.hu/m/?menu=slagerlistak&amp;menu2=top_40_album_es_valogataslemez_lista |title=Bot generated title --&gt; |accessdate=2009-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200119000818/http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak |archivedate=2020-01-19 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ոսկիէ
|-
|[[Իռլանտիա]] (Անգլիական տարբերակը)
|align=&quot;center&quot;|54&lt;ref name=&quot;acharts KoP&quot;/&gt;
|
|
|
|-
|[[Իտալիա]]
|
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref&gt;http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+%2D+The+Italian+Fans+Collection&amp;cat=a{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|150,000 
|
|-
|[[Ճափոն]]
|align=&quot;center&quot;|10&lt;ref name = &quot;Japanese version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/rank/ea/w/ |title=King of Pop - Japanese version |publisher=www.oricon.co.jp |accessdate= 2 Հոկտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name = &quot;Michael Jackson album breaks into top 5 in Japan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.japantoday.com/category/entertainment/view/michael-jackson-album-breaks-into-top-5-in-japan |title=Michael Jackson: Japan Charts |publisher=www.billboard.com |accessdate=16 Սեպտեմբեր 2009–ին }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|400,000&lt;ref name=&quot;King of Pop Japan Edition Sales&quot;&gt;{{cite web|url=http://translate.google.am/translate?sl=ja&amp;tl=en&amp;u=http://www.phileweb.com/ranking/cd-top20/2009/1367.html|title=Weekly Sales of Foreign Album in Japan|publisher=SoundScan Japan|accessdate=3 Դեկտեմբեր 2009–ին}}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Փլաթինէ&lt;ref name=&quot;riajcertification0907&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/200907.html| title=(RIAJ - Statistics - Certification Awards - July 2009)| language=Japanese| work=riaj.or.jp| publisher=[[Recording Industry Association of Japan]]| accessdate=10 Սեպտեմբեր 2009–ին| archive-date=2013-09-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20130915143002/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/200907.html| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Մեքսիքա]] 
|
|align=&quot;center&quot;|3&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+%2D+Greatest+Hits+Mexican+Collection&amp;cat=a |title=Mexican Albums Chart Week 27 - 2009 |accessdate=2017-02-21 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321232908/http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+Greatest+Hits+Mexican+Collection&amp;cat=a |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|100,000&lt;ref name=&quot;AMPROFON&quot;&gt;{{Cite web |url=http://greaves.tv/amprofon3/Top100.pdf |title=Bot generated title --&gt; |accessdate=2009-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071202170136/http://greaves.tv/amprofon3/Top100.pdf |archivedate=2007-12-02 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Փլաթինէ
|-
|[[Նիտերլանտներ]]
|align=&quot;center&quot;|4&lt;ref name = &quot;Netherlands version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+The+Dutch+Collection&amp;cat=a |title=King of Pop - Netherlands version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 5 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name=&quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;/&gt; 
|
|
|-
|[[Նոր Զիլանտա]]
|align=&quot;center&quot;|13&lt;ref name = &quot;New Zealand version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+The+New+Zealand+Collection&amp;cat=a |title=King of Pop - New Zealand version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 2 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|
|align=&quot;center&quot;|7,500&lt;ref name=&quot;RIANZ&quot;&gt;[http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ոսկիէ
|-
|[[Լեհաստան]]
|align=&quot;center&quot;|7&lt;ref name = &quot;Polish version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?lang=pl |title=King of Pop - Polish version |publisher=ZPAV |accessdate= 31 Հոկտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name = &quot;Polish version, chart positions&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|100,000&lt;ref name=&quot;OLIS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.zpav.pl/plyty.asp?page=diamentowe&amp;lang=pl |title=Bot generated title --&gt; |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425152456/http://www.zpav.pl/plyty.asp?page=diamentowe&amp;lang=pl |archivedate=2009-04-25 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ադամանդէ
|-
|[[Ռուսիա]]
|
|
|align=center&quot;|10,000&lt;ref name=&quot;2M&quot;&gt;{{Cite web |url=http://2m-online.ru/news/detail.php?ID=5460 |title=&lt;!-- Bot generated title --&gt; |accessdate=2009-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228015258/http://2m-online.ru/news/detail.php?ID=5460 |archivedate=2024-12-28 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ոսկիէ
|-
|[[Սպանիա]] 
|align=&quot;center&quot;|38&lt;ref&gt;http://www.spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+%2D+Spanish+Edition&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name=&quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;/&gt; 
|align=&quot;center&quot;|40,000&lt;ref name=&quot;Promusicae&quot;&gt;[http://www.afyve.com/listassemanales/albumes/top%20100%20albumes%20w30.2009.pdf &lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ոսկիէ
|-
|[[Շուէտ]] 
|align=&quot;center&quot;|9&lt;ref name = &quot;Sweden version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+The+Swedish+Hit+Collection&amp;cat=a |title=King of Pop - Sweden version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 2 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|
|20,000
|Ոսկիէ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ifpi.se/wp/wp-content/uploads/Guld-Platina-2009.pdf |title=Swedish IFPI certifications of 2009 |accessdate=2010-08-12 |archive-date=2010-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812041649/http://www.ifpi.se/wp/wp-content/uploads/Guld-Platina-2009.pdf |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Զուիցերիա]] 
|align=&quot;center&quot;|26&lt;ref name = &quot;German version, chart positions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Michael+Jackson&amp;titel=King+Of+Pop+-+German+Edition&amp;cat=a |title=King of Pop - German version |publisher=www.ultratop.be |accessdate= 2 Սեպտեմբեր 2008–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1&lt;ref name=&quot;Michael Makes History On Euro Charts&quot;/&gt; 
|
|
|-
|[[Անգլիա]]
|align=&quot;center&quot;|3&lt;ref name=&quot;KOP UK Position&quot;&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/domesticNews/idUKL749436020080907 |title=The Verve stay top of album charts |publisher=Reuters |date=2008-09-07 |accessdate=7 Սեպտեմբեր 2008–ին |archive-date=2009-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414004103/http://uk.reuters.com/article/domesticNews/idUKL749436020080907 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|5&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theofficialcharts.com/top40_albums_last.php?week=7&amp;end=05/07/2009%20-%2011/07/2009 |title=UK Charts |publisher= theofficialcharts.com |accessdate= 29 Օգոստոս 2009–ին }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|355,000&lt;ref name=&quot;UKMIX&quot;&gt;[http://www.ukmix.org]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Փլաթինէ
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Տարի
! Երկիր
! Հիթ շարք
! Հորիզոնական
|-
|rowspan=&quot;14&quot;|2009
| Գերմանիա
| Media Control End Of Year Albums
| 2
{{col-end}}

== Թողարկման Տարեթիւը ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Երկիր
!Ամսաթիւ
|-
|[[Գերմանիա]]
|rowspan=&quot;3&quot;|22 Օգոստոս, 2008
|-
|[[Նիտերլանտներ]]
|-
|[[Զուիցերիա]]
|-
|[[Պելճիքա]]
|rowspan=&quot;3&quot;|25 Օգոստոս, 2008
|-
|[[Նոր Զիլանտա]]
|-
|[[Անգլիա]]
|-
|[[Ֆիլիփիններ]]
|rowspan=&quot;2&quot;|28 Օգոստոս, 2008
|-
|[[Հոնկ Քոնկ]]
|-
|[[Աւստրիա]]
|rowspan=&quot;3&quot;|29 Օգոստոս, 2008
|-
|[[Աւստրալիա]]
|-
|[[Հունգարիա]]
|-
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Երկիր
!Ամսաթիւ
|-
|[[Ճափոն]]
|rowspan=&quot;1&quot;|24 Սեպտեմբեր, 2008
|-
|[[Ֆինլանտիա]]
|rowspan=&quot;1&quot;|1 Հոկտեմբեր, 2008
|-
|[[Իտալիա]]
|rowspan=&quot;1&quot;|3 Հոկտեմբեր, 2008
|-
|[[Շուէտ]]
|rowspan=&quot;1&quot;|15 Հոկտեմբեր, 2008
|-
|[[Պրազիլ]]
|rowspan=&quot;1&quot;|17 Հոկտեմբեր, 2008
|-
|[[Լեհաստան]]
|rowspan=&quot;1&quot;|20 Հոկտեմբեր, 2008
|-
|[[Յունաստան]]
|rowspan=&quot;1&quot;|17 Նոյեմբեր, 2008
|-
|[[Թուրքիա]]
|rowspan=&quot;1&quot;|24 Հոկտեմբեր, 2008
|-
|[[Հարաւային Քորիա]]
|rowspan=&quot;1&quot;|11 Դեկտեմբեր, 2008
|-
|[[Ֆրանսա]]
|rowspan=&quot;1&quot;|12 Դեկտեմբեր, 2008
|-
|}
{{col-2}}
{{col-end}}

== Աղբիւրներ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>g2urfdh00n8jfwg5jl0axf0f74akdrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prayer in C</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1257</id>
    <revision>
      <id>257444</id>
      <parentid>257174</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21863" sha1="7gw5wx8xr250t5nabghj6oifh99q5cp" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Երգ 
| կատարող = Lilly Wood and the Prick
| այլ կատարողներ = 
| ալպոմ = 
| թողարկուած = [[13 Յունիս]], [[2014]]
| տեսակ = թուային 
| ձայնագրուած = 2010-2014
| ժանր = «Dead House», «Dance-pop»
| տեւողութիւն = 3:12
| հեղինակ = Benjamin Cotto Nili Hadida
| ձայնագրման ընկերութիւն = TONSPIEL Warner
| արտադրիչ = Robin Schulz
| ISWC = 
| երգեր = 
| նախորդ = 
| երգի_համար = 
| յաջորդ = 
| այլ = 
}}

'''Prayer in C''', ֆրանսական ֆոլք-փոփ [[Lilly Wood and the Prick]] խումբին երգերէն մէկն է, երգու բնական տարբերակը թողարկուած է [[2010]] թուականի անոնց «Invincible Friends» ալպոմին մէջ։ Գերմանացի [[DJ]] եւ արտադրիչ Ռոպին Շուլզը ձայնագրած են երգին remix տարբերակը եւ [[2014]] թուականի Յունիսին երգին այս ձեւը թողարկուած է։

Շուլզի ռեմիքսը գլխաւորած է [[Աւստրիոյ]], [[Գերմանիոյ]], [[Զիւիցերիոյ]], [[Լիւքսեմպուրկ]]ի, [[Ֆրանսիոյ]], [[Նիտեռլանտներ]]ու, [[Պելճիքա]]յի, [[Յունաստան]]ի, [[Իտալիոյ]], [[Հունգարիոյ]], [[Չեխիոյ]], [[Սլովաքիայի]], [[Հոլանտա]]յի, [[Խորուաթիոյ]], [[Դանիոյ]], [[Ֆինլանտա]]յի, [[Նորուեգիոյ]], [[Շուէտ]]ի, [[Փորթուկալ]]ի, [[Սպանիոյ]], [[Իրլանտիոյ]] եւ Անգլիոյ երաժշտական հիթ-շարքերը։
== Երգացանկ ==
*; Digital download&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/de/album/prayer-in-c-robin-schulz-radio/id868190316|title=Verbindung zum iTunes Store wird hergestellt.|publisher=[[iTunes]]|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141114112600/https://itunes.apple.com/de/album/prayer-in-c-robin-schulz-radio/id868190316|archivedate=2014-11-14|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Prayer in C&quot; (Robin Schulz Radio Edit) – 3:09

*; CD single
# &quot;Prayer in C&quot; (Robin Schulz Radio Edit) – 3:09
# &quot;Prayer in C&quot; (Robin Schulz Remix) – 5:22

== Շարքեր ==
=== Բնօրինակ Տարբերակ ===
{|class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! Շարք (2014)
!Գրաւած դիրքը
|-
{{singlechart|France|9|artist=Lilly Wood &amp; The Prick|song=Prayer in C|rowheader=true|accessdate=23 September 2014}}
|}
{{clear}}
=== Remix ===
==== Շաբթուայ Շարքեր ====
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Շարք (2014–15)
! Լաւագոյն դիրքը
|-
{{singlechart|Australia|7|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Austria|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Flanders|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Flanders Dance|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Wallonia|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Wallonia Dance|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | Brazil [[Billboard Brasil Hot 100|(''Billboard'' Brasil Hot 100)]]&lt;ref name=&quot;Billboard Brasil 1-13&quot;&gt;{{Cite journal |last= |first= |authorlink= |date=October 2014|title=Billboard Brasil Hot 100 Airplay |journal=[[Billboard Brasil]] |issue=47 |&lt;!--isbn=977-217605400-2 |--&gt;page= |url= |accessdate= |editor=BPP}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | Brazil [[Billboard Brasil|Hot Pop Songs]]&lt;ref name=&quot;Billboard Brasil 1-13&quot;/&gt;
| 12
|-
{{singlechart|Canada|12|artist=Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|refname=&quot;Canada&quot;|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|Croatia ([[Croatian Airplay Radio Chart|Airplay Radio Chart]])&lt;ref name=&quot;croatian&quot;&gt;{{cite web|url=http://radio.hrt.hr/emisija/arc-top-40/51//|title=ARC, Issue Date: September 2, 2013|publisher=[[Croatian Radiotelevision|HRT]] |date=16 August 2014|accessdate=16 August 2014|language=Croatian}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
{{singlechart|Czech Republic|2|year=2014|week=30|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Czechdigital|1|year=2014|week=33|accessdate=19 August 2014|rowheader=true}}
|-
{{singlechart|Denmark|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Billboardeurodigital|1|artist=Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Finland|1|artist=Robin Schulz, Lilly Wood &amp; The Prick|song=Prayer In C|week=33|year=2014|rowheader=true|accessdate=17 August 2014}}
|-
{{singlechart|France|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
! scope=&quot;row&quot;|France Streaming Songs ([[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chartsinfrance.net/charts/1437/titres-streaming.php|publisher =''Charts in France''|accessdate=18 February 2014|title=Titres les plus écoutés en streaming en France du 8 au 14 février 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
{{singlechart|Germany|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| Greece (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/biz/charts/greece |title=Greece Digital Songs – July 19, 2014 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=19 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160906205644/http://www.billboard.com/biz/charts/greece |archivedate=6 September 2016 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
{{singlechart|Hungarydance|1|year=2014|week=36|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Hungary|1|year=2014|week=30|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Hungarytop10|1|year=2014|week=28|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Ireland|1|year=2014|week=35|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Italy|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| Lebanon ([[The Official Lebanese Top 20]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.olt20.com/Lilly_Wood_and_The_Prick#fragment-2&amp;panel1-4 |title=The Official Lebanese Top 20 – Lilly Wood and The Prick chart history |publisher=[[The Official Lebanese Top 20]] |accessdate=6 September 2014}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
!scope=&quot;row&quot;| Luxembourg (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/biz/charts/2014-06-28/luxembourg-digital-songs |title=Luxembourg Digital Songs – June 28, 2014 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=19 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123225321/http://www.billboard.com/biz/charts/2014-06-28/luxembourg-digital-songs |archivedate=2015-01-23 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
{{singlechart|Dutch40|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Dutch100|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|New Zealand|5|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Norway|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Poland|1|chartid=1405|year=2014|rowheader=true|accessdate=8 September 2014}}
|-
{{singlechart|Polishdance|1|chartid=1428|rowheader=true|accessdate=7 October 2014}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| Portugal (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/biz/charts/2014-09-20/portugal |title=Portugal Digital Songs – September 20, 2014 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=17 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150124091905/http://www.billboard.com/biz/charts/2014-09-20/portugal |archivedate=2015-01-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
!scope=&quot;row&quot;|Romania ([[Romanian Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kissfm.ro/emisiuni/54/Airplay-100.html |title=Airplay 100 |language=Romanian |publisher=[[Kiss FM (Romania)|Kiss FM]] |date=19 October 2014 |accessdate=19 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130302165029/http://www.kissfm.ro/emisiuni/54/Airplay-100.html |archivedate=2 March 2013 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|6
|-
! scope=&quot;row&quot;| Russia ([[Tophit]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tophit.ru/tracks/view/56524|title=Lilly Wood &amp; The Prick &amp; Robin Schulz - Prayer In C (Robin Schulz Radio Edit)|language=Russian|publisher=[[Tophit]]|accessdate=June 5, 2016|archive-date=June 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619020915/http://tophit.ru/tracks/view/56524|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
{{singlechart|Scotland|1|date=2014-09-06|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Slovakia|1|year=2014|week=30|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Slovakdigital|1|year=2014|week=31|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
| align=left|Slovenia ([[SloTop50]])&lt;ref name=&quot;slotop50.si&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.slotop50.si/Lestvice/Tedenske-lestvice |title=SloTop50 - Slovenian official singles chart |publisher=slotop50.si |accessdate=21 September 2015 |archive-date=27 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927184926/http://www.slotop50.si/Lestvice/Tedenske-lestvice |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || align=center|1
|-
{{singlechart|Spain|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Sweden|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=5 July 2014}}
|-
{{singlechart|Switzerland|1|artist=Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz|song=Prayer in C (Robin Schulz Remix)|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|UK|1|date=2014-09-06|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|UKdance|1|date=2014-09-06|rowheader=true|accessdate=19 September 2014}}
|-
{{singlechart|Billboardhot100|23|artist=Robin Schulz|artistid=5901303|accessdate=7 February 2015|rowheader=true}}
|-
{{singlechart|Billboarddanceelectronic|1|artist=Robin Schulz|artistid=5901303|accessdate=26 September 2014|rowheader=true}}
|-
{{singlechart|Billboardadultpopsongs|18|artist=Robin Schulz|artistid=5901303|accessdate=26 March 2015|rowheader=true}}
|-
{{singlechart|Billboardlatinpopsongs|31|artist=Robin Schulz|artistid=5901303|accessdate=5 March 2015|rowheader=true}}
|-
{{singlechart|Billboardpopsongs|7|artist=Robin Schulz|artistid=5901303|accessdate=12 March 2015|rowheader=true}}
|-
{{singlechart|Billboardrhythmic|23|artist=Robin Schulz|artistid=5901303|accessdate=26 February 2015|rowheader=true}}
|-
|}
{{col-2}}

==== Տարեվերջի Շարքեր ====
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Շարք (2014)
!scope=&quot;col&quot;|Դիրքը
|-
! scope=&quot;row&quot;| Australia (ARIA)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-singles-2014.htm|title=End of Year Charts – ARIA Top 100 Singles 2014|work={{no italic|[[ARIA Charts]]}}|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|accessdate=5 February 2015}}&lt;/ref&gt;
| 43
|-
! scope=&quot;row&quot;| Belgium (Ultratop Wallonia)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2014&amp;cat=s|title=Rapports Annuels 2014|accessdate=6 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| 2
|-
! scope=&quot;row&quot;| Denmark (Tracklisten)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hitlisten.nu/aarslister.asp?list=Download%2050 |title=Archive copy |accessdate=2015-01-08 |archive-date=2015-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117000659/http://www.hitlisten.nu//aarslister.asp?list=Download%2050 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| 11
|-
! scope=&quot;row&quot;| France (SNEP)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chartsinfrance.net/actualite/news-95369.html|title=Les meilleures ventes de singles de l'année 2014 en France|accessdate=16 January 2015}}&lt;/ref&gt;
| 2
|-
! scope=&quot;row&quot;| Germany ([[GfK Entertainment|Official German Charts]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-2014 |title=Top 100 Single-Jahrescharts|language=German |work=''[[GfK Entertainment]]'' |publisher=offiziellecharts.de |accessdate=10 August 2015}}&lt;/ref&gt;
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot;| Israel (Media Forest)&lt;ref&gt;[http://www.mako.co.il/music-news/radio_airplay_chart/Article-ef0dc15a9b4aa41006.htm]&lt;/ref&gt;
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot;| Italy (FIMI)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/5233|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=Italian|accessdate=19 January 2015|title=FIMI - Classifiche Annuali 2014 &quot;TOP OF THE MUSIC&quot; FIMI-GfK: un anno di musica italiana|archive-date=13 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113005101/http://www.fimi.it/5233|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot;| Netherlands (Mega Dance Top 30)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2014&amp;cat=sd |title=Jaaroverzichten – Dance 2014 |language=Dutch |publisher=dutchcharts.nl. Hung Medien |accessdate=19 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
! scope=&quot;row&quot;| Poland (ZPAV)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/aktualnosci.php?idaktualnosci=1152|title=Utwory, których słuchaliśmy w radiu – Airplay 2014|publisher=[[Polish Society of the Phonographic Industry]]|language=Polish|accessdate=21 January 2015|archive-date=9 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409163706/http://bestsellery.zpav.pl/aktualnosci.php?idaktualnosci=1152|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 6
|-
! scope=&quot;row&quot;| Russia (Tophit)&lt;ref name=&quot;tophit&quot;&gt;{{cite web|url=http://tophit.ru/chart/common/year|title=Airplay Detection Tophit 200 Yearly|language=Russian|publisher=[[Tophit]]|accessdate=June 5, 2016|archive-date=July 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712040301/http://tophit.ru/chart/common/year|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 5
|-
! scope=&quot;row&quot;| Slovenia ([[SloTop50]])&lt;ref name=&quot;slotop50.si&quot;/&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot;| UK Singles (Official Charts Company)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-100-biggest-songs-of-2014-revealed-3386/|title=The Official Top 100 Biggest Songs of 2014 revealed|date=31 December 2014|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=31 December 2014}}&lt;/ref&gt;
| 22
|-
!scope=&quot;col&quot;|Շարք(2015)
!scope=&quot;col&quot;|Դիրքը
|-
! scope=&quot;row&quot;| Germany (Official German Charts)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-2015 |title=Top 100 Single-Jahrescharts|language=German |work=[[GfK Entertainment]] |publisher=offiziellecharts.de |accessdate=6 January 2016}}&lt;/ref&gt;
| 100
|-
! scope=&quot;row&quot;| Italy (FIMI)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/news/classifiche-top-of-the-music-2015-fimi-gfk-la-musica-italiana-in-vetta-negli-album-e-nei-singoli-digitali|title=Classifiche “Top of the Music” 2015 FIMI-GfK: La musica italiana in vetta negli album e nei singoli digitali|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=Italian|accessdate=13 January 2016|archive-date=23 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423075020/http://www.fimi.it/news/classifiche-top-of-the-music-2015-fimi-gfk-la-musica-italiana-in-vetta-negli-album-e-nei-singoli-digitali|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| 47
|-
! scope=&quot;row&quot;| Russia (Tophit)&lt;ref name=&quot;tophit&quot; /&gt;
| 7
|}
{{col-end}}

== Հաւաստագիրեր ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Շրջան!! Հաւաստագիր !! Վաճառք
|-
| {{դրօշ|Ավստրալիա}} [[Աւստրալիա]] ( ARIA ) || 2× Platinum || 140,000 ^
|-
| {{դրօշ|Ավստրիա}} [[Աւստրիա]] ( IFPI Austria)|| Platinum|| 30,000 *
|-
| {{դրօշ|Բելգիա}} [[Պելճիքա]] (BEA) ||Platinum || 30,000 *
|-
| {{դրօշ|Կանադա}} [[Գանատա]] (Music Canada) || 2× Platinum || 160,000 ^
|-
| {{դրօշ|Դանիա}} [[Դանիա]] ( IFPI Denmark ) || Gold || 15,000 ^
|-
| {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Ֆրանսա]] || || 150,000
|-
| {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիա]] (BVMI)|| 2× Platinum || 800,000 ^
|-
| {{դրօշ|Իտալիա}} [[Իտալիա]] ( FIMI ) || 4× Platinum ||120,000double-dagger
|-
| {{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Մեկսիքա]] (AMPROFON) || Gold || 30,000 ^
|-
| {{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Մեկսիքա]] (RMNZ)||Gold ||7,500 *
|-
| {{դրօշ|Շվեդիա}} [[Շուէտ]] (GLF) || 3× Platinum|| 120,000x
|-
| {{դրօշ|Շվեյցարիա}} [[Զիւիցերիա]] ( IFPI Switzerland) ||3× Platinum|| 90,000x
|-
| {{դրօշ|Մեծ Բրիտանիա}} [[Անգլիա]] (BPI) || Platinum|| 600,000double-dagger
|-
| {{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ]] (RIAA) || Platinum || 1,000,000double-dagger
|-
| {{դրօշ|Դանիա}} [[Դանիա]] ( IFPI Denmark )|| 2× Platinum || 5,200,000 ^
|-
| {{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիա]] (PROMUSICAE) || Platinum|| 10,000,000 ^
|}

== Թողարկման Պատմութիւն ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot;| Երկիր
! scope=&quot;col&quot;| Ամսաթիւ
! scope=&quot;col&quot;| Ֆորմաթ
! scope=&quot;col&quot;| Լէյպլ
|-
| [[Աւստրիա]]&lt;ref name=&quot;Amazon.de&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.de/Prayer-Robin-Schulz-Radio-Edit/dp/B00JY6FJTI/ref=zg_2|title=Prayer In C: Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz: Amazon.de: Musik-Downloads |publisher=Amazon.de|date=6 June 2014|accessdate=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;4&quot;| 6 Յուլիս 2014
|rowspan=&quot;3&quot;| {{hlist|[[CD single|CD]]|[[Music download|digital download]]}}
|rowspan=&quot;7&quot;| [[Warner Music Group|Warner]]
|-
|Germany
|-
|Switzerland
|-
|[[Ֆրանսա]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.fr/Prayer-Robin-Schulz-Remix-Radio/dp/B00KWT39SY/ref=zg_2|title=Prayer In C: Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz: Amazon.fr: Téléchargement de musique|publisher=Amazon.fr|date=6 June 2014|accessdate=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|Digital download
|-
| [[Սպանիա]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.es/gp/product/B00KBKT5G4/ref=dm_ws_tlw_trk1?ie=UTF8&amp;qid=1406308060&amp;sr=1-1|title=Prayer In C: Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz: Amazon.fr: Música digital|publisher=Amazon.es|date=13 June 2014|accessdate=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| 13 Յունիս 2014
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Իտալիա]]
| 13 Յունիս 2014&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.it/Prayer-Robin-Schulz-Radio-Edit/dp/B00KBF2JTE/ref=zg_bs_digital-music-track_43|title=Prayer In C: Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz: Amazon.it: Musica Digitale|publisher=Amazon.it|date=13 June 2014|accessdate=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| 20 Յունիս 2014&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.earone.it/news/lilly_wood_the_prick_robin_schulz_prayer_in_c_radio_date_20_06_2014_11259627/|title=Lilly Wood &amp; The Prick &amp; Robin Schulz - Prayer In C (Radio Date)|last=De Rosa|first=Gianluigi|date=18 June 2014|work=[[Warner Music]]|publisher=Earone|accessdate=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| [[Contemporary hit radio]]
|-
| [[ԱՄՆ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/Prayer-Lilly-Prick-Robin-Schulz/dp/B00KQP8K2O/ref=sr_1_1?s=dmusic&amp;ie=UTF8&amp;qid=1406308337&amp;sr=1-1|title=Prayer In C: Lilly Wood &amp; The Prick and Robin Schulz: Amazon.com: Digital Music|publisher=Amazon.com|date=17 June 2014|accessdate=25 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| 17 Յունիս 2014
| rowspan=&quot;3&quot;|Digital download
| rowspan=&quot;3&quot;|[[Atlantic Records|Atlantic]]
|-
| [[Իրլանտիա]]
| 22 Օգոստոս 2014
|-
| [[Անգլիա]]
| 24 Օգոստոս 2014
|}

== Տես Նաեւ ==
* [[List of number-one hits of 2014 (Austria)]]
* [[List of number-one hits of 2014 (Denmark)]]
* [[List of number-one singles of 2014 (Finland)]]
* [[List of number-one hits of 2014 (France)]]
* [[List of number-one hits of 2014 (Germany)]]
* [[List of number-one singles of 2014 (Ireland)]]
* [[List of Dutch Top 40 number-one singles of 2014|List of number-one singles of 2014 (Netherlands)]]
* [[List of number-one songs in Norway#2014|List of number-one hits of 2014 (Norway)]]
* [[List of number-one singles of 2014 (Poland)]]
* [[Scottish Singles and Albums Charts#2014|List of number-one hits of 2014 (Scotland)]]
* [[List of number-one singles and albums in Sweden#2014|List of number-one singles of 2014 (Sweden)]]
* [[List of UK Dance Chart number-one singles of 2014]]
* [[List of UK Singles Chart number ones of the 2010s#14|List of UK Singles Chart number ones of the 2010s]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.lyricsondemand.com/l/lillywoodthepricklyrics/prayerincrobinschulzremixlyrics.html Full Lyrics at LyricsOnDemand.com]
&lt;!-- Licensed lyrics provider --&gt;</text>
      <sha1>7gw5wx8xr250t5nabghj6oifh99q5cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Set Fire to the Rain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1274</id>
    <revision>
      <id>257445</id>
      <parentid>257179</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18363" sha1="8ojhkhezjmz1hv54mudisgsj2jr1fly" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Երգ
| կատարող = [[Ատել]]
| ալպոմ = 21
| թողարկուած = [[21 Նոյեմբեր]], [[2011]]
| տեսակ = CD եղանակ
| ձայնագրուած = [[2011]]
| ժանր = «Soul», «Pop», «Blues»
| տեւողութիւն = 4:02
| հեղինակ = Columbia, XL
| ձայնագրման ընկերութիւն = 
| արտադրիչ = [[Ատել]], Ֆ. Տ. Սմիթ
| նախորդ = «[[Someone Like You]]», 2011 
| յաջորդ = «[[Rumour Has It]]», 2011 
}}
'''«Set Fire to the Rain»''', անգլիացի երգչուհի [[Ատել]]ի երգը իր երկրորդ «21» արհեստական ալպոմէն։ Ստեղծագրոծութիւնը ալպոմի երրորդ [[եղանակ]]ն է։ Մեկնարկուած է [[21 Նոյեմբեր]] [[2011]] թուականին։

Սկիզբը [[երգ]]ը ալպոմին երրորդ երգը պէտք չէ դառնար, որովհետեւ պէտք է թողարկուեր «[[Rumour Has It]]» երգը։ Սակայն այդ գաղափարը չիրականացաւ, եւ Set Fire to the Rain [[երգ]]ը դարձաւ յաջող երրորդ երգը։ Վաճառուած է երգէն աւելի քան 4 միլիոն օրինակ&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/465227/adeles-set-fire-to-the-rain-is-next-single-from-21#/column/chartbeat/adele-s-set-fire-to-the-rain-is-next-single-1005493352.story&lt;/ref&gt;։ [[Ատել]]ը ստացած է [[Կրեմմի]] մրցանակ «Լաւագոյն փոփ մենակատար» անուանակարգը&lt;ref&gt;http://www.grammy.com/nominees?year=2011&amp;genre=All&lt;/ref&gt;։

==Հիթ-շարքեր==
{{col-begin}}
{{col-2}}

===Շաբթական Հիթ-շարքեր===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Հիթ-շարք (2011–14)
! scope=&quot;col&quot; | Ամենաբարձր&lt;br&gt;հորիզոնական
|-
|{{singlechart|Australia|11|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011|refname=aus}}
|-
|{{singlechart|Austria|5|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Flanders|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=29 April 2011}}
|-
|{{singlechart|Wallonia|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=29 April 2011}}
|-
| Brazil (''[[Billboard Brasil|Billboard]]'' [[Brasil Hot 100 Airplay|Hot 100 Airplay]])&lt;ref&gt;&quot;Brasil Hot 100 Airplay&quot;. Billboard Brasil (Brasil: bpp) (2): 96. January 2012.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|-
| Brazil ([[Billboard Brasil|''Billboard'' Hot Pop]])&lt;ref&gt;&quot;Brasil Hot Pop &amp; Popular Songs&quot;. Billboard Brasil (Brasil: bpp) (99): 189 January 2012&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
|{{singlechart|Canada|2|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Czech Republic|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|year=2011|week=49|accessdate=12 December 2011}}
|-
{{singlechart|Czechdigital|38|year=2014|week=18|accessdate=2 July 2014}}
|-
|{{singlechart|Denmark|5|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|Europe ([[Euro Digital Songs]])&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/11983337 | publisher = [[Billboard.biz]] | accessdate = 7 August 2012 | title = Chart Search Results – Euro Digital Songs 2011-08-13 | archivedate = 7 August 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69kVQqYIh}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|6
|-
|{{singlechart|Finland|2|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|France|9|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Germany|6|artist=Adele|song=Set Fire To The Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|Greece Digital Songs (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/12016337 | publisher = [[Billboard.biz]] | accessdate = 7 August 2012 | title = Chart Search Results – Greece Digital Songs 2011-12-03 | archivedate = 7 August 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69kViIvs6}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|6
|-
|{{singlechart|Hungary|9|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|year=2011|week=52|accessdate=5 January 2011}}
|-
|{{singlechart|Ireland|6|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|year=2011|week=35|accessdate=29 April 2011}}
|-
{{singlechart|Israelairplay|1|artist=ADELE|song=Set Fire to the Rain|year=2011|week=20}}
|-
|{{singlechart|Italy|3|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|Japan ([[Japan Hot 100]])&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/14064317 | publisher = [[Billboard.biz]] | accessdate = 7 August 2012 | title = Chart Search Results – Japan Hot 100 Singles 2012-02-25 | archivedate = 7 August 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69kVn8CAX}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|88
|-
|Lebanon ([[The Official Lebanese Top 20|OLT 20]])&lt;ref name=&quot;The Official Lebanese Top 20&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.olt20.com/Adele#fragment-2&amp;panel1-3|title=The Official Lebanese Top 20 |publisher=[[The Official Lebanese Top 20]] |accessdate= 2 November 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
|Luxembourg Digital Songs (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/11967298 | publisher = [[Billboard.biz]] | accessdate = 7 August 2012 | title = Chart Search Results – Luxembourg Digital Songs 2011-06-11 | archivedate = 7 August 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69kVJK5V6}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|-
|Mexico ([[Billboard (magazine)|''Billboard'' Mexican Airplay]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mexico Airplay  Issue Date: 2012-05-05|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/internationalcharts/mexico|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109064604/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/internationalcharts/mexico|date=5 May 2012|archivedate=9 January 2013|accessdate=21 August 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;	
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
|{{singlechart|Dutch40|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Dutch100|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|New Zealand|8|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Norway|4|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Poland|1|chartid=467|year=2011|accessdate=17 December 2011}}
|-
|{{singlechart|Polishdance|41|chartid=519|accessdate=1 October 2011}}
|-
|Portugal Digital Songs (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/12001787 | publisher = [[Billboard.biz]] | accessdate = 7 August 2012 | title = Chart Search Results – Portugal Digital Songs 2011-10-08 | archivedate = 7 August 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69kVb7uPh}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
| Romania ([[Romanian Top 100]])&lt;ref name=&quot;romania&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kissfm.ro/emisiuni/54/Airplay-100.html|title=Romanian Top 100 Official Podcast|publisher=Kissfm.ro|accessdate=2 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130302165029/http://www.kissfm.ro/emisiuni/54/Airplay-100.html|archivedate=2 March 2013|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|15
|-
|{{singlechart|Scotland|10|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|date=2011-07-30|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Slovakia|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|year=2011|week=42|accessdate=7 October 2011}}
|-
|South Korea International Singles ([[Gaon Chart|Gaon]])&lt;ref name=&quot;SouthKoreaDebut1&quot;&gt;{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/online/download/list.gaon|title=South Korea Gaon International Chart (Week: February 12, 2012 to February 18, 2012)|publisher=[[Gaon Chart]]|date=5 January 2013|accessdate=5 January 2013}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
|-
|{{singlechart|Spain|24|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=3 October 2012}}
|-
|{{singlechart|Sweden|13|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Switzerland|4|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|UK|11|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|date=2011-07-30|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Billboardhot100|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain|artistid=810846|date=23 July 2011|accessdate=17 September 2011}}
|-
|{{singlechart|Billboardadultcontemporary|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Billboardadultpopsongs|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Billboarddanceclubplay|18|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Billboardlatinsongs|19|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Billboardrocksongs|30|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Billboardpopsongs|1|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|{{singlechart|Billboardrhythmic|16|artist=Adele|song=Set Fire to the Rain}}
|-
|}
{{col-2}}

===Տարեվերջի Հիթ-շարքեր===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Հիթ-շարք (2011)
! Հորիզոնական
|-
|Australia ([[ARIA Charts|ARIA]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/documents/ARIAEOYChart2011.pdf|title=Adele’s &quot;21&quot; crowned ARIA’s highest selling album of 2011 LMFAO takes single honours with &quot;Party Rock Anthem&quot;|accessdate=1 January 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|49
|-
|Austria ([[Ö3 Austria Top 40]])&lt;ref&gt;{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://austriancharts.at/2011_single.asp |title=Jahreshitparade 2011 |publisher=austriancharts.at |date=2011-12-23 |accessdate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
|-
|Belgium ([[Ultratop 50]] Flanders)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2011&amp;cat=s |title=Ultratop Belgian Charts |publisher=ultratop.be |date= |accessdate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
|Belgium ([[Ultratop 40]] Wallonia)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2011&amp;cat=s |title=Ultratop Belgian Charts |publisher=ultratop.be |date=2012-05-18 |accessdate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
|-
|Denmark ([[Hitlisten]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=Album-Top 100 |publisher=[[Hitlisten]]. [[IFPI Danmark]]&amp; Nielsen Music Control |url=http://www.hitlisterne.dk/yearlist2011.asp?list=Album%20100 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921054541/http://www.hitlisterne.dk/yearlist2011.asp?list=Album%20100 |archivedate=21 September 2013 |accessdate=21 August 2018 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|14
|-
|Netherlands ([[Mega Single Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://www.dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2011&amp;cat=s |title=Dutch charts portal |publisher=dutchcharts.nl |date=2007-11-24 |accessdate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
|-
|Germany ([[Media Control AG]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.de/charts/Single_Jahrescharts_2011 |title=2011 MTV EMA – News |publisher=MTV.de |date=2012-05-01 |accessdate=2012-05-23 |archive-date=2012-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109011856/http://www.mtv.de/charts/Single_Jahrescharts_2011 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|16
|-
|Hungary ([[Association of Hungarian Record Companies|Rádiós Top 40]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=MAHASZ Rádiós TOP 100 2011|url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=eves_osszesitett_listak&amp;id=radios&amp;ev=2011|work=Mahasz |language=hungarian |accessdate=23 February 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|51
|-
|Ireland ([[Irish Recorded Music Association|IRMA]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=Best of 2011|url=http://irma.ie/best2011.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association]]|accessdate=26 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402063918/http://www.irma.ie/best2010.htm|archivedate=2 April 2014|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|19
|-
|Israel ([[Media Forest]])&lt;ref&gt;{{cite web | title=Media Forest: Yearly airplay chart – 2011 | url=http://mediaforest.biz/ThisYearCharts.aspx | publisher=mediaforest.biz | date=30 December 2011 | accessdate=21 August 2018 | archive-date=26 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131226022136/http://mediaforest.biz/ThisYearCharts.aspx | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
|Italy ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/dett_ddmercato.php?id=66|title=Classifiche annuali Fimi-GfK: Vasco Rossi con &quot;Vivere o Niente&quot; è stato l'album più venduto nel 2011|publisher=[[Federation of the Italian Music Industry]]|accessdate=16 January 2012|date=16 January 2012|language=Italian|archive-date=21 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121002856/http://www.fimi.it/dett_ddmercato.php?id=66|dead-url=yes}} ''See the attached file, by pressing ''Scarica l'allegato''.''&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|12
|-
|New Zealand ([[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/?chart=1862 |title=Top Selling Singles of 2011 &amp;#124; The Official New Zealand Music Chart |publisher=Nztop40.co.nz |date=2011-12-31 |accessdate=2012-12-06 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306162408/http://nztop40.co.nz/chart?chart=1862 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|22
|-
|Switzerland ([[Schweizer Hitparade]])&lt;ref&gt;{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://swisscharts.com/year.asp?key=2011 |title=Swiss Year-End Charts 2011 |publisher=swisscharts.com |date= |accessdate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|-
|UK Singles ([[UK Singles Chart|Official Charts Company]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b018sjyc|title=The Top 40 Biggest Selling Singles of the Year|publisher=BBC|date=31 December 2011}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|29
|-
! Հիթ-շարք (2012)
! Հորիզոնական
|-
|Belgium ([[Ultratop 50]] Flanders)&lt;ref name=&quot;ultratop.be&quot;&gt;http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2012&amp;cat=a&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|72
|-
|Belgium ([[Ultratop 40]] Wallonia)&lt;ref name=&quot;ultratop.be&quot;/&gt;
|align=&quot;center&quot;|68
|-
|Hungary ([[Mahasz|Rádiós Top 40]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=MAHASZ Rádiós TOP 100 2012|url=http://zene.slagerlistak.hu/archivum/eves-osszesitett-listak/radios/2012|publisher=''Mahasz'' |language=hungarian |accessdate=18 January 2013}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|76
|-
|Greece ([[IFPI Greece#Top 200 Airplay chart|IFPI]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.e-tetradio.gr/ar8296el_radioairplay2012.html|title=ΤOP 100 RADIO AIRPLAY ΓΙΑ ΤΟ 2012|last=Kanellopoulos|first=Dimitris|date=4 January 2013|publisher=E-tetradio.gr|language=Greek|accessdate=6 January 2013}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|71
|-
|Spain ([[PROMUSICAE]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.promusicae.org/files/listasanuales/canciones/Top%2050%20Canciones%20Anual%202012.pdf |title=Top 50 Canciones Anual 2012 |publisher=Promuiscae.es |accessdate=2013-01-15 |archive-date=2013-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124102447/http://www.promusicae.org/files/listasanuales/canciones/Top%2050%20Canciones%20Anual%202012.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|42
|-
|US [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2012/hot-100-songs?begin=11&amp;order=position|title=Best of 2012 – Hot 100 Songs|publisher=Billboard.com|accessdate=2012-12-14|date=}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|12
|-
|}
|}

==Մեկնարկման Պատմութիւն==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Տարածաշրջան
! Ամսաթիւ
! Ձեւ
|-
|Աւստրիա&lt;ref name=&quot;ep&quot;&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/at/album/set-fire-to-the-rain-remixes-ep/id445060342 |title=Set Fire to the Rain (Remixes) – EP von Adele|language=German|publisher=[[iTunes Store]] (Austria). [[Apple Inc.]]|accessdate=21 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;5&quot;| 4 Յուլիս, 2011
|rowspan=&quot;5&quot;| [[Music download|Digital]] [[extended play|EP]] — remixes
|-
|Գերմանիա&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.de/gp/product/B0059JKKIO/ref=dm_sp_alb?ie=UTF8&amp;qid=1313265632&amp;sr=8-6|title=Set Fire to the Rain: Adele: Amazon.de: MP3-Downloads|publisher=[[Amazon.com|Amazon.de]]|accessdate=21 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|Իտալիա&lt;ref name=&quot;apple1&quot;&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/it/album/set-fire-to-the-rain-remixes-ep/id445060342 |title=Set Fire to the Rain (Remixes) – EP di Adele|language=Italian|publisher=iTunes Store (Italy). Apple Inc.|accessdate=21 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|Նիտերլանտ&lt;ref name=&quot;apple1&quot;/&gt;
|-
|Անգլիա&lt;ref&gt;{{cite web|author=Corner, Lewis|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a323974/adele-confirms-new-single-set-fire-to-the-rain.html|title=Adele confirms new single 'Set Fire to the Rain'|publisher=[[Digital Spy]]. [[Hachette Filipacchi Médias]]|date=9 June 2011|accessdate=21 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|United States
|21 Նոյեմբեր, 2011
|AC radio&lt;ref name=&quot;release3&quot;&gt;{{cite web|url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/21/2011&amp;Format=3|title=R&amp;R :: Going For Adds :: AC|work=R&amp;R magazine|date=21 November 2011|accessdate=15 November 2011|archive-date=8 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208071626/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11%2F21%2F2011&amp;Format=3|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|5 Դեկտեմբեր, 2011
|Triple A radio&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allaccess.com/triple-a/future-releases |title=WebCite search query |publisher= |date= |accessdate=2012-12-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121227113749/http://www.allaccess.com/triple-a/future-releases |archivedate=2012-12-27 }}&lt;/ref&gt;
|-
|13 Դեկտեմբեր, 2011
|[[Contemporary hit radio|Mainstream radio]]&lt;ref name=&quot;release4&quot;&gt;{{cite web|url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=12/13/2011&amp;Format=1|title=R&amp;R :: Going For Adds :: CHR/Top 40|work=R&amp;R magazine|date=13 December 2011|accessdate=5 December 2011}}&lt;/ref&gt;
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}

[[Ստորոգութիւն:2011]]</text>
      <sha1>8ojhkhezjmz1hv54mudisgsj2jr1fly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հենրիկ Ալաւերտեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1450</id>
    <revision>
      <id>257499</id>
      <parentid>222251</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5074" sha1="1zu9vl28zcx2twlor4so0qm00a9ba46" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Հենրիկ Կարապետի Ալաւերտեան''' ({{ԱԾ}}), խորհրդային հայ դերասան, օփերայի երգիչ, պաս, ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ ([[1984]])։

== Կենսագրութիւն ==
Հենրիկ Ալաւերտեան, ծնած է [[1935]] թուականին [[Լենինական]] քաղաքին մէջ։ [[1960 թուական]]&lt;nowiki/&gt;ին աւարտած է [[Երեւանի երաժշտանոց]]&lt;nowiki/&gt;ը ([[1960]])։ [[1959 թուական]]&lt;nowiki/&gt;էն՝ Երեւանի օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգիչ է&lt;ref&gt;[http://www.anunner.com/name/biography/%D5%80%D4%B5%D5%86%D5%90%D4%BB%D4%BF_%D4%B1%D4%BC%D4%B1%D5%8E%D4%B5%D5%90%D4%B4%D5%85%D4%B1%D5%86_%D4%BF%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D4%BB Հենրիկ Ալավերդյանի մասին anunner.com կայքում]&lt;/ref&gt;։

[[1979 թուական]]&lt;nowiki/&gt;էն նկարահանուած է «[[Հայֆիլմ]]» կինոստուտիայի ֆիլմերուն մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=179 |title=Հենրիկ Ալավերդյանի մասին avproduction.am կայքում |accessdate=2018-02-19 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133631/http://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=179 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

Վերջին ներկայացումը, որուն մասնակցած է դերասանը, [[27 Մայիս]] [[1989 թուական]]&lt;nowiki/&gt;ին էր [[Լոս Անճելըս]] քաղաքին մէջ։ Չնայած թատրոնի ղեկավարներու յորդորներուն, ծանր հիւանդ ըլլալով՝ բեմ բարձրացած եւ կատարած է Արմէն Տիգրանեանի «[[Անուշ]]» օբերայի իր՝ Քյոխվայի դերերգը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/41385/bio/ |title=Հենրիկ Ալավերդյանի մասին kino-teatr.ru կայքում |accessdate=2015-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103040530/http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/41385/bio/ |archivedate=2014-11-03 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Մահացած է [[1989 թուական]]&lt;nowiki/&gt;ին [[Երեւան]]ի մէջ։

== Կատարումներ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Օփերա
!Դեր
|-
|[[Ալմաստ (օփերա)|Ալմաստ]]
|Նատիր շահ
|-
|[[Դաւիթ Բեկ (օփերա)|Դաւիթ Բեկ]]
|Դաւիթ Բեկ
|-
|[[Արշակ Բ. (օփերա)|Արշակ Բ.]]
|Արշակ
|-
|[[Սեւիլեան սափրիչ (օփերա)|Սեւիլեան սափրիչ]]
|Տօն Պազիլիօ
|-
|[[Դոն Ժուան (օփերա)|Տոն Ժուան]]
|Լեպորելլօ
|}

== Դերերը ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարեթիւ
!Ֆիլմ
!Դեր
|-
|1990
|[[Հոն, ուր երկինքը պառկած է գետնին]]
* Հայրը
|
|-
|1989
|[[Դէմքով դէպի պատը]]
|դրուագ
|-
|1988
|[[Շնչառութիւն (ֆիլմ)|Շնչառութիւն]]
|վարորդ
|-
|1988
|Համբարձում
|Բաբգէն
|-
|1987
|[[Մեզմէ երեքը]]
* Խօսք
|
|-
|1987
|[[Հատակին (ֆիլմ)|Յատակին]]
|բեռնակիր
|-
|1987
|[[Ճանապարհ դէպի Սասունցի Դաւիթ]]
|Մսրայ Մելիք, Սիմոն, դեւ
|-
|1986
|[[Օտար խաղեր (ֆիլմ)|Օտար խաղեր]]
|Կարօ
|-
|1986
|[[Մենաւոր ընկուզենի (ֆիլմ)|Մենաւոր ընկուզենի]]
|Ոսկանեան
|-
|1985
|[[Վերջին կիրակին|Վերջին Կիրակին]]
|տնօրէն
|-
|1984
|[[Պատահար (ֆիլմ)|Պատահար]]
|
|-
|1984
|[[Ճերմակ անուրջներ]]
|Թումաս
|-
|1983
|[[Վառած լամպեր|Վառած լամբեր]]
|Բանկուտուզեան
|-
|1983
|[[Անուշ (ֆիլմ, 1983)|Անուշ]]
|քաւոր
|-
|1983
|[[Հրդեհ (ֆիլմ)|Հրդեհ]]
|Արմենակ
|-
|1982
|[[Հին օրերու երգը]]
|Զաւէն
|-
|1981
|[[Ատամնաբոյժը արեւելեան (ֆիլմ)|Ատամնաբոյժն արեւելեան]]
|Թովմաս
|-
|1980
|[[Խոշոր շահին մէջ]]
|Մամիկոն
|-
|1980
|[[Բոլոր տարիքները սիրուն են ենթակայ|Բոլոր տարիքները սիրոյ ենթակայ են]]
|
|-
|1979
|[[Ամենալաւ մարդը (ֆիլմ)|Ամենալաւ մարդը]]
* Աշխարհը հայելիի մէջ
|վարորդ Վազգէն
|-
|1979
|Օ՜, Գէորգ
|
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://etvnet.com/encyclopedia/d/person/alaverdyan/ Энциклопедия Кино и ТВ &quot;Генрих Алавердян&quot;] {{ref-ru}}
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Ալավերդեան, Հենրիկ}}
[[Ստորոգութիւն:16 Փետրուարի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:11 Յուլիսի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ օփերային երգիչներ]]</text>
      <sha1>1zu9vl28zcx2twlor4so0qm00a9ba46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1871</id>
    <revision>
      <id>257453</id>
      <parentid>232857</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T01:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9980" sha1="30mqsxfeaudu08tiaw9nl480yxe7by9" xml:space="preserve">'''Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր''' ([[անգլերէն]]՝ World Health Day), Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ, (World Health Organization (WHO)) բոլոր անդամ երկիրները 7 Ապրիլը կը նշեն իբրեւ Առողջութեան համաշխարհային օր։
[[Պատկեր:World Health Organization Flag.jpg|320px|մինի|աջից|'''Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան դրօշակը''']]
== Պատմութիւն ==
[[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւնը]] (ՄԱԿ) հիմնադրուած է 1945-ին: Պետութիւններու ղեկավարներու 1945-ի հանդիպման օրակարգին մաս կը կազմէր նաեւ առողջապահութեան ոլորտի համաշխարհային կազմակերպութիւն ստեղծելու հարցը: Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) սահմանադրութիւնը ուժի մէջ մտած է 7 Ապրիլ 1948-ին, եւ այդ օրը ամէն տարի կը նշուի իբրեւ՝ Առողջութեան համաշխարհային օր&lt;ref&gt;World Health Organization: [http://www.who.int/mediacentre/events/annual/world_health_day/en/ ''World Health Day.''] Accessed 16 March 2011.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.7or.am/am/news/view/85309/ |title=Ապրիլի 7-ը՝ Առողջապահութեան համաշխարհային օր |accessdate=2016-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170412152931/http://www.7or.am/am/news/view/85309 |archivedate=2017-04-12 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

Հիմնադրման օրէն մինչեւ այսօր՝ աշխարհի տարածքին շուրջ երկու հարիւր պետութիւն, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) անդամ դարձած է&lt;ref&gt;[http://www.med-practic.com/arm/1121/15090/%D4%B1%D5%BA%D6%80%D5%AB%D5%AC%D5%AB%207-%D5%A8%D5%9D%20%D4%B1%D5%BC%D5%B8%D5%B2%D5%BB%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6%20%D6%85%D6%80/article.more.html Ապրիլի 7-ը՝ Առողջապահութեան համաշխարհային օր]&lt;/ref&gt;:

Ամէն տարի Առողջութեան համաշխարհային օրը կը նուիրուի աշխարհի առողջապահութեան առջեւ ծառացած համընդհանուր խնդիրներուն եւ կ'ուղեկցուի կարգախօսներով՝ «''Աշխուժութիւնը երկարակեցութեան գրաւական»'', «''Յղութիւնը կեանքի առանձնայատուկ իրադարձութիւն է: Դարձնենք զայն անվտանգ»'', «''Պաշպանենք առողջութիւնը կլիմայական փոփոխութիւններէ»'': 

Առողջապահութեան համաշխարհային օրը ընդունուած օր է տարբեր կառավարութիւններու եւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու կողմէ, որոնք հետաքրքրուած եւ մտահոգ են հանրային առողջապահական խնդիրներով։ Անոնք ձեռնարկներ կը կազմակերպեն եւ լրատուամիջոցներու ընդմէջէն լուսարձակի տակ կ'առնեն իրենց աջակցութիւնը, օրինակ՝ Համաշխարհային առողջապահութեան խորհուրդը&lt;ref&gt;Global Health Council: [https://www.globalhealth.org/news/article/10976 ''World Health Day''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930031202/https://www.globalhealth.org/news/article/10976 |date=2011-09-30 }} by Lara Endreszl, 7 April 2009.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;։

=== Տարիներու ընթացքին ===

* 75 տարիներու ընթացքին Միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւնը կարելիութիւնը կու տայ կարգ մը փոփոխութիւններ կատարելու քաղաքական գետնի վրայ: Օրինակի համար, 2003 թուականի կազմակերպութեան անդամ երկիրները կը ստորագրեն աշխարհի հանրային առողջապահութեան հռչակագիրը: Այս հռչակագիրին նպատակն է [[Ծխախոտ|ծխելու]] դէմ պայքարիլ. անիկա կ'որդեգրուի 181 երկիրներու կողմէ: Այս պայքարին արդիւնքները դրական կ'ըլլան, որովհետեւ 2021 թուականին ծխախոտի սպառումը նուազում կ'արձանագրէ 150 երկիրներու մէջ:

* Շատ վարակիչ հիւանդութիւնները գրեթէ ամբողջովին անհետացած են աշխարհէն, յատկապէս` Միջազգային առողջապահական կազմակերպութեան ճիգերուն շնորհիւ, ինչպէս՝ [[Փոլիօ|փոլիօն]] կամ [[Ծաղկախտ|ծաղկախտը]]:

* Կարգ մը հիւանդութիւններ կ'անհետանան, սակայն նորեր կը յայտնուին: Ներկայիս կազմակերպութիւնը երկիրներու հետ կը գործակցի նախատեսելու եւ դարմանելու համար հիւանդութիւններ, որոնք գոյութիւն չունէին 75 տարի առաջ: 
* Միջազգային առողջապահութեան կազմակերպութիւնը կը միջամտէ «Քովիտ 19»-ի համաճարակին ընթացքին: 
* Ան կը շարունակէ լուծումներ փնտռել [[Քաղցկեղ|քաղցկեղի]] տեսակներու, [[Սիտա|Սիտայի]] պարագային, ինչպէս նաեւ` [[Մտային առողջապահութիւն|մտային առողջապահութեան]] վերաբերեալ հարցերու, ինչպէս` [[Ընկճախտ|ընկճախտը]]:

* Կազմակերպութիւնը նաեւ կ'աշխատի ամբողջ կեանքին ընթացքին [[Ֆիզիքական առողջութիւն|ֆիզիքական առողջութեան]] եւ բարեկեցութեան համար:
* Անոր բազմաթիւ մտահոգութիւններէն մէկն է նաեւ ծերութիւնը: Կազմակերպութիւնը կ'ուզէ օգնել տարեց անձերուն` հասկնալու եւ ընդունելու ծերութիւնը եւ խնամք ու հոգատարութիւն անոնց տրամադրութեան տակ դնելու: 

* Կազմակերպութիւնը կը նախաձեռնէ նաեւ պատուաստներու քարոզարշաւներ, որոնք կարելիութիւնը կու տան փրկելու 3,5 – 5 միլիոն անձ` տարբեր հիւանդութիւններէ, ինչպէս` [[Թեթանոս|թեթանոսը]], [[Կապոյտ հազ|կապոյտ հազը]], [[Կրիփ եւ Հարբուխ|կրիփը]] եւ [[Հարսանիթ|հարսանիթը]]:
* Ան կ'օգնէ նաեւ երկիրներու` ծրագրելու առողջապահութեան վերաբերեալ աշխատանքներ, բոլորին խնամք հայթայթելու մատչելի գիներով: 
* Ան կը դիւրացնէ [[Արհեստագիտութիւն|արհեստագիտութեան]] մարզին մէջ արդիական միջոցներու տրամադրումը եւ կը տեղեկացնէ աշխարհի բնակչութեան եւ երկիրներու պատասխանատուներուն:
* Կազմակերպութիւնը օգնութեան կը հասնի պատերազմներէ, կամ կլիմայական փոփոխութիւններէ տառապող մարդոց:
* Վերջապէս, կազմակերպութիւնը կը քաջալերէ երկիրներու պատասխանատուները եւ ղեկավարները` յարգելու իրենց պարտաւորութիւններն ու որոշումները&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/581332 Տարիներու ընթացքին]&lt;/ref&gt;:

=== Տարեկան Թեմաներ ===
Ամէն տարի Առողջութեան համաշխարհային օրը կը նուիրուի մոլորակի առողջապահութեան առջեւ կանգնած խնդիրներուն ՝ սահմանուած տարբեր կարգախօսներով։

=== 2011 թուականի կարգախօս ===
Օրուան թեման էր «Հակամանրէային դեղամիջոցներու նկատմամբ դիմադրողականութիւն»։
=== 2012 թուականի կարգախօս ===
Օրուան թեման էր «Քաջառողջութիւնը կ'աւելցնէ մեր կեանքի տարիները»։
=== 2013 թուականի կարգախօս ===
Օրուան թեման էր «Առողջ [[Սրտի Անբանական Բաբախում|սիրտի տրոփում]], առողջ արեան ճնշում»։
=== 2014 թուականի կարգախօս ===
Օրուան թեման էր «&lt;nowiki/&gt;[[Փոխանցիկ հիւանդութիւններ|Փոխանցիկ հիւանդութիւնները]]&lt;nowiki/&gt;», որոնց մշտական սպառնալիքին տակ է են աշխարհի բնակչութեան կէսէն աւելին։
=== 2015 թուականի կարգախօս ===
Օրուան թեման էր «Սնունդի անվտանգութիւնը»։
=== 2016 թուականի կարգախօս ===
Օրուան թեման էր «Դադրեցնել աճը: Յաղթահարել [[շաքարախտը]]&lt;nowiki/&gt;»։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Համաշխարհային տօներ]]
[[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ]]</text>
      <sha1>30mqsxfeaudu08tiaw9nl480yxe7by9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արաբերէնի Այբուբեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1969</id>
    <revision>
      <id>257455</id>
      <parentid>253943</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51186" sha1="68ie4c8yf0xthoaujgo5tju7enqhhbj" xml:space="preserve">{{Արաբական գիր}}
'''Արաբերէնի այբուբեն''' [[արաբերէն]]ի, ինչպէս նաեւ [[իսլամութիւն|իսլամութեան]] դաւանող շարք մը այլ ժողովուրդներու լեզուներու, ինչպէս՝ [[պարսկերէն]]ի, [[ուրտու]]ի, [[աֆղաներէն]]ի եւ որոշ [[Ալթայեան լեզուներ|թրքական լեզուներու]] գիր։ Կազմուած է 28 հարֆէն, կը գրուի աջէն ձախ։

Արաբերէնը, ինչպէս նաեւ [[եբրայերէն]]ը, [[արամէերէն]]ը, [[ամհարերէն]]ն ու այլ լեզուներ, կը կազմեն [[սեմական լեզուաընտանիք]]ը։ Այդ լեզուները ունին ընդհանուր նախալեզու՝ օժտուած կանոնակարգուած միասնական քերականական համակարգով։ Սեմական միւս լեզուներէն արաբերէնը կը տարբերի կայուն հնչիւնական համակարգով, յստակ քերականական կառուցուածքով ու հարուստ բառապաշարով, որ հանգեցուցած է բառաձեւերու զարգացման ու քերականութեան առանձին ճիւղի՝ բառարանագիտութեան զարգացման&lt;ref&gt;Юшманов, Н.М. Грамматика литературного арабского языка (под редакцией и с предисловием И.Ю. Крачковского), СПб. 1999&lt;/ref&gt;։

արաբերէնի այբուբենը յառաջացած է նաբաթէական գիրէն, որ իր հերթին յառաջացած է [[Արամէերէնի այբուբեն|արամէականէն]], իսկ վերջինս ալ՝ [[Փիւնիկերէնի այբուբեն|փիւնիկեանէն]]։ Արաբական գիրը կը ներառէ արամէական բոլոր տառերը, եւ մի քանի լրացուցիչ տառեր՝ [[սատ]], [[խա]], [[զալ]], [[տատ]], [[զա]] եւ [[ղայն]]։

== Արաբական Լեզուաբանութիւն ==
[[Արաբերէն]]ի ուսուցումը կը կատարուի երկու հիմնական ուղիներով՝ արեւմտեան եւ արեւելեան։ Արեւմտեան (եւրոպական եւ ամերիկեան) լեզուաբանական դպրոցները, որոնք կարողացած են մշակել լեզուներու դասաւանդման ընդհանուր համակարգ։ [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի երկիրներու դպրոցներուն մէջ կը գործածուի աւանդական լեզուաբանութիւնը, որուն հիմքերը դրուած էին վաղ միջնադարուն։
[[Պատկեր:Modern Arabic Calligraphy.jpg|մինի|ձախից|[[Արաբական գիր]]]]
Արաբական լեզուաբանական մշակոյթը ձեւաւաորուած է [[7-րդ դար]]ու վերջին եւ [[8-րդ դար]]ուն՝ կապուած [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] յառաջացման ու զօրեղացման հետ։ Այդ ժամանակաշրջանին յատուկ ուշադրութիւն կը տրուէր [[Արաբական մշակոյթ|մշակոյթի]] ու գիտութեան զարգացման։ Արաբական բառագիտութիւնը, որ հիմք կը հանդիսանար արաբական քերականութեան զարգացման համար, նոյնպէս կը սկզբնաւորէ այս դարաշրջանին։

Լեզուաբանական դպրոցները կը կոչուէին այն քաղաքներու անուններով, ուր հիմնադրուած էին։ Առաջին կեդրոններէն էին [[Քուֆա]]յի եւ [[Պասրա]]յի քերականական դպրոցները։ Հարաւային Միջագէտքի այդ երկու դպրոցներու միջեւ կային որոշ տարաձայնութիւններ, որոնցմէ մէկն էր արմատի խնդիրը։ Հաւանաբար, միջնադարեան քերականները արմատ կոչած են այն միաւորը, որմէ կը յառաջանան բառաձեւերը։ Այս տեսանկիւնէն արաբ լեզուաբաններու հայեացքները մօտ են հնդեւրոպական լեզուներու քերականութեամբ զբաղողներու գաղափարներուն, որքան ալ հնդեւրոպական ու սեմական լեզուներու մէջ արմատները չունին ընդհանուր ձեւակերպում։

Քուֆայի լեզուաբանական դպրոցի հիմնադիրը կը համարուի Ապու Ճաֆար Մուհամմատ ալ-Ռուասին, որ հեղինակած էր արաբերէնի քուֆիական քերականութեան առաջին քերականութիւնը։ Քուֆիացիները բառի արմատը կը համարէին վաղակատար դերբայի երրորդ դէմքի արական տարբերակը, որ զուրկ էր «աւելորդ» մասնիկներէ եւ ունէր երեք մասնիկ։ Պասրացիները արմատ կը համարէին մաստարը՝ ձեւոյթ, որ թարգմանաբար կը նշանակէ աղբիւր։

Արաբական քերականութեան հիմնադիրներէն մէկը կը համարուի Պասրայի լեզուաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ [[ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտի]]ն, որ յայտնի է իր ութհատորեայ բառարանով՝ «Քիթապ ալ-Այն» ({{lang-ar|كتاب العين}})&lt;ref&gt;Ramzi Baalbaki, &quot;Kitab al-ayn and Jamharat al-lugha&quot;. Taken from Early Medieval Arabic։ Studies on Al-Khalīl Ibn Ahmad, pg. 44. Ed. Karin C. Ryding. Washington, D.C.։ Georgetown University Press, 1998&lt;/ref&gt;։

== Հարֆեր ==
Հարֆ եզրոյթի կիրառութեան առաջին անգամ կը հանդիպի ալ-Խալիլի աշխատանքին մէջ։ Կոնտեքստի համաձայն՝ ան օգտագործած է այդ եզրոյթը վանկաչափական նուազագոյն միաւոր իմաստով&lt;ref&gt;Wolfdietrich Ficsher, Zur herkunft des Grammatishen terminus Harf, Jerusalem Studies of Arabic and islam, 1989&lt;/ref&gt;։

Հարֆը կարելի է ձեւակերպել որպէս տառ, քանի որ ընդունուած է ըսել, որ արաբերէնի այբուբենը բաղկացած է 28 հարֆերէ։ Ալ-Խալիլին վերագրուող մէկ այլ աշխատանքի մէջ՝ «Քիթապ ալ-Արուտ» ({{lang-ar|كتاب العروض}}), որ կը վերաբերի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեան, հարֆը կը բնութագրուի որպէս [[բաղաձայն]] ու [[ձայնաւոր]] հնչոյթներու միութիւն&lt;ref&gt;Կարաբեկյան Ս.Բ., Արաբական տաղաչափությունը արաբական գիտելիքի համակարգում&lt;/ref&gt;։ Որոշ հեղինակներ զայն կ'անուանեն [[ամանակ]]՝ յունական քերականական եզրութաբանութեան համաձայն&lt;ref&gt;Габучан Г.М. К вопросу о структуре семитского слова (в связи с проблемой внутренней флексии) // «Семитские языки», вып.2, ч.2. М., Наука, 1965&lt;/ref&gt;, միւսները՝ տառ&lt;ref&gt;McCarthy, J. J., Prince A.S., Foot and Word in Prosodic Morphology. The Arabic Broken Plural.”, Natural Language &amp; Linguistic Theory 8(2), Amherst 1990&lt;/ref&gt;։ Վերջիններս արաբական վանկաչափական համակարգը կը բացատրեն յունական վանկաչափական համակարգի եզրոյթներով՝ [[եամբ]]ով ու [[քորէյ]]ով։ Այսինքն՝ ամանակը վերածելով տառի, անոնք կը կիրառեն այն բառակազմութեան մեջ։ Այդպիսով ստացած են միավանկ, երկվանկ ու եռավանկ բառեր։ Մինչդեռ արեւելեան դպրոցի ներկայացուցիչները չեն խախտեր հարֆի միասնականութիւնը։
[[Պատկեր:Learning Arabic calligraphy (Kaf).jpg|մինի|330px|աջից|Արաբերէնի հարֆերը՝ բաղաձայն ու ձայնաւոր հնչոյթներու միացումներ]]
Ալ-Խալիլը օգտագործած է հարֆը նաեւ որպէս խօսքի մաս։ Բացատրելով այս կամ այն բառը, ան կը խմբավորէ ատոնք անուններու, բայերու ու հարֆերու («մասնիկներու»)։ Մասնիկի ոչ ստոյգ ձեւակերպումը կարող էր իր մէջ ներառել բառերու հսկայական քանակութիւն։

Արաբական լեզուաբանութեան առաջին քերականները ոչ միայն [[արաբներ]] էին, այլեւ Արաբական խալիֆայութեան տեղաբնիկ ժողովուրդներու ներկայացուցիչներ։ Հնչիւնաբանական միջոցներու աստիճակակարգը կը կազմավորէ ինքնուրոյն հնչիւնաբական միաւորներ։ Հնչոյթը այդ միաւորներէն միայն մէկն է&lt;ref&gt;Касевич В.Б. Фонологические проблемы общего и восточного языкознания, Москва, 1983&lt;/ref&gt;։ Մէկ այլ կարեւոր միաւոր է վանկը։ Հնչոյթի ձեւակերպման ժամանակ կարեւորութիւն կը տրուի վանկի ու տառի տարբերութիւնը ցոյց տալուն։
 
«Հարֆ» եզրոյթը կազմուած է արաբերէնի ḥarafa ({{lang-ar|حرف}}) բայէն, որ կը նշանակէ փոխել, պտտցնըլ ինչ-որ բան։ Հարֆը կը թարգմանուի որպէս տառ, նշան կամ ամանակ։
 
Սեմական լեզուներուն մէջ չկան առանձին բաղաձայններ ու ձայնաւորներ։ Հետեւաբար, ձեւաբանական նուազագոյն միաւորը ոչ թէ վանկն է, այլ ամանակը&lt;ref&gt;Фролов Д.В., Классический арабский стих, М. 1991&lt;/ref&gt;։ Հարֆը կ'օգտագործուի ինչպէս հնչոյթ, այնպէս ալ գրոյթ իմաստներով։ Հարֆը կարող է իր կազմին մէջ ունենալ 28 բաղաձայններէն ու երեք ձայնանիշերէն մէկը (ա, ու, ի)։ Բաղաձայն հնչիւնը անոր մէջ հաստատուն է, իսկ ձայնաւորը կրնայ փոխուիլ։ Գոյութիւն ունի նաեւ զրոյական ձայնաւոր հասկացութիւնը, որը ամանակը կը վերածէ տառի։ Այսինքն, հարֆը միշտ ունի ձայնաւոր՝ թեկուզ զրոյական։ Բաղաձայնը նոյնպէս կրնայ ըլլալ զրոյական . այդ պարագային ձայնաւորները աւելի ազատ են, սակայն հարֆի կառոյցը ատկէ փոփոխութեան չ'ենթարկուիր։

Գրական արաբերէնին մէջ հարֆին կը վերագրուին հետեւեալ յատկանիշները՝
* Վերջնական դիրքին վրայ գտնուող միաւոր, որ կ'ընդգծուի արաբերէն բառերի գծային հատուածատման ժամանակ
* Վանկաչափական, ձեւաբանական ու բառակազմական համակարգերու միաւոր
* Արաբական հատուածի ցանկացած մաս, որ ունի լեզուաբանական գործառոյթ (բառ, ձեւոյթ)
* Լեզուաբանական միաւորներու որոշակի խումբ
* Խօսքի մաս, որ չի հանդիսանար անուն&lt;ref group=&quot;Ն&quot;&gt;Արաբական լեզուաբանութեան մէջ [[Գոյական անուն|գոյականները]], [[Ածական անուն|ածականները]], [[Թուական անուն|թուականները]], [[դերանուն]]ները եւ [[մակբայ]]երը կը կոչուին մէկ կերպ՝ «անուն» ({{lang-ar|اسم}})&lt;/ref&gt; կամ [[բայ]] ({{lang-ar|فعل}}):

== Դասակարգում ==
[[Պատկեր:حروف الأبجدية العربية Arabic alphabet.ogg|աջից|մինի|Արաբերէնի հարֆերը՝ ըստ այբբենական հերթականութեան]]
Գոյութիւն ունի երկու հիմնական դասակարգում՝ «ապժատ» (թուաբանական) եւ «հիժա» (այբբենական)։

Ապժատ տարբերակը ({{lang-ar|أَبْجَدِي}}), կը կիրառուի տառային նշումներու եւ թուագրման համար։ Անիկա առկայ է սեմալեզու բոլոր այբուբեններու, քանի որ ատոնք բոլորն ալ ունին մեկ նախահիմք՝ [[Փիւնիկերէնի այբուբեն|փիւնիկեան գիրը]]։ Հիժա տարբերակը ({{lang-ar|هِجَائِي}}) կը կիրառուի բառարաններու մէջ, ցուցակագրման ժամանակ, տառադարձման եւ այլ աղիւսակներու մէջ։

=== Ապժատ ===
Ապժատի հերթականութիւնը հասարակ տառային դասաւորութիւն չէ, քանի որ անոր սկզբնական հիմքը արամէական «սամեխ» տառը եղած է ({{lang-he|ס}})։ Դեռ ոչ մէկ արաբական տառ պատմականօրէն չի ծագիր այս տառէն։ Ատոր փոխարէն առաջ կը քաշուի «շին» տառը ({{lang-he|ש}}), որ կը վերածուի երկու առանձին արաբական տառերու՝ «շին» ({{lang|ar|ش}}) եւ «սին» ({{lang|ar|ﺱ}})։ Ատոնք գրաւած են սամեխի տեղը։ Եւս վեց տառեր, որոնք չեն հանդիպիր հիւսիսային սեմական լեզուներուն մէջ, կը դրուին ապժատի վերջը։

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Սովորական ''{{transl|ar|ALA|abjadī}}'' հերթականութիւն
|-
| {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}}
|-
| {{transl|ar|gh}} || {{transl|ar|ẓ}} || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|f}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}}
|- style=&quot;color:gray&quot;
| 28 || 27 || 26 || 25 || 24 || 23 || 22 || 21 || 20 || 19 || 18 || 17 || 16 || 15 || 14 || 13 || 12 || 11 || 10 || 09 || 08 || 07 || 06 || 05 || 04 || 03 || 02 || 01
|-
| colspan=2 bgcolor=yellow |
| colspan=1 bgcolor=yellow |
| colspan=4 bgcolor=lightgrey |
| colspan=1 bgcolor=pink |
| colspan=2 bgcolor=lightgrey |
| colspan=1 bgcolor=yellow |
| colspan=2 bgcolor=lightgrey |
| colspan=1 bgcolor=pink |
| colspan=14 bgcolor=lightgrey |
|}

Այս մէկը հիմնականօրէն կը յիշուի հետեւեալ տողով՝
:''{{transl|ar|abjad hawwaz ḥuṭṭī kalaman sa‘faṣ qarashat thakhadh ḍaẓagh}}''.
Մէկ այլ տարբերակ է այս մէկը՝
:''{{transl|ar|abujadin hawazin ḥuṭiya kalman sa‘faṣ qurishat thakhudh ḍaẓugh}}''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ [[Մաղրեպ]]ի ''{{transl|ar|abjadī}}'' հերթականութիւն (հաւանական)&lt;ref name=magb&gt;{{ref-ar}} [http://alyaseer.net/vb/showthread.php?t=8807 Alyaseer.net ترتيب المداخل والبطاقات في القوائم والفهارس الموضوعية Ordering entries and cards in subject indexes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223135008/http://alyaseer.net/vb/showthread.php?t=8807 |date=2007-12-23 }} Discussion thread ''(Accessed 2009-October–06)''&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}}
|-
| {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|gh}} || {{transl|ar|ẓ}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|f}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}}
|- style=&quot;color:gray&quot;|
| 28 || 27 || 26 || 25 || 24 || 23 || 22 || 21 || 20 || 19 || 18 || 17 || 16 || 15 || 14 || 13 || 12 || 11 || 10 || 09 || 08 || 07 || 06 || 05 || 04 || 03 || 02 || 01
|-
| colspan=1 bgcolor=pink |
| colspan=2 bgcolor=yellow |
| colspan=4 bgcolor=lightgrey |
| colspan=1 bgcolor=pink |
| colspan=2 bgcolor=lightgrey |
| colspan=1 bgcolor=yellow |
| colspan=2 bgcolor=lightgrey |
| colspan=1 bgcolor=yellow |
| colspan=14 bgcolor=lightgrey |
|}

Այս հերթականութեան յիշման տարբերակը հետեւեալն է՝
:''{{transl|ar|abujadin hawazin ḥuṭiya kalman ṣa‘faḍ qurisat thakhudh ẓaghush}}''

=== Հիժա ===
[[Պատկեր:Arabic alphabet world distribution.png|մինի|360px|Երկիրներ, որոնք կը կիրառեն արաբերէնի այբուբենը՝ {{Legend|#00884B|որպէս պաշտօնական գիր}}
{{Legend|#83C30F|որպէս երկրորդ պաշտօնական գիր}}]]
Ժամանականից բառարանները եւ գիրքերը կ'օգտագործեն {{transl|ar|abjadī}} հերթականութիւնը՝ այբբենական դասակարգման համար։ Արաբերէնէն բառացի թարգմանած՝ այբուբեն կը նշանակէ հիժա։ Այստեղ տառերը կը խմբավորուին ըստ իրենց ձեւի ու չափի՝ ատոնց վրայ գծիկներու ու կետիկներու առկայութեամբ։ Հիժայի հերթականութիւնը երբեք կիրառելի չէ թուականներու համար։

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Սովորական ''{{transl|ar|hijā’ī}}'' հերթականութիւն
|-
| {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}}
|-
| {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|f}} || {{transl|ar|gh}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar| ẓ}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}}
|-
| colspan=3 bgcolor=lightgrey |
| colspan=4 bgcolor=lightgreen | 
| colspan=4 bgcolor=lightblue | 
| colspan=2 bgcolor=lightgreen |
| colspan=2 bgcolor=lightblue |
| colspan=2 bgcolor=pink |
| colspan=11 bgcolor=lightgrey |
|}

Մէկ այլ տեսակ՝ ''{{transl|ar|hijā’ī}}'' հերթականութեամբ, կը կիրառուէր Մաղրեպի երկիրներուն մէջ մինչեւ 2014 թուականը, երբ կը փոխարինուի մաշրիքի հերթականութեամբ&lt;ref name=magb/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Մաղրեպի ''{{transl|ar|hijā’ī}}'' հերթականութիւն
|- 
| {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}}
|-
| {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|f}} || {{transl|ar|gh}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|ẓ}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}}
|-
| colspan=3 bgcolor=lightgrey | 
| colspan=2 bgcolor=pink |
| colspan=4 bgcolor=lightblue | 
| colspan=2 bgcolor=lightblue |
| colspan=4 bgcolor=lightgreen |
| colspan=2 bgcolor=lightgreen |
| colspan=11 bgcolor=lightgrey |
|}

== Բաղաձայններ ==
28 հարֆերէն յուրաքանչիւրը, բացի ալիֆէն, [[Բաղաձայններ|բաղաձայն]] է։ Հարֆէն առաջ ալիֆին (ا) միշտ կը նախորդէ ա ձայնանիշը (ֆաթհա)։ Ինչպէս նաեւ, անիկա չի կրեր որեւէ ձայնանիշ, կամ` աւելի ստոյգ` կը կրէ զրոյական ձայնանիշ (սուքուն)։ Ալիֆին յաջորդող հարֆը նոյնպէս կարող է սուքուն կրել, սակայն արաբերէնի մէջ երկու սուքուն իրար կողքի չեն հանդիպիր։ Կը տտացուի, որ ալիֆը չի համապատասխաներ հարֆի` որպէս այբբենական գրոյթի կանոններուն, եւ որոշ հեղինակներ անոր տառ չեն համարեր։ Ատոր փոխարէն հարֆ կը համարուի համզան (ء), որ կարող է ընդունել ցանկացած ձայնանիշ։ Ալիֆը իրականին մէջ ա ձայնորդի երկար տարբերակն է, այլ կերպ ասած՝ երկար «ա» ձայնաւոր։

Տառերու գրութիւնը կարող է փոխուիլ՝ կապուած բառին մէջ անոնց ունեցած դիրքէն։ Տառերը կը գրուին աջէն ձախ։ Բոլոր տառերը՝ բացի վեցէն (ալիֆ, տալ, զալ, ռա, զայն, ուաու) կը միանան յաջորդին։ Օրինակ՝ {{lang|ar|أرارات}} ([[Արարատ]]) անունը կը գրուի իրարմէ անջատ հարֆերով։ Որոշ հարֆեր իրար կը միանան իւրայատուկ կցագիր տարբերակներով, մասնաւորապէս՝ լամը եւ ալիֆը, լամը եւ միմը, քաֆը եւ լամը&lt;ref&gt;{{cite book |title=Writing Systems։ A Linguistic Approach |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge |author=Rogers, Henry |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |page=[https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge/page/135 135]}}&lt;/ref&gt;։ Հարֆերը կարող են ունենալ չորս հնարաւոր դիրք՝ առջեւը, մէջտեղը, սկիզբը եւ առանձին

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! առջեւը
! մէջտեղը
! սկիզբը
! առանձին
! անուանում
! մեսրոպատառ
! օրինակում
! լատինական պարզ օրինակում
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 1
| colspan=2 | {{ar2|ﺎ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺍ}}
| {{lang-ar2|أَلِف}} [[ﺍ|Ալիֆ]] || — || — || —
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 2
| {{ar2|ﺐ}} || {{ar2|ﺒ}} || {{ar2|ﺑ}} || {{ar2|ﺏ}}
| {{lang-ar2|بَاء}} [[ﺏ|Պա]] || բ || /b/ || {{Unicode|b}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 3
| {{ar2|ﺖ}} || {{ar2|ﺘ}} || {{ar2|ﺗ}} || {{ar2|ﺕ}}
| {{lang-ar2|تَاء}} [[ﺕ|Թա]] || թ || /t/ || {{Unicode|t}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 4
| {{ar2|ﺚ}} || {{ar2|ﺜ}} || {{ar2|ﺛ}} || {{ar2|ﺙ}}
| {{lang-ar2|ثَاء}} [[ﺙ|Սա]] || ս || /θ/ || {{Unicode|ṯ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 5
| {{ar2|ﺞ}} || {{ar2|ﺠ}} || {{ar2|ﺟ}} || {{ar2|ﺝ}}
| {{lang-ar2|جِيم}} [[ﺝ|Ժիմ]] || ջ/գ || /d͡ʒ/ ~ /ʒ/ ~ /ɡ/ || {{Unicode|ǧ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 6
| {{ar2|ﺢ}} || {{ar2|ﺤ}} || {{ar2|ﺣ}} || {{ar2|ﺡ}}
| {{lang-ar2|حَاء}} [[ﺡ|Հա]] || հ || /ħ/ || {{Unicode|ḥ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 7
| {{ar2|ﺦ}} || {{ar2|ﺨ}} || {{ar2|ﺧ}} || {{ar2|ﺥ}}
| {{lang-ar2|خَاء}} [[ﺥ|Խա]] || խ || /x/ || {{Unicode|ḫ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 8
| colspan=2 | {{ar2|ﺪ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺩ}}
| {{lang-ar2|دَال}} [[ﺩ|Տալ]] || դ || /d/ || d
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 9
| colspan=2 | {{ar2|ﺬ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺫ}}
| {{lang-ar2|ذَال}} [[ﺫ|Զալ]] || զ || /ð/ || {{Unicode|ḏ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 10
| colspan=2 | {{ar2|ﺮ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺭ}}
| {{lang-ar2|رَاء}} [[ﺭ|Ռա]] || ռ || /r/ || r
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 11
| colspan=2 | {{ar2|ﺰ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺯ}}
| {{lang-ar2|زَاي}} [[ﺯ|Զայն]] (զայ) || զ || /z/ || z
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 12
| {{ar2|ﺲ}} || {{ar2|ﺴ}} || {{ar2|ﺳ}} || {{ar2|ﺱ}}
| {{lang-ar2|سِين}} [[ﺱ|Սին]] || ս || /s/ || s
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 13
| {{ar2|ﺶ}} || {{ar2|ﺸ}} || {{ar2|ﺷ}} || {{ar2|ﺵ}}
| {{lang-ar2|شِين}} [[ﺵ|Շին]] || շ || /ʃ/ || š
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 14
| {{ar2|ﺺ}} || {{ar2|ﺼ}} || {{ar2|ﺻ}} || {{ar2|ﺹ}}
| {{lang-ar2|صَاد}} [[ﺹ|Սատ]] || ս || /sˁ/ || {{Unicode|ṣ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 15
| {{ar2|ﺾ}} || {{ar2|ﻀ}} || {{ar2|ﺿ}} || {{ar2|ﺽ}}
| {{lang-ar2|ضَاد}} [[ﺽ|Տատ]] || դ || /dˁ/ ~ /ðˤ/ || {{Unicode|ḍ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 16
| {{ar2|ﻂ}} || {{ar2|ﻄ}} || {{ar2|ﻃ}} || {{ar2|ﻁ}}
| {{lang-ar2|طَاء}} [[ﻁ|Թա]] || տ || /tˁ/ || {{Unicode|ṭ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 17
| {{ar2|ﻆ}} || {{ar2|ﻈ}} || {{ar2|ﻇ}} || {{ar2|ﻅ}}
| {{lang-ar2|ظَاء}} [[ﻅ|Զա]] || զ || /zˁ/ ~ /ðˁ/ || {{Unicode|ẓ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 18
| {{ar2|ﻊ}} || {{ar2|ﻌ}} || {{ar2|ﻋ}} || {{ar2|ﻉ}}
| {{lang-ar2|عَيْن}} [[ﻉ|Այն]] || ‘ || /ʕ/ || {{Unicode|ʕ/ʿ}}
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 19
| {{ar2|ﻎ}} || {{ar2|ﻐ}} || {{ar2|ﻏ}} || {{ar2|ﻍ}}
| {{lang-ar2|غَيْن}} [[ﻍ|Ղայն]] || ղ || /ɣ/ || ġ
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 20
| {{ar2|ﻒ}} || {{ar2|ﻔ}} || {{ar2|ﻓ}} || {{ar2|ﻑ}}
| {{lang-ar2|فَاء}} [[ﻑ|Ֆա]] || ֆ || /f/ || f
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 21
| {{ar2|ﻖ}} || {{ar2|ﻘ}} || {{ar2|ﻗ}} || {{ar2|ﻕ}}
| {{lang-ar2|قَاف}} [[ﻕ|Կղաֆ]] || կ || /q/ || q
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 22
| {{ar2|ﻚ}} || {{ar2|ﻜ}} || {{ar2|ﻛ}} || {{ar2|ﻙ}}
| {{lang-ar2|كَاف}} [[ﻙ|Քաֆ]] || ք || /k/ || k
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 23
| {{ar2|ﻞ}} || {{ar2|ﻠ}} || {{ar2|ﻟ}} || {{ar2|ﻝ}}
| {{lang-ar2|لاَم}} [[ﻝ|Լամ]] || լ || /l/ || l
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 24
| {{ar2|ﻢ}} || {{ar2|ﻤ}} || {{ar2|ﻣ}} || {{ar2|ﻡ}}
| {{lang-ar2|مِيم}} [[ﻡ|Միմ]] || մ || /m/ || m
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 25
| {{ar2|ﻦ}} || {{ar2|ﻨ}} || {{ar2|ﻧ}} || {{ar2|ﻥ}}
| {{lang-ar2|نُون}} [[ﻥ|Նուն]] || ն || /n/ || n
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 26
| {{ar2|ﻪ}} || {{ar2|ﻬ}} || {{ar2|ﻫ}} || {{ar2|ﻩ}}
| {{lang-ar2|هَاء}} [[ﻩ|Հա]] || հ || /h/ || h
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 27
| colspan=2 | {{ar2|ﻮ}} || colspan=2 | {{ar2|ﻭ}}
| {{lang-ar2|وَاو}} [[ﻭ|Ուաու]] || ու || /w/ || w
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;height: 3em&quot;
| 28
| {{ar2|ﻲ}} || {{ar2|ﻴ}} || {{ar2|ﻳ}} || {{ar2|ﻱ}}
| {{lang-ar2|يَاء}} [[ﻱ|Յա]] || յ || /j/ || y
|}

=== Յաւելեալ Նշաններ ===
* [[Համզա]] (ء) - բաղաձայնի բացակայութիւն, երբ հարֆի բաղադրութեան մէջ առկայ են միայն ձայնաւորները։ Կը դրուի ըստ ուժեղութեան՝ ձայնանիշին հարող հարֆի վրայ՝ իր ձայնանիշի պարագային՝ յա հարֆի, ու ձայնանիշի պարագային՝ ուաու հարֆի, ա ձայնանիշի պարագային՝ ալիֆ հարֆի, սուքունի պարագային՝ տողի վրայ։ Երբ համզան կը դրուի ալիֆի վրայ, կարող է ունենալ գրութեան երկու տարբերակ՝ վերեւը (երբ ալիֆը կը կրէ ա կամ ու ձայնաւոր), եւ ներքեւը (երբ ալիֆը կը կրէ ի ձայնաւոր)
* [[Թանուին]] ( ٌ ٍ ً )- անուն խօսքի մասի ([[Գոյական անուն|գոյական]], [[Ածական անուն|ածական]], [[Թուական անուն|թուական]], [[մակբայ]]) վերջաւորութիւն, որ կ'արտայայտէ հոլովառումը։ Արաբերէնի երեք հոլովներէ ([[Ուղղական հոլով|ուղղական]], [[Սեռական հոլով|սեռական]], [[Հայցական հոլով|հայցական]]) իւրաքանչիւրը ունի առանձին թանուին՝ համապատասխանաբար երկու հատ «ու», երկու հատ «ի» կամ երկու հատ «ա»։
* [[Արաբերէնի ձայնանիշեր#մատտա|Մատտա]] (آ)- կը դրուի միայն ալիֆ հարֆի վրայ, երբ անիկա բառասկիզբը կը գտնուի եւ իրմէ կը ներկայացնէ համզայի ու սուքունի միակցութիւն
* [[Թա մարպութա]] (ة) - կը դրուի միայն բառավերջին, ատոր կը նախորդէ միայն «ա» ձայնանիշը։ Ցոյց կու տայ իգական սեռ
* [[Ալիֆ մաքսուրա]] (ى) - կը դրուի միայն բառավերջին՝ յատուկ քերականական պարագաներուն, ատոր կը նախորդէ միայն «ա» ձայնանիշը
* [[Արաբերէնի ձայնանիշեր#շատտա|Շատտա]] ( ّ ) - կարող է դրուիլ ցանկացած բաղաձայն հարֆի վրայ։ Իրմէ կը ներկայացնէ այդ հարֆի կրկնապատիկ հնչումը&lt;ref&gt;Гранде Б.М. Курс Арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении, Москва, РАН 2001&lt;/ref&gt;

== Ձայնաւորներ ==
Ձայնանիշները, գրաւոր հատուածին մէջ կ'արտայայտուին խիստ հազուադէպ՝ բառարաններուն, [[Ղուրան]]ի, եւ այնպիսի հատուածներու մէջ, ուր խիստ կարեւոր է նիւթի բառացի թարգմանութիւնը։ Այդ տեսանկիւնէն ատոնք կը նմանին շարք մը լեզուներու, որոնցմէ՝ [[հայերէն]]ի շեշտին՝ գոյութիւն ունին, սակայն չեն գրուիր։ Ձայնանիշերը արաբերէնի մէջ յայտնի են որպէս «հարաքա» ({{lang-ar|حركة}}՝ շարժում) անունով, քանի որ կը շարժին բաղաձայնները։ Ատոնք են՝
[[Պատկեր:Դամմա, Ֆաթհա, Քասրա.png|200px|մինի|աջից|[[Արաբերէնի ձայնանիշեր]]. կապոյտով նշուած է տամման, կանաչով՝ ֆաթհան, շագանակագոյնով՝ քասրան]]
* &lt;span style=&quot;font-size: 20pt&quot;&gt;َ&lt;/span&gt; — «ֆաթհա», թեք գիծ, որ կը դրուի տառի վրա եւ կը հնչէ «ա»
* &lt;span style=&quot;font-size: 20pt&quot;&gt;ِ&lt;/span&gt; — «քասրա», թեք գիծ, որ կը դրուի տառի տակ եւ կը հնչէ «ի»
* &lt;span style=&quot;font-size: 20pt&quot;&gt;ُ&lt;/span&gt; — «տամմա», ստորակետաձեւ նշան, որ կը դրուի տառի վրայ եւ կը հնչէ «ու»
* &lt;span style=&quot;font-size: 20pt&quot;&gt;ْ&lt;/span&gt; — «սուքուն», կլոր նշան, որ կը դրուի տառի վրայ եւ կ'արտայայտէ դադար

Արաբերէնի՝ վերոնշեալ 28 հարֆերէն երեքը՝ «ալիֆ»-ը, «ուաու»-ն եւ «եա»-ն կը համարուին նաեւ «երկար» ձայնաւորներ եւ կ'արտայայտեն համապատասխանաբար ա, ու եւ ի։ Ատիկա տեղի կ'ունենայ միայն այն ժամանակ, երբ անոնց կը նախորդեն համապատասխանաբար ա, ու եւ ի [[արաբերէնի ձայնանիշեր|ձայնանիշերը]], եւ երկար ձայնաւորները ձայնանիշ չունին։

Բացի այս երեքէն՝ [[արաբերէնի բարբառներ|արաբերէնի որոշ բարբառներու]] մէջ կրնան հանդիպիլ հետեւեալ ձայնաւորները՝
* քմայնացուած ա՝ երբ բառին մէջ կայ ֆաթհա՝ կարճ «ա» ձայնաւոր, բայց ոչ՝ ալիֆ
* է՝ երբ բառին մէջ կայ քասրա՝ կարճ «ի» ձայնաւոր, բայց ոչ՝ եա
* օ՝ երբ բառին մէջ կայ տամմա՝ կարճ «ու» ձայնաւոր, բայց ոչ՝ ուաու
* ը՝ երբ բառին մէջ կայ սուքուն՝ դադարային ձայնաւոր, բայց ոչ՝ [[համզա (արեւտահայերէն)|համզա]]

Գրական արաբերէնին մէջ այս ձայնաւորները չկան։

== Թուականներ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; text-align:center;&quot;
|-
! Արեւմտեան &lt;br /&gt;(Մաղրեպ&lt;br /&gt;Եւրոպա) || Կեդրոնական&lt;br /&gt;(արաբական&lt;br /&gt;երկիրներ) || colspan=2 | Արեւելեան&lt;br /&gt;(պարսկերէն, ուրտու)
|-
| 0
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٠}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۰}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|0|20}}
|-
| 1
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|١}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۱}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|1|20}}
|-
| 2
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٢}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۲}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|2|20}}
|-
| 3
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٣}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۳}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|3|20}}
|-
| 4
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٤}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۴}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|4|20}}
|-
| 5
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٥}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۵}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|5|20}}
|-
| 6
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٦}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۶}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|6|20}}
|-
| 7
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٧}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۷}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|7|20}}
|-
| 8
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٨}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۸}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|8|20}}
|-
| 9
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|ar|٩}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;font-size:large&quot;&gt;{{lang|fa|۹}}&lt;/span&gt;|| {{Ուրդու թվեր|9|20}}
|}
Ժամանակակից եւրոպական թիւերը, որոնք կիրառելի են հարիւրաւոր երկիրներու մէջ, ունին հնդկական ծագում, սակայն յայտնի են որպէս «արաբական թիւեր»։ Վաղ միջնադարուն՝ [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] շնորհիւ տեղի ունեցած մշակութային ու գիտական յառաջընթացի, արեւելք կը ներմուծուին յունական, հնդկական ու պարսկական քաղաքակրթութիւններու լաւագոյն նմուշները։ Մինչ այդ Եւրոպայի մէջ ([[Հռոմէական կայսրութիւն]]) կը կիրառէին [[հռոմէական թիւեր]]ը, իսկ Հարաւային Ասիոյ մէջ՝ [[հնդկական թիւեր]]ը։ Հռոմէական թիւերը թուաբանութեան զարգացման համար կիրառելի չէին, եւ բազմաթիւ քաղաքակրթութիւններ չէին ընդուներ այդ համակարգը։ [[Հայաստանը վաղ միջնադարուն|Վաղմիջնադարեան Հայաստանի]] մէջ թիւերու փոխարէն կը գործածէին [[հայերէնի այբուբեն]]ի տառերը։ Արաբները կը ներմուծեն հնդկական թիւերը (1-9), ատոնց կ'աւելացնեն 0-ն եւ կը սկսին զանոնք կիրառել։ Աւելի ուշ, մասնաւորապէս՝ [[Խաչակրաց արշաւանքներ]]ու դարաշրջանին՝ թուային նոր համակարգը կը մտնէ Եւրոպա, ուստի այսօր մենք այդ թիւերը կ'անուանենք «արաբական թիւեր»։

Արաբական հատուսծին համապատասխան՝ գոյութիւն ունին թուականներու երկու տարատեսակներ, որոնք յայտնի են «արեւմտեան» եւ «արեւելեան» անուններով։ Առաջինը հիմնականօրէն կ'անուանեն նաեւ արաբական, քանի որ կիրառելի է գերազանցապէս գրեթէ բոլոր արաբական երկիրներուն մէջ, իսկ արեւելեան թիւերը՝ [[Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւն|Իրանի]] եւ [[Փաքիստան]]ի մէջ։

Երկար ժամանակ, [[Ֆրանսա]]յի ու [[Սպանիա|Սպանիոյ]] ազդեցութեան հետեւանքով, [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]ի արաբական երկիրներուն մէջ կիրառելի էին եւրոպական թիւերը, սակայն այժմ կրկին անցած են արաբական թիւերուն։ Արեւելեան ու արեւմտեան թիւերու միջեւ տարբերութիւնները մեծ չեն։

=== Տառերը՝ Որպէս Թուականներ ===
Արաբական այբուբենի տառերը նոյնպէս ի սկզբանէ, մինչեւ հնդկական թիւերու ներմուծումը, կիրառական էին թուաբանութեան մէջ։ Ատոնք յայտնի էին որպէս «[[Ապժատիայի թիւեր]]»։ Այդ թիւերը կը դրուէին ապժատ՝ սեմական հերթականութեամբ։ Ատոնցմէ էին՝ {{lang|ar|ا}} ''{{transl|ar|alif}}'' ՝ 1, {{lang|ar|ب}} ''{{transl|ar|ALA|bā’}}'' ՝ 2, {{lang|ar|ج}} ''{{transl|ar|jīm}}'' ՝ 3, և այդպես մինչև {{lang|ar|ي}} ''{{transl|ar|ALA|yā’}}'' ՝ 10, {{lang|ar|ك}} ''{{transl|ar|ALA|kāf}}'' = 20, {{lang|ar|ل}} ''{{transl|ar|ALA|lām}}'' = 30, …, {{lang|ar|ر}} ''{{transl|ar|ALA|rā’}}'' = 200, …, {{lang|ar|غ}} ''{{transl|ar|ALA|ghayn}}'' = 1000:

== Պատմութիւն ==
[[Պատկեր:Arabic script evolution.svg|thumb|290px|Արաբական հատուածի զարգացումը (9-11-րդ դարեր)։ &lt;br /&gt;(1) 9-րդ դար` [[Օմայեան խալիֆայութիւն|Օմայեան]] շրջան &lt;br /&gt;(2) և (3) 9-10-րդ դարեր` [[Ապպասեան խալիֆայութիւն|Ապպասեան]] շրջան&lt;br /&gt;(4) 11-րդ դար` ժամանակակից հատուած]]
Արաբերէնի այբուբենը ստեղծուած է նապաթէական գիրէն, որ կը կիրառուէր [[արամէերէն]]ի նապաթէական բարբառը գրելու համար։ Արաբերէնի առաջին գրաւոր յուշարձանը կը վերագրուի 4-րդ դարուն։ Անիկա գտնուած է [[Յորդանան]]ի [[Ակապա]] նաւահանգիստէն 50 քմ արեւելք գտնուող Ժաբալ Ռամ վայրին մէջ։ Առաջին արձանագրութիւնը, ուր թուագրումը յստակ յայտնաբերուած է, գտնուած է [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ (Զեպետ, 512 թուական)։

[[Նախաիսլամական Արաբիա|Նախաիսլամական]] շրջանին յայտնաբերուած գրաւոր յուշարձանները հիմնականօրէն մակագրային են։ [[Արամէերէնի այբուբեն]]ի տառերը աւելի քիչ են, քան արաբերէնի, ուստի որոշ հատուածներու մէջ, ուր կը հանդիպին արաբերէնի մի քանի տառերը, հասկանալի կը դառնայ, որ հատուածը ոչ թէ արամէական է, այլ՝ արաբական։ Յայտնաբերուաած են պապիրոսային գրառումներ, որոնք կը վերագրուին նախաիսլամական ու վաղ իսլամական շրջանին։ Յայտնի են նաեւ այդ դարաշրջանին գրուած բանաստեղծութիւն-[[քասիտա]]ները, որոնք [[արաբական գրականութիւն|արաբական գրականութեան]] ամենավաղ նմուշներէն են։

Աւելի ուշ շրջանին արաբական հատուածներուն մէջ կ'աւելցուին [[Արաբերէնի ձայնանիշեր|ձայնանիշերը]] եւ [[համզա]]ն։ Ատոնք կը ներմուծուին [[Ղուրան]]ի ստեղծման զուգընթաց, երբ անհրաժեշտ էր հատուածի ստոյգ գրառում։ Այդ համակարգը կը մշակուի Ապու Ասուատ ալ-Տուալիի շնորհիւ։ Կը գրառուի նաեւ [[թանուին]]ը եւ միւս ձայնանիշերը։ Հնչիւնական համակարգը կը կատարելագործուի [[ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտի]]ի կողմէ, որուն կը վերագրուի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեանը վերաբերող «Քիթապ ալ-Արուտ» աշխատանքը։

=== Ձեռագիր Եւ Գեղագրութիւն ===
Արաբերէնի ձեռագիր եւ տպագիր տարբերակները ունին որոշակի տարբերութիւններ։ Ատոնց արմատները նոյնպէս կու գան վաղ միջնադարէն։ [[Իսլամութիւն|Իսլամութեան]] մէջ մարդկանց նկարչութիւնը արգիլուած էր, իսկ գեղանկարչութիւնը տարածուած չէր։ [[Նախաիսլամական Արաբիա|Նախաիսլամական]] շրջանին, [[արաբական դիցաբանութիւն]]ը եւս մեծապէս չէր խրախուսեր կերպարուեստի զարգացումը։ Ուստի այլ լեզուներէն արաբերէն թարգմանութիւններ ընելու հեղինակները գիրքերը [[Մանրանկարչութիւն|մանրանկարներով]] զարդարելու փոխարէն կը զբաղէին [[Արաբական գեղագրութիւն|գեղագրութեամբ]]։

Արաբական ձեռագիրի հիմնական տարատեսակներէն են`
* քուֆայական ({{lang-ar|الخط الكوفي}})` կապուած հարաւային Միջագետքի Քուֆա քաղաքի հետ
* նասխ ({{lang-ar|الخط النسخ}})` բառացի` պատճէն ձեռագիր
* ռուկա ({{lang-ar|رقعة}})` բառացի` թերթիկ
* սուլս ({{lang-ar|الخط الثُلُث}})` բառացի` մէկ երրորդ
* մուհաքքաք ({{lang-ar|الخط المُحَقَّق}}), հազուադէպ ոճ` ուշ միջնադարուն
* տիուանի ({{lang-ar|ديواني}})` բառացի` իրաւական
* նասթալիկ (նասխ եւ {{lang-ar|تعليق‎}})` բառացի` կախուած

=== Տպագրութիւն ===
Արաբական տպագրութիւնը աւանդաբար կը համարուի 19-րդ դարու սկիզբը։ Ատիկա կապուած էր [[Ֆրանսայի առաջին կայսրութիւն|Ֆրանսայի]] կայսր [[Նափոլէոն Պոնափարտ]]ի` [[Եգիպտոս]] արշաւելու հետ (1798)։ Ատով սկիզբ կը դրուի արեւելքի առաւել մասնագիտացած ուսումնասիրութեան, [[Արեւելագիտութիւն|արեւելագիտութեան]]` որպէս ազատական ինքնուրոյն ճիւղի զարգացման։ Եգիպտոսի մէջ, աւելի ուշ` [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Լիբանան]]ի մէջ, կը սկսի արաբական մշակութային զարթօնքը` [[Նահտա]]ն ({{lang-ar|نهضة}}` վերածնունդ)։ [[Արաբական մշակոյթ]]ի բոլոր ճիւղերու, առաջին հերթին` գրականութեան յառաջընթացը տեղի կ'ունենայ Եւրոպայի համալսարաններու բարձրագոյն կրթութիւն ստացած մտաւորականութեան շնորհիւ, որոնք կը վերադառնան այդ ժամանակ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] տիրապետութեան տակ գտնուող [[Օսմանեան կայսրութեան արաբական նահանգներ|արաբական նահանգներ]] եւ կը զարգացնեն իրենց հայրենի երկիրները։
[[Պատկեր:Machine a ecrire arabe.png|մինի|ձախից|Արաբագիր տպագրական սարք]]
Արաբական տպագրութիւնը բուն հայրենիքէն դուրս սկսած էր շատ աւելի վաղ։ [[Եոհան Կութենպըրկ]]ի կողմէ տպագրական մեքենայի յայտնագործումէն (1450) որոշ ժամանակ ետք` 1514 թուականին, [[վենետիկ]]ցի Կրեկորիօ տե Գրիգորին կը տպագրէ արաբերէն աղօթագիրք` արեւելեան քրիստոնեաներու համար։

16-րդ դարու վերջին` 1580-86 թուականներուն, [[Տոսկանայի դքսութիւն|Տոսկանայի դուքս]] Ֆերտինանտ տե Մետիչիի պալատական գրագիրներէն Ռոպերթ Կրանիոնը [[Ֆլորանս]]ի մէջ կը ստեղծէ [[արաբերէն]] գեղեցիկ տառատեսակներ, ու կը հիմնէ «Մետիչի հրատարակչութիւնը»։ Լեռնային Լիբանանի մէջ բնակող քրիստոնեայ մարոնիները նոյնպէս կը զբաղէին տպագրութեամբ. անոնք կը կիրառէին արամէերէնի գիրը։

Լեռնալիբանանի մէջ ազգութեամբ յոյն Ապտալլահ Զախիրի կողմէ կը հիմնուի վանական տպագրատուն, ուր 1734 թուականին կը տպագրուի իր առաջին գիրքը։ Տպագրատունը գործէ մինչեւ 1899 թուականը։ 19-րդ դարուն տպագրատներ կը բացուին [[Քահիրէ]]ի, [[Ալեքսանտրիա|Ալեսքտանտրիոյ]], [[Պէյ­րութ]]ի, [[Պաղտատ]]ի, [[Դամասկոս]]ի, [[Հալէպ]]ի, [[Թունիզ]]ի մէջ։

Աստիճանաբար կը սկսի զարգանալ [[արաբական մամուլ (արեւմտհայերէն)|արաբական մամուլը]]։

=== Արհեստագիտական ===
Կապուած ստեղնաշարի տեսակէն` QWERTY կամ AZERTY, արաբական ստեղնաշարը կրնայ ըլլալ հետեւեալ երկու տարբերակով`

{{Բազմապատիկ պատկերներ
 | գոտի = center
 | ուղղություն = horizontal
 | վերնագիր = 
 | լայնություն = 
 | պատկեր1 = KB Arabic MAC.svg
 | լայնություն1 = 450
 | նկարագրություն1 = MAC ստեղնաշար
 | պատկեր2 = KB Arabic.svg
 | լայնություն2 = 450
 | նկարագրություն2 = PC ստեղնաշար
 | պատկեր3 = 
 | լայնություն3 = 
 | նկարագրություն3 = 
 | պատկեր4 = 
 | լայնություն4 = 
 | նկարագրություն4 =
}}

== Նշումներ ==
{{Ծանցանկ|group=Ն}}

== Տես Նաեւ ==
* [[Արաբական գիր]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին յղումներ ==
{{Commons category|Arabic alphabet}}
* [https://web.archive.org/web/20150625114449/http://www.alifbaa.co.uk/ Արաբերէնի ուսուցում բջջայինով]
* [https://quranforkids.org/qaida-lesson-1/ Ղուրանի դասեր մանուկներու համար] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160607222424/https://quranforkids.org/qaida-lesson-1/ |date=2016-06-07 }}
* [http://arabicreadingcourse.com/ արաբերէնի այբուբենի թեստեր]
* [http://www.arab-clavier.com Արաբական ստեղնաշար (ֆրանսերէն)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227102948/http://www.arab-clavier.com/ |date=2021-02-27 }}

[[Ստորոգութիւն:Արաբերէնի այբուբեն]]</text>
      <sha1>68ie4c8yf0xthoaujgo5tju7enqhhbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աւստրիա-վրացական Յարաբերութիւններ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2222</id>
    <revision>
      <id>257461</id>
      <parentid>159681</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="n292ztzyguh5zwvuo0juzk9jf4l6ivu" xml:space="preserve">{| align=right class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;clear:right.&quot;
|+ '''Աւստրիա-վրացական յարաբերութիւններ'''
|-
| width=300 colspan=2 align=center | [[Պատկեր:Flag of Austria.svg|95px]] [[Պատկեր:Flag of Georgia.svg|90px]]
|-
| colspan=2 align=center | [[Պատկեր:Georgia Austria Locator.svg|{{{size|250px}}}]]
|- 
| {{legend|{{{color2|#e3801c}}}|'''[[Աւստրիա]]'''}}
| {{legend|{{{color1|#3c9d3c}}}|'''[[Վրաստան]]'''}}
|}

'''Աւստրիա-վրացական յարաբերութիւններ''', միջազգային յարաբերութիւններ [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] եւ [[Վրաստան]]ի միջեւ։ Երկու երկրների միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են [[1992]] թուականին, եւ Վրաստանը դեսպանատուն բացած է [[Վիեննա]]յի մէջ [[1996]] թուականին։ Աւստրիա Վրաստանի մէջ ներկայացուած է ոչ ռեզիդենտ դեսպանով եւ ոչ ալ [[Թիֆլիս]]ի մէջ գտնուող հիւպատոսութեամբ։ Վրաստանը դեսպանատուն ունի Վիեննայի հիւպատոսութեան մէջ՝ [[Գրազ]]ի մէջ։

== Պաշտօնական այցեր ==
* 19-21 Յունուար [[2006]]. Վրաստանի Արտաքին գործերու նախարար Գելա Բեժուաշվիլիի այցը Վիեննա միջազգային «Եւրոպական զարգացման ռազմավարութիւններ Հետխորհրդային երկրներու բարգավաճման համար» համաժողով։
* 22-26 Փետրուար, 2006. Վրաստանի Խորհրդարանի խօսնակ [[Նինո Բուրջանաձե]]ի այցը Աւստրիա։
* 26–29 Մարտ, 2006. Վրաստանի վարչապետ Զուրաբ Նողաիդելիի աշխատանքային այցը Աւստրիա։
* 4–5 Մայիս, 2006. Վրաստանի Արտաքին գործերու նախարար Իվանէ Մերաբիշվիլիի այցը Աւստրիա։
* 27 Հոկտեմբեր, 2006. Վրաստանի վարչապետ Զուրաբ Նողաիդելիի աշխատանքային այցը Աւստրիա։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Գրականութիւն ==
* {{cite book|last=Agstner|first=Rudolf|title=Österreich im Kaukasus 1849-1918|publisher=Diplomatische Akademie|year=1999|isbn=978-3-902021-12-0|language=German}}
* {{cite book|last=Bihl|first=Wolfdieter|title=Die Kaukasus-Politik der Mittelmächte|publisher=Böhlau|year=1992|isbn=978-3-205-05517-4|language=German}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.bmeia.gv.at/aussenministerium/aussenpolitik/voelkerrecht/staatsvertraege/bilaterale-staatsvertraege.html?dv_staat=49&amp;mode=country&amp;submit=1&amp;vb_vp_id=51&amp;cHash=bfe7ff1cf5 Austrian Foreign Ministry: list of bilateral treaties with Georgia (in German only)]
* [https://web.archive.org/web/20080903230748/http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=332&amp;lang_id=ENG Georgian Ministry of Foreign Affairs about relations with Austria]

[[Ստորոգութիւն:Աւստրիա]]
[[Ստորոգութիւն:Վրաստան]]</text>
      <sha1>n292ztzyguh5zwvuo0juzk9jf4l6ivu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2261</id>
    <revision>
      <id>257471</id>
      <parentid>221081</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14548" sha1="hirgqjb3ariyan9yinvhey3enx50l3i" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր =

| չափ = 200 px
| նկարագրութիւն = 
| ծնած է = 1940
| ծննդավայր = Պէյրութ, Լիբանան
| վախճանած է = 
| մահուան  վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = [[Ամերիկա]]
| հպատակութիւն = Ամերիկեան
| ազգութիւն = Հայ
| ալմա մատեր =
| կրօնք = Հայ Առաքելական եկեղեցի
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գրքեր = Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի կեանքն ու գործը»,«Ճառեր Յովհաննէս Մանդակունիի» երկը, «Հերքում Եհովայի վկաներու ստապատում վարդապետութեան», «Մկնիկին երդումը», «Առակներ» հատորը
| աշխատանք =  առակագիր
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն = Մտաւորական
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջ = 
| ստորագրութիւն =
}}

Առակագիր '''Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)''' մտաւորական հոգեւորականի կրթութեամբ ու գործունէութեամբ։

== Կենսագրութիւն ==

Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) (Ծն. [[1940]], [[Պէյրութ]], աւազանի անունով՝ Տիգրան) գրող-հոգեւորականին մասին: [[1954]]-[[1961]] ուսանած է [[Անթիլիաս]]ի դպրեվանքը: Կուսակրօն քահանայ օծուած [[1961]]-ին:

Հարաւային Ամերիկայի հայագաղութներէ ներս Հոգեւոր հովուական երկարամեայ առաքելութեամբ ծառայելէ ետք՝ 1973-ին կը վերադառնայ [[Անթիլիաս]], ուր կը ստանձնէ Հայց. Եկեղեցւոյ Կիրակնօրեայ Դպրոցներու վարիչ-տնօրէնի պաշտօնը: [[1976]]-ին՝ «անսալով իր խիղճի ձայնին եւ միտքի դատաստանին» (բառերը իրն են), կը հեռանայ հոգեւորականութենէն ու կը մեկնի [[ԱՄՆ]], Քալիֆորնիա, պահելով սակայն պարկեշտ Հայ Մարդու եւ հայ մտաւորականի դրական ներդրումը մեր ազգային կեանքէն ներս:&lt;ref&gt;[http://ragmamoul.net/hy/news-in-english/articles-interviews/2019/02/15/%D5%A3%D5%AB%D6%80-%D5%B8%D5%B2%D5%BB%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%AB-%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80/ Գիր ողջոյնի.«ԱՌԱԿՆԵՐ» Գրախօսեց՝ ԱՐԱՄ ՍԵՓԵԹՃԵԱՆ]&lt;/ref&gt;

Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) սփիւռքահայ գրական անդաստանէն ներս մտաւ իբրեւ առակագիր՝ «Մկնիկին երդումը» իր անդրանիկ առակով, գրուած՝ օդանաւային ուղեւորութեան մը ընթացքին ([[1973]] թ.), պարզապէս՝ « …տաղտկալի ձանձրոյթին ստուերը գլխէս վանելու համար», ինչպէս պիտի խոստովանէր [[1998]]-ին իր «Թէ ինչպէ’ս դարձայ առակագիր» խորագրեալ յօդուածին մէջ (Տե՛ս սոյն հատորին էջ 9-13), կնքահայրութեամբ՝ բազմավաստակ ուսուցիչ-խմբագիր-գրող [[Սիմոն Սիմոնեան]]ի, որ նոյն օրերուն նշեալ առակը կը հրատարակէ իր «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ:

Երկարամեայ լռութենէ մը ետք, «'''Առակներ'''» նորատիպ հատորով դարձեալ հանդէս կու գայ Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) առակագիրը, որ իր ընթերցողներուն կ’ընծայէ անմոռանալի էջեր իր «կենդանաբանական այգի»էն:

== Աշխատասիրութիւններ եւ հրատարակչական հատորներ ==

[[1965]]-ին աբեղայութեան տարիներուն աշխատասիրած է եւ լոյս ընծայած «'''Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի կեանքն ու գործը'''» հատորը [[Անթիլիաս]], ապա՝

[[1966]]-ին  գրաբար բնագիրէն աշխարհաբարի թարգմանած է «'''Ճառեր Յովհաննէս Մանդակունիի'''» երկը [[Պէյրութ]] եւ ստացած՝ վարդապետական աստիճան:

[[1974]]-ին [[Անթիլիաս]]ի տպարանէն լոյս կը տեսնէ «'''Հերքում Եհովայի վկաներու ստապատում վարդապետութեան'''»ը:

Իբրեւ առակագիր՝ «'''Մկնիկին երդումը'''» իր անդրանիկ առակով, գրուած՝ օդանաւային ուղեւորութեան մը ընթացքին ([[1973|1973 թ.]])

[[1984]]-ին լոյս կը տեսնէ «'''Կատուին պոչը'''» [[Լոս Անճելըս]],

[[1998]]-ին՝ «'''Առակներ»''' [[Լոս Անճելըս]],

[[2000]]-ին՝ «'''Կայ ու չկայ Մեսրոպը կայ'''» [[Լոս Անճելըս]] պատմուածքներու եւ արձակ էջերու հատորը, ուր կը գտնենք հեռաւոր հայագաղութներու հոգեբանական վերլուծումները գրականութեան բերող գեղարուեստական արձակի էջեր:

[[2018]]-ին՝ «'''Առակներ'''» հատորը, Եզնիկ Բալիկ Լոս Անճելըս, 182 էջ, պատկերազարդ: Գիրքին 15-182 էջերը կը պարունակեն [[97]] առակներ՝ կազմուած նախապէս տպուած առակներու երկու հատորներու ընտրանիէն, նոր գործերու յաւելումով, իսկ 183-184 էջերը «Տեղացոյց բառերու» ինքնատիպ «Բալիկեան բառարան»-ն է։ Հատորը տպուած է Գրիգոր Շէնեանի մեկենասութեամբ, ի յիշատակ իր ողբացեալ տիկնոջ՝ Արշօ Շէնեանի։ Անոր հրատարակած այս 7-րդ հատորը արգասիքն է Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)-ի մտաւորական հոգեւորականի կրթութեան ու գործունէութեան։

«'''Առակներ'''» հատորին գծանկարները՝ Փօլ Կիրակոսեանի եւ Սարգիս Մարանճեանի. շարուածք, էջադրում, խմբագրում եւ կողք՝ Սիփան հրատարակչատան, իսկ տպագրութիւնը՝ Yerevan Printing-ի: Հատորին բացման խօսքը ստորագրած է Հրաչ Սեփեթճեան, որ հակիրճ՝ բայց համապարփակ տողերով կը ներկայացնէ հեղինակն ու անոր ներկայ հատընտիրը:

== Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) «Առակներ» նորատիպի գինեձօնը ==

Եզնիկ Բալիկի խօսքը «Առակներ» նորատիպի գինեձօնին

{{քաղվածք|Որքա՜ն պիտի ուզէի որ գոնէ այսօր, առակագիրքս գինիով օծելէ ետք, յաղթանակ մը տարած զինուորի մը պէս, հպարտ կուրծքով բեմէն իջնէի, ձեռքի սեղմումով եւ քաղցր ժպիտներով՝ ձեր շնորհակալական խօսքերը եւ ճամբորդութեան պատրաստուած գիրքերս մակագրելէ ետք, հոգեզուարթ գոհունակութեամբ եւ անմոռաց յուշերով այս սրահէն մեկնէի։

Բայց սիրտս միջամտեց եւ պարտադրեց, որ զգացումներս եւ ապրումներս այլ ուղղութեամբ առաջնորդեմ։

Դո՛ւք ըսէք. ամբողջ կեանք մը հայ գրականութեամբ ապրող ու շնչող, Մեսրոպեան տառերով գիրքեր հրատարակող, հայերէն լեզու եւ մատենագիտութիւն դասաւանդող խորաններէ եւ բեմերէ՝ հայ հոգեւոր եւ մտաւոր ու մշակութային արժէքներ խնկարկող տրուպս՝ ինչպէ՜ս կ՚ուզէք որ հոգետանջալի մղձաւանջներ եւ սրտակսկիծ խռովքներ չունենայ, երբ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գրասենեակէն կ՚ահազանգուի թէ արեւմտահայ ժողովուրդի լեզուն, իմ պաշտած լեզուն անհետանալու եւ մոռացութեան մատնուելու վտանգին առջեւ կը գտնուի։ &lt;ref name=&quot;ահա&quot;&gt;[http://ragmamoul.net/hy/diaspora-news/2019/03/07/%D5%BD%D6%83%D5%AB%D6%82%D5%BC%D6%84%D5%AB-%D5%A3%D5%B8%D5%B5%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%A1%D5%B2%D5%BF%D5%B6%D5%AB%D6%84%D5%A8-%D5%AB%D6%80-%D5%AC%D5%A5%D5%A6%D5%B8%D6%82/ Սփիւռքի գոյատեւման գաղտնիքը իր լեզուն է]&lt;/ref&gt;|Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)}}

{{քաղվածք|Եւ այս, սիրելիներ, լոկ օդին մէջ նետուած անտեղի եւ զանցառելի ազդարարական մը չէ, այլ մեր մորթին վրայ արդէն իսկ զգալի դարձած իրողութիւն։ Կը կարծեմ թէ ոեւէ մէկուդ համար ալ գաղտնիք չէ, տարուէ տարի հայկական վարժարաններու փակումը, հայ տպագիր թերթերու կասեցումը, մտաւորական գրիչներու նուազումը, հայերէն լեզուի ուսուցիչներու մոմով փնտռտուքը, մշակութային միութիւններու կաղացումը եւ նոյնիսկ հայ լեզուի եւ մշակոյթի մեր ողնայարները հանդիսացող միջինարեւելեան հայ գաղութներու մէջ, ի նպաստ տեղական լեզուներու՝ մեր ոսկեղէն մայրենի լեզուին օրըստօրէ տեղատուութիւնը։

Ամիս մը առաջ, Պոլսոյ «[[Մարմարա (թերթ)|Մարմարա]]» օրաթերթի երկարամեայ խմբագրապետ [[Ռոպէր Հատտէճեան]], որ միշտ դրական մօտեցումով եւ գնահատական բառերով ողջունած է իր բազմահարիւր բաժանորդները, սեւով ճերմակի վրայ գրիչ շարժեց եւ սրտի ցաւով խոստովանեցաւ. «Տակաւ կը պակսի տեսակը այն հայ մարդուն, որ օրը չէր աւարտեր առանց օրուան հայ թերթը կարդալու»։

Հատտէճեանի այս տողերը կարդալով, մտքերու զուգորդութեամբ աչքերուս առջեւ պատկերացաւ արեւմտահայ բանաստեղծութեան անկրկնելի իշխան [[Վահան Թէքէեան]]ի դէմքը, որ 1940-ական թուականներուն [[Եգիպտոս]]ի մէջ նկատելով մեր ժողովուրդի անտարբեր վերաբերմունքը հանդէպ հայ գիրքի ու գրականութեան, տագնապահար սրտով արձանագրեց.

«Լեզուն որով գրեցի՝ երկրի երեսը

Քիչեր կը կարդային զայն արդէն

Եւ պակսեցան անոնք ալ…»։&lt;ref name=&quot;ահա&quot;/&gt;|Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) }}

== Մամուլի աշխատակից ==

Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան) իբրեւ գրող, կ’աշխատակցի [[Լոս Անճելըս]]ի «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==
* [https://kragan.horizonweekly.ca/?p=574 Առցանց «Հորիզոն գրական»ի մասին Առակներ, Եզնիկ Բալիկ]
* [http://ragmamoul.net/hy/news-in-english/articles-interviews/2019/02/15/%D5%A3%D5%AB%D6%80-%D5%B8%D5%B2%D5%BB%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%AB-%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80/ Գիր ողջոյնի. «ԱՌԱԿՆԵՐ» [[Արամ Սեփեթճեան|ԱՐԱՄ ՍԵՓԵԹՃԵԱՆ]]]
* [http://asbarez.com/arm/339097/%D4%B5%D5%A6%D5%B6%D5%AB%D5%AF-%D4%B2%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%AF%D5%AB-%D4%B1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%86%D5%B8%D6%80-%D5%80%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8/ Եզնիկ Բալիկի «Առակներ» Նոր Հրատարակուած Հատորին Գինեձօնը]
* [https://web.archive.org/web/20201023021953/https://www.wdacna.com/news-print.php?id=1450 ԵԶՆԻԿ ԲԱԼԻԿԻ «ԱՌԱԿՆԵՐ» ՆՈՐԱՏԻՊԻՆ ԳԻՆԵՁՕՆԸ]
* [http://armenianradioboston.com//?s=%D5%A5%D5%A6%D5%B6%D5%AB%D5%AF+%D5%A2%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%AF ԵԶՆԻԿ ԲԱԼԻԿԻ «ԱՌԱԿՆԵՐ» ՆՈՐ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԱԾ ՀԱՏՈՐԻՆ ԳԻՆԵՁՕՆԸ]
* [http://ragmamoul.net/hy/diaspora-news/2019/03/07/%D5%BD%D6%83%D5%AB%D6%82%D5%BC%D6%84%D5%AB-%D5%A3%D5%B8%D5%B5%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%A1%D5%B2%D5%BF%D5%B6%D5%AB%D6%84%D5%A8-%D5%AB%D6%80-%D5%AC%D5%A5%D5%A6%D5%B8%D6%82/ Սփիւռքի գոյատեւման գաղտնիքը իր լեզուն է]

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://asbarez.com/arm/337097/%D4%BA%D5%A1%D5%B4-%D5%84%D5%A8%D5%9D-%D5%8C%D5%A1%D5%BF%D5%AB%D6%85-%D4%B1%D5%B5%D5%A3%D5%AB-%D5%80%D5%A5%D5%BF/ Ժամ Մը՝ «Ռատիօ Այգ»ի Հետ [[Գէորգ Պետիկեան|ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ]]]
* [http://lilighazaryan.tk/download/_WmhtQEACAAJ-%D5%BD-%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B9%D5%AB-%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6-%D5%B8%D6%82-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A8 Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի կեանքն ու գործը PDF Բեռնել] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212194037/http://asbarez.com/arm/337097/%d4%ba%d5%a1%d5%b4-%d5%84%d5%a8%d5%9d-%d5%8c%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%85-%d4%b1%d5%b5%d5%a3%d5%ab-%d5%80%d5%a5%d5%bf/ |date=2019-02-12 }}

{{DEFAULTSORT:Բալիկ (Բալայեան),Եզնիկ}}
[[Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1940 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Առակագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ]]</text>
      <sha1>hirgqjb3ariyan9yinvhey3enx50l3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Բնական Աղէտներու Ազդեցութեան Նուազեցման Միջազգային Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2341</id>
    <revision>
      <id>257464</id>
      <parentid>217315</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8579" sha1="4faxuq8m7wxegmy353vdwe82xz3dwh3" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Տօն|պատկեր=Amazing-natural-disasters.jpg|400px}}

'''Բնական Աղէտներու Ազդեցութեան Նուազեցման Միջազգային Օր''' ([[անգլերէն]]՝ International Day for Natural Disaster Reduction), [[1989]] թուականէն ի վեր [[13 Հոկտեմբեր|Հոկտեմբեր 13]]-ը կը նշուի որպէս բնական աղէտներու ազդեցութեան նուազեցման միջազգային օր&lt;ref name=&quot;UN_ARES44236&quot;&gt;{{UN document |docid=A-RES-44-236 |type=Resolution |body=General Assembly |session=44 |resolution_number=236 |accessdate=2008-09-18|date=22 December 1989|title=International Decade for Natural Disaster Reduction}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;: [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]-ի Ընդհանուր Ժողովի կողմէ աղէտներու ազդեցութեան նուազեցման միջազգային օրը կը համարուի որպէս միջոց՝ փորձառութեան տարածման, անվտանգութեան մշակոյթի ձեւաւորման, վտանգներու կանխարգելման, նուազեցման եւ պատրաստուածութեան բարձրացման համար&lt;ref name=&quot;UN_ARES56195&quot;&gt;{{UN document |docid=A-RES-56-195 |type=Resolution |body=General Assembly |session=56 |resolution_number=195 |accessdate=2008-09-18|title=International Strategy for Disaster Reduction|date=21 January 2002}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;A-64-200&quot;&gt;{{UN document |docid=A-64-200 |type=Resolution |body=General Assembly |session=64 |resolution_number=200 |accessdate=2011-10-14|title=International Strategy for Disaster Reduction|date=21 December 2009}}&lt;/ref&gt;։

== Նպատակը ==
Այս Օրուան նպատակն է բարձրացնել աղէտներու ազդեցութեան նուազեցման միջոցառումներու մասին իրազեկման մակարդակը։

Աղէտներու վտանգի նուազեցման միջազգային ռազմավարութիւնը նախ եւ առաջ նպատակ ունի լայն հասարակայնութեան իրազեկել տարերային, բնապահպանական ու մարդածին աղէտներոը կանխարգելման, անոնց հետեւանքներուն նուազեցման ու անոր ուղղուած բացատրական աշխատանքներուն կարեւորութիւնը, յատկապէս այն երկրներուն մէջ, ուր նման աղէտներու վտանգը առաւել բարձր է։

== Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետի կոչը ==
Չորեքշաբթի, [[12 Հոկտեմբեր]] 2016-ին, հրապարակային ունկնդրութեան աւարտին, Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետ կոչ ուղղեց համաշխարհային բնական աղէտներու նուազեցման ի խնդիր։

{{քաղվածք|Վաղը՝ 13 հոկտեմբերին, կը  նշուի միջազգային բնական աղէտներու նուազեցման օրը, որ այս տարի ունի որպէս նիւթ, ՝՝նուագեցնել մահացութեան մակարդակը՝՝ - ըսաւ Սրբազան Քահանայապետը։

Բնական աղէտները կարելի է կանխել կամ  ու առ նուազն սահմանափակել, որովհետեւ անոնց հետեւանքները յաճախ պայմանաւորուած են մարդու կողմէ բնապահպանութեան  խնամքի պակասէն։

Առ այդ՝ կը քաջալերեմ հեռատեսութեամբ միացնելու ի գործ դրուած ջանքերը ՝ մեր հասարակաց տան պահանումի ի խնդիր, զարգացնելով կանխատեսումի մշակոյթ մը, դիմելով նաեւ նոր գիտելիքներու ու նուազեցնելով վտանգները որոնց թիրախ են  անպաշտպան բնակչութիւնը։|Հռոմի Ֆրանչիսկոս պապ}}

== Օրուան Հետ Առնչուող Կարգախօսներ ==
Միջազգային օրուան ամենամեայ կարգախօսները․

* 2000, Աղէտներու կանխարգելումը, կրթութիւնը եւ երիտասարդութիւնը
* 2001, Հակազդել աղէտներուն` որպէս թիրախ ընտրելով խոցելիութիւնը
* 2002, Լեռնային շրջաններու կայուն զարգացում
* 2003, Փոխելով ուղղութիւնը. բնական աղէտները` յանուն կայուն զարգացման
* 2004, Այսօրուան աղէտներուն փորձը` յանուն վաղուան վտանգներու նուազման&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/index.html UN Office for Disaster Risk Reduction]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2005, Միքրոֆինանսները եւ աղէտներու ազդեցութեան նուազումը&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/2005/campaign/2005-iddr.htm 12 October, International Day for Disaster Reduction]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2006, Աղէտներու ազդեցութեան նուազումը դպրոցներէն կը սկսի&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/2007/campaign/iddr/2006-iddr.htm THE SECRETARY-GENERAL MESSAGE ON THE INTERNATIONAL DAY FOR DISASTER REDUCTION 11 October 2006]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.un.org/press/en/2006/sgsm10664.doc.htm SECRETARY-GENERAL STRESSES NEED TO RESPOND TO CHILDREN’S NEEDS IN MESSAGE TO OBSERVE INTERNATIONAL DAY FOR DISASTER REDUCTION]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2007, Մարտահրաւէր աշխարհի կրթական պատասխանատուներուն&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/2007/campaign/iddr/2007-iddr.htm THE SECRETARY GENERAL MESSAGE ON THE INTERNATIONAL DAY FOR DISASTER REDUCTION 10 October 2007]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2008, Աղէտներու ազդեցութեան նուազումը իւրաքանչիւր անհատի գործն է&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/2009/campaign/iddr-2008/2008-iddr.htm Ban Ki-Moon The Secretary-General of United Nations Message on the International Day for Disaster Reduction 8 October 2008]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2009, Աղէտներէն պաշտպանուած հիւանդանոցներ&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/archive/11371 2009 International Day for Disaster Reduction - 14 October] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912004732/http://www.unisdr.org/archive/11371 |date=2015-09-12 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2010, Ապահով քաղաքներ&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/archive/15810 2010 International Day for Disaster Reduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427150449/http://www.unisdr.org/archive/15810 |date=2015-04-27 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2011, Երեխաներն ու պատանիները` Բնական Աղէտներու Ազդեցութեան Նուազման գործընկեր&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/2011/iddr/ Children and Young People are partners for Disaster Risk Reduction, Step Up for Disaster Risk Reduction!]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2012, Կանայք եւ աղջիկներ` կենսունակութեան Անտեսանելի ոյժ
* 2013, Հաշմանդամներու դերը Բնական Աղէտներու Ազդեցութեան Նուազման գործուն մէջ
* 2014, Կայունութիւն յանուն կեանքի&lt;ref&gt;[http://www.unisdr.org/2014/iddr/#.V_-IaPl97IV 13 Octoberhe The International Day for Disaster Reduction]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2015, Գիտելիք յանուն կեանքի&lt;ref&gt;[http://eird.org/americas/15/dird/index-eng.html#.V_-AUPl97IU International Day for Disaster Risk Reduction]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* 2016, Յանուն մարդկային կեանքերու փրկութեան. հանրային իրազեկում եւ մահացութեան նուազում&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/events/disasterreductionday/ International Day for Disaster Reduction, 13 October ]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.arnap.am/?p=3721 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 13. ԱՂԷՏՆԵՐԻ ՌԻՍՔԻ ՆՈՒԱԶԵՑՄԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՕՐ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813184214/http://www.arnap.am/?p=3721 |date=2016-08-13 }}։
* [http://newsline.am/am/news/view/43344.html Այսօր Տարերային աղէտների վտանգների նուազեցման միջազգային օրն է]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}։

[[Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր]]</text>
      <sha1>4faxuq8m7wxegmy353vdwe82xz3dwh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գասպար Իփէկեան Թատերախումբ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2455</id>
    <revision>
      <id>257466</id>
      <parentid>217331</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="r2oiblm0cl40jc9srux61dyg4xvrr9v" xml:space="preserve">'''Գասպար Իփէկեան թատերախումբ''', [[Համազգային]] մշակութային միութեան թատերախումբ։ Հիմնուած է 1941 թուականին&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://asbarez.com/arm/326075/%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6%D5%AB-%D5%80%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%B6-90%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%A1%D5%AF%D5%AB-%D4%B1%D5%BC%D5%A9%D5%AB%D6%82/|title=Համազգայինի Հիմնադրման 90ամեակի Առթիւ|last=|first=|date=2018-09-25|work=|newspaper=Asbarez - Armenian|via=|access-date=2018-10-22|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407204336/http://asbarez.com/arm/326075/%d5%80%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%80%d5%ab%d5%b4%d5%b6%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%b4%d5%a1%d5%b6-90%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d4%b1%d5%bc%d5%a9%d5%ab%d6%82/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, դերասան, թատերագիր եւ բեմադրիչ [[Գասպար Իփէկեան]]ի նախաձեռնութեամբ, առաջին ներկայացումը՝ [[Լեւոն Շանթ]]ի «Ինկած բերդի իշխանուհին», տեղի է ունեցած է 1942 թուականին&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hamazkayinlebanon.com/%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80/kaspar-ipegian|title=«Գ. Իփէկեան» թատերախումբ – Hamazkayin Lebanon|last=|first=|date=|website=www.hamazkayinlebanon.com|publisher=|accessdate=2018-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407203341/http://www.hamazkayinlebanon.com/%d5%b4%d5%ab%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80/kaspar-ipegian|archivedate=2019-04-07|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

1952 թուականէն կոչուած է հիմնադրի՝ Գասպար Իփէկեանի անունով։ 1960-ական թուականներուն թատերախումբը ներկայացումներ ունեցած է Պուրճ Համուտ հայաշատ թաղամասի կեդրոնը կառուցուած «Յակոբ Տէր-Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ (500 տեղանոց)։ Բեմադրուած են ազգային և թարգմանական թատրոններ ինչպէս՝ Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ», «Կայսր», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Քաղաքավարութեան վնասները», Սունդուկեանի «Պէպօ», [[Շիրվանզադէ]]ի «Քաոս», Ն.Վ.Կոկոլի «Քննիչը», Յ.Իբսէնի «ժողովուրդի թշնամին»,Մ. Փանեոլի «Փառքի վաշխառուները»։ Թատերախումբը ելոյթներ ունեցած է բազմաթիւ երկիրներ։

Թատերախումբին մէջ աշխատած են Ճորճ Սարգիսեանը՝&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; (պարգեւատրուած Լիբանանի պետական, Համազգայինի, [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] կաթողիկոսութեան շքանշաններով), դերասան - դերասանուհիներ՝ Զ. Շանթը, Ն. Մինասեանը, Գեղամ Տէր-Կարապետեանը, Մ. Սարգիսեանը, Պ. Գարագաշեանը, ժ. Շահապեանը, Հ. Պոպեանը, Հ. Թորիկեանը, Դ. Պոյաճեանը, Ա. Խաչատուրեանը, Վ. Վարդապետեանը, Խ. Արարատեանը եւ այլն։
1982-1985 թուականներուն թատերախումբը ղեկավարած է Բաբգէն Փափազեանը, բեմադրած է  Լեւոն Շանթի «Օշին Պայլ» և Մուշեղ Իշխանի «Պարոյր Հայկազն  Մովսէս Խորենացի» թատրոնները։ 1987-2002 թուականներուն Վարուժան Խտշեանի բեմադրութեամբ թատերախումբը ներկայացուցած է  Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ», «Եսի մարդը», «Կայսր», [[Յակոբ Օշական]]ի «Երկնքի ճամբով», Ա. Միլըրի «Բոլոր զաւակներս», «Գինը», Ք.Մանիէի «Օսգարը», Ն. Սայմոնի «Երկրորդ պողոտայի բանտարկեալը» եւ այլ թատրոններ։ 2003-ին Զ. Ցագուպեանի բեմադրութեամբ թատերախումբը ներկայացուցած է [[Մուշեղ Իշխան]]ի «Կիլիկիոյ արքան» թատրոնը«Գասպար Իփէկեան» թատերախումբ։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>r2oiblm0cl40jc9srux61dyg4xvrr9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դաւթի Պարսետ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2691</id>
    <revision>
      <id>257469</id>
      <parentid>248325</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="9l5uhz91oxlv5i76r8kg9qz4mwjg16b" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Dec., 2015 - David's Sling Weapons System Stunner Missile successfully completed a series of tests (3).jpg|thumb|200px|Դաւթի Պարսետ համակարգը&lt;br&gt;[http://defence.ru/assets/content/paragraph/9098/42839/rtn-150402.jpg Հրթիռաձիգ կայանի տեսքը]]]
'''Դաւթի Պարսետ''' ({{lang-he|קלע דוד}} {{resize|95%|[Քելահ Տավիտ]}}), նախկինին յայտնի որպէս ''Մոգական Գաւազան'' ({{lang-he|שרביט קסמים}} {{resize|95%|[Շարվիթ Քսամիմ]}}), [[Իսրայէլ]]ի Զինուած ոյժերու ռազմական համակարգ մըն է, որ համատեղ մշակուած է իսրայէլի Rafael Advanced Defense Systems-ի եւ ամերիկեան Raytheon ռազմական մատակարարներուն կողմէ թշնամական օդանաւերը, տրոնները, մարտավարական պալիսթիք, միջին եւ մեծ հեռահարութեան հրթիռները խափանելու համար, արձակուած 40-էն մինչեւ 300 քմ-էն մինչեւ 7.5 արագութեամբ&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33222.pdf |title=Archived copy |accessdate=2017-03-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150731092044/http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/RL33222.pdf |archivedate=31 July 2015 |df= }}&lt;/ref&gt;: Դաւթի Պարսետն ստեղծուած է փոխարինելու Իսրայէլի զինանոցի MIM-23 Hawk-ը եւ [[Փէյթրիըթ հրթիռային համակարգ|MIM-104 Patriot]]-ը&lt;ref&gt;[http://strategypage.com/htmw/htada/articles/20121213.aspx Israeli Patriot Replacement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010141045/https://strategypage.com/htmw/htada/articles/20121213.aspx |date=2017-10-10 }} {{Յղում en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ռազմ.info [https://razm.info/25793 Իսրայէլը փորձարկած է «Դաւթի պարսետ» ՀՀՊ համակարգը]&lt;/ref&gt;:

Stunner հրթիռները մշակուած են խոցելու համար ցածր թռչող նորագոյն սերնդի մարտավարական պալիսթիք հրթիռները, ինչպէս որ են ռուսական [[Իսգանտեր]]ը, չինական DF-15-ը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://missilethreat.com/israel-scrambles-the-8th-iron-dome-unit-with-davids-sling-elements/ |title=Israel scrambles the 8th Iron Dome unit with David’s Sling elements |author= |date=2014-07-11 |website=Missilethreat |publisher= |accessdate=2015-01-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409141555/http://missilethreat.com/israel-scrambles-the-8th-iron-dome-unit-with-davids-sling-elements/ |archivedate=9 April 2015 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nti.org/media/pdfs/israel_missile.pdf?_=1316466791 Israel Missile Chronology] Nuclear Threat Initiative, 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;New Israeli Anti-Rocket Projects Move Ahead&quot;, ''Aviation Week &amp; Space Technology'', Robert Wall, 06/23/2008&lt;/ref&gt;: Դաւթի Պարսետը գործողութեան անցած է 2017-ի ապրիլին&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/articles/israel-marks-operational-deployment-of-davids-sling |title=Israel marks operational deployment of David’s Sling |first= Barbara |last=Opall-Rome |date=April 2, 2017 |newspaper=[[Defense News]]}}&lt;/ref&gt;:

== Իսրայէլէն Դուրս Հետաքրքրութիւն ==
{{դրօշ|Հնդկաստան}} 2010-ի Նոյեմբեր 17-ին Rafael's փոխնախագահ Լովա Տրորի հաստատած է, որ [[Հնդկաստան]]ի զինեալ ոյժերը պատուիրած են Դաւթի Պարսետ համակարգ&lt;ref&gt;India Defence [http://www.india-defence.com/reports-4813 Rafael Confirms Offer of Iron Dome, David's Sling to Indian Armed Forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514002646/http://www.india-defence.com/reports-4813 |date=2013-05-14 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

2015-ի Հոկտեմբերին հրապարակուեցաւ, որ [[Պարսից Ծոց|Ծոցի]] համագործակցութեան բոլոր վեց երկիրները հետաքրքրուած են իսրայէլական Դաւթի Պարսեթ համակարգներ ձեռք բերելու համար հակազդելու համար Իրանի հրթիռային սպառնալիքին&lt;ref&gt;[http://armyrecognition.com/october_2015_global_defense_security_news_uk/gulf_countries_interested_in_israeli_air_defence_systems_41510154.html Gulf countries interested in Israeli air defence systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017054828/http://armyrecognition.com/october_2015_global_defense_security_news_uk/gulf_countries_interested_in_israeli_air_defence_systems_41510154.html |date=2015-10-17 }} - Armyrecognition.com, 15 October 2015&lt;/ref&gt;:

2016-ի Ապրիլին յայտարարուած է, Հայաստանի Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կրնայ դիմել Իսրայէլին&lt;ref&gt;Լրագիր.am [http://www.lragir.am/index/arm/0/politics/rss/130837 Իսրայէլը Հայաստանին պիտի տրամադրի՞ «Դաւթի պարսետ»]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;՝ Դաւթի Պարսետ համակարգ ձեռք բերելու համար:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Զէնք]]</text>
      <sha1>9l5uhz91oxlv5i76r8kg9qz4mwjg16b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Զբօսաշրջութեան Միջազգային Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2975</id>
    <revision>
      <id>257475</id>
      <parentid>217445</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="caxvdbj1xn2n948ijyroh7nib5g04o5" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Տօն|տեսակ=միջազգային օր}}

'''Զբօսաշրջութեան Միջազգային Օր''' (անգլերէն՝ World Tourism Day), [[1979]] թուականէն սկսեալ ''Զբօսաշրջութեան համաշխարհային կազմակերպութեան գործադիր խորհուրդ''ն [[Սպանիա|Սպանիոյ]] Թոռեմոլինոս քաղաքին մէջ՝ [[1979]] թուականի Սեպտեմբերին, կայացած 3-րդ նստաշրջանի ընթացքին առաջարկած է իւրաքանչիւր տարի [[27 Սեպտեմբեր|Սեպտեմբեր 27]]-ին նշել Զբօսաշրջութեան միջազգային օրը, որ կը համընկնի յիշեալ կազմակերպութեան կանոնադրութեան ընդունման օրուան հետ&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/events/tourismday/index.shtml World Tourism Day]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

Զբօսաշրջութեան միջազգային օրը նշելու նպատակն է բարձրացնել համաշխարհային հանրութեան իրազեկուածութիւնը՝ զբօսաշրջութեան եւ անոր ընկերային, մշակութային, քաղաքական եւ տնտեսական նշանակութեան վերաբերեալ, ինչպէս նաեւ խթանել տարբեր երկրներու ժողովուրդներու միջեւ կապերու զարգացումը&lt;ref&gt;[http://www.past.am/?p=12713&amp;l=am Սեպտեմբերի 27-ը զբոսաշրջության միջազգային օրն է]&lt;/ref&gt;։

Զբօսաշրջային առաջին գործակալութիւնը բացուած է [[1841]] թուականին՝ [[Անգլիա]], Թոմաս Քուքի կողմէ: Յատկանշական է, որ խմբային զբօսաշրջութեան գաղափարը 33-ամեայ քարոզիչը յղացած է՝ հարբեցողութեան դէմ պայքարի նապատակով: Ան կազմակերպած է ուղեւորութիւններ դէպի Անգլիոյ տարբեր շրջանները, պայմանով, որ մասնակիցները այդ ընթացքին ոգելից ըմպելի չօգտագործեն:

Աւելի քան 30 տարիէ ի վեր զբօսաշրջութեան տօնը կը նշուի բազմաթիւ երկրներու մէջ։ Այս օրը տեղի են կ՛ունենան զբօսաշրջութեան եւ զբօսաշրջային գործունէութեան նուիրուած հաւաքներ, տօնակատարութիւններ եւ փառատօններ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.7or.am/am/news/view/24891 |title=Այսօր զբոսաշրջության միջազգային օրն է |accessdate=2016-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003065929/http://www.7or.am/am/news/view/24891 |archivedate=2017-10-03 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.artsakhtert.com/arm/society/item/5727-%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%B8%D6%81%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%60-%D5%B6%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%AE-%D5%A6%D5%A2%D5%B8%D5%BD%D5%A1%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D6%85%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%B6 Զբօսաշրջութեան միջազգային օրուայ կապակցութեամբ ԼՂՀ ԿԱ զբօսաշրջութեան եւ պատմական միջավայրի պահպանութեան վարչութիւնը Սեպտեմբերի 27-ին կազմակերպել էր մի շարք միջոցառումներ։]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://armenpress.am/arm/news/779061/ Հայաստանը նշեց զբօսաշրջութեան միջազգային օրը։]

[[Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր]]</text>
      <sha1>caxvdbj1xn2n948ijyroh7nib5g04o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Զոքանչի Միջազգային Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3009</id>
    <revision>
      <id>257477</id>
      <parentid>217451</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="iyk7th5wf5hzuypcmju2e10691p7lgc" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Տօն|տեսակ=միջազգային օր|ամսաթիւ=Հոկտեմբեր ամսուան 4-րդ Կիրակին|պատկեր=Mr. Caudle and his mother-in-law.jpg}}'''Զոքանչի միջազգային օր''' (անգլերէն՝ National Mother-In-Law Day), [[Հոկտեմբեր]]  ամսուան 4-րդ Կիրակին&lt;ref&gt;[http://www.nationaldaycalendar.com/national-mother-in-law-day-fourth-sunday-in-october/ NATIONAL MOTHER-IN-LAW DAY – Fourth Sunday in October]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, ամբողջ աշխարհի տարածքին, կը յիշատակուի Զոքանչի միջազգային օրը: Իւրայատոկ օր՝ պատուելու տիկնոջ մօրը:

== Պատմութիւն ==
Տօնը որպէս կատակ ծնունդ առած է [[1930]]-ական թուականներուն, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.7or.am/am/news/view/42165 |title=Այսօր զոքանչի միջազգային օրն է |accessdate=2016-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129065158/http://www.7or.am/am/news/view/42165 |archivedate=2018-11-29 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Ապա, միջազգային այս օրը տարուէ տարի ունեցած է աւելի ու աւելի շատ երկրպագուներ: Այն, սակայն, հիմնականին մէջ կը յիշատակուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, Լատինական Ամերիկայի եւ [[Եւրոպա]]յի որոշ երկրներու մէջ։

Ըստ կարգ մը աղբիւրներու, [[1934]] թուականի [[5 Մարտ]]-էն ի վեր կը յիշատակուի այս ոչ պաշտօնական իրադարձութիւնը&lt;ref&gt;[http://www.dates.abouttravelingtheworld.com/special-holidays/mother-in-law-day/ World's Special Days] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017035825/http://www.dates.abouttravelingtheworld.com/special-holidays/mother-in-law-day/ |date=2016-10-17 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, որու «''մեղաւորը''» Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու [[Թեքսաս]]ի նահանգի թերթերէն մէկուն խմբագիրն է, որ իր պարբերականին մէջ պատմած է այդ «''կատակի''»ն մասին, նմանատիպ տօներու հետ զուգահեռ անցնելով, ինչպիսիք են Մայրերու օրն ու Հայրերու օրը։

== Տարեթիւեր ==
{{սյուն|3}}
* [[26 Հոկտեմբեր]], [[2008]]
* [[25 Հոկտեմբեր]], [[2009]]
* [[24 Հոկտեմբեր]], [[2010]]
* [[23 Հոկտեմբեր]], [[2011]]
* [[28 Հոկտեմբեր]], [[2012]]
* [[27 Հոկտեմբեր]], [[2013]]
* [[26 Հոկտեմբեր]], [[2014]]
* [[25 Հոկտեմբեր]], [[2015]]
* [[23 Հոկտեմբեր]], [[2016]]
* [[22 Հոկտեմբեր]], [[2017]]
* [[28 Հոկտեմբեր]], [[2018]]
* [[27 Հոկտեմբեր]], [[2019]]
{{սյուն ավարտ}}

== Ծանօթագրութււններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.wikihow.com/Celebrate-National-Mother-in-Law-Day How to Celebrate National Mother in Law Day:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017173151/http://www.wikihow.com/Celebrate-National-Mother-in-Law-Day |date=2016-10-17 }}{{ref-en}}
* [https://www.daysoftheyear.com/days/mother-in-law-day/ Today (Sun 23rd Oct, 2016) is...]:{{ref-en}}

[[Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր]]</text>
      <sha1>iyk7th5wf5hzuypcmju2e10691p7lgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Թորոս Ռոսլին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3253</id>
    <revision>
      <id>257481</id>
      <parentid>253205</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19081" sha1="eghjnc0lzdb56nmed0epslwhfrtgj7y" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Գեղանկարիչ}}

'''Թորոս Ռոսլին''' ({{ԱԾ}}), [[13-րդ դար|13-րդ դարու]] 2-րդ կիսուն հայ կիլիկեան դպրոցի մանրանկարիչ եւ գրող: Ստեղծագործած է Հռոմկլայի մէջ եւ արուեստագէտներու կողմէ անուանուած է «վերածնութեան Նախակարապետ», «զարդանկարի գեղագէտ»:

== Թորոս Ռոսլինի գործունէութիւնը եւ կենսագրութիւնը&lt;ref&gt;{{Citation|title=Թորոս Ռոսլին|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B9%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D5%8C%D5%B8%D5%BD%D5%AC%D5%AB%D5%B6&amp;oldid=10853033|date=2026-08-03|accessdate=2026-08-07|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
Ռոսլինի ստեղծագործական ամբողջ գործունէութիւնը ընթացած է Հռոմկլայի մէջ, ուր այդ ատեն կը գտնուէր կաթողիկոսական աթոռանիստը։ Հռոմկլայի մէջ պաշտօնավարած կաթողիկոսները մեծ ուշադրութիւն կը յատկացնէին ձեռագրական մշակոյթին, գրչութեան եւ մատենական նկարչութեան զարգացման։ Կաթողիկոսական ձեռագրատան մէջ ձեւաւորուած մանրանկարչութեան դպրոցը գլխաւորն էր միւս դպրոցներուն մէջ ու վճռական ազդեցութիւն ունեցաւ Կիլիկեան եւ ո՛չ միայն Կիլիկեան գրքարուեստի յետագայ զարգացման վրայ։ Հռոմկլան իր ծաղկման բարձրակէտին հասաւ [[Կոստանդին Ա. Բարձրբերդցի կաթողիկոս|Կոստանդին Ա. Բարձրբերդցի կաթողիկոսի]] (1221–1267 թթ.) օրօք, որուն հովուապետութեամբ ալ կը ծաւալէր Թորոս Ռոսլինի գործունէութիւնը։

Նկարիչը բարձր համբաւ ունէր իր կենդանութեան օրօք. ան կ'աշխատէր արքայական ընտանիքի, իշխաններու եւ բարձրաստիճան հոգեւորականներու պատուէրով, բայց Ռոսլինի անունը չի հանդիպիր ժամանակակից հայկական աղբիւրներուն մէջ, բացի իր գրած յիշատակարաններէն։ Ասոր պատճառներէն մէկը նկարիչներու անունները չտալու միջնադարեան տարեգիրներու սովորութիւնն էր․&lt;blockquote&gt;Անոնք չեն սիրեր հաղորդել նոյնիսկ խոշոր փաստի մանրամասնութիւնները, եւ այն, ինչ մենք հետաքրքրական կը համարենք հատկապէս ականատեսի պատմածին մէջ, անոնք կը համարեն աւելորդաբանութիւն՝ անարժան լուրջ գրողի գրչին։ Անոնց գործն է հաղորդել փաստը, իսկ ընթերցողին թեթեւամիտ հետաքրքրասիրութիւնը յագեցնել, զայն զբաղեցնել աշխարհիկ իրադարձութիւններու փաստի մանրամասնութիւններով՝ ցած է անոնց արժանապատուութենէն&lt;ref&gt;''История монголов по армянским источникам''. СПб.: Пред. К. П. Патканова ко второму выпуску. 1874. էջեր&amp;nbsp;IV.&lt;/ref&gt;։&lt;/blockquote&gt;Ռոսլինի ժամանակակից [[Յովհաննէս Երզնկացի|Յովհաննէս Երզնկացին]] կը հաղորդէ, որ արքայական ընտանիքի անդամները (նկատի ունի Կիլիկիոյ թագաւորները) սովորութիւն ունէին պատուիրելու իրենց նկարները տարբեր տարիքներու մէջ.&lt;blockquote&gt;Եւ զոր աւրինակ նկարի պատկեր թագաւորի ի մանկութեանն` զնոյն պահէ զնմանութիւն զգայականն կերպ, նոյնպէս կատարեալ հասակին, և ծերութեանն, և յորժամ թագ առնի, իւրաքանչիւրն զնոյն նմանութիւն պահեն&lt;ref&gt;Խաչիկյան, Լևոն (1981). ''Հայ արվեստի պատմության կարևոր սկզբնաղբյուրները, հատոր 4''. Երևան: Հայ արվեստին նվիրված միջազգային երկրորդ սիմպոզիում. էջ&amp;nbsp;42.&lt;/ref&gt;։&lt;/blockquote&gt;Է՛լ աւելի որոշակի է դիմանկարին մէջ նմանութիւնը պահպանելու պահանջը [[Ներսէս Լամբրոնացի|Ներսէս Լամբրոնացիի]] «Ատենաբանութեան» մէջ.&lt;blockquote&gt;Զորօրինակ թէ ախորժէ ոք գծագրութեամբ դեղոց պատկեր նկարագրել՝ զպէսպէս երանգ՝ դեղոցն ի կիր ածէ. և ջանայ ուշիւ իմաստիցն զնա ի տիպ և ի հասակ և ի ձև կենդանեաց յօրինել, զի հաճելի և ցանկալի որպէս զկենդանի թուեսցի տեսողացն` անկենդանին&lt;ref&gt;Սրբո Հօրն մերոյ Ներսէսի Լամբրոնացւոյ արհիեպիսկոսի Տարսոնի կիլիկեցւոյ Ատենաբանութիւն. յամի Տեառն 1737, Վենետիկ, էջ 51։&lt;/ref&gt;։&lt;/blockquote&gt;Կաթողիկոսական նստավայրին աւերումը 1292 թուականին, ուր անցած էր Ռոսլինի կեանքը, եւ 1375 թուականին Կիլիկեան թագաւորութեան դիւանին կործանումը մայրաքաղաքի գրաւման ատեն զրկեցին նոր ժամանակներու պատմաբանները, այդ կարգին՝ արուեստի պատմաբանները, ոչ միայն քաղաքական բնոյթի մեծարժէք նիւթերէ, այլեւ մշակոյթի գործիչներու հետ կապուած վաւերագիրներէ։

Ռոսլինի կենսագրութեան միակ աղբիւրը դարձան անոր ձեռագիրներուն յիշատակարանները։ Նկարիչին ստորագրութեամբ այսօր յայտնի եօթը աշխատանքները եղած են 13 տարուան մէջ` 1256-1268 ժամանակամիջոցին։ Այդ ձեռագիրներու յիշատակարաններուն մէջ ան ինքզինք կ'անուանէ Թորոս «մականուն Ռաւսլին կոչեցելոյ», կը խնդրէ յիշել իր մտերիմներն ու ուսուցիչները։

Ռոսլինի ստեղծագործական ամբողջ գործունէութիւնն անցած է Հռոմկլայի մէջ եւ, անշուշտ, հոն ալ կրթութիւն ստացած է։ Յիշատակարաններուն մէջ նկարիչը երախտագիտութեամբ կը յիշէ իր ուսուցիչները, որոնք պէտք է ըլլային Հռոմկլայի 1240-1250-ական թուականներու խոշորագոյն վարպետները՝ [[Յովհաննէս մանրանկարիչ|Յովհաննէսն]] ու [[Կիրակոս մանրանկարիչ|Կիրակոսը]]&lt;ref&gt;Իր հիշատակարաններից մեկում Ռոսլինը նշում է նրանցից մեկի անունը` «չքնաղագեղ գրիչն Կիւրակոս», տե՛ս Երուսաղեմ, ձեռ. -1956, թ. 342ա («Կեռան թագուհու Ավետարան», 1265 թ.)&lt;/ref&gt;։

Սիրարփի Տէր-Ներսէսեան Թորոս Ռոսլինը կը համարէ Հռոմկլայի ձեռագրատան ղեկավարը&lt;ref&gt;Der-Nersessian, Sirarpi. ''Armenian Manuscripts in the Walters Art Gallery''. էջ&amp;nbsp;51.&lt;/ref&gt;։

Ան մահացած է 1270 թուականին՝ 60 տարեկանին։

Թորոս Ռոսլին միջնադարեան հայկական ձեռագրութեան ամէնէն ուշագրաւ դէմքերէն է: Հիմնուելով արեւմտաեւրոպական արուեստի իր իմացութեան վրայ` Ռոսլին մատուցած է լայն տարողութեամբ զրուցական պատմագրութիւն` շարունակելով հանդերձ նախորդներուն աւանդութիւնները&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/307558 Հայեացք Մը Հայ Մշակոյթի Ինքնութեան Վրայ]&lt;/ref&gt;։ Ռոսլինի ստեղծագործութիւնը [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] [[Մանրանկարչութիւն|մանրանկարչութեան]] դպրոցի բարձրագոյն արտայայտութիւններէն է:

== Մականուն&lt;ref&gt;{{Citation|title=Թորոս Ռոսլին|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B9%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D5%8C%D5%B8%D5%BD%D5%AC%D5%AB%D5%B6&amp;oldid=10853033|date=2026-08-03|accessdate=2026-08-07|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
Գրեթէ բոլոր յիշատակարաններուն մէջ Թորոս իր անուան կը վերագրէ «Ռոսլին» մականունը&lt;ref&gt;''Նոր Բառգիրք Հայկազեան լեզուի, հատոր Ա''. Երևան. 1979. էջ&amp;nbsp;586.&lt;/ref&gt;, իսկ 1256 թուականի Աւետարանին մէջ նկարիչը կ'աւելցնէ՝ «մականուն Ռաւսլին ըստ նախնեաց»։ Այդ մականունը, որուն վրայ ուշադրութիւն հրաւիրած է Թորոս Ռոսլինի ստեղծագործութեան առաջին ուսումնասիրողը՝ Մ. Տէր-Մովսէսեան&lt;ref&gt;Տեր-Մովսիսյան, Մ․ (1913). ''Հայկական մանրանկարներ. Կիլիկյան հայոց թագավորների և Կոստանդին Ա կաթողիկոսի համար գրված ձեռագրեր, գիրք ԻԴ''. «Ազգագրական հանդես». էջ&amp;nbsp;79.&lt;/ref&gt;, 20-րդ դարու 70–90-ական թուականներուն դարձած է շարք մը հեղինակներու ուշադրութեան առարկան, եւ անոնցմէ ոմանք սկսած են բազմապիսի ենթադրութիւններ ընել, թէ ուրկէ կրնար ըլլալ նման արտասովոր մականուն մը, ու փորձած են զանազան ենթադրութիւններու հիման վրայ հիմնաւորել Թորոսի ոչ-հայկական ծագումը. ոմանք անոր վերագրած են գերմանական, ոմանք՝ ֆրանսական, իսկ ուրիշներ ալ՝ նոյնիսկ սկովտիական ծագում։

== Աշխատութիւններ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Թորոս Ռոսլին|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B9%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D5%8C%D5%B8%D5%BD%D5%AC%D5%AB%D5%B6&amp;oldid=10853033|date=2026-08-03|accessdate=2026-08-07|language=hy}}&lt;/ref&gt; ==
Ռոսլինի ձեւաւորած հնագոյն ձեռագիրը, որը հասած է մեզի, «Զէյթունի Աւետարանն» է, ուր առաջին անգամ կը հանդիպինք անոր անուան, ինչպէս ինք կը գրէ յիշատակարանին մէջ՝ «Թորոսի մականուն Ռօսլինի կոչեցելոյ»: Ասիկա, վաղ շրջանի կիլիկեան ձեռագիրներու նման, ճոխ զարդարուած է խորաններով, լուսանցքազարդերով եւ չորս աւետարանիչներու պատկերներով:

Ռոսլինի մօտաւոր տարիքը կարելի է որոշել հետեւեալ ձեւով&lt;ref&gt;Աղայան, Բ (1976). ''Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները V-XVIII դարեր''. Երևան. էջեր&amp;nbsp;322–329.&lt;/ref&gt;. ընդունելով, որ «Զէյթունի Աւետարան»ի մանրանկարներու կատարողական վարպետութեան տաղանդաւոր մարդ մը կրնայ հասնիլ մօտաւորապէս 20-25 տարեկանին, եւ հաշուի առնելով, որ 1260 թուականին Ռոսլին արդէն որդի ունէր, որուն մասին Երուսաղէմի մէջ պահպանուող 1260 թուականի ձեռագիրին յիշատակարանին մէջ կը գրէ ու կը խնդրէ «յիշել ողորմութեամբ զիս և զծնօղս իմ, զեղբայրս և զքորս և զորդիս», ապա կարելի է ենթադրել, որ ԺԳ. (XIII) դարու 50-60-ական թուականներուն ան առնուազն 30 տարեկան էր:

ԺԲ. (XII) դարու վերջերէն եւ ԺԳ. (XIII) դարու ընթացքին Կիլիկիոյ մէջ կը ստեղծուին նպաստաւոր պայմաններ հայ մշակոյթի զարգացման համար:

[[Զէյթունի Աւետարան|«Զէյթունի Աւետարան»ը]] տէրունական-թեմաթիք պատկերներ չունի: Ձեռագիրին ամբողջ ձեւաւորումը կը սահմանափակուի ճոխ ծաղկազարդուած խորաններով եւ չորս աւետարանիչներու պատկերներով: Շարունակելով Հռոմկլայի գրչատան մէջ աշխատող աւագ ժամանակակիցներու աւանդոյթները՝ Ռոսլին զարդապատկերային առանձին դրուագներու ներդաշնակ կապակցութեան միջոցով կը ստեղծէ դիւրութեամբ ընկալուող յօրինուածքներ:

Կիլիկեան մանրանկարիչները աստուածաշնչական հերոսները կը պատկերեն մետալիոններու մէջ ամփոփուած, խորաններու կողքին, էջերու լուսանցքներուն մէջ եւ այլն: Ուշագրաւ է 1260 թուականի Ռոսլինի պատկերազարդած ձեռագիրին ուղերձը, որ զարդարուած է իբրեւ խորան: Հոն, փոքրիկ շրջանակներու մէջ պատկերուած են [[Յիսուս|Յիսուս Քրիստոսի,]] Աստուածամօր, [[Յովհաննէս Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] կիսանդրի պատկերները՝ ներկայացնելով որմնանկարչութեան բնորոշ «դէիսոս»ի (խնդրարկուի) պատկերագրական յօրինուածքը:

1266 թուականին «Մաշտոց»ին մէջ Ռոսլինի վարպետութիւնը կը հասնի բարձրակէտին: Պարզ, թեթեւօրէն զարդարուած շրջանակներով ամփոփուած մանրանկարները աչքի կը զարնեն Ռոսլինին բնորոշ համառօտաբանութեամբ: «Երեք մանուկները հրեայ հնոցին մէջ» պատկերող մանրանկարին մէջ նոյնպէս Ռոսլին կը խուսափի աւելորդութիւններէ եւ կը հասնի մեծ արտայայտչականութեան:

Թորոս Ռոսլինի ստեղծագործութիւնը տրամաբանական շարունակութիւնն է ԺԲ. (XII) դարու կիլիկեան մանրանկարչութեան: Ռոսլինի անմիջական նախորդներն էին մանրանկարիչներ [[Վարդան (մանրանկարիչ)|Վարդանը,]] [[Գրիգոր Մլիճեցի|Գրիգոր Մլիճեցին,]] [[Կոստանդին (մանրանկարիչ)|Կոստանդինը,]] որոնք ԺԲ. (XII) դարու վերջին քառորդին կ'աշխատէին Հռոմկլայի եւ Սկեւռայի մէջ:

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Zeytun gospel.jpg|[[Աւետարան ըստ Մարկոսի|մարկոսի աւետարան]]ի սկզբնաթերթը, Զեյթունի Աւետարան, 1256 թ (MS No. 10450)
Toros Roslin Manrankar.jpg|''[[Յովհաննէս Մկրտիչ]]'', Մալաթիայի Աւետարան, 1268 (MS No. 10675) 
Red sea passage.jpg|''Անցում Կարմիր ծովով'', Մաշտոց, 1266 (MS No. 2027) 
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Գրականութիւն ==
* Дурново Л.А. Древнеармянская миниатюра. Альбом. Ер., 1952.
* [http://hpj.asj-oa.am/5639/1/13._I._Drambyan.pdf Իրինայ Դրամբեան. Թորոս Ռոսլին. Կեանքը ու արուեստը:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407142855/http://hpj.asj-oa.am/5639/1/13._I._Drambyan.pdf |date=2019-04-07 }}
* Дрампян И.Р. Художественные особенности искусства Тороса Рослина // Древнерусское искусство. Рукописная книга. Сб. 3. М., 1983.
* [https://books.google.am/books?id=q4hb_948o1AC&amp;pg=PA51&amp;lpg=PA51&amp;dq=Sirarpie+Der+Nersessian%2BRoslin&amp;source=bl&amp;ots=ZFELMjBqFi&amp;sig=DdyThV52-0LYCiesSWrUupSwnLc&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=ROlWU4qYOMaS4ASlxYCYBg&amp;ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=Sirarpie%20Der%20Nersessian%2BRoslin&amp;f=false Sirarpie Der Nersessian, Miniature Painting in the Armenian Kingdom of Cilicia from the Twelfth to the Fourteenth Century. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Studies, 1993.]
* [http://commons.hayazg.info/images/c/c1/%D0%A7%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%9B.%D0%91._-_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD_-_1985.pdf Լեւոն Չուգասզեան, Թորոս Ռոսլին:]
* Дрампян Ирина, Торос Рослин, Ереван, 2000, 285 стр.

== Արտաքին յղումներ ==
'''«սեբաստիայի Աւետարանը»''' (1262, ձեռ. թիւ 539, Բալթիմորի Ուոլտերս պատկերասրահ)
* [https://web.archive.org/web/20140714180341/http://www.flickriver.com/photos/medmss/8467609405/ Walters Art Museum Illuminated Manuscripts, T'oros Roslin Gospels, 1262]
* [https://web.archive.org/web/20140720083439/http://www.flickriver.com/photos/medmss/sets/72157632753630202/ T'oros Roslin Gospels, 1262, Walters Manuscript W.539]
* [http://issuu.com/the-walters-art-museum/docs/w539 T'oros Roslin Gospels, 1262 գ The Walters Art Museum գ Ms. W.539, 1/472]
* [http://dl.wdl.org/13012/service/13012.pdf T'oros Roslin Gospels, 1262, PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714223001/http://dl.wdl.org/13012/service/13012.pdf |date=2014-07-14 }}

== Այլ էջեր ==
* [http://armenianstudies.csufresno.edu/ArmeniaDigitalProject/index.html Թորոս Ռոսլին/Toros Roslin.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824090334/http://armenianstudies.csufresno.edu/ArmeniaDigitalProject/index.html |date=2006-08-24 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=1Wlt2RmAAmQ Toros Roslin.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=PnZu6CAg6BY Թորոս Ռոսլին (ShoghakatTVcompany):]
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ]]</text>
      <sha1>eghjnc0lzdb56nmed0epslwhfrtgj7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լինուքս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3508</id>
    <revision>
      <id>257487</id>
      <parentid>257394</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13510" sha1="qvvjt7srzdlfqqfcjrefp6qji1zlc0l" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Tux.svg|մինի|203x203փքս]]
'''Լինուքս''' ([[անգլերէն]]՝ Linux), UNIX-անման ներգործող համակարգչային համակարգը, որ կ'օգտագործէ Լինուքս միջուկը։ Այդ  համակարգերը կ'օգտագործեն նաեւ GNU նախագիծի շրջանակներու մէջ ստեղծուած համակարգչային ծրագիրները։ 

Սովորաբար,  այդ ներգործող համակարգերը կը կոչուին ուղղակի Լինուքս, որ ազատ ծրագրային ապահովման եւ առանց գաղտնաբառի, ծրագիրներու ստեղծման վառ, ամէնէն երկարատեւ եւ մեծ տարողութիւն ունեցող օրինակն է։

Ի տարբերութիւն այլ ներգործող համակարգերու մեծամասնութեան, Լինուքսը մէկ պաշտօնական տարածող չունի, փոխարէնը՝ տարբեր կազմակերպութիւններ, կրթական եւ գիտահետազօտական հիմնարկներ կամ պարզապէս  խումբեր կը ստեղծեն իրենց տարբերակները՝ բաշխումները (distributions)։

'''ԳՆՈՒ/Լինուքս ''' բաշխումներու մէջ յաճախ կը ներմուծուին ՕՀ-ն լրացնող եւ կիրարական ծրագիրները, որոնք թոյլ կու տան տեղադրումէն անմիջապէս ետք ունենալ աշխատանքի պատրաստ լիարժէք, բազմաթիւ գործառնութեան միջավայր մը։

Անհատական նախաձեռնողներու կողմէ, Լինուքսը ժամանակի ընթացքին կ'աջակցի IBM, Hewlett-Packard, Oracle, Novell, Dell, Կուկըլ, Մայքրոսոֆթ եւ Red Hat համակարգերուն հետ, նշանաւոր դառնալով ՕՀ «սպասարկութիւններ»ուն համար։

2006-ի աշնան&lt;ref&gt;{{ cite web | title = Rackspace Most Reliable Hoster in September | url = http://news.netcraft.com/archives/2006/10/07/rackspace_most_reliable_hoster_in_september.html | publisher = Netcraft | date = 7 Հոկտեմբեր, 2006| accessdate = 01-11-2006}}&lt;/ref&gt;, հոսթինկ տրամադրող ամէնէն յառաջատար ընկերութիւններուն շուրջ 90%-ին «սպասարկութիւն»ները այսօր կ'աշխատին Linux ՕՀ-ի որեւէ տարբերակով։&lt;ref&gt;Top500.org [http://www.top500.org/overtime/list/32/os Top500 OS chart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305234455/http://www.top500.org/overtime/list/32/os |date=2012-03-05 }}, առնուած է 31 Հոկտ․ 2010-ին։]&lt;/ref&gt;

Լինուքսը աւելի լայնօրէն ձեւափոխուած է տարբեր ծրագիրներու համար։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.freeos.com/articles/4737/ |title=Archive copy |accessdate=2007-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070123143037/http://www.freeos.com/articles/4737/ |archivedate=2007-01-23 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Անիկա կ'օգտագործուի ուշիմ համակարգիչներէն մինչեւ բջիջային հեռախօսները, եւ ցանցային սարքերէն մինչեւ տիեզերանաւերը։

Հետզհետէ Լինուքսը հանրամատչելի կը դառնայ անձնական համակարգիչներու շուկային մէջ։ &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.cmpnetasia.com/oct3_nw_viewart.cfm?Artid=28468&amp;Catid=8&amp;subcat=79&amp;section=News | title = Red Hat looks to boost channel sales | first = Steven | last = Burke | publisher = CRN | date = [[2006-03-20]] | accessdate = 01-04-2006 | archive-date = 2006-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060322063223/http://www.cmpnetasia.com/oct3_nw_viewart.cfm?Artid=28468&amp;Catid=8&amp;subcat=79&amp;section=News | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;

== Պատմութիւն ==
=== GNU Նախագիծը ===
1983-ին, Ռիչըրտ Սթոլման հիմնադրած էր GNU Նախագիծը, որուն նպատակն էր ստեղծել աւարտին POSIX համատեղելու, UNIX-անման ներգործող համակարգ մը:

1990-ականներուն GNU-ն կը ստեղծէ համակարգի անհրաժեշտ բաղադրամասերը՝ գրադարանները, մատենաքաղները, հատուածներու խմբագրիչները եւ UNIX-shell-ը, սակայն կը պակսէր հիմնական բաղադրիչը՝ kernel-ը, ՕՀ-ի միջուկը։ 1990-ին GNU նախագիծին վրայ կը սկսի աշխատիլ Mach microkernel-ի վրայ հիմնուած GNU Hurd միջուկը ստեղծելու ուղղութեամբ, սակայն Mach-ի կառուցուածքին առանձնայատկութիւնները դժուարութիւններ կը յառաջացնէին եւ գործընթացը դանդաղ էր։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gnu.org/gnu/gnu-history.html |title=Archive copy |accessdate=2007-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125062300/http://www.gnu.org/gnu/gnu-history.html |archivedate=2021-01-25 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

=== Լինուքսի Ծնունդը ===
[[Պատկեր:Linus Torvalds.jpeg|մինի|աջից|190px|[[Լինուս Տոռվալդս]] - Լինուքս միջուկը ստեղծողը.]]
1991-ին, Հելսինքիի Համալսարանին, ֆինլանտացի ուսանող Լինիւս Տոռվալդսի կողմէ, մէկ այլ միջուկի վրայ սկսած էին աշխատանքները:

Տոռվալդս իր համակարգիչին վրայ կ'օգտագործէր Minix համակարգը, զոր ստեղծած էր Էնտրու Ս. Տանենբաումը իր ուսանողներուն ներգործող համակարգերու նախագիծը դասաւանդելու համար։ Սակայն Տանենբաում չէր արտօներ ուրիշներուն փոփոխութիւն մուծել Minix-ի մէջ, ինչ որ կը մղէ Տոռվալդսը Minix-ը փոխարինողը ստեղծելու։

Տոռվալդս իր միջուկը &quot;Freax&quot; կ'անուանէր՝ անգլերէն free - ազատ/անվճար եւ freak - խենթ բառերու միախառնումով, աւելի ուշ կ'աւելցնէ X տառը, որ յաճախ կ'օգտագործուէր UNIX-անման համակարգերու անուանումներուն։ &quot;Linux&quot; անուանումը կը յօրինէ Հերի Լեմմկեն, որ Ֆիննական Համալսարանի Ցանցին պատկանող FTP սպասարկուին վարչապետն էր (FTP server administrator)։ ''Linux'' անուանումը կը յօրինէ գրացուցակի (folder) համար, ուր Տոռվալդսի ստեղծած միջուկը առաջին անգամ հնարաւոր կը դառնայ բեռնաւորել (download)։

=== Հնչիւնը ===
Linux բառին ճիշդ հնչիւնը երկար ատեն քննարկման առարկայ դարձած էր&lt;ref&gt;{{cite web | title = List of words of disputed pronunciation | url = http://www.fact-index.com/l/li/list_of_words_of_disputed_pronunciation.html | accessdate = 12 Մարտ 2007-ին | archive-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070828123444/http://www.fact-index.com/l/li/list_of_words_of_disputed_pronunciation.html | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;։ 1992-ին Տոռվալդս կ'ըսէ, թէ ինք կը հնչէր՝ {{IPA|/ˈlɪnʊks/}}։&lt;ref&gt;{{cite newsgroup | newsgroups = comp.os.linux | title = Re: How to pronounce “Linux”? | id = 1992Apr23.123216.22024@klaava.Helsinki.FI | date = [[23 April]] [[1992]] | accessdate = 2007-01-09 }} Torvalds has made available an audio sample which indicates his own pronunciation, in English ({{IPA|/ˈlɪnʊks/}}) ─ {{cite web | url = http://www.paul.sladen.org/pronunciation/ | title = How to pronounce Linux? | accessdate = 17- 12-2006}} ─ and Swedish ({{IPA|/ˈlɪːnɤks/}}) ─ {{cite web | url = http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/ | title = Linus pronouncing Linux in English and Swedish | accessdate = 20-01-2007}}&lt;/ref&gt;

=== Անուանման հետ կապուած տարաձայնութիւնները ===
Ազատ եւ առանց գաղտնաբառի ծրագրային ապահովման համայնքին մէջ (community) երկար տարիներ անուանման հետ առնչուած կը շարունակուին քննարկումներն ու վէճերը։

Նոյնպէս Ռիչըրտ Սթոլմանի կողմէ հիմանդրուած Ազատ ծրագրային ապահովման հիմնադրամին (FSF- Free Software Foundation) կարծիքով, այդ ներգործող համակարգերը պէտք է անպայման անուանեն ''GNU/Linux''&lt;ref&gt;{{cite web | title = Linux and the GNU Project | url = http://www.gnu.org/gnu/linux-and-gnu.html | first = Ռիչըրտ | last = Սթոլման | authorlink = Ռիչըրտ Սթոլման | date = 03-03-2007 | accessdate = 12-03-2007 | publisher = Free Software Foundation | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110629010546/http://www.gnu.org/gnu/linux-and-gnu.html | archivedate = 2011-06-29 | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;, քանի որ հիմնուած են GNU նախագիծի շրջանակներուն մէջ ստեղծուած բազմաթիւ ծրագիրներու վրայ, իսկ Linux-ը ընդամէնը GNU ներգործող համակարգի միջուկին հնարաւոր իրականացումներէն մէկն է։

Այսպիսով Linux-ի վրայ հիմնուած ՕՀ-ները, անոնք կը դիտարկեն ինչպէս GNU տարբերակ։

Բացի թուարկուած պատճառներէն, FSF-ը կը բերէ շարք մը այլ պատճառներ, օրինակ, որ աւելի լայն շրջանակներու մէջ տարածուելէն ետք կը մոռցուի, որ Linux-ը համայնքին (community) աշխատանքի, համագործակցութեան եւ փիլիսոփայութեան արդիւնք է։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html|title=Why GNU/LInux|accessdate=2007-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070422152549/http://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html|archivedate=2007-04-22|dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

Լինուս Տոռվալդս կ'ըսէ, որ անուանումը այդքան կարեւոր չէ, իսկ մարդոց ՕՀ-ն GNU/Linux անուանելու գաղափարը անհեթեթ է։&lt;ref&gt;{{cite video|people=Moore, J.T.S. (Produced, Written, and Directed)|title=[[Revolution OS]]|medium=DVD|date=2001}}&lt;/ref&gt;

Պարզապէս ''Linux'' անուանումը շատ աւելի լայն տարածում գտած է լրատուամիջոցներուն եւ մարդոց մէջ, իսկ GNU/Linux անուանումը առօրեայ կեանքի մէջ կ'օգտագործեն միայն սակաւաթիւ մարդիկ եւ շարժման փիլիսոփաները։

&quot;GNU&quot; բառը կը բացակայի նոյնիսկ բազմաթիւ տարածողներու (distributive) պաշտօնական անուանման մէջ։ Հոն լայն տարածուածներէն աչքի ինկող բացառութիւններն են Debian GNU/Linux-ը եւ Knoppix-ը, որոնք պաշտօնապէս իրենց անուանման մէջ ունին GNU բառը։

Բազմաթիւ սկսնակներու համար այս անուանման անորոշութիւնը հարցեր կը յառաջացնէ։ Դէպքերու մեծամասնութիւնը, երբ կ'ըսեն Linux, նկատի ունին GNU/Linux ներգործող համակարգերը։ Գրականութեան մէջ հեղինակները խառնաշփոթէ խուսափելու համար կը նշեն, թէ ինչ նկատի ունին Linux բառը գործածելով։

== Յղումներ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [https://www.kernel.org/ www.kernel.org] - Լինուքսի կայքէջը
* [http://www.ubuntu.com/ www.ubuntu.com] - Ուբունտու ներգործող համակարգիչի կայքէջը
* [https://www.android.com/ www.android.com] - Անտրոյտ ներգործող համակարգիչի կայքէջը
* [http://www.linux.org/ Linux.org] - Կը պարունակէ բազմակողմանի եւ ծաւալուն տեղեկութիւններ։
* [https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ GNU.org] - GNU նախագիծին կայքը:
* [http://www.fsf.org/ FSF.org] - Ազատ Ծրագրային Ապահովման Հիմնադրամի «web»-ի կայքէջը:
* [http://www.linuxfoundation.org LinuxFoundation.org]՝ Լինուքս հիմնադրամ:
* [http://www.tldp.org/ The Linux Documentation Project] - HOWTO-եր, FAQ-եր եւ այլ ուղեցոյցներ։
* [http://www.linuxlinks.com/ LinuxLinks.com] - Լինուքս կայքը
* [http://www.distrowatch.com/ DistroWatch.com] - Լինուքսի նորութիւններ եւ համեմատութիւն
* [http://www.linuxconfig.net linuxconfig.net]՝ Ամէն ինչ Լինուքսի մասին
* [https://sites.google.com/a/nurlinux.org/am/ Նուռ Լինուքս]

[[Ստորոգութիւն:Ներգործող համակարգեր]]
[[Ստորոգութիւն:Ազատ ծրագրային ապահովում]]
[[Ստորոգութիւն:Լինիւքս]]</text>
      <sha1>qvvjt7srzdlfqqfcjrefp6qji1zlc0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լիոնել Մեսսի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3516</id>
    <revision>
      <id>257488</id>
      <parentid>257395</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194065" sha1="lnv6adb7mzlfb2me02ktcobrl7xtil1" xml:space="preserve">== Կենսագրութիւն ==
{{Քաղվածքի տուփ
| width = 30%
| align = right
| քաղվածք= «Այն հնարքները, որոնք ան կը կատարէր գնդակով, խիստ կը հակասէին անոր ֆիզիքական տուեալներուն։ Ես նման կարգի հակասութիւն իմ գործունէութեան ընթացքին նկատած եմ միայն մէկուն քով՝ Մարատոնայի»:
| աղբյուր = Էնրիքէ Տոմինգես, «Նիուելզ Օլտ Պոյս» խումբի մանկական խմբակի մարզիչ։
}}. Լիոնել Մեսսին, կամ ալ պարզապէս Լիօն, ծնած է [[1987]] թուականինն [[Յունիս 24]]-ին Արժանթինի Սանթա Ֆէ քաղաքին մէջ։ Ան ծնած եւ մեծացած է ամէն ինչով ապահովուած ընտանիքի մէջ։ Անոր ծնողներն էին Խորխէ Հորասիա Մեսսին եւ Մարիա Կուկիչինին&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.canchallena.com/1278476|title=El crack que desea victorias de regalo|publisher=Canchallena|language=Spanish|trans_title=The 'crack' who wants victories for presents}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html|last=Carlin|first=John|work=The Independent|location=UK|title=Lionel Messi: Magic in his feet|accessdate=7 Ապրիլ 2010|date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-121094-2009-03-07.html|title=Los intereses de Messi|last=Veiga|first=Gustavo|date=|website=|publisher=Página/12|language=Spanish|accessdate=31 Մայիս 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mission&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|work=The Times|location=UK|title=Lionel Messi on a mission|last=Hawkey|first=Ian|date=20 April 2008|accessdate=30 Մայիս 2009|archive-date=30 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830020412/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Մեսսիներու ընտանիքը կը ծագէր իտալական Անկոնա քաղաքէն, ուրկէ անոր նախահայրը, Անժելօ Մեսսին, գաղթած է Արժանթին&lt;ref name=&quot;El origen de los Messi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aldia.cr/ad_ee/2006/febrero/24/ovacion11.html|title=El origen de los Messi está en Italia|last=Aguilar|first=Alexander|date=24 February 2006|website=|publisher=Al Día|language=Spanish|accessdate=2009 թ․ Յուլիս 7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Las raíces italianas de Leo Messi&quot;&gt;{{cite web|url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/10/07/pagina-5/722791/pdf.html|title=Las raíces italianas de Leo Messi|last=Cubero|first=Cristina|date=7 October 2005|website=|publisher=El Mundo Deportivo|language=Spanish|accessdate=2009 թ․ ՞Յուլիս 7}}&lt;/ref&gt;։ Ան ունի երկու աւագ եղբայրներ, մէկը մեծ է 5, միւսը՝ 7 տարիով, եւ մէկ քոյր&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.2008.nbcolympics.com/athletes/athlete=1246/bio/index.html|title=Lionel Messi bio|last=|first=|date=|website=|publisher=NBC|accessdate=30 Մայիս 2009}}&lt;/ref&gt;։

Ան սկսած էր իր գործի ասպարէզը 1995 թուականին «Նիուելզ Օլտ Պոյս» խումբին մէջ։&lt;ref name=&quot;Williams&quot;&gt;{{cite news|last=Williams|first=Richard|url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/feb/24/championsleague1|work=The Guardian|location=UK|title=Messi has all the qualities to take world by storm|accessdate=3 Մայիս 2008|date=26 February 2006}}&lt;/ref&gt; 11 տարեկանին անոր մօտ կը յայտնաբերուի աճի հորմոնի հետ կապուած խանգարում, որ կը դանդաղեցնէր անոր աճը, ընտանիքը չէր կրնար գումար հայթայթել բաւականսուղկ բուժման համար։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/5099857/Franck-Ribery-the-man-to-challenge-Lionel-Messi-and-Barcelona.html|title=Franck Ribery the man to challenge Lionel Messi and Barcelona|work=Daily Telegraph|location=UK|last=White|first=Duncan|date=4 April 2009|accessdate=7 Յուլիս 2009}}&lt;/ref&gt; Երիտասարդ Մեսսիի տաղանդին մասին կը պատմեն՝ «Պարսելոնա» ֆութպոլային ակումբի մարզական պատասխանատու տնօրէնին: Ան՝ Մեսսիի խաղը դիտելէ ետք, անոր կ’առաջարկէ հետեւիլ ակումբ եւ հոգալ բուժման ծախսերը: Եթէ ան համաձայնէր, կը սկսէր նոր կեանք [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ։ 13 տարեկանին իր ծնողներուն հետ կը տեղափոխուի [[Պարսելոնա]]&lt;ref name=&quot;fifa.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament= 107/edition= 248388/news/newsid= 103182.html|title=The new messiah|publisher=FIFA|date=5 March 2006|accessdate=25 Յուլիս 2006}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

Սակայն մինչ այդ Լիոնելով սկսան հետաքրքրուիլ «Ռիւէր Փլէյթի» ղեկավարները: Բայց «կարմրայ-սպիտակաւուն»ներու շարքը տեղափոխուեցաւ եւ խանգարեց պիւրոկրատական պահանջները։ Բշժկական բազմաթիւ թուղթերը յոգնեցուցին Խորխէ Մեսսիին եւ ան հրաժարեցաւ բանակցութիւններէն։ Հաւանաբար աս ալ դարձաւ այն կէտը, որ բերաւ անոր «[[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]»&lt;ref name=Williams/&gt;&lt;ref name=&quot;fifa.com&quot;/&gt;։

== Գործի ասպարէզ ==
=== Կանուխ տարիներ ===
[[Պատկեր:Lionel Messi 31mar2007.jpg|մինի|ձախից|200px|Մեսսին [[2007]] թուականինն։]]
Մեսսին սկսաւ խաղալ «Պարսելոնա»յի մարզադպրոցի խումբին մէջ։ Արդիւնքը գերազանցեց բոլոր ակնկալիքները։ Լիոնելը բոլորէն աստիճան մը բարձր որակի խաղ կը ցուցադրէր, չնայած որ իր ընկերակիցներէն փոքր էր 2-3 տարիով։ «Քանտերայի» աւագ մարզիչ Քառլես Ռեկսաչը անմիջապէս դիմեց ղեկավարութեան, ըսելով, որ Մեսսին առանց մտածելու պէտք է մասնակցութիւն բերէ խումբի հիմնական կազմին&lt;ref name=&quot;mission&quot;/&gt; մէջ։

Լիօ Մեսսիի հետ եղած բուժման խնդիրները եւ ամէն ինչ աչքեր կեդրոնացան անոր վրայ եւ ոչ մէկ հանգամանք չէր կրնար խանգարել անոր ուղին&lt;ref name=Williams/&gt;&lt;ref name=&quot;fifa.com&quot;/&gt;։ Երբ [[2000]] թուականին Մեսսին առաջին անգամ հագաւ Պարսելոնայի մարզաշապիկը, անոր հասակը ընդամէնը 140 սմ. էր&lt;ref name=Williams/&gt;&lt;ref name=&quot;fifa.com&quot;/&gt;։ Փոխարինողներու նստարանին նստելուն պէս, անոր ոտքերը նոյնիսկ գետին չհասան։ Փոխարէնը մտնելով խաղադաշտ՝ ան հրաշքներ սկսաւ գործել։ Այդ տարի «Պարսելոնա Բ»ի մէջ խաղացած 30 խաղի մէջ ան 37 կօլ նետեց, իսկ Քաթալոնիայի բաժակը խաղարկութեան եզրափակիչին մէջ խաղալով՝ մաշած խաղակօշիկներով 10 վայրկեանի ընթացքին ան նետեց 2 կօլ։

2000 թուականին [[Իտալիա|իտալական]] Պերկամօ քաղաքին մէջ կազմակերպուած բաւականին հեղինակաւոր մրցաշարքին մէջ, ուր կը մասնակցէին նաեւ «Պարսելոնայի» երիտասարդ ֆութպոլիստները, քարը քարի վրայ չձգեցին. մրցակիցներուն՝ ընդհանուր առմամբ յաղթելով 38-0 հաշուով, որոնցմէ ամենադիմացկունը գտնուեցաւ «Եուվենթուսի» մանկապատանեկան ակումբը, որ պարտուեցաւ 4-0 հաշուով։ Այդ մրցաշարքին լաւագոյն ֆութպոլիստը ճանչուեցաւ Լիոնել Մեսսին։

=== «Պարսելոնայի» հիմնական կազմին մէջ ===
{{Քաղվածքի տուփ
| width = 30%
| align = right
| քաղվածք= «Ես Լիոնելի հետ «Պարսելոնայի մէջ» առաջին պայմանագիրը կնքելէ ետմ ստորագրութեան համար առաջարկեցի անձեռոցիկ։ Այդ պահուն ձեռքիս տակ որեւէ այլ բան չի կար, իսկ ես բաց չէի կրնար ձգել անոր»:
| աղբյուր = Քառլես Ռեկսաչ&lt;ref name=&quot;mission&quot;/&gt;&lt;ref name=fifa.com/&gt;&lt;ref&gt;FT Weekend Magazine, 28–29 May 2011, 'Lionel Messi' by Ronald Reng&lt;/ref&gt;
}}. Բարձր արդիւնաւէտութիւնը պատճառ հանդիսացաւ, որ 16 ամեա Մեսսիին ընդգրկուի «Պարսելոնայի» հիմնական կազմ, չնայած որ այդ քայլին դիմելու համար կային բազմաթիւ այլ դրդապատճառներ եւս։ [[2003]] թուականինն Նոյեմբեր 16-ին [[Ֆրենկ Ռայկարդ|Ֆրենք Ռայկարդ]]&lt;nowiki/&gt;ը փոխարինման մտցուց Լիոնելին։ Այդ օր «Պարսելոնան» ընկերական խաղին մէջ՝ ան իր ուժերը կը չափէր [[Փորթուկալիա|փորթուկալական]] «[[Փորդօ ՖԱ|Փորդոյի]]» հետ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html|title=Profile: Lionel Messi|author=Tutton, Mark and Duke, Greg|publisher=CNN|date=22 May 2009|accessdate=30 Մայիս 2009|archive-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411213640/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

[[2003]]-[[2004]] թուականինն Մեսսիին նախապատրաստական մրցաշրջանը սկսաւ Պարսայի հիմնական կազմի հետ։ Ան արդէն առիթ ունեցաւ մօտիկէն շփուելու եւ փորձով փոխանակուելու Պարսայի հիմնական կազմին աստղերուն հետ։ Արժանթինցի Պարսայի կազմին մէջ իր նորամուտը նշեց 2004 թուական՝ [[Հոկտեմբեր 16]]-ին «[[Սպանիոլ ՖԱ|Սպանիոլ]]ի» հետ հանդիպման ժամանակ, իսկ ահա նոյն մրցաշրջանին վերջը «Ալպասետէի» դարպասը դրաւ իր առաջին գնդակը։ Այդ պահուն Մեսսին 17 տարեկան էր՝ 10 ամսուան 7 օրուան։ Մինչեւ Մեսսին՝ ոչ ոք նման կանուխ տարիքէն «Պարսելոնայի» կազմին մէջ յաջողութեան չէր հասած։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html|title=Meteoric rise in three years|last=|first=|date=|website=|publisher=fcbarcelona.com|accessdate=3 Մայիս 2008|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906093707/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[2005]] թուականինն [[Նէտըրլանտներ|Նէտըրլանտ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ տեղի ունեցած երիտասարդական աշխարհի առաջնութեան մէջ Մեսսին դարձաւ առաջին յաղթողը Արժանթինայի հաւաքականի կազմին մէջ՝ առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստը եւ լաւագոյն ռմբակողը։ Եւ այդ ժամանակ Մեսսին թարմացուց իր պայմանագիրը «Պարսելոնայի» հետ, որ արդէն ունէր։ Պայմանագիրը երկարաձգուեցաւ մինչեւ 2010 թուականը։

=== 2005-2006 ===
Մեսսիի փայլուն խաղը ստիպեց, որ Պարսայի ղեկավարութիւնը անոր վճարէ աստղաբաշխական գումար մը՝ 150 միլիոն [[եւրո|եւրօ]]։&lt;ref name=Williams/&gt; Իսկապէս փառահեղ եղաւ 2005-2006 մրցաշրջանը։ Այս մրցաշրջանին Մեսսին իր տեղը գրաւեց Սպանիոյ առաջնութեան մէջ։ 2005 թուականինն նոյեմբեր 2-ին ան նետեց իր առաջին կօլը Յաղթականներու լիկային՝ «Բանաթէնայքոսի» դէմ եղած խաղին մէջ։ Այդ ժամանակ «Պարսելոնան» յաղթեց 5-0 հաշուով։ Մեսսին նաեւ նուաճեց [[Յաղթականներու Լիկա]]յի բաժակը, բայց քանի որ վնասուեցաւ, չկարողացաւ մասնակցիլ եզրափակիչ խաղին, ուր քադալանները յաղթեցին «[[Արսենալ ՖԱ|Արսենալ]]ին» 2-1։ Դեկտեմբերին իտալական ''Tuttosport'' թերթը անոր շնորհեց «Ոսկէ տղայ» մրցանակը, որպէս լաւագոյն ֆութպոլիստ 21 տարեկաններու շարքին մէջ։ Յաղթողին որոշելու ժամանակ Մեսսին առաջ անցած էր [[Ուէյն Ռունի|Ուէյն Ռունիէն]] եւ [[Լուկաս Բոտոլսկի]]էն։ Մեսսին նետած է 6 կօլ 17 խաղերու մէջ՝ Սպանիոյ լիկային եւ 1 կօլ 6 խաղերու մէջ, Յաղթականներու լիկային մէջ համապատասխանաբար&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id= 366008&amp;cc= 3436|title=Frustrated Messi suffers another injury setback|publisher=ESPN Soccernet|date=26 April 2006|accessdate=22 Յուլիս 2006}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

Շատ արագ միեւնոյն տարուան ընթացքին Մեսսին Արժանթինի երիտասարդական հաւաքականէն տեղափոխուեցաւ [[Արժանթինայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]։ Հաւաքականին մէջ՝ առաջին խաղը հունգարացիներուն հետ էր. Մեսսին խաղադաշտին մէջ գտնուեցաւ ընդամէնը 44 վայրկեան։ Փոխարինման մտնելով ան անմիջապէս հեռացաւ խաղադաշտէն։ Արժանթինի հաւաքականի յաջորդ խաղին, լատին ամերիկացիներ՝ խրուաթներու հետ կը մրցէին ընկերական խաղին մէջ, Մեսսին արդէն 6-րդ վարկեանին դարձաւ կօլի հեղինակ։

=== 2006-2007 ===
[[Պատկեր:Lionel Messi 31mar2007.jpg|thumb|right|170px|Մեսսին 2007 թուական մարտ 31-ին]]
2006–07 շրջանին Մեսսին դարձաւ հիմնական կազմի խաղացող՝ նետելով 14 կօլ 26 խաղի մէջ&lt;ref name=&quot;nationalfootball&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id= 12563|title=Lionel Messi at National Football Teams|publisher=National Football Teams|accessdate=17 Յուլիս 2009}}&lt;/ref&gt; ։ Նոյեմբեր 12-ին «Սարագոզա»յի հետ տեղի ունեցած խաղին Մեսսին ծանր վիրաւորուեցաւ, որուն պատճառով 4 ամիս&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/eng/noticias/noticias/n06111404.shtml|title=Doctors happy with Messi op|publisher=FCBarcelona.com|date=14 November 2006|accessdate=16 Նոյեմբեր 2006|archive-date=26 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126040828/http://www.fcbarcelona.com/eng/noticias/noticias/n06111404.shtml|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fifa.com/en/comp/index/0%2C%202442%2C%20125576%2C%2000.html?articleid=%20125576|title=Messi to miss FIFA Club World Cup|date=13 November 2006|publisher=FIFA.com/Reuters|accessdate=18 Յունուար 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211061548/http://fifa.com/en/comp/index/0,|archivedate=11 December 2007|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; չխաղաց։ Մեսսին խաղադաշտ վերադարձաւ Փետրուար 11-ին, «Ռասինգի» դէմ խաղին՝ մտնելով փոխարինման երկրորդ խաղակէսին&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://barcelona.theoffside.com/la-liga/barcelona-racing-santander-sunday-3pm-est.html|title=Barcelona&amp;nbsp;— Racing Santander|publisher=The Offside|date=19 Յունուար 2008|accessdate=30 Մայիս 2009|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://archive.ph/20120530090054/http://barcelona.theoffside.com/la-liga/barcelona-racing-santander-sunday-3pm-est.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ «Էլ Քլասիքոյի մէջ», «Ռիալ Մատրիտի» դէմ խաղին, Մեսսին դարձաւ հեթ-թրիքի հեղինակ, իսկ խաղը աւարտեցաւ՝ ոչ մէկուն 3-3&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/barcelona-3-real-madrid-3-magical-messi-is-barcelonas-hero-439788.html|title=Magical Messi is Barcelona's hero|last=Hayward|first=Ben|work=The Independent|location=UK|date=11 March 2007|accessdate=30 Մայիս 2009}}&lt;/ref&gt;։ Ան դարձաւ առաջինը Իւան Սամորանոյէն ետք, որ եղած է «Էլ Քլասիքոյի մէջ» հեթ-թրիքի հեղինակ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid= 113101.html|title=Inter beat AC, Messi headlines derby|date=11 Մարտ 2007|publisher=FIFA|accessdate=30 Մայիս 2009}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։ Անոնցմէ ետք Մեսսին սկսաւ աւելի արդիւնաւէտ գործել՝ վերջին 13 խաղի մէջ նետելով 11 կօլ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/5099857/Franck-Ribery-the-man-to-challenge-Lionel-Messi-and-Barcelona.html|title=Lionel Messi 2006/07 season statistics|publisher=ESPN Soccernet|accessdate=3 Յունիս 2009}}&lt;/ref&gt;։

Ապրիլին Սպանիոյ թագաւորական բաժակի խաղարկութեան «Խետաֆէի» հետ հանդիպման՝ Մեսսին նոյն ճշգրտութեամբ կրկնեց Տիէկօ Մարատոնայի՝ անգլիացիներու դարպասը նետած 20-րդ դարուն ամենայիշարժան կօլը։&lt;ref name=&quot;maradonalike&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2311407/The-greatest-goal-ever.html|title=The greatest goal ever?|date=20 April 2007|work=Daily Telegraph|location=UK|last=Lowe|first=Sid|accessdate=7 Յուլիս 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id= 423002&amp;cc= 3888 | title=Messi dazzles as Barça reach Copa Final | publisher=ESPN Soccernet | date=18 April 2007 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Խաղէն ետք մամուլը սկսաւ զայն բաղդատել Մարատոնայի հետ, իսկ սպանական թերթերը զինք անուանեցին «Մեսսիտոնա»։&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.hindu.com/2007/07/14/stories/2007071455691800.htm | title= Can ‘Messidona’ beat Maradona? | publisher=The Hindu | date= 14 July 2007 | location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; Ան անցաւ 62 մեթր, շրջանակի մէջ առաւ վեց խաղացողի, գրաւեց դարպասը եւ նետեց կօլը Մարատոնայի նման։&lt;ref name=&quot;maradonalike&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2311407/The-greatest-goal-ever.html|title=The greatest goal ever?|last=Lowe|first=Sid|work=Daily Telegraph|location=UK|date=20 April 2007|accessdate=7 Մայիս 2007}}&lt;/ref&gt; Օրեր անց Մեսսին արդէն կրկնեց Մարատոնայի «Աստուծոյ ձեռքի» օգնութեամբ պահուած գնդակը, եւ արդէն զոհ կը թուէր «Սպանիոլը»։ Այս անգամ սակայն անոր հեղինակած հրաշք գնդակը «Պարսային», ինչպէս Մարատոնայի դէպքին մէջ, արդիւնքը բաղձալի յաղթանակին չհասցուց։&lt;ref name=&quot;Hand of Messi&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article1910271.ece|title=Hand of Messi saves Barcelona|last=Mitten|first=Andy|work=The Times|location=UK|date=10 June 2007|accessdate=12 Յունուար 2008|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013021540/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article1910271.ece|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

Շնորհիւ իր յաջողութեան, Մեսսին արժանացաւ «[[Ոսկէ գնդակ|Ոսկէ գնդակ»]]&lt;nowiki/&gt;ին (''France Football'') եւ գրաւեց երրորդ տեղը, զիջելով միայն պրազիլացի [[Կակա|Գագա]]&lt;nowiki/&gt;յին եւ փորթուկալցի [[Քրիստիանօ Ռոնալտո]]&lt;nowiki/&gt;յին։ 2006-2007 մրցաշրջանի ընթացքին Մեսսին, ինչպէս նաեւ «Պարսան» մնացին առանց տիտղոսներու։

=== 2007-2008 ===
[[Պատկեր:Lionel Messi goal 19abr2007.jpg|մինի|ձախից|250px|Մեսսին «Խետաֆէի» դէմ խաղին։]]
2007-08 թուականներուն մրցաշրջանը Մեսսիի եւ «Պարսելոնայի» համար այդքան ալ յաջող չանցաւ։ Քանի որ «Պարսան» գրաւեց 3-րդ տեղը Սպանիոյ առաջնութեան եւ Յաղթականներու Լիկային մէջ. հասաւ միայն կիսաեզրափակիչ, որ պարտուեցան «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]&lt;nowiki/&gt;ին դէմ։ Այդ մրցաշրջանէն ետք խումբին մարզիչ [[Ֆրենք Ռայկարդ]]ը հրաժարեցաւ աշխատանքէն։

Լիոնի Սեբտեմբեր 19-ին դարձաւ կօլի հեղինակ «Օլիմբիքի» դէմ խաղին, որ աւարտեցաւ 3-0 հաշիւով։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id= 228758&amp;&amp;cc= 5739|title=Barcelona 3–0 Lyon: Messi orchestrates win|publisher=ESPN Soccernet|date=19 September 2007|accessdate=27Մայիս 2009}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Սեբտեմբեր 22-ին ան դարձաւ տուպլի հեղինակ «Սեւիլիոյ» դէմ խաղին&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.soccerway.com/matches/2007/09/22/spain/primera-division/futbol-club-barcelona/sevilla-futbol-club/480859/|title=Barcelona vs. Sevilla|publisher=Soccerway|date=22 September 2007|accessdate=29 Մայիս 2009}}&lt;/ref&gt;, իսկ Սեբտեմբեր 26-ին արձանագրեց երկու կօլ եւս, այս անգամ «Սարագոզայի» դարպասը։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://barcelona.theoffside.com/injuries/barcelona-4-1-zaragoza-review.html|title=Barcelona 4–1 Zaragoza|author=Isaiah|publisher=The Offside|date=26 September 2007|accessdate=27Մայիս 2009|archive-date=11 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311091432/http://barcelona.theoffside.com/injuries/barcelona-4-1-zaragoza-review.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Այդ շրջանի ընթացքին Մեսսին ստացաւ բազուկի վնասներ, որոնք խանգարեցին անոր խաղալու տաղանդը։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/story/2008/03/05/lionel-messi.html?ref=rss|title=Barcelona's Lionel Messi sidelined with thigh injury|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=5 March 2008|accessdate=14 Յունիս 2009}}&lt;/ref&gt;

Բայց այդ հաշուի չառնելով ''France Football''-ը կրկին զայն արժանի տեսաւ «Ոսկէ գնդակին»։ ''El Mundo Deportivo'' եւ ''Sport'' պարսելոնեան թերթերը յայտարարեցին, որ մրցանակը պէտք է տրուի Մեսսիին։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sport.es/es/?idpublicacio_PK= 44&amp;idioma=CAS&amp;idtipusrecurs_PK= 7&amp;idnoticia_PK= 447107|title=Si Messi sigue trabajando así, será como Maradona y Pelé|last=Fest|first=Leandro|publisher=Sport.es|language=Spanish|accessdate=7 Յուլիս 2009}}&lt;/ref&gt; Նոյնանման կարծիք յայտնեցին այնպիսի նշանաւոր խաղացողներ, ինչպէս Ֆրանց Պեկեմպաուերը եւ Ֆրանչեսկօ Տոտտին։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/internacional/es/desarrollo/1063306.html|title=Totti le daría el Balón de Oro a Messi antes que a Kaká|publisher=MARCA|language=Spanish|date=29 November 2007|accessdate=7 Յուլիս 2009}}&lt;/ref&gt; Բայց այս անգամ ալ Մեսսին կը գրաւէ երկրորդ տեղը՝ մրցանակը զիջելով Քրիստիանօ Ռոնալտոյին։ Անոնցմէ ետք, Տիէկօ Մարատոնան ըսած էր Լիոնելին՝ «Այս վերջին անգամն է, երբ ես քեզ թոյլ կը ձգեմ երկրորդը։»

Ամբողջ մրցաշրջանի ընթացքին Մեսսին դարձաւ 16 կօլի եւ 13 կօլային փոխանցման հեղինակ բոլոր մրցաշարերուն մէջ։

=== 2008-2009 ===
[[Պատկեր:039 men at work UEFA 2009, Rome.jpg|290px|մինի|Մեսսին 2009 թուականինն Յաղթականներու Լիկայի եզրափակիչ հանդիպման ժամանակ ընդդէմ «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]&lt;nowiki/&gt;ի]]
Նոր մրցաշրջանը սկսելէ առաջ Մեսսին փոխարինեց իր հին՝ 19 թիւ մարզաշապիկը, նոր՝ 10 թիւին, որ ան ստացաւ իտալական «Միլան» տեղափոխուած Ռոնալտինիոյէն։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/8/main/2008/08/04/803776/messi-inherits-ronaldinhos-no-10-shirt|title=Messi Inherits Ronaldinho's No. 10 Shirt|last=Sica|first=Gregory|publisher=Goal.com|date=4 August 2008|accessdate=2 Յունիս 2009}}&lt;/ref&gt; Մեսսին հիանալի անցուց ողջ շրջանը՝ յաղթելով «Պարսելոնայի» հետ երեք մրցաշարեր՝ Սպանիոյ առաջնութիւնը, Սպանիոյ բաժակը եւ Յաղթականներու Լիկան։ Սպանիոյ առաջնութեան մէջ Մեսսին արձանագրեց 23 կօլ եւ կատարեց 11 կօլային փոխանցում 31 խաղերու մէջ եւ աչքի զարկաւ «Էլ Քլասիքօ», «Նոու Կամպին մէջ»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/7776472.stm|title=Barcelona 2–0 Real Madrid|publisher=BBC Sport|date=13 December 2008|accessdate=29 Մայիս 2009}}&lt;/ref&gt; (խաղը աւարտեցաւ 2-0) եւ դարձաւ տուպլի հեղինակ նոյն մրցակիցին հետ խաղին «[[Սանտիակօ Պերնաբէու (մարզադաշտ)|Սանտիակօ Պերնաբէյումի մէջ]]» (խաղը աւարտեցաւ 6-2 «Պարսելոնայի» յաղթանակով)։ Այնուհետեւ Մեսսին դրաւ իր խումբին որոշիչ կօլը Սպանիոյ բաժակին եզրափակման՝ «[[Աթլեթիք Պիլպաո]]յի» հետ խաղին, ուր քաթալանները յաղթեցին 4-1 հաշուով։

2009 թուական Մայիս 27-ին, «Պարսելոնայի» հետ միասին [[Յաղթականներու Լիկա]]յին մէջ՝ եզրափակիչ խաղին յաղթեց «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]&lt;nowiki/&gt;ին։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid= 251667|title=Barcelona win treble in style|publisher=Gulf Daily News|date=28 May 2009|accessdate=28 Մայիս 2009}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Մեսսին դարձաւ յաղթական կօլի հեղինակը («Պարսան» յաղթանակ տարաւ 2-0)։ Մեսսին դարձաւ Յաղթականներու Լիկայի 2008-09 մրցաշրջանին լաւագոյն ռմբարկուն՝ նետելով 9 գնդակ։ Այդ յաջողութիւններէն ետք Մեսսին ճանչցուեցաւ ՈՒԵՖԱ-յի Յաղթականներու լիկայի լաւագոյն ֆութպոլիստ եւ լաւագոյն յարձակող։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.uefa.com/competitions/supercup/news/kind= 1/newsid= 877275.html|title=Messi recognised as Europe's finest|publisher=uefa.com|date=27 August 2009|accessdate=30 Օգոստոս 2009}}{{dead link|date=May 2011}}&lt;/ref&gt;

2008-09 շրջանին ընթացքին Մեսսին արժանացաւ «[[Ոսկէ գնդակ]]ին» (''France Football'') որպէս Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ եւ ստացաւ «Ադամանդէ գնդակ», որպէս լաւագոյն ֆութպոլիստ [[ՖԻՖԱ]]-յի վարկածով։

=== 2009-2010 ===
[[Պատկեր:Messi Training.jpg|աջից|270px|մինի|Մեսսին՝ 2009 թուականին]]
2009-10 մրցաշրջանի սկզբին «Պարսելոնան» կը կնքէ նոր պայմանագիր Լիօ Մեսսիին հետ։ Այժմ համաձայնագիրը 22-ամեա ֆութպոլիստի հետ կը կնքէ մինչեւ 2016 թուական եւ պայմանագիրը ընդունելու փոխհատուցման չափը 250 միլիոն եւրօ էր։ Նախորդ պայմանագրին մէջ փոխհատուցման գումարը կը կազմէր 150 միլիոն եւրօ։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106811.html|title=Leo Messi extends his stay at Barça|publisher=fcbarcelona.com|date=18 September 2009|accessdate=18 Սեպտեմբեր 2009|archive-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907013314/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106811.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8184399.stm|title=Messi signs new deal at Barcelona|publisher=BBC Sport|date=18 September 2009|accessdate=18 Սեպտեմբեր 2009}}&lt;/ref&gt;

Այնուհետեւ Մեսսին «Պարսելոնայի» կազմին մէջ 2009-10 մրցաշրջանին կը նուաճէ [[ԻՒԵՖԱ Սուբըր բաժակը|ՈՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ]]ը-ին, ինչպէս նաեւ Սպանիոյ սուբըր բաժակը։ Սպանիոյ Սուբըր բաժակի խաղին մէջ Պարսան կը յաղթէ «[[Աթլեթիք Պիլպաո]]յին» (3-0 տունը եւ 2-1 դուրսը)։ Սեփական յարկի տակ տեղի ունեցած խաղին մէջ Մեսսին արձանագրած է կրկնակի կօլ եւ օգնած է իր խումբին մրցաշրջանի սկիզբին ձեռք ձգել առաջին յաղթանակը։ Քանի մը&amp;nbsp;օր անց ՈՒԵՖԱ-յի Սուբըր բաժակի խաղին Պարսան Տոնեցկի «Շախտիորի» հետ խաղին յաղթեց 1-0 հաշիւով։ Այդ խաղին Մեսսին դարձած է կօլային փոխանցման հեղինակ։ Առաջին կօլը Սպանիոյ առաջնութեան ընթացքին Մեսսին նետած է «Խետաֆէի» դէմ՝ խաղը 2-0։ Յաջորդ խաղին՝ «[[Աթլեթիքօ Մատրիտ|Աթլեթիքօ Մատրիտ»]]&lt;nowiki/&gt;ի հետ, Մեսսին դարձած է տուպլի հեղինակ։ Տինամօ Կիէւի մրցումին Մեսսին արձանագրած է առաջին կօլը Յաղթականներու լիկայի առաջնութեան ցուցակին մէջ եւ խաղը աւարտած է 2-0 հաշիւով։

2009 թուական Դեկտեմբեր 1-ին, Լիոնել Մեսսին կ’արժանանայ «[[Ոսկէ գնդակ]]» մրցանակին՝ վաստկելով 473 միաւոր ու կը գերազանցէ մրցակիցը [[Քրիսթիանօ Ռոնալտո]]&lt;nowiki/&gt;յին, որուն մրցանիշն էր 240 միաւորը։ Մեսսին 480 հնարաւորէն կը վաստկի 473 միաւոր եւ աշխարհի 96 լրագրողները գրեթէ միաձայն կը յայտարարեն, որ Մեսսին լաւագոյնն է։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8387679.stm|title=Barcelona forward Lionel Messi wins Ballon d'Or award|publisher=BBC Sport|date=1 December 2009|accessdate=1 Դեկտեմբեր 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/12/01/2759069.htm|title=Messi wins prestigious Ballon d'Or award|publisher=ABC Sport|date=1 December 2009|accessdate=10 Դեկտեմբեր 2009|archive-date=28 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628223125/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/12/01/2759069.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/lionel-messi-a-rare-talent-1831871.html|title=Lionel Messi: A rare talent|work=The Independent|location=UK|date=1 December 2009|accessdate=10 Դեկտեմբեր 2009|last=Barnett|first=Phil}}&lt;/ref&gt; Ան դարձաւ առաջին արժանթինցին, ով արժանացաւ պատուաւոր մրցանակին ''France Football'' ամսագրի կողմէն եւ երբ ինքը Մեսսին չէր սպասեր այդպիսի յաղթանակի։&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/football/news-363875.html Մեսսին դարձաւ «Ոսկէ գնդակի» մրցանակակիր]&lt;/ref&gt;
{{քաղվածք|Անկեղծ ըսեմ, ես գիտէի, որ կ՛ըլլամ ֆաւորիտներու թիւին մէջ, քանի որ «Պարսելոնան» կ'անցընէր սքանչելի մրցաշրջան, յաղթելով բոլոր բաժակները։ Բայց ես չէի սպասեր, որ իմ առաւելութիւնը այդքան մեծ կ՛ըլլար։ «Ոսկէ գնդակը» շատ կարեւոր է ինծի համար։ Բոլոր անոնք, որոնք ստացած են այդ, մեծ խաղացողներ էին։ Սակայն կ՛ուզեմ նշել, որ որոշ մեծեր այդպէս ալ չեն արժանացած այս մրցանակին։ Ինչ կը վերաբերի ինծի, դժուար կ՛ըլլայ յաղթել «Ոսկէ գնդակը» երկրորդ անգամ, քանի որ դժուար կ՛ըլլայ կրկնել այն շրջանը, որ մենք անցուցինք։|}}

Յունուար 10-ին Սպանիոյ առաջնութեան մէջ «Դեներիֆէի» խաղին Մեսսին իր հաշւոյն կ'արձանագրէ հեթ-թրիք, առաջինը այդ մրցաշրջանին անոր համար է, եւ երրորդ անգամ Պարսելոնայի կազմին մէջ։

Լիոնել Մեսսին Յաղթականներու լիկային «[[Արսենալ ՖԱ|Արսենալի]]» դէմ խաղին նետած է իր 100-րդ կօլը։ Իսկ «Սեւիլիոյ» դէմ խաղին իր փափաքելի հարիւրմէկերորդը եւ ան միակն էր, որ այդքան երիտասարդ տարիքին այդքան կօլ նետած է (22 տարեկան, 6 ամիս եւ 22 օր)։

2010 թուականին, մարտ 14-ին Սպանիոյ առաջնութեան մէջ, «Վալենսիոյ» հետ խաղին, իր հաշուին կ'արձանագրէ երկրորդ հեթ-թրիքը այդ մրցաշրջանին եւ չորրորդը Պարսայի կազմին մէջ։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/sud/story.asp?i= 20100314202145360000101&amp;ref=hea&amp;tm=&amp;src=LASOC|title=Messi hat-trick as Barcelona beats Valencia 3–0|publisher=si.com|date=14 March 2010|first=Guy|last=Hedgecoe|accessdate=8 Նոյեմբեր 2010}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Իսկ Յաղթականներու լիկայի այդ մրցաշրջանի ընթացքին Լիօ Մեսսին կը ճանչցուի լաւագոյն խաղացող եւ լաւագոյն ռմբարկու։

=== 2010-2011 ===
[[Պատկեր:Lionel Messi - Reus.jpg|ձախից|300px|մինի|Մեսսին 2011 թուականին]]
Սպանիայի Սուբըր բաժակի խաղին «Պարսելոնան» առաջին հանդիպումը «[[Սեւիլիա ՖԱ|Սեւիլիո]]» հետ՝ պարտուեցաւ 1-3 եւ պատասխան խաղին «Պարսան» պէտք է նետէր նուազագոյնը երկու կօլ։ Մեսսիինշնորհիւ խումբը նպատակին հասաւ, Մեսսին դարձաւ հեթ-թրիքի հեղինակ։ Այսպիսով, Մեսսին օգնեց «Պարսելոնա»յին իր պատմութեան մէջ իններորդ անգամ նուաճել Սուբըր բաժակը եւ այդ ցուցանիշով իր յաւերժական մրցակից «Ռեալ Մատրիտ»ին՝ մրցանիշը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en/match/45971/barcelona-vs-sevilla/report Barcelona 4–0|title=Sevilla: Brilliant Blaugrana Outclass Rojiblancos To Lift Supercopa|last=|first=|date=22 Օգոստոս 2010|website=|publisher=Goal.com|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt; սահմանեց։

Յաղթականներու լիկային խմբային փուլի առաջին աւարտումին, Մեսսի կրկինը ձեւակերպեց՝ օգնելով «Պարսելոնային» յաղթել յունական «Բանաթէնայքոսին» 5-1։ Դնելով երկու գնդակ, Մեսսին դարձաւ բոլոր ժամանակներու «Պարսելոնայի» լաւագոյն ռմբարկուն [[Յաղթականներու Լիկա]]յին մէջ՝ այդ ցուցանիշով գերազանցեց [[Ռիւալտո|Ռոնալտո]]յին, որ նետած էր 25 կօլ։

Նոյեմբեր 21-ին, «Ալմերիոյ» դէմ խաղին Մեսսին դարձաւ 3 կօլի հեղինակ, որոնցմէ մէկը անոր 100-րդ կօլն էր երկրի առաջնութեան մէջ, իսկ խաղը աւարտեցաւ «Պարսայի» յաղթանակով, 8-0 հաշիւով։ Մեսսին դարձաւ նաեւ երկրորդ ամենաերիտասարդ ֆութպոլիստը (23 տարեկան, 149 օր), այն անձը, որ Սպանիոյ մէջ 100 կօլ դրած էր՝ զիջելով միայն [[Ռաուլ Գոնսալես|Ռաուլ]]ին (22 տարեկան, 293 օր)։ Նոյեմբեր 29-ին «Նոու Կամբու»ի մէջ «Պարսան» հանդիպեցաւ «Ռեալ Մատրիտին» եւ ջախջախեց մատրիտցիներուն 5-0 հաշուով&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/?idpublicacio_PK= 44&amp;idioma=CAS&amp;idnoticia_PK= 731648&amp;idseccio_PK= 1402|title=El Barça humilla al Madrid con otra 'manita' histórica|last=|first=|date=29 November 2010|website=|publisher=www.sport.es|accessdate=29 Նոյեմբեր 2010}}&lt;/ref&gt;։ Մեսսին չկրցաւ կօլի հեղինակ դառնալ, բայց երկու կօլային փոխանցում կատարեց [[Դաւիթ Վիլեա]]յի վրայ։

Յունուար 10-ին Մեսսին արժանացաւ «[[Ոսկէ գնդակ]]ին»՝ առանցնացնելով մրցորդները [[Անտրես Ինիէսթա]]&lt;nowiki/&gt;յին եւ [[Չաւի Հէռնանտէզ]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Մեսսին դարձաւ հինգերորդ ֆութպոլիստը պատմութեան մէջ, որ կրցաւ այդ մրցանակը շահիլ երկու անգամ անընդմէջ։ Երկու անգամ անընդմէջ «Ոսկէ գնդակը» տուած էին Միշել Պլատինիին, Մարկօ վան Բաստենին, Կեվին Կիգանին եւ Ռոնալտոյին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/ballondor/news/newsid= 1360028/index.html|title=Lionel Messi wins the first FIFA Ballon d'Or|last=|first=|date=10 January 2011|website=|publisher=|accessdate=10 Յունուար 2011}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։
{{քաղվածք|Ես չէի սպասեր, քանի որ այս անգամ ֆաւորիտը ես չէի, ես շատ յուզուած եմ:|}}

Մեսսին նաեւ առանձնացուց իր խմբակիցներուն՝ Չաւիին եւ Ինիէսթային։ 	
{{քաղվածք|Կը փափաքէի առանձնացնել իմ խմբակիցներուն՝ Չաւիին եւ Ինիէսթային, եթէ անոնք չըլլային, ես նոյնպէս այստեղ չէի ըլլար։ Անոնց երկուքն ալ մեծ ֆութպոլիստներ են եւ արժանի են «Ոսկէ գնդակ»ին այնքան ինչքան որ ես։ Անոնք շատ բանի հասած են այս տարի: |}}
		
Ապրիլ 27-ին Մեսսին դրաւ երկու որոշիչ կօլ Մատրիտի «Ռեալի» դարպասը Յաղթականներու լիկայի շրջանակներուն էմջ։ «Պարսան» յաղթեց 2-0 եւ պատասխան խաղէն ետք (1-1) նուաճեց եզրափակչի ուղեգիր։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110416/madrid-titulo/976392.shtml|title=Un punto que vale una Liga|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=16 Ապրիլ 2011|archive-date=2016-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213194747/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110416/madrid-titulo/976392.shtml|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Եզրափակման «Պլաուգրանան» յաղթեց «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ]]ին» 3-1 հաշիւով, իսկ Մեսսին դրաւ իր խումբին երկրորդ կօլը։ Խաղէն ետք ան ճանչցուեցաւ եզրափակիչին լաւագոյն ֆութպոլիստը։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm|title=Barcelona 3 Manchester United 1|date=28 May 2011|work=BBC Sport|accessdate=30 Մայիս 2011}}&lt;/ref&gt; Մեսսին նաեւ երրորդ անգամ անընդմէջ դարձաւ Յաղթականներու լիկային լաւագոյն ռմբարկուն (12 կօլ)։

Հոկտեմբեր 3-ին Լիոնել Մեսսին ստացաւ Ալֆրետօ տի Սթեֆանոյի մրցանակը, որ կը տրուի ''Marca'' ամսագրի վարկածով Սպանիոյ լաւագոյն ֆութպոլիստին։ Մեսսին կը ստանայ այդ մրցանակը երրորդ անգամ անընդմէջ։

=== 2011-2012 ===
{{Քաղվածքի տուփ
| width = 30%
| align = right
| քաղվածք= «Պելէի եւ Մարատոնայի վէճը կ՛աւարտի»:
| աղբյուր = [[Տիէկօ Մարատոնա]]ն՝ մոնտիալ 2010 թուականինն արժանթինացիներու հնարաւոր յաղթանակի դեպքին մէջ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/world-cup/story/_/id/767712/ce/uk/?cc= 5739&amp;ver=global|title=Diego Maradona: Lionel Messi playing kick-about with Jesus|publisher=ESPN|date=8 April 2010|accessdate=8 April 2010}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։
}}

[[Պատկեր:Lionel Messi Player of the Year 3, 2011.jpg|200px|thumb|left|Մեսսին 2011-2012 մրցաշրջաններուն մէջ]]
«Պարսելոնա»յի առաջին մրցանակը նոր մրացաշրջանին դարձաւ Սպանիոյ Սուբըր բաժակը։ Քաթալոնցիներու մրցակիցը «Ռեալ Մատրիտն» էր։ Մատրիտի մէջ հանդիպումը աւարտեցաւ 2-2 հաշուով, իսկ Մեսսին դարձաւ կօլի եւ կօլային փոխանցման հեղինակ։ Պատասխան խաղին մէջ աւելի ուժեղ գտնուեցան քաթալոնցիները, որոնք յաղթեցին 3-2 հաշուով։ Մեսսին դրաւ երկու կօլ եւ յաղթանակ պարգեւեց իր խումբին։ Մեսսին դարձաւ Սուբըր բաժակներուն մէջ ամենաշատ կօլ դրած խաղացողը 8 կօլ՝ շրջանցելով Սպանաց Ռաուլին։ 
 
26 Օգոստոսին «Պարսելոնա»ն շահեցաւ [[ԻՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ|ՈՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ]]&lt;nowiki/&gt;ը՝ յաղթելով փորթուկալական «Պորտո»յին 2-0&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110826/super-messi-supercopa-barca/1130917.shtml|title=Súper Messi da la Supercopa al Barça|date=26 August 2011|work=Sport.es|accessdate=26 Օգոստոս 2011|archive-date=14 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014114258/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110826/super-messi-supercopa-barca/1130917.shtml|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ։ Մեսսին 39-րդ վայրկեանին բացաւ խաղի հաշիւը, իսկ խաղաւարտին մօտ կատարեց կօլային փոխանցում, որմէ ետք Սեսկ Ֆապրեկազը վերջակէտը դրաւ խաղին։

17 Սեպտեմբերին Մեսսին դարձաւ եւս հեթ-թրիք, այս անգամ «[[Աթլեթիքօ Մատրիտ|Աթլեթիքօ Մատրիտ»]]&lt;nowiki/&gt;ի դէմ խաղին։

28 Սեպտեմբերին Յաղթականներու Լիկային մէջ, պելառուսական Բատէ-ի դէմ խաղին Մեսսին նետեց երկու կօլ եւ հաւասարեցաւ Լատիսլաօ Կուպալային «Պարսելոնա»յի բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ռմբարկուներու ցանկին մէջ (194 կօլ)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/barca-aficiona-las-manitas-1164552|title=El Barça se aficiona a las 'manitas'|date=28 September 2011|work=Sport.es|accessdate=28 Սեպտեմբեր 2011}}&lt;/ref&gt;։ Հոկտեմբեր 15-ին «Ռասինգ»ի դարպասը ազատեց երկու անգամ եւ շրջանցեց Կուպալային։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/barca-consolida-liderato-con-otro-recital-messi-1183586|title=El Barça consolida su liderato con otro recital de Messi|date=16 October 2011|work=Sport.es|accessdate=16 Հոկտեմբեր 2011}}&lt;/ref&gt; Եւս մէկ անգամ Մեսսին յաջողութեան հասաւ «Մալիորկա»յի դէմ խաղին՝ դնելով իր 132-րդ կօլը [[Լա Լիկա]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ։ 1 Նոյեմբերին Մեսսին երեք կօլ նետեց «Վիքթորիա Պլզենի» դարպասը։ Մեսսին կրկնեց իր խաղընկեր Բետրոյի մրցանիշը՝ յաջողութեան հասնելով վեց մրցաշարքերուն մէջ մէկ շրջանի ընթացքին&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/messi-infalible-hat-trick-octavos-1204309|title=Messi es infalible: hat trick... ¡y a octavos!|date=1 November 2011|work=Sport.es|accessdate=1 Նոյեմբեր 2011}}&lt;/ref&gt;։

Արժանթինի լրագրողներու եւ երկրպագուներու քուէարկութեան արդիւնքին մէջ Լիոնել Մեսսին արժանացաւ «Օլիմբիա-տէ-Օռօ 2011» մրցանակին (Արժանթինի լաւագոյն խաղացող) առաջին անգամ իր ասպարէզին ընթացքին։ Մեսսին կը համարէ այդ մրցանակը իւրայատուկ։

=== 2012-2013 ===

Ան գերազանցեց Կերտ Միւլլերի մրցանիշը նետելով 23 գնդակ այս առաջնութեան մէջ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2012/dec/10/lionel-messi-barcelona|title=Gerd Müller hails 'incredible' record-breaking goalscorer Lionel Messi|publisher=The Guardian|date=10 December 2012|accessdate=2012 թ․ Դեկտեմբեր 13}}&lt;/ref&gt;։ 

Մեսսին արդէն 4 տարի անընդմէջ կը շահի «Ոսկէ Գնդակ»ը։ Այդ մրցանիշ է։

«[[Պարսելոնա (ֆութպոլային ակումբ, Պարսելոն)|Պարսելոնա]]» սկսած է մրցաշրջանը նոր մարզիչի՝ Տիտօ Վիլիանովայի գլխաւորութեամբ, որ փոխարինած էր Պէպ Գուարդիոլային։ Առաջին պաշտօնական խաղին՝ Ռեալ Սոսէյտատի դէմ խաղին Մեսսին դրած է 2 կօլ։ Սպանիոյ Սուբըր բաժակին՝ Օգոստոս 23-ին տեղի ունեցած խաղին մէջ Ռեալի դարպասը նետուած 3 կօլերէն մէկուն հեղինակը Մեսսին էր, բենալէն։ Հանդիպումը աւարտած է 3-2 յաղթանակ Պարսելոնայի։ Սանտիակօ Պերնապեու մարզադաշտին մէջ Պարսելոնան պարտուեցաւ 2-1 հաշուով եւ Սուբըր բաժակը յաղթեց Ռեալ Մատրիտը: Այդ հանդիպման ընթացքին Լիոնելը տուգանային հարուածով դրած է միակ կօլը մատրիտցիներու դարպասը՝ այդպիսով դառնալով Պարսելոնի ամենաարդիւնաւէտ խաղացողը Էլ-Քլասիքոյի պատմութեան մէջ եւ առաջ անցնելով Սեզար Ռոտրիկէզէն։ Լիօն նետած է 15 կօլ Էլ-Քլասիքոյի մէջ։ Բացի այդ արժանթինցին սահմանած է եւս 1 մրցանիշ. ան դարձած է Սպանիոյ Սուբըր բաժակին լաւագոյն ռմբարկուն։ Հոկտեմեբեր 27-ին կայացած Ռայօ Վալյեկանոյի դէմ խաղին Մեսսին նետած է իր 300-րդ կօլը։

Նոյեմբեր 20-ին Լիոնելը Յաղթականներու Լիկային 5-րդ խաղին՝ «Սպարտակի» դէմ, գրանցեց երկու անգամը, որուն շնորհիւ Յաղթականներու լիկային մէջ դրած կօլերով հաւասարեցաւ Ռուտ Վան Նիստերլոյին. իւրաքանչիւրը դրաւ 56 կօլ։ Անոնցմէ աւելին նետած էին Ռաուլ Կոնզալէզը (71) եւ Ֆիլիփփոս Ինդզագին (70)։ Այդ խաղէն ետք արժանթինցին Յաղթականներու լիկային մէջ առաջինն էր նաեւ այն խաղերու թուով, որոնց մէջ երկու անգամը գրանցած էր, առաջ անցնելով Ռաուլէն (14)։ Ռեալ Պետիսի դէմ խաղին Մեսսին նետեց իր 85-րդ եւ 86-րդ կօլերը մէկ տարուան մէջ, անցնելով Կերտ Միւլլերին մրցանիշը։ Մեսսին առաջ անցաւ նաեւ Սեզար Ռոտրիկէզէն, որ Լա Լիկայի մէջ դրած էր 190 կօլ։

14 Դեկտեմբերին Մեսսին ճանչցուած էր 2012 թուականին «լաւագոյն ֆութպոլիստ»ը, ըստ [[World Soccer]] ամսագրին, հակառակորդներուն յաղթելով մեծ առաւելութեամբ: Լիոնելը հաւաքած է 47,33%, անոր կը հետեւէին Քրիսթիանօ Ռոնալտօն 19,01 %-ով եւ անոր խաղընկեր Անտրես Ինիէսթան 9,77 %-ով։ Մեսսին յաղթեց 3 անգամ ինչպէս Քրիսթիանօ Ռոնալտօն&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldsoccer.com/features/lionel-messi-wins-world-soccer-player-of-the-year-award |title=Lionel Messi wins World Soccer Player of the Year award! |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927004311/http://www.worldsoccer.com/features/lionel-messi-wins-world-soccer-player-of-the-year-award |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

7 Յունուարին Ցիւրիխի մէջ Մեսսին 4-րդ անգամ արժանացաւ Ոսկէ Գնդակին։ Այդ մարցանակը արժանթինցիին համար դարձաւ 4-րդը, այդ մրցանիշերն էին, որոնք Լիոնելը սահմանեց անընդմէջ&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI354375_Messi-chetirehkratniy-obladatel Месси — четырёхкратный обладатель «Золотого мяча»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.sport-express.ru/2013-01-07/559275/ |title=Месси — 4-кратный обладатель «Золотого мяча ФИФА» |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2013-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111082909/http://news.sport-express.ru/2013-01-07/559275 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;: Արժանթինցին հաւաքեց ձայներու 41,6 %-ը, 2-րդ հորիզոնականին մէջ Քրիսթիանօ Ռոնալտօն էր 23,6 %-ով, իսկ 3-րդ հորիզոնականին մէջ Անտրես Ինիէսթան էր, որ հաւաքած էր 10,9 %&lt;ref&gt;[http://soccer.ru/news/326969.shtml Месси опередил Роналду в голосовании за «Золотой мяч» почти на 20 процентов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1418017-messi-nabral-416--golosov-ronaldu---2368--inesta---1091.html Месси набрал 41, 6 % голосов, Роналду — 23, 68 %, Иньеста — 10, 91 %]&lt;/ref&gt;: Ոսկէ Գնադկը նուաճելէ ետք Մեսսին մեկնաբանեց այսպէս.

{{քաղվածք| «Ճիշդը ըսել՝ այս մրցանակը 4-րդ անգամ շահիլը ուղղակի անհաւատալի էր։ Ես կը փափաքիմ նշել իմ դարպասին մօտ՝ Անտրեսի օգնութիւնը. ան կը մարզուէր եւ կը խաղար մեր խումբին բոլոր ֆութպոլիստներուն հետ: Ես նոյնպէս կը փափաքիմ նշել իմ ընկերներուն, Արժանթինի հաւաքականէն, ամէն մարդոց, որոնք աշխատած են իմ հետս, բոլոր մարզիչներուն, անձերուն, իմ ընտանիքին եւ ընկերներուս: Եւ ի հարկէ իմ կնոջս եւ երեխայիս: Բոլորիդ շնորհակալութիւն»&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1418027-messi-poluchit-zolotoj-mjach-v-chetvjortyj-raz---prosto-neverojatno.html Месси: получить &quot;Золотой мяч&quot; в четвёртый раз — просто невероятно]&lt;/ref&gt;.|}}

27 Յունուարին կայացած 21-րդ շրջագայութեան առաջնութեան ամենատկար ակումբին՝ Օսասունայի դէմ Մեսսին դրաւ 4 գնդակ, իսկ Պարսելոնան յաղթեց 5-1 հաշուով։ Այս գնդակներէն ետք Մեսսին նոր մրցանիշ սահմանեց, 11 խաղ անընդմէջ կօլ նետելով։ Այս մրցանիշը կատարած էին Պարսելոնայի նախկին խաղացողներ՝ Մարտին Մարիանօն եւ Ռոնալտօն, աչքի ինկան Բրեմիէր լիկայի 10 խաղերուն մէջ&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1436615-messi-ustanovil-rekord-primery-zabiv-v-11-matche-podrjad.html Месси установил рекорд Примеры, забив в 11 матчах подряд]&lt;/ref&gt;: Ինչպէս Մեսսին, դնելով 2-րդ գնդակը խաղին, դրաւ 200-րդ գնդակը սպանական յաղթականին մէջ։ Մեսսին դարձաւ տարիքով ամենափոքր ֆութպոլիստը, որ յաջողած է նուաճել այդ մրցանակը&lt;ref name=&quot;Лионель Месси взял двести&quot;&gt;[http://kommersant.ru/doc/2114777 Лионель Месси взял двести]&lt;/ref&gt;: 7 Փետրուարին Մեսսին երկարաձգեց Պարսելոնայի հետ պայմանագիրը մինչեւ 2018 թուականինն Յունիսը։ Պայմանագիրին մէջ նշուած էր նաեւ վարձելու գումարը, որ կը կազմէր 250 միլիոն։&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1446997-messi-prodlil-kontrakt-s-barselonoj-do-ijunja-2018-goda.html Месси продлил контракт с «Барселоной» до июня 2018 года]&lt;/ref&gt; եւրօ:

16 Փետրուարին Լիոնելը դրաւ 2 գնդակ Կրանատայի դարպասը, դնելով 300 գնդակ Պարսելոնայի կազմին մէջ&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1455265-messi-dovjol-do-300-kolichestvo-golov-zabitykh-za-barselonu.html Месси довёл до 300 количество голов, забитых за «Барселону»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3626722.shtml Все говорят, что бить нельзя, а я говорю, что буду. Месси перевалил отметку в 300 голов]&lt;/ref&gt;:

2 Մարտին Սանտիակօ Պերնապէի մէջ կայացած Ռեալ Մատրիտի դէմ կազմին, Լիոնելը հաւասարեցաւ Ֆի Սթեֆանիոյին Էլ-Քլասիքոյի մէջ դրած կօլերով (18)&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1468075-messi-dognal-di-stefano-po-kolichestvu-golov-v-jel0klasiko.html Месси догнал ди Стефано по количеству голов в «класико»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI364992_Messi-poravnyalsya-s-Di-Stefano Месси поравнялся с Ди Стефано]&lt;/ref&gt;:

2013 թուականին 30 Մարտին կայացած 29-րդ շրջագայութեան՝ Սելթայի դէմ խաղին Մեսսին երկարացուց իր մրցանիշը, մրցակիցին դարպասը նետելով 19 խաղ անընդմէջ (11-19րդ շրջագայութեան մէջ)։ Այնուհետեւ վիրաւորուած ըլլալուն պատճառով բաց ձգելով 3 խաղ, ան դրաւ եւս 2 կօլ&lt;ref&gt;[http://football.kulichki.net/spain/2013/teams/3.htm «Барселона» в сезоне 2012/13] (football.kulichki.net)&lt;/ref&gt;:

Աչքի իյնալով 33-րդ շրջագայութեան մէջ Աթլեթիք Պիլպաոյի դէմ խաղին, Մեսսին սահմանեց եւս 2 ռմբարկուական մրցանիշ&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3734045.shtml Чемпионат Испании. Лионель Месси побил рекорд Криштиану Роналду]&lt;/ref&gt;: Աթլեթիքոյի դէմ խաղին դրած կօլը՝ արտագնայ խաղերուն մէջ, դարձաւ 24-րդը։ Արժանթինցին կրկնեց Քրիսթիանօ Ռոնալտոյի անցած տարուան մրցանիշը, դրուած 23 հիւրային խաղերու մէջ։ Բացի այդ, Մեսսին 15 հիւրային խաղերու դաշտէն դուրս չէ եկած առանց կօլ դնելու։ Մրցաշրջանին հին սեփականատէրը եղած է Տանիէլ Գուիսան Մալիորկայի կազմին 2007/08 մրցաշրջանին մէջ։

=== Մրցաշրջան 2013/14 ===
Մրցաշրջանը Լիօն սկսած է բաւականին հզօր, հաշուի առնելով այն, որ ան երկար ժամանակ կը բուժուէր վնասուածներէ։ Սպանիոյ յաղթական Վալենսիոյ դէմ խաղին Մեսսին ձեւակերպեց իր 23-րդ հեթ-թրիքը, իսկ «Չղջիկներուն» անոր երրորդ կօլին շնորհիւ ան դարձաւ Բրեմիէրայի լաւագոյն ռմբարկուն, որոնք դրած են արտագնայ խաղերուն, այս ցուցանիշին առջեւը մեքսիքացի առասպելային յարձակող Ուկօ Սանչեսը, դնելով 99 կօլ հիւրային խաղերու մէջ։ Ամբողջ առաջին 6 շրջագայութիւններուն  Մեսսին դրած է 8 կօլ եւ 3 արդիւնաւէտ փոխանցում, իսկ Յաղթականներու լիկային Այաքսի դէմ խաղին Մեսսին եւս մէկ հեթ-թրիք կը ձեւակերպէ Պարսելոնայի կազմին մէջ, դարձաւ միակ ֆութպոլիստը, որ կրցած է ձեւակերպել 4 հեթ-թրիք առաջնութեան ամենահեղինակաւոր ակումբին։ Ալմերայի դէմ հիւրային խաղին Մեսսին վնաս ստացաւ: 21-րդ վայրկեանին՝ բացումէն վայրկեաններ անց յարձակողը ծունկի ցաւ զգաց, եւ փափաքեցացաւ փոխարինել։ Ան 3 օր չխաղաց ծնկատակի ջուրի պատճառով&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2013/09/29/messi-site-anons.html Лионель Месси выбыл на 2-3 недели из-за травмы]&lt;/ref&gt;:

Յաղթականներու լիկային Միլանի դէմ խաղին, ուր Լիոնելը հեղինակեց երկու անգամը&lt;ref&gt;[http://www.sovsport.ru/news/text-item/657256 Месси оформил дубль в победном матче «Барселоны» против «Милана»]&lt;/ref&gt;, արտագնայ Պեդիսի դէմ խաղին Մեսսին կրկին վնաս ստացաւ. մկանները. երկու ամիս&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://smotrisport.tv/news/football/10083-lidyer-barsy-vylyetyel-na-2-myesyatsa.html |title=Месси вылетел на два месяца |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2014-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140118122555/http://smotrisport.tv/news/football/10083-lidyer-barsy-vylyetyel-na-2-myesyatsa.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; չխաղաց:

2013 Դեկտեմբերին Մեսսին հաւաքած քուէներով զիջեցաւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոյին աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստի կոչման համար ըստ World Soccer ամսագրին&lt;ref&gt;[http://www.sovsport.ru/news/text-item/668209 Роналду признан лучшим игроком мира по версии журнала World Soccer]&lt;/ref&gt;:
[[Պատկեր:Leo Messi v Almeria 020314 (cropped).jpg|thumb|right|200px|alt=|Լիոնել Մեսսին 2014 թուական 2 Մարտին՝ կայացած Ալմերիոյ դէմ խաղին:]]
2014 թուականինն 9 Յունուարին Մեսսին վերադարձաւ խաղադաշտ Սպանիոյ 1/8-ին Խետաֆէի դէմ խաղին 66-րդ վայրկեանին եւ հեղինակեց 2 կօլ&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/copa-del-rey/2013-2014/story_sto4079919.shtml Месси после травмы отметился двумя забитыми мячами]&lt;/ref&gt;: 13 Յունուարին կայացած Ոսկէ Գնդակին համար Մեսսին պայքարեցաւ 2-րդ հորիզոնականը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.barca.ru/news/12433 |title=Лео Месси занял второе место в борьбе за «Золотой мяч» |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2014-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719205320/http://barca.ru/news/12433 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;՚։

16 Մարտին կայացած 28-րդ շրջագայութեան մէջ Օսասունայի դարպասը հեղինակեց հեթ-թրիք, քաթալոնցիներու օգտին դրած կօլերը հասցնելով 371-ի, անցնելով Պաուլինիօ Ալքանդառի մրցանիշը՝ 369, որ սահմանուած էր մօտ 100 տարի առաջ։ Մեսսին դարձաւ լաւագոյն ռմբարկուն Պարսելոնայի պատմութեան բոլոր առաջնութիւններուն մէջ։ Խաղէն ետք ըսաւ Մեսսին.

{{քաղվածք| «Այն, որ ես մտայ պատմութեան մէջ, այդ տպաւորիչ է: Անոր մասին շատ կ՛ըսուէր եւ հիմա այդ պատահեցաւ: Այժմ ես իմ առջեւս դրի նոր նպատակ: Ինքնազգացողութիւնս լաւ է եւ պէտք է շարունակել նոյն հոգուով: Միայն այդ ժամանակ ես շարունակեցի հաւաքել մարզավիճակ վնասուածքէն ետք: Բայց հիմա կրնամ ըսել, ամբողջովին վերականգնած եմ»:|}}

Սանթիակօ Պերնապեու խաղադաշտին մէջ Մարտ 23-ին կայացած Էլ-Քլասիքոյի մէջ Մեսսին հեթ-թրիք ձեւակերպեց եւ մէկ կօլային փոխանցում կատարեց, օգնելով Պարսելոնային յաղթել 4-3 հաշուով։ Այս խաղին մէջ արժանթինցին ունեցաւ նոր յաջողութիւններ։

* Դարձաւ պատմութեան մէջ ամենաշատ կօլ դրած ֆութպոլիստը «Էլ-Քլասիքօ»ներու (21 կօլ)
* Ռեալին դրաւ 21 գնդակ, Մեսսին ոչ մէկ ակումբի շատ կօլ չէ դրած քան անոնք
* Դարձաւ լաւագոյն արտասահմանեան բամբարդիրը Սպանիոյ պատմութեան մէջ (236 կօլ)
* Դարձաւ լաւագոյնը «Էլ-Քլասիքո»յի պատմութեան մէջ կօլ+փոխանցում (33; 21 կօլ, 12 կօլային փոխանցում)
* Դարձաւ առաջին Պարսելոնայի ֆութպոլիստը, Սանթիակօ կը բեռնաբերէ հեթ-թրիք ձեւակերպելով։

Ակումբային մրցաշրջանը Մեսսին աւարտեց մէկ մրցանակով. Աթլեթիքօ Մատրիտի դէմ հակամարտութեան արդիւնքին մէջ յաղթել Սպանիոյ Սուբըր բաժակը։ Ուժեղ յարձակողը ունեցաւ 46 խաղի մէջ 41 կօլ (28-ը Սպանիոյ Յաղթականատուի մէջ, 5-ը Սպանիոյ Սուբըր բաժակին մէջ (մրցութեան լաւագոյն ռմբարկու) եւ 8 կօլ Յաղթականներու լիկային) եւ 15 կօլային փոխանցում։

=== Մրցաշրջան 2014/15 ===
[[Պատկեր:Leo Messi v Granada 2014.jpg|thumb|left|200px|alt=|Լիոնել Մեսսին Կրանատայի դէմ խաղին]]
Նոր մրցաշրջանին մէջ՝ Սպանիոյ առաջնութեան առաջին շրջագայութեան մէջ՝ Էլճէի դէմ խաղին, արժանթինցին բացաւ իր կօլերու ցուցակը, գրանցեց կրկնապատիկը (3-0)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sport-xl.org/news/football/spain/130757-messi-sdelal-dubl-v-pervom-matche-sezona-barselona-elche-30-primera-1-y-tur-video.html |title=Месси сделал дубль в первом матче сезона. «Барселона» — «Эльче» — 3:0. Примера, 1-й тур (видео) |accessdate=2015-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123051130/https://sport-xl.org/news/football/spain/130757-messi-sdelal-dubl-v-pervom-matche-sezona-barselona-elche-30-primera-1-y-tur-video.html |archivedate=2021-01-23 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: 2-րդ շրջագայոգթեան մէջ՝ Վիլիառեալի դէմ խաղին, աւարտեց նուազագոյն հաշուով՝ յաղթանակը Պարսելոնայի. Մեսսին կատարեց կօլային փոխանցում դէպի Սանտրօ Ռամիրէին, որու կը մնար գնդակը ուղարկել դատարկ դարպասը։

[[Սեբտեմբեր 27-ին|27 Սեբտեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ին 6-րդ շրջագայութեան Կրանատայի դէմ խաղի ժամանակ յարձակողը երկու կօլ դրաւ, իսկ կապտանռնագոյները հակառակորդին յաղթեցին 6-0 հաշիւով։ 27-ամեայ առաջին կօլը եղաւ հանդիպման 62-րդ վայրկեանին, դարձաւ անոր համար 400-րդը գործի ասպարէզին պաշտօնական խաղերուն մէջ (358 կօլը ակումբի կազմին մէջ, իսկ 42-ը Արժանթինի կազմին մէջ)։ Որպէսզի հասնի այդ արդիւնքին, Մեսսիէն պահանջուեցաւ 525 խաղ&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/09/28/messirec/ Месси забил 400-й мяч за карьеру]&lt;/ref&gt;:

Այդ իրադարձութիւնը արժանթինցին բացատրեց հետեւեալ կերպ.
{{քաղվածք|«Ես երբեք չէի կրնար պատկերացնել, որ իմ  ասպարէզին մէջ կը հասնիմ այսպիսի բարձունքներու: Շնորհակալութիւն Պարսելոնայի եւ Արժանթինի հաւաքականի՝ դրած 400-րդ կոլի առթիւ հնչած բոլոր շնորհաւորանքներու համար: Ես կը շարունակեմ ջանասիրաբար աշխատիլ եւ հետագային, որպէսզի այս նուաճումով կանգ չառնեմ»&lt;ref&gt;[http://sport.rbc.ru/article/230484/ Месси забил 400-й гол, «Барселона» ушла в отрыв]&lt;/ref&gt;.|}}

[[Հոկտեմբեր 18-ին|18 Հոկտեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ին, Էյպարի դարպասին ճշգրիտ հարուածելով Լիօն յաղթականներու մէջ կը դնէ իր 250-րդ կօլը եւ կը դառնայ Բրեմիէրի պատմութեան մէջ՝ այս նշանակէտին հասած ամենաերիտասարդ ֆութպոլիստը։
 
[[Նոյեմբեր 5-ին|5 Նոյեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ին, Յաղթականներու Լիկայի Ամսթըրտամի Այաքսի դէմ խաղին գրանցելով կրկնապատիկ՝ յարձակողը Եւրոպայի ամենահեղինակաւոր մրցաշարին մէջ կօլերու թիւով առաջ անցաւ սպանացի ռմբարկու Ռաուլ Կոնզալէզէն. երկու ռմբարկուներու կօլերուն թիւը կը դառնայ 71: Միայն թէ Մեսսին անոր հասած էր 91 հանդիպման արդիւնքին մէջ, իսկ Ռաուլը՝ 142&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/sport/1267401/ Звезда «Барселоны» Месси стал лучшим бомбардиром в истории Лиги чемпионов]&lt;/ref&gt;:

[[Նոյեմբեր 22-ին|22 Նոյեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ին, 12-րդ շրջագայութեան մէջ՝ Սեւիլիայի դէմ խաղին 27-ամեայ արժանթինցին հեթ-թրիք ձեւակերպեց՝ դնելով իր 251-րդ, 252-րդ եւ 253-րդ գնդակները՝ միաժամանակ Սպանիոյ ֆութպոլային առաջնութեան մէջ արդիւնաւէտութեամբ նոր մրցանիշ սահմանելով։ Նախկին այս ձեռքբերումը կը պատկանէր Թելմօ Սարրային, որ 277 հանդիպման ընթացքին 251 անգամ գրաւած էր հակառակորդի դարպասը։ Մեսսիէն պահանջուեցաւ քիչ աւելի երկար ժամանակ այդ արդիւնքին հասնելու համար՝ 289 խաղ։ Պատմական դարձած 2-րդ կօլէն ետք աջակիցները որոշեցին օրօրել մրցանիշակիրին, իսկ խաղավերջի ազդանշանէն ետք Պարսելոնայի ֆութպոլիստները Քամբ Նոու դաշտին մէջ մնացին եւս 10 վայրկեան. անոնք կը դիտէին Լիոնելի հիմնական կօլի տեսահոլովակը, գրկախառնուեցան դափնեկրին եւ դաշտէն դուրս գալով Մեսսիի համար կառուցեցին փառքի միջանցք&lt;ref&gt;[http://football.sport-express.ru/reviews/51147/ Король Лео. Чемпионат Испании. 12-й тур. Пять главных событий]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

[[Նոյեմբեր 25-ին|25 Նոյեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ին Լիոնել Մեսսին դարձաւ յաղթականներու Լիկայի պատմութեան ռմբարկուն։ Խմբային փուլի 5-րդ շրջագայութեան մէջ կիպրոսական Ապոէլ-ի դէմ խաղին կրկին հեթ-թրիք ձեւակերպեց։ Առաջին կօլը ան դրաւ հանդիպման 38-րդ վայրկեանին. 72-րդը դարձաւ ֆութպոլիստին եւ թոյլ տուաւ Մեսսին գրաւել մրցաշարի ողջ պատմութեան ռմբարկուներու ցուցակի առաջատարի դիրքը։ Հանդիպման 57-րդ եւ 87-րդ վարկեանին կօլ նետելով յարձակողը կրկնեց իր իսկ մրցանիշը։ Պէտք է նշել նաեւ, որ Մեսսին այդ խաղին ձեւակերպեց յաղթականներու Լիկայի՝ իր 5-րդ հեթ-թրիքը, որ նոյնպէս մրցանիշ էր։

[[Դեկտեմբեր 7-ին|7 Դեկտեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ին, 14-րդ շրջագայութեան մէջ Սպանիոլի դէմ խաղին (5-1), Մեսսին կրկին հեթ-թրիք ձեւակերպեց եւ արձանագրեց երկու նոր մրցանիշ. 12 կօլով դարձաւ Քաթալոնական տերպիի պատմութեան լաւագոյն ռմբարկուն եւ անցաւ 400 կօլի սահմանը, հիւրային խաղերու արդիւնքին մէջ&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/sport/2014/12/8/288556.html Лионель Месси побил два рекорда за матч]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rsport.ru/football/20141207/793578888.html Лионель Месси преодолел отметку в 400 голов в матчах за «Барселону»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2005103-messi-sravnjalsja-s-sesarom-i-stal-luchshim-bombardirom-v-katalonskikh-derbi.html Месси стал лучшим бомбардиром в «каталонских дерби»]&lt;/ref&gt;:

11 Յունուարին Սպանիոյ մրցաշարի 18-րդ շրջագայութեան մէջ, Պարսելոնան իր դաշտին մէջ յաղթական ընդունեց Աթլեթիքօ Մատրիտին։ Մեսսին խաղաց մրցաշրջանի իր լաւագոյն խաղերէն մէկը. առաջին խաղակէսին ան կօլային փոխանցում կատարեց դէպի Լուիս Սուարէզը, իսկ երկրորդ խաղակէսին սկզբնամասին վաստկեցաւ 11 մեթրէն, իսկ հանդիպման վերջնամասին եւս մէկ կօլ դրաւ, որ քաթալոնցիներուն թոյլ տուաւ 3-1 հաշիւով յաղթանակ տօնել&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://livetv.sx/lenta/101377_barselona_atletiko_madrid_pramaa_translacia/ |title=«Барселона» уверенно обыграла мадридский «Атлетико» |accessdate=2016-03-03 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410222804/http://livetv.sx/lenta/101377_barselona_atletiko_madrid_pramaa_translacia/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sport.rbc.ru/article/246565/ «Барселона» уверенно переиграла «Атлетико» в Примере]&lt;/ref&gt;:

12 Յունուարին կայացած Ոսկէ Գնդակի պայքարին Մեսսին արժանացաւ 2-րդ հորիզոնականը։ Արժանթինցին եւս մէկ մրցանիշ սահմանեց դառնալով միակ ֆութպոլիստ՝ որ 8 անգամ անընդմէջ դուրս եկած է եզրափակիչ եռեակ (2007/2014)&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2034287-messi-vosem-let-ne-opuskaetsja-nizhe-vtorogo-mesta-v-golosovanii-za-zolotoj-mjach.html Месси восемь лет не опускается ниже второго места в голосовании за «Золотой мяч»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://theclearpill.ru/200-ronaldu-messi-istoriya-rekordov-chempionat.html |title=Роналду — Месси. История рекордов — Чемпионат |accessdate=2016-03-03 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125954/http://theclearpill.ru/200-ronaldu-messi-istoriya-rekordov-chempionat.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

18 Յունուարին կայացած 19-րդ շրջագայութեան Տեպորտիւօ Լա-Քորունիայի դէմ խաղին, յարձակողը օգնեց իր ակումբին յաղթել 4-0 հաշուով, վերջին յաղթանակի արտագնայ խաղերուն մէջ ձեւակերպեց իր առաջին հեթ-թրիքը&lt;ref&gt;[http://football.sport.ua/news/249034 Месси разбивает «Депортиво»]&lt;/ref&gt;: Նշանակալի դարձաւ յարձակողի համար 15-րդը Բրիմիէրին մէջ, որուն ան յաղթականատու շրջանակներուն դրած է 10-էն աւելի կօլ&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2039486-messi-zabil-khotja-by-10-golov-v-vorota-15-komand-ispanskoj-primery.html «Депортиво» — 15-я команда Примеры, которой Месси забил не менее 10 голов]&lt;/ref&gt;:

[[Յունուար 24|24 Յունուար]]&lt;nowiki/&gt;ին, 20-րդ շրջագայութեան մէջ Էլչէի դէմ խաղին ձեւակերպեց կրկնապատիկը, Մեսսին կրցաւ կրկնել Ռեալի առասպելական յարձակող Ֆերենս Պուսկէցի մրցանիշը՝ 7 մրցաշրջան անընդմէջ դնելով 20 եւ աւելի կօլ, որ կը պահպանուէր 51 տարի&lt;ref&gt;[http://www.sport.es/es/noticias/barca/messi-supera-puskas-3879802 Месси обходит Пушкаша]&lt;/ref&gt;: Բացի այդ, այդ կրկնապատիկը Մեսսիին համար 77-րդն էր յաղթականատուին մէջ, որ անոր օգնեց կրկնապատիկը հաւասարիլ սպանացի յարձակող Տելմօ Սարային&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/football/2015/jan/25/football-news-in-brief Футбол: новости вкратце]&lt;/ref&gt;:

[[Փետրուար 8|8 Փետրուար]]&lt;nowiki/&gt;ին, Սան-Մամես դաշտին մէջ 22-րդ շրջագայութեան մէջ պասկերու՝ Աթլեթիք Պիլպաոյի դէմ խաղին, արժանթինցի յարձակողը կատարեց երկու կօլային փոխանցում եւ մէկ կօլ տուգանային հարուածէն, դնելով իր 12-րդ կօլը տուգանային հարուածէն, դարձաւ երրորդը սպանական յաղթականատուին մէջ Ռոնալտինիոյէն եւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոյէն- 15 կօլ, եւ Ռոպերթօ Քարլոսէն որ կը գլխաւորէր աղիւսակը 16 կօլով։ Բացի այդ, այդ կօլը Լիոնելին օգնեց կրկնել լեճընտ գերմանացի յարձակող Կերդ Միւլլերի մրցանիշը, որ 7 մրցաշրջան անընդմէջ դրած էր 23 կօլէ աւելի&lt;ref name=autogenerated7&gt;[https://terrikon.com/posts/212459 Месси побил рекорд Мюллера]&lt;/ref&gt;:

[[Փետրուար 15|15 Փետրուար]]&lt;nowiki/&gt;ին Մեսսին խաղաց իր 300-րդ խաղը սպանական յաղթականատուին մէջ։ Յոբելենական հանդիպումը 23-րդ շրջագայութեան մէջ Լեւանթէի դէմ խաղն էր, ուր Պարսելոնան վստահօրէն յաղթեց 5-0 հաշիւով, իսկ ինքը՝ արժանթինցին սահմանեց եւս քանի մը մրցանիշ։ Առաջինը Մեսսին կատարեց 106 կօլային փոխանցում, որոնցմով հաւասարեցաւ փորթուգալացի կիսապաշտպան Լուիս Ֆիկուին, իսկ անցումներու թիւով (105)՝ դարձաւ Սպանիոյ առաջնութեան վերջին 25 տարուան լաւագոյն գնդակ փոխանցումը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.eurofootball.ru/news/28183/lionel-messi-oboshel-luisha-figu-po-kolichestvu-rezultativnyh-peredach |title=Лионель Месси обошел Луиша Фигу по количеству результативных передач |accessdate=2016-03-03 |archive-date=2015-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216134619/http://www.eurofootball.ru/news/28183/lionel-messi-oboshel-luisha-figu-po-kolichestvu-rezultativnyh-peredach |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;: Երկրորդը՝ դրաւ 3 կօլ, եւ հեթ-թրիքներու թիւը հասցուց 34-ի, որոնցմէ 23-ը ձեւակերպած է Բրիմիէրայի մէջ։ Անով կրկնեց Ռոնալտոյի մրցանիշը՝ Սպանիոյ առաջնութեան մէջ ձեւակերպած հեթ-թրիքներու թիւով եւ անոր հետ անցաւ Ռեալի լեճընտ յարձակող Տի Ստեֆանոյէն եւ Աթլեթիքի յարձակող Թելմօ Սարայէն (22)։ Նաեւ Մեսսին կրկնեց Սարայի մրցանիշը ձեւակերպած հեթ-թրիքներու թիւով Սպանական բոլոր խումբերուն։ Քաթալոնցիներու կազմին մէջ արժանթինցին այժմ ունի 31 հեթ-թրիք&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2064369-messi-sravnjalsja-s-ronaldu-po-kolichestvu-khet-trikov-v-primere.html Месси сравнялся с Роналду по количеству хет-триков в Примере]&lt;/ref&gt;: Բացի այդ, Լիոն ակումբային մրցանիշ սահմանեց, դարձաւ ամենաերիտասարդ Պարսելոնայի ֆութպոլիստը Սպանիոյ առաջնութեան մէջ իր 300-րդ խաղին մասնակցելով։ Յարձակողը այս արդիւնքին հասաւ 27 տարեկան 236 օրուանին։ Նախորդ մրցանիշակիրը կիսապաշտպան Չաւին էր՝ 28 տարեկան 352 օրուանին&lt;ref&gt;[http://www.sport.ru/football/Messi_oboshel_Figu_po_kolichestvu_golevyh_peredach_v_chempionate_Ispanii/article266999/ Месси обошел Фигу по количеству голевых передач в чемпионате Испании]&lt;/ref&gt;: Բոլոր 300 խաղերուն մէջ Մեսսին դրած է 269 կօլ եւ կատարած 106 կօլային փոխանցում։

[[Մարտ 8]]-ին, Բրիմիերայի 26-րդ շրջագայութեան մէջ՝ Ռայո Վալյեկանոի դէմ խաղին (6-1), արժանթինցի հարձակողը ձեւակերպեց իր 35-րդ հեթ-թրիքը, իսկ Սպանական տերպիին մէջ 24-րդը։ Այդպիսով Մեսսին առաջ անցաւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոյէն Սսպանական տերպիին մէջ ձեւակերպած հեթ-թրիքներոպ թիւով։ Նաեւ Լիոն անցաւ Թելմօ Սարայի մրցանիշը ձեւակերպած հեթ-թրիքներու թիւով։ Այսպիսով Պարսելոնայի կազմին մէջ ան ունեցաւ 32 հեթ-թրիք (24-ը Բրիմիերայի մէջ, 2-ը Սպանիոյ բաժակին մէջ, 1-ը Սպանիոյ Սուբըրբաժակին մէջ, իսկ 5-ը յաղթականներու Լիկային մէջ)։ Այս հանդիպման ժամանակ արժանթինցին ձեւակերպեց իր ամէնաարագ հեթ-թրիքը, որուն համար անոր պահանջուեցաւ ընդամէնը 11 վարկեան։ Նաեւ Մեսսին արդէն 6 մրցաշրջան անընդմէջ կը դնէ 40 կօլ եւ աւելի, որ նոյնպէս մրցանիշ է&lt;ref&gt;[http://sport.rbc.ru/article/252162/ Лионель Месси установил новый рекорд в чемпионате Испании]&lt;/ref&gt;:

[[Ապրիլ 18]]-ին 32-րդ շրջագայութեան շրջանակներոն մէջ՝ Քամբ-Նոույի մէջ կայացած Վալենսիոյ դէմ խաղին, արժանթինցին պաշտօնական խաղերուն դրած իր 400-րդ կօլը Պարսելոնայի կազմին մէջ (278 կօլ Բրիմիերայի մէջ, 75-ը յաղթականներու լիկայի մէջ, 32-ը Սպանյայի բաժակի մէջ, 10-ը Սպանիոյ Սուբըրբաժակի մէջ, 4-ը աշխարհի ակումբային առաջնութեան մէջ, 1-ը Իւեֆայի Սուպբըրբաժակի մէջ) ասոր համար անկէ պահանջուեցաւ 471 հանդիպում&lt;ref&gt;[http://football.ua/spain/268722-messi-400-golov-za-barselonu.html Месси — 400 голов за «Барселону»]&lt;/ref&gt;: Հարձակողը կօլերէն 317-ը դրած ձախ ոտքով, 64-ը աջով, 17-ը գլուխով, 1-ը կուրծքով, իսկ 1-ը ձեռքով, որոնցմէ 16-ը դրած տուգանային հարուածէն, իսկ 48-ը 11 մեթրանոցէն&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/liga/2014-2015/story_sto4682628.shtml Лионель Месси забил 400-й гол за «Барселону»]&lt;/ref&gt;: Բացի այդ, այս խաղին մէջ Մեսսին կատարեց կօլային փոխանցում, իսկ Քաթալոնացիները հակառակորդին յաղթեցին 2-0 յաշիւով&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/football/spain/news/866972/ &quot;Барселона победила «Валенсию», Месси забил 400-й гол]&lt;/ref&gt;:

[[Մայիս 6]]-ին Մեսսին Եւրոպայի բաժակի առաջնութեան մէջ խաղացաւ իր 100-րդ խաղը (97-ը Յաղթականներու լիկային մէջ, իսկ 3-ը Իւեֆայի Սուբըրբաժակին մէջ)։ Հոպելեանական խաղը Մեսսին խաղացաւ Յաղթականներու Լիկայի առաջին խաղին՝ Միւնխենի Պաւարեայի դէմ խաղին, ուր Պարսելոնան յաղթեց 3-0 հաշիւով։ Արժանթինցին 3 վարկեանին կրկնապատիկը ձեւակերպեց, եւ կօլային փոխանցում կատարեց դէպի Նեյմարին։ Բոլոր 100 խաղերուն մէջ հարձակողը պարտութեան մատնեց 78 անգամ (77 անգամ Յաղթականներու Լիկային մէջ եւ մէկ անգամ Իւեֆայի Սուբըրբաժակին մէջ)&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/sport/1404377/ Дубль Месси принес «Барселоне» победу над «Баварией» в первой игре полуфинала ЛЧ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sport.rbc.ru/news/255799/ Дубль Месси принес «Барселоне» крупную победу над «Баварией». Видео]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://prosport-online.ru/news-4330-messi-obognal-ronaldu-v-gonke-bombardirov-ligi-chempionov-oformiv-dubl-za-3-minuty Месси обогнал Роналду в гонке бомбардиров Лиги чемпионов, оформив дубль за 3 минуты]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

[[Մայիս 17]]-ին Վիսենթէ Կալտերոն մարզադաշտին մէչ Աթլեթիքօ Մատրիտին դրաւ միակ կօլը, որ 23-րդ անգամ Պարսելոնային բերաւ պետութեան յաղթականի կոչման&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI537636_Messi_sdelal_Barselonu_23_kratnym_chempionom_Ispanii Месси сделал «Барселону» 23-кратным чемпионом Испании]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://svpressa.ru/sport/news/122044/ Месси сделал «Барселону» чемпионом Испании]&lt;/ref&gt;:
[[Մայիս 30]]-ին Սպանիոյ Բաժակի վերջին խաղին՝ Պիլպաոյի Աթլեթիքին դրաւ 2 գնդակ, ուր կապտա-նռնագոյնները 3-1 հաշիւով յաղթած են&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2157193-barselona-pobedila-atletik-i-v-27-j-raz-stala-obladatelem-kubka-ispanii.html «Барселона» победила «Атлетик» и в 27-й раз стала обладателем Кубка Испании]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/copa-del-rey/2014-2015/story_sto4760678.shtml «Барселона» обыграла «Атлетик» и завоевала Кубок Испании]&lt;/ref&gt;: Հատկապէս շատ գեղեցիկ ստացուեցաւ արժանթինի առաջին կօլը, որ շատ մեկնաբաններ անուանեցին հրաշալի եւ կախարդական&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2157257-luis-jenrike-pervyj-gol-messi-v-vorota-atletika---nechto-iz-drugoj-galaktiki.html Луис Энрике: первый гол Месси в ворота «Атлетика» — нечто из другой галактики]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sheriff-sport.com/messi-zabil-neveroyatnyj-gol-v-finale-kubka-ispanii-po-futbolu/ Месси забил невероятный гол в финале Кубка Испании по футболу]&lt;/ref&gt;: Այդ կօլը հարձակողը դրաւ տուգանային գիծէն կատարուած փոխանցումէն ետք, ճանապարհին խաբելով քանի մը մրցակցի։ Յունիս 6-ին Պեռլինի Օլիմբիք սդատիում Մեսսին յաղթեց Յաղթականներու Լիկայի բաժակը 4-րդ անգամ, իսկ Պարսելոնան 3-1 հաշիւով յաղթելով Տուրինի Իւվենթուսին դարձաւ մրցաշարի 5-ակի յաղթող&lt;ref&gt;[http://sport.rbc.ru/article/257612/ «Барселона» победила «Ювентус» в финале Лиги чемпионов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/sport/2015/06/06/a_6749830.shtml «Барселона» обыграла «Ювентус» в финале Лиги чемпионов]&lt;/ref&gt;: Բացի այդ, քաթալոնական կրանտը դարձաւ միակ ֆութպոլային ակումբը Եւրոպական ֆութպոլի պատութեան մէջ, որ կրցած է «ոսկէ հեթ-թրիք» ձեւակերպել 2 անգամ&lt;ref&gt;[http://football.sport.ua/news/265540 Барселона установила европейский рекорд]&lt;/ref&gt;: Նաեւ 27-ամեա Մեսսին դարձաւ ամէնաերիտասարդ ֆութպոլիստ Յաղթականներրու Լիկային մէջ պատմութեան մէջ, որու յաջողած է 4 անգամ յաղթել այդ մրցաշարին մէջ։

Աւարտած մրցաշրջանին արժանթինցին բոլոր մրցաշարերուն մէջ միասին անցկացրեց 57 խաղ դնելով 58 կօլ. 43 կօլը Սպանիոյ առաջնութեան մէջ (2-րդ ռմբարկու), Սպանիոյ բաժակին մէջ 5 կօլ եւ 10 կօլ Յաղթականներու լիկային մէջ (լաւագոյն ռմբարկու Նեյմարի եւ Քրիսթինօ Ռոնալտոի հետ)։ Բացի այդ, Մեսսին դարձաւ ամէնաշատ գնդակ փոխանցում կատարած ֆութպոլիստը բոլոր մրցաշարերուն մէջ - 18 փոխանցում առաջնութեան մէջ, Սպանիոյ Բաժակին մէջ 5 գնդակ փոխանցող (նաեւ Լուիս Սուարէզը) եւ 6 գնդակ փոխանցում Յաղթականներու Լիկային մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/statistics/index.html |title=Лига чемпионов. Статистика |accessdate=2024-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811020702/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/statistics/index.html |archivedate=2015-08-11 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

=== Մրցաշրջան 2015/16 ===

Նոր մրցաշրջանի առաջին իսկ պաշտօնական խաղին Մեսսին ձեւակերպեց հերթական հեթ-թրիքը. Իւեֆայի Սուբըրբաժակին մէջ Պարսելոնան կը յաղթէ Սեւիլյային 5-4 հաշիւով։ Լիոնելը կրցաւ 2 կօլ դնել տուգանային հարուածէն, իսկ անոր հարուածէն ետք Բետոնե դնէ յաղթական գնդակը։ Խաղի արդիւնքին մէջ Մեսսին կը ճանաչուի խաղի լաւագոյն խաղացողը։

Օգոստոս 27-ին կայացած Յաղթականներու Լիկայի խմբային պուլի վիճակահանութեան ժամանակ՝ Մոնակոյի մէջ Մեսսին գործին ասպարէզին ընթացքին 2-րդ անգամ կը ճանաչուի Եւրոպայի տարուա լաւագոյն ֆութպոլիստ։ Վերջին խաղերու եռեակին մէջ կը մտնային Լուիս Սուարէզը (3 ձայն), Լիոնել Մեսսին (49 ձայն) եւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոն (2 ձայն)։ Այս անգամ եւս Մեսսին շնորհակալութիւն հայտնեց ակումբին մրցանակի համար։
{{քաղվածք|«Մենք ունինք ընկերասէր ակումբ, որ ծանրորէն աշխատեցաւ, որպէսզի հասնի նպատակին: Ես ուրախ եմ եւ շնորհակալութիւն կը հայտնեմ մեր խաղընկերներուն - առանց անոնց ես այս արդիւնքին չէի հասներ&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://ru.uefa.org/uefa-best-player-award/news/newsid=2275333.html Месси назван Лучшим футболистом Европы]&lt;/ref&gt;.|}}
Հանդիսութեան ժամանակ նաեւ Մեսսին ստացաւ մրցաշրջանի լաւագոյն կօլ հեղինակողի կոչումը, որ ան խփած էր Միւնխենի Պաւարյային Յաղթականներու լիկայի 1/2-ի առաջին խաղին&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/result/index.html |title=ГОЛ СЕЗОНА УЕФА |accessdate=2015-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829182024/http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/result/index.html |archivedate=2015-08-29 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: կօլը խփելուց արգենտինացին շրջանցեց 5-րդ ֆուտբոլիստին՝ Ժերոմ Բոատենգին եւ գնդակը գեղեցիկ ուղարկեց Մանուել Նոյերի պաշտպանած դարպասը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/videoid=2263253.html |title=МЕССИ ПРОТИВ &quot;БАВАРИИ&quot; |accessdate=2015-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829104737/http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/videoid=2263253.html |archivedate=2015-08-29 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: լաւագոյն կօլը ընտրեցին Իւեֆայի կայքէն օգտուողները, Մեսսին հաւաքեց 39%, առաջ անցենլով իր մրցակիցներէն։

== Արժանթինի հաւաքական ==
=== Մինչեւ 20 տարեկաններու հաւաքական ===
Մինչեւ Արժանթինի հաւաքական հրաւիրուիլը Մեսսին հրաւեր ստացաւ [[Սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]էն, բայց մերժեց այն։ 2004 թուականին Յունիսի ան անցկացրեց իր առաջին խաղը երիտասարդական հաւաքականին մէջ ընդդէմ Պարագուայի։ 2005 թուականին Յունիսին ան յաղթեց Նետըրլանտներուն անցկացուող աշխարհի երիտասարդական առաջնութեան մէջ եւ դարձաւ լաւագոյն ռմբարկու՝ դնելով 6 կօլ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament= 104/edition= 9102/index.html|title=FIFA World Youth Championship Netherlands 2005|publisher=FIFA|accessdate=7 July 2009}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։ 
=== Նորամուտը ազգային հաւաքականին մէջ ===
Օգոստոս 4-ին Խոսէ Պեկեռմանը կը կանչէ Մեսսիին [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]ին մէջ հանդես գալու եւ ան կ՛ընդունէ հրաւերը։ Բայց երբ առաջին խաղին ան խաղադաշտին մէջ կ՛ըլլայ ընդամէնը երեք վարկեան, որովհետեւ կը ստանավ կարմիր քարթ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_football/4172400.stm|title=Messi handles 'new Maradona' tag|publisher=BBC Sport | date= 22 August 2005 | accessdate= 7 July 2009| last=Vickery |first=Tim}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200508/20/eng20050820_203655.html|title=Argentine striker Messi recalled for World Cup qualifier|publisher=People's Daily Online| date= 20 August 2005 | accessdate= 7 July 2009}}&lt;/ref&gt;։ Երկրորդ հանդիպումը կ՛անցկացնէ 2005 թուականին, սեբտեմբեր 3-ին, Պարագուայի ազգային հաւաքականի դէմ խաղին՝ դուրս գալով խաղադաշտ 80-րդ վարկեանին։ Այդ 2006 թուականին աշխարհի առաջնութեան ընտրական պուլին մէջն էր։ Առաջին իր կօլը հաւաքականի կազմին Մեսսին կը դնէ ընկերական խաղին ընդդէմ Քորուաթիայի, իսկ երկրորդ կօլը 2006 թուականին աշխարհի առաջնութեան խաղին՝ ընդդէմ Սերպիոյ եւ Չերնոկարեայ (6-0)։ 
=== Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2006 ===
Չնայած ստացած վնասներուն, Մեսսին հրաւիրուեցաւ հաւաքական՝ մասնակցելու մոնտիալ 2006-ին։ Կոտ Տ'Իւուարի դէմ կայացած հանդիպումը Մեսսին բաց ձգեց, իսկ Սերպիոյ հաւաքականի դէմ խաղին դարձաւ կօլի եւ կօլային փոխանցման հեղինակ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/argentina/5047440.stm| title=Messi comes of age|publisher=BBC Sport |date= 5 June 2006 |accessdate= 7 July 2009 | last = Vickery | first = Tim }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/argentina/5023884.stm| title=Argentina allay fears over Messi|publisher=BBC Sport |date= 30 May 2006 |accessdate= 7 July 2009}}&lt;/ref&gt;։ Ան նաեւ մասնակցեցաւ 1/8 եզրափակիչ Մեքսիքայի դէմ խաղին՝ խաղաւարտին մօտ փոխարինելով Խաիէր Սաւիոլային։

=== Ամերիկայի բաժակ 2007 ===
Մեսսին խաղացաւ իր առաջին խաղը 2007 թուականին Ամերիկայի բաժակին մէջ յունիս 29-ին, երբ Արժանթինական առաջին խաղին յաղթեց Միացեալ Նահանգներուն (4-1)։ Այս խաղին, ան ցոյց կ՛ուտայ իր հմտութիւնները որպէս շատ լաւ խաղացող։ Մեսսիին 79-րդ վարկեանին փոխարինեց Տեւեսը եւ քանի մը վարկեան անց գրաւեց դարպասը&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6252156.stm|title=Tevez Nets In Argentina Victory|publisher=BBC Sport |date= 29 June 2007 | accessdate= 11 October 2008}}&lt;/ref&gt;։

Անոր երկրորդ խաղը Քոլումպիոյ դէմ էր, ուր ան վաստակեց 11-մեթրանոց, որ իրացրեց Գրեսպոն։ Խաղը աւարտեցաւ արժանթինցիներու յաղթանակով՝ 4-2, որուն հիման վրայ երաշխաւորեց անոմց տեղը մրցաշարի 1/4 եզրափակչին մէջ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6263888.stm|title=Argentina into last eight of Copa |publisher=BBC Sport |date= 3 July 2007 |accessdate= 11 October 2008}}&lt;/ref&gt;։

Երրորդ խաղին, ընդդէմ Բարագուայի, Մեսսին փոխարինման մտաւ 64-րդ վարկեանին, երբ հաշիւը 0-0 էր եւ դարձաւ կօլային փոխանցման հեղինակ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.conmebol.com/competiciones_evento_reporte.jsp?evento=%201055&amp;ano=%202007&amp;dv=%201&amp;flt=C&amp;id=%2018&amp;slangab=E|title=Argentina-Paraguay|publisher=Conmebol|date=5 July 2007|accessdate=28 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929133942/http://www.conmebol.com/competiciones_evento_reporte.jsp?evento=|archivedate=29 September 2007|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;։ 1/4 եզրափակիչին, Բերույի դէմ խաղին, Մեսսին կը դնէ արժանթինցիներուն երրորդ կօլը՝ Ռիկելմէի փոխանցումէն օգտուելով, իսկ կիսաեզրափակչին գրաւեց արդեն Մեքսիքայի հաւաքականի դարպասը (4- 0)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6282908.stm|title=Argentina and Mexico reach semis|publisher=BBC Sport |date= 9 July 2007 |accessdate= 11 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6294930.stm|title=Messi's Magic Goal|publisher=BBC Sport |date= 12 July 2007 |accessdate= 11 October 2008}}&lt;/ref&gt;։ Արգենտինացիները եզրափակչում պարտվեցին Բրազիլիային 3-0 հաշվով&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6899694.stm|title=Brazil victorious in Copa America|publisher=BBC Sport |date= 16 July 2007 |accessdate= 28 May 2009}}&lt;/ref&gt;։

=== Ամառային Օլիմբիական խաղեր 2008 ===
2008 թուականին Մեսսին մասնակցեցաւ ամառային օլիմբիական խաղերուն։ «Պարսելոնան» չէր ցանկանար անոր թոյլ տալ մասնակցիլ մրցաշարին, բայց Խոսէբ Գուարդիոալյի հետ խոսելէ ետք Մեսսին հնարաւորութիւն ստացաւ մասնակցիլ այդ մրցաշարին&lt;ref name=&quot;Messi Olympics&quot;&gt;{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hBwBdQawHH84xSfUkq2uo3w1nwvA|title=Barcelona give Messi Olympics thumbs-up|agency=AFP|date=7 August 2008|accessdate=27 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711111228/http://afp.google.com/article/ALeqM5hBwBdQawHH84xSfUkq2uo3w1nwvA|archivedate=11 July 2011|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Առաջին իսկ խաղին, Կոտ Տ'Իւուարի դէմ, Մեսսին կը դնէ իր առաջին կօլը։ 1/4 եզրափակչին ան աչքի կ՛իյնայ երկրորդ անգամ՝ գրաւելով Հոլանտայի հաւաքականի դարպասը։ Ոսկէ մետալներու համար խաղին արժանթինցիները հանդիպեցան Նիժերիոյ հաւաքականի հետ, ուր Մեսսին կօլային փոխանցում կատարեց դէպի Անխել տի Մարիոյ, որ դրաւ վերջին գնդակը&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/olympics/2008-08-23-860591452_x.htm|title=Argentina beats Nigeria 1–0 for Olympic gold| last = Millward | first = Robert |work=USA Today |date= 23 August 2008 |accessdate= 27 May 2009}}&lt;/ref&gt;։ 
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
|+ '''Մասնակցութիւնը Օլիմբիական խաղերուն'''
!width=&quot;200&quot;|Մրցաշար
!width=&quot;125&quot;|Անցկացման վայրեր
!width=&quot;120&quot;|Արդիւնք
!width=&quot;50&quot; |Խաղեր
!width=&quot;50&quot; |կօլեր
|-align=center
|Ամառային Օլիմբիական խաղեր 2008
|{{դրօշ|Չինաստան}} [[Չինաստան]]
|Յաղթական
|6
|2
|}
=== Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2010 ===
Մեսսին մասնակցեցաւ 2010 աշխարհի առաջնութեան խմբային պուլի բոլոր հանդիպումներուն, սակայն չի կրցաւ ոչ մէկուն կօլի հեղինակ դառնալ։ Յունաստանի հաւաքականի դէմ խաղին ան դուրս եկաւ խաղադաշտ աւագի թեւկապով՝ այսպիսով դառնալով հաւաքականի ամենաերիտասարդ աւագը։ Խաղը աւարտեցաւ արժանթինցիներուն յաղթանակով, 2-0 հաշիւով։

1/8 եզրափակչին Մեսսին վերջապէտ կօլային փոխանցում կատարեց, որմէ ետք [[Քարլոս Թեւէզ]]ը բացաւ խաղին հաշիւը, այնուամենայնիւ կօլը հերթական մրցաւարական սկանդալը առաջացրեց, որովհետեւ Թեւէզ կը գտնուէր բացահայտ խաղէն դուրս վիճակին մէջ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7855031/Argentina-3-Mexico-1-match-report.html|title=Argentina 3 Mexico 1: match report|work=Daily Telegraph|location=UK|date=27 June 2010|accessdate=27 June 2010|first=Ian|last=Chadband|archive-date=30 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100630074421/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7855031/Argentina-3-Mexico-1-match-report.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

1/4 եզրափակչին արժանթինցիները հանդիպեցան Գերմանիոյ հաւաքականին եւ պարտուեցան 4-0 հաշիւով&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7868494/Argentina-0-Germany-4-match-report.html|title=Argentina 0 Germany 4: match report|work=Daily Telegraph|location=UK|date=3 July 2010|accessdate=3 July 2010|first=Duncan|last=White|archive-date=6 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706005017/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7868494/Argentina-0-Germany-4-match-report.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 
Չնայած ծանր պարտութեան՝ Մեսսին արժանապատուեցաւ ՖԻՖԱ-ի մրցանակին՝ որպէս առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստ, սակայն մրցանակը նաեւ [[Տիեկօ Ֆորլան]]ին ալ բաժին ունէր։ 
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
|+ '''Մասնակցութիւնը աշխարհի առաջնութիւններուն'''
!width=&quot;200&quot;|Մրցաշար
!width=&quot;125&quot;|Անցկացման վայրեր
!width=&quot;120&quot;|Արդիւնք
!width=&quot;50&quot; |Խաղեր
!width=&quot;50&quot; |կօլեր
|-align=center
|Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2006
|{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիա]]
|1/4 եզրափակիչ
|3
|1
|-align=center
|[[Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2010]]
|{{դրօշ|ՀԱՀ}} [[ՀԱՀ|Հարաւային Ափրիկէ]]
|1/4 եզրափակիչ
|5
|0
|}

=== Ամերիկայի բաժակ 2011 ===
2011 թուականին Մեսսին մասնակցեցաւ արժանթինցիներու համար «տնային» Ամերիկայի բաժակին։ Քոլուպիոյ դէմ խաղին, ան որոշակի փաստարկ ունեցաւ իր խմբակից Նիլոլաս Բուրդիսոյի հետ, ինչպէս նաեւ անոր սուլեցին սեփական երկրպագուները։ Արժանթինցիները հասան մինչեւ 1/4 եզրափակիչ եւ պարտուեցան Ուրուկուիոյ դէմ։ Մեսսին մասնակցեցաւ բոլոր 4 խաղերուն եւ կատարեց 3 կօլային փոխանցում։ 
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
|+ '''Մասնակցութիւնը Ամերիկայի բաժակներուն'''
!width=&quot;200&quot;|Մրցաշար
!width=&quot;125&quot;|Անցկացման վայրեր
!width=&quot;120&quot;|Արդիւնք
!width=&quot;50&quot; |Խաղեր
!width=&quot;50&quot; |կօլեր
|-align=center
|Ամերիկայի բաժակ 2007
|{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլա]]
|Եզրափակիչ
|6
|2
|-align=center
|Ամերիկայի բաժակ 2011
|{{դրօշ|Արգենտինա}} [[Արժանթին]]
|1/4 եզրափակիչ
|4
|0
|}

=== 2014 թուականի Աշխարհի խաղեր ===
Աշխարհի 2014 թուականի խաղերուն, որ տեղի կ՛ունենայ Պրազիլիոյ մէջ Մեսսին հաւաքականին հետ կը մեկնի որպէս առաջնորդ եւ աւագ։ Առաջին խաղին՝ Պոսնիա եւ Հերցոգովինիոյ դէմ խաղին Մեսսիի հարուածէն ետք Պոսնիացի պաշտպան Սեադ կօլաշինեցը ինքնակօլ դրաւ, այդ խաղին Մեսսին մրցաշարին դրաւ իր առաջին գոլը, որ յաղթանակ կը բերէ հաւաքականին&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186477/index.html#nosticky |title=Archive copy |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140616094833/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186477/index.html#nosticky |archivedate=2014-06-16 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: Խմբային պուլի 2-րդ խաղին՝ Իրանի դէմ Մեսսին կրցաւ հաշիւը բանալ աւելորդ ժամանակին, նորէն կօլի հեղինակ դարձաւ Մեսսին&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/index.html#nosticky |title=Archive copy |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140621180511/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/index.html#nosticky |archivedate=2014-06-21 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: Խմբային պուլի Նիժերիոյ դէմ աւարտական խաղին Լիոնելը կրկնապատիկը ձեւակերպեց, արդիւնքով Արժանթինը յաղթեց 3-2 հաշիւվ եւ վստահորէն դուրս եկաւ վերջ խաղալուն&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/index.html#nosticky |title=Archive copy |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625234010/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/index.html#nosticky |archivedate=2014-06-25 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: Երբ ինքը՝ Մեսսին դարձաւ երեք խաղերու լաւագոյն խաղացողը։

1/8-ի եզրափակչին արժանթինը իր ուժեղ հակառակորդին՝ Շուեցարյային յաղթեց, խաղի հիմնական ժամանակին հաշիւը այդպէս աք չ՛բացուեցաւ, իսկ աւելորդ ժամանակին Տի Մարիան կրցաւ հաշիւը բանալ եւ յաղթանակ պարգեւել հաւաքականին, կօլային փոխանցում կատարեց Լիոնել Մեսսին, որ արդեն 4-րդ անգամ անընդմէջ կը ճանաչուի խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստ։ 1/4-ին արժանթինցիները յաղթեցին Պելճոքիոյ ազգային հաւաքականին եւ 1990 թուականէն սկսեալ անընդմէջ մտան կիսաեզրափակիչ, ուր անոնց հանդիպեցան խաղերու ֆաւորիտ Նետըրլանտները։ Հետաքրքիր խաղին շատ կօլային պահեր ստեղծուեցան, բայց կօլ չ՛արձանագրուեցաւ նոյնիսկ աւելորդ ժամանակին։ Տեղի ունեցաւ 11 մեթրանոցներ (խաղացողը դարպասին դիմացէն գնդակը կը հարուածէ), ուր ուժեղ գտնուեցան արժանթինցիները, առաջին կօլը դրաւ Մեսսին։ Աշխարհի 2014 թուականի խաղերուն եզրափակիչ դուրս եկան Արժանթինը եւ Գերմանիան, եզրափակչին Գերմանիան յաղթեց 1-0 հաշիւով, որուն համար պէտք է շնորհակալութիւն հայտնեն Մարիօ Կոծցէին։ Խաղէն ետք հայտարարուեցաւ խաղերու լաւագոյն ֆութպոլիստ, որ Լիոն էր&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/sport/1314837 Лео Месси признан лучшим игроком чемпионата мира по футболу]&lt;/ref&gt;:

=== 2015 թուականի Ամերիկայի բաժակ ===

44-րդ անգամ տեղի ունեցաւ Ամերիկայի բաժակը, որ այս անգամ Չիլիի մէջ էր, Արժանթինի հաւաքականը B խումբիմ մէջն էր՝ Ուրուկուէի, Պարագուայի եւ Ճամայկայի հետ։

Խմբային պուլի առաջին խաղին Արժանթինը հանդիպեցաւ Պարագուային, խաղը անցկացուեցաւ Լա-Սերանէի մէջ, որ աւարտվեց 2-2: Կարելի է նշել, որ խաղը արժանթինցիներուն համար շատ հետշ ստացուեցաւ։ Արդեն 29-րդ վարկեանին Սերժիօ Ակուերոն հաշիւը բացաւ, իսկ 36-րդ վարկեանին հաշիւը կրկնապատեց Մեսսին 11 մեթրանոցէն։ Բայց աւելորդ ժամանակին արժանթինցիները բաց ձգեցին յաղթանակը։

Մեսսին իսկապէս խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստն էր, ի զարմանս հասարակութեան արժանթինցին հրաժարեցաւ մրցանակէն, մրցանակը տրուեցաւ պարագուիագի Նելսոն Վալտէզին&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/sport/2015/6/16/306434.html Месси устроил скандал на Кубке Америки]&lt;/ref&gt;:
Մեսսին դժգոհ էր ալբիսելեստներոպ խաղէն, եւ քննադատեց զայն։

{{քաղվածք|«Մենք լաւ խաղացինք առաջին խաղակեսին, բայց երկրորդին քնացանք: Ամոթ էր, որ խաղը աւարտեցաւ ոչ մէկուն, որ մենք կը յաղթէինք 2-0: Բայց պէտք է շարժիլ առաջ եւ մտածել Ուրուկուէյի դէմ խաղի մասին: Երկրորդ խաղակէսին հակառակորդը բրեսինգի դիմեց: Պէտք է հանգիստ խաղալ որպէսզի նոր արդիւնքներ գրանցենք: Արդիւնքին ոչ մէկուն, որ ոչ ոք չէր ցանհծկանար: Մեզ պէտք է ուշադրութիւնը կեդրոնացնել դէպի գնդակը: Առաջին խաղակեսին մենք կը կառավարէինք խաղը, բայց յետոյ Պարագուայը նախաձեռնութիւնը վերցուց իր ձեռքը»&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/football/copa-america/news/886296/ ЛИОНЕЛЬ МЕССИ: &quot;АРГЕНТИНЕ СТЫДНО ЗА НИЧЬЮ С ПАРАГВАЕМ&quot;]&lt;/ref&gt;, |}} – Մեսսիի խօսքը կը մէջբերէ Մարկան։

Յաջորդ խաղը Ուրուգուէի դէմ խաղն էր, այս երկու հաւաքականներուն խաղը կը համարուէր Հարաւային Ամերիկայի ամենալաւ հանդիպումը։
Հանդիպումը աւարտեցաւ 1-0 յաղթանակ Արժանթինի, միակ յաղթական կօլ հարուածողը Սերժիո Ակուերոն էր&lt;ref&gt;[http://football.ua/copaamerica/273454-kopa-amerika-2015-argentina-urugvajj-10.html Копа Америка — 2015. Аргентина — Уругвай 1:0]&lt;/ref&gt;:

Նուազագոյն հաշիւով յաղթանակէն ետք, Լիոնել Մեսսին ճանաչուեցաւ խաղին լաւագոյն խաղացողը, որ նշան այս անգամ ընդունեց&lt;ref&gt;[http://football24.ua/home/showSingleNews.do?messi_posle_shtrafa_dlya_argentinyi_prinyal_ocherednuyu_nagradu_mvp_foto&amp;objectId=267609&amp;lang=ru Месси принял очередную награду MVP]&lt;/ref&gt;: Խաղէն ետք արժանթինցիին հետ հարցազրոյց կատարեցին։
{{քաղվածք|«Ուրուգուէյցիները մեզ դժուար խաղ առաջարկեցին, որուն մէջ շատ կոպտութիւն կար: Բայց մենք ապացուցեցինք, որ կրնան հանդես գալ այսպէս: Ուրուկուէյցիները չեն ցանկանար ֆութպոլ խաղալ: Ափսոս որ մեզ չ՛յաջողեցան յաղթել պարագուիոյ հաւաքականին: Բայց հիմա մենք մեր խումբին մէջ կը զբաղեցնենք առաջին հորիզոնականը: Կը ցանկանանք միւս պուլին դուրս գալ առաջին հորիզոնականով»&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2171165-messi-urugvaj-osobo-ne-khotel-igrat-v-futbol-no-argentina-dobilas-svoego.html Месси: Уругвай особо не хотел играть в футбол, но Аргентина добилась своего&quot;]&lt;/ref&gt;, |}} — Մեսսի խօսքերը կը մեջբերէ Մարկան։

Խմբային պուլի վերջին խաղին արժանթինի հաւաքականը Ճամայկայի դէմ խաղին տարաւ նուազագոյն 1-0 հաշիւով յաղթանակ, կօլի հեղինակը Կոնզալօ Հիկուէյնն էր&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2174625-gol-iguaina-prinjos-argentine-pobedu-nad-jamajkoj.html Гол Игуаина принёс Аргентине победу над Ямайкой]&lt;/ref&gt;: Արժանթինան միւս պուլ անցապ առաջին հորիզոնականով (7 միաւորով)։

Քառորդ եզրափակչին Արժանթինի հաւաքականը հանդիպեցաւ Քոլումպիայի հաւաքականին։ Արժանթինցիները Քոլումպիայի դարպասապահի՝ Դաւիթ Օսպինի լաւ խաղին արդիւնքով չի կրցան հիմնական ժամանակին յաղթել (0-0), բայց 11 մեթրանոցով արժանթինցիները աւեի համարձակ կ՛իրացնեն 11 մեթրանոցները եւ կը յաղթեն 5-4 հաշիւով, որմէ ետք անոնց հանդիպման կը սպասուէր Ամերիկայի բաժակին կիսաեզրափակչին&lt;ref&gt;[http://football.ua/copaamerica/274309-kopa-amerika-2015-argentina-kolumbija-00-54-po-pen.html Копа Америка — 2015. Аргентина — Колумбия 0:0 (5:4 по пен.)]&lt;/ref&gt;:

Այդ հանդիպման ժամանակ Մեսսին հրաշալի կ՛իրացնէ 11 մեթրանողը, եւ ինչպէս միշտ ան լաւագոյնն էր, Պարսելոնայի հարձակողը ինչպէս բոլոր հանդիպումներուն այնպէս ալ այս հանդիպմանը վտանգաւոր պահեր կը ստեղծէր հակառակորդի դարպասին, եւ հանդիպման աւարտէն ետք Մեսսին ճանաուեցաւ խաղին լաւագոյն ֆութպոլիստը&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2179242-messi-nazvan-luchshim-igrokom-matcha-argentina---kolumbija.html Месси назван лучшим игроком матча Аргентина — Колумбия]&lt;/ref&gt;:

Կիսաեզրափակիչը բոլորը կը սպասէիմ, որովհետեւ կի խաղային Արժանթինի եւ Պրազիլիոյ հաւաքականները, բայց պենտակամպեոնները առանց Նեյմարի ոչ մէկ խոչնոտ չէին ներկայացներ։ Այս դեպքերէն ետք արժանթինցիները պէտք է արագուայցիներուն հետ եւս մէկ հանդիպում անցկացնէին։

Այդ խաղին [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ը խաղադաշտ մտաւ բոլորովին պատրաստ, շատ հարաւամերիկացիներ կրկին կը կարծէին, որ աշխարհի լաւագոյն հաւաքականը [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ն է, Պարագուայը շատ թոյլ էր արժանթինցիներու գրոհներու դէմ. այդ շոու մըն էր, որ աւարտեցաւ [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւքական|Արժանթին]] յաղթանակով (6-1)&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/sport/2015/07/01/a_6862453.shtml Аргентина порезвилась, Месси промолчал]&lt;/ref&gt;:

Ինքը՝ Լիոնել Մեսսին, 6 կօլային գրոհներէն կը մասնակցի 5-ին, ու թէեւ խաղադաշտէն դուրս եկաւ առանց կօլ դնելու, բայց կրնայ այդ խաղն ալ գրանցել իր աշխուժութեան. կէս ժամուայ ընթացքին ան խաղադաշտին մէջ ամբողջ աշխուժութեամբ խաղացաւ. աշխարհի ամենաթանկարժէք ֆութպոլիստը հրաշալի մարտ վարեց առանց որեւէ լարման, եւ անոր շնորհիւ ան հայտարարուեցաւ խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստը&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2182314-messi-priznan-luchshim-igrokom-matcha-argentina---paragvaj.html Месси признан лучшим игроком матча Аргентина — Парагвай]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/football/copa-america/reviews/891653/ БЛИСТАТЕЛЬНЫЙ МЕССИ, СТРАШНАЯ АРГЕНТИНА]&lt;/ref&gt;:
Ինքը՝ [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ի հաւաքականի աւագը, խաղէն ետք կ՛ըսէր.{{քաղվածք|
«Մինչ առաջին կոլը գնդակը չէր ուզեր մտնել դարպասը, բայց մենք գիտէինք՝ բաւական է անգամ մը հարուածել եւ մենք կը ճեղքենք: Չորս խաղերու մէջ մենք դրած էինք չորս կոլ, իսկ այս խաղին՝ միանգամէն վեց կոլ: Մենք Աշխարհի առաջնութեան (2014 թուականին) հասանք եզրափակիչ, իսկ հիմա՝ Ամերիկայի Բաժակի եզրափակիչը, եւ այժմ մենք կը ցանկանանք յաղթել այդ: Ինձ համար կարեւոր չէ՝ ես կոլ կը հարուածեմ թէ ոչ, այդ պէտք է խումբը կատարէ: Ինչպէս ես, այնպէս ալ գործընկերներս յոյս ունինք, որ Աստուած ամենակարեւոր կոլերը կը պահէ եզրափակչի համար»&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/copa-america/2015/story_sto4803344.shtml Нападающий сборной Аргентины Лионель Месси: «Надеюсь, бог приберег мои голы на финал»]&lt;/ref&gt;.|}}

Եզրափակչին մրցեցին [[Արժանթինի ֆուտբոլի ազգային հաւաքական|Արժանթինի]]ի և Չիլիի հաւաքականները։
Խաղը շատ կոպիտ ու լարուած ստացուեցաւ, շատ քիչ կօլային պահեր ստեղծուեցան։ Չիլիացիները «բանտարկութեան» կ՛ենթարկուէին Մեսսիին, որու ոտքերուն երբեմն կը հարուածէին&lt;ref&gt;[http://www.marca.com/2015/07/04/futbol/copa-america/1436043913.html Medel interpreta con Messi su propia versión de la patada de De Jong a Xabi]&lt;/ref&gt;: Խաղին կօլ չ՛արձանագրուեցաւ, իսկ Ամերիկայի Բաժակին յաղթողը որոշելու համար 11 մեթրանոցներ հարուածեցին։ Արժանթինցիները կրցան ընդամենը 1 կօլ դնել 11 մեթրանոցիցէն, որ հարուածեց Մեսսին, իսկ չիլիացիները, հստակ իրացնելով 4 11 մեթրանոցները, յաղթեցին Ամերիկայի բաժակը (4-1)&lt;ref&gt;[http://zn.ua/SPORT/sbornaya-chili-v-serii-penalti-obygrala-argentinu-v-finale-kubka-ameriki-181539_.html Сборная Чили в серии пенальти обыграла Аргентину в финале Кубка Америки]&lt;/ref&gt;:

Մինչ մրցանակաբաշխութիւնը Մեսսին հրաժարեցաւ Ամերիկայի Բաժակի լաւագոյն խաղացողի կոչումէն, որ շատ զարմացուցին կազմակերպիչներուն։
{{քաղվածք|«Անհաւանական է: Մեսսին հրաժարեցաւ 2015 թոպականին Ամերիկայի բաժակի լաւագոյն խաղացող մրցանակէ, որովհետեւ ցանկացաւ խուսափիլ անարգանքէ, ինչպէս 2014 թուականին Աշխարհի առաջնութեանը:
Այդ էր միջոցառման 10 վարկեան ուշ սկսելուն պատճառը: Անոնք կը ցանկանային համոզել Մեսսիին, իսկ մարզադաշտին մէջ ոչ ոք չէր հասկանար՝ ինչ կը կատարէր»&lt;ref name=&quot;sport.rbc.ru&quot;&gt;[http://sport.rbc.ru/article/258906/ Месси отказался от приза лучшему игроку Кубка Америки-2015]&lt;/ref&gt;, | գրած է beIN Sports-ի ամսագիր Թանգերտի Բալմերուն իր թուիթերուն մէջ:}}
Աւելի ուշ տեղեկութիւնը հաստատեց ''[[Marca]]'' պարբերականը։ Արժանթինցին չստացաւ մրցանակը եւ խնդրեց կազմակերպիչներուն, որ անոնք հրաժարին Կոպա Ամերիկայի լաւագոյն ֆութպոլիստ ընտրելէ ետք։
Սպանական կայքի ցուցադրած տեսահոլովակին մէջ կ’երեւէր, թէ ինչպէս մրցաշարի լաւագոյն խաղացողի մրցանակը կը վերցնեն յատուկ պատուանդանէն. այդպիսի պատուանդաններուն ցուցադրուած էին մրցաշարի լաւագոյն դարպասապահի, լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստի եւ այլ անհատական պարգեւները&lt;ref&gt;[http://www.marca.com/2015/07/05/futbol/copa-america/1436123341.html Messi rechazó recoger el premio a MVP de la Copa América]&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;sport.rbc.ru&quot;&gt;[http://sport.rbc.ru/article/258906/ Месси отказался от приза лучшему игроку Кубка Америки-2015]&lt;/ref&gt;:

Արդիւնքին մէջ Լիոնել Մեսսին հաւաքականին հետ միասին տարուայ ընթացքին կը պարտուի 2-րդ եզրափակչին մէջ. անցածը Աշխարհի առաջնութիւնն էր՝ [[Պրազիլիո]]յ մէջ, այս՝ Ամերիկայի բաժակը՝ [[Չիլի]]ի մէջ։

== Անձնական կեանք ==
Մեսսին որոշ ժամանակ կը հանդիպէր Մաքարէնայ Լեմոսի՝ երիտասարդ արժանթինցի աղջկայ հետ, իր հայրենի Ռոքսարիոյ քաղաքէն։ Կը նշուէր, որ անոնց ծանոթացուցած էր աղջկան հայրը։ Մեսսին եւ Լեմոսը կը հանդիպէին Գերմանիոյ աշխարհի բաժակի ժամանակ։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID= 11359|title=Lionel me prometió venir a mi cumple de quince después del Mundial|publisher=Gente Online|accessdate=18 June 2009|language=Spanish}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vefutbol.com.mx/notas/16849.html|title=Aún le mueve el tapete a Messi|publisher=El Universal|date=19 June 2008|accessdate=18 June 2009|language=Spanish|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531053417/http://www.vefutbol.com.mx/notas/16849.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Նախնին ան հարաբերութիւններ ունեցած է նաեւ արժանթինցի մոտել Լուչիանա Սալազարի հետ։&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/45050/1/|title=Luciana Salazar y Messi serían pareja|publisher=Crónica Viva|date=19 June 2008|accessdate=18 June 2009|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608003136/http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/45050/1/|archivedate=8 June 2009|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

2009 թուականին յունուարին, ''Hat Trick Barca'' ծրագրի ժամանակ Channel 33-ին մէջ ան ըսած է՝ «Ես ունիմ ընկերուհի, եւ ան կ’ապրէր Արժանթինի մէջ, ես ուրախ եմ անոր հետ»։ Միեւնոյն ժամանակ անոր կը նկատէին Անտոնելայ Ռոկուզոյի հետ։&lt;ref name=&quot;Roccuzzo&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.calciomercato.it/news/46787/Messi-a-dicembre-sogni-doro!.html|title=Messi, a dicembre... sogni d'oro|publisher=Calcio Mercato News|date=21 April 2009|accessdate=13 July 2009|language=Italian|archive-date=30 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030032522/http://www.calciomercato.it/news/46787/Messi-a-dicembre-sogni-doro!.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[Պատկեր:Lionel Messi after game.jpg|left|150px|thumb|Մեսսին իրական կեանքին մէջ]]
Մեսսին Բենխաղմին Ակուէրոյի՝ Սերժիո Ակուէրոյի որդիին կնքահայրն է։

ՊԵՍ 2009 թուականին, ՊԵՍ 2010 թուականին ([[Ֆերնանտօ Թորես]]ի հետ), ՊԵՍ 2011 թոպականին տեսախաղի սկաւառակի վրայ պատկերուած էր Մեսսին: Ան կը հանդիսանար նաեւ [[Adidas]], [[Storkman]], [[A-Style]], [[Mirage]], [[el Banco Sabadell]], [[YPF]], [[MasterCard]], [[Garbarino]], [[Xbox]], [[McDonald’s]], [[Danone]], [[Пепси|Pepsi]], [[Movistar]] ընկերութիւններու գլխաւոր դէմքը։

Լիոնել Մեսսին նաեւ կը հանդիսանար [[ՅՈՒՆԻՍԵՖ]] միջազգային կազմակերպութեան բարի կամքի դեսպանը։

2012 թուականին մայիս 16-ին [[Electronic Arts]]-ը հաստատեց, որ Ֆիֆա 2013-ի կազմին վրայ կրկին Մեսսին է պատկերուած։ Մեսսին ընդունեց իր մասնակցութիւնը նոր համակարգին զարգացման մէջ&lt;ref&gt;[http://www.livesport.ru/games/2012/05/16/fifa_13_cover/ Лионель Месси стал «лицом» «FIFA 13»]&lt;/ref&gt;:

2012 թուականին Մեսսին շարունակեց լիովին վճարել Մարրոկացի 6-ամեա Վալիդ Կաշաշայի բուժման ծախսերը. երեխան կը ցանկանար դառնալ ֆութպոլիստ, սակայն չէր կրնար իրականացնել իր երազանքը աճի հորմոնի անբաւարար ըլլալու պատճառով&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1181228-messi-predlozhit-oplatit-shestiletnee-lechenie-bolnogo-marokkanskogo-malchika.html Месси предложил оплатить шестилетнее лечение больного марокканского мальчика]&lt;/ref&gt;:

2012 թուական նոյեմբեր 2-ին Պարսելոնայի ծննդատանը ծնաւ Մեսսիին եւ Անտոնելլային տղան, որուն անուանեցին Թիակօ&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/toronto/383676.html «Держите его подальше от Венгера». Как мир реагировал на рождение сына Месси]&lt;/ref&gt;: 2015 թուականին Մեսսին կը պատրատուէր կրկին հայր դառնալ&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://prosport-online.ru/news-4032-futbolist-barselony-lionel-messi-gotovitsya-stat-otcom-vo-vtoroj-raz | title=Лионель Месси готовится стать отцом во второй раз | access-date=2016-02-29 | archive-date=2015-05-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150506045902/http://prosport-online.ru/news-4032-futbolist-barselony-lionel-messi-gotovitsya-stat-otcom-vo-vtoroj-raz | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

2013 թուականին յունուարին Մեսսին 152 հազար իւրօ տրամադրեց Ռոսարիո մարզական ակումբին վերակառուցման համար&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1428503-messi-pozhertvoval--152-tys-na-rekonstrukciju-sportivnogo-centra-v-rodnom-gorode.html Месси пожертвовал € 152 тыс. на реконструкцию спортивного центра в родном городе]&lt;/ref&gt;:

Անգամ մը Արժանթինի հաւաքականի մարզիչ Ալեքսանտրօ Սաբելեան ըսաւ, որ Մեսսին խաղը նկարագրելու համար պէտք է նոր բառ մը։ Մեսսիի հետ երկար տարիներ համագործակցող ընկերութիւնը՝ [[Պեպսի|Pepsi]]ն, սոցիալական կայքերուն մէջ սկսած էր մրցարշաւ՝ կոչ ընելով մտածել ածական, որ կպնութագրի Մեսսիի խաղը։ 2013 թուականին փետրուարին Սպանական «Santillana» բառարանին մեջ մտաւ '''inmessionante''' ածականը՝ ձեւաւորուած Մեսսիի ազգանունէն։ Նոր բառը ունէր 2 իմաստ. 1) Մեսսի խաղաոճ, ինքնակատարելագործման անսահմանափակ ունակութիւն, 2) բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ֆութպոլիստ&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/02/11/messi/ Лионель Месси стал прилагательным в испанском словаре]&lt;/ref&gt;:

2013 թուականին սկզբին Մեսսիին եւ անոր հօրը՝ Խորխէին, մեղադրեցին 4 միլիոն իւրօէ աւեի հարկեր չ’ըվճարելու մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3799393.shtml|title=Лионель Месси обвинен в налоговом мошенничестве|publisher=''[[Евроспорт]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303223128/http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3799393.shtml|archivedate=2016-03-03|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: Սպանական իշխանութիւններու վարկածով Լիոնելը 2006 թուականէն 2009 թուականներուն թաքցրած է իր եկամուտներու շուրջ ինֆորմացիան հարկերէն խուսափելու համար&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI385352_Messi-podozrevayut-v-uklonenii-|title=Месси подозревают в уклонении от уплаты налогов|publisher=[[sportbox.ru|''Спортбокс'']]|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130716014134/http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI385352_Messi-podozrevayut-v-uklonenii-|archivedate=2013-07-16|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/06/12/taxes/|title=Лионеля Месси обвинили в неуплате налогов|publisher=''Լենտա.ռու''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304232531/http://lenta.ru/news/2013/06/12/taxes/|archivedate=2016-03-04|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: Իր կարգին արժանթիմցին ըսած է, որ ինքը իր հօր հետ երբէք օրէնքները չի խախտեր&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1553656-messi-vsegda-sobljudali-vse-nashi-nalogovye-objazatelstva.html|title=Месси и его отец: всегда соблюдали все наши налоговые обязательства|publisher=''[[Чемпионат.com]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304090645/http://www.championat.com/football/news-1553656-messi-vsegda-sobljudali-vse-nashi-nalogovye-objazatelstva.html|archivedate=2016-03-04|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: {{քաղվածք|Մենք լրատուամիջոցներէն իմացէր ենք Սպանական դատախազութեան՝ մեր դէմ սկսած գործին մասին: Այդ կը զարմացնէ, որովհետեւ մենք երբէք չենք խախտեր օրէնքը: Մենք միշտ կը վճարենք հարկերը՝ օգտուելով մեր խորհրդականներու օգնութենէ, որոնք պարզութիւն կմտցնեն այդ հարցին մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2013-2014/story_sto3799664.shtml|title=Лионель Месси: «Мы никогда не нарушали закон»|publisher=''[[Евроспорт]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303220452/http://www.eurosport.ru/football/liga/2013-2014/story_sto3799664.shtml|archivedate=2016-03-03|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;.|}}
Մեսսիին հայրը՝ Խորխէ Օրասիոն, նոյնպէս մեկնաբանեց կատարուածը. {{քաղվածք|Ես զարմացած եմ, որ Պարսելոնայի դատախազութիւնը մեր դէմ բողոքած է: Մենք միշտ կը վճարենք հարկերը եւ երբէք չենք զլանում: Լիոյի փաստաբանները արդեն գիտեն իրավիճակին մասին, այնպէս որ շուտով կզբաղինք այդ գործով&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/616486|title=Отец Месси: Юристы Лео вскоре приступят к разрешению «налогового» вопроса|publisher=''[[Советский спорт]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924141019/http://www.sovsport.ru/news/text-item/616486|archivedate=2015-09-24|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:|}}

== Նուաճումները ==
=== Խմբային ===
[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|40px]] &lt;big&gt;'''«[[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]»'''&lt;/big&gt;

* [[Լա Լիկա]] '''(6)'''։ 2004-05, 2005-06, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2012-2013
* [[Կոպա տէլ Ռէյ]] '''(2)'''։ 2008-09, 2011-2012
* Սպանիոյ սուբըբաժակ '''(5)'''։ 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013
* [[Յաղթականներու Լիկա]] '''(3)'''։ 2005-06, 2008-09, 2010-11
* [[ԻՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ]] '''(2)'''։ 2009, 2011
* Միջմայրցամաքային բաժակ '''(2)'''։ 2009, 2011

[[Պատկեր:Flag of Argentina.svg|40px]] &lt;big&gt;'''[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]'''&lt;/big&gt;
* ֆութպոլի աշխարհի երիտասարդական առաջնութիւն։ 2005
* Ամարային Օլիմբիական խաղերու յաղթական։ 2008

=== Անհատական ===

* «[[Ոսկէ գնդակ]]» (''France Football'') '''(5)'''։ 2009, 2010, 2011, 2012, 2015
* Աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ (''World Soccer'') '''(2)'''։ 2009, 2011
* Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ (''Onze d’Or'') '''(2)'''։ 2009, 2010
* Աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ (''FIFPro'') '''(2)'''։ 2009, 2010
* Աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ ([[ՖԻՖԱ]])։ 2009
* «Ոսկէ խաղակոշիկի» մրցանակակիր։ 2010
* [[Յաղթականներու Լիկա]]յի լաւագոյն ռմբարկու '''(4)'''։ 2008-09 (9 կօլ), 2009-10 (8 կօլ), 2010-11 (12 կօլ), 2011-12 (14 կօլ)
* Արժանթինի լաւագոյն ֆութպոլիստ '''(5)'''։ 2005, 2007, 2008, 2009, 2010
* Սպանիոյ լաւագոյն ֆութպոլիստ («Տոն Պալոն» մրցանակ) '''(3)'''։ 2007, 2009, 2010
* [[Լա Լիկա]]յի լաւագոյն խաղացող (Տի Սթեֆանոյի մրցանակ) '''(3)'''։ 2008-09, 2009-10, 2010-11
* [[Լա Լիկա]]յի լաւագոյն խաղացող (''LFP'') '''(3)'''։ 2008-09, 2009-10, 2010-11
* «Պիչիչի» մրցանակ։ 2010
* լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստ (''FIFPro'') '''(2)'''։ 2007, 2008
* լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստ (''World Soccer'') '''(3)'''։ 2006, 2007, 2008
* ''FIFPro''-ի խորհրդանշական հաւաքականի անդամ '''(5)'''։ 2007, 2008, 2009, 2010, 2015
* Եւրոպայի խորհրդանշական հաւաքականի անդամ ([[ԻՒԵՖԱ]]) '''(5)'''։ 2008, 2009, 2010, 2011, 2015
* Արժանթինի լաւագոյն մարզիկ։ 2011
* Խփած է Պարսելոնայի պատմութեան 10000-րդ կօլը (պաշտօնական խաղերուն մէջ)

== Գործի ասպարէզի վիճակագրութիւն ==

=== Գործի ասպարէզին տեսութիւն ===
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center&quot;
|+ '''&lt;big&gt; վիճակագրութիւն&lt;/big&gt;'''
|- style=background:beige
!rowspan=2 width=170|Ակումբ
!rowspan=2 width=90|Ամսաթիւ
!colspan=2 width=140|Պաշտօնական&lt;br /&gt;խաղ
!colspan=2 width=140|Ընկերական&lt;br /&gt;խաղ
!colspan=2 width=140|Արդիւնքին մէջ
|- style=background:beige
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
|-
|align=center height=30|'''[[Պարսելոնա (ֆութպոլային ակումբ, Պարսելոն)|Պարսելոնա]]'''
|align=center|2003—2026
|align=center|498
|align=center|423
|align=center|43
|align=center|29
!541
!452
|-
|align=center height=30|'''[[Պարսելոնա Բ]]'''
|align=center|2004—2005
|align=center|22
|align=center|6
|align=center|0
|align=center|0
!22
!6
|-
|align=center height=30|'''[[Պարսելոնա Գ]]'''
|align=center|2003—2004
|align=center|10
|align=center|5
|align=center|0
|align=center|0
!10
!5
|-
|align=center height=30|'''[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]'''
|align=center|2005—2026
|align=center|105
|align=center|49
|align=center|1
|align=center|0
!106
!49
|-
|align=center height=30|'''[[Արժանթինի մինչեւ 20 տարեկաններու ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին (մինչեւ 20 տարեկան)]]'''
|align=center|2004—2005
|align=center|18
|align=center|14
|align=center|0
|align=center|0
!18
!14
|-
|align=center height=30|'''[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]'''
|align=center|2008
|align=center|5
|align=center|2
|align=center|1
|align=center|0
!6
!2
|-
|align=center height=30|'''Այլ'''&lt;ref&gt;Բարեգործական խաղեր&lt;/ref&gt;
|align=center|2008—2014 թուական
|align=center|-
|align=center|-
|align=center|14
|align=center|23
!14
!23
|- style=background:beige
!colspan=2|Ամբողջ գործի ասպարէզին ընթացքին
!658!!499!!59!!52!!717!!551
|}
''(2015 թուական դեկտեմբեր 12-ի տուիալներով)''

=== Ակումբային գործի ասպարէզ ===
{|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center&quot;
|+ '''&lt;big&gt;Ակումբին մէջ կայացած գործի ասպարէզ&lt;/big&gt;'''
|- style=&quot;background:beige&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; width=136|Ակումբ
!rowspan=&quot;2&quot;|Մրցաշրջան
!colspan=&quot;2&quot;|Առաջնութիւն
!colspan=&quot;2&quot;|Բաժակ&lt;ref&gt;[[Սպանիոյ բաժակ]]:&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Եւրոբաժակ&lt;ref&gt;[[Յաղթականներու լիկա]]&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Այլ&lt;ref&gt;Սպանիոյ Սուբըրբաժակ, ԻՒԵՖԱ-ի Սուբըրբաժակ, Աշխարհի ակումբին մէջ կայացած առաջնութիւն:&lt;/ref&gt;
!colspan=2|{{comment|Արդիւնքին մէջ|Պաշտօնական խաղեր}}
!colspan=2|&lt;small&gt;Ընկերական&lt;br /&gt;խաղեր&lt;/small&gt;
!colspan=2|{{comment|Բոլորը|Պաշտօնական եւ ընկերական խաղերը}}
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
|-
|rowspan=2 align=center|'''Պարսելոնա Գ'''
|align=&quot;center&quot;|2003/04
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!10
!5
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!10
!5
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Արդիւնքում !! 10 !! 5 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 10 !! 5!!0!!0!!10!!5
|-
|rowspan=&quot;3&quot; align=center|'''[[Պարսելոնա Բ]]'''
|align=&quot;center&quot;|2003/04
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!5
!0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!5
!0
|-
|align=&quot;center&quot;|2004/05
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!17
!6
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!17
!6
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Արդիւնքում!! 22 !! 6 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 22 !! 6!!0!!0!!22!!6
|-
|rowspan=14 align=center|'''[[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2003/04|2003-04]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
!0
!0
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|0
!2
!0
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2004-2005|2004-05]]
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!9
!1
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|3
!17
!4
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2005-2006|2005-06]]
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!25
!8
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|2
!29
!10
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2006-07|2006-07]]
|align=&quot;center&quot;|26
|align=&quot;center&quot;|14
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0
!36
!17
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|1
!40
!18
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2007-08|2007-08]]
|align=&quot;center&quot;|28
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!40
!16
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1
!42
!17
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2008-09|2008-09]]
|align=&quot;center&quot;|31
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!51
!38
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|4
!54
!42
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2009-10|2009-10]]
|align=&quot;center&quot;|35
|align=&quot;center&quot;|34
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|4
!53
!47
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|2
!58
!49
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2010-11|2010-11]]
|align=&quot;center&quot;|33
|align=&quot;center&quot;|31
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|3
!55
!53
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|2
!58
!55
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2011-12|2011-12]]
|align=&quot;center&quot;|37
|align=&quot;center&quot;|50
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|14
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|6
!60
!73
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|2
!61
!75
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2012-13|2012-13]]
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|46
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|2
!50
!60
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|5
!54
!65
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2013-14|2013-14]]
|align=&quot;center&quot;|31
|align=&quot;center&quot;|28
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|0
!46
!41
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|5
!51
!46
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2014-15|2014-15]]
|align=&quot;center&quot;|38
|align=&quot;center&quot;|43
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!57
!58
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
!58
!59
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Լա Լիկա 2015-16|2015-16]]
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|3
!16
!11
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
!17
!12
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Արդիւնքները!!325!!291!!50!!34!!102!!80!!21!!18!!498!!423!!43!!29!!541!!452
|- style=&quot;background:beige&quot;
!colspan=&quot;2&quot;|Ամբողջ ընթացքին!!357!!302!!50!!34!!102!!80!!21!!18!!530!!434!!43!!29!!573!!463
|}
''(2015 թուականին դեկտեմբեր 12-ի տուիալներով)''

=== Ելոյթները հաւաքականին մէջ ===
''Վերանայուած է [[1 Յուլիս]] [[2015]] թուականին:''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background:beige&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Մրցաշրջան
!colspan=&quot;2&quot;|Ընկերական
!colspan=&quot;2&quot;|Առաջնութիւն
!colspan=&quot;2&quot;|Բոլորը
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
!Խաղ
!կօլ
|-
|-
|2005
|2||0||3||0||5||0
|-
|2006
|4||1||3||1||7||2
|-
|2007
|4||2||10||4||14||6
|-
|2008
|2||1||6||1||8||2
|-
|2009
|2||2||8||1||10||3
|-
|2010
|5||2||5||0||10||2
|-
|2011
|5||2||8||2||13||4
|-
|2012
|4||7||5||5||9||12
|-
|2013
|2||3||5||3||7||6
|-
|2014 թուականին
|7||4||7||4||14||8
|-
|2015
|0||0||6||1||6||1
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Ամբողջ գործի ասպարէզին ընթացքին
!37||24||66||22||103||46
|}

=== Խաղերը եւ կօլերը հաւաքականի կազմին մէջ ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; align= width=755px
|-
! style=&quot;color: #FFFFFF; background-color: #75aadb; border: 1px #aaaaaa solid&quot; colspan=7| '''Մեսսիին խաղերը եւ կօլերը [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ի կազմին մէջ'''
|-
{{!}} align=center width=50{{!}}'''№'''
{{!}} align=center width=125{{!}}'''Ամսաթիւ'''
{{!}} align=center width=165{{!}}'''Մրցակից'''
{{!}} align=center width=80{{!}}'''Հաշիւ'''
{{!}} align=center width=80{{!}}'''Մեսիի կօլերը'''
{{!}} align=center width=190{{!}}'''Առաջնութիւն'''
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[17 փետրուար]], 2005 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Հունգարիա}} [[Հունգարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հունգարիա]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}[[3 սեբտեմբեր]], 2005 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]]
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[9 հոկտեմբեր]], 2005 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]]
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2006 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}4
{{!}}[[12 հոկտեմբերի]], 2005 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուգվայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուգվայ]]
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}5
{{!}}[[1 մարտի]], 2006 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Խորվաթիա}} [[Քորուաթիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Քորուաթիա]]
{{!}}align=center{{!}}2:3
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}6
{{!}}[[30 Մայիս]], 2006 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Անկոլա}} [[Անկոլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Անկօլա]]
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}7
{{!}}[[16 յունիս]], 2006 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Սերբիա եւ Չերնոգորիա}} [[Սերպիոյ եւ Չերնոգորիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սերպիա եւ Չերնոգորիա]]
{{!}}align=center{{!}}6:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}8
{{!}}[[21 յունիս]], 2006 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Հոլանդիա}} [[Հոլանտայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հոլանտա]]
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}9
{{!}}[[24 յունիս]], 2006 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեքսիքիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեքսիքա]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}10
{{!}}[[3 սեբտեմբեր]], 2006 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]]
{{!}}align=center{{!}}0:3
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}11
{{!}}[[18 ապրիլի]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]]
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}12
{{!}}[[2 յունիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Շվեցարիա}} [[Շուէյցարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուէյցարիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}13
{{!}}[[5 յունիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Ալժիր}} [[Ալժիրի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ալժիր]]
{{!}}align=center{{!}}4:3
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}14
{{!}}[[28 յունիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ-ի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|ԱՄՆ]]
{{!}}align=center{{!}}4:1
{{!}}align=center{{!}}
{{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}15
{{!}}[[2 յուլիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Քոլումպիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Քոլումպիա]]
{{!}}align=center{{!}}4:2
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}16
{{!}}[[5 յուլիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}17
{{!}}[[8 յուլիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]]
{{!}}align=center{{!}}4:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2007 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}18
{{!}}[[11 հուլիսի]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեկսիկայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեկսիկա]]
{{!}}align=center{{!}}3:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}19
{{!}}[[15 յուլիս]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]]
{{!}}align=center{{!}}0:3
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}20
{{!}}[[22 փետրուար]], 2007 թուականինն
{{!}}{{դրօշ|Նորվեկիա}} [[Նորուեգիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Նորուեգիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:2
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}21
{{!}}[[11 սեբտեմբեր]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ավստրալիա}} [[Աւստրալիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Աւստրալիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}22
{{!}}[[13 հոկտեմբեր]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]]
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}23
{{!}}[[16 հոկտեմբեր]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Վենեզուէլլա}} [[Վենէզուելլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենէզուէլլա]]
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}24
{{!}}[[17 նոյեմբեր]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}25
{{!}}[[20 նոյեմբերի]], 2007 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումբիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումբիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:2
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}26
{{!}}[[4 յունիս]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեքսիքիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեքսիքա]]
{{!}}align=center{{!}}4:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}27
{{!}}[[8 յունիս]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ-ի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|ԱՄՆ]]
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}28
{{!}}[[15 հունիսի]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Էկվադոր}} [[Էկուատորի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Էկուատոր]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}29
{{!}}[[18 յունիս]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]]
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}30
{{!}}[[6 սեպտեմբերի]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}31
{{!}}[[10 սեպտեմբեր]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}32
{{!}}[[11 հոկտեմբեր]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուգուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուգուէյ]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}33
{{!}}[[15 հոկտեմբեր]], 2008 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]]
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}34
{{!}}[[11 փետրուար]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ֆրանսիա}} [[Ֆրանսիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ֆրանսա]]
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}35
{{!}}[[28 մարտ]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]]
{{!}}align=center{{!}}4:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}36
{{!}}[[1 ապրիլ]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:6
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}37
{{!}}[[6 յունիս]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումպիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումպիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}38
{{!}}[[10 յունիս]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Էկվադոր}} [[Էկուատորի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Էկուատոր]]
{{!}}align=center{{!}}0:2
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}39
{{!}}[[5 սեբտեմբեր]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլի]]
{{!}}align=center{{!}}1:3
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}40
{{!}}[[9 սեբտեմբեր]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]]
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}41
{{!}}[[10 հոկտեմբեր]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}42
{{!}}[[14 հոկտեմբեր]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուգուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուգուէյ]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}43
{{!}}[[14 նոյեմբեր]], 2009 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սպանիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:2
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}44
{{!}}[[3 մարտ]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գերմանիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}45
{{!}}[[12 յունիս]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Նիգերիա}} [[Նիժերիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Նիժերիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}46
{{!}}[[17 յունիս]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Հարավային Կորեա}} [[Հարաւային գործի ասպարէզի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հարաւայինգործի ասպարէզ]]
{{!}}align=center{{!}}4:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}47
{{!}}[[23 յունիս]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Հունաստան}} [[Հունաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Յունաստան]]
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}48
{{!}}[[28 յունիս]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեքսիքիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեքսիքա]]
{{!}}align=center{{!}}3:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}49
{{!}}[[3 յուլիս]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գերմանիա]]
{{!}}align=center{{!}}0:4
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}50
{{!}}[[11 փետրուար]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իռլանդիա}} [[Իռլանտիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Իռլանտա]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}51
{{!}}[[7 սեպտեմբեր]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սպանիա]]
{{!}}align=center{{!}}4:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}52
{{!}}[[8 հոկտեմբեր]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ճապոնիա}} [[Ճաբոնի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ճաբոն]]
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}53
{{!}}[[17 նոյեմբեր]], 2010 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}54
{{!}}[[9 փետրուար]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Փորթուգալիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Փորթուգալ]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}55
{{!}}[[26 մարտ]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ-ի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|ԱՄՆ]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}56
{{!}}[[20 յունիս]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ալբանիա}} [[Ալպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ալպանիա]]
{{!}}align=center{{!}}4:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}57
{{!}}[[1 յուլիս]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}58
{{!}}[[6 յուլիս]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումպիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումպիա]]
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}59
{{!}}[[11 յուլիս]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Կոստա Ռիկա}} [[Քոսթա Ռիքայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Քոսթա Ռիքա]]
{{!}}align=center{{!}}3:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}60
{{!}}[[16 յուլիս]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուկուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուկուէյ]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}61
{{!}}[[2 սեբտեմբեր]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]]
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}62
{{!}}[[6 սեբտեմբեր]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Նիգերիա}} [[Նիժերիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Նիժերիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}63
{{!}}[[7 հոկտեմբեր]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]]
{{!}}align=center{{!}}4:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}64
{{!}}[[11 հոկտեմբեր]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]]
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}65
{{!}}[[11 նոյեմբեր]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}66
{{!}}[[15 նոյեմբեր]], 2011 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումպիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումպիա]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}67
{{!}}[[29 փետրուար]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Շվեցարիա}} [[Շուեցարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուեցարիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:1
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}68
{{!}}[[2 յունիս]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Էկվադոր}} [[Էկուատորի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Էկուատոր]]
{{!}}align=center{{!}}4:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}69
{{!}}[[9 յունիս]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]]
{{!}}align=center{{!}}4:3
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}70
{{!}}[[15 փետրուար]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գերմանիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}71
{{!}}[[7 սեբտեմբեր]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]]
{{!}}align=center{{!}}3:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}72
{{!}}[[11 սեբտեմբեր]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]]
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}73
{{!}}[[12 հոկտեմբեր]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուկուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուկուէյ]]
{{!}}align=center{{!}}3:0
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}74
{{!}}[[16 հոկտեմբեր]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]]
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}75
{{!}}[[14 նոյեմբեր]], 2012 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Սաուդյան Արաբիա}} [[Սաուտեան Արապիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սաուտեան Արապիա]]
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}76
{{!}}[[6 փետրուար]], 2013 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Շվեցիա}} [[Շուեցայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուեցիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:2
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}77
{{!}}[[23 մարտ]], 2013 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]]
{{!}}align=center{{!}}3:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}78
{{!}}[[26 մարտ]], 2013 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ|Բոլիւիա}}
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}—
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}79
{{!}}[[8 յունիս]], 2013 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ|Կոլումպիա}}
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}—
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}80
{{!}}[[11 յունիս]], 2013 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ|Էկվադոր}}
{{!}}align=center{{!}}1:1
{{!}}align=center{{!}}—
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}81
{{!}}[[15 յունիս]], 2013 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Գվատեմալա}} [[Գուատեմալայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գուատեմալա]]
{{!}}align=center{{!}}4:0
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}82
{{!}}[[10 սեբտեմբեր]], 2013 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուիայ]]
{{!}}align=center{{!}}5:2
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}83
{{!}}[[5 մարտ]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Ռումինիա}}
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}—
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}84
{{!}}[[5 յունիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Տրինիդադ եւ Տոբագո}}
{{!}}align=center{{!}}3:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}85
{{!}}[[7 յունիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ|Սլովենիա}}
{{!}}align=center{{!}}2:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}86
{{!}}[[16 յունիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Պոսնիա եւ Հերցոգովինա}}
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}87
{{!}}[[21 յունիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ|Իրան}}
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}88
{{!}}[[25 յունիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Նիժերիա}}
{{!}}align=center{{!}}3:2
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}89
{{!}}[[1 յուլիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Շուեցարիա}}
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}90
{{!}}[[5 յուլիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Պելճիգա}}
{{!}}align=center{{!}}1:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}91
{{!}}[[10 յուլիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Հոլանտա}}
{{!}}align=center{{!}}0:0
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}92
{{!}}[[13 յուլիս]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Գերմանիա}}
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}93
{{!}}[[11 հոկտեմբեր]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Պրազիլ}}
{{!}}align=center{{!}}0:2
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}94
{{!}}[[14 հոկտեմբեր]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ|Հոնկոնգ}}
{{!}}align=center{{!}}7:0
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}95
{{!}}[[12 նոյեմբեր]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Քորուաթիա}}
{{!}}align=center{{!}}2:1
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}96
{{!}}[[18 նոյեմբեր]], 2014 թուականին
{{!}}{{ֆութպոլ2|Փորթուգալ}}
{{!}}align=center{{!}}0:1
{{!}}align=center{{!}}-
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}-
|}
'''Արդիւնքին մէջ։ 96 խաղ/ 45 կօլ; 57 յաղթանակ, 20 ոչ ոքի, 19 պարտութիւն։'''

=== Մեսսիի հետ թրիքները ===

{{Hider
|title = Մեսսիի հետ թրիկների ցանկը
|hidden = 1
|content =

{{{!}} class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95 %&quot;
{{!}}-
{{!}} align=center width=50{{!}}'''№'''
{{!}} align=center width=125{{!}}'''Ամսաթիւ'''
{{!}} align=center width=165{{!}}'''Մրցակից'''
{{!}} align=center width=80{{!}}'''Հաշիւ'''
{{!}} align=center width=80{{!}}'''Մեսսիի կոլերը'''
{{!}} align=center width=190{{!}}'''Առաջնութիւն'''
{{!}} align=center width=90{{!}}'''Աղբիւր'''
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}1
{{!}}10 մարտ, 2007
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Մատրիտ]]
{{!}}align=center{{!}}3:3 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիգա 2006-07]]
{{!}}[http://rsssf.com/tabless/span07.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}2
{{!}}6 հունուար, 2009
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Աթլեթիքո Մատրիտ]]
{{!}}align=center{{!}}3:1 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}Սպանիոյ բաժակ 2008-09
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/74/match/305535.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}10 յունուարի, 2010
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Տեներիֆէ ՖԱ|Տեներիֆէ]]
{{!}}align=center{{!}}5:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2009-10]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/537276.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}4
{{!}}14 մարտ, 2010
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2009-10]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/537364.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}5
{{!}}21 մարտ, 2010
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Սարագոսա]]
{{!}}align=center{{!}}4:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2009-10]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/537376.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}6
{{!}}6 ապրիլ, 2010
{{!}}{{դրօշ|Անգլիա}} [[Արսենալ (ֆութպոլային ակումբ, Լոնտոն)|Արսենալ]]
{{!}}align=center{{!}}4:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}''4''
{{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2009-10]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/287092.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}7
{{!}}21 օգոստոս, 2010
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սեւիլիա ՖԱ|Սեւիլիա]] 
{{!}}align=center{{!}}4:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}Սպանիոյ Սուպբըրբաժակ 2010
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/134/match/234695.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}8
{{!}}20 նոյեմբեր, 2010
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ալմերիա (ֆութպոլային ակումբ)|Ալմերիա]]
{{!}}align=center{{!}}8:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2010-11]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/230012.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}9
{{!}}12 յունուար, 2011
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Պեդիս]]
{{!}}align=center{{!}}5:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}Սպանիոյ բաժակ 2010-11
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/74/match/279895.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}10
{{!}}5 փետրուար, 2011
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Աթլեթիքո Մատրիտ]]
{{!}}align=center{{!}}3:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2010-11]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/230110.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}11
{{!}}17 սեբտեմբեր, 2011
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Օսասունա ՄՄ|Օսասունա]]
{{!}}align=center{{!}}8:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383137.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}12
{{!}}24 սեբտեմբեր, 2011
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Աթլեթիքո Մատրիտ]]
{{!}}align=center{{!}}5:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383156.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}13
{{!}}29 հոկտեմբեր, 2011
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Մալյորկա ՖԱ|Մալյորկա]]
{{!}}align=center{{!}}5:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383206.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}14
{{!}}1 նոյեմբեր, 2011
{{!}}{{դրօշ|Չեխիա}} Վիքթորիա (Պլզեն)
{{!}}align=center{{!}}4:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/448850.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}15
{{!}}22 հունուար, 2012
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Մալակա ՖԱ|Մալակա]]
{{!}}align=center{{!}}4:1 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383107.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}16
{{!}}19 փետրուար, 2012
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]]
{{!}}align=center{{!}}5:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}''4''
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383336.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}17
{{!}}29 փետրուար, 2012
{{!}}{{դրօշ|Շվեյցարիա}} [[Շուեցարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուեցարիոյ հաւաքական]]
{{!}}align=center{{!}}3:1 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/40/match/466205.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}18
{{!}}7 մարտ, 2012
{{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պայըրն 04 ՖԱ|Պայըրն 04]] 
{{!}}align=center{{!}}7:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}'''5'''
{{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/461064.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}19
{{!}}20 մարտ, 2012
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Կրանատա ՖԱ|Կրանատա]]
{{!}}align=center{{!}}5:3 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383386.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}20
{{!}}2 մայիս, 2012
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Մալակա ՖԱ|Մալակա]]
{{!}}align=center{{!}}4:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383298.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}21
{{!}}5 մայիս, 2012
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Էսպանիոլ]]
{{!}}align=center{{!}}4:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}''4''
{{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383470.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}22
{{!}}9 յունիս, 2012
{{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլիոյ հաւաքական]]
{{!}}align=center{{!}}4:3 (ա)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/40/match/478455.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}23
{{!}}21 հոկտեմբեր, 2012
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Տեպորտիւո Լա Կորունիա]]
{{!}}align=center{{!}}5:4 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2012-13]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/498952.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}24
{{!}}27 յունուարի, 2013
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Օսասունա ՄՄ|Օսասունա]]
{{!}}align=center{{!}}5:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}''4''
{{!}}[[Լա Լիկա 2012-13]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/499079.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}25
{{!}}15 յունիս, 2013
{{!}}{{դրօշ|Գվատեմալա}} [[Գուատեմալայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գուատեմալայի հաւաքական]]
{{!}}align=center{{!}}4:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Ընկերական խաղ]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/40/match/781608.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}26
{{!}}27 հունուար, 2013
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]]
{{!}}align=center{{!}}3:2 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2013-14]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/798948.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}27
{{!}}18 սեբտեմբեր, 2013
{{!}}{{դրօշ|Նիդերլանդներ}} [[Այաքս (ֆութպոլային ակումբ, Ամըսթըրտամ)|Այաքս]]
{{!}}align=center{{!}}4:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2013-14]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/820432.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}28
{{!}}16 փետրուար, 2014 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Օսասունա ՄՄ|Օսասունա]]
{{!}}align=center{{!}}7:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2013-14]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/799200.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}29
{{!}}23 փետրուար, 2014 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Մատրիտ ՖԱ|Ռեալ Մատրիտ]]
{{!}}align=center{{!}}4:3 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2013-14]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/799210.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}30
{{!}}22 նոյեմբեր, 2014 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սեւիլիա ՖԱ|Սեւիլիա]]
{{!}}align=center{{!}}5:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]]
{{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-sevilla/22-11-2014 թուականին/]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}31
{{!}}25 նոյեմբեր, 2014 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Կիպրոս}} [[ԱՊՈԷԼ ՖԱ|ԱՊՈԷԼ]]
{{!}}align=center{{!}}4:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2014-15]]
{{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/991243.html]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}32
{{!}}7 դեկտեմբեր, 2014 թուականին
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Էսպանիոլ]]
{{!}}align=center{{!}}5:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]]
{{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-espanyol/07-12-2014 թուականին/]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}33
{{!}}18 յունուար, 2015
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Տեպորտիւո Լա Կորունիա]]
{{!}}align=center{{!}}4:0 (հ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]]
{{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/deportivo-barcelona/18-01-2015/]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}34
{{!}}15 փետրուար, 2015
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Լեւանտէ (ֆութպոլային ակումբ)|Լեւանտէ]]
{{!}}align=center{{!}}5:0 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]]
{{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-levante/15-02-2015/]
{{!}}-
{{!}}align=center{{!}}35
{{!}}8 մարտ, 2015
{{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռայօ Վալեկանօ]]
{{!}}align=center{{!}}6:1 (տ)
{{!}}align=center{{!}}3
{{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]]
{{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-rayo-vallecano/08-03-2015/]
{{!}}}
'''Արդիւնքին մէջ։ 30 հեթ թրիք, 4 պոկեր, 1 պենտատրիկ. 32-ը «[[Պարսելոնա (ֆութպոլային ակումբ, Պարսելոն)|Պարսելոնայի]]» կազմին մէջ, 3-ը «[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթինի]]» կազմին մէջ:'''
|title-style = color: #EA252A; background-color: #1F3B66; border: 1px #aaaaaa solid
|content-style = text-align: left
}}

== Աղբիւրներու յղումներ ==
&lt;div class=&quot;references&quot; style=&quot;height: 250px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{ծանցանկ|2}}
&lt;/div&gt;
== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.leomessi.com/ Լիոնել Մեսսիի պաշտօնական կայքը] {{ref-es}}
* [https://web.archive.org/web/20110903171616/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html Լիոնել Մեսսիի բաժինը «Պարսելոնա» ֆութպոլային ակումբի պաշտոնական կայքին մէջ] {{ref-en}}
* [http://www.fcbarcelona.com/web/english/index.html «Պարսելոնայի» պաշտօնական կայքէջը] {{ref-es}}, {{ref-en}}, {{ref-ar}}
* [http://www.barca.am/ «Պարսելոնայի» հայկական ֆան կայքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225170956/http://www.barca.am/ |date=2016-02-25 }} {{ref-hy}}

{{Wikiquote|Լիոնել Մեսսի}}

{{Golden Boy մրցանակակիրներ }}
{{Ոսկե գնդակի մրցանակակիրներ}}

[[Ստորոգութիւն:24 Յունիսի ծնածներ]]
[[Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ]]</text>
      <sha1>lnv6adb7mzlfb2me02ktcobrl7xtil1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայաստան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824</id>
    <revision>
      <id>257497</id>
      <parentid>256600</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397348" sha1="nhc06b4ipeo2b6garzn3iafl2a1frki" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ երկիր}}
'''Հայաստանի Հանրապետութիւն,''' [[Կովկաս|Անդրկովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջանի պետութիւն` [[Եւրոպա]]&lt;nowiki/&gt;յի եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] սահմանագլխուն, [[Հարաւային Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ։

Հայաստանը ժողովրդավար պետութիւնն մըն է, մշակութային հարուստ ժառանգութեամբ։ Աշխարհի ամենահին քաղաքակրթութիւններէն մէկուն ժառանգորդն է եւ սակայն ներկայ տարածքը Պատմական Հայաստանի ([[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական Բարձրաւանդակ]]) մէկ փոքր մասն է միայն։

Քաղաքական տեսանկիւնէն ընդունուած է իբրեւ [[եւրոպա]]կան երկիր․ բնօրրան հնդեւրոպական մշակոյթներու եւ քրիստոնէութեան։ Մեծ դեր ունեցած է անոնց տարածման։

Հիւսիսէն սահմանակից է [[Վրաստան]]ին, [[արեւելք]]էն՝ [[Ազրպէյճան]]ին, հարաւ-արեւելքէն՝ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]], [[հարաւ]]էն՝ [[Իրան]]&lt;nowiki/&gt;ին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ազրպէյճանի սահմաններուն մէջ գտնուող [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի Ինքնավար Հանրապետութեան, [[արեւմուտք]]էն՝ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]]։

[[21 Սեպտեմբեր]] [[1991]]-ին համաժողովրդական հանրաքուէով, Հայաստանը կը վերանկախանայ (տե՛ս [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն]])։ Հայաստանի բնակչութեան 99%-ը «Այո» կ՛ըսէ անկախութեան եւ Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը կ՛ընդունի «Անկախութեան մասին հռչակագիր»-ը, հռչակելով Հայաստանի Հանրապետութեան (ՀՀ) անկախութիւնը։

Սեպտեմբեր 21-ը կը նշուի իբրեւ Ազգային Տօն։

Պետական լեզուն [[հայերէն]]ն է, իսկ գիրը՝ 5-րդ դարասկիզբին [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի ստեղծած հայկական գիրը։

Պետական կրօնը [[քրիստոնէութիւն]]ն է («&lt;nowiki/&gt;[[Հայ Առաքելական Եկեղեցի]]&lt;nowiki/&gt;»ն 301 թուականէն ի վեր)։ Հայաստան առաջին երկիրն է որ ընդունեց քրիստոնէութիւնը իբրեւ պետական կրօն։

[[Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն|Հ․Հ․ Սահմանադրութիւնը]] ընդունուած է [[5 Յուլիս]] [[1995]]-ին եւ փոփոխութիւն կրած է [[27 Նոյեմբեր]] [[2005]]-ին՝ համաժողովրդական հանրաքուէով մը։

Հայաստան Միջազգային եռեսունհինգէ աւելի կազմակերպութիւններու անդամ է, ինչպէս՝ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն]] (ՄԱԿ), [[Եւրոպական Խորհուրդ]], [[Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն]] (ԱՊՀ), եւ այլն։ 2015 թուականէն [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] մէջ անոր թեկնածութիւնը նկատի առնուած է։

== Անուան ստուգաբանութիւն ==

[[Պատկեր:Hayk statue.JPG|ձախից|մինի|[[Հայկ նահապետ]] ([[Նոր Նորք համայնք]])]]

Հայոց անուանադիր նախնին [[Հայկ նահապետ|Հայկ]]ն է։ Սերունդները հետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ ''հայկազունք, հայք, հայեր,'' հայերու երկիրը՝ [[Հայք]], ''Հայոց աշխարհ''։ Միջնադարին «Հայ» արմատին կ՛աւելնայ պարսկական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի ''երկիր'', ''տարածք'' իմաստը։ Այդպէս «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը ''Հայաստանի'' կը փոխուի։

[[Մովսէս Խորենացի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Միքայէլ Չամչեան]]&lt;nowiki/&gt;ի համաձայն՝ «Արմենիա» անունը սկիզբ առած է [[Արամ]] անունէն, որ [[Հայկ Նահապետ]]&lt;nowiki/&gt;ի ուղիղ ժառանգորդն էր։

Ըստ Սրապոնի, Արմենիա անունը ծագած է Արղոնաւթեան արշաւանքին [[Ոսկէ Գեղմ]]ը ''χρυσόμαλλο δέρας'' [[Յունաստան]] տանելու ընթացքին [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]] ափերուն շրջագայող Արմէն նաւավարէն։ Սակայն այս առասպելը աւելի նոր է քան Հայկ եւ Արամի անուններէն առաջացած բնիկ հայ-արմեն ցեղանունին։

Իսկ [[20-րդ դար]]ու հայ պատմաբան [[Լէօ]]&lt;nowiki/&gt;ի համաձայն «Արմէն »անունը [[Յունական դիցաբանութիւն|յունական առասպել]]&lt;nowiki/&gt;ի հերոս Արմենիոսի անունէն առաջացած է, երբ ինք եւ իր ժողովուրդը գալով [[Թեսալիա]]յէն՝ ([[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մայր ցամաքամասին կեդրոնական նահանգ, ուր կը յղուի Արղոնաւթեան արշաւանքի գաղափարը) բնակած են [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհին]] տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող հայկական ծագումով ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։&lt;ref&gt;{{գիրք
 |հեղինակ = Լեո
 |մաս = 
 |վերնագիր = Երկերի ժողովածոյ
 |բնօրինակ = 
 |հղում = 
 |հրատարակություն =
 |պատասխանատու խմբագիր =
 |վայր = Երեւան
 |հրատարակչություն = 
 |թվական = 
 |հատոր = 1
 |էջերի թիվ = 
 |մեջբերվող էջեր =
 |ISBN =
}}&lt;/ref&gt;

Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան [[Վրացիներ|վրացական]] տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ [[Հայկ Նահապետ|Հայկ]]&lt;nowiki/&gt;ը, վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը եւ կովկասեան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։&lt;ref&gt;Հ․ Գ․ Ժամկոչյան «Հայոց պատմություն&lt;/ref&gt; Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի ([[Ծոփք]]-[[Քոմմակենէ]]) անունով Հայաստանը կը կոչեն ''Սոմխեթի'', ժողովուրդին՝ ''սոմեխներ''։

Հայաստանը օտարները (աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով) կը կոչեն Արմենիա՝ [[յունարէն]]՝ ''Αρμενία'' {{lang-en|Armenia}}, {{lang-ru|Армения}}, {{lang-ar|أرمينيا}}, {{lang-fa|ارمنستان}}, {{lang-de|Armenien}} եւայլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ(ն)» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են [[ասորեստան]]ցիներ&lt;nowiki/&gt;ն ու [[բաբելոն]]ցիներ&lt;nowiki/&gt;ը։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է [[Յունաստան|յոյներ]]&lt;nowiki/&gt;ու եւ [[Փիւնիկիա|փիւնիկեցիներ]]&lt;nowiki/&gt;ու միջոցով։ Ասորեստանի Ք․Ա․ 1300 արձանագրութիւնները Հայաստանը «Նայիրի» կը կոչեն: Հայաստան անունը նշուած է Աքքատի թագաւոր Նարամ Սինի սեպագիր արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ՝ Ք․Ա․ 2000, Արմանի երկիրը անունով, ինչպէս նաեւ [[Պեհիսթունի արձանագրութիւն|Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան]] մէջ, Ք․Ա․ 515, Արմենի անունով։

Յունարէնով Արմենիա ''Αρμενία'' անունին կը հանդիպինք Միլիթեցի (Միլիթոս ''Μίλητος'' , Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ) Հեքաթէոսին (կամ Էքաթէոս) արձանագրութիւններուն մէջ, Ք․Ա․ 476։ Իրոտոթոս ''Ηρόδοτος'' պատմաբանը Ք․Ա․ 440 կը գրէ․- «''Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι''», այսինքն՝ հայերը զինուած էին Ֆրիքեացիներուն նման, ըլլալով անոնց գաղթօճախը․․․ (7.73)։ Քանի մը տասնեակ տարիներ ետք, յոյն պատմագէտ եւ զօրավար [[Քսենոֆոն]]ը, իր [[Նահանջ Բիւրուն]] հատորին մէջ, մանրամասնօրէն կը նկարագրէ հայերուն կեանքը, սովորութիւնները, անոնց հիւրասիրութիւնը։ Կը նշէ թէ կը խօսին լեզու մը, որ իրեն համար աւելի մօտ է պարսկերէնին։

== Աշխարհագրութիւն ==
[[Պատկեր:South Caucasus Satellite Image.jpg|մինի|Հայկական Բարձրաւանդակ․ նկարուած հարաւային Կովկասի արբանեակէն]]
Հայաստանը, ընդհանրապէս Հայկական Բարձրաւանդակը, շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին առեւտուրի եւ մշակոյթի խաչմերուկ դարձած է, սակայն նաեւ պատերազմներու թատերաբեմ եղած է։ Բարձր լեռներով ու լեռնաշղթաներով պաշտպանուած տարածք է եւ լեռնակղզիի երեւոյթ ունի․ այդ իսկ պատճառով Հայկական Բարձրաւանդակ կամ Հայկական Լեռնաշխարհ կոչուած է։

=== Դիրք եւ տարածութիւն ===
Հայաստան կը գտնուի արեւմտեան Ասիոյ (Կովկաս եւ Միջին Արեւելք կամ՝ Եուրասիա) շրջանին մէջ։ Փոքր Ասիայէն մինչեւ Պարսկաստան երկարող լեռներու եւ բարձրաւանդակներու մէկ մասն է։

[[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական Բարձրաւանդակ]]&lt;nowiki/&gt;ի կամ լեռնաշխարհի տարածութիւնն է մօտաւորապէս 300․000 ք․ քմ․ եւ [[Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] եւ [[Սեւ Ծով]]ու միջեւ քարուղիի երեւոյթն ունի։

Հ․Հ․ սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը, արեւելքէն՝ [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն|Ատրպէյճան]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;ը, հարաւէն՝ [[Իրան|Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ [[Նախիջեւան]]&lt;nowiki/&gt;ը ([[Ատրպէյճան]]) եւ արեւմուտքէն՝ [[Թուրքիա]]&lt;nowiki/&gt;ն։
[[Պատկեր:Satellite image of Armenia in May 2003.jpg|մինի|168x168փքս|Հ․Հ․- նկարուած NASA-ին արբանեակէն, 2003]]

=== Մակերեւոյթ ===
Հայաստան լեռնային երկիր է․ լեռները կը կազմեն անոր 90%-ը, իսկ ծովուն մակարդակէն միջին բարձրութիւնը՝ 1700 մեթր է։ Լեռնագագաթներուն պարագային, 3000 մեթրը սովորական բարձրութիւն է։ Հարուստ է նաեւ բլրաշարքերով եւ լեռնաշղթաներով։ Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր լեռը [[Արագած]]&lt;nowiki/&gt;ն է (4090 մ․) եւ ամենամեծ լիճը [[Սեւանայ Լիճ|Սեւան]]&lt;nowiki/&gt;ն է՝ 1417 քառ. ք․մ․։ Իսկ հայկական բարձրաւանդակի ամենաբարձր լեռը Արարատն է ([[Մեծ Մասիս]] գագաթով՝ 5165 մ․) եւ լիճերէն [[Վանայ լիճ]]ը ամենամեծը՝ 3760 ք․ քմ. մակերեսով (նախապէս [[Ուրմիոյ Լիճ|Ուրմիոյ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ն էր, սակայն լիճ թափուող գետերու ջուրն անխնայ օգտագործելու պատճառով անոր մակերեսը զգալիօրէն նահանջած է), իսկ [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ը ծովու մակերեսէն աշխարհի ամենաբարձր լիճերէն է։

Հարթ տարածքները լեռնադաշտեր են, թիւով քիչ եւ ծովու մակերեսէն շատ բարձր։

=== Կլիմա եւ բուսականութիւն ===
[[Պատկեր:Արագածի ալպիական արգելավայր, ՎԱՍ 01.jpg|մինի|Արագածի ալպիան պատսպարանը]]
Հայաստան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ եւ անոր կլիման ցամաքային է․ սաստիկ ձմեռ, իսկ ամառը կիզիչ եւ չոր։ Անձրեւները անբաւարար են ու այդ պատճառով բուսականութիւնը հարուստ չէ։ Սակայն [[Սեւ Ծով|Սեւ]] եւ [[Կասպից Ծով|Կասպից]] ծովերուն հետ դրացիութիւնն ու լեռնալանջերուն դիրքը կլիման կ՛այլազանեն։

==== Խոնաւ ու կանաչապատ շրջաններ ====
Սեւ Ծովուն ափամերձ [[Ճորոխ գետ]]ի աւազանը եւ Բիւրակնեան լեռները բաւարար անձրեւ կ՛ընդունին։ Նոյնպէս արեւմտեան [[Եփրատ գետ|Եփրատ]]&lt;nowiki/&gt;ի հովիտը, [[Կուր գետ]]&lt;nowiki/&gt;ի աւազանը, [[Հայկական Տաւրոս]]&lt;nowiki/&gt;ի լեռնալանջերը, իսկ Հ․Հ․ մէջ՝ Սեւանի եւ Զանգեզուրի շրջանները։

==== Արեւով հարուստ, անձրեւով աղքատ շրջաններ ====
[[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ին, Վանայ լիճին աւազանին եւ [[Արածանի]]&lt;nowiki/&gt;ի հովիտի մէջ անձրեւի քանակը անբաւարար է եւ այդ պատճառով կ՛օգտագործուին ոռոգման արուեստական միջոցներ։

==== Ցած ջերմաստիճաններով շրջաններ ====
[[Էրզրում]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Կարս]]&lt;nowiki/&gt;ի սարահարթերը ձմրան եղանակին ամէնէն ցած ջերմաստիճանները կ՛արձանագրեն ( -30° եւ -35° միջեւ)։

=== Բուսական եւ կենդանական աշխարհ ===
[[Պատկեր:Որոտանի կիրճը.jpg|մինի|Որոտանի կիրճը եւ Սատանի կամուրջը․ Սիւնիք]]
''Տե՛ս [[Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ]]''

Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը մեծ դեր խաղցած է անոր կենդանական աշխարհի հարստութեան։ Միջին հաշուով կան 523 ողնաւոր կենդանիներու եւ 17000 անողնաւոր կենդանիներու տեսակ։ Իսկ Հայկական բուսական աշխարհը ունի մօտաւորապէս 3600 տեսակ։

==== Բնապահպանում ====
[[Պատկեր:Persian Leopard sitting.jpg|մինի|Կովկասեան յովազ]]
''Տե՛ս բուն յօդուած՝ [[Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ]]''

Հ․Հ․ մէջ, [[1986 թուական|1986]]-էն սկսեալ կը հիմնուին առաջին յատուկ պահպանուող տարածքները։

Ըստ՝ Հայաստանի «Բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներու մասին» օրէնքին ([[1991 թուական|1991]])՝ իբրեւ բնապահպանման տարածքներ արձանագրուած են ազգային պարտէզները, պուրակները, արգելավայրերը եւ բնութեան յուշարձանները : Անոնք (ներառեալ Սեւանայ լիճը) Հայաստանի տարածքին 12,5%-ը կը կազմեն․ չորս ազգային պուրակներ՝ [[Սեւանի Ազգային Պարտէզ|Սեւան]], [[Դիլիջանի Ազգային Պարտէզ|Դիլիջան]], [[Արփի լիճի Ազգային Պարտէզ|Արփի լիճ]] եւ [[Արեւիկ Ազգային Պարտէզ|Արեւիկ]], 26 պատսպարաններ, երեք արգելարաններ՝ ([[Խոսրովի անտառ]], [[Շիկահողի արգելոց|Շիկահողի]], [[Էրեբունիի արգելոց|Էրեբունի]], 5 Բուսաբնական Պարտէզներ եւ 230 բնութեան յուշարձաններ:

Այս տարածքներուն վրայ, տնտեսական գործունէութիւնը սահմանափակելու կամ արգիլելու նպատակով Հայաստանի Կառավարութիւնը սահմանած է պահպանման գօտիներ։ Հոն կը պահպանուին եւ կ՛աճին Հ․Հ․ բուսական եւ կենդանական աշխարհներու տեսակին 60%-ը․ կ՛ ընդգրկեն հազուագիւտ, անհետացման վիճակի մէջ տեսակներ եւ կամ բնիկ տեսակներու գերակշռող մասը, ինչպէս նաեւ՝ վայրի բնիկ պաշարները։ Նշենք թէ, կովկասեան յովազը ենթարկուած էր հետապնդումներու եւ պահպանութեան տակ անցած է միայն 1987 թուականին․ իսկ 2013-ին իրականացուած է էջ յովազի մը նկարահանումը։ Այս ուղղութեամբ Հայաստանի «Վայրի բնութեան եւ մշակութային արժէքներու պահպանման հիմնադրամ»ը (FPWC), Յունուար 2021-ին կը յայտարարէ թէ Հայաստան կովկասեան յովազի բազմացող զոյգ մը պիտի ունենայ։

=== Գլխաւոր դաշտեր, հարթ տարածութիւններ ===
[[Պատկեր:Ararat panorama from Dzorap.jpg|մինի|440x440փքս|Արարատեան դաշտին համայնապատկերը, դիտուած Աղձք գիւղէն]]
Հայաստանի հարթ տարածութիւնները ծովու մակերեսէն բաւական բարձր են։ Շատ շրջաններու մէջ անձրեւի անբաւարարութեան պատճառով արուեստական ոռոգման պէտքութիւնը կայ․ հին ժամանակներէն՝ ինչպէս օրինակ, Ուրարտուի Մենուա թագաւորի օրով կառուցուած 70 քմ․ երկարութեամբ ջրատարը, ծանօթ ալ իբրեւ «Շամիրամի ջրանցք» անունով։

==== Արարատեան դաշտ ====
[[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ը կը գտնուի Հայաստանի կեդրոնը եւ ամենակարեւոր հարթ տարածութիւնն է։ Շրջապատուած է լեռներով, կը տարածուի Արաքս գետի զոյգ ափերուն վրայ եւ երկրագործական հարուստ շրջան մըն է: Անոր մէկ մասը Հ․Հ․ սահմաններուն մէջն է, կ՛երկարի Արարատէն [[Արագած]]։
[[Պատկեր:Արագած լեռը Շիրակի դաշտից.jpg|մինի|Շիրակի դաշտը․ խորին՝ Արագածը]]

==== Հիւսիսային հրաբխային դաշտեր ====
Հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակը օղակուած է լեռներով եւ անոր մաս կը կազմեն [[Արտահանի դաշտ|Արտահան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Ախալքալաքի դաշտ|Ախալքալաք]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Կարսի դաշտ|Կարս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Շիրակի դաշտ|Շիրակ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Տեկորի դաշտ|Տեկոր]]&lt;nowiki/&gt;ի դաշտերը։ Հողը հրաբխային ըլլալով, բերրի է։

==== Արցախի եւ Էրզրումի դաշտեր ====
[[Արցախի սարահարթը|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Էրզրումի սարահարթ|էրզրում]]&lt;nowiki/&gt;ի բարձրադիր սարահարթերը դաշտերու ամբողջութիւն մըն են։ Էրզրումի (Կարին) սարահարթին քանի մը տեղերուն ճահիճներ կան (գոյացած՝ արեւմտեան [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] ջուրերով)։

==== Եփրատ գետի հովիտներ ====
[[Արածանիի հովիտը|Արածանի]]&lt;nowiki/&gt;ի ընդարձակ եւ ջրարատ հովիտը, կ՛ընդգրկէ Ալաշկերտի, Մանազկերտի, Մուշի եւ Խարբերդի դաշտերը, ուր մինչեւ 20-րդ դարասկիզբին կը մշակուէին հացահատիկ, բամպակ, բիրնձ, խաղող եւայլն։

==== Արեւմտեան Եփրատի հովիտ ====
[[Արեւմտեան Եփրատի հովիտ]]ը կ՛ընդգրկէ Դերջանի եւ Երզնկայի հարուստ դաշտերը։

==== Վանայ լիճին աւազանը ====
[[Վանայ լիճին աւազանը|Վանայ լիճին]] հարթ տարածութիւնը կ՛ընդարձակուի լիճին եւ զայն շրջապատող լեռներուն եռանկիւնաձեւ միջոցին միջեւ։

=== Հրաբխային ու յաճախակի երկրաշարժներու ենթակայ երկիր ===
Հրաբխային արտավիժումները ժամանակի ընթացքին յառաջացուցած են կոնաձեւ գագաթներ, ինչպէս օրինակ՝ Արարատը։ Իսկ կան հարթ տարածութիւններ, որոնք ժամանակին ողողուած են լաւաներով։

Երկրաշարժները յաճախակի են․ անոնք կործանիչ եղած են ու են։ Մօտիկ անցեալին, անոնք աւերած են գիւղեր, քաղաքներ, մայրաքաղաքներ․ [[Անի Քաղաք|Անին]]՝ 1319, Ակոռի գիւղը՝ 1840, Տերսիմի (Թունջելի կամ՝ Քարաժայռ) շրջանը, յատկապէս [[Ճապաղջուր]]ը (Պինկէօլ) յաջորդաբար՝ 2003, 2010, 2020 եւ [[Սպիտակի Երկրաշարժ|Սպիտակն]] ու [[Կիւմրի]]ն՝ [[1988 թուական|1988]] [[7 Դեկտեմբեր|Դետեմբեր 7]]-ին։

=== Գլխաւոր լեռնաշղթաներ ===

==== Շրջապատի լեռնաշղթաներ ====
Ծրջապատի լեռնաշղթաները Հայկական Բարձրաւանդակին հարաւը եւ հիւսիս-արեւմուտքը կը գտնուին։ Անոնք են՝ լայնանիստ [[Հայկական Տաւրոս]]&lt;nowiki/&gt;ը Ընձաքիարս եւ [[Արտոս լեռ|Արտոս]] (3554 մ․) բարձր գագաթներով, [[Կորդուաց լեռներ|Կորդուաց]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Կոտուր Զագրոշեան Լեռնաշղթայ|Կոտուր-Զագրոշ]]&lt;nowiki/&gt;ը (Սուրովա գագաթով)՝ Զագրոշին վրայ կը գտնուի Խանասորի լեռնանցքը (ծանօթ՝ [[Խանասորի Արշաւանք|Խանասորի արշաւանքէն]]), [[Արսիան-Մեծրաց լեռներ|Արսիան-Մեծրաց]]&lt;nowiki/&gt;ը (Սողանլուղ)՝ հարուստ անտառներով եւ հանքային ջուրերով, Լազիստանի սահմանային լեռները ([[Սեւ Ծով]]ուն ափերուն զուգահեռ)՝ Պարխարեան, Խաղտիաց, եւ Արեւելեան Պոնտական, հանածոներով հարուստ [[Անդիպոնտական լեռներ|Անդիպոնտական]] լեռները՝ որոնց գլխաւոր գագաթն է ջուրի բազմաթիւ հոսանքներու աղբիւր [[Ծաղկաւէտ (լեռնագագաթ)|Ծաղկաւէտը]] (3076 մ․)։

==== Կեդրոնի լեռնաշղթաներ ====
[[Պատկեր:Munzur Valley, Ovacik.JPG|մինի|Մնձուրի լեռնաշղթան եւ համանուն հովիտը]]
Կը գտնուին Հայկական Բարձրաւանդակին կեդրոնը։ Անոնք են՝ հրաբխային [[Հայկական Պար (լեռնաշղթայ)|Հայկական Պարը]] Սինակ, [[Սուկաւէտ (լեռնագագաթ)|Սուկաւէտ]] (3445 մ․) եւ [[Այծպտկունք (լեռնագագաթ)|Այծպտկունք]] (3174 մ․) գագաթներով, մինչեւ [[Թոնտուրէկ լեռ (Թոնտրակ)|Թոնտուրէկ]] երկարող [[Շարիան-Ծաղկանց]]ը եւ հրաբխային եւ ջրարատ [[Մնձուր-Բիւրակնեան (Պինկէօլ)|Մնձուր-Բիւրակնեանը (Պինկէօլ)]] [[Սրմանց (լեռնագագաթ)|Սրմանց]] գագաթով (3250 մ․) որ ծնունդ կու տայ [[Արաքս (գետ)|Արաքս]] գետին։

==== Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաներ ====
Կ՛երկարին Հայկական Բարձրաւանդակին հիւսիս արեւելեան մասին, Մեծն Կովկասեան լեռնաշղթային զուգահեռ։ Բաժնուած են երեք մասերու՝ հիւսիսի, կեդրոնի, հարաւի եւ հարաւ-արեւելեան։

===== Հիւսիսային մաս =====
[[Աղդաւալար (լեռնաշղթայ)|Աղդաւալար]]․ կը գտնուի Կարսին հիւսիսը։ Իսկ լեռները Աճառա-Իմերեթեան, Սուրամի եւ Թրիալէթի Հայկական Բարձրաւանդակին սահմանամերձ են։

===== Հարաւ-արեւելեան մաս =====
Արցախի լեռներն ալ մաս կը կազմեն Փոքր Կովկասին։ Արցախի լեռնաշղթային ամենաբարձր գագաթը Կուսանացն է (2832 մ․)։

===== Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններուն մէջ =====
Հ․Հ․ սահմաններուն մէջ կը գտնուին [[Փոքր Կովկաս]]ի կեդրոնի եւ հարաւի լեռնաշղթաները։

====== Կեդրոնի մաս ======
[[Պատկեր:Вид на крепость Качахакаберд из селения Колатак,2.JPG|մինի|Սիւնիքի բարձրաւանդակ]]Աւելի բարձր են հիւսիսային մասի լեռներէն։ Անոնք են՝ [[Վիրահայոց լեռնաշղթայ|Վիրահայոց]] եւ [[Խոնաւի լեռնաշղթայ|Խոնաւի]] լեռներ, [[Բազումի լեռնաշղթայ|Բազումի]] (ամենաբարձ գագաթը՝ [[Ուրասար (լեռնագագաթ)|Ուրասար]] 2992 մ․) եւ [[Ծաղկունեանց լեռնաշղթայ|Ծաղկունեանց]] լեռներ ու [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ը շրջապատող [[Փամպակի լեռնաշղթայ|Փամբակի]], [[Գանձակի լեռնաշղթայ|Գանձակի]], [[Վարդենիսի լեռնաշղթայ|Վարդենիսի]] (ամենաբարձր գագաթը՝ [[Վարդենիս (լեռնագագաթ)|Վարդենիս]] 3522 մ․) [[Գեղամայ լեռնաշղթայ|Գեղամայ]] (ամենաբարձ գագաթը՝ [[Աժտահակ (լեռնագագաթ)|Աժտահակ]] 3597 մ․), [[Սեւանի լեռներ|Սեւանի]] ([[Փերեզակ (լեռնագագաթ)|Փերեզակ]] գագաթով 3290 մ․) եւ [[Թեքսարի լեռնաշղթայ|Թեքսարի]] (ամենաբարձր գագաթը՝ [[Սեմասար (լեռնագագաթ)|Սեմասար]] 3379 մ․) լեռնաշղթաները։

====== Հարաւային մաս ======
Փոքր Կովկասի բարձրագոյն ծայրամասն է։ Կ՛ընդգրկէ [[Զանգեզուրի (Սիւնաց, լեռնաշղթայ)|Զանգեզուր]]&lt;nowiki/&gt;ի կամ Սիւնաց լեռնաշղթան, ամենաբարձր գագաթներով՝ Զանգեզուրի․ Կապուտջուղ (3906 մ․), [[Իշխանասար (լեռնագագաթ)|Իշխանասար]] (3550 մ․), [[Ծղուկի լեռներ]] ([[Թրասար (լեռնագագաթ)|Թրասար]] գագաթ՝ 3954 մ․), ինչպէս նաեւ Բարգուշատի լեռնաշղթան՝ ամենաբարձր [[Արամազդ (լեռնագագաթ)|Արամազդ]] գագաթով (3392 մ․)։ [[Օձասար լեռ|Օձասար]] (2415 մ.)՝ Նախիջեւանի շրջան։

=== Գլխաւոր առանձին լեռները ===

==== Պատմական Հայաստան ====

===== Արարատ =====
[[Պատկեր:Bashindzhagian ararat.jpg|մինի|Արարատ․ հեղինակ՝ Գէորգ Բաշինջայեան, 1912]]
Արարատ կամ Մասիսներ հրաբխային չոր լեռները, կոնաձեւ գագաթներով կը գտնուին Հայկական Բարձրաւանդակին կեդրոնը, Թուրքիոյ եւ Հ․Հ․ սահմանին։ [[Մեծ Մասիս]]&lt;nowiki/&gt;ի գագաթը (5156 մ․) ծածկուած է յաւերժական ձիւնով, իսկ անոր կողերուն կը գտնուին խորունկ ձորեր։ [[Փոքր Մասիսի]] բարձրութիւնն է 3925 մ․։

===== Կարսի շրջան =====
[[Ալամ լեռ|Ալամ]] (2517 մ․), [[Ալաջա (լեռ, Կարս)|Ալաջա]] (2695 մ․), [[Աղադաւալար (լեռնագագաթ)|Աղադաւալար]] (2427 մ․), [[Զիարեթ (լեռ, Կարս)|Զիարեթ]] (2782 մ․) եւ [[Ընկուզուտ լեռ|Ընկուզուտ]] (2800 մ․) լեռներ։

===== Արտահանի շրջան =====
[[Մենաբերդ լեռ|Մենաբերդ]], [[Բաշիւրդ լեռ|Բաշիւրդ]] (3230 մ․) եւ [[Մեծ Եղնախաղ (լեռնագագաթ)|Մեծ Եղնախաղ]] (3042 մ․)՝ Եղնախաղի լեռնաշղթայի լեռնագագաթ, Հ․Հ․, [[Վրաստան]]ի եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] սահմանագծին։

===== Էրզրումի ([[Կարին|Կարին)]] շրջան =====
[[Պատկեր:Ararat valley panorama.jpg|մինի|440x440փքս|[[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտի]] համայնապատկերը «&lt;nowiki/&gt;[[Չարենցի Կամար (յուշարձան)|Չարենցի կամար]]&lt;nowiki/&gt;»էն]]
[[Արսենեակ (լեռ)|Արսենեակ (]]2415 մ․), [[Աբուսարդաղ լեռ|Աբուսարդաղ]] (2810 մ․), [[Ագրակ (լեռ)|Ագրակ]], [[Ասկերդաղ լեռ|Ասկերդաղ]], [[Բուղաթափա (լեռ, Մեծրաց լեռներ)|Բուղաթափա]] (2741 մ․), [[Բուրուլ լեռ|Բուրուլ]] (2500 մ․), [[Զիւան լեռ|Զիւան]]։

===== Երզնկայի, Էլազիղի (Խարբերդ) եւ Տիարպեքիրի շրջաններ =====
Սեպուհ (3030 մ․), [[Արղանա (լեռ)|Արղանա]], [[Զիչ լեռ|Զիչ]], [[Էլիդաղ լեռ|Էլիդաղ]], [[Աւլաման լեռ|Աւլաման]] (Էլամունի)։

===== Թունճելիի (Քառաժայռ կամ [[Տերսիմի գաւառ|Տերսիմ)]] շրջան =====
[[Պատկեր:Msho Dasht 001.jpg|մինի|[[Մշոյ դաշտ]]]]
[[Արջասար]], [[Բերկրի]], [[Զաւակատուր լեռ|Զաւակատուր]], [[Զիարեգ լեռ|Զիարեգ]] (2800 մ․), [[Օձուտ լեռ|Օձուտ]]։

===== Մալաթիայի շրջան =====
[[Բերդաճահուկ լեռ|Բերդաճահուկ]] եւ [[Գարագան լեռ|Գարագան]] լեռներ։

===== Մուշի շրջան =====
[[Անդոկ լեռ|Անդոկ]], [[Ֆռֆռքար լեռ|Ֆռֆռքար]] եւ [[Զանգակ լեռ|Զանգակ]] լեռներ։

===== Սասնոյ եւ Պիթլիսի շրջաններ =====
[[Մարաթուկ Լեռ|Մարաթուկ]] (Մարութայ սար), [[Օշուտ (լեռ)|Օշուտ]], [[Ֆարհանդա լեռ|Ֆարհանդա]]։

===== Վանայ լիճին աւազանի շրջանը =====
Վանայ լիճը կ՛եզերեն հիւսիսէն՝ [[Սիփան]] (4434 մ․) եւ արեւմուտքէն [[Նեմրութ (հրաբուխ)|Նեմրութ]] կամ՝ Սարակն (3050 մ․) լեռները։

* ''[[Վանայ լիճ]]&lt;nowiki/&gt;ին արեւմուտքը գտնուող Նեմրութ հրաբխային լեռը պէտք չէ շփոթել Հայկական Բարձրաւանդակին հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին գտնուող [[Նեմրութ լեռ|Նեմրութ]] լեռնագագաթին հետ, որուն վրայ յայտնաբերուած են Կոմմագենի Անտիոքոս Ա․ Երուանդունի թագաւորին (Ք․Ա․ 69 - 34) կառուցած դամբարանաբլուր-սրբավայրը (Տաւրոսեան լեռնաշղթային արեւմտեան մաս)։''

==== Հայաստանի Հանրապետութիւն ====

===== Արագած =====
Հ․Հ․ ամենաբարձր լեռը՝ [[Արագած]]․ կը կոչուի նաեւ «Արագած քառագագաթ» իր չորս գագաթներուն համար։ Կը գտնուի Հ․Հ․ [[Արագածոտն]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]&lt;nowiki/&gt;ի մարզերուն միջեւ։ Բարձրագոյն գագաթն է՝ 4095 մ․։ Ջրառատ եւ կանաչագեղ լեռ է։ Անոր լանջին կը գտնուի [[Բիւրականի աստղադիտարան]]ը։

===== Ուրիշ լեռներ =====
[[Կլոր Թառ (լեռ)|Կլոր Թառ]], [[Ծղուկ լեռ]], [[Մեծ Իշխանասար]] (3549 մ․), [[Ուղտասար]], [[Պայտասար]] (3177 մ․, [[Կոտայքի մարզ]]) ։

==== Լեռնաշղթաներու եւ լեռներու պատկերասրահ ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot;&gt;
Հայկական բարձրաւանդակը, դիտուած Հայկական Տաւրոսի Նեմրութ լեռէն, 26-6-2015.jpg|Հայկական բարձրաւանդակը, դիտուած Հայկական Տաւրոսի Նեմրութ լեռէն՝ 26-6-2015
Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Արտոս լեռը․ դիտուած Վանայ լիճին [[Աղթամար կղզի]]էին (դէպի հարաւ)
Ծաղկավետ 3076 մ.jpg|Ծաղկաւէտ գագաթ․ Անդիպոնտական լեռնաշղթայ
Demirkazik Crest of Aladag Mountains in Nigde Turkey.jpg|Հայկական Տաւրոս․ լեռնաշղթային մաս մը
Tendurek Dagi NASA.jpg|Թոնտուրէկ
Munzur Valley, Ovacik.JPG|Մնձուր Բիւրակնեան լեռնաշղթան
Arakatz001.jpg|Արագած քառագագաթ
Trialeti Range at khashuri district.jpg|Թրիալէթի լեռնաշղթայ, Փոքր Կովկաս, Վրաստան
Karmir Aghek.jpg|Վիրահայոց լեռնաշղթայ, Հ․Հ․, Վրաստանի սահմանին վրայ
Mount Azhdahak from Mt. Spitakasar, 2013.06.23 - panoramio.jpg|Գեղամայ լեռնաշղթայ
Vardenis 012.jpg|Վարդեսնիսի լեռնաշղթայ
Zangezur mountains, Sisian.jpg|Զանգեզուրի լեռնաշղթայ
Kaňon řeky Karkar, Náhorní Karabach.jpg|Արցախի լեռնաշղթայ․ [[Կարկառ գետ|Կարկառ]] գետի կիրճը
Իշխանասար լեռնազանգված 2.jpg|Իշխանասար․ Զանգեզուրի լեռնաշղթայ
Ararat 3d version 1.gif|Արարատ լեռ․ Մեծ ու փոքր Մասիսները, 3D պատկեր
Mount Nemrut (1).JPG|Նեմրութ լեռնագագաթ․ արեւելեան կողմի սրբավայրը։ Հայկական Տաւրոս լեռնաշղթային արեւմտուքը։
Արեւածագը Նեմրութ լեռէն՝ հայկական Տաւրոս կեռնաշղթայ, նկար՝ 2015.jpg|Արեւածագը հայկական բարձրաւանդակին վրայ, դիտուած Նեմրութ լեռէն՝ հայկական Տաւրոս լեռնաշղթայ, նկար՝ 2015.
Palandoken Erzurum 2009.JPG|Այծպտկունք 3174 մ․
Çiyayê Kosedaxê û Gulsosin.JPG|Սուկաւէտ․ Հայկական Պար
Suphan 01.jpg|Սիփան լեռ
Nemrut Vulcano.jpg|Նեմրութ (հրաբուխ լեռ), Վանայ լիճին հարաւ-արեւմուտքը
Girê Diran Mereto Shimeshîr Sason 2012.JPG|Մարաթուկ կամ Մարութայ սար
Lake Sev 03.jpg|Մեծ Իշխանասարի գագաթը եւ վարը՝ Սեւ լճակը
Oughtasar-Lac (6).jpg|Ուղտասար եւ համանուն լճակը
Պայտասար 3177 մ.jpg|Պայտասար, Կոտայքի մարզ
Aramazmountaina.jpg|Բարգուշատի լեռներ, Սիւնիք
&lt;/gallery&gt;

=== Հայաստանի գետերը ===
Հայաստանը ջրարատ երկիր է։ Ջուրի հոսանքներուն մեծ մասը առուներ եւ գետակներ են, որոնց մեծամասնութիւնը կանոնաւոր ընթացք չունի։ Անոնք լեռնային են եւ հետեւաբար արագահոս եւ աղմկալի։ Երբեմն կը գահավիժին եւ ջրվէժներ կը ձեւացնեն։ Գետերուն մեծամասնութիւնը մեծ գետերուն հարկատուներն են։ [[Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր գետերու ցանկ|Մեծ գետեր]]&lt;nowiki/&gt;ը՝ [[Եփրատ գետ|Եփրատ]], [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիս]], [[Ճորոխ]], [[Ալիս Գետ|Ալիս]], [[Արաքս (գետ)|Արաքս]] եւ [[Կուր]], Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս ելլելով կը թափին շուրջի ծովերուն մէջ։

==== Արաքս գետ եւ իր հարկատուները ====
[[Պատկեր:Arasrivermap.jpg|մինի|Արաքս գետի քարտէսը]]
[[Արաքս (գետ)|Արաքս]] կամ Արազ․ կը կոչուի նաեւ «Մայր Արաքս», որովհետեւ Հայաստանի միակ մեծ գետն է, որ ամբողջութեամբ կը հոսի Հայկական Բարձրաւանդակին մէջ։ Երկարութիւնն է՝ 933 քմ․։ Արաքսը Բիւրակնեան լեռներէն բխող առուներու միացումէն ծնունդ կ՛առնէ։ Կը ճեղքէ Հայկական Պարը եւ կը մտնէ Արարատեան դաշտ։ Անոր կանոնաւոր ընթացքը աղմկալի կ՛ըլլայ Զանգեզուրի եւ Արցախի լեռներուն միջեւ, երբ ստիպուած հունը կը նեղցնէ, որպէսզի անցնի խոր կիրճերէն։ Ապա, կը մտնէ Ատրպէյճան, ուր կը միանայ [[Կուր|Կուր գետին]] եւ կը թափի [[Կասպից Ծով]]։

===== Արաքս գետին գլխաւոր հարկատուները =====
Արաքսը Արարատեան դաշտին մէջ կ՛ընդունի իր գլխաւոր հարկատուները։

====== Արաքսի աջափնեայ հարկատուներ ======
[[Դեղին գետ|Դեղին]] եւ [[Կարմիր գետ|Կարմիր]] գետեր։ Դեղին գետի աջակողմնեան հարկատուն Մակու (պատմական [[Տղմուտ (գետ)|Տղմուտ]]) գետակն է։[[Պատկեր:Akhurian River Gorge.jpg|մինի|Հայկական Բարձրաւանդակ․ Ախուրեան գետի կիրճը]]

====== Արաքսի ձախափնեայ հարկատուներ (Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ) ======

* [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան]], 186 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Արփի լիճ|Արփի]] լիճէն ու կ՛ոռոգէ Շիրակի դաշտը։ Արաքս չթափած, կը միանայ [[Կարս գետ|Կարս]] գետին եւ ուղիղ հարաւ կ՛իջնէ։   
* [[Քասախ]], 1480 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի Փամբակի լեռներուն հարաւային լանջերէն եւ կ՛անցնի [[Աշտարակ]] եւ [[Օշական Գիւղ|Օշական]] գիւղերուն մէջէն։ Ամրան ընթացքին, գետին ջուրերը մինչեւ Արաքս չեն հասնիր, որովհետեւ կ՛օգտագործուին ոռոգման համար։
* [[Հրազդան գետ|Հրազդա]]&lt;nowiki/&gt;ն կամ Զանգուն, 141 քմ․ երկարութեամբ․ սկիզբ կ՛առնէ Սեւանայ լիճէն։ Կ՛անցնի Հ․Հ․ [[Երեւան]] մայրաքաղաքին մէջէն։
* [[Ազատ (գետ)|Ազատը]], 55 քմ․ երկրութեամբ, կամ Գառնին եւ [[Վետին գետ|Վետին]]․ կը բխին Գեղամայ լեռներէն։ 
* [[Արփա գետ|Արփա]], 128 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի Թեքսարիի լեռնաշղթայէն։ Անոր ջուրերուն մեծ մասը արուեստական միջոցով՝ փապուղի, կը թափի [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]], վերջինս չորացումէ փրկելու համար։ 
*[[Ողջի գետ|Ողջի]], 82 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Կապուտջուղ (լեռնագագաթ)|Կապուտջուղ]] լեռէն։ Գլխաւոր հարկատուն [[Կապուտջուղ (գետ)|Կապուտջուղ]] գետն է։ 
* '''Որոտան եւ իր հարկատուները'''․ [[Որոտան գետ|Որոտան]] գետի երկարութիւնն է՝ 178 քմ․։ Ան կը բխի [[Սիւնիքի բարձրաւանդակ]]&lt;nowiki/&gt;ի հիւսիս-արեւմտեան լանջերէն՝ 3045 մ․ բարձրութեան վրայ գտնուող Խալխա լճակէն։ Որոտան գետի վրայ կառուցուած են ջրելեկտրական մատակարարման երեք կայաններ եւ չորս ջրամբարներ ([[Սպանդարեանի ջրամբար|Սպանդարեան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Անգեղակոթի ջրամբար|Անգեղակոթ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Տոլորսիի ջրամբար|Տոլորս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Շամբիի ջրամբար|Շամբ]]&lt;nowiki/&gt;ի)։ Որոտանի հարկատուներն են՝ [[Աղբաշգետ (գետակ)|Աղբաշգետ]], [[Այրիգետ (գետակ)|Այրիգետ]], [[Արագլիջուր (գետակ)|Արագլիջուր]], [[Բռնակոթ (գետակ)|Բռնակոթ]], [[Գիժգետ (գետակ)|Գիժգետ]], [[Զայ (գետակ)|Զայ]], [[Ծործոր (գետակ)|Ծործոր]], [[Լորագետ (գետակ)|Լորագետ]], [[Կըշկոշտի (գետակ)|Կըշկոշտի]], [[Ձկնարածի (գետակ)|Ձկնարածի]], [[Ղուռիգետ (գետակ)|Ղուռիգետ]], [[Մադան (գետակ)|Մադան]], [[Միլիցաթոռ (գետակ)|Միլիցաթոռ]], [[Մուխուրթորեան (գետակ)|Մուխուրթորեան]], [[Նորաւան գետակ|Նորաւան]], [[Շաղատ (գետակ)|Շաղատ]], [[Շամբ (գետակ)|Շամբ]], [[Շաքի (գետակ)|Շաքի]] (անոր ջրվէժներէն ամենածնօթն է [[Շաքիի Ջրվէժ|Շաքիի ջրվէժը]]), [[Սալվարդ (գետակ)|Սալվարդ]], [[Սառնակունք (գետակ)|Սառնակունք]], [[Սիսիան (գետակ)|Սիսիան]], [[Սուլթանլու (գետակ)|Սուլթանլու]], [[Վաղատնի (գետակ)|Վաղատնի]] եւ [[Ուղտի աչք (գետակ)|Ուղտի աչք]]։

==== Եփրատ գետ եւ իր հարկատուները ====
Եփրատը Միջին Արեւելքի մեծ գետերէն է։ Ունի 2700 քմ․ երկարութիւն, որուն 800-ը միայն Հայաստանի մէջ կը գտնուի։ Եփրատը Տիգրիսին միանալով կը կազմեն [[Շաթ էլ Արապ]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ կը թափին [[Պարսից Ծոց]]։ Եփրատը կը կազմուի [[Արեւմտեան Եփրատ]] եւ Արեւելեան Եփրատ ([[Արածանի|Արածանի)]] գետերու միացումով։[[Պատկեր:Tigr-euph.png|մինի|Եփրատ եւ Տիգրիս գետերուն հոսքը․ Կը թափին Պարսից Ծոց]][[Արեւմտեան Եփրատ]]ը կը բխի Անդիպոնտական լեռներուն Ծաղկաւէտ գագաթէն։ Անոր հոսքը ընդհանրապէս հանդարտ է։ [[Դերջան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Երզնկա]]&lt;nowiki/&gt;յի դաշտերէն անցնելէ ետք, [[Խարբերդ]]&lt;nowiki/&gt;ի դաշտին մէջ կը միանայ Արածանիին։ Յոյները զայն կ՛անուանէին Թիլէվոաս (''Τηλεβόας''), որ կը նշանակէ՝ «․․․որուն ձայնը կամ աղմուկը մինչեւ հեռուները կը հասնի» (''τηλέ'' «հեռու», ''βόας'' «կանչը»)։

[[Արածանի]]&lt;nowiki/&gt;ն կամ Արեւելեան Եփրատը ծնունդ կ՛առնէ Թոնտուրէկ լերան մօտէն։ Արագահոս եւ ջրառատ է։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են՝ [[Շարիան գետ|Շարիան]], [[Մանազկերտ գետ|Մանազկերտ]], [[Խնուս գետ|Խնուս]], [[Բիւրակ գետ|Բիւրակ]] եւ [[Մեղրագետ]] գետերը։ [[Մուշ]]ի դաշտը ոռոգելէ ետք, [[Խարբերդի դաշտ|Խարբերդի]] դաշտին մէջ Արեւմտեան Եփրատին միանալով՝ կը կազմեն Եփրատ գետը։

==== Տիգրիս գետ եւ իր հարկատուները ====
Տիգրիսն ալ, Եփրատի նման, Միջին Արեւելքի մեծ գետերէն է։ Անոր երկարութիւնը՝ մինչեւ Եփրատին հետ միացումին, 1900 քմ․ է։ Ան ալ կազմուած է իր երկու ճիւղերուն միացումով՝ Արեւմտեան Տիգրիս եւ Արեւելեան Տիգրիս։

[[Արեւմտեան Տիգրիս]]ը (կամ՝ Արղանա) [[Ծովք լիճ]]էն եւ Տաւրոսեան լեռներէն բխող վտակներու միացումէն ծնունդ կ՛առնէ։ Անոր կարեւոր հարկատուներն են՝ [[Ամբար գետ|Ամբար]], Քաղիրդ (Պաթման)՝ [[Սասուն գետ]], [[Արզան գետ|Արզան]]։ Հոսելով դէպի հարաւ եւ ապա արեւելք՝ կը հանդիպի ու կը միանայ Արեւելեան Տիգրիսին։

[[Արեւելեան Տիգրիս]]ը (թրք․՝ Պոթան գետ) [[Հայկական Տաւրոս]] եւ Կորդուաց լեռներէն բխող վտակներու միացումն է։ Կը հոսի դէպի արեւմուտք եւ Սղերդ քաղաքին հարաւ-արեւմուտքը հասնելով կը միանայ Արեւմտեան Տիգրիսին։ Արեւելեան Տիգրիսին հարկատուներն են [[Մոկս գետ|Մոկս]], [[Խիզան գետ|Խիզան]], [[Բաղէշ գետ|Բաղէշ]] (թրք․՝ Bitlis Çayı ) [[Խարզան գետ|Խարզան]]։ Իսկ Արեւմտեան Տիգրիսին միանալէ ետք Տիգրիս գետի վտակներն են [[Խապուր գետ|Խապուր]], [[Մեծ Զաբ գետ|Մեծ Զաբ]], [[Բարազգիր գետ|Բարազգիր]] եւայլն։

==== Ճորոխ գետ եւ իր հարկատուները ====

[[Ճորոխ գետ]]&lt;nowiki/&gt;ը ջրառատ եւ արագահոս գետ է։ Կը բխի Ճորոխի լեռնաշղթայի Չորմայրի գագաթէն ([[Կարին]]էն 50 քմ․ հիւսիս)։ Լեռները ճեղքելով եւ 345 քմ․ հոսելէ ետք, [[Սեւ Ծով]] կը թափի։ Անոր կարեւոր հարկատուներն են՝ [[Օլթի գետ|Օլթի]], [[Թորթում գետ|Թորթում]], Բերտա եւ Աջարա։
[[Պատկեր:Turkey-kizilirmak el.svg|մինի|Ալիս Գետը]]

==== Ալիս գետ ====
[[Ալիս Գետ|Ալիս գետը]] ծնունդ կ'առնէ [[Փոքր Ասիա]], Հայկական Բարձրաւանդակին հիւսիս արեւմտեան մասի [[Անդիպոնտական լեռներ]]ու արեւմտեան հատուածներէն։ Կը հոսի երկու ուղղութեամբ։ Գետը՝ երկու ճիւղերը միանալէ ետք, Սեւ Ծով կը թափի։ Երկայնքը 1182 քմ․ է։

==== Կուր գետ եւ իր հարկատուները ====

[[Կուր|Կուր գետ]]&lt;nowiki/&gt;ը Անդրկովկասի մեծագոյն գետն է՝ 1500 քմ․ երկարութիւն ունի։ Սկիզբ կ՛առնէ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] [[Փոքր Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի հարաւ-հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակէն՝ [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի Տայք նահանգի Արծիան (Արսիան) եւ անոր շարունակութիւնը կազմող Մեծրանց (այժմ Սողանլուղ) լեռներէն։ Հայկական Բարձրաւանդակին կը պատկանի անոր վերին հոսանքը։ Կ՛ոռոգէ [[Արտահանի դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Արաքս գետին հետ միանալով, կը թափի [[Կասպից ծով|Կասպից Ծով]]։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են՝ [[Խրամ գետ|Խրամ]] (որուն գլխաւոր հարկատուն Հ․Հ․ մէջ հոսող [[Դեբետ (Ձորագետ)]] գետն է), Հ․Հ․ մէջ հոսող [[Աղստեւ գետ|Աղստեւ]] եւ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]] [[Թարթառ գետ|Թարթառ]] գետերը։

==== Ուրիշ գետեր ====
* [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]], 45 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Սեւանի լեռներ]]էն (Հայաստանի ու Ատրպէյճանի սահմանագլուխ) եւ կը թափի [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճ]]։
* [[Աշոցք (գետ)|Աշոցք]], 20 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Ջաւախքի լեռնաշղթայ]]էն։ [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեանի]] ձախ վտակն է։
* [[Գաւարագետ]], 50 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Գեղամայ լեռնաշղթայ]]էն եւ կը թափի Սեւանայ լիճ։
* [[Վարդենիս (գետ)|Վարդենիս]], 116 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Վարդենիսի լեռնաշղթայ]]&lt;nowiki/&gt;ի լարջերէն՝ 3215 բարձրութեամբ եւ կը թափի Սեւանայ լիճ։
* [[Ձկնարած (գետ)|Ձկնարած]], 16 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի Սիւնիքի բարձրաւանդակէն եւ կը թափի [[Սպանդարեանի ջրամբար|Սպանդարեանի]] ջրամբարը։
* [[Գորիս (գետ)|Գորիս]] (Վասարակ կամ Զանգեզուրի գետ), Որոտան գետի հարկատուներէն է 29 քմ․ երկարութեամբ․ կը բխի [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] Մեծ Իշխանասար լեռնագագաթէն։

==== Ստորերկրեայ գետեր ====
Հայաստանի տարածքին կան 8000-է աւելի աղբիւրներ։ Հ․Հ․ հարուստ է ստորերկրեայ աղբիւրներով, որոնք ընդհանրապէս մեծ գետերուն՝ [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան]], [[Մեծամօր (գետ)|Մեծամօր]], [[Աշոցք (գետ)|Աշոցք]], [[Գաւառագետ (գետ)|Գաւառագետ]], [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]], [[Գորիս (գետ)|Գորիս]] եւ [[Ազատ (գետ)|Ազատ]], վտակներն են։ Ստորերկրեայ աղբիւրներուն 96% կ՛օգտագործուի խմելու համար, այդ պատճառով բնապահպանման խնդիր է անոնց ջուրերուն մաքրութեան պահպանումը։ Անոնց կարեւոր մասը նաեւ հանքային է՝ հարուստ քիմիական տարբեր բաղադրութիւններով, ինչպէս օրինակ՝ [[Արարատ (հանքային ջուր, Արարատ)|«Արարատ»]], [[Արզնի (հանքային ջուր)|«Արզնի»]], [[Բջնի (հանքային ջուր)|«Բջնի»]], [[Դիլիջան (հանքային ջուր)|«Դիլիջան»]], [[Լիճք (հանքային ջուր)|«Լիճք»]], [[Լոռի (հանքային ջուր)|«Լոռի»]], [[Հանքաւան (հանքային ջուր)|«Հանքաւան»]], [[Ջերմուկ (հանքային ջուր)|«Ջերմուկ»]], [[Սեւան (հանքային ջուր)|«Սեւան»]] եւ ուրիշ հանքային ջուրեր։

==== Ջրվէժներ ====
[[Թորթումի ջրվէժ]] (Էրզրումի շրջան), Մենչունայի՝ Արդուին, Գուագուայ՝ [[Արածանի]]ի աւազան ([[Տարօն|Տարօն)]], Գռլաւուկի՝ Սեբաստիայի նահանգ, Գոչանի՝ [[Ակն]], Խարերդի նահանգ, Քասախի՝ Արագածոտն, [[Գեղարօտի ջրվէժ|Գեղարօտի]]՝ Արագածոտն, [[Թռչկանի Ջրվէժ|Թռչկանի]]՝ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] եւ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] սահման, Աղուանի՝ [[Մեղրագետ]]&lt;nowiki/&gt;ի ձախ վտակին վրայ ([[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]), [[Շաքիի Ջրվէժ|Շաքիի]]՝ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], Շըռռանի՝ Գորիս գետի աւազանին վրայ ([[Քարահունջ]], Սիւնիք), [[Ջերմուկի Ջրվէժ|Ջերմուկի]]՝ (Արփա գետի աւազան, [[Վայոց Ձոր]]), Հերհերի՝ (Հերհեր, Վայոց Ձոր)։

==== Գետերու, ջրվէժներու պատկերասրահ ====
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Botan Valley.jpg|Արեւելեան Տիգրիս գետին հովիտը
Պատկեր:BatmanDam-July2012-01.JPG|Արեւմտեան Տիգրիս գետին ջրամբարը
Պատկեր:Murat 06.jpg|Արեւելեան Եփրատ կամ Արածանի
Պատկեր:Kemaliye, Erzincan.jpg|Արեւմտեան Եփրատ․ երբ կ՛անցնի [[Երզնկա]]յէն&lt;nowiki/&gt;յէն
Պատկեր:Yusufeli Çoruh Valley 11.jpg|Ճորոխ գետ
Պատկեր:Areni village.jpg|Արփա գետը կը ճեղքէ Արենի գիւղը
Պատկեր:Togana Ter-Ter river e-citizen.jpg|Թարթառ գետը
Պատկեր:Agstev3.JPG|Աղստեւ գետը Դիլիջանը կը ճեղքէ
Պատկեր:Օշականի հնգաթռիչք կամուրջը.jpg|Քասախ գետը եւ Օշականի հնգաթռիչք կամուրջը
Պատկեր:Tumo Center for Creative Technologies (wide angle).jpg|Հրազդան գետ, Երեւան․ նկարին կեդրոնը՝ «Թումօ ստեղծարար արուեստագիտութեան կեդրոն»ը։
Պատկեր:Ազատի կիրճը ուշ ամռանը.jpg|Ազատ գետին կիրճը ուշ աշնան
Պատկեր:Sisian Bridge.JPG|Որոտանը կը ճեղքէ Սիսեանը
Պատկեր:Spandaryanresvoir.jpg|Սպանդարեանի ջրամբարը
Պատկեր:Գետ Սիսիան.jpg|Սիսիան գետ․ Որոտանին հարկատուներէն
Պատկեր:Տոլորսի ջրամբար.jpg|Տոլորսի ջրամբար
Պատկեր:Vorotnavank 2013 20.jpg|Ծործոր գետը կ՛անցնի Որոտնավանքէն
Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|Շաքիի ջրվէժը
Պատկեր:2014 Prowincja Sjunik, Rzeka Szaki (02).jpg|Շաքի գետակ
Պատկեր:Debeda River.JPG|Դեբետ գետ
Պատկեր:Kızılırmak- AVANOS - panoramio.jpg|Ալիս գետը
Պատկեր:Tortum Waterfalls.JPG|Թորթումի շրվէժը Յուլիս ամսուն․ Կարնոյ շրջան
Պատկեր:TORTUM ŞELALESİ - panoramio (13).jpg|Մենչունայի ջրվէժ, Արդուին, Հայկական Բարձրաւանդակի հիւսիսը
Պատկեր:Kasakh Waterfall3.jpg|Քասախի ջրվէժ
Պատկեր:Shaki Waterfall, Armenia.jpg|Շաքիի ջրվէժ
Պատկեր:Շինուհայրի ջրվեժ.jpg|Շինուհայրի ջրվէժ, Որոտան գետի ձախ աւաանին վրայ, Սիւնիք
Պատկեր:1 (248)1Jermuk.jpg|Ջերմուկի ջրվէժ
Պատկեր:Հերհերի ջրվեժ.jpg|Հերհերի ջրվէժ, Վայոց Ձոր
&lt;/gallery&gt;

=== Հայաստանի լիճերը ===
Հայաստան հարուստ է մեծ ու փոքր լիճերով, որոնց մեծ մասը հրաբուխի խառնարաններ են։

==== Պատմական Հայաստանի լիճերը ====

===== Մեծ լիճեր =====
[[Ուրմիոյ Լիճ|Ուրմիոյ լիճ]] (Կապուտան ծով)․ ան ամբողջութեամբ Հայաստանի չէ պատկանած։ Ընդարձակ է, սակայն ոչ խորունկ։ Անոր ջուրը չափազանց աղի է։ Ընդհանուր մակերեսը՝ 5800 ք․ քմ․ է։

[[Վանայ լիճ]], պատմութեան ընթացքին կոչուած է նաեւ՝ Նայիրի երկրի ծով, Բզնունեանց ծով, Տոսպայ լիճ եւ Ռշտունեանց ծով․ մակերեսը 3760 ք․ քմ․ է։ Նաւարկելի լիճ է եւ հին տարիներէն նաւարկութեամբ իրարու կը կապէ լճափնեայ գիւղերն ու քաղաքները։ Լիճին մէջ կան չորս կղզիներ՝ [[Աղթամար կղզի|Աղթամար]], [[Լիմ (կղզի)|Լիմ]], [[Կտուց (կղզի)|Կտուց]] եւ [[Արտեր կղզի|Առտեր]]։

===== Գլխաւոր փոքր լիճեր =====
[[Աղայի (լիճ)|Աղայի]]՝ [[Խարբերդ]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջան, [[Անհատակ (լիճ)|Անհատակ]]՝ [[Տերսիմի գաւառ|Տերսիմ]]&lt;nowiki/&gt;ի (Քարաժայռ) շրջան, [[Արղնոյ ծովակ]]՝ Տիգրիս գետի հիւսիսը, [[Արճակ (լիճ)|Արճակ]]՝ [[Վասպուրական]] ([[Վան]]ի արեւելքը եւ ծովու մակերեսէն 1890 մ․ բարձր), [[Բակօ (լիճ)|Բակօ]]՝ Ճորոխի աջ կողմը, [[Տիբսիզ Գիօլ (լիճ)|Տիբսիզ Գիօլ]]՝ [[Պայազիտ]]ի շրջան, [[Դուռնագիօլ (լիճ)|Դուռնագիօլ]]՝ [[Կարսի սարահարթ]], [[Եղիգի (լիճ)|Եղիգի]]՝ Տուրուբերան, [[Զինակեր (լիճ)|Զինակեր]]՝ Ճորոխի աւազան, [[Ծովակ (լիճ)|Ծովակ]] կամ Չըլտըր՝ [[Արտահան]]ի շրջան, [[Ծովք (լիճ)|Ծովք]] կամ Խարբերդի ծով, [[Օրդակ (լիճ)|Օրդակ]]՝ Արտահանի շրջան, [[Թոնրակ (լճակ)|Թոնրակ]]՝ Վասպուրական, [[Թոդորակ (լճակ)|Թոդորակ]]՝ Սեբաստիա, [[Էրհաջի (լճակ)|Էրհաջի]]՝ Սուրմալու, [[Էգրիդիր (լճակ)|Էգրիդիր]]` Հայկական Տաւրոսին արեւմուտքը։[[Պատկեր:Sevan aerial.jpg|մինի|Սեւանայ լիճը տիեզերքէն]]

==== Հայաստանի Հանրապետութեան լիճերը ====
Հ․Հ․ լիճերուն եւ լճակներուն մեծամասնութիւնը բարձրադիր են եւ արձանագրուած՝ [[Հայաստանի Բնապահպանման յուշարձաններու ցանկ|Հայաստանի Բնապահպանման Յուշարձաններու ցանկ]]&lt;nowiki/&gt;ին մէջ։
===== Սեւանայ լիճ =====
[[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ]] կամ Գեղամայ լիճ․ կը գտնուի Հ․Հ․ Գեղարքունիքի մարզին մէջ։ Աշխարհի ամենաբարձր մեծ լիճերէն է․ ծովուն մակերեսէն բարձրութիւնն է՝ 1900 մ․։ Լիճին մակերեսի տարածութիւնն է՝ 1260 ք․ քմ․։

===== Փոքր լիճեր =====

====== Արագածոտնի մարզ ======
[[Ամբերդ (լճակ)|Ամբերդ]], [[Ամբերդալիճ]], [[Լեսինգ (լճակ)|Լեսինգ]], [[Կուրաղբիւր (լճակ)|Կուրաղբիւր]], [[Միրաք (լճակ)|Միրաք]], [[Ումրոյ (լճակ)|Ումրոյ]], [[Քարի Լիճ|Քարի լիճ]]։

====== Արարատի մարզ ======
[[Կապոյտ (լճակ)|Կապոյտ]], [[Կարմրակ (լճակ)|Կարմրակ]], [[Պղտոր (լճակ)|Պղտոր]], [[Վիշապալիճ]]։

====== Արմաւիրի մարզ ======
[[Ակնայ լիճ (Արմաւիր)]], [[Եղեգնուտ (լճակ)|Եղեգնուտ]], [[Մեծամօր (լճակ)|Մեծամօր]]։

====== Գեղարքունիքի մարզ ======
[[Պատկեր:Yerevan Lake 01.jpg|մինի|Երեւանեան լիճ]]
[[Աբդուլհիսար (լճակ)|Աբդուլհիսար]], [[Աղի (լճակ)|Աղի]], [[Արմաղանի (լճակ)|Արմաղանի]], [[Արտանիշ (լճակ)|Արտանիշ]], [[Արփա (լճակ)|Արփա]], [[Գիլի (ջրաճահճային լիճ)]], [[Լայնաձոր (լճակ)|Լայնաձոր]]։

====== Երեւան ======
Երեւանը ունի չորս արհեստական լիճեր՝ ջրամբարներ։

[[Երեւանեան լիճ|Երեւանեան]], [[Վարդավառի (արհեստական լիճ)|Վարդավառ]], [[Երազանք (արհեստական լիճ)|Երազանք]] եւ [[Քանաքերի (արհեստական լիճ)|Քանաքերի]]։ 
[[Պատկեր:Vardavar lake, Lyon park, Yerevan.jpg|մինի|Վարդավառի լիճ, Երեւան]]

====== Լոռիի մարզ ======
[[Դսեղի Ծովեր (լիճ)]], [[Մթնալիճ]]։

====== Կոտայքի մարզ ======
[[Ակնալիճ (ջրամբար)]], [[Ապրէի (լճակ)|Ապրէի]], [[Բազմալիճք]], [[Բարձրունի (լճակ)|Բարձրունի]], [[Լուսնալիճ]], [[Ղազի (լճակ)|Ղազի]], [[Սագերու (լճակ)|Սագերու]]։

====== Շիրակի մարզ ======
[[Անանուն (լճակ)|Անանուն]], [[Արթիկ (լճակ)|Արթիկ]], [[Գիոլլի (լճակ)|Գիոլլի]], [[Կեռլիճ]], [[Շաքրոյ (լճակ)|Շաքրոյ]]։

====== Սիւնիքի մարզ ======
[[Ալ լիճ]], [[Բերդալիճ]], [[Գազանալիճ (կամ՝ Ղազանի)]], [[Գոգիլիճ]], [[Զարդովգիօլ (լճակ)|Զարդովգիօլ]], [[Խոտ (լճակ)|Խոտ]], [[Ծաղկար (լճակ)|Ծաղկար]], [[Ծանծաղ (լճակ)|Ծանծաղ]], [[Կապի (լճակ)|Կապի]], [[Կապոյտ (լճակ)|Կապոյտ]], [[Կապուտան (լճակ, Սիւնիքի մարզ)]], [[Կապտաչ (լճակ)|Կապտաչ]], [[Հայկալիճ]], [[Ճանուտ (լճակ)|Ճանուտ]], [[Շնհեր (լճակ)|Շնհեր]], [[Ոսկելիճ]], [[Պելելիկ (լճակ)|Պելելիկ]], [[Սեւ (լճակ)|Սեւ]], [[Սեւտիրոջ (լճակ)|Սեւտիրոջ]]։

====== Վայոց ձոր մարզ ======
[[Ալագիոզ (լճակ)|Ալագիոզ]], [[Ալակն (լճակ)|Ալակն]], [[Եղէգնալիճ]], [[Հայելի (լճակ)|Հայելի]], [[Մայրադուրք (լճակ)|Մայրադուրք]], [[Սրբալիճ]]։

====== Տաւուշի մարզ ======
[[Գոշի Լիճ|Գոշ]], [[Պարզ լիճ]]։

==== Լիճերու պատկերասրահ ====
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Erchek Lake.jpg|Արճակ լիճ, Վասպուրական
Պատկեր:Cildir 02.jpg|Ծովակ կամ Չըլտըր լիճ
Պատկեր:-Tsghuk mountain S-N 08.jpg|Բերդալիճ եւ Ծղուկ լեռ
Պատկեր:Ayghr lake.jpg|Ակնա կամ Այղր լիճ
Պատկեր:Axyr lich.jpg|Մեծամօր լիճ
Պատկեր:«Արմաղան» հրաբուխը.JPG|Արմաղանի լճակ
Պատկեր:«Ակնա» լիճ1.JPG|Ակնալիճ
Պատկեր:Lernanist, lake Aphrey (01).jpg|Ապրէի լիճ
Պատկեր:Lake Bardzruni - panoramio (1).jpg|Բարձրունի լիճ
Պատկեր:Lusnalidj 06.jpg|Լուսնալիճ
Պատկեր:Անանուն լիճ.jpg|Անանուն լիճ
Պատկեր:Lake Sev 01.jpg|Սեւ լիճ․ դիտուած Մեծ Իշխանասարի գագաթէն (Սիւնիքի բարձրաւանդակ)
Պատկեր:Եղեգնալիճ, Ռինդ 5.jpg|Եղեգնալիճ
Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 02.JPG|Գոշ լիճ
Պատկեր:Parz lich Парз лич.jpg|Պարզ լիճ
Պատկեր:Hazar Gölü.JPG|Ծովք լիճ
Պատկեր:«Աժդահակ» հրաբուխ3.JPG|Աժդահակ լերան խառնարանային լիճը
Պատկեր:Kari Lake.jpg|Քարի լիճ․ 3207 մ․ բարձրութեան վրայ
&lt;/gallery&gt;

== Պատմութիւն ==

=== Նախնադար ===
Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած ու իր պատմական ուղին անցուցած է [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհ]]&lt;nowiki/&gt;ին մէջ։ Այդ հնագոյն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներէն է, որ հարուստ է նախնադարի բոլոր հանգրուաններուն վերաբերող յուշարձաններով։

Քարէ դարը հնագէտները երեք ժամանակաշրջաններու բաժնած են՝ Հին Քարի Դար (''Paleolithic'', մինչեւ Ք․Ա․ 12-րդ հազարամեակ), Միջին Քարի Դար (''Mesolithic'', Ք․Ա․ 12-րդ հազարամեակին մինչեւ Ք․Ա․ 7-րդ հազարամեակին կէսերը) եւ Նոր Քարի Դար (''Neolithic'' Ք․Ա․.7-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ 5-րդ հազարամեակի կէսեր), որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաժնուի առանձին շրջաններու։

Նախնադարեան հասարակութեան ներկայութիւնը Հայաստանի տարածքին սկսած է մօտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ աւարտած է մօտ 100.000 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ այս ժամանակաշրջանէն յայտնաբերուած են քանի մը բացօթեայ հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի յուշարձաններ։ Անոնցմէ յայտնի է Գուգարքի մէջ յայտնաբերուած Հին Քարէ Դարու կայանը, որու տարիքը մօտ 1,8 միլիոն տարի է․ հարաւարեւմտեան [[Ասիա|Ասիոյ]] մարդու մինչեւ այժմ յայտնի հնագոյն կայանն է։ Հնագոյն ժամանակներու մասին հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն նաեւ Ազոխի քարայրը [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] մէջ, Արտին լերան շրջակայքը եւ քանի մը յուշարձաններ [[Արեւմտեան Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ։ Միջին Հին Քարէ Դարու ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհին մէջ աւարտած է մեզմէ մօտաւորապէս 40 հազար տարի առաջ։ Վերին Հին Քարէ Դարը կ՚ընդգրկէ Ք․Ա․ մօտ 40,000-14,000 թուականներու միջեւ ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքին յայտնի են վերին Հին Քարէ Դարէն շուրջ 60 յուշարձան։ Անոնց հիմնական մասը կը գտնուի լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելեան, հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան մասերուն մէջ՝ [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] աւազանին, Կորդուաց աշխարհին, [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիս]]&lt;nowiki/&gt;ի աւազանին մէջ եւ այլուր։

=== Միջին Քարի Դարաշրջան ===
Միջին Քարի Դարուն յուշարձաններու թիւը լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ թերեւս չ'անցնիր 35-ը: Անոնք կը ներառնեն բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր եւ նաեւ՝ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին այսպիսի յուշարձաններ կան [[Ապարանի Դաշտ|Ապարան]]&lt;nowiki/&gt;ի սարահարթին մէջ։

=== Նոր Քարի Դարաշրջան ===
[[Պատկեր:Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|մինի|[[Քարահունջ|Զօրաց Քարեր - Քարահունջ]]]]
Նոր Քարի Դարուն ընթացքին՝ Ք․Ա․ 8-րդ հազարամեակի վերջերը, արդէն գոյութիւն ունէին կազմաւորուած երկրագործական հասարակութիւններ։ 1990-ականներու առաջին կիսուն Սասնոյ գետի արեւմտեան ափին կատարուած պեղումներուն տուեալները կը փաստեն, թէ այդտեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդէս կու գան արդէն Ք․Ա․ 10-րդ հազարամեակէն։ Ուսումնասիրութիւններէն ակնյայտ կը դառնայ թէ [[Հայկական Տաւրոս]]էն դէպի հիւսիս ինկած շրջաններուն մէջ Նոր Քարէ Դարու մշակոյթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիոյ մօտ գտնուող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելեան հատուածի վաղ շերտերուն մէջ բացուած է 1000 քառ. մեթր տարածք ունեցող հրապարակ մը, որու մօտերը պեղուած են այսպէս կոչուած «սալէ կոթողներու տունը» եւ «գանգերու տունը»: Այս ընկերութեան կեանքին մէջ կարեւոր տեղ ունին հաւատալիքներն ու ծէսերը, որոնք գլխաւորաբար կապուած էին նախնիներու պաշտամունքի եւ ցուլի պաշտամունքի հետ։ Պորտաբլուրին մէջ բացայայտուած են [[Երկիր]] մոլորակի վրայ մինչ օրս յայտնի ամենահին տաճարները։ Այդտեղ յայտնաբերուած են մօտ 700 քարէ արձանիկներ։

=== Մետաղի Դարաշրջան ===
Ք․Ա․ 5-րդ հազարամեակի կէսերուն եւ 4-րդ հազարամեակի ընթացքին Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թեւակոխած են Պղինձի Քարի Դար (էնեոլիթ), որուն կը յաջորդէ Մետաղի Դարը (Ք․Ա․ 3-րդ եւ 2-րդ հազարամեակներ)։ Հայկական Բարձրաւանդակը բնակող հասարակութիւնը կը ներկայանայ զարգացման նոյն մակարդակով եւ համասեռ մշակոյթով, որ շուրջ հազար տարի կը պահպանէ մշակութային միասնութիւնը։ Կը տարածուի Կուր-Արաքսեան մշակոյթը. յայտնի է Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը [[Երեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի հարաւարեւմտեան մասին մէջ։ Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակի վերջերուն երկու հարիւրամեակներու մէջ կ՚արմատաւորուին, այսպէս կոչուած, Թռեխք-Վանաձորեան մշակութային համալիրները։ Անոնք ներկայացուած են բացառապէս դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրուած։ Լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի սկիզբէն հանդէս կու գայ տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջին Մետաղի Դարուն մշակոյթը:
[[Պատկեր:Areni-1 cave panorama.jpg|մինի|Արենի քարանձաւ]]

==== Հայկական վաղեմի պետականութիւն ====
Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին հայկական բարձրաւանդակին վրայ Արմէն եւ Հայասա ցեղերու միութեամբ կ՛առաջանայ Արատտա-Արարատի աստուածապետութիւնը, որ հետագային կը կոչուի՝ Արմանում․ յիշատակուած է իբրեւ «սուրբ ծէսերու կամ օրէնքներու երկիր» սումերական «Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը» դիւցազնավէպին մէջ։

Այս ժամանակաշրջանին օտարներու յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, կը ստեղծուին տոհմացեղային (նախարարական) զինուած ուժեր։ Աս կը վկայեն հնավայրերէն եւ հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած դամբարանները՝ Արարատեան դաշտ (Վերին Նաւեր), Արցախ, Գուգառք (Լոռէ բերդ), Թռեղք եւ Սեւանայ լիճ (Լճաշէն), Վանայ լիճի աւազան, Բարձր Հայք, Աղձնիք եւ Ծոփք, ուր գտնուած իրերը «կը պատմեն» հայ թագաւորներուն եւ զօրավարներուն կենցաղին մասին։ Ինչպէս նաեւ, օտար թագաւորներու կամ կառավարիչներու արձանագրութիւնները, ուր վերջիները կը գրեն հայկական ուժերուն դէմ անոնց տարած յաղթանակներուն մասին։

=== Երկաթէ դարաշրջան ===
[[Պատկեր:Ուջան քարայր-կացարան «Ղազարի»13.1-1.JPG|մինի|Ուջան․ կայան-կացարան]]
Հայաստանի մէջ [[Երկաթէ Դար|Երկաթէ դար]]&lt;nowiki/&gt;ը կը սկսի Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին։ Հայկական լեռնաշխարհը՝ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], [[Մուշ]], [[Խնուս]] եւայլն, շնորհիւ իր հարուստ [[Երկաթ Եւ Պողպատ|երկաթ]]&lt;nowiki/&gt;ի պաշարներուն Միջին արեւելքի գլխաւոր մատակարարը կը դառնայ եւ գերիշխող դիրք կ՛ունենայ։ Հայոց ազգային միատարրութիւնը եւ նոյնանման մշակոյթը կը փաստեն գտնուած հնագիտական իրեր (զէնքեր, աշխատանքի գործիքներ, խեցեղէն, մետաղէ իրեր եւ զարդեր) [[Մեծամօր]], [[Հին Շիրակաւան]], [[Վերին Նաւեր]], [[Ուջան]], [[Լճաշէն]], [[Քարաշամբ]], [[Առաջաձոր]], [[Վանաձոր]], [[Թռեղք]], [[Լոռի բերդ|Լոռի Բերդ]], [[Արթիկ]], Հառիճ, Հոռոմ, [[Բարձր Հայք]], [[Արածանի]]ի հովիտ, [[Բալահովիտ]] եւ ուրիշ շրջաններուն մէջ։

Հայկական լեռնաշխարհը բնիկներէն ''հայ'' կ՛անուանուի, իսկ Խաթթերը (կամ Խեթերը) կ՛աւելցնեն ''ասա'' ածանցը՝ (''հայ+ասա'') Հայասա․ այսինքն՝ հայերու երկիր, Հայք։

==== Արմանի երկիրը ====
Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին ընթացքին, կը զօրանայ Սումերներուն պետութիւնը՝ [[Միջագետք]]&lt;nowiki/&gt;ի առաջինը, Աքքատի թագաւորի ատեն։ Անոր յաջորդին Նարամ Սինի ձգած արձանագրութիւններուն մէջ յստակօրէն կը յիշուի Արմանում՝ Արմանի հայերու երկիրը, որ ան յարձակած ու նուաճած է։

==== Հայասա-Ազզի պետութիւնը ====
Ք․Ա․16-րդ դարավերջէն մինչեւ Ք․Ա․ 13-րդ դարուն առաջին կէսի ժամանակաշրջանին մէջ յստակ կ՚ընդգծուի վերոյիշեալ մշակոյթներու խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթումի» հետ զուգորդուող Լճաշէն-Մեծամօրեան մշակոյթի ծաւալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանէն գտնուած հնագիտական իրերէն յատկանշական են ծիսական անօթները, սպիտակ եւ կարմիր գոյներով յարդարուած խեցեղէնը, [[պրոնզագոյն]] դաշոյնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները, աշխատանքի գործիքներ եւ այլ նիւթեր։

Հայասա եւ Ազզի հայկական երկու պետութիւնները իրարու կը միանան եւ Հայասա-Ազզի պետութիւնը (Հայկական բարձրաւանդակին կեդրոնը) կը հիմնուի, Ք․Ա․ 18-րդ մինչեւ Ք․Ա․ 13-րդ դար։ Այս պետութիւնը յաճախակի կռիւներ կը մղէ դրացի Խաթթի պետութեան հետ։ Պետութեան 500 տարուան պատմութեան ընթացքին կը շինուին բերդեր, պարիսպներ եւ ամրոցներ, որոնցմէ նշանաւոր են Ուրա եւ Անի-Կամախ բերդերը։ Կը զարգանան հողագործութիւնը, անասնապահութիւնն ու մետաղագործութիւնը։ Պետութիւնը կը տկարանայ երբ միակամութիւնը կը կորսնցնէ։

=== Պատմական ժամանակաշրջան ===
[[Պատկեր:Black-obelisk.jpg|մինի|Սալմանասար Գ․ քարակոթողը, որուն արձանագրութեան մէջ նշուած է Վանի թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաք Արզաշկունը․ Բրիտանական Թանգարան]]

==== Հայկական առաջին պետութիւններու ձեւաւորում ====
Ք․Ա․ 13-րդ դարուն ընթացքին, Ասորեստանը կը յարձակի Խաթթիի վրայ ու կը յաղթէ։ Ապա, կ՛արշաւէ տկարացած եւ բաժնուած Հայասա-Ազզի պետութեան դէմ․ երեք յարձակումներէ ետք կը յաջողի հայկական բարձրաւանդակը իրեն ենթարկել։ Ասորեստանցիներուն արձանագրութիւններուն մէջ Հայկական Բարձրաւանդակը Նայիրի կը կոչուի։ Ասորեստանցիները Նայիրին կը կողոպտեն, հազարաւոր հայեր Ասորեստան գերի կը տարուին։

Հայկական Բարձրաւանդակը կը կառավարուի հայ ցեղապետերէ մինչեւ Ք․Ա․ 9-րդ դարուն, երբ կը զօրանայ Արամէ թագաւորին պետութիւնը՝ Վանայ լիճին հիւսիս արեւելեան ափին։ Մայրաքաղաքն է [[Արճէշ]] (Արզաշկու) քաղաքը (Ք․Ա․ 860-845)։

Արամէին մահէն ետք, քաղաքական զարգացումները կ՛առաջացնեն հայկական իշխանութիւններու՝ Այրարատեան, Գուգարք, Աղձնիք եւ Սասուն (Արմէ), միաւորումը Վանի Բիայինիլի ([[Վանայ լիճ]]ի աւազանի շրջան․ [[Վասպուրական]]ի Արծրունիներու նախնիկներուն տոհմ) իշխանութեան հովանին տակ՝ [[Վան]]-Տոսպ (Տուշպա) մայրաքաղաքով։ Հայոց Արարատեան թագաւորութիւնը ասորական սեպագիր արտասանութեամբ Ուրարտու կը կոչուի։

[[Մհերի Դուռ]]ին արձանագրութեան մէջ կը նշուի Արծուինի (Արծունիունի) քաղաքի (Աղբակ գաւառ) անունը, իսկ Արծիբիդինի (Արծիւ) եւ Ձիուկունի (Ձուկ) աստուածութիւնները՝ որ կը մարմնաւորեն երկնային եւ ջրային ուժերը, կը խորհրդանշեն հին հայկական Արծրունեաց տոհմի բնապաշտութիւնը։ 
[[Պատկեր:Mhera Door.jpg|մինի|Մհերի Դուռը]]

===== Մհեռի Դուռը =====
[[1823 թուական|1823]] ֆրանսացի պատմաբան Անթուան Ժան Սէն Մարթէն դիպուածով մը Մովսէս Խորենացիին Հայոց Պատմութեան մէջ կը կարդայ [[Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ|Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամ]]&lt;nowiki/&gt;ի մասին։ Կ՛ուզէ իմանալ թէ ո՞ր երկրին թագաւորն է [[Արա Գեղեցիկ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Իր միջամտումով, ֆրանսական կառավարութիւնը Հայկական Բարձրաւանդակ կը ղրկէ գերմանացի հնագէտ՝ Ֆրէտէրիք Շուլցը։ Վերջինս [[Վան]]ի հայերուն օգնութեամբ առաջինը կ՛ըլլայ որ կը գտնէ [[Մհերի Դուռ]]&lt;nowiki/&gt;ը։

Յաջորդող տասնամեակներուն զանազան հնագէտներ պեղումներ կը կատարեն (անգլիացի՝ Հէնրի Լայարտ, իտալացի՝ Փօլ Պոթան, ամերիկացի Տէյվիտ Ռէյնոլտզ եւ ասորի Հորմուզ Ռասսամ)։ Անոնք սեպագիր արձանագրութիւններ եւ հնագիտական իրեր կը գտնեն ու կը յայտնաբերեն Արարատեան Թագաւորութեան պատմութիւնը։

==== Վանի կամ Արարատեան թագաւորութիւն ====
''Հիմնական յօդուած'' ''[[Վանի Թագաւորութիւն]]''
[[Պատկեր:Urartu in comparison with states in 2008-fr.svg|մինի|Ուրարտու․ Ք․Ա․ 743-700]]
Պատմական Հայաստանի տարածքին առաջացած հնագոյն պետութիւնը [[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի թագաւորութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ն է (Ուրարտու)՝ [[Վան]] (Տուշպա․ հետագային՝ Տոսպ) մայրաքաղաքով (Ք․Ա․ 9-րդ մինչեւ 6-րդ դարեր)։ Հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մենուա (Ք․Ա․ 810-786), [[Արգիշտի Ա․|Արգիշտի Ա.]] (Ք․Ա․ 786–764) եւ [[Սարդուրի Բ.]] (Ք․Ա․ 764–735) արքաներու օրով, որոնք [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհ]]&lt;nowiki/&gt;ի տարածքի սահմաններէն դուրս կ՛ելլեն եւ կը հասնին մինչեւ [[Իրան|Արեւմտեան Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը, հարաւային [[Միջագետք]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]] ծովի ափամերձ տարածքները։ [[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ի տարածքին կառուցուած են Թէյշեբայինի, Արգիշտիխինիլի եւ Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անունին հետ կապուած է Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք [[Երեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի անունը։

Վանի թագաւորութենէն մեզ հասած են բազմաթիւ քարէ արձանագրութիւններ, բերդերու ու տաճարներու մնացորդներ, որոնք կը վկայեն պետութեան հարուստ մշակոյթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին։ Ք․Ա. 8-րդ դարու կէսերէն հիմնուած Վանի թագաւորութիւնը կը սկսի տկարանալ եւ անկում կ՚ապրի [[Ասորեստան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Հիւսիսային [[Կովկաս]]&lt;nowiki/&gt;ի ցեղերու՝ սկիւթներու ու կիմմերներու դէմ մղած պատերազմներու հետեւանքով։ Ուրարտուի վերջին թագաւոր Ռուսա Դ․ իշխած է Ք․Ա․ 609–590 (կամ 585) թուականներուն, որմէ ետք Վանի թագաւորութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Հայերը կը շարունակեն բնակիլ ու աճիլ Վանի թագաւորութեան տարածքին։ Արարատեան թագաւորթութեան տարիներ ետք կը յաջորդէ հայկական [[Երուանդունիներ|Երուանդունեաց թագաւորութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։

==== Երուանդունիներու թագաւորութիւն ====

''Հիմնական յօդուած'' ''[[Երուանդունիներ]]''

Արարատեան թագաւորութեան (կամ Ուրարտու) անկումէն ետք, հայերը յաջորդաբար կ՛ենթարկուին մարերուն եւ պարսիկներուն։

Ք․Ա․ 570-ականներուն [[Մերձաւոր Արեւելք|Միջին Արեւելքի]]&lt;nowiki/&gt;ի քաղաքական բեմին վրայ կը յայտնուին [[Երուանդունիներ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Հայաստանի պետական սահմանները կը համընկնին ճիշդ Արարատեան իշխանութեան եւ հայ ժողովուրդի ազգային միաւորման սահմաններուն։ Ասոր մասին կը վկայեն յոյն պատմիչ Իրոտոթոսի (կամ Հերոտոդոսի), ասորի ճանապարհորդ Մար Ապաս Կատինայի եւ ուրիշ շատերուն աշխատութիւնները։ Երուանդ Ա. Հայկազեանի որդին՝ Տիգրան Ա․ (Ք․Ա․ մօտաւորապէս 560–535), պարսից Աքեմէնեան արքայ Կիւրոս Բ. Մեծի հետ Ք․Ա․ 550-ին կը մասնակցի Մարաստանի, իսկ 538-537-ին [[Բաբելոն]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւորութիւններուն դէմ արշաւանքներուն։ Հայկազեան-Երուանդունիները շարունակաբար կը թագաւորեն մինչեւ Ք․Ա․ 3-րդ դարավերջը։
[[Պատկեր:Orontes I.jpg|մինի|Երուանդեան շրջանի դրամ]]
[[Մեծն Աղեքսանտր|Աղեքսանտր Մակետոնացի]]&lt;nowiki/&gt;ի արշաւանքներէն եւ Ք․Ա․ 331 Աքեմէնեան տիրակալութեան անկումէն ետք, Հայաստանի մէջ Երուանդ Գ․ ինքզինք անկախ թագաւոր (Ք․Ա․ 331-300) կը հռչակէ։ Անոր աջակցութեամբ Ք․Ա․ 331 [[Փոքր Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւոր կը հռչակուի զօրավար եւ թերեւս անոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրուայիշտ), ինչպէս նաեւ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն փոքր ասիական քանի մը պետութիւններ՝ Փոքր Հայքի, [[Պոնտոս]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Կապադովկիա|Կապադովկիոյ]] թագաւորութիւնները։

Ք․Ա․ 3-րդ դարու ընթացքին [[Ծոփք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Կոմմագենէի թագաւորութիւնները, ուր նոյնպէս կ՚իշխէին Երուանդունիները, [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;էն կ՚անջատուին։ Անոնք կ՛ունենան սեփական դրամ, կը կառուցեն քաղաքներ ու բերդեր։ Հայաստանը կը կորսնցնէ միասնականութիւնը եւ կը վտանգուի իր անկախութիւնը։ Սահմանամերձ քանի մը շրջաններ կ՚անցնին դրացի պետութիւններուն ազդեցութեան եւ գերիշխանութեան տակ։

Երուանդունիները [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Արաքս (գետ)|Երասխի (Արաքս)]] գետերու միացման մօտ կը հիմնեն [[Երուանդաշատ]] նոր մայրաքաղաքը, իսկ հին մայրաքաղաքը՝ [[Արմաւիր]]&lt;nowiki/&gt;ը (Արգիշտիխինիլի) կը դառնայ հայկական կրօնի եւ պաշտամունքի կեդրոն։

[[Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի մահէն ետք անոր կայսրութիւնը կը բաժնուի քանի մը մասերու եւ անոր զօրավարներէն Սելեւկոս ստանալով մեծ բաժինը, Միջին Արեւելքի մէջ հիմը կը դնէ [[Սելեւկեան Կայսրութիւն|Սելեւկեան Կայսրութեան]], որուն մայրաքաղաք կը հռչակէ [[Անտիոք]] քաղաքը։ Երուանդունիները կը պայքարին անոր բանակներուն դէմ պաշտպանելու համար [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւորութեան անկախութիւնը։[[Պատկեր:Bains publics artaxata arménie.jpg|մինի|Արտաշատի հնագիտական վայր․ հանրային բաղնիքներ]]

Ք․Ա․ 200-ին սելեւկեան բանակին երկու հայ զօրավարներ՝ Արտաշէս եւ Զարեհ, պարտութեան կը մատնեն Երուանդունիները, Հայաստանը Սելեւկեան Կայսրութեան ենթակայ կը դարձնեն, կը տապալեն Երուանդ Դ. եւ յաջորդաբար կ՛իշխեն, Արտաշէսը՝ Մեծ Հայքի եւ Զարեհը՝ Ծոփքի մէջ։
==== Արտաշէսեան թագաւորութիւն ====
''Տե՛ս [[Արտաշէս Ա.|Արտաշէս Ա․]] եւ [[Մեծն Տիգրան]]''

Ք․Ա․ 190-ին Սելեւկեան կայսրութեան թագաւոր Անտիոքոս Գ. Մեծի բանակը [[Հռոմէական Կայսրութիւն|հռոմէացիներուն]] կողմէ կը ջախջախուի [[Մագնեսիայի ճակատամարտ|Մագնեսիոյ ճակատամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Առիթէն օգտուելով [[Արտաշէս Ա.|Արտաշէս]]&lt;nowiki/&gt;ը Մեծ Հայքի մէջ, իսկ Զարեհը Ծոփքի մէջ իրենք զիրենք անկախ թագաւորներ կը յայտարարեն։

Արտաշէս Ա․ (Ք․Ա․ 189-160) կ՛իրականացնէ բազմաթիւ բարեփոխումներ, որոնք կը նպաստեն պետութեան տնտեսութեան զարգացման։ Ռազմական բարեփոխումներուն շնորհիւ, ան կ՛ընդարձակէ երկրի սահմանները եւ կը միաւորէ երկրէն անջատուած սահմանամերձ գաւառները։ [[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ի [[Խոր Վիրապ|Խոր վիրապ]] կոչուող վայրին մէջ կը հիմնէ [[Արտաշատ]] մայրաքաղաքը, որ ժամանակակիցներու կողմէ երբեմն կ՚անուանուէր «Հայկական Կարթագէն», քանի որ քաղաքի կառուցման վայրը ընտրած էր Հանիպալը*, իսկ յոյն պատմիչ Փլութարխոս Արտաշատը կը նկարագրէ իբրեւ՝ «շատ գեղեցիկ քաղաք»։[[Պատկեր:Standard of the Artaxiad dynasty.svg|մինի|Արտաշէսեան հարստութեան դրօշակը]]
*''Հանիպալ․ Կարթագենի զօրավար, քաղաքագէտ եւ ռազմագէտ։ Հռոմէացիները զայն կ՛աքսորեն եւ ան ապաստան կը գտնէ Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ, նաեւ՝ Հայաստան։''
[[Արտաշէս Ա.|Արտաշէս]] իր հաստատած սահմանաքարերու արձանագրութիւններուն զինք կ՛անուանէ․- «Արտաշէս, Երուանդեան թագաւոր, Բարի, Զարեհի որդի»։ [[Պատկեր:Armenian Empire.png|մինի|«Ծովէ ծով Հայաստան» Տիգրան Մեծի հիմնած հայկական կայսրութիւնը]]Հայաստանը Արտաշէսեաններու (կամ Արտաշիսեաններու) ժամանակաշրջանին հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի Արտաշէս Ա․ թոռան՝ [[Մեծն Տիգրան|Տիգրան Մեծի]] օրերուն (Ք․Ա․. 95-55)։ Ան կը գրաւէ Ծոփքը եւ կ՛ազատագրէ պարթեւներու տիրապետութեան տակ գտնուող հայկական հողերը, իսկ Ք․Ա․ 83-ին՝ Սելեւկեաններու պետութեան մայրաքաղաք [[Անտիոք]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ ունէր աւելի քան կէս միլիոն բնակչութիւն։ Տիգրան Մեծի թագաւորութեան շրջանին կազմուած հայկական կայսրութիւնը աւանդաբար անուանուած է «Ծովէ ծով Հայաստան»: Ի նշան հզօրութեան եւ աշխարհակալ պետութեան՝ Ք․Ա․ 80 [[Հայկական Տաւրոս]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջանը Տիգրան Մեծ կը հիմնէ նոր մայրաքաղաք՝ [[Տիգրանակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ կը շրջապատէ բարձր բերդապարիսպներով։ Տիգրանակերտն ու Արտաշատը իրարու հետ կապուած էին «Արքունի ճանապարհ»ով։ Ք․Ա․ 69 մայրաքաղաքը կը գրաւէ հռոմէացի Լուկուլլոս զօրավարը հայ-հռոմէական պատերազմի ընթացքին (Ք․Ա 69-66)։ Ք․Ա․ 66-ին Հայաստանը հաշտութեան ծանր պայմանագիր կը կնքէ․ Տիգրան Մեծ կը հրաժարի իր նուաճած հողերէն եւ կը պարտաւորուի տարեկան 600 տաղանդ (յուն․՝ τάλαντο, դալանտօ) ռազմատուգանք վճարել եւ հարկ եղած պարագային [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] օգնել զօրքով։

Տիգրան Մեծի որդիի՝ [[Արտաւազդ Բ.]], օրերուն (Ք․Ա․ 55-34) Հայաստանը կը դառնայ հռոմա-պարթեւական պատերազմի թատերաբեմ։ Մարկոս Կրասսոսի եւ Մարքոս Անտոնիոսի արշաւանքներու հետեւանքով Հայաստան կը կորսնցէն իր հզօրութիւնը։ 1 թուականին Արտաշէսեան հարստութիւնը վերջ կը գտնէ&lt;ref name=&quot;aghayan_hay_jox_patmutyun_1&quot;&gt;Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 15-21:&lt;/ref&gt;:

==== Արշակունիներու թագաւորութիւն ====
''Տե՛ս [[Արշակունիներ]]''[[Պատկեր:Standard of the Arshakuni Arsacid dynasty.svg|մինի|Արշակունիներու զինանշան]]
[[Արտաշէսեան հարստութիւն|Արտաշէսեան թագաւորութեան]] անկումէն ետք մինչեւ 52 թուական, [[Արտաշատ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ գահ կը բարձրանան [[Հռոմ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Պարթեւաստան|Պարթեւստան]]&lt;nowiki/&gt;ի արքայատոհմերու ներկայացուցիչներ։

59-ին հռոմէական զօրքերը Հայաստան կը ներխուժեն եւ յաջորդաբար Արտաշատն ու [[Տիգրանակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ը կը գրաւեն ու կ՛աւերեն: 62-ին Հռանդէայի (Արածանիի հովիտին մօտ) մէջ հայ-պարթեւական զօրքերը հռոմէացիներուն կը հակահարուածեն․ 63-ին Հռոմի կայսրը՝ Ներոն, կը ճանչնայ Տրդատի գահակալութիւնը։[[Պատկեր:Mesrop_Mashtots_by_Francesco_Majotto.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mesrop_Mashtots_by_Francesco_Majotto.jpg|մինի|154x154px|[[Մեսրոպ Մաշտոց]]. [[Հայ Գիրերու Գիւտ|Հայ գիրերու գիւտ]]&lt;nowiki/&gt;ը, ըստ իտալացի նկարիչ Ֆրանչեսկօ Մաջոտտոյի|alt=]]66-ին Տրդատը թագը Հռոմէն ստացած Հայաստան կը վերադառնայ իբրեւ հայոց թագաւոր եւ հիմը կը դնէ Արշակունիներու հարստութեան (66–428)։

Հայաստանը կը շարունակէ ունենալ համեմատաբար խաղաղ վիճակ մը։ Արտաշատէն ոչ հեռու կը հիմնադրուի նոր մայրաքաղաք [[Վաղարշապատ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ 3-րդ դարասկիզբին Պարսկաստանի մէջ սկսած պարթեւ Արշակունիներուն եւ պարսիկ Սասանեան տոհմերու միջեւ ընդհարումներէն յաղթական կ՛ելլեն Սասանեանները։ [[Սասանեան Պարսկաստան|Սասանեանները]] քանիցս կը փորձեն գահընկեց ընել հայ Արշակունիներուն եւ [[Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ին միացնել Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը։

4-րդ դարասկիզբին՝ [[301 թուական|301]]-ին, հայոց արքայ [[Տրդատ Գ.]] Մեծը (287–330) քրիստոնէութիւնը կ՚ընդունի իբրեւ հայոց պետութեան պաշտօնական կրօն՝ [[Գրիգոր Լուսաւորիչ]] կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ։ Աւատատիրական կարգեր կը հաստատուին։ Տրդատի որդիի՝ [[Խոսրով Գ․ Կոտակ|Խոսրով Գ. Կոտակ]]&lt;nowiki/&gt;ի օրերուն (331–338) կը կառուցուի [[Դուին]] մայրաքաղաքը:

[[Արշակ Բ.]] Արշակունիի օրերուն (350–368) Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ յարաբերութիւնները կը սրուին, ինչպէս նաեւ հայոց թագաւորական ընտանիքին եւ հայ նախարարական տուներու միջեւ լարուածութիւնները։ Հռոմ-պարսկական պատերազմը կը վերջանայ հռոմէացիներուն պարտութեամբ։ Պարսիկներուն անյաջող փորձերը Մեծ Հայքը գրաւելու կը յանգին, երբ դաւադրաբար պարսից արքայ Շապուհ Բ. Երկարակեացը դաւադրութեամբ (309–379) հայոց թագաւորը կը բանտարկէ Անյուշ բերդ։ Արշակի որդին՝ [[Պապ Թագաւոր|Պապ]]&lt;nowiki/&gt;ը, հռոմէացիներու օգնութեամբ գահ կը բարձրանայ։

[[387 թուական|387]]-ին Հայաստանը առաջին անգամ կը բաժնուի երկու մասի։ Հռոմէական (Արեւմտեան) Հայաստանի մէջ թագաւոր կը կարգուի Պապի որդի [[Արշակ Գ.]] (378–389), իսկ մնացեալ մասին՝ [[Խոսրով Դ.]] (384–389)։ Վերջինիս որդի՝ [[Վռամշապուհ]]&lt;nowiki/&gt;ի (389–415) օրերուն, [[405 թուական|405]]-ին, [[Մեսրոպ Մաշտոց]]&lt;nowiki/&gt;ը կը կազմէ [[հայերէն]] [[այբուբեն]]&lt;nowiki/&gt;ը: [[428 թուական|428]]-ին ներքին երկպառակութիւնները կ՛առաջացնեն հայոց պետականութեան կործանումը։

==== Միջնադար ====
''Հիմնական յօդուած՝ [[Բիւզանդական Հայաստան]]''

[[428 թուական|428]]-ին, Հայաստանի արեւելեան մասը կը հռչակուի իբրեւ Պարսկաստանի առանձնայատուկ վարչատարածքային միաւոր՝ մարզպանութիւն։ [[Արեւմտեան Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի որոշ գաւառներ՝ [[Ծոփք]], [[Աղձնիք]], [[Բարձր Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի նահանգներն ու [[Փոքր Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջաններ կը շարունակեն մնալ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական]] (395-էն՝ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]]) կայսրութեան տարածքին մէջ։ Հայաստան այս ժամանակաշրջանին կռուախնձոր կը դառնայ երկու ուժերուն միջեւ, որոնց պատերազմները կատարուելով հայկական հողերուն վրայ, կ՛աւերեն Հայաստանը։ Նոյն վիճակը կը շարունակուի հետագային ու Հայաստան թատերաբեմ կը դառնայ Բիւզանդիոնի եւ արաբներու (ապա սելճուքներու) միջեւ պատերազմներուն։

===== Մարզպանական Հայաստան =====
Մարզպանական Հայաստանի կարգավիճակը ինքնավար պետութիւն է։ Հայ նախարարները եւ բարձրադաս հոգեւորականները կը պահեն իրենց աւանդական իրաւունքներն ու իրաւասութիւնները, պաշտօնակալութիւնները, հայկական բանակը, հարկային համակարգը եւայլն։ Հայ նախարարներու քաղաքական միասնութիւնը կ՚արտայայտուի մէկ բանակով, որ կը գլխաւորէ հայոց սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, ըստ անհրաժեշտութեան Հայոց կաթողիկոսի նախագահութեամբ գումարուող համազգային ժողովով։

Հայաստանի մէջ մարզպան նշանակուած են նաեւ ազգութեամբ հայ մեծատոհմիկ նախարարներ, որոնցմէ առաջինն է [[Վասակ Սիւնի]]ն (443–451)։ 440-ական թուականներուն պարսից արքունիքը մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարութիւնը կը ջնջէ եւ զայն պարսկական նահանգի վերածելու քաղաքականութիւն կ՛որդեգրէ։

Կը յաջորդէ 447-ին տեղի ունեցած աշխարհագիրը (մարդահամար եւ եկամուտներու հաշուառում), մեհեաններու ու ատրուշաններու կառուցումը։ Պարսիկ շահ Յազկերտ Բ. 449-ին յատուկ հրովարտակով հայոց նախարարներէն կը պահանջէ ուրանալ [[քրիստոնէութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ ընդունիլ [[զրադաշտականութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը․ հետեւանքը պիտի ըլլար հայերը հեռանան դրացի բիւզանդացիներէն։ Հայերը կը մերժեն եւ 450-ին կը սկսի [[Վարդանանց Պատերազմ|Վարդանանց պատերազմ]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ կ՚աւարտի [[Աւարայրի Ճակատամարտ|Աւարայրի ճակատամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ով ([[Մայիս 26|26 Մայիս]] [[451 թուական|451]])։
[[Պատկեր:Roman Empire 600 AD.PNG|մինի|Բիւզանդական կայսրութիւնը 600 թուականին]]
Հայերը կը շարունակեն պայքարիլ իրենց ազատութիւնը պահպանելու համար ([[Վահանանց Պատերազմ|Վահանանց պատերազմ]], 481-484, [[Կարմիր Վարդանի ապստամբութիւն]], 571-572)։ Այս պայքարները կ՛աւարտին [[Հայաստանի Երկրորդ Բաժանումը|Հայաստանի երկրորդ բաժանումով]] ([[591 թուական|591]])․ Հայկական Բարձրաւանդակին մեծ մասը կ՛իյնայ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] իշխանութեան տակ:

===== Բիւզանդական Հայաստան =====
Հայաստանի բիւզանդական հատուածին մէջ եւս կայսրերը կը վարեն ձուլման քաղաքականութիւն։ Յուստինիանոս Ա. կայսրը (527–565), որ կը ձգտի վերականգնել նախկին Հռոմէական կայսրութեան հզօրութիւնը, իրեն կ՚ենթարկէ [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]&lt;nowiki/&gt;ն, [[Սպանիա]]ն ու [[Իտալիա|Իտալիոյ]] որոշ գաւառներ։ Ան կը ջնջէ հօրմէ աւագ որդի ժառանգութեան իրաւունքը՝ հայ նախարարական տուներու հզօրութիւնը կը վերանայ եւ անոնք կը վերածուին հասարակ բերդատէրերու։ Մեծ Հայքին մէջ կը ներառնէ Պոնտոսի արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան շրջանները։ Հայ նախարարներուն կը ստիպեն մեկնիլ կայսրութեան սահմաններ՝ պայքարելու թշնամիներու դէմ։ Յիշարժան է [[Սմբատ Բագրատունի]]&lt;nowiki/&gt;ի ըմբոստութիւնը Մորիկ կայսրին դէմ․ բիւզանդացի կայսրը անոր նետել կու տայ [[Պոլիս|Կոստանդնուպոլիսի]] [[կրկէս]]&lt;nowiki/&gt;ին որպէսզի գազանները զայն բզքտեն։ Սակայն անզէն հայ նախարարը յաջորդաբար կը յաղթէ [[ցուլ]]&lt;nowiki/&gt;ին, [[առիւծ]]&lt;nowiki/&gt;ին ու [[արջ]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Ան ազատ կ՛արձակուի։ Բիւզանդիոնի նպատակը՝ հայկական եկեղեցին բիւզանդական եկեղեցւոյ ենթարկել էր. չի յաջողիր։

===== Արմինիա կուսակալութիւն =====
7-րդ դարու 30-ականներուն [[Արաբական թերակղզի]]&lt;nowiki/&gt;ին մէջ տեղի ունեցած քաղաքական ու կրօնական տեղաշարժերու հետեւանքով, կ՛առաջանայ [[Արաբական Խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։ 640–650-ականներուն արաբները երեք անգամ Հայաստան կ՛արշաւեն եւ հայ նախարարները [[Թէոդորոս Ռշտունի]]&lt;nowiki/&gt;ի գլխաւորութեամբ կ՛որոշեն հաշտութեան պայմանագիր կնքել անոնց հետ։

652-ին հայերը [[Ասորիք]]&lt;nowiki/&gt;ի արաբ կառավարիչ Մուաուիայի հետ [[Դամասկոս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ կը կնքեն հայ-արաբական պայմանագիրը՝ Հայաստանը կէս դար ժամանակաշրջանի համար ինքնիշխան կը դառնայ։

698-700 թուականներուն արաբներու հերթական արշաւանքներուն պատճառով, Հայաստանը ինքնավարութիւնը կը կորսնցնէ եւ [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ու [[Աղուանք]]&lt;nowiki/&gt;ի հետ մաս կը կազմէ վարչաքաղաքական մէկ միաւորի՝ Արմինիա կուսակալութեան։ Երկիրը արաբ Ոստիկանը կը կառավարէ, որուն նստավայրը [[Դուին]] քաղաքն է։ Հայերուն կրօնական առաջնորդը՝ հայոց կաթողիկոսը, ինչպէս նաեւ քաղաքական առաջնորդ՝ հայոց իշխանը, կը պահպանեն իրենց դիրքերը։ Արաբ հարկահաւաքի պաշտօնի կողքին կար հայկական համարժէքը՝ իշխանաց իշխանը։ Հայոց այրուձիի հրամանատարութիւնը կը շարունակուի գտնուիլ հայոց սպարապետին ձեռքը։ Միաժամանակ, [[Վասպուրական]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ 9-րդ դարէն կը նշանակուի գահերէց իշխանի պաշտօնը։ Ան կը վերադասէ մնացեալ բերդատէր նախարարներուն։

Արաբական տիրապետութիւնը երկպառակութիւն կը մտցնէ հայ իշխանական շարքերուն մէջ. [[Արշակունիներ|Արշակունի]] թագաւորներու թագադիր ասպետները՝ [[Սպեր]]&lt;nowiki/&gt;ի տէր Բագրատունիները կը կարողանան իրենց շուրջ համախմբել բազմաթիւ նախարարական տուներ, որոնք արաբական քաղաքականութեան կողքին կը միտին սեփական ուժերով պետութիւնը վերականգնել։ Անոնց կը հակառակին [[Տայք]]&lt;nowiki/&gt;ի տէրերը՝ հայոց [[սպարապետ]]&lt;nowiki/&gt;ի պաշտօնի տէր Մամիկոնեանները, որոնք ունին բիւզանդական կողմնորոշում եւ կը փորձեն կայսրութեան զօրքերով դուրս վտարել արաբները Հայաստանէն եւ վերականգնել բիւզանդական գերիշխանութիւնը։

====== Դուինի Եկեղեցական ժողովներ ======

Այս ժամանակաշրջանին [[Դուին]]ի մէջ կը գումարուին եկեղեցական ժողովներ՝ [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (506)|506]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (554)|554]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (609-610)|609-610]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (645)|645]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (648)|648]], [[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (719-720)|719-720]], որոնց նպատակն է պահպանել Հայոց Առաքելական Եկեղեցւոյ անկախութիւնը։

====== Պաւղիկեան շարժում ======
[[Պատկեր:Spread of Paulicanism.png|մինի|Պաւղիկեան շարժման տարածումը Եւրոպա եւ անոր զարգացումը]]
7-րդ դարուն կէսերուն, Բարձր Հայքի Մանանաղի գաւառին մէջ կը ծագի [[Պաւլիկեան շարժում|Պաւղիկեան ժողովրդային շարժում]]&lt;nowiki/&gt;ը՝ ընկերային-կրօնական բնոյթով (հաւասարութեան, ազատութեան եւ անկախութեան գաղափարներ), ու կը տարածուի բիւզանդական եւ արաբական տիրապետութեան կարգ մը շրջաններու մէջ, ընդգրկելով յոյներ, ասորիներ եւ ուրիշ ազգերէ ալ ապստամբներ։ Բիւզանդական կայսրութեան մէջ, անոնք կը հալածուին եւ իրենց ղեկավարը կը սպաննուի։

700 թուականէն ետք, արաբներու կողմէ դրուած ծանր տուրքերը, մեծ թիւով իսլամ ցեղերու բնակեցումը հայ գիւղացիներուն պատկանող հողերուն վրայ, հայկական եկեղեցւոյ եւ հայ նախարարական տուներու տկարացումը (չեն կարողանար հայ ժողովուրդին, գիւղացիին շահերը պաշտպանել), անտանելի կը դարձնեն կացութիւնը։ Չդիմանալով, կարգ մը շրջաններու մէջ հայ գիւղացիներ կ՛ապստամբին հայկական եկեղեցուոյ, հայ նախարարներուն եւ արաբներուն դէմ․ կը կողոպտեն ու կ՛այրեն քանի մը բերդեր եւ վանքեր։

720-ի Դուինի ժողովի ընթացքին, Պաւղիկեանները օրէնքէ եւ կրօնքէ դուրս կը համարուին։ 725-ին, հայ նախարարներուն եւ եկեղեցուոյ բանակը կը յարձակի անոնց դէմ։ Պաւղիկեանները երկար ժամանակ դիմադրելէ ետք, կը պարտուին։ Անոնցմէ շատեր Բիւզանդիոն եւ ապա [[Եւրոպա]] կը փախչին։

Կ՛ենթադրուի թէ անոնց ղեկավարը Պաւղոս (Պօղոս) անունով գիւղացի մըն էր։

====== Թոնդրակեան շարժում ======
Դար մը ետք, [[Թոնդրակ]] գիւղին մէջ ծնունդ կ՛առնէ նոյն գաղափարներով նոր ապստամբութիւն մը՝ [[Թոնդրակեան շարժում]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ կը մերժէ հայ եկեղեցւոյ եւ հայ նախարարական վիճակը։ Հայ գիւղացիներու այս շարժումն ալ կը ճզմուի։

===== Պայքար Հայաստանի անկախութեան վերականգման համար =====
8-րդ դարուն հայերը քանի մը անգամ [[Ապստամբութիւն|կ՛ապստամբին]] Արաբական խալիֆայութեան դէմ, սակայն ապարդիւն, որովհետեւ հայ նախարարական տուներուն միջեւ միակամութիւն չկայ։ Մէկ դարուան պայքարը կ՛աւարտի [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու]] յաղթանակով, որոնք կը գլխաւորեն հայոց պետականութեան վերականգնման պայքարը։[[Պատկեր:David_of_Sasun_2.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:David_of_Sasun_2.JPG|ձախից|մինի|Սասունցի Դաւիթի արձանը Երեւանի մէջ]]8-րդ դարու վերջէն Բագրատունիները կը հովանաւորեն երկրի բոլոր կարեւոր պաշտօնները, եւ գահերէց իշխան/ներ կը նշանակեն իրենց հաւատարիմ զինակիցները՝ [[Արծրունիներ]], [[Սիւնիներ]] ու [[Վրաց Բագրատունիներ]]։ [[Աշոտ Մսակեր]] Բագրատունին կը դառնայ հայոց իշխան եւ իր իշխանութեան տարածքին կը միացնէ Մամիկոնեաններու հայրենիք [[Տարօն]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Տայք]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Կամսարական]] իշխաններուն տարածքները [[Շիրակ (գաւառ)|Շիրակ]] եւ [[Արագածոտն]]:

9-րդ դարու կիսուն՝ 850–855-ականներուն, հայերը արաբական տիրապետութեան դէմ անգամ մը եւս ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնեն։ 850-ին հայերը Հայաստանէն կը հեռացնեն ոստիկան Ապուսեթին, իսկ 851-ին արաբական բանակի գլուխը կ՚անցնի անոր որդի Եուսուֆը։ Հայոց մարզպան եւ իշխանաց իշխան [[Բագրատ Բ. Բագրատունի|Բագրատ Բագրատունիի]] որդիները՝ Աշոտն ու Դաւիթը, կը յաջողին հակահարուածել թշնամիին զօրքերը, իսկ Եուսուֆը կը սպաննուի։ Այս դէպքերը [[Սասունցի Դաւիթ]] դիւցազնավէպին հիմքը կը հանդիսանան։

853–855 թուականներուն պայքարը կը ղեկավարէ Բագրատի եղբօր՝ [[Սմբատ Խոստովանող]]ի որդին [[Աշոտ Ա. Բագրատունի|Աշոտ]]&lt;nowiki/&gt;ը: Ան կը պայքարի սելճուք-թուրք զօրաւոր բանակի դէմ եւ 855-ին յաղթանակով կ՚աւարտի ապստամբութիւնը&lt;ref name=&quot;aghayan_hay_jox_patmutyun_3&quot;&gt;Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 31-37:&lt;/ref&gt;: Աշոտը 855-ին կը դառնայ հայոց իշխան, ապա նաեւ՝ սպարապետ ու իշխանաց իշխան։ Շատերու վկայութեամբ՝ Աշոտին կը պակսէր միայն թագաւորական թագը։ Անոր կը նպաստէ նաեւ 876-ին հայազգի [[Բարսեղ Ա. Մակետոնացի]] կայսեր գահակալումը եւ [[Հայկական (Մակետոնական) հարստութիւն|Հայկական (Մակետոնական) հարստութեան]] հիմնադրումը Բիւզանդիոյ մէջ։ 885-ին կաթողիկոս [[Գէորգ Գառնեցի]]ն [[Բագարան]] քաղաքին մէջ Աշոտին հայոց թագաւոր կ՛օծէ։ Թագ եւ թագաւորական զգեստներ կ՚ուղարկեն [[Պաղտատ]]&lt;nowiki/&gt;ի խալիֆն ու Բիւզանդիոյ կայսրը. հայոց պետականութիւնը կը վերականգնուի [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու դրօշ]]&lt;nowiki/&gt;ի հովանին տակ։

===== Բագրատունիներու թագաւորութիւն =====
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու թագաւորութիւնը]]''[[Պատկեր:Bagratuni flag.svg|մինի|Բագրատունիներու դրօշակը]]
Բագրատունիներու թագաւորութեան սկզբնական շրջանին, Հայաստանին կը միացուին Արշակունեանց թագաւորութեան պատկանող տարածքները։ Սակայն, Արծրունիներուն եւ Բագրատունիներուն միջեւ ընդհարումներուն պատճառաւ, արաբները հայկական լեռնաշխարհ կը մտնեն․ երկիրը կ՛աւերեն եւ հայ ժողովուրդը սովի կը մատնեն։ 9-րդ դարավերջին արաբները Հայաստանէն կը վտարուին։ Կը յաջորդեն 100 խաղաղ տարիներ։

928 [[Կարս]]&lt;nowiki/&gt;ը Հայաստանի մայրաքաղաք կը դառնայ։ Իսկ, [[Աշոտ Գ․ Ողորմած]] (Ողորմած կը կոչուի բարեսիրական գործունէութեան համար․ կը հիմնէ դպրոցներ, հիւանդանոցներ եւ ծերանոցնոր), 961 թուականին կը հիմնէ [[Անի Քաղաք|Անի մայրաքաղաք]]&lt;nowiki/&gt;ը (նախապէս [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեանի գետի]] ափին գտնուող Անի ամրոցը)։

[[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներուն թագաւորութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը կը տկարանայ երբ Բագրատունիներուն ներքին վէճերը Հայաստանը չեն կրնար պաշտպանել Բիւզանդիոնի եւ արաբներու յարձակումներէն եւ արեւելքէն արշաւող սելճուք թուրքերու արշաւանքներէն։ 1045 բիւզանդացիները Անի մայրաքաղաքը կը գրաւեն։ Հայաստան Բիւզանդական կայսրութեան ենթակայ կը մնայ մինչեւ 1071 թուականը, երբ սելճուքները Ալփ Արսլանին ղեկավարութեամբ [[Մանազկերտի ճակատամարտ (1071)|Մանազկերտի ճակատամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ին պարտութեան կը մատնեն բիւզանդկան բանակը եւ Հայաստանը իրենց կ՛ենթարկեն։

====== Հայաստան առեւտուրի կարեւոր կեդրոն ======
Բագրատունիներու ժամանակաշրջանին, Հայաստանի քանի մը քաղաքներ՝ Դուին, Կարս, Անի շուկայի կարեւոր կեդրոններ կը դառնան օգտուելով Հայկական Բարձրաւանդակի դիրքէն․ Արեւելքի (յատկապէս [[Չինաստան]]), Արեւմուտքի (Բիւզանդիոն, Եւրոպա), Հարաւի (արաբական աշխարհ) եւ Հիւսիսի ([[Ռուսիա]]) խաչմերուկը։ Եւրոպական եւ Ասիական ապրանքները կարաւաններու միջոցաւ Հայաստանի շուկաները կը լեցնեն։ Իսկ, Հայաստանն ալ կ՛արտադրէ իր հանքերու հարստութիւնը եւ մանաւանդ [[Որդան Կարմիր]] ներկը։ Շնորհիւ առեւտուրին, Հայաստանի քաղաքները կը զարգանան, կը բարգաւաճին, կ՛առաջանան արհեստներու յատուկ շուկաներ։ Նոյնիսկ, նոյն արհեստին պատկանող վարպետներ համքարութիւններ (արհեստակիցներու ընկերութիւն) կը կազմեն, պաշտպանելու համար իրենց իրաւունքները։

====== Հայաստանի ներքին բաժանումները ======
Բագրատունեանց Թագաւորութեան ընթացքին, Հայաստանը միակամ չէ։ Գոյութիւն ունին փոքր թագաւորութիւններ կամ իշխանութիւններ, որոնք հպատակ են կեդրոնական թագաւորութեան։ Կարգ մը նախարարական տուներ կը բաժնուին Հայաստանի կեդրոնական թագաւորութենէն եւ փոքր թագաւորութիւններ կը հիմնեն իրենց շրջաններուն մէջ․ Արծրունիներ (908 - 1021) եւ Սիւնաց։ Իսկ Բագրատունիներուն Թագաւորութիւնը, ինքնին երեք մասի կը բաժնուի․ Կարսի թագաւորութիւն (հիմնադիր Աշոտ Գ․ Ողորմածին եղբայրը՝ Մուշեղ), [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] կամ Տաշիր-Չորագետի թագաւորութիւն (հիմնադիր Աշոտ Գ․ Ողորմածին զաւակը)։

===== Հայաստան, Սելճուք Կայսրութեան նահանգ =====
[[Պատկեր:Shaddadid.gif|մինի|Հայաստան 11-րդ եւ 12-րդ դարերու ընթացքին]]
Ալփ Արսլանի արշաւանքներուն ընթացքին հայկական քաղաքներն ու գիւղերը կը քանդուին ու կ՛ամայանան, իսկ անոր յաջորդներու օրով, սելճուքներու կայսրութիւնը կը բաժնուի սելճուք պետութիւններու։ 12-րդ դարուն վերջաւորութեան Հայաստանի մեծ մասը կ՛իյնայ սելճուքներու Շահ-Արմէն պետութեան ձեռքը։ Անոնք Հայաստանը կը բնակեցնեն թուրք վաչկատուն ցեղերով։

Հայ նախարարական եւ իշխանական տուները իրենց հետեւորդներով կը գաղթեն Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան շրջանները՝ [[Գուգարք]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]] եւ [[Ուտիք]], ուր Վրաստանի օգնութեամբ (թագաւորը ծագումով հայ բագրատունի տոհմէն՝ Դաւիթ Բ․) հայկական անկախ իշխանութիւն կը հիմնեն։

====== Զաքարեանները ======
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Զաքարեաններ]]''

11-րդ դարուն վերջաւորութեան, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի գաւառի]] հայկական նախարարական տոհմէն Զաքարէ Բ․ եւ Իւանէ Ա․ եղբայրները Վրաստանի Թամար թագուհիին թագաւորութեան տարիներուն իրենց շուրջ կը հաւաքեն հայ նախարարները եւ զօրաւոր բանակ կազմելով կ՛ազատագրեն կեդրոնական եւ հարաւային Հայաստանը ու կը ստեղծեն [[Զաքարեաններ|Զաքարեան Հայաստան]] անկախ պետութիւնը։ Զաքարեաններու ինքնիշխան պետութիւնը գրեթէ կ'ընդգրկէ [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու]] թագաւորութեան տարածքը՝ [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի Այրարատ]] եւ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]] նահանգները, [[Գուգարք]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ,]] եւ [[Ուտիք]] նահանգներու մէկ մասը։ Սակայն, արեւելքէն մոնկոլները կ՛արշաւեն եւ տարիներ տեւող կռիւներէ ետք, մօտաւորապէա 50 տարի գոյատեւած Զաքարեաններու Հայաստանը կը քանդուի եւ [[Մոնկոլ-թաթարներու Տիրապետութիւնը Հայաստանի Մէջ|մոնկոլներուն]] կ՛ենթարկուի։  [[Պատկեր:Mongol Empire map.gif|մինի|Մոնկոլներու պետութեան՝ կայսրութեան զարգացումը]]
===== Հայաստան, Մոնկոլ տիրապետութեան տակ =====
1220 թուականէն սկսեալ, մոնկոլները Հայաստանի շրջանները կը գրաւեն։ Անոնց տիրապետութիւնը Պատմական Հայաստանի հողերուն վրայ կը յատկանշուի ծանր տուրքերով, ներքին պատերազմներով եւ հայերուն կողմէ անյաջող ապստամբութիւններով։

14-րդ դարասկիզբին, մոնկոլներու պետութիւնը երկուքի կը բաժնուի՝ իսլամ եւ հեթանոս։ Անոնց միջեւ եւ հայկական հողերուն վրայ կը սկսի երկարատեւ պատերազմ։ Իսլամ մոնկոլներու Ոսկեայ Հորդա պետութիւնը կը յաղթէ եւ գրաւած շրջաններուն մէջ կ՛որդեգրէ մեղմ քաղաքականութիւն, զարկ տալով տնտեսութեան։ Հայաստան կ՛օգտուի եւ յաջորդող տասնամեակներուն առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։

====== Հայաստանի տնտեսութեան եւ մշակոյթի զարգացումը ======
Ոսկեայ Հորդա պետութեան գերիշխանութեան ընթացքին Հայաստան տնտեսական աճ կ՛ապրի։ Հայ առեւտրականներ կարաւաններով մինչեւ [[Չինաստան]] կը ճամբորդեն ու հայկական արտադրութիւններ կը տանին։ Անոնք իրենց ապրանքները Եւրոպա կը փոխադրեն [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան]] [[Այաս]] նաւահանգիստէն նախ մինչեւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] Ճէնովա եւ [[Վենետիկ]] քաղաքները եւ ապա՝ [[Եւրոպա]]յի մնացեալ երկիրները։

Հայկական եկեղեցին որոշ ազատութիւն կը վայելէ․ կը վերադարձուին հողերը, ուր մեծ թիւով հայ գիւղացիներ կ՛աշխատէին։

Հայկական մշակոյթը թափ կ՛առնէ։ [[Սանահինի Վանք|Սանահինի]], [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի]] եւ [[Գլաձորի համալսարան|Գլաձորի]] վանքերը համալսարաններ կ՛ունենան, ուր հայ վանականներ եւ երիտասարդ ուսանողներ հայկական մատեաններ կ՛ընդօրինակեն։

===== Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը =====
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւններ՝ [[Կիլիկիա]] եւ [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն]]''
[[Պատկեր:Cilician Armenia-fr.svg|մինի|Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը]]
Սելճուք թուրքերուն [[Մանազկերտի Ճակատամարտ (1071)|Մանազկերտի]] մէջ տարած յաղթանակին պատճառով եւ թրքական ցեղերու Հայկական Բարձրաւանդակ ներխուժելէն ետք հազարաւոր հայեր Պատմական Հայաստանէն Կիլիկիա կը տեղափոխուին։ Հայերուն Կիլիկիա հաստատուելուն մէջ, մեծ դեր կ՛ունենայ Բիւզանդական բանակին հայազգի Փիլարտոս հրամանատարը․ ան բարեցակամ կը գտնուի եւ հայ իշխաններուն հողեր կը շնորհէ։

Երեք դարերու ընթացքին (1080-1375) հայերը իրենց բնօրրան՝ հայկական բարձրաւանդակէն դուրս կը հիմնեն նախ իշխանութիւն եւ ապա՝ թագաւորութիւն։ Քաղաքները կը զարգանան, նոյնպէս հայկական մշակոյթը։ Հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը, արհեստները թափ կ՛առնեն։ [[Այաս]] նաւահանգիստը առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։

Հայկական իշխանութիւնները սերտ յարաբերութիւններ կը մշակեն իրենց սահմանակից խաչակիր իշխանութիւններուն եւ անոնց ճամբով՝ Եւրոպայի հետ։ Առաջին անգամն էր, որ հայերը այնքան մօտիկ յարաբերութիւն կ՛ունենան Եւրոպային հետ եւ կ՛ազդուին անոր մշակոյթէն ու քաղաքակրթութենէն։

1375 Կիլիկիան [[Եգիպտոս]]&lt;nowiki/&gt;ի մեմլուքները կը նուաճեն։

===== Թրքական արշաւանքներ =====
[[Պատկեր:OttomanEmpire1566.png|մինի|Օսմանեան կայսրութիւնը 16-րդ դարավերջին]]
[[Պատկեր:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|մինի|Սեֆեւեան Կայսրութիւն 16-րդ / 17-րդ դար]]
14-րդ դարավերջին, Կեդրոնական Ասիայէն Թիմուրլէնկի գլխաւորութեամբ թրքական ցեղեր կ՛արշաւեն։ Անոնք Հայաստանը քարուքանդ կ՛ընեն, հազարաւոր հայեր գերի կը տարուին կամ կը ջարդուին․ հայերու թիւը կը նուազի։ Յաջորդող 4 դարերուն ընթացքին, Հայկական բարձրաւանդակը թրքական ցեղեր կ՛արշաւեն, փոխելով Պատմական Հայաստանի դիմագիծը։

==== Հայաստան Օսմանեան եւ Սեֆեւեան Կայսրութիւններուն միջեւ ====
Հայաստանը 1500-էն մինչեւ 17-րդ դարու կէսերուն [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] եւ [[Սեֆեւեան Կայսրութիւն|Սեֆեւեան]] կայսրութիւններուն միջեւ պատերազմներուն թատերաբեմ կը դառնայ։ Երկու պետութիւններն ալ կ՛ուզեն Հայկական Բարձրաւանդակին տիրապետել։ Պատերազմները կը կատարուին հայկական հողերուն վրայ․ հայ գիւղացին, հայկական գիւղերը եւ քաղաքները կը տուժեն ''(աջին ցուցադրուած 2 պատկերներուն, յստակօրէն կը նկատուի թէ Հայկական Բարձրաւանդակը մշտապէս երկու կայսրութիւններուն միջեւ կռուախնձոր դարձած է)''։ Այս պատերազմները կ՛առաջացնեն հայերու մեծ գաղթը դէպի [[Խրիմ]], [[Լեհաստանի Հայերը|Լեհաստան]], Եւրոպայի զանազան երկիրներ, [[Վրաստան]], [[Պոլիս]] եւ մինչեւ հեռաւոր [[Հնդկաստան]]։

Հայաստան կը բաժնուի երկուքի՝ արեւմտեան (Օսմանեան կայսրութեան ենթակայ) եւ արեւելեան (Սեֆեւեան կայսրութեան ենթակայ)։

===== Հայաստան Օսմանեան տիրապետութեան տակ =====
Օսմանցիները հայկական հողերուն վրայ կը բերեն ու հայկական գիւղերուն մէջ կը բնակեցնեն քրտական վաչկատուն ցեղեր։ Անոնք օսմանցիներուն կողմէ կ՛գտագործուին Սեֆեւեաններուն հետ հաստատած սահմանը պաշտպանել եւ նաեւ բնիկ հայ ժողովուրդը նեղել եւ անոր գաղթը պատճառել։  [[Պատկեր:Six armenian provinces.png|մինի|Օսմանեան կայսրութիւնը 19-րդ դար։ Արեւմտեան Հայաստանի 6 վիլայէթները․ Ձախէն աջ՝ Սվազ կամ Սեբաստիա, Խարբերդ, Տիարպէքիր, Վան եւ հիւսիսը՝ Էրզրում]]1550-ական թուականներուն Կայսրութեան տարածքին, մասնաւորաբար արեւմտեան Հայաստանին մէջ, կը պայթի Ճելալեան (Ճելալիներուն) շարժումը․ բանակը անվճառ կը մնայ եւ մեծ թիւով զինուորներ կ՛ապստամբին։ Շարժումին հետեւանքն է, որ Հայաստանը մեծ վնասներ կը կրէ։ Մեծ թիւով հայեր, ուրիշ քրիստոնեաներու հետ կը գաղթեն (''տե՛ս [[Քերքիրայի հայերը]]'')։

====== Վիլայէթներ ======
Օսմանցիները [[Արեւմտեան Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը 6 վիլայէթներու (վիլայէթ=նահանգ) կը բաժնեն․ [[Էրզրում]], [[Վան]], [[Սեբաստիա|Սվազ]], [[Խարբերդ]], [[Տիարպէքիր]] եւ [[Պիթլիս]]։ Այս նահանգները կը կառավարուին թուրք կառավարիչէ՝ Վալի։

===== Հայաստան Սեֆեւեան տիրապետութեան տակ =====
Սեֆեւեանները թէպէտեւ «Հայաստան առանց հայերու» քաղաքականութիւն չեն գործադրեր, սակայն ծանր տուրքեր կը պարտադրեն։ 17-րդ դարասկիզբին օսմանցիներու եւ սեֆեւեաններու պատերազմին հետեւանքը կ՛ըլլայ հազարաւոր հայերու բռնի գաղթը դէպի Պարսկաստան (''տե՛ս [[Նոր Ջուղա]]'')։ Անոնք Հայաստանը նահանգներու կը բաժնեն, ծանր տուրքեր կը պարտադրեն եւ հայութեան վրայ ճնշումներ կը բանեցնեն։ Արցախի մէջ հայ մելիքները (մելիք=իշխան) իրենց ժողովուրդով կիսանկախ վիճակ կ՛ունենան։

====== Խանութիւններ ======
Սեֆեւեանները Արեւելեան Հայաստանը 4 խանութիւններու (նահանգներու) կը բաժնեն․ Երեւան, [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]], [[Գանձակ]] եւ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]] (Ղարաբաղ եւ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]])։

====== Հայաստանի ազատագրութեան համար գաղտնի ժողովներ Էջմիածնի մէջ ======
[[1547]] եւ [[1562]] թուականներուն, Էջմիածնի մէջ Կաթողիկոսի, հայ բարձրաստիճան կղերականներու, Սիւնիքի մելիքներու եւ մեծահարուստ հայ առեւտրականներուն ներկայութեամբ, Հայաստանի անկախութեան հարցով երկու գաղտնի ժողովներ կը գումարուին։ Այդ նպատակով Եւրոպա պատուիրակութիւններ կ՛ուղարկուին։ Սակայն ձեռնունայն՝ կը վերադառնան։

[[1678 թուական|1678]] Էջմիածնի մէջ, Կաթողիկոսին հրաւէրով գաղտնի ժողով կը գումարուի մասնակցութեամբ հարուստ հայ առեւտրականներու եւ մելիքներու։ Կ՛որոշուի պատուիրակութիւն ղրկել [[Եւրոպա]] Հայաստանի անկախութեան հարցին օգնութեան համար։ Պատուիրակութիւնը ճամբուն կէսին կը լուծուի, սակայն Սիւնիքի իշխանին զաւակը՝ [[Իսրայէլ Օրի]] կ՛որոշէ մինակը շարունակել այդ գործը։[[Պատկեր:Israel Ory.JPG|մինի|142x142փքս|Իսրայէլ Օրի]]

====== Իսրայէլ Օրիի առաքելութիւնը ======
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Իսրայէլ Օրի]]''

Իսրայէլ Օրի, մօտաւորապէս 20 տարի ([[1680 թուական|1680]]-[[1701 թուական|1701]]) Եւրոպա կը շրջի․ եւրոպական երկիրներուն թագաւորներուն եւ [[Հռոմ]]ի [[Հռոմի Պապ|Պապ]]&lt;nowiki/&gt;ին կ՛այցելէ ու անոնցմէ օգնութիւն կը խնդրէ Հայաստանը ազատագրելու թուրքերուն եւ պարսիկներուն լուծէն։ [[Ֆրանսա]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ, բաւական տարիներ կը ծառայէ ֆրանսական բանակին մէջ ու կը մասնագիտանայ ռազմական արուեստին։

Սակայն, Եւրոպացիները Հայաստանի հարցով չեն հետաքրքրուիր եւ Օրի [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսիա]] կ՛ուղղուի։ [[Մեծն Պետրոս]] հետաքրքրութեամբ կը լսէ Իսրայէլ Օրիին եւ միասնաբար ծրագիր կը մշակեն ռուսական բանակի դէպի հարաւ յառաջխաղացին մէջ հայութեան ունենալիք դերին եւ հայկական հողերու ազատագրման համար։ Սակայն [[1711 թուական|1711]] Պարսկաստանի [[Սպահան]] քաղաքէն դէպի [[Մոսկուա]] ճամբուն վրայ, [[Աստրախան]]ի մէջ Օրի յանկարծամահ կ՛ըլլայ։

==== Հայաստանի շուրջը հայկական գաղութներ ====
Արեւելեան Հայաստանի հայերը կապ կը պահեն [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] տարածքները գաղթած հայերուն նամանաւանդ հայ վաճառականներուն հետ, ինչպէս նաեւ [[Հնդկաստան]] հաստատուած հայ առեւտրականներուն հետ։ Բացի Պարսկաստանէն, Ռուսիոյ եւ Հնդկաստանի քաղաքներուն մէջ՝ գլխաւորաբար [[Քիեւ]], Քազան, [[Աստրախան]], Մատրաս եւ [[Կալկաթա]] կազմուած հայկական գաղութներ կան։

=== 18-րդ դար ===

==== Հայաստանի ազատագրման առաջին փորձեր ====
[[Պատկեր:Fortress of Halidzor.jpg|մինի|Հալիձորի բերդը]]
18-րդ դարասկիզբին Պարսկաստան կը դիմագրաւէ ներքին լուրջ խնդիրներ։ Ռուսիոյ [[Մեծն Պետրոս]] Ցարին բանակները շարունակելով դէպի հարաւ իրենց յառաջխաղացը, կը հասնին [[Կասպից Ծով]]։ Յուսալով թէ ռուսական բանակը Հայաստանի ազատագրման օգնութեան շուտով կը հասնի, Սիւնիքի իշխան [[Դաւիթ Բէկ]], Սիւնիք-Ղարաբաղի մելիքներուն ուժերը կը հաւաքէ եւ շրջանը հաստատուած Պարսկական բանակին վրայ կը յարձակի։ [[1723 թուական|1723]]-ին Սիւնիք-Ղարաբաղը անկախ կը հռչակուի։ Սակայն, [[1725 թուական|1725]] Մեծն Պետրոսի մահով ռուսական ուժերը ետ կը քաշուին եւ հայերը դէմ յանդիման կը գտնուին թրքական ուժերուն, որոնք [[Արաքս (գետ)|Արաքս գետը]] անցնելով կը յարձակին հայկական ուժերուն վրայ։ Երկու տարի տեւաբար կռուելով հայերը կը յաջողին թուրքերուն դիմադրել։

===== Հալիձորի ճակատամարտը =====
[[Պատկեր:Մխիթար Սպարապետի տապանաքարը Հին Խնձորեսկի Անապատ եկեղեցու տարածքում.jpg|մինի|Մխիթար Սպարապետի տապանաքարը, Խնձորեսկ]]
[[1727 թուական|1727]] թուրքերը [[Հալիձորի բերդ]]ը կը պաշարեն։ Հայկական ուժերը [[Մխիթար Սպարապետ]]ի գլխաւորութեամբ կը յաջողին դուրս գալ բերդէն եւ թշնամին պարտութեան մատնել։ Այս կռիւէն ետք, Պարսկաստանի Շահ Թահմազը կը ճանչնայ Սիւնիք-Ղարաբաղի անկախութիւնը եւ Դաւիթ Բէկին կը նկատէ իբրեւ դաշնակից թուրքերուն դէմ։ Տարի մը ետք, թուրքերը նոր բանակներով կը յարձակին հայկական ուժերուն վրայ։ Դաւիթ Բէկ կը սպաննուի եւ Մխիթար Սպարապետը կը շարունակէ անոր գործը։ Թուրքերը դաւադրութեան կը դիմեն եւ Մխիթար Սպարապետը կը սպաննեն։ Հայկական ուժերը կը լուծուին եւ կը փախչին։

===== Այրարատ նահանգի կռիւները =====
Նոյն շրջանին, [[Գանձակ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Երեւանի հայկական ուժերը կը կռուին Այրարատ ներխուժած թրքական ուժերուն դէմ։ Թուրքերը կը պարտուին, սակայն նոր ուժերով կը վերադառնան, Երեւանը կը գրաւեն ու քաղաքին հայերը անխնայ կը ջարդեն։

===== Ղարաբաղի կռիւները =====
Սիւնիքը գրաւելէ ետք, թուրքերը Ղարաբաղի (Արցախ) վրայ կը յարձակին։ Աւան մելիքը կը ղեկավարէ Ղարաբաղը պաշտպանող ուժերը, սակայն թուրքերը կը յաջողին Ղարաբաղը գրաւել։

==== Ռուս-թրքական պատերազմներ եւ Հայաստան ====
18-րդ դարուն ընթացքին [[Պալքանեան թերակղզի]]&lt;nowiki/&gt;ին եւ [[Ղրիմ|Խրիմի]] մէջ տեղի կ՛ունենան ռուս թրքական պատերազմներ։ Միաժամանակ հայկական գաղութներուն մէջ Հայաստանի անկախութեան գաղափարներ եւ ծրագրեր կը մշակուին ու աշխատանքներ կը տարուին այս ուղղութեամբ․ ինչպէս օրինակ՝ [[Հնդկաստան]] ([[Մատրասի Խմբակ|Մատրասի խմբակ)]], [[Մոսկուա]] (Առջ․ [[Յովսէփ Արղութեան]], [[Յովհաննէս Լազարեան|Յովհաննէս Լազարեան)]]։
[[Պատկեր:Vorogayt Parats.jpg|մինի|«Որոգայթ Փառաց», հայ իրաւունքի սահմանադրութեան առաջին տպագիր նախագիծը, հայ իրականութեան մէջ, Մատրաս 1773 թ., հեղ․՝ [[Շահամիր Շահամիրեան]]]]
Այս պատերազմները կը վերջանան Ռուսիոյ յաղթանակով եւ [[Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք]]ով։ Ռուսիա Կովկասի քրիստոնեայ ժաղովուրդներուն հովանաւորողը կը դառնայ։

'''''Մատրասի խմբակ․''' [[Հնդկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի Մատրաս քաղաքին մէջ կը կազմուի հայկական գրական-քաղաքական [[Մատրասի Խմբակ]] կազմակերպութիւնը, որուն գլխաւոր անդամներն են՝ [[Յովսէփ Էմին]], Մովսէս Բաղրամեան, [[Շահամիր Շահամիրեան|Շահամիր Շահամիրեան։]] Այս կազմակերպութիւնը հայերուն կոչ կ՛ուղղէ պայքարիլ Հայաստանի ազատագրութեան համար եւ վերակերտել անկախ հայրենիքը։''

«'''''Ազդարար»․''' [[1794 թուական|1794]]-[[1796 թուական|1796]] թուականներուն Մատրաս քաղաքին մէջ լոյս կը տեսնէ «&lt;nowiki/&gt;[[Ազդարար]]&lt;nowiki/&gt;» ամսաթերթը։ Անոր էջերէն ազատօրէն կ՛արտայայտուին Հայաստանի ազատագրութեան գործիչներուն միտքերն ու կարծիքները։ Հրատարակիչն է [[Յարութիւն Շմաւոնեան|Յարութիւն քահանայ Շմաւոնեան]]։ Ամսաթերթը կը տարածուէր Մատրասի, [[Կալկաթա]]յի, [[Պոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]], Պարսկաստանի հայկական գաղութներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Հայաստանի եւ Եւրոպայի հայկական շրջանակներուն մէջ։''
=== 19-րդ դար ===
[[Պատկեր:Amaras-vank.jpg|մինի|Արցախի [[Ամարասի վանք|Ամարաս վանքը]], կառուցուած 4-րդ դարուն։]]

==== Ռուս պարսկական պատերազմներ եւ Արեւելեան Հայաստանի միացումը Ռուսիոյ ====
19-րդ դարասկիզբին ռուս-պարսկական պատերազմները կ՛աւարտին Ռուսիոյ յաղթանակով։ Հայ կամաւորներ կը կռուին ռուսական բանակին հետ։ Կռիւները տեղի կ՛ունենան հայկական հողերուն վրայ։

===== Կիւլիստանի դաշնագիր =====
[[1813 թուական|1813]] Ռուսիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ Կիւլիստանի բերդին մէջ կը կնքուի [[Կիւլիստանի դաշնագիր|հաշտութեան դաշնագիր]]&lt;nowiki/&gt;ը, որով [[Արցախի Հանրապետութիւն|Ղարաբաղ]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ [[Գանձակ]]&lt;nowiki/&gt;ը Ռուսիոյ տիրապետութեան կ՛անցնին։

===== Թիւրքմէնչայի դաշնագիր =====
[[Պատկեր:Armenian Cathedral of Kars.png|մինի|Նկար՝ 19-րդ դարասկիզբին․ Կարսի Սրբոց Առաքելոց եկեղեցին, կառուցուած՝ 10-րդ դարուն]]
[[1828 թուական|1828]] [[Թիւրքմենչայի պայմանագիր|Թիւրքմէնչայի դաշնագրով]] Արեւելեան Հայաստանը՝ Երեւանի, [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]&lt;nowiki/&gt;ի, Ղարաբաղի եւ Գանձակի 4 խանութիւնները, վերջնականապէս [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսիոյ]] կը միացուին եւ [[1830 թուական|1830-]]&lt;nowiki/&gt;ին կը կազմեն «Հայկական Նահանգը» կամ՝« Հայկական Մարզ»։ Պարսկաստանի հազարաւոր հայերուն կ՛արտօնուի Հայաստան վերադառնալ, տեղափոխուիլ։

==== Արեւելեան Հայաստանը ռուսական գերիշխանութեան տակ ====
Ռուսերուն ներկայութիւնը հայ ժողովուրդը կ՛ոգեւորէ եւ անոր մօտ կ՛առաջացնէ ինքնավարութեան եւ կամ ազգային անկախութեան հեռանկարը։   [[Պատկեր:Armenian Oblast, 1828-1840.png|մինի|220x220փքս|«Հայկական Մարզ»ը]]
Ռուսիոյ Կովկաս ներկայութիւնը կը նպաստէ հայութեան կեանքի ապահովութեան եւ հոգեբանութեան վրայ։ Գիւղատնտեսութիւնը կը զարգանայ հայ գիւղացիին հասոյթ ապահովելով, շնորհիւ շրջանը բերուած գիւղատնտեսական արտադրութեան արդիական միջոցներուն։

Հայերը ռուսական բանակին կը զինուորագրուին եւ կամ կամաւորական գունդեր կը կազմեն եւ ռուսերուն կողքին կը կռուին։ Սակայն, երկար չի տեւեր այս «մեղրալուսինը»։

===== «Պոլոժենիա» եւ ռուսացման քաղաքականութիւն =====
[[1836 թուական|1836]]-ին ցարական կառավարութիւնը կը հռչակէ «Պոլոժենիա» կանոնագրութիւնը, ըստ որուն Ռուսիան որոշիչ դեր կ՛ունենայ Հայոց եկեղեցւոյ որոշումներուն մէջ, հետեւաբար Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին ընտրութեան։ Նաեւ կը սահմանափակէ հայկական վարժարաններուն դերը․ անոնք կրնան գոյութիւն ունենալ միմիայն եկեղեցւոյ հովանաւորութեան տակ։

[[1840 թուական|1840]]-ին «Հայկական Մարզ» անուանումը կը ջնջուի։ [[1849 թուական|1849]]-ին Երեւանը եւ շրջակայքը Ռուսիոյ մէկ պարզ նահանգը կը դառնան։ Իսկ մնացեալ հայկական շրջանները մաս կը կազմեն նորաստեղծ Էլիզաւէտպոլ նահանգին։
==== Պատերազմներ Օսմանեան եւ Ռուսական կայսրութեանց միջեւ ====
Ռուսերը օսմանցիներուն դէմ երկու ճակատներու վրայ կը կռուին՝ Պալքաններ եւ Կովկաս։ [[1829 թուական|1829]] թուականին, ռուսական բանակը կը գրաւէ Ախալքալաքը եւ հայկական [[Ջաւախք]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ կը մտնէ [[Արեւմտեան Հայաստան]]․ կը գրաւէ Կարսն ու կը հասնի [[Կարին]] (Էրզրում)։ [[Ատրիանուպոլիս (Էտիրնէ)|Ատրիանուպոլսոյ (Էտիրնէ)]] հաշտութեան դաշնագրով, ռուսերը կը քաշուին [[Կարին]]&lt;nowiki/&gt;էն եւ [[Կարս]]&lt;nowiki/&gt;էն, սակայն կը պահեն Ջաւախքը։ Բնակչութեան տեղափոխում տեղի կ՛ունենայ․ թուրքերը Ջաւախքէն Օսմանեան կողմը կ՛անցնին, իսկ հազարաւոր հայեր՝ Ջաւախք կը տեղափոխուին։

==== Բարենորոգումներ ====
Եւրոպական երկիրները Օսմանեան կայսրութեան մէջ իրենց տնտեսական շահերը պահպանելու համար, սուլթանին կը պարտադրեն բարենորոգումներ (թանզիմաթ) կատարել, որպէսզի կարգաւորուի եւ պահպանուի կայսրութեան ներքին կեանքը։ [[1839 թուական|1839]] եւ [[1856 թուական|1856]] թուականներուն յաջորդաբար Հաթթը Շերիֆը եւ Հաթթը Հիւմայունը կը հռչակուին, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող հպատակներուն ազատութիւն եւ իրաւունքներու հաւասարութիւն կը խոստանային։
[[Պատկեր:Cover of the Armenian National Constitution (Ottoman Empire).jpg|ձախից|մինի|222x222փքս|Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն (կողքը)]]

==== Զարթօնք ====
[[Պատկեր:Raffi signature.jpg|մինի|263x263փքս|[[Րաֆֆի]]․ Զարթօնքի ամենակարեւոր դէմքերէն]]
Պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս կազմուած գաղութները՝ Պարսկաստանի, [[Հնդկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Վենետիկ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Վիեննա]]&lt;nowiki/&gt;յի, [[Թիֆլիս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Պոլիս|Պոլսոյ]], [[Մոսկուա]]&lt;nowiki/&gt;յի, իրենց վանք-դպրոցներով, վարժարաններով ու հրատարակութիւններով կը լուսաւորեն, կ՛արթնցնեն հայ երիտասարդն ու ժողովուրդը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ կարգ մը հայկական դպրոցներ հայ մտքի զարթօնքին մեծ դեր կ՛ունենան, ինչպէս օրինակ՝ [[Իզմիր]]&lt;nowiki/&gt;ի (Զմիւռնիոյ) Մեսրոպեան վարժարանը հիմնուած [[1775 թուական|1775]], Հռիփսիմեան Աղջկանց Դպրատունը, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ [[1790 թուական|1790]]-ական թուականներէն հիմնուած թաղային դպրոցները եւ [[Սկիւտար]]&lt;nowiki/&gt;ի Ճեմարանը (հիմնուած [[1838 թուական|1838]]-ին)։

Իսկ հայ ժողովուրդի բնօրրան Արեւմտահայաստանի մէջ [[1858 թուական|1858]]-էն ետք կը հիմնուին արդիական կրթական հաստատութիւններ, ինչպէս՝ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]]&lt;nowiki/&gt;էն հիմնուած [[Վարագայ Ժառանգաւորաց վարժարան]]&lt;nowiki/&gt;ը ([[1858 թուական|1858]]) , [[1863 թուական|1863]]-ին [[Մշոյ Սուրբ Կարապետի Ժառանգաւորաց ուսումնարան]]&lt;nowiki/&gt;ը։

Հայ գրական լեզուն՝ գրաբարը, տեղի կու տայ խօսակցական լեզուին։ Առաջին [[Խաչատուր Աբովեան]]&lt;nowiki/&gt;ն է որ իր գրութիւններուն մէջ կը գործածէ պարզ ժողովուրդին կողմէ գործածուած հայերէնը։

Արեւմտահայ մտաւորականներու ջանքերով, [[1863 թուական|1863]]-ին Սուլթանը կը վաւերացնէ [[Ազգային Սահմանադրութիւն|Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։&lt;gallery widths=&quot;150&quot;&gt;
Պատկեր:San Lazzaro degli Armeni, Venice aerial photo 2013.jpg|Վենետիկ․ [[Սուրբ Ղազար կղզի|Սուրբ Ղազար]] վանքը, համանուն կղզիին վրայ
Պատկեր:Wien - Mechitharistenkirche (1).JPG|[[Վիեննայի Մխիթարեանները|Վիեննայի Մխիթարեաններու վանքը]]․ նկար՝ մուտքը
Պատկեր:Ներսիսյան դպրոց.jpg|Թիֆլիսի [[Ներսիսեան Դպրոց (Թիֆլիս)|Ներսիսեան Ճեմարանը]]
Պատկեր:Lazarev Institute 1838.jpg|Մոսկուայի [[Լազարեան Ճեմարան (Մոսկուա)|Լազարեան Ճեմարանը]]
Պատկեր:Էջմիածնի մայր տաճար, ArmAg 11 121 (2).jpg|[[Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարան|Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը]]
Պատկեր:Abovianportrait.jpg|Խաչատուր Աբովեան
&lt;/gallery&gt;

==== Հայկական Հարցը միջազգային սեղանին վրայ ====
Ռուսերը կը շարունակեն աստիճանաբար իրենց յառաջխաղացքը դէպի հարաւ՝ հարաւ-արեւմուտք ([[Պալքանեան թերակղզի]]) եւ հարաւ-արեւելք (հարաւային Կովկաս): Իրենց զօրքին մէկ մասը, հրամանատարութեամբ հայազգի զօրավարներ [[Լորիս Մելիքով]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Ղուկասով]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Լազարեւի կը գրաւէ Կարսը եւ Կարինը (Էրզրում): Այս պատերազմներէն ետք, [[1878 թուական|1878]] Փետրուարին [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Ստեֆանոյի]] մէջ՝ [[Պոլիս|Պոլսոյ]] հիւսիս արեւմտեան արուարձան, կը կնքուի զինադադարի պայմանագիրը:

===== Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր =====
[[Պատկեր:Berliner kongress.jpg|մինի|Պերլինի վեհաժողովի մասնակից պետութիւններուն ներկայացուցիչները]]
Պայմանագրին 16-րդ յօդուածը (պարբերութիւնը) կ’ըսէ թէ․- «Սուլթանը կը խոստանայ պահպանել հայերու ապահովութիւնը չերքէզներու եւ քիւրտերու յարձակումներուն դէմ եւ անմիջապէս բարենորոգումներ կատարել հայկական նահանգերէն ներս»։ Նաեւ, զօրավար Լորիս Մելիքով իր զօրքով պիտի մնայ Կարին եւ Արեւմտեան Հայաստանի արեւելեան մասի կարգ մը հողեր կը միանան Ռուսիոյ: Առաջին անգամն է որ նորագոյն պատմութեան միջազգային թուղթերու մէջ հայկական հարցը կը նշուի «Հայաստան» եւ «հայեր» անուններով։

===== Պերլինի վեհաժողով =====
Սակայն Եւրոպայի «Մեծ ուժերը»՝ [[Անգլիա]] եւ Աւստրօ-Հունգարիա, մտահոգ Ռուսիոյ դէպի հարաւ յառաջխաղացքէն, [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլին]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ, 1 Յունիսին, [[1878 թուական|1878]]-ի Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերատեսման ժողովի կը հրաւիրեն։ Այս ժողովին, [[Հայկական Հարց]]&lt;nowiki/&gt;ը երկրորդական կը համարուի եւ 61-րդ յօդուածին մէջ «Հայաստան» բառը կը փոխարինուի «Հայկական մարզեր» եւ «Հայաբնակ վայրեր» բառակապակցութիւններով։ Այս ժողովին հայկական պատուիրակութիւնը կը գլխաւորէ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]]։

=== Ազատագրական Պայքար ===
[[Պատկեր:Armenian Fedayees 1890-1896.jpg|մինի|1896- Հայ ֆետայիներու խումբ (ՀՅԴ)]]
Եւրոպական պետութիւնները մերթ ընդ մերթ «յիշեցնող գրութիւն»ներ կը ներկայացնեն Սուլթանին, յիշեցնելու համար '''չեղած''' հայկական բարենորոգումները․ սակայն ապարդիւն։ 19-րդ դարու կէսերէն ետք հայկական հարցին կապակցութեամբ կ՛առաջանան հայկական կազմակերպութիւններ, մտաւորական եւ զինեալ խմբակներ, որոնք կը զարգանան եւ կը կազմեն կուսակցութիւններ։ Սուլթանը կը շարունակէ իր հայկական հողերը հայերէ պարպելէ քաղաքականութիւնը` կը սաստկացնէ հալածանքները, ծանր տուրքեր կը դնէ։ Հայութիւնը կը սկսի ինքնավարութիւն, ազատութիւն պահանջել, ինքնապաշտպանութեան զինական (ֆետայական) խումբեր կը ստեղծուին․ անոնց նշանաբանն է՝ «Ազատութիւն կամ Մահ»։ [[1862 թուական|1862]] եւ [[1878 թուական|1878]] [[Զէյթուն]]ի մէջ ինքնապաշտպանական կռիւներ կը պայթին․ իբրեւ հակազդեցութիւն Սուլթանը քաղաքին մուտքին թրքական զօրանոց կը հաստատէ։

[[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Ներսէս Վարժապետեան]]&lt;nowiki/&gt;ի քաջալերանքով [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտահայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի, Արեւելահայաստանի եւ Ռուսիոյ կայսրութեան տարածքին մէջ՝ «Դէպի Երկիր» նշանաբանով, կը ստեղծուին կրթադաստիարակչական խմբակներ, միութիւններ, ընկերութիւններ եւ կազմակերպութիւններ՝ նաեւ յեղափոխական գաղափարներով (կը զուգադիպին Զարթօնքի շրջանին)։ Անոնք առաջին հերթին կրթադաստիարակչական եւ հայ մտքի լուսաւորութեան տարածման նպատակը կ՛ունենան եւ ընդհանրապէս գաղտնի կը գործեն։

[[Պատկեր:Mshak Logo.svg|մինի]]

* Պոլիս․ [[Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութիւն]] ([[1879 թուական|1879]]), Դպրոցասէր Տիկնաց Ընկերութիւն (1879), Արարատեան Ընկերութիւն Հայոց ([[1880 թուական|1880]]), Միացեալ Ընկերութիւն (Դպրասիրաց Արեւելեան Ընկերութեան եւ Կիլիկեան Ընկերութեան ([[1880 թուական|1880]]) միաձուլման արդիւնք)։
* Վասպուրական․ [[Միութիւն ի Փրկութիւն]] ([[1872 թուական|1872]]), [[Սեւ Խաչ]] ([[1878 թուական|1878]]), [[Յառաջդիմական Միութիւն]], [[Քաղաքական Ակումբ]], [[Զինակիր Ընկերութիւն]] (1878-[[1882 թուական|1882]])։                                     
* Տարօն․ [[Վասպուրական]]&lt;nowiki/&gt;ին նման [[Տարօն]]&lt;nowiki/&gt;ը յեղափոխական կեդրոններէն մէկը կ՛ըլլայ գլխաւորաբար իր [[Մուշ|Մշոյ]] [[Ազգային Կեդրոնական Վարժարան (Մուշ)|Ազգային Կեդրոնական վարժարան]]&lt;nowiki/&gt;ով ([[1878 թուական|1878]])։                                      
* Կարին (Էրզրում)․ Թատերական եւ Վանդանանք ընկերութիւնները (1878)։ [[Պաշտպան հայրենեաց]] ([[1881 թուական|1881]] Մայիս)* (կամ՝ Գաղտնի Ընկերութիւն Բարձր Հայոց) յեղափոխական ընկերութիւնը։                                      
[[Պատկեր:Van 1915.png|մինի|Ձախէն աջ` Յարութիւն, [[Արամ Մանուկեան]], [[Վանայ Իշխան|Իշխան]] եւ Սողօ]]'''''Պաշտպան հայրենեաց'''․ ընկերութիւնը կը գործէ խիստ գաղտնի, սակայն անդամները կը մատնուին ու կը ձերբակալուին։ Անոնց բանտարկութեան եւ դատավարման արձագանգը Եւրոպայի մէջ մեծ ծաւալ կ՛առնէ, իսկ Օսմանեան Կայսրութեան մէջ հայերու առաջին քաղաքական դատավարութիւնն է։''

Իսկ Արեւելահայաստանի եւ ընդհանրապէս ռուսական կայսրութեան տարածքին մէջ կը ստեղծուին հետեւալ խմբակները․ Բարենպատակ Ընկերութիւն ([[1869 թուական|1869]]-[[Գիւմրի|Կիւմրի]] կամ Ալեքսանտրապոլ), Հայրենեաց Սիրոյ Գրասենեակ ([[1874 թուական|1874]]-Մեծ Ղարաքիլիսէ), Ուժ կազմակերպութիւն ([[1880 թուական|1880]]-[[Շուշի]]), [[Մշակ (թերթ)|«Մշակ» թերթի]] հոսանքը ([[1872 թուական|1872]]-[[Թիֆլիս]])։ Հայ մտաւորականներ կը կազմեն հայկական խմբակցութիւն մը, որ թերթեր կը հրատարակէ («Մունետիկ» եւ «Հայրենասէր Ձայներ») թռուցիկներ կը ցրուէ։ [[1887 թուական|1887]]-ին [[Քրիստափոր Միքայէլեան]] եւ [[Ստեփան Զօրեան (քաղաքական գործիչ)|Ստեփան Զորեան]] (Ռոստոմ) կը փորձեն հիմնել գաղտնի տպարան մը, որպէսզի յեղափոխական միտքեր տարածեն, սակայն չեն յաջողիր եւ [[1889 թուական|1889-]]&lt;nowiki/&gt;ին կը կազմեն Երիտասարդ Հայաստանը (Դրօշակ յեղափոխական խմբակ)։ [[1882 թուական|1882]] [[Ներսէս Աբէլեան]] կը հիմնէ Հայրենասէրներու Միութիւնը։

Հայ ժողովուրդը, գլխաւորութեամբ անհատ մտաւորականներու կը կազմակերպուի։ Քաղաքական խմբաւորումներուն հետեւանքն է կուսակցութիւններու հիմնումը։ Յաջորդաբար կը հիմնուին․ [[Արմենական Կուսակցութիւն|Արմենական կուսակցութիւնը]] ([[«Արմէնիա» թերթ (1885)|«Արմէնիա» թերթը (1885)]] նախակարապետը կը հանդիսանայ), [[Հնչակեան կուսակցութիւն]]ը՝ [[«Հնչակ» թերթ|«Հնչակ» պաշտօնաթերթով]], [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը (Հ․Յ․Դ․)՝ [[Դրօշակ (թերթ)|«Դրօշակ» պաշտօնաթերթով]]։ Իսկ աւելի ետք՝ [[Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը (Ռ․Ա․Կ․)՝ Հայ Ժողովրդական Կուսակցութիւնը անոր նախակարապետն է։

Արմենական, Հնչակեան եւ Հ․Յ․Դ․ կուսակցութիւնները իրենց ստեղծման հետ զուգահեռ, ֆետայական խումբեր կը կազմեն եւ ինքնապաշտպանական ազատագրական զինեալ պայքար կը տանին։ Ֆետայական պայքարը հայուն կեանքին մէջ խոր արմատներ ձգած, գրականութիւն ներշնչած եւ օրինակ դարձած է ապագային սերունդներուն, ինչպէս օրինակ՝ [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախի Ազատագրական Պայքար]]&lt;nowiki/&gt;ը։

Սուլթանի կառավարութեան կողմէն շարունակուող կոտորածներուն, ջարդերուն եւ եւրոպական պետութիւններուն անտարբերութեան եւ բարենորոգումներու ծրագիրներու չգործադրման դէմ, հայ կուսակցութիւնները կը հակազդեն խաղաղ ցոյցերով՝ Պոլսոյ [[Գում Գաբուի Ցոյցը|Գում Գափուի Մայր եկեղեցուոյ մէջ ցոյց]] ([[1890 թուական|1890]] Յուլիս 15), [[Պապը Ալիի ցոյցը|Պապը Ալիի ցոյց]] ([[1895 թուական|1895]]), իսկ հայկական կարգ մը շրջաններու մէջ ինքնապաշտպանական կռիւներ (քրտական հրոսախումբերու եւ թրքական Համիտէի զօրքերու դէմ) կը պայթին՝ [[Սասուն]] ([[1894 թուական|1894]]), [[Վան]]՝ (1894-[[1896 թուական|96]]), [[Զէյթունի Ապստամբութիւն (1895)|Զէյթուն]] ([[1895 թուական|1895]]), ինչպէս նաեւ բողոքի եւ ֆետայական վրէժխնդրական արարքներ՝ [[Պանք Օթոմանի Գրաւում|Պանք Օթթոմանի]] գրաւում (26 Օգոստոս [[1896 թուական|1896]]), [[Խանասորի Արշաւանք|Խանասորի արշաւանք]] ([[1897 թուական|1897]]) եւ [[Սուլթան Համիտի Մահափորձ|սուլթանի անյաջող մահափորձ]]&lt;nowiki/&gt;ը։
[[Պատկեր:Logo du journal Pro Armenia.jpg|մինի|Pro Armenia- Հայաստանի ի նպաստ [[Փրօ Արմէնիա (թերթ)|Փրօ Արմէնիա]] թերթին (1900-1914) առաջին թիւը. [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]]]]
'''''Մայիսեան Ծրագիր'''․ Սասնոյ կոտարածներէն (1894) ետք, Անգլիոյ վարչապետին եւ Ֆրանսայի դեսպանին նախաձեռնութեամբ սուլթանին հայկական վիլայէթներուն մէջ բարենորոգումներու ծրագիր մը կը ներկայացուի՝ [[1895 թուական|1895]] Մայիսին, սակայն երբեք չ'իրագործուիր։''

'''''Եւրոպայի հայասէրներ'''․ Հայկական ջարդերուն հանդէպ եւրոպական երկիրներուն ցուցաբերած անտարբերութեան առընթեր, կը գտնուին եւրոպացիներ եւ եւրոպական կազմակերպութիւններ, որոնք կը հակազդեն, ձայն կը բարձրացնեն հայկական ջարդերուն դէմ՝ հրատարակութիւններով, հրապարակախօսութիւններով։''

Սասունի կոտորածէն ետք, [[1895 թուական|1895]] Սեպտեմբերէն ջարդերը [[Տրապիզոն]], [[Բաբերդ]], [[Կարին|Էրզրում]], [[Երզնկա]], [[Պիթլիս]], [[Տիարպեքիրի Ջարդեր (1895)|Տիարպէքիր]], [[Խարբերդ]], [[Սվազ]], [[Մարաշ]], [[Ուրֆա]] եւ Այնթապ կը տարածուին։ Մօտաւորապէս 300․000 հայեր կը կը կոտորուին, 100.000 բռնի կը տեղափոխուին, կ՛աւերուին 2․500 հայկական գիւղեր, իսկ 100.000 հայեր Պատմական Հայաստանէն կ՛արտագաղթեն։

=== Նորագոյն շրջան ===
[[Պատկեր:The City of Adana.svg|մինի|Ատանա․ 1909 կրակի տրուած հայկական թաղամասերը]]
Թուրք երիտասարդ մտաւորականներ, սուլթանի բռնատիրութենէն դժգոհ, 19-րդ դարավերջերուն «Երիտասարդ Օսմաններ» անունով կը կազմակերպուին սուլթանէն պահանջելով բարենորոգումներ եւ սահմանադրական կարգերու հաստատում։ Շուտով կը լուծուին, սակայն անոնց գաղափարախօսութիւնը կը տարածուի ու խմբակներ կը ստեղծուին։ Անոնք հետզհետէ կը միանան եւ «Երիտասարդ Թուրքեր» (կամ «Երիտ-թուրքեր») շարժումը կ՛առաջանայ ու կը հիմնուի [[Միութիւն Եւ Յառաջադիմութիւն|Իթթիհատ վէ Թերաքքի (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն)]] կուսակցութիւնը։ Կուսակցութեան կեդրոնը նախ [[Սելանիկ]]ը կը դառնայ ու ապա՝ [[Պոլիս]]ը։

Հայութիւնը, ինչպէս նաեւ մնացեալ քրիստոնեայ եւ կամ ոչ թուրք ժողովուրդները հաւատալով անոնց գաղափարախօսութեան՝ հաւասարութիւն եւ գործակցութիւն, խանդավառութեամբ կ՛ընդունին յեղաշրջումը ([[1908 թուական|1908]], Յուլիս 10)։ Սակայն հետզհետէ [[փան-թուրքիզմ]]ի ազգայնամոլ քաղաքականութիւնը կը յայտնաբերուի։

==== Ատանայի եւ Կիլիկիոյ ջարդերը ====
[[Ատանայի Կոտորած|1909 Ապրիլին Ատանայի]] հայկական թաղերուն մէջ յարձակումներ, կոտորածներ կը սկսին, որոնք կայծակի արագութեամբ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] հայաշատ շրջանները կը տարածուին եւ մինչեւ [[Մարաշ]] եւ [[Քեսապ]] կը հասնին։ Ամիս մը ետք, զոհուած հայերուն թիւը 30 000 է։ Կիլիկիան տնտեսապէս կ՛աւերուի։ Որոշ տեղեր հայերը ինքնապաշտպանութեան կը դիմեն եւ աւելի քիչ զոհեր կու տան՝ [[Հաճըն]], [[Զէյթուն]], [[Տէօրթ Եօլ]]։

==== Օսմանեան խորհրդարանի հայ երեսփոխաները ====
[[Պատկեր:Мкртич Хримян.jpg|մինի|266x266փքս|Խրիմեան Հայրիկ կը մերժէ յանձնել Ս․ Էջմիածնի գանձերը․ գործ՝ Վարդգէս Սուրենեանց]]1908 Յուլիս 10-ի յեղաշրջումէն քանի մը ամիս ետք կը յաջորդեն Դեկտեմբերի ընտրութիւնները։ Օսմանեան խորհրդարանին մէջ առաջին անգամ ըլլալով կ՛ընտրուին 10 հայ երեփոխաներ (երեք գլխաւոր կուսակցութիւններու համագործակցութեամբ), հակառակ թրքական մարմիններու ջանքերուն, որպէսզի հայկական նահանգներուն մէջ հայ երեսփոխայ չընտրուի։ Հետագային` [[1912 թուական|1912]] ընտրութիւններուն օսմանեան խորհրդարանի հայ պատգամաւորներուն թիւը 18-ի կը հասնի, այսպէս․ 2 [[Պոլիս|Պոլսէն]]` Պետրոս Հալաճեան եւ [[Գրիգոր Զօհրապ|Գրիգոր Զոհրապ]] (չէզոք), 3 [[Կարին]]էն` [[Արմէն Գարօ|Գարեգին Փաստրմաճեան (Արմէն Գարօ]]), Յովսէփ Մատաթեան եւ Վազգէն Սերանկիւլեան, 3 [[Իզմիր]]է&lt;nowiki/&gt;ն` Ստեփան Սպարթալեան, Օննիկ Իհսեան եւ Վահան Պարտիզպանեան, 3 [[Սեբաստիա]]յէն` Տիգրան Պարսամեան եւ բժիշկներ [[Նազարէթ Տաղաւարեան|Նազարեթ Տաղաւարեան]] ու Փաշայեան, 1 Մարզվանէն` Կարապետ Թամայեան, 1 Ռոտոսթոյէն` [[Յակոբ Պապիկեան]]ը, 1 [[Ատրիանապոլիս|Էտիրնէէն]]` Յակոբ Պոյաճեան, 2 [[Սիս|Քոզանէն]]` Մատթէոս Նալբանդեան եւ [[Համբարձում Պօյաճեան|Համբարձում Պոյաճեան]], 1 [[Մուշ]]էն` [[Գեղամ Տէր Կարապետեան|Գեղամ Տեր-Կարապետեանը]], 1 [[Վան]]էն` [[Վահան Փափազեան]] (Կոմս):
==== Հայերուն վիճակը Անդրկովկասի մէջ ====
Անդրկովկասին մէջ, [[1870 թուական|1870]] - [[1890 թուական|1890]]-ական թուականներուն Ռուսիան կասկածամտութեամբ կը հետեւի արեւմտահայաստանի ազատագրման համար հայ քաղաքական խմբակցութիւններուն, կուսակցութիւններուն կազմութեան։ Կը հալածէ, կը բանտարկէ ու կ՛աքսորէ Դաշնակցական եւ Հնչակեան կուսակցականներ։ Նաեւ հակահայ քաղաքականութիւն կը վարէ․ 20-րդ դարու սեմին 400 հայկական դպրոցներ փակել կու տայ, ինչպէս նաեւ՝ թերթեր, գրադարաններ, եւայլն։ [[1903 թուական|1903]] Յունիս 12-ին Նիկոլայ Բ․ ցարը հայկական եկեղեցւոյ կալուածներուն եւ գոյքերուն բռնագրաւումը կը հրամայէ, այսինքն՝ հայութեան ինչքը։ Հայ ժողովուրդին ազգային հարստութիւնը պաշտպանելու համար, «Հայկական ինքնապաշտպանութեան կեդրոնական կոմիտէ»ն կը կազմուի։ Հայութիւնը արագօրէն կը կազմակերպուի ու բողոքի ցոյցեր տեղի կ՛ունենան ([[Երեւան]], [[Իգտիր]], [[Աշտարակ]], [[Թիֆլիս]], [[Պաքու]] եւ [[Կարս]]), որոնք սակայն ոստիկանութեան միջամտութեան պատճառով արիւնալի ընդհարումներու կը վերածուին։ Հ․Յ․Դ․ եւ Հնչակեանները հայ զոհերուն վրէժը լուծելու համար, կառավարական կարգ մը պաշտօնեաններ կ՛ահաբեկեն կամ մահափորձի կ՛ենթարկեն։ 83-ամեայ Կաթողիկոս՝ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Խրիմեան Հայրիկ]], կը մերժէ յանձնել Սուրբ Էջմիածնի գանձերը։ Հայութեան միակամ դիմադրութենէն ետք, ռուս ցարը չեղեալ կը համարէ իր հրամանագիրը։ Փակուած հայկական կառոյցները կը վերաբացուին։

Հայութեան այս միահամուռ կեցուածքը կ՛անհանգստացնէ ցարը։ Անդրկովկասի թաթարները հայերուն դէմ կը լարէ։ [[1905 թուական|1905]] [[Փետրուար]]ին Պաքուի մէջ թաթարները զինուած, հայկական թաղերուն վրայ կը յարձակին․ կողոպուտ, կրակ, ջարդ։ նոյնը կը պատահի Երեւան, [[Նախիջեւան (քաղաք)|Նախիջեւան]], [[Գանձակ]]։ Դաշնակցութիւնը Պաքուի մէջ կը յաջողի կազմակերպուիլ ու ռուսական բանակին մէջ հայ զինծառայողներուն օգնութեամբ կը հակադարձէ։ Իսկ, [[1905 թուական|1905]] Մայիս 11-ին Թիֆլիսի մէջ [[Դրօ]]ն կ՛ահաբեկէ Նակաշիձէ կառավարիչը։[[Պատկեր:Map-of-Ottoman-Empire-1900.png|մինի|Քարտէս 1900․ Օսմանեան կայսրութեան նահանգները]][[1906 թուական|1906]] [[15 Օգոստոս|Օգոստոս 15]]-ին, Էջմիածնին մէջ կը սկսի ռուսահայութեան Սահմանադիր Ժողովը (կամ՝ Կեդրոնական Ժողով)։ Այս ժողովին, Խրիմեան Հայրիկ իր պատգամը կը փոխանցէ։ Օգոստոս 29-ին ոստիկանութիւնը ժողովը կը ցրուէ։ Կը յաջորդէ հալածանքներու սաստկացում։ [[1908 թուական|1908]] ցարական իշխանութեան դէմ աշխատած ըլլալու մեղադրանքով մօտ 2 000 հայեր կը ձերբակալուին։ Մեծամասնութիւնը ազատ կ՛արձակուի եւ բանտարկուած կը մնան 146 դաշնակցականներ, որոնց հրապարակային դատավարութիւնը տեղի կ՛ունենայ Փեթրոկրատի մէջ [[1912 թուական|1912]]-ին։ 52 հոգի երկարատեւ բանտարկութեամբ կը դատապարտուին։

==== Բարենորոգումներու հայկական պահանջը ====
[[1912 թուական|1912]]-[[1913 թուական|13]] Պալքանեան պատերազմէն Թուրքիան պարտուած դուրս կ՛ելլէ ու կը կորսնցնէ գրեթէ եւրոպական իր բոլոր հողերը։ Հետեւաբար իր բոլոր ուշադրութիւնը արեւելեան նահանգներուն վրայ կը կեդրոնացնէ ու օսմանացման (թրքացման) քաղաքականութիւն կը սկսի վարել։ Հայ ղեկավարութիւնը կը սկսի հետապնդել [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի պայմանագրի 61-րդ յօդուածին]] մէջ առաջադրուած բարենորոգումներուն հարցը։

Թիֆլիսի մէջ կը գումարուի խորհրդակցական ժողով, որուն աւարտին կ՛ընտրուի «&lt;nowiki/&gt;[[Ազգային Բիւրօ]]&lt;nowiki/&gt;»ն ձեւակերպելու համար հայ ժողովուրդին պահանջները։

Պոլսոյ մէջ, Ազգային Երեսփոխանական Ժողովը հայկական պահանջներու նախագիծ մը կը պատրաստէ։

Թիֆլիսի եւ Պոլսոյ երկու նախագիծերը կը հաշտեցուին եւ [[Լոնտոնի ժողով (1913)|Լոնտոնի ժողովին՝ 1913 Յուլիս 3]], հայկական հարցը վեց պետութիւններուն ժողովին (գլխաւորութեամբ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]], Գերմանիոյ, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] եւ [[Ֆրանսա]]յի) նիւթը կը դառնայ։ Գերմանիան կը մերժէ հարցը քննել։ ժողովէն ետք, Ռուսիոյ դեսպանը Բարենորոգումներու Ծրագիրը օսմանեան կառավարութեան կը ներկայացնէ։ Բանակցութիւնները կը շարունակուին եւ [[1914 թուական|1914]] Յունուար 26-ին կը ստորագրուի ռուս-թրքական համաձայնագիրը, որ հայկական բարենորոգումներուն կը վերաբերի, սակայն Թուրքիան [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա․ Համաշխարհային պատերազմը]] իբրեւ պատրուակ կը բերէ եւ եւրոպացի նահանգապետները արեւմտեան Հայաստան չմտած, անոնց երկրէն կը հեռացնէ։ [[Պատկեր:Թալեաթ փաշայի 16.09.1915 հեռագիր.jpg|մինի]]
==== Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ====
''Տե՛ս [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]]ը''

[[1914 թուական|1914]] Օգոստոս 2-ին Պոլսոյ մէջ պաշտօնապէս կը ստորագրուի [[Գերմանիա]]-[[Թուրքիա]] համաձայնութիւնը․ մէկ օր առաջ Գերմանիա պատերազմ յայտարարած է Ռուսիոյ դէմ։ [[Նոյեմբեր]] 4-ին Ռուսիան պատերազմ կը յայտարարէ Թուրքիոյ դէմ։ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին կը ջնջուին եւրոպացիներուն առանձնաշնորհումները։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ զօրաշարժ կը յայտարարուի, հայերը չեն բացառուիր՝ սակայն կը զինաթափուին ու կամ կը գնդահակարուին եւ կամ ալ տաժանակիր աշխատանքի կ՛ենթարկուին մինչեւ ոչնցացուին։ Պատերազմին պատրուակով, քաղաքացիներէն բռնութեամբ դրամ եւ պարէն կը պահանջուի, ինչպէս նաեւ ամեն տեսակի «զէնք»՝ որսի հրացան, դանակներ․․․։

[[Սարիղամիշ]]ի ռուս-թրքական ճակատումէն ետք (Դեկտեմբեր 1914), թրքական բանակը վերադարձի ճամբուն վրայ կը թալանէ եւ կը կոտորէ անզէն հայ բնակչութիւնը։ Թրքական բանակին պարտութիւնը կը վերագրուի հայերուն, որոնց «եղբայրները» միւս կողմն են՝ ռուսահայաստան։ Հայերը անվստահելի կը համարուին։

1914 Օգոստոսէն, Պոլսոյ մէջ [[Յատուկ Կազմակերպութիւնը (Թուրքիա)|Յատուկ Կազմակերպութիւնը]] (Թեշքիլաթը Մահսուսէ ''Teşkîlât-ı Mahsûsa'') բանտերէն ազատ կ՛արձակէ ոճրագործներ (Չեթէ) եւ զանոնք արեւելեան նահանգները եւ ուրիշ հայահոծ շրջաններ ([[Պոլիս]], [[Ռոտոսթօ]], [[Կիլիկիա]], [[Հալէպ]]) կը ղրկէ հայեր սպաննելու եւ նոյնիսկ գիւղեր բնաջնջելու՝ թրքական ոստիկանութեան հանդուրժողութեամբ։

1914 Նոյեմբեր 21-ին Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին քրիստոնիայ թշնամիներուն դէմ «Սրբազան Պատերազմ» (ճիհատ) կը յայտարարուի։ [[1915 թուական|1915]] Փետրուարին հայերու բնաջնջման որոշումի պաշտօնական հրամանագրերը կը ղրկուին ըլլայ բերանացի ըլլայ ծածկագիր հեռագրերով․ տեղահանութենէն վերապրողներուն կեդրոնը [[Հալէպ]]ն է։ 1915 Սեպտեմբերին Պատմական Հայաստանը հայերէ գրեթէ պարպուած, վրայ կը հասնի ներքին գործոց նախարար [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթի]] հրամանագիր-հեռագիրը, որով կը տեղեկացուի թէ կառավարութիւնը որոշած է ջնջել հայերու իրաւունքը ապրելու եւ աշխատելու օսմանեան կայսրութեան մէջ եւ կը հրահանգէ մանուկներուն անգամ չխնայել։ [[Պատկեր:AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|ձախից|մինի|Օսմանեան կայսրութեան մօտ Ա․Մ․Ն․ Դեսպան [[Հենրի Մորկընթաու]]ի հայկական ջարդերուն մասին տեղեկագրութիւնը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] Կառավարութեան։ Համատարած ջարդերը կը նկարագրէ իբրեւ՝ ''«Ցեղի մը բնաջնջման կազմակերպուած փորձ»'' ]][[1915 թուական|1915]] Ապրիլ 23-24ի ընթացքին [[Պոլիս|Պոլսոյ]] եւ [[Իզմիր]]ի հայ մտաւորականութիւնը կը ձերբակալուի («&lt;nowiki/&gt;[[Հայ մտաւորականներու տեղահանութիւն (Կարմիր Կիրակի)|Հայ մտաւորականներու տեղահանութիւն» եւ կամ «Կարմիր Կիրակի]]&lt;nowiki/&gt;»)․ 600 հայեր կը բանտարկուին եւ կամ օսմանեան տարածքին ներսերը կը քշուին ու չարչարանքներով կը սպաննուին։ Այս պատճառով հայ ժողովուրդը Ցեղասպանութեան յիշատակումի օրը ճշդած է [[Ապրիլ 24 (պատմութիւն)|Ապրիլ 24-ը]]։

''&lt;u&gt;Ցեղասպանութիւն&lt;/u&gt;․ Առաջին անգամ այս բառը կը գործածուի Ռաֆայէլ Լեմքինի կողմէ [[1944 թուական|1944]] թուականին հրատարակած իր մէկ ուսումնասիրութեան մէջ (Genocide յունարէն γένος (ցեղ) եւ լատիներէն cida (սպաննութիւն) բառերու միացում), եւ կը բացատրէ․- «Ցեղասպանութիւն ըսելով, ըսել կ՛ուզենք ազգի մը կամ ցեղային խմբաւորումի մը բնաջնջումը»։''

Որոշ վայրերու մէջ հայերը կը դիմադրեն՝ [[Զէյթունի Դիմադրութիւն (1914)|Զէյթուն]], [[Վանի Ինքնապաշտպանութիւն (1915)|Վան]], [[Տարօնի հերոսամարտեր|Տարօն]], [[Սասուն]], [[Շապին Գարահիսարի հերոսամարտ|Շապին Գարահիսար]], [[Մուսա Լերան Հերոսամարտ|Մուսա լեռ]], [[Ուրֆայի Հերոսամարտ|Ուրֆա]]։ Սակայն բացառելով Վանի յաջող ինքնապաշտպանութիւնը, մնացեալ շրջաններուն մէջ թուրքերը կը յաջողին տեղահանել եւ կամ տեղն ու տեղ կոտորել։ Պարպուած հայկական գիւղերն ու քաղաքները անմիջապէս կը բնակեցուին պալքաններէն փախստական թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէն։ Հայութեան ինչքը կ՛անցնի անոնց եւ պետութեան ձեռքը։ Թուրքերը ամէն ճիգ կը թափեն հայկական հողերէն հայու հետքը ջնջելու համար։

Ռուս Նիկոլայ Բ․ ցարը, հայերուն հանդէպ իր քաղաքականութիւնը կը փոխէ․ ռուս բանակը Թուրքիոյ վրայ ապահով եւ անվտանգ շարժելու եւ հայկական բարձրաւանդակի լեռներէն անցնելու համար հայերուն պէտքութեան ունի։ Արեւելահայաստանի հայ ղեկավարութիւնը սկիզբին կասկածամիտ է ռուսերուն հանդէպ։ Ռուսական բանակին մէջ արդէն զինուորագրուած են շուրջ 150 000 հայեր։ Արեւմտահայաստանի հայութեան ահաւոր լուրերը կը հասնին։ Թիֆլիսի մէջ կովկասահայութեան ղեկավար Ազգային Բիւրոն յանձն կ՛առնէ եւ կ՛ընդառաջէ ցարական իշխանութեան առաջարկին․ կը կազմակերպուին 7 կամաւորական գունդեր՝ Հնչակեանները առանձին խումբ մը կը կազմեն․ 6-րդ գունդը։ Ամերիկայէն Հայաստան կը հասնին հարիւրաւոր կամաւորներ։     &lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
Պատկեր:Hushardzan April Tasněmēki-1.2.3 from book.jpg|Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու առաջին յուշարձանին լուսանկարը, հաստատուած 1919-ին [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ (Թաքսիմ հրապարակ), կազմաքանդուած՝ 1922-ին։
Պատկեր:Staff of armenian volunteers.png|Հայ կամաւորներ, 1914 - Խեչօ, [[Դրօ]], [[Արմէն Գարօ]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 2 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 2-րդ գունդը․ հրամանատարն է՝ [[Դրօ]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 4 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 4-րդ գունդը․ հրամանատարն է՝ [[Քեռի (ֆետայի)|Քեռի]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 3 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 3-րդ խումբը․ հրամանատարն է՝ [[Համազասպ Սրուանձտեան|Համազասպ]]
Պատկեր:Pervaya Armyanskaya Drujina 1 battalion 1914.png|Հայ կամաւորական 1-ին գունդը․ հրամանատարն է՝ [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկ]]
Պատկեր:Hovsep Arghutyan 01.jpg|[[Յովսէփ Արղութեան (Իշխան)|Յովսէփ Արղութեան]]․ 7-րդ գունդի հրամանատար
Պատկեր:Commanders of Armenian volunteer units.png|Հայ կամաւորական գունդերու հրամանատարներ․ [[Քեռի (ֆետայի)|Քեռի]], [[Համազասպ Սրուանձտեան|Համազասպ]] եւ [[Խանասորի Վարդան|Վարդան]] (5-րդ գունդի)
Պատկեր:Aram Manukian.jpg|[[Արամ Մանուկեան]]․ [[Վանի հերոսամարտ|Վանի ինքնապաշտպանութեան]] ղեկավար, [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] Ներքին գործերու նախարար։
&lt;/gallery&gt;
[[Պատկեր:4 տղաները ՀՅԴ կազմակերպած «Նեմեսիս» գործողութեան մարտիկներ.jpg|մինի|ՀՅԴ կազմակերպած «Նեմեսիս» գործողութեան մարտիկներ]]
Հակառակ եղած ջանքերուն, հայկական ջարդերուն լուրերը Օսմանեան սահմաններէն դուրս կ՛ելլեն։ 1915 Մայիս 23, դաշնակից երեք մեծ ուժերը՝ Անգլիա, Ֆրանսա եւ Ռուսիա թրքական կառավարութեան ղրկած հեռագրով մը կը զգուշացնեն զայն․․․։ Սակայն, հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրող եւ ձեռնարկող ոճրագործները անոնց կողմէ երբեք պիտի չպատժուին (անոնք արդէն Թուրքիայէն դուրս փախած են)։ Անպատիժ մնացած ոճրագործները, մէկ առ մէկ կը սպաննուին «&lt;nowiki/&gt;[[Նեմեսիսի Գործողութիւն]]&lt;nowiki/&gt;» որոշումով։

===== Կամաւորական գունդերուն մուտքը Արեւմտահայաստան =====
1915 Մայիս ամսուն, չորս կամաւորական գունդեր Վանի պաշարուած հայութեան օգնութեան կը հասնին, ռուսական բանակը կը հետեւի անոնց։ Վանի ազատագրումէն ետք, անոնք Անդրանիկ զօրավարին հետ կ՛առաջանան դէպի [[Պիթլիս]], սակայն ռուսերը հայկական հողերէն ետ քաշուելու հրամանը կը ստանան։ Արդէն ուշ է, Պիթլիսի, [[Սասուն]]ի եւ [[Մուշ]]ի հայութիւնը կոտորուած է։

1915 Դեկտեմբերին ցարական կառավարութիւնը կը հրամայէ կամաւորական խումբերուն ցրւումը եւ [[1916 թուական|1916]] սկիզբին մինչեւ գարնան ռուսական բանակը կրկին կ՛ուղղուի հայաթափ Արեւմտահայաստանի շրջանները, ուր ցարական կառավարութեան հրամանով զինուորական իշխանութիւն պիտի ստեղծուի։

Ռուսական յեղափոխութենէն ետք, պոլշեւիկները կը յայտնաբերեն Դաշնակիցներու միջեւ [[Սայքս-Փիքոյի համաձայնագիր (1916)|Սայքս-Փիքօ]] գաղտնի պահուած համաձայնագիրը (1916 Փետրուար), որով Արեւմտահայաստանը կը բաժնուէր Ռուսիոյ եւ Ֆրանսայի միջեւ։[[Պատկեր:İkdam, 4 Kasım 1918.jpg|մինի|238x238փքս|''İkdam'' Օսմանեան թերթի առաջին էջը, 4-11-1918․ կը տեղեկացնէ թէ Ճեմալ, Թալէաթ եւ Էնվեր Փաշաները Թուրքիայէն փախած են։]]
===== Արեւմտահայաստանը զինադադարէն ետք =====
Արեւմտահայաստանի մէջ մնացած են քիչ թիւով հայեր։ Անոնց թիւին կ՛աւելնան Եղեռնէն փրկուած փոքրաթիւ հայեր, որոնք իրենց շրջանները կը վերադառնան ([[Կիլիկիա]]ն ներառեալ)։ Անոնք կ՛ապրին վախի եւ ստրուկի վիճակի մէջ․ շատեր կ՛իսլամանան, որպէսզի իրենց ընտանիքը փրկեն։

[[1918 թուական|1918]]-ին հայերը հաւատալով Դաշնակիցներուն եւ յատկապէս Ֆրանսայի տուած խոստումներուն, հայկական լեգէոններ կը կազմեն եւ կը կռուին ֆրասական բանակին կողքին․ Ֆրանսա Կիլիկիոյ հայութեան ինքնիշխանութիւն խոստացած էր։ Եւ սակայն, 1920-ին յանկարծակի՝ Կիլիկիայէն դուրս կու գայ։

==== Արեւելահայաստանը եւ ռուսական յեղափոխութիւնը ====
Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին, Ռուսիոյ տնտեսութեան նախապէս ծանր վիճակը ա՛լ աւելի կը վատթարանայ։ [[1917 թուական|1917]]-ի Մարտ ամսուն յեղափոխութիւնը կը յաջողի եւ կ՛ոգեւորէ Կովկասի ժողովուրդներուն ալ (կայսրութեան գլխաւոր քաղաքներուն մէջ ծայր առած ցոյցերուն եւ գործադուլներուն իբրեւ հետեւանք, Մայիս 15-ին ռուս Ցարը՝ Նիկոլայ Բ․ կը ստիպուի հրաժարիլ գահէն)։

===== Օզակոմ եւ Պոլշեւիկեան յեղափոխութիւն =====
Ռուս ժամանակաւոր կառավարութիւնը կը նշանակէ Կովկասեան վարչամեքենան՝ Օզակոմը։ Վերջինս, հայ կամաւորական եւ ֆետայական խումբերը կը զինաթափէ։ Սակայն, շնորհիւ հայ ղեկավարութեան (մասնաւորաբար [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ․Յ․Դ․]]), վիճակը կը փոխուի եւ Ցեղասպանութենէն մեծ թիւով վերապրողներ Երկիր կը վերադառնան։ Սակայն մտահոգ եղելութիւններէն՝ 1917 Հոկտեմբերին Թիֆլիսի մէջ կը գումարուի [[Արեւելահայոց Համագումար (1917)|Արեւելահայոց Համագումարը]], որու աւարտին կ՛ընտրուի 15 անդամներէ բաղկացած [[Հայոց Ազգային Խորհուրդ (1917, Թիֆլիս)|Հայոց Ազգային Խորհուրդը]]՝ նախագահութեամբ [[Աւետիս Ահարոնեան]]ի։  [[Պատկեր:Armenian soldiers 1918.jpg|մինի|1918․ հայ կամաւորներու գունդ]]

1917, Նոյեմբեր 7-ին Ռուսիոյ տարածքին կը պայթի [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւնը Եւ Հայաստանը|պոլշեւիկեան յեղախոփութիւնը]] (հին տոմարով՝ 24-25 Հոկտեմբեր 1917), որ 1918 Յունուար 18-ին կը պարտադրէ իր վարչակարգը։ Այս յեղաշրջումներուն առընթեր, Կովկասեան ճակատներուն վրայ կը շարունակուի ռուս-թրքական պատերազմը։

===== Սէյմ =====
1917 Նոյեմբեր 24-ին [[Թիֆլիս]]ի մէջ կ՛առաջանայ Կովկասեան Կոմիսարիատը՝ Սոցեալ-դեմոկրատ Մենշեւիկ, [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ․Յ․Դ․]], Մուսաւաթ եւ Կովկասեան ուրիշ կուսակցութիւններու մասնակցութեամբ։ Իսկ 1918 Փետրուար 10-ին Թիֆլիսի մէջ կը կազմուի Սէյմը․ Մարտ ամսուն կը հռչակուի Կովկասի անկախ հանրապետութիւնը (հայեր, ազերիներ, վրացիներ եւ Անդկովկասի ուրիշ ազգեր), սակայն ներքին տարակարծութիւնները եւ արտաքին միջամտումները ու ազգային քաղաքական շահերը անոր արագ լուծման պատճառ կ՛ըլլան։
====== Երզնկայի Զինադադարն ու Պրեսթ-Լիթովսկի հաշտութեան համաձայնագիրը ======
Մինչ Դեկտմեբեր 5-18, [[Երզնկայի Զինադադար (1917)|Երզնկայի Զինադադարի]] բանակցութիւնները` Կովկասեան Կոմիսարիատի պատուիրակութեան եւ Թուրքիոյ միջեւ կ՛առաջանան, ու Սէյմը Տրապիզոնի մէջ վերջնական համաձայնութեան համար կը պատրաստուի, անդին ռուսական զօրքերը կը հեռանան Կովկասեան ճակատէն եւ [[Վլատիմիր Լենին|Լենին]] Կեդրոնական Պետութիւններուն հետ Մարտ 3-ին, կը ստորագրէ [[Պրեսթ-Լիթովսքի հաշտութեան պայմանագիր|Պրեսթ-Լիթովսկի Պայմանագիրը]], որով պոլշեւիկեան Ռուսիան Թուրքիոյ կը յանձնէ [[Կարս]]ը, [[Արտահան]]ը եւ [[Պաթում]]ը։ Ռուսական զօրքերու հեռացումով, թուրքերը 1918-ի Փետրուարին կ՛անցնին յարձակման եւ օգտուելով Սէյմի մէջ ստեղծուած խառնակ վիճակէն, երկու ամսուան ընթացքին ետ կը գրաւեն [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի տարածքները։  [[Պատկեր:May 28 1919 celebration Yerevan.jpg|մինի|1919, Մայիս 28․ Հայաստանի Անկախութեան Տօն, Երեւան]]
====== Պաթումի բանակցութիւններ ======
[[1918 թուական|1918]] Մայիս ամսուան ընթացքին, Պաթումի մէջ տեղի կ՛ունենան Կովկասեան Հանրապետութեան պատուիրակութեան եւ թուրքերու միջեւ հաշտութեան բանակցութիւնները։ Սակայն միաժամանակ, թրքական բանակը կը շարունակէ յարձակումները եւ յառաջխաղացքը դէպի Երեւանի նահանգը։ Թուրքերը Կովկասի պատուիրակութենէն կը պահանջեն Երեւանի նահանգէն հողամասեր։ Մայիս 26-ին Սէյմը կը լուծուի, հետեւաբար՝ Կովկասի Հանրապետութիւնն ալ եւ երեք ազգերը՝ հայեր, վրացիներ, ազերիներ, իրենց անջատ անկախութիւնը կը յայտարարեն։ Սակայն, իրարու միջեւ հողային հարցերը, կռիւներու կ՛առաջնորդեն։

==== Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն ====
Մօտաւորապէս ինը տարեր ետք, Պատմական Հայաստանի տարածքէն բաժին ինկած պզտիկ հողին վրայ, ջարդերէն եւ տեղահանութենէն յուսալքուած ժողովուրդով եւ տնտեսապէս քայքայուած՝ Հայաստանը կ՛անկախանայ։ Անկախութիւնը կը գոյատեւէ երկու տարի ծանր պայմաններու մէջ՝ բազմահազար գաղթականներ, պատերազմական վիճակ, սով ու համաճարակներ, քաղաքական ներքին ընդհարումներ։  [[Պատկեր:Panoramic view of Moudros, Lemnos Greece.jpg|մինի|Մուտրոսի համայնապատկեր․ [[Լիմնոս (կղզի)|Լիմնոս կղզի]], [[Յունաստան]] ]][[Հայ Ժողովուրդի Մայիսեան Հերոսամարտեր|Մայիս 24-28]], [[Սարդարապատ|Սարտարապատի]], [[Բաշ Ապարանի Ճակատամարտ|Բաշ-Ապարանի]] եւ [[Ղարաքիլիսա]]յի ճակատներուն վրայ հայութիւնը կը յաջողի ետ մղել թրքական բանակները։ [[Մայիս 28]]-ին կը հռչակուի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Անկախութիւնը]] եւ պաշտօնապէս կը յայտարարուի Ազգային Խորհուրդին կողմէ Մայիս 30-ին․ [[Յովհաննէս Քաջազնունի]]ն [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] նախագահ կը նշանակուի։ Յունիս 4-ին Պաթումի մէջ կը կնքուի խաղաղութեան եւ բարեկամութեան դաշնագիրը, [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Անկախ Հանրապետութեան]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսերական կառավարութեան]] միջեւ։ [[Հայաստանի դրօշ|Հայաստանի պետական դրօշը]]՝ եռագոյնը, կը վաւերացուի Երեւանի եւ Թիֆլիսի Ազգային Խորհուրդներու խառն նիստին՝ [[Երեւան]]ի մէջ։ [[1918]]-ի Օգոստոս 1-ին Հայաստանի Խորհուրդի պաշտօնական բացման օրը, եռագոյնը կը ծածանի խորհրդարանի շէնքին վրայ։
Արագ ժամանակամիջոցի մէջ կը ստեղծուին պետական եւ վարչական կառոյցներ՝ կառավարութիւն, խորհրդարան ([[1919 թուական|1919]]-ին կը կատարուին խորհրդարանի առաջին ազատ ընտրութիւնները)։ Կը մշակուին դիւանագիտական եւ առեւտրական յարաբերութիւններ․ Դաշնակից պետութիւնները կը ճանչնան Հայաստանի անկախութիւնը։ Հակառակ շրջանի անկայուն վիճակին, թափ կը տրուի վերաշինութեան։ Կը կանոնուորուի երկաթուղագիծի եւ ճամբաներու ցանցը։ Կը բացուի հայկական առաջին բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնը՝ [[Գիւմրի|Ալեքսանտրուպոլի (Կիւմրի)]] պետական համալսարանը ([[1920 թուական|1920]], Յունուար 31), իսկ՝ 1919 Մայիս 16, կ՛որոշուի հիմնել [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի Համալսարանը]]։ [[Հայերէն]]ը կը ճանչցուի իբրեւ պետական լեզու, կը կազմաւորուի հայկական բանակը։ [[1919 թուական|1919]], Մայիս 28-ին Հայաստանի սահմանները կը հասնին մինչեւ [[Կարս]] եւ [[Արտահան]]․ կը յայատարարուի Միացեալ Հայաստանի անկախութիւնը։ [[1920 թուական|1920]] Յունուար 19-ին Դաշնակից Պետութիւնները կը ճանչնան Հայաստանի defacto անկախութիւնը։  [[Պատկեր:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|մինի|1919․ [[Փարիզի վեհաժողով (1919)|Փարիզի վեհաժողովը]]․ նկար՝ Ուլիամ Օրֆէն]]
===== Մուտրոսի զինադադարի համաձայնագիրը =====
1918 Հոկտեմբեր 30-ին ստորագրուած [[Մուտրոսի զինադադար (1918)|Մուտրոսի զինադադարէն]] ետք, օսմանեան բանակը Կովկասէն կը նահանջէ։ Հայկական բանակը կը հետեւի եւ ձմրան կը յաջողի վերագրաւել Երեւանի նահագէն շրջաններ։ Ըստ Դաշնակիցներուն համաձայնութեան, անգլիական բանակը կը մտնէ [[Կովկաս]], որպէսզի գերմանական եւ թրքական ուժերը վտարէ։

===== Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովը =====
1919-ի Յունուարին, [[Փարիզի վեհաժողով (1919)|Փարիզի մէջ յաղթական Դաշնակից Պետութիւններու համաժողովը]] կը գումարուի։ Անպաշտօն կը մասնակցին հայերը եւ Փետրուար 12-ին Հայաստանի պատուիրակութիւնն ու արեւմտահայոց «Հայոց Ազգային Պատուիրակութիւնը» միացած եւ գլխաւորութեամբ [[Աւետիս Ահարոնեան]]ի եւ [[Պօղոս Նուպար Փաշա|Նուպար Փաշայի]], հայութեան պահանջները կը ներկայացնեն։

* ''Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ աւելի ետք Ամերիկայի ներկայացուցիչներ, հայերուն մեծ խոստումներ տուած էին՝ պատերազմէն ետք լուծել հայկական հարցը։''       
[[Պատկեր:Surb Amenaprkitch pre1926.jpg|մինի|1926․ բացիկ․ Ս․ Ամենափրկիչ եկեղեցին եւ [[Գիւմրի|Կիւմրի]] քաղաքը]][[Պատկեր:Syunik in Armenia.svg|մինի|169x169փքս|Սիւնիք]]
===== Պաքուի հայութեան ջարդը =====
1918 Սեպտեմբերին թրքական բանակը անակնկալօրէն կը յարձակի պոլշեւիկեան իշխանութեան տակ գտնուող [[Պաքու]]ի վրայ։ Անգլիական փոքրաթիւ զօրքը Պաքու կը մտնէ եւ կը մասնակցի քաղաքին պաշտպանութեան․ Պաքուի Ազգային Խորհուրդն ալ յանձն կ՛առնէ հայերուն պաշտպանութիւնը։ Սակայն, պոլշեւիկներուն եւ ագլիական զօրքին յանկարծակի հեռացումով, հայերը մինակ կը մնան թուրք բնակչութեան դէմ։ Սեպտեմբեր 15-ին քաղաքին 70 000 հայերուն կէսը կը բռնէ գաղթի ճամբան։ Նոյն օրը թուրք բնակչութիւնը զօրքին օգնութեամբ կը սկսի թալանել ու ջարդել մնացեալ հայութիւնը։ Մօտաւորապէս 20 000 հայեր կը զոհուին։

===== Հողային հարցեր դրացիներուն հետ =====
Անկախութեան առաջին օրէն իսկ, Վրաստանն ու Ատրպէյճանը թշնամական վերաբերմունք կ՛ունենան։  
====== Վրաստանի հետ ======
[[Վրաստան]] վիճելի հարց կը դարձնէ [[Ախալքալաք]]ի եւ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] շրջանները։ 1918-ի Հոկտեմբերին, երբ օսմանեան բանակը կը քաշուի, հայկական բանակը [[Դրօ|Դրոյի]] գլխաւորութեամբ Լոռին կը գրաւէ։ 1919-ի վերջերուն, վրացական կառավարութիւնը կը բռնագրաւէ Թիֆլիսի հայոց զինամթերքի պահեստները եւ կ՛արգիլէ հայկական հաստատութիւններուն եւ անհատներուն զէնք կամ որեւէ օգնութիւն Հայաստան ղրկել։

====== Ատրպէյճանի հետ ======
1918-ի ամրան, Ղարաբաղի հայութիւնը կը յաջողի դիմադրել օսմանեան բանակի յարձակումներուն։ Զինադադարէն ետք, երբ վերջինները կը քաշուին, զօրավար [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկը]] կ՛ուղղուի դէպի [[Շուշի]], որպէսզի [[Արցախի Հանրապետութիւն|Ղարաբաղը]] Հայաստանին միացուի։ Սակայն, անգլիացի հրամանատարը Անդրանիկին կը հրահանգէ ետ քաշուիլ, որովհետեւ Ղարաբաղի ապագան՝ ըստ հրամանատարին, պիտի որոշուէր հաշտութեան խորհրդաժողովին ընթացքին։ Նոյն հրամանատարը, հաշտութեան խորհրդաժողովէն առաջ, Պաքուէն կը յայտարարէ թէ Լեռնային Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը առ այժմ Ատրպէյճանին կը պատկանին։ [[Ազրպէյճան|Ատրպէյճան]] ժամանակ չի կորսնցներ եւ կը շրջափակէ Ղարաբաղը։ Հակառակ տնտեսական եւ ռազմական շրջափակումին, Ղարաբաղի հայութիւնը ամիսներ կը դիմադրէ։

* [[Պատկեր:Sharur District in Azerbaijan 2021.svg|մինի|165x165փքս|Շարուր (կարմիրով)․ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]]]''1919-ի ամրան Ատրպէյճանը՝ երբ Հայաստանը սահմանները կը մեծցնէ գրաւելով Կարսը, Շարուրը, Նախիջեւանն ու Սուրմալուն, Հայաստանի մահմետականները ապստամբութեան մղելով կը փորձէ Հայաստանէն հողեր խլել։ Առաւել, Դաշնակիցներուն կողմէ «Հայաստանի Ընդհանուր Կոմիսար» նշանակուած ամերիկացի գնդապետ Հասկըլ, 1919 Օգոստոսին Պաքու կը մեկնի ու Ատրպէյճանի կառավարութեան հետ կը ստորագրէ համաձայնագիր մը, որով Շարուր - Դարալագիազ - Նախիջեւանը վիճելի հողատարածքներ կը համարուին եւ Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը՝ Ատրպէյճանին յանձնուին։''

===== Կարմիր Բանակի եւ թրքական զօրքերուն յառաջխաղացքը =====
1920-ի ամրան, Պաքուի մէջ Մոսկուայի եւ Մուսթաֆա Քեմալի ներկայացուցիչները կը հանդիպին, հայ-ատրպէյճանական հողային հարցերը կարգադրելու համար։ Կարմիր բանակը եւ ատրպէյճանցիները միացած կը կռուին [[Արցախի Հանրապետութիւն|Ղարաբաղի]], [[Զանգեզուր]]ի եւ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւանի]] մէջ։ Հայերը կը դիմադրեն [[Գարեգին Նժդեհ]]ի եւ Դրոյի գլխաւորութեամբ։ 1920, [[Օգոստոս 10]]-ին, [[Թիֆլիս]]ի մէջ, Հայաստանի պատուիրակութիւնը կը պարտադրուի ստորագրել համաձայնագիր մը, որով հողային զիջումներ կ՛ընէ, որպէսզի կանգ առնէ Կարմիր Բանակին յառաջխաղացքը։ Իսկ երկու շաբաթ ետք, Մոսկուայի մէջ կը կնքուի Խորհրդային Ռուսիոյ եւ քեմալական [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] համագործակցութեան դաշինքը։ 
[[Պատկեր:Yerevan prision after Bolshevik slaughter.jpg|մինի|165x165փքս|1921, փոտրուար․ Պոլշեւիկեան ուժերու կողմէն սպաննուած Երեւանի բանտարկեալները]][[1920 թուական|1920]] Սեպտեմբեր 23-ին կը սկսի հայ-թրքական պատերազմը։ Միաժամանակ, 1920 Հոկտեմբեր 14-ին Խորհրդային Ռուսիոյ ղեկավարութիւնը կ՛որոշէ Հայաստանը խորհրդայնացնել եւ այդ ուղղութեամբ ռազմական եւ քաղաքական ճնշումներ կը բանեցնէ։ Հոկտեմբեր 30-ին քեմալական զօրքերը Կարսը կը գրաւեն եւ կը շարժին դէպի Ալեքսանտրապոլ՝ Կիւմրի։ 1920, Նոյեմբեր 18-ին Հայաստանի կառավարութիւնը եւ Մուսթաֆա Քեմալին ներկայացուցիչը զինադադարի համաձայնագիր կը ստորագրեն․ թուրքերը մինչեւ Ալեքսանտրապոլ հասած են եւ քաղաքին հայութիւնը կոտորածի վտանգի տակ է։ Նոյեմբեր 29-ին Խորհրդային Ռուսիան Հայաստանի խորհրդային կարգեր պարտադրող վերջնագիր կը ներկայացնէ (Պորիս Լեգրանի ձեռամբ) Հայաստանի կառավարութեան, իսկ Նոյեմբեր 30-ին Մուսթաֆա Քեմալին ներկայացուցիչը Ալեքսանտրապոլի՝ Կիւմրի, մէջ վերջնագիր կը ներկայացնէ Հայաստանի ներկայացուցիչ [[Ալեքսանդր Խատիսեան|Ա․ Խատիսեանին]]։ Իսկ, Դեկտեմբեր 3-ին լուսաբացէն առաջ, Հայաստանի հրաժարած կառավարութիւնը կը ստորագրէ թուրքերուն առաջարկած պայմանները։

===== Սեւրի Դաշնագիր =====
1920 Օգոստոս 10-ին Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին համաշխարհային պատերազմը]] յաղթած երկիրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներու միջեւ կը կնքուի հաշտութեան պայմանագիր՝ [[Սեւրի Դաշնագիր]]ը։ Հայաստանը Թուրքիոյ կողմէն կը ճանչցուէր իբրեւ ազատ, անկախ եւ միացեալ անկախ պետութիւն․ Հայաստանին յատկացուած է դաշնագիրին 6-րդ բաժինը, յօդուածներ՝ 88 - 93։ Սակայն, քեմալական Թուրքիան օգտուելով յաջորդող միջազգային նոր իրադարձութիւններէն, կը փորձէ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը փոխարինել կամ անորմէ հրաժարիլ։
[[Պատկեր:11thRedArmyYerevan.jpg|մինի|1920 Նոյեմբեր․ Կարմիր Բանակի 11-րդ զօրագունդի մուտքը Երեւան]]
==== Խորհրդային կարգերու հաստատումը Հայաստան ====
1920, Դեկտեմբեր 2-ին, Հայաստանի կառավարութեան եւ Մոսկուայի լիազօր՝ Պ․ Լեգրանի միջեւ ստորագրուած համաձայնութեամբ, կը կազմուի առժամեայ «յեղափոխական կառավարութիւն», Դրոյի գլխաւորութեամբ։ Հայաստանին կը մնան Կարսի շրջանի մեծ մասը, Շարուր - Նախիջեւանն ու Զանգեղուրը։ Դեկտեմբեր 5-ին Հայաստան կը մտնէ Յեղկոմը՝ Հայաստանի առաջին պոլշեւիկ իշխանութիւնը։ Ըստ համաձայնութեան, քաղաքական հալածանքներ տեղի պիտի չունենան, սակայն, անոնք կը սկսին ու կը սաստկանան, ինչպէս նաեւ հայ բնակչութեան պահեստները կը խլուին, բանտ կը նետուին եւ կամ կ՛աքսորուին բոլոր ոչ պոլշեւիկ քաղաքական անձերը, մտաւորականներ, նոյնիսկ հայ բանակին բոլոր սպաները։ Շուրջ 2-3 ամիս սարսափի մթնոլորտ կը տիրէ։ Թուրքերը կը շարունակեն մնալ Կարս ու Ալեքսանտրապոլ։ Երկրին տարածքին ապստամբութիւններ կը ծագին*։ Այս կացութեան մէջ, կը ստեղծուի «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն։

* '''''[[Փետրուարեան Ապստամբութիւն|Փետրուարեան ապստամբութիւն]]'''․ [[1921 թուական|1921]], Փետրուար 16-էն Հայաստանի բոլոր շրջաններէն դէպի Երեւան կը շարժին ապստամբներ։ «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն կը պահանջէ Յեղկոմին հեռացումը։ Վերջինս, Փետրուար 17-ին գիշերը կը հրամայէ կացինահարուին բանտերուն մէջ գտնուող քաղաքական եւ մտաւորական դէմքերէն մաս մը, եւ ապա անոր անդամները Երեւանէն կը փախչին։ [[Փետրուար 18]]-ին, ժողովուրդը ապստամբներուն կը միանայ, Երեւան կը հասնին ու բանտերէն կ՛ազատեն մնացեալ քաղաքական եւ մտաւորական դէմքերը։ «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն երկրին ղեկը կը ստանձնէ։''

Մոսկուայի մէջ, 1921 Մարտ 16-ին, ռուսերն ու թուրքերը Հայաստանի հողերը իրարու մէջ կը բաժնուին․ [[Կարս]]ն ու [[Սուրմալու]]ն Թուրքիոյ կը յանձնուին, իսկ [[Շարուր]]ն (Նորաշէն՝ անոր վարչական կեդրոնը) ու [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւանը՝]] Ատրպէյճանին։  
[[Պատկեր:Nor Kharberd Road.jpg|մինի|Երեւանէն սկսող եւ Նոր Խարբերդէն անցնող ճանապարհը 1930-ականներու սկզբին]]
Առժամեայ «ազատութիւնը» երկար չի տեւեր։ [[Մարտ 25]]-ին Կարմիր Բանակը Հայաստանի վրայ կը յարձակի եւ Ապրիլ 2-ին Երեւանի մէջ պոլշեւիկեան իշխանութիւնը կը վերահաստատէ։ «Հայաստանի փրկութեան կոմիտէ»ն եւ Երեւանի բնակչութեան մէկ մասը քաղաքը կը լքեն ու դէպի [[Լեռնահայաստան]]* կը շարժին։ Կարմիր Բանակը, Երեւանի գրաւումէն ետք, Լեռնահայաստանին վրայ կը յարձակի։

* '''''Լեռնահայաստան'''․ Հայաստանի մէջ Յեղկոմին իշխանութեան հաստատումէն անմիջապէս վերջ, 1920, Դեկտեմբեր 25-ին, [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանքին]] մէջ «Ազատ Սիւնիք» կամ հետագային Ղարալագիազին ([[Վայոց Ձոր]]) միացումով՝ «Լեռնահայաստան» անունով Զանգեզուրը ինքնիշխան կը յայտարարուի։ Կեդրոնը՝ [[Գորիս]]ն է, իսկ իշխանութեան կազմը [[Գարեգին Նժդեհ]]ը կը գլխաւորէ։ Լեռնահայաստանի բնակչութիւնը, հակառակ շրջապատուած ըլլալուն, մինչեւ Յուլիս կը դիմադրէ Կարմիր Բանակին դէմ։ Յուլիս 2-ին Կարմիր Բանակը Գորիսը կը գրաւէ, իսկ 10 000 հայ գաղթականներ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ղեկավարները Արաքս գետը անցնելով Պարսկաստան կ՛ապաստանին։''

Սակայն, Լեռնահայաստանի բնակչութեան դիմադրութիւնը, պատճառ կը դառնայ որ շրջանը կցուի Խորհրդային Հայաստանին։

==== Խորհրդային Հայաստան ====
[[Պատկեր:Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg|մինի|165x165փքս|Խորհրդային Հայաստանի զինանշանը]]Հայաստանը, հակառակ անցուցած բազմատեսակ դժուարութիւններուն, ինչպէս օրինակ՝ 1930 - 1938 հայ մտաւորականութեան սաստիկ հալածանքներ ու մաքրագործումներ ([[Յովհաննէս Քաջազնունի]], [[Աղասի Խանջեան]], [[Եղիշէ Չարենց]], [[Ակսել Բակունց]], [[Վահրամ Ալազան]], [[Գուրգէն Մահարի]], [[Վահան Թոթովենց]], [[Զապէլ Եսայեան]], [[Խորեն Ա Տփղիսեցի (Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս)|Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Խորէն Ա․]], նոյնիսկ պոլշեւիկ ղեկավարներ՝ Սարգիս Կասեան, Աւիս Նուրիջանեան, [[Սա­հակ Տէր Գաբ­րի­է­լե­ա­ն]] եւ շատ ուրիշներ), հայերէն լեզուի հեռացումը արմատներէն՝ ստեղծելով նոր ուղղագրութիւն, կը յառաջդիմէ գիտութեան, շինարարութեան, գործառարութեան, քաղաքակրթութեան, մշակոյթի, տնտեսութեան մարզերէն ներս։ Համաշխարհային համբաւի կ՛արժանանան հայ գիտնականներ, գրագէտներ, բանաստեղծներ, երաժիշտներ, նկարիչներ ․․․։

===== Հայաստան Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին =====
[[1941 թուական|1941]] Յունիսին, [[Գերմանիա]]ն կը յարձակի [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] վրայ։ Հայաստանի ժողովուրդին 20%՝ 300 000 հոգի, ռազմաճակատ կը մեկնի։ 75 000 կը զոհուի պատերազմի դաշտերուն վրայ եւ մօտաւորապէս 100 000 հաշմանդամ կը մնայ։ Պատերազմի աւարտին, հայ ժողովուրդին իրաւունք կը տրուի ընտրելու [[Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս]] (աթոռը թափուր մնացած էր 1938-էն ի վեր)։
[[Պատկեր:ԱԶԱՏ ՕՐ, Երեքշաբթի, 24 Յուլիս 1945.jpg|մինի|ԱԶԱՏ ՕՐ, Երեքշաբթի, 24 Յուլիս 1945. Աթէնք, Յունաստան]]

===== Հողային պահանջներ =====
Սփիւռքի մէջ նորաստեղծ Հայ Դատի Յանձնախումբը, [[1945 թուական|1945]], Մարտ 7-ին [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] բացման առիթով (ՄԱԿ), Արեւմտահայաստանը Խորհրդային Հայաստանին կցելու յուշագիր մը կը յանձնէ։ Յուշագրին մէջ կը յիշուի աշխարհի չորս ծագերուն ցրուած հայութեան հայրենիք վերադառնալու բաղձանքը։ Զանազան հայ կազմակերպութիւններ նոյնանման դիմումնագրեր կը յղեն մեծ պետութիւններուն եւ կամ ալ [[Մոսկուա]]։ Մոսկուա (հոս՝ Խորհրդային Միութեան վարչամեքենան) դրական կ՛ընդունի հայութեան խնդրանքը․ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին]] ընթացքին ու վերջաուորութեան, Մոսկուան կը ձգտէր ընդլայնել Խորհրդային Միութեան սահմանները։ Կ՛արտօնուի ներգաղթը․ պատերազմի ընթացքին արտասահմանի հայերը շատ լաւ կրնային փոխարինել տասնեակ հազարներով հայ զոհերը։ Խորհրդային Հայաստանի եւ [[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] մէջ խանդավառութիւն կը տիրէ, յոյսով թէ Հայաստանին պիտի վերադարձուին Կարսն ու Արտահանը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանն ու Ախալքալաքը։ Այս ուղղութեամբ, Սփիւռքի գաղթօճախներուն մէջ ներգաղթի կազմակերպման համար կոմիտէներ կը կազմուին։ 

Սակայն խաբկանք մըն էր։ [[1947 թուական|1947]]-ին Հայաստանի Կոմկուսի առաջին քարտուղար Գրիգոր Յարութիւնեան կը յայատարարէ թէ Հայաստանը արագօրէն պիտի ընդունի մինչեւ 400 000 հայեր, բայց [[1948 թուական|1948]]-ին՝ 100 000 հայեր ընդունելէ ետք, ներգաղթը կանգ կ՛առնէ։ Մոսկուայի քաղաքականութիւնը փոխուած էր։

===== Հայաստանի ժողովուրդը կը յիշէ ու կը յարգէ =====
[[Պատկեր:Sardarabad Memorial.jpg|մինի|165x165փքս|Սարտարապատի յուշակոթողը]]
1915-ի Մեծ Եղեռնի զոհերուն յիշատակին համար կը կանգնեցնէ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր՝ [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր|Ծիծեռնակաբերդը]]․ աշխատանքները կը տեւեն երկու տարի՝ [[1965 թուական|1965]]-[[1967 թուական|1967]]։ Բացումը տեղի կ՛ունենայ Նոյեմբեր 29, [[1967 թուական|1967]]:

1918 Մայիս 21-29 մեծ յաղթանակին համար, կը կանգնեցնէ [[Սարտարապատի յուշահամալիր]]ը։

===== 1988-ի երկրաշարժը =====
[[1988 թուական|1988]] Դեկտեմբեր 7-ին, կէսօրուան ժամը 11։41՛ 6․9 Ռիխթըրի ուժգնութեամբ ահաւոր երկրաշարժ մը կը ցնցէ ամբողջ Հայաստանը։ Զոհերու թիւը կ՛անցնի տասնեակ հազարները։ 500 000-է աւելի անտուն կը մնան։ Ամբողջ Սփիւռքը օգնութեան կը հասնի․ հայութիւնը աշխարհի մէկ ծայրէն միւսը կը շտապէ ու ամէն տեսակի օգնութիւն կը հասցնէ ու տարիներ կը շարունակէ հասցնել Հայաստանին։ Մշակոյթի տարբեր բնագաւառներէն ներս համբաւ ստացած Սփիւռքահայեր ամէն ձեւով նեցուկ կը կանգնին հայրենիքին, ինչպէս օրինակ՝ «&lt;nowiki/&gt;[[Քեզի Համար, Հայաստա՜ն]]&lt;nowiki/&gt;» երգը՝ կատարուած [[Ֆրանսա]]յի 87 նշանաւոր երգիչներու կողմէ․ յօրինող՝ [[Ժորժ Կառվարենց]], բառերուն հեղինակ՝ [[Շարլ Ազնաւուր]]։

=== Ժամանակակից շրջան ===

==== Ազատ ու Անկախ Հայաստանի Հանրապետութիւն ====
 
Խորհրդային Միութեան տապալումէն ետք, Հայաստան [[1991 թուական|1991]], [[Սեպտեմբեր 21]]-ին կը վերագտնէ իր անկախութիւնը, որ միջազգային ճանաչում կը ստանայ։ Հակառակ եկած դժբախտութիւններուն ու բոլոր դժուարութիւններուն, [[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] օգնութեամբ երկիրը կը զարգանայ։

1998-ին առաջին ընտրուած նախագահը՝ [[Լեւոն Տէր Պետրոսեան]]ը կը հրաժարի, նոր նախագահ կը դառնայ Ռոպերտ Քոչարեանը։ Երկրորդ թեկնածուն՝ [[Կարէն Տէմիրճեան|Կարէն Տեմիրճեանը]], որ խորհրդային կարգերու ժամանակ առաջին քարտուղարն էր (1974–1988), կ՛ընտրուի [[Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով|Հայաստանի Ազգային ժողովի]] նախագահ, իսկ հրամանատար [[Վազգէն Սարգսեան]]ը՝ Հայաստանի վարչապետ։ [[1999 թուական|1999]], Հոկտեմբերի 27-ին Ազգային ժողովին սրահին մէջ ողբերգութիւն կը կատարուի. կը սպանուին Կարէն Տեմիրճեան, ՎազգԷն Սարգսեան եւ 6 պատգամաւորներ։ Այդ ժամանակ, Ազգային Անվտանգութեան ղեկավարն է [[Սերժ Սարգիսեան|Սերժ Սարգսեան]], որ 2008-ին կը դառնայ Հայաստանի երրորդ նախագահը։

2015, Դեկտեմբերի 6-ին տեղի կ՛ունենայ սահմանադրական բարեփոխումներու հանրաքուէ, որուն արդիւնքներուն համաձայն, Հայաստան կ՛անցնի կառավարման խորհրդարանական համակարգին, այսինքն երկրի գլխաւոր դէմքը վարչապետը կը դառնայ:
[[Պատկեր:AM 5000 dram Ag 1999 Games b.png|մինի|165x165փքս|Հայկական Դրամ․ Ի պատիւ Համահայկական առաջին խաղերուն]]
2018, [[Ապրիլ]]-[[Մայիս]] ամիսներուն ընթացքին կը կատարուի «&lt;nowiki/&gt;[[Հայկական Թավշեայ Յեղափոխութիւն|թաւշեայ յեղափոխութիւնը]]&lt;nowiki/&gt;»։ Հետեւանքն է՝ Սերժ Սարգսեանը 2018, Ապրիլ 23-ին հրաժարի իր պաշտօնէն եւ Մայիս 8-ին Ազգային ժողովը Հայաստանի վարչապետ ընտրէ Թաւշեայ Յեղափոխութեան առաջնորդը՝ [[Նիկոլ Փաշինեան]]։

===== Տնտեսական գաղթողներ․ արտագաղթ, ներգաղթ =====
Հայաստանի Անկախութեան վերականգնումէն ետք, առաջին տարիներու տնտեսական ճգնաժամին պատճառաւ, գաղթականութեան մեծ ալիք մը կը սկսի գլխաւորաբար դէպի Ռուսիա, Եւրոպա եւ Ամերիկա։ Սակայն վերջին տարիներուն, կը նկատուի երկչոտ քայլերով ներգաղթ մը։ Իսկ Սուրիոյ տագնապին պատճառով, Սուրիահայութեան մեծ թիւ մը Հ․Հ․ կը հաստատուի։

===== Նուաճումներ =====
Հայաստանը միջազգային ճանաչում կը ստանայ։ Մշակոյթի տարբեր բնագաւառներէ ներս կը կատարուին զանազան ձեռնարկներ։ Նշենք գլխաւորները․-

[[Համահայկական խաղեր]]ը՝ սկսած 1999 թուականէն,

[[Ոսկէ Ծիրանի փառատօն]]՝ սկսած 2004 թուականին,

[[1996 թուական|1996]]-ին տեղի կ՛ունենայ ճատրակի( շախմատ) միջազգային ողիմպիականը, 2011-ին՝ Մանկական Եւրոտեսիլը, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ ուրիշ փառատօներ, հանդէնսեր, ցուցադրութիւններ։

2018-ին կը նշուի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] 100-ամեակը եւ Երեւանի 2800-ամեակը։

==== Արցախ ====
[[Պատկեր:Qarabagh War Map (2020-11-10).svg|մինի|Քարտէս ըստ 9 Նոյեմբեր 2020ի վիճակի․ '''նարնջագոյնով'''՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայ տարածքները, իսկ '''բաց կապոյտ երանգներով''' շրջանները Ազրպէյճանի հակակշիռին տակ գտնուող տարածքներն են։ '''Դեղինով''' տարածքներն ալ Ատրպէյճանի յը յանձնուին։]][[1991 թուական|1991]] [[Սեպտեմբեր]] 2-ին, [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ը կը հռչակէ իր անկախութիւնը։ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախը]] ծանօթ է նաեւ Փոքր Սիւնիք, [[Խաչէնի իշխանութիւն|Խաչենի Իշխանութիւն]] կամ Ղարաբաղ անուններով։

===== Արցախեան Ազատամարտ =====
[[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան ազատագրական պատերազմը]] կը ծագի երբ Ատրպէյճանի զինեալ ուժերը կը յարձակին [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]] դէմ։ Հայերը միացեալ ուժերով կը ստեղծեն հայոց ազգային բանակ եւ կը յաջողին ետ մղել թշնամիին գրոհը եւ ազատագրել Արցախը: Զոհ կ՝ երթան հազարաւոր հայ խաղաղ բնակիչներ։ Սակայն, հայկական ուժերուն վճռական գործողութիւններուն իբրեւ հետեւանք թշնամին զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի [[Մայիս 12]], [[1994]]-ին։ Զինադադարը յաճախ կը խախտուի ազերիներուն կողմէ, մինչեւ 2020, Սեպտեմբեր 27, երբ՝ Ատրպէյճան ծրագրուած յանկարծակի լայնածաւալ [[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020|յարձակում կը գործէ Արցախին վրայ]]։
===== Յարձակում Արցախի վրայ, Սեպտեմբեր 27, 2020 =====
Կիրակի Սեպտեմբեր 27-ին, վաղ առաւօտեան ժամերուն [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի հանրապետութիւնը]] թիրախ կը դառնայ [[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020|Ատրպէյճանի լայնածաւալ նախայարձակման]]: Անդադար կը ռմբակոծուին Արցախի քաղաքներն ու գիւղերը։ Կը հրթիռակոծուին նաեւ Հ․Հ․ կարգ մը սահմանամերձ շրջաններ։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ եւ ծերունիներ։ Պատերազմը անհաւասար է․ Ատրպէյճանը բանակին մէջ ներառած է հարիւրաւոր օտար վարձկան զինուորներ եւ կը գործածէ իսրայէլեան անօդաչու սարքեր, ինչպէս նաեւ թրքական օդային զինուժ։ Հայկական բանակը (Արցախի բանակը եւ հայ կամաւորական ջոկատներ․ Հայաստան ընդհանուր զօրակոչ չի յայտարարեր) չունի հնարաւորութիւնները դիմադրելու Ատրպէյճանի զինական արդի սարքերուն, սակայն հայ զինուորները իրենց մօտ ունեցած պահեստով եւ անժամանակակից զինամթերքով թշնամիին յարձակումներուն կը դիմադրեն։

[[Նոյեմբեր 10]], ժամը 01։00'ին, Ռուսիոյ արտաքին գործերու նախարարութիւնը կը հրապարակէ Հայաստանի վարչապետին, Ռուսիոյ եւ Ատրպէյճանի նախագահներուն կողմէ ստորագրուած պատերազմի ամբողջական կրակի դադրեցման յայտարարութիւն մը։ Պատերազմի դադրեցման պայմանները շատ ծանր են Հայաստանի եւ Արցախին համար։ Արցախ կը կորսնցնէ հողատարածքներ, իսկ Հայաստան կը յանձնէ 1994-ին գրաւած տարածքները։ Նաեւ, ռուս խաղաղապահներ կը տեղակայուին նոր սահմանային գօտիներուն վրայ։ Առաւել, Հայաստանը կը պարտաւորուի Սիւնիքի հարաւը, պարսկական սահմանին զուգահեռ, ճանապարհ բանալ (Մեղրիի միջանցք), որպէսզի Ատրպէյճան միանայ իր կազմին մէջ ընդգրկուած Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան եւ հետեւաբար՝ Թուրքիոյ։

== Վարչակարգ ==
[[Պատկեր:2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|մինի|Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովին շէնքը]]
Դեկտեմբեր 2015-ի հանրաքուէին, Հայաստանի քաղաքացիները Հայաստանի վարչակարգին փոփոխութեան՝ ունենալ Ժողովրդավար Հանրապետութիւն, թեր կը քուէարկեն։

Հայաստանի բարձրագոյն օրէնսդիր մարմինը [[Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով|Ազգային Ժողով]]&lt;nowiki/&gt;ն է։ [[Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը գործադիր իշխանութեան բարձրագոյն մարմինն է: Վարչապետն է կառավարութեան ղեկավարը ([[Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն|ՀՀ Սահմանադրութեան]] 147-րդ յօդուած) եւ ըստ այնմ կը գործէ՝ կառավարութեան ծրագրի շրջանակներուն մէջ կ՛որոշէ կառավարութեան քաղաքականութեան հիմնական ուղղութիւնները, կը ղեկավարէ կառավարութեան գործունէութիւնը եւ կը համակարգէ կառավարութեան անդամներուն աշխատանքը։

=== Ընտրութիւններ ===
[[Պատկեր:Yerevan square by Rita W.jpg|մինի|Հ․Հ․ Կառավարութեան շէնքը]]
Քուէարկելու իրաւունք ունին 18 տարեկանէն վեր Հայաստանի քաղաքացիները։

=== Հ․Հ․ Վարչական Բաժանում ===
Հ․Հ․ բաժնուած է 10 մարզերու։ Երեւան, Հայաստանի մայրաքաղաքը ըլլալով, իր արուարձաններով ունի իւրայատուկ կարգավիճակ։

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot;
|- style=&quot;font-size:100%; text-align:left;&quot;
!Մարզ
!Մայրաքաղաք
! Տարածութիւն (ք․ քմ․)
! բնակչութիւն 
|-
|[[Արագածոտն]]||[[Աշտարակ]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․756
| style=&quot;text-align:right&quot; |132 925
|-
|{{lang|hy|Արարատ}}||[[Արտաշատ]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․090
| style=&quot;text-align:right&quot; |260 367
|-
|{{lang|hy|Արմաւիր}}||[[Արմաւիր]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1․242
| style=&quot;text-align:right&quot; |265 770
|-
|[[Գեղարքունիքի մարզ]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;||{{lang|hyw|Գաւառ}}
| style=&quot;text-align:right&quot; |5․349
| style=&quot;text-align:right&quot; |235,075
|-
|[[Կոտայքի մարզ]]||{{lang|hy|Հրազդան}}
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․086
| style=&quot;text-align:right&quot; |254 397
|-
|[[Լոռի (մարզ)]]||[[Վանաձոր]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3․799
| style=&quot;text-align:right&quot; |235 537
|-
|[[Շիրակի մարզ]]||[[Կիւմրի]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․680
| style=&quot;text-align:right&quot; |251 941
|-
|[[Սիւնիքի մարզ]]||{{lang|hy|Կապան}}
| style=&quot;text-align:right&quot; |4․506
| style=&quot;text-align:right&quot; |141 771
|-
|[[Տաւուշի մարզ]]||[[Իջեւան]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․704
| style=&quot;text-align:right&quot; |128 609
|-
|[[Վայոց Ձոր]]||[[Եղեգնաձոր|Եղէգնաձոր]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;text-align:right&quot; |2․308
| style=&quot;text-align:right&quot; |52 324
|-
|[[Երեւան]]|| style=&quot;text-align:center&quot; |–
| style=&quot;text-align:right&quot; |223
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 060 138
|}

== Ժողովրդագրութիւն ==
Հայաստանի բնակչութիւնը միատարր է։

2016-ի մարդահամարի տուեալներով, Հայաստանի մնայուն բնակչութեան թիւն է՝ 2 998 600 (2011-ի մարդահամարի տուեալներով՝ 3 018 854, որոնցմէ 98% հայեր, իսկ ազգային փոքրամասնութիւններուն թիւը մօտաւորապէս 60 000 է․ անոնցմէ մեծամասնութիւն կը կազմեն՝ եզտիները եւ ռուսերը)։ Իսկ ըստ 2005-ի մարդահամարին, Արցախի Հանրապետութեան բնակչութեան թիւն է՝ 137 740, որմէ հայերը՝ 137 380։     [[Պատկեր:Armenian diaspora-hy.png|մինի|330x330փքս|Հայկական Սփիւռք]][[Հայկական Սփիւռք]]ի թիւը մօտաւորապէս 8 000 000 է։

=== Հայկական Սփիւռք ===
Իրողութիւն է թէ իւրաքանչիւր ժողովուրդ կ՛ապրի իր հայրենիքին մէջ։ Սակայն կան ժողովուրդներ, ինչպէս հայերը, որոնք ստիպուած՝ իրենց բնօրրանէն հեռու կ՛ապրին․ հայութեան պարագային, 1915 թուականին սկսած եւ մինչեւ [[1923 թուական|1923]] տեւած Հայկական Ցեղասպանութիւնն է։

1 500 000 հայեր կը զոհուին, իսկ հարիւր հազարներով Հայաստանէն դուրս կը դրուին։ Անոնք աշխարհի բոլոր կողմերը կը տարածուին եւ կը կազմեն հայկական Սփիւռքի գաղութները։ Սակայն, հայերը, իրենց պատմութեան ընթացքին ալ հեռացած են իրենց հայրենիքէն եւ ուրիշ տեղեր հաստատուած են զանազան պատճառներով՝ Բագրատունեանց հարստութեան անկում, սելճուքներու, արաբներու, պարսիկներու հալածանքներ, բռնի տեղահանումներ, եւայլն։

[[Հայկական Սփիւռք]]ը կը կազմակերպուի գլխաւորաբար երբ 1921-ին Հայաստանէն գաղթած մտաւորականութիւնը կը ցրուի սփիւռքի տարբեր գաղթօճախներուն մէջ․ տէրը կը կանգնի տասնեակ հազարներով հայ որբերու, տեղահանուած հայութեան մղիչ ուժը կը դառնայ։ Հայկական Սփիւռքին մաս կը կազմեն [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու, [[Քանատայի Թեմ|Քանատայի]], [[Արժանթին]]ի, [[Պրազիլի Հայերը|Պրազիլիոյ]] [[Վենեզուէլա]]յի, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]], [[Պարսկաստան]]ի, [[Լիբանանի Հայերը|Լիբանանի]], [[Սուրիա|Սուրիոյ]], [[Իրաք]]ի, [[Եգիպտոս]]ի, [[Ֆրանսա]]յի, [[Պուլկարիոյ Հայերը|Պուլկարիոյ]], [[Յունաստան]]ի, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] եւ ուրիշ երկիրներու եւ կամ մեծ քաղաքներու մէջ հայկական գաղութներ։ Անոնք կազմակերպուած են․ ունին եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային, մարզական եւ բարեսիրական կազմակերպութիւններ կամ միութիւններ, ծերանոցներ, տպարաններ, մամուլ։ Սերտ կապ կը պահեն Հայաստանին հետ։
[[Պատկեր:Main_building_of_Yerevan_State_University.png|մինի|275x275փքս|Երեւանի Պետական Համալսարանը]]

=== Լեզու ===
[[Պատկեր:Gyumru Arvestneri akadenia 01.jpg|մինի|275x275փքս|[[Կիւմրի]]․ Արուեստներու Կաճառի շէնքը]]
[[Հայերէն]]ը պետական լեզուն է եւ կը խօսուի բնակչութեան ջախջախիչ մեծամասնութենէն․ ստորեւ Հ․Հ․ մէջ խօսուող լեզուներուն ցուցակը։ 
{| class=&quot;wikitable alternance&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ Հ․Հ․ մէջ խօսուող լեզուներ՝ ներառեալ ազգային փոքրամասնութիւնները (2011)
! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Լեզու !! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | բնակչութիւն !! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | %
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Հայերէն]]|| {{formatnum:2956615}} || 97,94
|-
| align=&quot;left&quot; | Քուրմանճի (հիւսիսային քրտերէն՝ եզտիներուն լեզուն) || {{formatnum:31479}} || 1,04
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ռուսերէն]]|| {{formatnum:23484}} || 0,78
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ասորերէն]]|| {{formatnum:2402}} || 0,08
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Քրտերէն]]|| {{formatnum:2030}} || 0,07
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ուքրաներէն]]|| 1176 || 0,03
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Վրացերէն]]|| 455 || 0,02
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Պարսկերէն]]|| 397 || 0,01
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Յունարէն]] ([[Հին Յունարէն|հին յունարէն]]՝ Պոնտոսի բարբառ) || 332 || 0,01
|-
| align=&quot;left&quot; | Ուրիշ || 455 || 0,02
|-
| align=&quot;left&quot; | Հարցումին չեն պատասխանած || 29 || 0,00
|-
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Ընդհանուր || style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{formatnum:3018854}}|| style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | 100,00
|}

Իբրեւ երկրորդ կամ երրորդ լեզու, բնակչութեան լուրջ թիւ մը, ռուսերէնի եւ անգլերէնի կողքին, հմուտ է նաեւ ֆրանսերէնի։
[[Պատկեր:Ejmiadzin Cathedral2.jpg|մինի|[[Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածին]]|330x330փքս]]
=== Կրօնք ===
[[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի]]ն հայ ժողովուրդին ազգային եկեղեցին է։ Կեդրոնը [[Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածին]]ն է։ Եկեղեցւոյ գլուխը կանգնած է [[Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս]]ը։
[[Պատկեր:Left-Facing Armenian Eternity Sign UC 058E SVG.svg|մինի|275x275փքս|[[Հայկական Յաւերժութեան Նշան]] ''Արեւախաչ''․ եկած է Հայ Հեթանոսութեան շրջանէն]]
Հ․Հ․ բնակչութեան մօտաւորապէս 94%-ը ինքզինք Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հետեւորդ կը համարէ․ ստորեւ Հ․Հ․ մէջ բնակչութեան փաշխումին ցուցակը ըստ կրօնական դաւանանքի։

{| class=&quot;wikitable alternance&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ Հ․Հ․ բնակչութեան փաշխումը ըստ կրօնական դաւանանքի (2011)
! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Լեզու !! style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | բնակչութիւն 
|-
| align=&quot;left&quot; | Հայ Առաքելական|| 2 797 187 
|-
| align=&quot;left&quot; | Աւետարանական || 29 280 
|-
| align=&quot;left&quot; | Շար-ֆաթինական (հետեւորդները՝ եզտիներ)|| 23 374 
|-
| align=&quot;left&quot; | Կաթոլիկ|| 13 996 
|-
| align=&quot;left&quot; | Եհովայի վկայ|| 8 695 
|-
| align=&quot;left&quot; | Ուղղափառ|| 7 587 
|-
| align=&quot;left&quot; | Հեթանոսական|| 5 416 
|-
| align=&quot;left&quot; | Մոլոկան (18-րդ դարու ռուսական շարժում)|| 2 874
|-
| align=&quot;left&quot; | Նեսթորական|| 1 733 
|-
| align=&quot;left&quot; | Մահմետական || 812 
|-
| align=&quot;left&quot; | Բողոքական || 773 
|-
| align=&quot;left&quot; |Մորմոն||241
|-
| align=&quot;left&quot; | Ուրիշ || 5 299 
|-
| align=&quot;left&quot; |Անկրօն||34 373
|-
| align=&quot;left&quot; |Հարցումին չեն պատասխանած||87 214
|-
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | Ընդհանուր || style=&quot;background-color:#FFD700;&quot; | {{formatnum:3018854}}
|}
=== Հայաստանի գլխաւոր քաղաքներ ===
[[Պատկեր:Capitals of Armenia.tif|մինի|Հայաստանի մայրաքաղաքները |ձախից]]
[[Պատկեր:Abovyan town general view.jpg|ձախից|մինի|Աբովեան քաղաքը]]
[[Պատկեր:Gyumri (historical center).jpg|մինի|Կիւմրի․ պատմական կեդրոնը]]
Ստորեւ Հ․Հ․ գլխաւոր քաղաքներուն մնայուն բնակչութեան թիւը, ըստ 2015-ի մարդահամարին։ 
{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
!Թիւ
! ''Մարզ'' || Քաղաք || Բնակչութիւն 
|-
|1
|[[Երեւան]] 
|[[Երեւան]] 
|1 071 800 
|-
|2
|[[Շիրակի մարզ|Շիրակ]] 
|[[Կիւմրի]] 
|118 600 
|-
|3
|[[Լոռի (մարզ)|Լոռի]] 
|[[Վանաձոր]] 
|82 800 
|-
|4
|Արմաւիր 
|[[Վաղարշապատ]] 
|46 800 
|-
|5
|[[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]] 
|[[Աբովեան (քաղաք)|Աբովեան]] 
|44 400 
|-
|6
|[[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]] 
|[[Կապան]]
|42 700 
|-
|7
|[[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]] 
|[[Հրազդան]] 
|41 600 
|-
|8
|[[Արմաւիր (մարզ)|Արմաւիր]] 
|[[Արմաւիր]] 
|29 000 
|-
|9
|[[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]] 
|[[Դիլիջան]] 
|23 700 
|-
|10
|[[Արարատ (մարզ)|Արարատ]] 
|[[Արտաշատ]] 
|21 300 
|-
|11
|[[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]] 
|[[Իջեւան]] 
|20 800 
|-
|12
|[[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]
|[[Սեւան]]
|20 600
|-
|13
|[[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]
|[[Չարենցաւան]]
|20 500
|-
|14
|Արարատ
|[[Մասիս (քաղաք)|Մասիս]] 
|20 500
|-
|15
|[[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
|[[Գորիս]]
|20 300
|}

=== Ընդհանուր բնակչութիւն ===
{{Wikidata/Population}}

== Տնտեսութիւն ==

=== Գիւղատնտեսութիւն ===
[[Պատկեր:Farmer from an Agricultural Cooperative.JPG|մինի|Բուսաբուծական արտադրանքի ցուցադրութիւն]]
Հայաստանի Բարձրաւանդակին մէջ գիւղատնտեսութեան կարելիութիւնները սահմանափակ են։ Հարթ տարածութիւնները ընթարձակ չեն, որովհետեւ կը գտնուին լեռներուն մէջ։ Այս պատճառով տարածուած է բանջարեղէնի եւ պտուղներու մշակոյթը, ինչպէս նաեւ լեռնահովիտներուն մէջ՝ անասնապահութիւնը։ Սակայն կ՛աճին բոյսեր, որոնք ճարտարարուեստին կը ծառայեն իբրեւ նախանիւթ։

==== Երկրագործութիւն ====
Երկրագործութիւնը, անասնապահութեան հետ կը գլխաւորեն գիւղատնտեսութիւնը։

===== Բուսաբուծութիւն =====
[[Բուսաբուծութիւն]]ը Հ․Հ․ գիւղատնտեսութեան առաջատար ճիւղն է։ Արդիւնաբերութեան ծաւալը կը հասնի 60%-ի։ Հացահատիկի եւ հնդեղէնի ընտանիքին պատկանող բոյսերու (ընդեղէն, կանանչեղէն, բանջարեղէն) մշակումը Հ․Հ․ հողատարածքին 55% կը գրաւէ։

Հացահատիկի ([[ցորեն]], [[գարի]], [[եգիպտացորեն]], [[վարսակ]], [[հաճար]] եւայլն) մշակումը տարածուած է Հ․Հ․ մէջ, նամանաւանդ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] եւ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] դաշտերուն, Տեղի, Կարմրաշէնի, Մաստարայի սարաւանդներուն։ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] եւ [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]] շրջանները կը մշակուին շաքարի [[ճակնդեղը]] եւ կտաւատը, Շիրակի եւ Սիւնիքի դաշտերուն՝ [[արեւածաղիկ]]ը, իսկ Արմաւիրի շրջանը՝ [[խորդենի]] (կռնկենի)։ Տարածուած են նաեւ [[լոլիկ]]ը, [[վարունգ]]ը, [[կաղամբ]]ը, [[սեխ]]ը, [[ձմերուկ]]ը․ [[դդում]]ը, դդմիկը, [[սմբուկ]]ը, [[բողկ]]ը, գազարը, [[սխտոր]]ը, [[ծնեբեկ]]ը, [[շոմի]]ն, տաքդեղը (կարմիր պղպեղ), [[Լուբեա (լոբի)|լուբեան]], [[ծաղկակաղամբ]]ը, [[շաղգամ]]ը, թարխունը, [[ազատքեղ]]ը, [[համեմ]]ը, [[ռեհան]]ը եւայլն։  
[[Պատկեր:Persimonoj en Meghri.jpg|մինի|Մեղրիի ծիրանը․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]]]

===== Պտղաբուծութիւն =====
[[Պտղաբուծութիւն]]ը Հայկական Բարձրաւանդակին մէջ 3000 - 6000 տարուան պատմութիւն ունի։ Արմաւիրի, Շէնգաւիթի, Գառնիի եւ ուրիշ տեղեր յայտնաբերուած են [[ծիրան]]ի, [[Դեղձենի|դեղձի]], [[սալոր]]ի, [[խաղող]]ի սերմեր։ Հայաստանը բազմաթիւ պտղատու ծառատեսակներու (ծիրանենի, [[Տանձենի|տանձեն]]&lt;nowiki/&gt;ի, սալորենի եւայլն) մշակումի հնագոյն վայրերէն է։

Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին, պտղաբուծութիւնը զարգացած է մասնաւորաբար Ք․Ա․ 11-րդ դարէն սկսեալ։ Վանի մերձակայ «Մհերի դռան» վրայ, Ուրարտուի Մենուա թագաւորը (Ք․Ա․ 871– Ք․Ա․ 810) ձգած է հետեւեալ արջանագրութիւնը՝ «Խաղողի եւ պտղատու այգի հիմնեցի, պատերով զայն շրջապատեցի»։ Հայ եւ յոյն պատմիչներու գրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի Հայաստանի պտղաբուծութիւնը․ Հերոդոտոսը (Իրոտոդոս)՝ Ք․Ա․ 5-րդ դար, Ստրապոնը՝ Ք․Ա․ 1-ին դար, [[Ագաթանգեղոս]]ը, [[Մովսէս Խորենացի]]ն, [[Անանիա Շիրակացի]]ն, [[Ստեփանոս Օրբելեան]]ը եւ ուրիշներ։ Հազարամեակներու ընթացքին ժողովրդական ընտրասերման միջոցով ստեղծուած են ծիրանենիի, դեղձենիի, սալորենիի, խնձորենիի, տանձենիի, ընկուզենիի բազմաթիւ արժէքաւոր տեսակներ, որոնցմէ համաշխարհային ժանաչում գտած են ծիրանն ու դեղձը, եւ ծանօթ են իբրեւ «հայկական պտուղ»։

==== Անասնապահութիւն ====
[[Անասնապահութիւն]] կ՛ընդգրկէ տնային եւ գիւղատնտեսական կենդանիներ եւ երկոտանի թեւաւորներու տեսակներ բուծանելը․ անասնաբուծական ապրանքներ՝ ([[միս]], [[հաւկիթ]], ճարպ եւայլն) եւ թեթեւ արդիւնաբերութեան հումքը ([[կաթնեղէն]]՝ կաթ, [[կարագ]], [[մածուն]] եւ պանիր, նաեւ՝ [[բուրդ]] ու [[կաշի]]), գիւղատնտեսութիւնը բանող ուժը ([[ձի]], [[եզ]], [[ջորի]], [[Ուղտեր|ուղտ]], եղջերու, եւայլն), ինչպէս նաեւ գործարանական պարարտանիւթ (թրիք եւ ծիրտ) ստանալ։

Հայկական բարձրաւանդակին մէջ անասնաբուծութիւնը սկսած է զարգանալ ([[Նոր Քարէ Դար|Նոր Քարի դարաշրջան]]&lt;nowiki/&gt;էն)։ Ծովինար բերդի (Սեւանայ լիճի հարաւային ափ) պեղումներէն յայտնաբերուած են [[արջառ]]ի, [[Ոչխար (արեւմտհայերէն)|ոչխարի]] եւ [[խոզ]]ի ոսկորներ։ Ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն յիշատակուած են եզը, [[Ցուլ (կենդանակերպ)|ցուլը]], արջառը, [[կով]]ը, ոչխարը, գառը, եւ դրացի երկրներէն աւար առած հարիւր հազարաւոր գլուխ արջառի եւ ոչխարի մասին։ Այս բոլորը կը վկայեն, թէ Հայկական բարձրաւանդակին վրայ ապրող ցեղերը նախնադարէն զբաղած են անասնապահութեամբ։ Նաեւ, Հայոց Պատմութեան գիրքերու էջերուն մէջ կը հանդիպինք հայկական ձի՝ նժոյգ բուծանելու մասին, մինչեւ Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին ընթացքին՝ «Բազմավէպ», 1867, 12։[[Պատկեր:Armenian Grandma involved in Beekeeping.JPG|մինի|Հայ մեղուաբուծ]]
==== Մեղրաբուծութիւն ====
Մեղուաբուծութեան հնագոյն կեդրոններէն եղած է Հայաստանը։ Հայկական բարձրաւանդակին կլիման մեծ դեր խաղցած է անոր զարգացման համար։ Հայաստանի իշխանութիւները միշտ հետեւած ու զարկ տուած են անոր։

2011 թուականին Հ․Հ․ մէջ գոյութիւն ունէին 250 000 մեղուի փեթակներ։

==== Ձկնաբուծութիւն ====
Ձկնաբուծութիւնը՝ իբրեւ տնտեսութեան ճիւղ, Հ․Հ․ մէջ ձեւաւորուած է 1920-ական թուականներուն։ 21-րդ դարուն, սառեցուած եւ վերամշակուած ձուկ ու [[ձկնկիթ]] (խաւիար) կ՛արտահանուին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]], [[Ռուսիա]], [[Վրաստան]] եւ [[Ուքրանիա]]։

=== Հանքային հարստութիւն ===
[[Պատկեր:Arzakan-2.JPG|մինի|Արզական]]
[[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայաստանի Բարձրաւանդակը]] օժտուած է հրաբխային հանքային հարստութեամբ․ օրինակ աղը՝ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]], [[Կողբ]], [[Կաղզուան]], Արեւմտեան Եփրատ, [[Վանայ լիճ]]։ Նախապատմական շրջաններէն, մետաղի դարէն, Հայկական լեռնաշխարհին մէջ կը զարգանայ մետաղաձուլութիւնն եւ [[մետաղագործութիւն]]ը ([[պղինձ]], [[կապար]], [[արծաթ]], [[ոսկի]], [[որսիդ]] եւայլն)․ պղինձ՝ [[Գուգարք]], [[Տաշիր]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]] եւ Արեւմտեան Տիգրիս, երկաթ՝ [[Աղձնիք]], [[Տուրուբերան]] եւ [[Վասպուրական]]։ Նաեւ հարուստ է թանկագին մետաղներու հանքերով՝ ոսկի, արծաթ։ Պատմութեան մէջ յիշատակուած են Ճորոխի աւազանին մօտ գտնուող Սպերի ոսկիի հանքերը։

Հ․Հ․ կ՛օգտագործէ եւ կ՛արտահանէ պղինձ, ինչպէս նաեւ՝ կապար, [[զինք]]։

==== Տուֆ քարը ====
Հայաստանի լեռները հարուստ են շինանիւթով։ Նշանաւոր է տուֆ քարը՝ [[Տուֆ]]ը, զանազան գոյնի եւ տեսակի․ գլխաւոր արդիւնահանութեան կեդրոններ են՝ Շիրակի ու [[Արագածոտն]]ի մարզերը։ 

==== Ուրիշ շինանիւթեր ====
[[Պատկեր:Norashen, Tavush-8.jpg|մինի|Նորաշէն, Տաւուշի մարզ]]
Արդիւնաբերութեան լաւ որակի ուրիշ շինանիւթեր են` որսիդը (Արագածի որսիդի գործարան), [[սեւակուճ]]ը՝ պազալտ (կը գտնուի Հ․Հ․ գրեթէ բոլոր մարզերուն մէջ), մարմարը ([[Արզական]]ի, [[Խոր Վիրապ|Խոր վիրապի]] հանքավայրեր), հատաքարը`կրանիտ (Կոտայքի, Լոռիի, Տաւուշի, Վայքի մարզերու հանքավայրեր)։ Հ․Հ․ մէջ նաեւ կ՛արտադրուին ոչ հրաբխային շինանիւթեր, ինչպէս՝ թրծաշաղախը ''cement'' , շէնքերու երեսը պատող նիւթեր։ Նաեւ զարգացած է խեցեգործութիւնը։

==== Հանքային ջուրեր ====
Հայկական լեռնաշխարհը աշխարհածանօթ է իր բազմաթիւ սառ եւ տաք հանքային ջուրերով։ Վերջինները յայտնի են ջերմուկ անունով եւ հին տարիներէն համբաւ ունին, ինչպէս օրինակ՝ Վարշակի, [[Վայոց Ձոր]]ի ջերմուկները։ Իսկ ներկայիս՝ [[Ջերմուկ]]ի, [[Դիլիջան]]ի, Արզնիի, [[Բջնի]]ի եւ ուրիշ հանքային աղբիւրները։

=== Ճարտարարուեստ ===
Հայաստանը լեռնային երկիր ըլլալով, հարուստ ընդերք եւ ջրային կարելիութիւններ ունի։

Հ․Հ․ իր ստեղծման առաջին տարիներէն իսկ, փորձած է քայլ պահել 20-րդ դարու ճարտարարուեստի վերելքին հետ։ Հայաստանի մէջ անոր զարգացումը եղած է մանաւանդ Սեւանայ լիճին ընծայած ջրային կարելիութիւններուն շնորհիւ։
[[Պատկեր:Strato en malnova Meghri.jpg|մինի|Մեղրիի հին քաղաքը՝ Փոքր թաղ]]
Ճարտարարուեստին զարգացման պատճառով, քաղաքներուն բնակչութիւնը կ՛աճի, գիւղաւաններ յաճախ քաղաքի կը վերածուին եւ նոր քաղաքներ կը շինուին։ Սակայն այս անհեթեթ աճը, լրջօրէն ազդած է Հայաստանի մթնոլորտի ապականման։ Բարեբախտաբար, պետութիւնը զանազան միջոցներով յաջողած է ապականումը կանխել եւ նոյնիսկ բարելաւել Հայաստանի մթնոլորտը, նամանաւանդ վերջին տասնամեակներուն։

Սնունդի արդիւնաբերութեան բնագաւարը կ՛ընդգրկէ 200-է աւելի ձեռնարկութիւններ, որոնք Հ․Հ․ արտադրանքին 18,8% կը կազմեն․ քոնեաք, գինի, սննդամթերք, ոչ ալքոլիք խմիչքներ, հաց, ձուկ, պահածոյ եւայլն։

==== Ծխախոտագործութիւն ====
Հ․Հ․ ճարտարարուեստի գլխաւոր ճիւղերէն մէկն է [[ծխախոտագործութիւն]]ը։ 2016-ին ծխախոտի արադրութիւնը Հ․Հ․ արդիւնաբերութեան 15% գրաւած է։ [[Ծխախոտ]]ը կը մշակուի մասնաւորաբար [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի]] եւ [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] շրջանները։

=== Փոխադրական միջոցներ ===
Հ․Հ․ լեռնային տարածք ըլլալով, անոր մէջ կը գործեն գրեթէ բոլոր փոխադրական միջոցները, կը բացառի՝ ծովայինը։ Վերջին երեք տասնամեակներուն ընթացքին Թուրքիայի եւ Ատրպէյճանի կողմէն Հայաստանի շրջափակումը պատճառ դարձած է որ Հայաստան վերակառուցէ կամ կառուցէ ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող՝ Հայաստանը Վրաստանի եւ Պարսկաստանի հետ կապող, միջպետական մայրուղիներ։

==== Օդակայաններ ====
Կը գործեն [[Զուարթնոց Միջազգային Օդակայան (Երեւան)|Երեւանի Զուարթնոց]] եւ [[Շիրակի Միջազգային Օդակայան|Կիւմրիի Միջազգային]] օդակայանները։ Նաեւ [[Գորիս]]ի եւ [[Ստեփանաւան]] քաղաքներուն օդակայանները կը սպասարկեն տեղական փոխադրութիւնները։ Իսկ Էրեբուի օդակայանը, այժմ կը գործածուի Հայաստանի եւ Ռուսիոյ օդային ռազմուժին կողմէն։

==== Երկաթուղի, Մեթրօ, Ելեկտրակառք, ճանապարհորդութիւն, կազուղի ====
Հայկական երկաթուղին կ՛իրականացնէ ճամբորդներու փոխադրումներ, ինչպէս նաեւ բեռնափոխադրութիւններ։

[[Երեւանի Մեթրոն]] պաշտօնապէս՝ «Կարէն Տեմիրճեանի անունով Երեւանի Մեթրոն», [[Երեւան]]ի մեթրոյի ցանցն է։ Ենթակայ է [[Երեւանի Քաղաքապետարան|Երեւանի քաղաքապետարանին]]։

[[Երեւանի Ելեկտրակառքը|Ելեկտրակառքը]] կը գործածուի միայն Երեւանի մէջ։ Կիւմրի քաղաքին մէջ դադրեցաւ գործելէ 2005-ին։

Ճամբաներուն (ներառեալ պողոտայ, մայրուղի) ցանցը 2 036 քմ․ է։

&lt;abbr&gt;1995-ին Արաքսի վրայ՝ Ագարակ-Նորդուզ հատուածին կառուցուած կամուրջը, Հ․Հ․ եւ Պարսկաստանի միջեւ միակ ցամաքային կապն է: Այս կամուրջին վրայով նաեւ կ՛անցնի Պարսկաստան-Հայաստան կազուղին:&lt;/abbr&gt;&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Trolley Bus in Yerevan, Armenia 01.jpg|Երեւանի ելեկտրակառք
Պատկեր:Station Yeraskh.JPG|Կառաշար․ Երասխի կայարան, Ատրպէյճանի սահմանակից
Պատկեր:Erevan metro loco.JPG|Երեւանի Մեթրօ
Պատկեր:Zvartnots-international.jpg|Երեւանի Զուարթնոց Միջազգային օդակայանը
Պատկեր:Shirak Airport (exterior).jpg|Շիրակի (Կիւմրի) Միջազգային օդակայանը
Պատկեր:Armenian Railway.png|Հ․Հ․ երկաթուղագիծի քարտէս․ Կապոյտ գիծերը 10 Նոյեմբեր, 2020-ի համաձայնութեամբ պիտի վերաբացուին։ 
&lt;/gallery&gt;

=== Զբօսաշրջութիւն ===
Հ․Հ․ մէջ զբօսաշրջութեան կարեւոր կեդրոններ կը հանդիսանան [[Ծաղկաձոր]]ը, [[Ջերմուկ (քաղաք)|Ջերմուկը]], [[Արզնի]]ն, [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանն]] ու [[Դիլիջան]]ը։ Զբօսաշրջիկներ կը նեգրաւեն իրենց հանքային աղբիւրներով՝ [[Քաջարան]], [[Սիսիան]], [[Մեղրի]] քաղաքները, պատմական նմշանակութիւն ունեցող վայրերը՝ [[Գեղարդի վանք|Գեղարդի վանական համալիրը]], [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար|Գառնիի հեթանոսական տաճարը]], [[Նորավանք]]ը, [[Զուարթնոց]] տաճարի աւերակները, [[Ամբերդի ամրոց]]ը, [[Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան|Մատենադարանը]], [[Քարահունջ]]ը, [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանքն]] եւ [[Տաթեւեր]]ը (Տաթեւի ճոպանուղին) եւայլն:

== Մշակոյթ ==
[[Պատկեր:IMG -Khndzoresk.jpg|մինի|Խնձորեսկի այրաբնակ քաղաքը]]
Հայաստանը ունի հարուստ մշակութային ժառանգութիւն։ Անոր տարածքը լեցուն է յուշարձաններով՝ հնագոյն դարաշրջաններէն մինչեւ նորագոյն ժամանակաշրջան․ [[Քարահունջ]], ուրարտական Էրեբունի ամրոց, Թէյշեբայինի (Կարմիր Բլուր), հին հայկական մայրաքաղաքներ՝ [[Արմաւիր]], [[Դուին]], [[Արտաշատ]], [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար|Գառնիի]] Միհր աստծոյ տաճարը եւայլն։ Այդ իսկ պատճառով զայն կ՛անուանեն՝ «[[Թանգարան բաց երկնքի տակ|թանգարան՝ բաց երկնքի տակ]]»: Նաեւ, կարեւոր տեղ կը գրաւեն քրիստոնէական ճարտարապետութեան յուշարձանները, ինչպէս օրինակ՝ Վաղարշապատի Էջմիածնոյ Մայր տաճարը, [[Նորավանք]], [[Գեղարդի վանք|Գեղարդ]], [[Խոր Վիրապ]], [[Գոշավանք]], [[Սեւանավանք]]ի վանական համալիրները, [[Զուարթնոց]]ի հին տաճարի աւերակները, [[Նորատուսի խաչքարերը]] եւ շատ ուրիշ։

Բնութեան բացառիկ յուշարձաններու ցուցակին մէջ են նաեւ [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճը]], [[Ջերմուկի Ջրվէժ|Ջերմուկի ջրվէժը]], [[Պարզ լիճ|Պարզ]] եւ [[Քարի Լիճ|Քարի]] լճակները, [[Խնձորեսկ]]ի այրաբնակ քաղաքը, ինչպէս նաեւ լեռնային տարբեր բնապատկերները:

=== Կրթութիւն ===
Ճարտարարուեստին զուգահեռ, արագօրէն զարգացած է կրթական համակարգը։ Հ․Հ․ Կովկասի մէջ, կրթական կեդրոն դարձած է ու այս ուղղութեամբ յառաջադէմ է։ Անդադար կը ստեղծուին կրթական բարձր մակարդակի հաստատութիւններ։

Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնական ընդհանուր կրթութիւնը (Մանկապարտէզ եւ Նախակրթարան (հանրակրթական) դպրոցի 1-9 դասարաններ) պարտադիր է։ Մինջնակարգ եւ Երկրորդական (Միջնակարգ) կրթութիւնը (հանրակրթական դպրոցի 1-12 դասարաններ) պետական ուսումնական հաստատություններուն մէջ անվճար է։ Ընդհանուր կրթութիւնը կը սկսի վեց (6) տարեկանէն։ Միջին եւ բարձրագոյն մասնագիտական (համալսարան) ուսումնական հաստատութիւններուն ընդունելութիւնը կը կատարուի մուտքի քննութիւններու միջոցով։

Կան նաեւ անձնական բարձր մակարդակի Երկրորդական կրթութեան դպրոցներ, ինչպէս օրինակ՝ [[Դիլիջանի Միջազգային Դպրոց]], [[Այբ դպրոց]]։

==== Ուսումնական հաստատութիւններ ====
Հ․Հ․ գլխաւոր կրթական բարձրագոյն հաստատութիւնները
[[Պատկեր:Komitas State Conservatory of Yerevan.jpg|մինի|Երեւանի Կոմիտասի Անուան Պետական Երաժշտանոցը]]

===== Պետական համալսարաններ =====

* [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարան]]
* [[Հայաստանի Պետական Տնտեսագիտական Համալսարան]]
* [[Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոց|Երեւանի Կոմիտասի Անուան Պետական Երաժշտանոց]]
* [[Երեւանի գեղարուեստի պետական ակադեմիա|Երեւանի Գեղարուեստի Պետական Ակադեմիա]]
* [[Հ․Հ․ Պետական Կառավարման Ակադեմիա]]
* [[Հայաստանի Ազգային Բազմարուեստարանի Համալսարան]]

===== Միջազգային եւ միջկառավարական համալսարաններ =====

* Առեւտրական ուսուցման կեդրոն
* [[Հայաստանի Ամերիկեան Համալսարան]][[Պատկեր:TUMO Yerevan.jpg|մինի|Թումօ․ Երեւան]]

===== Արտադպրոցական կրթութիւն =====

* [[Վանաձոր]]ի ճարտարարուեստի կեդրոն
* Կիւմրիի ճարտարարուեստի կեդրոն
* Հայաստանի Մանուկներ Բարեգործական Հիմնադրամ
* [[Թումօ]] (Թումօ ստեղծարար ճարտարարուեստի կեդրոն)

==== Գիտութիւն ====
Հ․Հ․ մէջ բարձր մակարդակի հասած է գիտութիւնը։ Պետութեան իշխանութիւնները զարկ տուած են ու կու տան անոր տեւական զարգացման։ [[1943 թուական|1943]] թուականին հիմնադրուած է Հայաստանի գիտութիւններու ակադեմիան, որ [[1993 թուական|1993]] վերանուանուած է՝ [[Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա]]։ Ան կը կազմակերպէ եւ կ'իրականացնէ հիմնարար եւ կիրառական գիտական հետազօտութիւններ։ Նաեւ, գիտական հետազօտութիւններով զբաղ օտար ընկերութիւններ Հ․Հ․ կը հաստատուին։

Երկրի գիտութեան զարգացման 2011-2020 տասնամեակի ռազմավարութիւնը կը նախատեսէ, որ «մինչեւ 2020-ին Հայաստանը գիտելիքներու վրայ յենուած տնտեսութիւն ունեցող երկիր դառնայ եւ Եւրոպայի գիտա - հետազօտական բնագաւարին մէջ մրցունակ՝ հիմնական եւ կիրառական հետազօտութիւններու մակարդակով»:

=== Արուեստ ===
Հայկական արուեստը, ձեւակերպած եւ զարգացուցած է իր եզակի տեսակը հայ ժողովուրդի բնօրրան [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Պատմական Հայաստանի]] մէջ եւ անոր հինգ հազարամեակներու երկարող պատմութեան ընթացքին: Հայկական արուեստը կ՛ընդգրկէ [[երաժշտութիւն]], [[ճարտարապետութիւն]], [[Քանդակագործութիւն|քանդակ]], [[Որմնանկարչութիւն|որմնանկար]], [[Խճանկարչութիւն|խճանկար]], [[խեցեգործութիւն]], [[Մետաղագործութիւն|մետաղէ պատրաստուած իրեր]], [[փորագրութիւն]], [[հիւսուածք]]՝յատկապէս [[հայկական գորգ]]եր։ եւ

==== Թատրոն եւ Շարժարուեստ ====
[[Պատկեր:Armenia film clapperboard.svg|մինի|Հայկական շարժարուեստի լոզունքը]]
''Տե՛ս բուն յօդուածներ՝ [[Հայկական Թատրոն]] եւ [[Հայկական շարժարուեստ|Հայկական Շարժարուեստ]]''

[[Հայկական Թատրոն|Հայկական թատրոնը]], ստեղծուած եւ կազմաւորուած է հայ ժողովուրդին բանահիւսութեան ընդմէջէն․ ժողովրդական եւ խորհրդապաշտական թատրոնը իր պարերգային տեսակով։

[[Հայկական շարժարուեստ]]ը [[1920]]-ական տարիներուն ճամբայ կ՛ելլէ՝ Խորհրդային Հայաստանի Հանրապետութեան եւ [[Հայկական Սփիւռք]]ին տարածքին։

==== Երաժշտութիւն եւ Պարարուեստ ====
''Տե՛ս բուն յօդուածներ՝ [[Հայկական Երաժշտութիւն]] եւ [[Հայկական Պարարուեստ]]''

[[Հայկական Երաժշտութիւն|Հայկական երաժշտութիւնը]] քայլ պահած է հայ ժողովուրդին կենցաղին ու պատմութեան հետ, ինչպէս նաեւ վերջին դարերուն համաշխարհային երաժշտական հոսանքներուն հետ․ գեղջական երգեր, հեթանոսական, աշուղային, եկեղեցական ([[շարական]]ներ), դասական եւայլն։ Միջնադարին, ան կ՛ունենայ իր ուրոյն երաժշտական գրութեան նշանները՝ [[Խազ]]։

[[Հայկական Պարարուեստ|Հայկական պարարուեստը]], սկիզբ առած է հայ ժողովուրդին կազմաւորման ընթացքին․ հաւատքներ, ծիսակատարութիւններ, պաշտամունքներ եւ տօնակատարութիւններ։ Ան, կ՛արտայայտէ հայ ժողովուրդին կենցաղը։ Ժամանակի ընթացքին, կրած է թեթեւ փոփոխութիւններ, սակայն միշտ պահպանած է ուրոյն նկարագիրը․ շարժական, կառոյցի եւ երաժշտական առանձնայատկութիւնները։
[[Պատկեր:OTTuspaWasserleitung.jpg|մինի|251x251փքս|Մենուայի Ջրանցքը, Վան]]
Սերունդէ սերունդ փոխանցուելով եւ որոշ փոփոխութիւններ կրելէ ետք, անիկա պահպանած է իր հիմքը՝ միայն իրեն յատուկ շարժական, կառուցուածքային եւ [[Երաժշտութիւն|երաժշտական]] առանձնայատկութիւնները։

==== Ճարտարապետութիւն ====
[[Հայկական ճարտարապետութիւն]]ը կը յատկանշուի գլխաւորաբար գեղարուեստական հարուստ աւանդոյթներով եւ ազգային ինքնատիպութեամբ․ եկեղեցիներու սրածայր գմբէթ, [[տուֆ]] քարէ շինարարութիւն, որմնանկարներ եւ բնական լոյսի օգտագործում։

===== Ճարտարապետութիւն նախաքրիստոնէական շրջանին =====
Հնագոյն ժամանակներէն հայկական ճարտարապետութեան մէջ կարեւոր դեր խաղացած է ու կը խաղայ [[Տուֆ]]ը։ Կառուցուած են ամրոցներ, միջնաբերդեր, բերդաքաղաքներ, ջրանցքներ, օրինակ՝ [[Մենուայի ջրանցքը|Մենուայի (Շամիրամի) ջրանցքը]], բերդերով պարսպապատ [[Վան|Տուշպա]] մայրաքաղաքը, Մենուախինիլի, Արգիշտիխինիլի, Անզաֆ, Հայկաբերդ, Ռուսախինիլի․․․։ Հայաստանի տուները նախ եղած են գետնափոր․ անոնց մասին կը վկայէ մանրամասն նկարագրութիւններով [[Քսենոֆոն]] իր «&lt;nowiki/&gt;[[Նահանջ Բիւրուն]]&lt;nowiki/&gt;» ''Ἀνάβασις'' հատորին մէջ, Ք․Ա․ 5-րդ դար։ Իսկ, Հելլենիստական շրջանին քաղաքները՝ վարչական եւ առեւտրական կեդրոններ, բերդերը, ինչպէս նաեւ հեթանոսական սրբավայրերը, կը կառուցուին հետեւելով քաղաքաշինութեան եւ ճարտարապետութեան օրէնքներուն․ քաղաքներ՝ [[Արմաւիր]], [[Երուանդաշատ]], [[Արտաշատ]], [[Վաղարշապատ]], [[Զարեհաւան (Այրարատ)|Զարեհաւան]], ամրոցներ՝ [[Գառնիի Ամրոց|Գառնի]], Արտագերս, [[Անի-Կամախ]], [[Օշական Գիւղ|Օշական]], [[Դարոյնք]], հեթանոսական սրբավայրեր՝ [[Բագաւան]], [[Բագրեւանդ]], [[Աշտիշատ]], [[Երիզա]]։[[Պատկեր:Karmravor Church Ashtarak.JPG|մինի|220x220փքս|Աշտարակի Կարմրաւոր եկեղեցին]]

===== Ճարտարապետութիւնը քրիստոնէութիւնը ընդունելէ ետք =====
Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօն դառնալէ ետք, կը քանդուին հեթանոսական տաճառները՝ կանգուն կը մնայ միայն [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար|Գառնիի հեթանոսական տաճարը]], ու անոնց վրայ եւ այլուր, ազդուած անոնց ճարտարապետութենէն, կը կառուցուին եկեղեցիներ։

Յաջորդող դարերուն ընթացքին կառուցուած եկեղեցիներուն ոճը կ՛ըլլայ խաչաձեւ կեդրոնագմբէթ՝ ենթագմբէթներով ([[Պտղնիի Տաճար|Պտղին]], [[Արուճ]], [[Դդմաշէն]], Տեկոր, [[Օձունի Եկեղեցին|Օծուն]]), եռախորան՝ ([[Դուին]]ի Ս․ Գրիգոր, [[Թալինի Կաթողիկէ Եկեղեցի|Թալինի Կաթողիկէն]])։

[[Ներսէս Գ․ Տայեցի (Շինարար)|Ներսէս Գ․ Տայեցի]] կամ Շինարարի կաթողիկոսութեան շրջանին, եկեղեցաշինութեան ճարտարապետական ոճը թեթեւ փոփոխութիւններու կ՛ենթարկուի։ Խաչաձեւ կեդրոնագմբէթ եկեղեցին տեղի կու տայ բազմախորանին՝ օրինակ, [[Եղուարդ Զօրավար եկեղեցի|Եղուարդ Զօրավարի]] (661-685) եւ զուգահեռ կը հիմնուին խաչաձեւ յատակագիծով գմբեթաւոր փոքր եկեղեցիներ, իրենց բազմաթիւ տարբերակներով ([[Կարմրաւոր եկեղեցի (Աշտարակ)|Աշտարակի Կարմրաւոր եկեղեցին]], [[Լմբատավանք|Լմբատավանքի Ս․ Ստեփանոս]]՝ 6-րդ դար, եւայլն)։ Խաչաձեւ քառախորան եկեղեցին կ՛ունենայ բազմանկիւնաձեւ շրջագիծ, քանի մը պարագային՝ եռաստիճան զարգացումով ([[Զուարթնոց]] 641-652)։

Հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններէն Էջմիածնի Մայր Տաճարը, [[Զուարթնոց]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Գեղարդի վանք|Գեղարդավանք]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատը]] եւ [[Սանահինի Վանք|Սանահինը]] ընդգրկուած են [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի «Համաշխարհային Մշակութային Արժէքներ»ու ցանկին մէջ։

===== '''Յուշարձաններ''' =====
Սրբավայրերու շինութեան զուգահեռ, կը զարգանայ նաեւ յուշարձանի շինութեան արուեստը (քարակոթողներ, դամբանաքարեր, խաչարձաններ, դամբարաններ)։ Յուշարձանները ուղղաձիգ, քառանկիւն, բազմանկիւն կամ կլոր շրջագիծով կոթողներ են (Ագարակ, Երերոյք, [[Խոշավանք]] եւայլն)։ Անոնք կը կառուցուին կարեւոր եղելութիւններու առիթով։
[[Պատկեր:Amberd Fortress Buildings.JPG|մինի|248x248փքս|Ամբերդ]]

===== Քաղաքաշինութիւն =====

====== Մինչեւ 19-րդ դար ======
Քաղաքաշինութիւնը կը զարգանայ տալով բնակարաններուն իւրայատուկ կառոյց՝ [[Դուին]] (5-րդ մինչեւ 7-րդ դար), [[Արուճ]] (7-րդ դար)։ Արքունիքները կը յատկանշուին քարաշէն սիւնազարդ դահլիճներով՝ սիւներուն վրայ կը յենին հնագոյն ճարտարապետական ոճի փայտէ երթիքները։ 

Բագրատութեանց հարստութեան եւ յաջորդող չորս դարերու ընթացքին կը զարգանայ ճարտարապետութիւնը՝ յուշարձաններ, քաղաքներու պաշտպանութեան կառոյցներ, կամուրջներ, հիւրանոցներ, բնակավայրեր, եւայլն ([[Անիի Մայր Տաճար]], [[Գագիկաշէն (Անիի Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ)|Գագիկաշէն]] կամ՝ Անիի Գրիգոր Լուսաւորիչի տաճար, [[Ս․ Առաքելոց (Անի)|Անիի Ս․ Առաքելոց]] հինգ գմբէթներով իւրայատուկ եկեղեցին, [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի Ս․ Խաչ եկեղեցին]], [[Ամբերդ]], [[Լոռի բերդ]], Մարմաշէն եւ [[Խծկոնք վանք|Խծկոնքի]] Ս․ Սարգիս եկեղեցիները․․․)։ Նաեւ ինքնատիպ յուշարձաններ են՝ [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանքը]] (906) եւ [[Որոտնավանք]]ը (10-րդ դար), իրենց ճոճուող սիւներու հիմքերով՝ [[Նորավանք]]ը, [[Ս․ Յովհաննէս եկեղեցի (Բիւրական)|Բիւրականի Ս․ Յովհաննէս]], [[Ս․ Փրկիչ (Շիրակաւան)|Շիրակաւանի Ս․ Փրկիչ]], [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի]] Ս․ Նշան, [[Սեւանավանք]]ը, եւ շատ ուրիշ։  
[[Պատկեր:Statue Tamanian - 2017.jpg|մինի|Ալեքսանդր Թամանեանի յուշարձանը ՔասՔատի բակին մէջ]]
Իսկ 12-րդ եւ 13-րդ դարերուն ճարտարապետութեան զարգացումին դեսպանը կը հանդիսանան [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի վանական համալիրը՝ Ս․Նշան եկեղեցիին գաւիթը, Համազասպին ժամատունը, զանգակատունն ու սեղանատունը]], եւ [[Գեղարդի վանք|Գեղարդի ժայռափոր վանական համալիրը]]։ Յաջորդող դարերուն Մոնկոլ-թաթարական արշաւանքներուն եւ թուրք-պարսկական պատերազմներուն պատճառով Հայաստան կ՛ապրի մշակութային եւ տնտեսական անկում մը։ Միայն 18-րդ դարուն է որ կը ստեղծուին շինարարութեան կամ վերականգման նպաստաւոր պայմաններ։  
[[Պատկեր:Շորժա, հուշարձան նվիրված Արցախյան պատերազմին.jpg|մինի|220x220փքս|Յուշարձան նուիրուած Արցախեան պատերազմին]]
[[Պատկեր:Hands of Amity 05.JPG|մինի|165x165փքս|«Բարեկամութեան ձեռքեր»․ Յուշարձան (1967), Օղակաձեւ զբոսայգի (պուրակ)]]

====== Ռուսական տիրապետութեան շրջան ======
Ռուսական տիրապետութեան շրջանին, կը վերսկսի քաղաքաշինութիւնը եւ կ՛ընդարձակուի 19-րդ եւ 20-րդ դարերուն։ Կը պահպանուի հայկական ազգային աւանդական Ճարտարապետական ոճը։ Երկաթուղագիծի կառուցումը էապէս կը նպաստէ արդիւնաբերութեան եւ առեւտուրի զարգացման՝ [[Գորիս]] (1877), [[Ալեքսանդրապոլ|Ալեքսանտրապոլ]] (Կիւմրի) եւ [[Կարս]] (1899), Պայազէտ, [[Շուշի]] (1881), [[Երեւան]] (1902)։ 

====== Ռուսական Կայսրութիւն եւ Հարաւային Կովկաս ======
Հարաւային Կովկասի գլխաւոր քաղաքներուն հայ բնակչութիւնը մեծապէս ազդած է անոնց տնտեսական, մշակութային, ճարտարապետութեան եւ քաղաքաշինութեան զարգացման․ [[Թիֆլիս]], [[Պաքու]], [[Ախալքալաք]], [[Ախալցխա|Ախալցիա]], [[Գորիս]], Գիանջա՝ [[Գանձակ]]․․․։ Հոն ստեղծագործած են հայազգի ճարտարապետներ՝ [[Յովհաննէս Քաջազնունի]], [[Գաբրիէլ Տէր-Մելիքեան]], [[Ղազարոս Սարգսեան]] եւ շատ ուրիներ։ Ռուսական կայսրութեան մէջ նաեւ, հայ ճարտարապետները աշխատած ու ստեղծած են մասնաւորաբար [[Մոսկուա]], [[Ռոստով]], [[Վլատիկաւկաս]], [[Կրոզնի]], [[Աստրախան]], [[Կրասնոտար]], [[Լուով]], [[Խրիմ]], [[Մոլտավիա]] եւ շատ ուրիշ քաղաքներու կամ շրջաններու մէջ։

===== Ժամանակակից շրջան =====
20-րդ դարուն, հայկական ճարտարապետութիւնը նոր փուլի կ՛անցնի։ Հայաստանի մէջ ճարտարապետութեան երկու հոսանք կը գերակշռեն՝ ազգային ճարտարապետութեան ժառանգութեան եւ գործնական շինարարութեան․ օրինակ, [[Ալեքսանտր Թամանեան]], [[Թորոս Թորամանեան]]՝ ազգային ճարտարապետութեան ժառանգութեան համակիր ու վերամշակող, իսկ Կ. Հալաբեանը, Մ. Մազմանեանը, [[Գէորգ Քոչար]]ը՝ գործնական շինարարութեան ''Constructivisme russe'' համակիրներ։

Կ՛իրագործուին արդիւնաբերութեան, ոռոգման, բարեկարգման շինարարութիւններ․ Կիւմրի, Երեւան, եւայլն։,

[[1924 թուական|1924]] թուականին, ճարտարապետ Ալեքսանտր Թամանեան կը գծէ Երեւան մայրաքաղաքի յատակագիծը եւ քաղաքը կը զարգանայ այդ ուղղութեամբ։ Միաժամանակ, թափ կը տրուի հասարակական շէնքերուն շինարարութեան [[Ալեքսանդր Սպեդիարեանի Անուան Օփերայի Եւ Պալէթի Ազգային Ակադեմիական Թատրոն|Երեւանի Օփերա - Պալէյի թատրոն]]։[[Պատկեր:Matenadaran, MS 6792.jpg|մինի|258x258փքս|Մոմիկ.«Համբարձում» մանրանկար «Պատերազմի Ավետարանէն»։]][[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի Կանանց Յուշարձան|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտին կը կառուցուին զոհուած զինուորներուն յիշատակին համար աղբիւր-յուշարձաններ, [[Հանրապետութեան հրապարակ (Երեւան)|Հանրապետութեան Հրապարակը]] եւ գլխաւոր քաղաքներուն մէջ հասարակական կեդրոններ։

[[1970 թուական|1970]]-ական թուականներէն ետք, ուշագրաւ են գեղարուեստական որոնումները, նամանաւանդ ազգային ուրոյն նկարագրի ընկալումը ճարտարապետութեան մէջ՝ [[Գաբրիէլ Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմական Թատրոն|Գ․ Սանտուկեանի անուան թատրոն]], [[Քամերային երաժշտանոց (Երեւան)|Քամերային երաժշտանոցը]]․․․․: Աnոնց զուգահեռ, քաղաքներուն մէջ կը կատարուին բարեկարգման աշխատանքներ․ Երեւան՝ [[Օղակաձեւ պուրակ (Երեւան)|Օղակաձեւ զբօսայքին]], [[Քասքատի համալիր]]ը, եւայլն։

Կը կառուցուին նաեւ պատմական կարեւոր դէպքերն ու անձերը յաւերժացնող յուշարձաններ․ [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր]]ը, [[Սարդարապատ|Սարտարապատի հերոսամարտի յուշահամալիրը,]] եւայլն։

Քաղաքներու կառուցման աշխատանքներու թափը անդադար է, կը զուգորդէ ճարտարապետական ազգային աւանդոյթը եւ ճարտարապետութեան համաշխարհային պահանջները։ 2000-ին կը վերջանայ [[Գիւմրի|Կիւմրիի]] [[Անի թաղամաս (Կիւմրի)|Անի թաղամասի]] կառուցումը, 2007՝ [[Հանրապետութեան հրապարակ (Երեւան)|Հանրապետութեան]] եւ [[Ազատութեան հրապարակ (Երեւան)|Ազատութեան հրապարակներն]] իրար կապող [[Հիւսիսային պողոտայ (Երեւան)|Հիւսիսային պողոտան]], ինչպէս նաեւ բնակիչներու ամենօրեայ կեանքը դիւրացնելու շինարարութիւններ՝ օրինակ, տարանցիկ փողոցներ, ստորերկրեայ անցքեր եւ անցուղիներ, եւայլն։

==== Հայկական մանրանկարչութիւն ====
Հայ ժողովուրդին մշակոյթին մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ մանրանկարչութիւնը, որ զարգացած է գլխաւորաբար 6-րդ դարէն մինչեւ 12-րդ դարերուն ընթացքին։[[Պատկեր:Khachkars.jpg|մինի|Նորատուսի քաչքարերը]]
==== Քանդակագործութիւն ====
Հայաստանի մէջ [[քանդակագործութիւն]]ը ծնունդ առած է հաւանաբար նախապատմական պաշտամունքային կոթողներէն ու զարգացած եւ ձեւաւորուած է պատմութեան ընթացքին։

===== Խաչքար =====
''Տես յօդուածը՝ [[Խաչքար]]''

[[Խաչքար]]ի արուեստը կը զարգանայ եւ կը կատարելագործուի 8-րդ եւ 9-րդ դարերուն ընթացքին։ Ան միջնադարեան իւրայատուկ [[Հայկական Կերպարուեստ|հայ կերպարուեստի]] ճարտարապետական մանր կոթողային ձեւ է, որուն բովանդակութիւնը կը կազմէ պատուանդանի (խարիսխի) վրայ կանգնած խաչարձանը՝ ճակատը ուղղուած դէպի արեւմուտք։

==== Որմնանկարներ, խճանկարներ եւ խեցեգործութիւն ====
[[Պատկեր:Vank Cathedral interior.jpg|մինի|Հայկական որմնանկարներ․ Նոր Ջուղայի Վանք տաճար, Պարսկաստան]]
Արուեստի այս ճիւղերն ալ մաս կը կազմեն հայկական արուեստի ընտանիքին։ Որմնանկարչութիւնը, զարգացած է մասնաւորաբար Ուրարտուի ժամանակաշրջանէն։

==== Հիւսուածք ====
Հայկական հիւսուածքի (ձեռագործ, գորգ, եւայլն) ամենաընդարձակ հաւաքածոն կը գտնուի [[Ամերիկայի Հայկական Թանգարան]]ը։ Թանգարանը կը պարունակէ հայկական թանգարանային ամենակարեւոր հաւաքածոներէն․ կը հաւաքէ եւ կը պահպանէ հայկական մշակութային արժէքները։ Հիմնուած է 1971։
=== Թանգարաններ ===
==== Երեւան ====
[[Պատկեր:Thetis garni.jpg|մինի|Գառնիի բաղնիքի խճանկարը]]

* [[Հայաստանի պատմութեան թանգարան]]
* [[Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան]]
* [[Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ]]
* [[Երեւանի Պատմութեան Թանգարան]]
* [[Եղիշէ Չարենցի Անուան Գրականութեան Եւ Արուեստի Թանգարան]]
* [[Գաֆէսճեան Արուեստի Կեդրոն]]
* [[Հ. Յ. Դաշնակցութեան Պատմութեան Թանգարան Հիմնադրամ]]

* [[Էրեբունի Պատմահնագիտական Թանգարան]]
* [[Ժողովրդական Արուեստի Թանգարան|Ժողովրդային Արուեստի Թանգարան]]
* [[Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան (Երեւան)|Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան]]
* [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր]]
* [[Հայաստանի Բնութեան Պետական Թանգարան]]
* [[Երեւանի Կենդանաբանական Պարտէզ]]

* Յովհաննէս Կարապետեանի անուան Երկրաբանական Գիտութիւններու Թանգարան

[[Պատկեր:Akhtamar paintings 10.jpg|մինի|

* [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի]]ի որմնանկարներէն բաժին մը

]]

* [[Ալեքսանդր Թամանեանի Անուան Ճարտարապետութեան Ազգային Թանգարան-Ինստիտուտ|Ալեքսանդր Թամանեանի անուան Ճարտարապետութեան Ազգային Թանգարան]]
* [[Սերգէյ Փարաջանովի Թանգարան]]
* [[Մայր Հայաստան յուշահամալիր]]
* [[Միջին Արեւելքի Արուեստի Թանգարան (Երեւան)|Միջին Արեւելքի Արուեստի Թանգարան]]
* [[Հայ Բժշկութեան Թանգարան]]
* [[Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ|Կոմիտասի Թանգարան-Հիմնարկ]]
* [[Հայաստանի Երկաթուղիի Թանգարան]]
* [[Հայաստանի Պետական Մանկավարժական Համալսարանի Թանգարան]]
* [[Հայաստանի Փայտարուեստի Թանգարան]]
* [[«Մայր Հայաստան» Ռազմական Թանգարան]][[Պատկեր:Armenia Museum of Art and History.jpg|մինի|Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահի շէնքը]]

* [[Ֆիտայական Շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» Թանգարան]]
* [[Հայկական Օդանաւորդութեան Պատմութեան Թանգարան]]
* [[Գիտութեան եւ Ճարտարագործութեան Թանգարան]]

===== Երեւանի Տուն - Թանգարաններ =====

* [[Մարտիրոս Սարեանի տուն-թանգարան (Երեւան)|Մարտիրոս Սարեանի Տուն-թանգարան]]
* [[Արամ Խաչատուրեանի Տուն-Թանգարան]]
* [[Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարան (Դսեղ)|Յովհաննէս Թումանեանի Տուն-Թանգարան]]
* [[Եղիշէ Չարենցի տուն-թանգարան|Եղիշէ Չարենցի Տուն-Թանգարան]]

* [[Աւետիք Իսահակեանի Տուն-Թանգարան (Երեւան)|Աւետիք Իսահակեանի Տուն-Թանգարան]] (Երեւան) [[Պատկեր:Ժողովրդական արվեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճյուղ.JPG|մինի|Ժողովրդային արուեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճիւղ․եղած է իշխանուհի Մարիամ Թումանեանի ամառանոցը]]

* [[Ալեքսանդր Սպենդիարեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Երուանդ Քոչարի Թանգարան (Երեւան)|Երուանդ Քոչարի Թանգարան]]

* [[Աբովեանի տուն-թանգարան|Խաչատուր Աբովեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Մինաս Աւետիսեանի տուն-թանգարան|Մինաս Աւետիսեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Դերենիկ Դեմիրճեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Ստեփան Շահումեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Լուսինէ Զաքարեանի տուն-թանգարան|Լուսինէ Զաքարեանի Տուն-Թանգարան]][[Սիլվա Կապուտիկեանի Տուն-Թանգարան]]

* [[Կալենց Թանգարան]]

* [[Լուսիկ Ագուլեցու (Սամուելեաններու) Տուն-Թանգարան]]

* [[Յովհաննես Շարամբեանի անուան Ժողովրդական Արուեստի կեդրոն]]
==== Արմաւիր, Վաղարշապատ ====
[[Պատկեր:Ձեռագործ իրեր 2 Վերին Կարմիրաղբյուրի թանգարանում.jpg|մինի|233x233փքս|Վերին Կարմիրաղբիւրի թանգարան․ Ձեռագործ իրեր]]

* [[Գանձատուն թանգարան]]

* Հայաստանի Ազգագրութեան Թանգարան ([[Սարդարապատ|Սարտարապատ]])
* [[Արմաւիրի Պատմա-ազգագրական Թանգարան]]
* [[Էջմիածնի Մայր Տաճարի թանգարան]]
* [[Ռուբէն Սեւակ թանգարան]]

==== Աշնակ ====

* [[Գէորգ Չաւուշի Թանգարան]]

==== Արարատի մարզ ====

* [[Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարան|Պարոյր Սեւակի Տուն-Թանգարան]] [[Վազգէն Սարգսեանի Տուն-Թանգարան]]
==== Դիլիջան, Իջեւան ====

* [[Ժողովրդական Արուեստի Թանգարան (Դիլիջան)|Ժողովրդային Արուեստի Թանգարան]]
* [[Դիլիջանի Երկրագիտական եւ Արուեստի Թանգարան]]
* [[Իջեւանի Պատմաերկրագիտական Թանգարան]]

* [[Վերին Կարմիրաղբիւրի Պատմութեան Թանգարան]]
==== Եղէգնաձոր ====

* [[Եղէգնաձորի Երկրագիտական Թանգարան]]
==== Կիւմրի ====

* [[Երկրաբանութեան Թանգարան (Կիւմրի)|Երկրաբանութեան Թանգարան]]
* [[Ձիթողցոնց տուն-թանգարան]] (Կիւմրիի ժողովրդական ճարտարապետութեան, քաղաքային կենցաղի եւ ազգային ճարատարապետութեան թանգարան)
* [[Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարան (Կիւմրի)]]
* [[Յովհաննէս Շիրազի տուն-թանգարան|Յովհաննէս Շիրազի Տուն-Թանգարան]]
* [[Շիրակի Երկրագիտական Թանգարան]]
* [[Մհեր Մկրտչեանի Թանգարան (Կիւմրի)|Մհեր Մկրտչեանի Թանգարան]]
* [[Քանդակագործութեան Ազգային Պուրակ-Թանգարան (Կիւմրի)|Քանդակագործութեան Ազգային Պուրակ-Թանգարան]]
==== Լոռի, Վանաձոր ====

* [[Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարան|Ստեփան Զօրեանի Տուն-Թանգարան]]
* [[Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարան (Դսեղ)|Յովհաննէս Թումանեանի Տուն-Թանգարան (Դսեղ)]]
* [[Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան (Վանաձոր)|Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան]]
* [[Վանաձորի Կերպարուեստի Թանգարան]]
==== Ջերմուկ ====

* [[Ջերմուկի պատկերասրահ]][[Պատկեր:Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարան.jpg|մինի|Եղէգնաձորի Երկրագիտական Թանգարան]]

==== Սիւնիք ====

* [[Ակսել Բակունցի Տուն-Թանգարան]]

* [[Կապանի Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան]]

* [[Նիկողայոս Ադոնցի անուան Սիսիանի Պատմութեան Թանգարան]]

* [[Սիսիանի պատկերասրահ]]

=== Մարմնամարզ ===

==== Հայ Մարմնակրթանքը նախաքրիստոնէական շրջանին ====
Նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջաններուն, Հայաստանի մէջ, ամէն տարի, [[Նաւասարդ]] ամսուն, Հայկական Բարձրաւանդակի ամէն կողմերէն, հայ ժողովուրդը կը հաւաքուէր [[Բագրեւանդ (գաւառ)|Բագրեւանդ]] գաւառի Բագառիճ աւանին մէջ (հոն կը գտնուէին [[Արամազդ]]ի եւ [[Անահիտ]]ի մեհեանները), ուր տեղի կ՛ունենային [[Ամանոր, Կաղանդ|Ամանորի]] տօնակատարութիւններ հայ արքայական ընտանիքին եւ ազնուականներուն ներկայութեամբ։ Այս տօնակատարութիւններուն ընթացքին տեղի կ՛ունենար զօրահանդէս, ձիարշաւ, սրախաղ, նետարձակութիւն եւ որսորդութիւն։ Ընդհանրապէս ազնուական դասէն էին անոնք, որ մանկութենէն կը հետեւէին մարմնակրթանքի․ կային մարզարաններ, որոնք կը կոչուէին կռուանոց, մրցարան, իսկ ձիարշաւի համար ասպարէզք կամ ձիարձակարան։ Հայ ազնուական դասակարգի պատկանող երիտասարդներ կը մասնակցին Ողիմպիական Խաղերուն, գրաւելով յաճախ առաջին դիրքերը։

==== Հայ Մարմնակրթանքը Ա․ Համաշխարհային Պատերազմէն առաջ ====

===== Պոլիս =====
[[Պատկեր:Տորք խումբը, 1906.jpg|մինի|Տորք խումբը, 1906]]
Հայ Մարմնակրթանքի շարժման առաջին քարոզիչները կը հանդիսանան երիտասարդ ուսանողներ [[Պոլիս|Պոլսէն]] եւ [[Իզմիր]]էն։ [[1902 թուական|1902]] - [[1904 թուական|1904]] Պոլսոյ [[Պոյաճի]] գիւղին մէջ կը հիմնուի ոտնագնդակի առաջին խումբը, «Պալթա-Լիման» անունով, ապա [[Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարան]]ին մէջ՝ «Սանթրալ» եւ [[Գում-Գափու]]ի մէջ «Տորք» խումբերը։ [[1906 թուական|1906]]-ին, հայկական երեք հաստատութիւններու՝ Րոպըրթ Գոլէճ, [[Պարտիզակ]]ի Ամերիկեան Վարժարան եւ [[Պէրպէրեան վարժարան (Պոլիս)|Պէրպէրեան վարժարան]], աշակերտները միասնաբար կը հիմնեն «Սկիւտար» ոտնագնդակի խումբը։

[[1908 թուական|1908]] Յուլիսի Սահմանադրութեան հռչոակումէն ետք, կը սկսին հիմնուիլ մարմնամարզի ուրիշ ճիւղեր ալ։ Պոլսոյ հայկական վարժարաններուն մէջ մարզանքի դասապահը պարտաւորիչ կը դառնայ։ [[1911 թուական|1911]] Փետրուարին, Շաւարշ Քրիսեան կը հրատարակէ [[Մարմնամարզ (թերթ)|ՄԱՐՄՆԱՄԱՐԶ]] թերթը որ իր տեսակին մէջ առաջինը կը հանդիսանայ եւ նոր թափ կու տայ հայ մարզական կեանքին։ Կ՛որոշուի հիմնել Ոտնագնդակի Հայկական Ակումբ մը եւ վերակենդանացնել [[Նավասարդեան խաղեր|Նաւասարդեան խաղերը]]։ Պոլսոյ հայկական ոտնագնդակի խումբերուն թիւը 18-ի կը հասնի։

[[1911 թուական|1911]] Յուլիսին, Պոլսոյ մէջ կը հիմնուի «Ֆութպոլի Հայկական Ակումբ»ը, իսկ Գնալըի ''Πρώτη''{{ref-el}}՝ (Մարմարա ծովուն [[Իշխանաց կղզիներ (Մարմարա ծով)|Իշխանաց կղզիներէն]] ''Πριγκηπόννησα''{{ref-el}} Պոլսոյ ամենամօտիկը․ կը ծառայէր ընդհանրապէս իբրեւ ամառանոց հայ եւ յոյն ընտանիքներուն համար) մէջ հայ օրիորդներ եւ երիտասարդներ կը սկսին [[թենիս]] խաղալ։ Արագօրէն մարմնակրթանքը կը տարածուի նաեւ գաւառը ([[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան)]]:

[[1912 թուական|1912]]-ին ամառը, Էսայեան Սանուվ Միութեան խորհուրդը իր հաւանութիւնը կու տայ եւ կը հիմնուի Կիներու Մարմնամարզական Առաջին Ակումբը։

[[1912 թուական|1912]] Յունիսին, Սթոքհոլմի մէջ, Միջազգային 5-րդ Ողիմպիական Խաղերուն կը մասնակցին Պոլսէն հայ երկու մարզիկներ։ Կը զգացուի անհրաժէշտութիւնը հիմնելու կեդրոնական մարմնի մը՝ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն անունով։ Նոյն տարին կը կազմակերպուին լողալու մրցումներ։

[[Սկիւտար]]ի մէջ, 1912-ի ամրան կը հիմնուի '''Հայ Սկաուտներու''' առաջին խումբը։ Կը հիմնուին նաեւ օրիորդներու մարմնամարզական խումբեր, օրինակ Եռանդը, հիմնուած 1913-ին։
[[Պատկեր:Իզմիրի հայ որսորդաց խումբը, 1910-1911.jpg|մինի|Իզմիրի հայ որսորդաց խումբը, 1910-1911]]

===== Գաւառ =====
1890-ական թուականներէն, [[Իզմիր]]ի հայ մարզիկներ կը մասնակցէին օտար խումբերու մէջ։ [[1901 թուական|1901]] Յունիսին, տեղի կ՛ունենան հարիւրէ աւելի հայ մարզիկներու ներկայութեամբ մարզախաղեր։ Կը հիմնուին «Հայ ֆութպոլիստ Միութիւն»ը, «Շան»թ, «Վասպուրական», «Վարդանեան» եւ «Սահակեան» խումբերն ու «Հայ Մարմնակրթական Ակումբ»ը։ Այս բոլորը կը միանան եւ կը կազմեն «Հայ Որսորդաց Ակումբ»ը։ 1911-1912 ոտնագնդակի մրցաշարքին, Իզմիրի հայկական «Արմենիա» խումբը յաղթելով յունական խումբերուն, ախոյեան կը դառնայ։ Իսկ [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մէջ, կը հիմնուին խումբեր, ակումբներ, կը կազմակերպուին մարզախաղեր․․․՝ Մանիսա, [[Պարտիզակ]], Մարզուան, [[Խարբերդ]]՝ Եփրատ Քոլեճի կողովագնդակի եւ հեծելարշաւի խումբեր, [[Երզնկա]], [[Սեբաստիա]], [[Ատափազար|Ատաբազար]], [[Կարին]], [[Տրապիզոն]], [[Կեսարիա]], [[Տերսիմի գաւառ|Տերսիմ]], Այնթապ, [[Գոնիա]], [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] շրջանները՝ [[Տէօրթեօլի դպրոցներ|Տէօրթեօլ]], [[Ատանա]], [[Իսկէնտէրուն]], Քէլէկեան որբանոց, ), ինչպէս նաեւ Օսմանեան տիրապետութեան տակ գտնուող հայահոծ քաղաքներուն մէջ՝ [[Գահիրէի Հայերը|Գահիրէ]], [[Աղեքսանդրիոյ Հայերը|Աղեքսանտրիա]], [[Վառնա]], Ֆիլիփուփոլի ([[Փլովտիւ|Փլովտիւ)]], եւայլն։

===== Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս առաջին մարմնակրթանքի խումբեր, ակումբներ, միութիւններ =====
[[Պատկեր:Հայկական առաջին երկսեռ մարզահանդէս, 1912 Աղեքսանտրիա.jpg|մինի|Հայկական առաջին երկսեռ մարզահանդէս, 1912 Աղեքսանտրիա]]
Հայկական Բարձրաւանդակէն դուրս գտնուող հայահոծ շրջաններուն մէջ ալ կը սկսի աշխուժ մարմնամարզական կեանք։

Առաջին երկիրները, ուր հայ մարմնամարզական հոսանքը կը կազմակերպուի հետեւեալները կը հանդիսանան՝

[[Պուլկարիա]]․ Ֆիլիպպէ ([[Փլովտիւ|Փլոտվիւ]])՝ [[1904 թուական|1904]]-ին «Վահագն Միութիւն» եւ «Դայլայլիկ Արշալոյս», [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ուն մէջ․ Ուէսթ Հապօէ՝ [[1889 թուական|1889]]-ին «Հայ Մարզական Միութիւն», Ռուսճուգ՝ [[1906 թուական|1906]]-էն սկսեալ գոյութիւն ունի մարզական խումբեր եւ [[1911 թուական|1911]]-ին կը հիմնուի «Հայկական Արարատ Մարզիկ Խումբ»ը, Ուստըր՝ [[1910 թուական|1910]]-ին «Հայ Մարզական Միութիւն», Ֆաւլը՝ 1910-ին «Հայ Մարզական Ակումբ», Փիթըրսըն՝ [[1911 թուական|1911]]-ին« Հայ Որբախնամ Ընկերութիւն»։ [[Եգիպտոս]]․ [[Աղեքսանտրիա]]՝ 1911-ին կը վերակազմուի «Ֆութպոլի Հայկական Ակումբ»ը, իսկ [[1912 թուական|1912]]-ին Աղեքսանտրիոյ Պօղոսեան վարժարանին մէջ կը կազմակերպուի հայկական առաջին երկսեռ մարզահանդէսը, [[Գահիրէի Հայերը|Գահիրէ]]՝ Մարզասիրաց Ընկերութիւն, «ԿԱՄՔ մարզական ակումբ», «Հայկական Ֆութպոլի Տորք» եւ «Հայկական Մարզական» ակումբները։

====== Հայկական Ողիմպիական խաղեր ======
1911, 1 Մայիսին կը կատարուին Հայկական Առաջին Ողիմպիական Խաղերը։ Խաղերուն նախօրեակին, «Մարմնամարզ» ամսաթերթը կը գրէ․- «Չէ՞ք տեսներ, ահա՛ ան ծնունդ կ՛առնէ։․․․․ Եւ թո՛ղ Մայիս Մէ՛կ Հայկական այդ մարզահանդէսը հիմնաքարը ըլլայ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան որ․․․», 1911 Ապրիլ 8։

1912 Մայիս 20-ին տեղի կ՛ունենան Հայկական Երկրորդ Ողիմպիական Խաղերը։

1913 Յունիս 16-ին Հայկական Երրորդ Ողիմպիական խաղերուն, հայ սկաուտներն ալ կը մասնակցին։

1914 գարնան, Հայկական Չորրորդ Ողիմպիական Խաղերուն սեմին, միայն Պոլսոյ եւ արուարձաններուն մէջ գոյութիւն ունին 65 մարզական միութիւններ, ակումբներ, խումբեր։

==== Նորագոյն շրջան ====
19-րդ դարուն վերջին տարիներուն եւ 20-րդ դարասկիզբին Օսմանեան կայսրութեան մէջ ծայր առած հայ մարմնամարզական շարժումը, ոտնագնդակի եւ տարբեր մարզաձեւերու բացուած հայկական ակումբները նախակարապետն են մարմնակրթանքի միութիւններու ստեղծման։ [[1919 թուական|1919]] Օգոստոս 19-ին Պոլսոյ մէջ կը կատարուին յետ պատերազմեան Հայկական Առաջին Ողիմպիական Խաղերը, իսկ [[1920 թուական|1920]], 5 Սեպտեմբերի Հայկական Ողիմպիական Խաղերուն հանդիսավարներէն մէկն է [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] ներկայացուցիչը։

===== Հ․Մ․Ը․Մ․ =====
[[Պատկեր:Vazken Andréassian HoMenEtMen-Sgaoudagan doghantsk Konstantinobolis 1918.jpg|մինի|Հ․Մ․Ը․Մ․-ի սկուտական տողանցք, Պոլիս 1918]]
[[Հ․Մ․Ը․Մ․]] կը հիմնուի [[1918 թուական|1918]] Պոլսոյ մէջ։ Առաջին Պատգամաւորական Ժողովը կը գումարուի [[1920 թուական|1920]], 9 Մայիսին Եսայեան վարժարանին մէջ։ [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Ցեղասպանութենէն]] փրկուած հազարաւոր որբերուն հոգեկան եւ մարմնական առողջութեան հոգ պէտք էր տարուէր եւ այդ պատճառով հայկական ակումբները կը համատեղուին եւ կը հիմնուի [[Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը իր մասնաճիւղերով։ 1920, 7 Օգոստոսին մեկնարկած Սկաուտական Միջազգային մեծ բանակումին, կը մասնակցին 26 հայ սկաուտներ։ Շուտով կը տարածուի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] տարածքին եւ Օսմանեան Կայսրութեան մնացած հողատարածքին հայահոծ շրջաններուն։ Թուրքիայէն դուրս [[Հ․Մ․Ը․Մ․]]-ի ոտնագնդակի խումբերը ([[1920 թուական|1920]]) կը բացուին [[Պուլկարիոյ Հայերը|Պուլկարիոյ]] կարգ մը քաղաքներուն մէջ եւ [[Յունաստան]]ի [[Քոմոթինի]] քաղաքը եւ [[Աթէնք]] (Աթէնքի մէջ՝ Պոլսէն եկած ու հաստատուած), [[1922 թուական|1922]]-ին Աթէնքի «Հայ Աստիճանաւոր Սկաուտներու Խումբ», իսկ [[1923 թուական|1923]]-ին «Յունաստանի Հայ Մարզիկներու Միութիւն» ոտնագնդակի խումբը։ [[Փոքր Ասիոյ Աղէտ]]էն (յունական բանակին նահանջ եւ հայ գաղթականութեան հոսքը դէպի Յունաստան, [[Լիբանան]] եւ [[Եգիպտոս]]) անմիջապէս ետքն է որ կը ստեղծուին Հ․Մ․Ը․Մ․-ի մասնաճիւղեր, նախ վերոնշեալ շրջաններուն մէջ ([[1924 թուական|1924]]) եւ ապա [[Եւրոպա]]յի ու [[Ամերիկա]]յի (բացարաբար [[1921]]-ին, [[Նիւ Եորք|Նիւու Եորքի]] մէջ) երկիրներուն մէջ։ Մինչեւ այսօր [[Հայկական Սփիւռք|Սփիւռքի]] տարածքին ունի բեղուն գործունէութիւն։

===== Հ․Մ․Մ․ =====
[[1921]]-ին [[Հալէպ]]ի մէջ, [[Սուրիա]], կը հիմնուի [[Հայ Մարմնամարզական Միութիւն]]ը, իբրեւ մարզական եւ սկաուտական սփիւռքահայ կազմակերպութիւն։ Յաջորդող տարիներուն ան ալ կը բանայ մասնաճիւղեր Սփիւռքի հայաշատ շրջաններուն մէջ։

===== Մարմնամարզը Հ․Հ․ մէջ =====
Հայաստանի մէջ մարմնամարզը կը սկսի տարածուիլ 20-րդ դարուն երրորդ տասնամեակէն եւ յաջորդող տասնամեակներուն ընթացքին կը զարգանայ ու կը հարստանայ նոր մարմնամարզերով․ ընհանրացած են՝ [[բռնցքամարտ]]ը, [[ըմբշամարտ]]ը, [[ծանրամարտ]]ը, արեւելեան մարտարուեստները, [[Ֆութպոլ|ոտնագնդակը]], [[Պասքէթպոլ|կողովագնդակը]], [[դասական մարմնամարզ]]ը, [[դահոյկ]]ը, [[հոգէյ]]ը եւ [[լեռնագնացութիւն]]ը։

====== Համահայկական խաղեր ======
[[Համահայկական Խաղեր|Համահայկական խաղերը]] կը կայանան ամէն չորս տարի Հ․Հ․ մէջ։ Առաջին Համահայկական Խաղերը տեղի կ՛ունենան [[1999 թուական|1999]]-ին։ Այս խաղերուն կը մասնակցին անհատներ եւ զանազան մարզաձեւերու հաւաքականներ։ Խաղերը համահայկական կը կոչուին, որովհետեւ մասնակցողները բացի Հ․Հ․ քաղաքացի ըլլալէ, նաեւ [[Հայկական Սփիւռք|Սփիւռքի]] հայկական ծագումով տարբեր երկիրներու քաղաքացիներ են։

==== Հայերը Ողիմպիական խաղերուն ====
Հայերը ունեցած են [[Ողիմպիական Խաղեր|ողիմպիական խաղերու]] ախոյեաններ հին տարիներէն․ [[Տրդատ Դ․]]՝ [[գօտեմարտ]]ի ախոյեան, (281, սակայն այս խաղերուն ընթացքին ախոյեաններուն մասին փաստացի արձանագրութիւնները չկան) եւ [[Վարազդատ]] (369) կռփամարտի ախոյեան։

[[1952 թուական|1952]] թուականէն, հայ մարզիկները կը սկսին մասնակցիլ Միաջազգային Ողիմպիական խաղերուն։ Իսկ [[1990 թուական|1990]] թուականին կը հիմնուի [[Հայաստանի Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէ]]ն։ [[Պատկեր:AM011-09.jpg|մինի|Ճատրակի 38-րդ Ողիմպիական խաղերուն (2008) ախոյեան Հաստանի հաւաքականը]]
==== Ոտնագնդակ ====
Ոտնագնդակը լայն ընդունելութիւն գտած է ժողովրդային խաւերէն ներս։ Հայ մարզիկներ միջազգային համբաւի կ՛արժանանան։ [[Հայաստանի Ֆութպոլի Ազգային Հաւաքական|Հայաստանի Ոտնագնդակի Ազգային Հաւաքականը]] Հ․Հ․ կը ներկայացնէ ոտնագնդակի միջազգային մրցաշարքերուն եւ առանձին հանդիպումներուն ընթացքին։

==== Ճատրակ ====
Հայաստանի մէջ [[ճատրակ]]ը՝ շախմատ, ծանօթ է միջնադարէն, սակայն ժողովրդային խաւերուն մէջ լայն տարածում գտած է Խորհրդային Հայաստանի տարիներուն ընթացքին եւ տասնամեակներ շարունակ հայ մարզիկներ եւ կամ Հ․Հ․ հաւաքականը ճատրակի համաշխարհային ախոյեանութեան մրջաշարքին առաջին կարգերը կը գրաւեն։

=== Խոհանոց ===
Պատմական, աշխարհագրական, կլիմայական եւ պատմա-քաղաքական պայմանները դեր խաղցած են [[Հայկական Խոհանոց|հայկական խոհանոցի]] իւրայատուկ ըլլալուն։ Հայկական խոհանոցը ունի մօտաւորապէս 2500 տարուան պատմութիւնը։ Ան, հարաւային Կովկասի ամենահինն է, իսկ Ասիոյ՝ ամենահիներէն։ Հայկական խոհանոցի բազմաթիւ կերակրատեսակներուն պատրաստման արարողութիւնը մինչեւ այսօր՝ Հ․Հ․, Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին հայ բեկորներու մնացորդացին մէջ եւ Սփիւռքի, մնացած է ամփոփոխ։

&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Khorovats.jpg|Խորոված
Պատկեր:ArmenianHarissa.jpg|Հերիսա կամ Հերիսա, բանջարեղէններով
Պատկեր:Basturma or Pastroma from Armenia 1.JPG|Հայկական [[ապուխտ]]․ բացի Հ․Հ․ մէջ, կը պատրաստուի եւ կ՛արտահանուի նաեւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մէջ հայ գործարարներէ։
Պատկեր:Pan armenio en el mercado de Yerevan.JPG|Հայկական լաւաշ
Պատկեր:Sudzhuk from Armenia 1.JPG|Հայկական երշիկ․ բացի Հ․Հ․ մէջ, կը պատրաստուի եւ կ՛արտահանուի նաեւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մէջ հայ գործարարներէ։
Պատկեր:Lori Cheese Production.jpg|Լոռի պանիր․ Հ․Հ․
Պատկեր:Aşure (1).JPG|Անուշապուր․ տարածուած է նաեւ Սփիւռքին մէջ
Պատկեր:Khash.jpg|Հայկական խաշ
Պատկեր:Armenian dolma.jpeg|Հայկական տոլման
Պատկեր:Evböreği.jpg|Պանրածաղ՝ հայկական պէօրէք
Պատկեր:Mantapur.jpg|Մանթը․ նկարին՝ ապուրը
Պատկեր:Իշխան ձուկ նախքան եփել.JPG|Սեւանի Իշխանաձուկը, նախքան եփելը
Պատկեր:Gհapama.jpg|Ղափամա
Պատկեր:Ժենքալի հաց․ Տաթեւ.jpg|Ժինգիալով հաց
&lt;/gallery&gt;

== Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին Հայաստանի Յուշարձաններու ցուցակը ==
[[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջ Հայաստանի հետեւեալ յուշարձանները մաս կը կազմեն․-

{|class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; 
|-
! style=&quot;width:180px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Անուն
! class=&quot;unsortable&quot;  style=&quot;width:150px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Պատկեր
! style=&quot;width:100px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Վայր  
! style=&quot;width:50px;&quot; scope=&quot;col&quot;| Հիմնադրութեան թուական
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Արձանագրութեան թուական
|-
| [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատի]] եւ [[Սանահինի Վանք|Սանահինի]] վանական համալիրներ
| [[File:Armenia Haghbat.jpg|150px]][[File:Sanahin-external-view.jpg|150px]]
| [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի մարզ]] 
| 10-րդ մինչեւ 12-րդ դար
| [[1996 թուական|1996]] եւ 2000
|-
|
* Էջմիածնի Մայր Տաճար․ [[Վաղարշապատ]]ի եկեղեցիները՝ [[Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցի (Էջմիածին)|Ս․ Հռիփսիմէ]], [[Ս. Գայեանէ եկեղեցի|Ս․ Գայեանէ]], [[Շողակաթ]]։
* [[Զուարթնոց]]
| [[File:Etchmiadzin cathedral.jpg|150 px]][[File:Zvartnots cathedral ruins.jpg|150 px]]
| Արմաւիրի մարզ
|
* Էջմիածնի Մայր Տաճար՝ 4-րդ դար
* Ս․ Հռիփսիմէ՝ 618
* Ս․ Գայեանէ՝ 630
* Շողակաթ՝ 6-րդ / 7-րդ դար
* Զուարթնոց՝ 643–652

| 2000
|-
|
* [[Գեղարդի վանք]]
* [[Ազատ (գետ)|Ազատ գետի աւազան]]
| [[File:Geghard entrance-IMG 2525.JPG|150px]][[File:Ազատի ջրամբար.JPG|150px]]
| [[Կոտայքի մարզ]], Գողթ գիւղ
| Զուարթնոց․ 4-րդ դարազկիզբին կը սկսկի կառուցուիլ, իսկ հիմնադրումը տեղի կ՛ունենայ 1215-ին
| 2000
|}

== Հայկական եկեղեցին ==
[[Պատկեր:Tatev Monastery from a distance.jpg|մինի|275x275փքս|[[Տաթեւի Վանք|Տաթեւի վանք]]․ Սիւնիք]]
Հայկական եկեղեցին իր ծագման շրջանին, կ՛ունենայ կեդրոն [[Վաղարշապատ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Անոր Մայր եկեղեցին՝ Սուրբ Էջմիածինն է։ Բագրատունիներու թագաւորութեան օրերուն, հայ եկեղեցւոյ կեդրոնը [[Անի Քաղաք|Անի]] մայրաքաղաքը կը փոխադրուի։ Անիի անկումէն ետք հայկական եկեղեցւոյ կեդրոնը Պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս կը բերուի ու 1066 Փոքր Հայքի [[Ծամնդաւ]] շրջանը կը փոխադրուի։ Իսկ [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ]] հայկական իշխանութեան շրջանին՝ 1147, [[Հռոմկլա]] բերդը, ուր կը մնայ մօտաւորապէս 150 տարի։ 1203 կը փոխադրուի Կիլիկիոյ մայրաքաղաք՝ [[Սիս]], ուր կը մնայ Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութեան անկումէն ետքն ալ, մինչեւ 1441 թուականին, երբ կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածնի մէջ։ Սակայն Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ հայութեան մինչեւ Ա․ Համաշխարհային Պատերազմը եւ անոր աւարտին կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիասի շրջանը, ուր եւ մինչեւ այսօր կը ծառայէ Միջին Արեւելքի եւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մեծ մասին։
638 Էջմիածնի կաթողիկոսութեան որոշումով կը հիմնուի [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը]], իբրեւ հետեւանք հայ եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիներու մրցակցութեան։

1113 կը հիմնուի (Արծրունիներու Վասպուրականի թագաւորութեան ժամանակ) [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի]] կաթողիկոսութիւնը, որ կը պահպանէ իր ինքնուրոյն վիճակը մինչեւ [[1895 թուական|1895]] երբ կը դադրի գործելէ համիտեան ջարդերուն պատճառով։ Սեֆեւեաններու գերիշխանութեան ժամանակ, Կաթողիկոսութիւնը Էջմիածնի Մայր Աթոռին ենթակայ կը դառնայ։

1461 Օսմանցիներու Մեհմէտ Ֆաթիհ սուլթանը կը հիմնէ [[Պոլսոյ Հայկական Պատրիարքութիւն]]ը, որ տարիներուն ընթացքին Օսմանեան Կայսրութեան մէջ ապրող հայերուն կրօնական բարձրագոյն իշխանութիւնը կը հանդիսանայ։

17-րդ դարուն, երբ Հայաստանը կը բաժնուի օսմանցիներուն եւ սեֆեւեաններուն միջեւ, Սուրբ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ։

Սուրբ Էջմիածնի Մայր Աթոռի հոգեւոր պետը՝ Կաթողիկոսը, կը կրէ [[Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս]] տիտղոսը, որ [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ]] հոգեւոր եւ նուիրապետական գերագոյն իշխանութիւնն է  
== Տեսարժան վայրեր ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Odzun Church 15.jpg|Օծունի եկեղեցի, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Այգեհատի մատուռ 02.jpg|Մատուռ․ Այգեհատ, Լոռի
Պատկեր:Այգեհատի հին աղբյուր 01.jpg|Հին աղբիւր․Այգեհատ, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:AqoriSb.Gevorg.jpg|Ս․ Գէորգ, Ակորի, Լոռի
Պատկեր:View from Dsegh.JPG|[[Դսեղ]]
Պատկեր:AkhtalaMon2.jpg|Աղթալայի վանք․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Vanadzor new collection.jpg|Նկարներ Վանաձորէն
Պատկեր:17.10.2010 Alaverdi (6).JPG|Ալավերտի․ նկարուած Սանահին աւանէն, [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Shamlugh town Armenia.jpg|Շամլուղ․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Stepanavan collection of images.jpg|Ստեփանաւան․ նկարներ․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Debed.jpg|Դեբետ գետ․ [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]
Պատկեր:Gyumri in 2013, from the Vartanants square.jpg|Կիւմրի․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Artik-center.jpg|Արթիկ․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Town of Maralik.JPG|Մարալիկ, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Ծաղիկների գորգը-Շիրակ.jpg|Շիրակի դաշտը՝ Յունիսին
Պատկեր:Shirak Mountain Range.jpg|Շիրակի Լեռնաշղթան
Պատկեր:Monastere d'Haritch 11.04.07.jpg|Հառիճավանք․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Torosgyugh.jpg|Թորոսագիւղ, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Akhurian River.jpg|Ախուրեան գետ․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Գյուղի հին գերեզմանատունը.jpg|Մայիսեան գիւղ, հին գերեզմանատունը․ [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Ախուրյանի ջրամբարը12.jpg|Ախուրեանի ջրամբարը, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:20110419 bridge Akhurian River East view Ani Turkey.jpg|Ախուրեան գետ․ հիմ կամուրջի աւերակները․ Ձախին՝ [[Անի Քաղաք|Անի]] հին մայրաքաղաքը (Թուրքիա)
Պատկեր:+Harichavank Monastery 03.jpg|[[Հառիճի վանք|Հառիճավանք]], [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]
Պատկեր:Մաշտոց Հայրապետ.jpg|Մաշտող Հայրապետի եկեղեցին, [[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]
Պատկեր:Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ.JPG|Ս․ Յովհաննու Մկրտիչ, [[Աբովեան (քաղաք)|Աբովեան քաղաք]], Կոտայք
Պատկեր:Bjni Fortress.JPG|Բջնի, բերդին աւերակները, Կոտայք
Պատկեր:Geghama Mountains.jpg|Գեղամայ Լեռներուն համայնապատկերը մինչեւ Սեւանայ լիճ, [[Կոտայքի մարզ|Կոտայք]]
Պատկեր:Azhdahak.jpg|Աժտահակ լեռ, Կոտայք
Պատկեր:Հրազդան Ջրամբար.JPG|Աղբիւրակի (Հրազդան) Ձրամբարը, Կոտայք
Պատկեր:Marmarik Reservoir.jpg|Մարմարիկի ջրամբարը, Կոտայք
Պատկեր:Tsaghkadzor, general view - panoramio (1).jpg|[[Ծաղկաձոր]], Կոտայք
Պատկեր:Ashtarak coll. 2012.jpg|[[Աշտարակ]]․ Արագածոտն
Պատկեր:Talin town.jpg|[[Թալինի շրջան|Թալին]]․ Արագածոտն
Պատկեր:Aragats crater 17.jpg|[[Արագած]]&lt;nowiki/&gt;ի հրաբերանը․ [[Արագածոտն]]
Պատկեր:Ագարակ—հին բնակատեղի (12).jpg|Հին բնակատեղ, Արագածոտն
Պատկեր:Մխիթար Գոշ.jpg|[[Մխիթար Գոշ]],տառերու պուրակ․ Աշտարաւան, Արագածոտն
Պատկեր:Բերդկունք Ամրոցն ու պարիսպներից հատվածներ 07.jpg|Բերդկունքի ամրոցը․ [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]
Պատկեր:Vanevan Church.JPG|Վանեվանք, 10-րդ դար․ Գեղարքունիք
Պատկեր:Vaskenian Theological Academy in Sevan.jpg|Արեգունի լեռներ, Սեւանայ լիճ․ դիտուած «Վազգէնեան Աստուածաբանական Կաճառ»էն, Գեղարքունիք
Պատկեր:Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր), ArmAg (1).jpg|Ս․ Գրիգոր Նարեկացի, [[Արմաւիր]]
Պատկեր:Արմավիր կայարան .jpg|Արմաւիրի կայարանը, 1927, Արմաւիր
Պատկեր:Մայր տաճարի բակը.JPG|Էջմիածնի Մայր Տաճարի բակը, Արմաւիր
Պատկեր:Դիլիջան ազգային պարկում-6.jpg|Դիլիջանի Ազգային Պարտէզը, [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]]
Պատկեր:Հայ-ադրբեջանական սահմանը-1.jpg|[[Տաւուշի մարզ|Տաւուշ]]․ հայ-ատրպէյճանական սահմանը
Պատկեր:Masis kaghak.jpg|Մասիս քաղաք, Արարատի մարզ
Պատկեր:Vedi town.jpg|Վեդի քաղաք, Արարատի մարզ
Պատկեր:Զորավար Անդրանիկի հուշարձանը Այգեպատում (3).JPG|Այգեպատ, [[Անդրանիկ Օզանեան|Զօրավար Անդրանիկին]] արձանը, Արարատի մարզ
Պատկեր:Վազգեն Սարգսյանի տուն-թանգարան (3).jpg|Արարատ․ [[Վազգէն Սարգսեան]]ի տուն-թանգարան․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Dvin and Verin Dvin.JPG|Դուին․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Ararat Province from the air.jpg|Արարատի մարզը վերէն դիտուած
Պատկեր:Զանգակատուն, 2015 (3).jpg|[[Զանգակատուն (գիւղ)|Զանգակատուն]]․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Lousashogh, St Karapet (2).JPG|Լուսաշող․ Արարատի մարզ
Պատկեր:Armenian Genocide Memorial, Vanashen (5).jpg|Վանաշէն․ Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին յուշարձան, Արարատի մարզ
Պատկեր:Fish Farm in Sipanik, Ararat marz, Armenia.jpg|Ձկնաբուծական տնտեսութիւն, Սիփանիկ գիւղ, Արարատի մարզ
Պատկեր:Norashen and Verin Artashat.JPG|Նորաշէն եւ Վերին Արտաշատ գիւղերը, Արարատի մարզ
Պատկեր:Masis Dzuk Fish Farm in Armenia.jpg|Ձկնաբուծական տնտեսութիւն Սայաթ-Նովա համայնք, Արարատի մարզ
Պատկեր:Marmarashen St Gevorg Church 3.jpg|[[Մարմարաշէն]]․ Ս․ Գէորգ եկեղեցի, Արարատի մարզ
Պատկեր:Arbat from Zvartnots airport.jpg|Արբաթ գիւղը եւ Արարատ լեռը Զուարթնոց օդակայանէն, Արարատի մարզ
Պատկեր:Lusarat.jpg|Լուսառատ․ նկարուած Խոր Վիրապէն, Արարատի մարզ
Պատկեր:Goris panorama.jpg|[[Գորիս]]․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Baghaberd Fortress, Armenia - Բաղաբերդ ամրոց, Հայաստան 02.jpg|Բաղաբերդ, 4-րդ դար, [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Vorotnavank Monastery 2011-2.jpg|[[Որոտնավանք|Որոտավանք]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Vorotan-village-bridge.jpg|Մելիքի կամուրջը (1855), Որոտան գետի վրայ, Սիւնիք
Պատկեր:ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ, Կապան.JPG|[[Գարեգին Նժդեհ]]ի յուշարձան, Ղափան, Սիւնիք
Պատկեր:Kapan general view.jpg|Ղափան, Սիւնիք
Պատկեր:Halidzor.JPG|[[Հալիձոր գիւղ|Հալիձոր]], Սիւնիք
Պատկեր:Superrigado de Meghri.jpg|Մեղրի, Սիւնիք
Պատկեր:Surb Hovanes Church, Sisian 14092019 (27).jpg|Սիսիան եւ Ս․ Յովհաննէս եկեղեցին, Սիւնիք
Պատկեր:Shinuhayr village and Vorotan canyon view - panoramio.jpg|Շինուհայր գիւղ եւ Որոտան գետի կիրճը, Սիւնիք
Պատկեր:Tegh.jpg|Դեղ, Սիւնիք
Պատկեր:Stone Pyramids in Goris.jpg|Գորիսին սրածայր ժայռերը, Սիւնիք
Պատկեր:Զանգեզուրի արգելավայր 1 (3).JPG|Զանգեզուրի ապաստանարան-անտառը
Պատկեր:Shaki waterfall.jpg|[[Շաքիի Ջրվէժ|Շաքիի ջրվէժը]], Սիւնիք
Պատկեր:2014 Prowincja Sjunik, Krajobraz widziany z drogi M2 pomiędzy Goris a Szaki (05).jpg|Գորիսի եւ Շաքիի միջեւ բնապատկեր, նկարուած M2 մայրուղիէն
Պատկեր:Սատանայի կամուրջը Որոտանի վրա-3.jpg|[[Սատանի Կամուրջ|Սատանի կամուրջը]], Սիւնիք
Պատկեր:Thermal lake near Satan's bridge - panoramio.jpg|Ջերմային լիճ, Սատանի կամուրջին մօտ․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]
Պատկեր:Կարստային քարանձավ Որոտան գետի կիրճում.jpg|Քարանձաւ․ Որոտան գետի կիրճ
Պատկեր:Սատանի կամուրջ1.jpg|[[Սատանի Կամուրջ|Սատանի կամուրջին]] տակ գտնուող հանքային ջրաւազան․ Սիւնիք
Պատկեր:Սատանի կամրջի տակ գտնվող հանքային ջրավազաններ 4.jpg|[[Սատանի Կամուրջ|Սատանի կամուրջին]] տակ գտնուող հանքային ջրաւազաններ
Պատկեր:From Yerevan to Apovian, 2019.jpg|Երեւանէն Աբովեան ճամբուն վրայ, նկար 2017
Պատկեր:Armenia landscape 2019.jpg|Հայաստանի բնութիւնը․․․
Պատկեր:Armenia landscape, 2019.jpg
Պատկեր:Bjni Fortress (general view) 04.jpg|Բջնի գիւղին եւ բերդին համայնապատկեր
Պատկեր:Չորուտի վանքի աւերակները, Աղուերան, 2017.jpg|Չորուտի վանքի աւերակները, Աղուերան, 2017
Պատկեր:Armenian Academy of Sciences.jpg|Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա
&lt;/gallery&gt;
  
  
&lt;ref&gt;[http://www.museum.am/library/articles/date.html Ժամանակագրութիւն ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armgeo.am/aragats/ armgeo - Հայաստանի Աշխարհագրութիւն  ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/fr/policies/eastern-partnership/armenia/ Հայաստանի եւ Եւրոպական Միութեան յարաբերութիւնները {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.libertas-institut.com/de/PDF/Armenia%20ante%20portas.pdf Հայաստանի մերձեցումը Եւրոպական Միութեան․ ձեւերը{{ref-en}} ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Arm%c3%a9nie/106142 larousse հանրագիտարան․ Հայաստան, Արմենի {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/constitution-2015/ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ, «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն» {{ref-en}}06.12.2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html CIA. Միջին Արեւելք՝ Հայաստան ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |date=2010-07-19 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hymnsandchants.com/Texts/History/Chronicles/Georgian/ArmeniaW.pdf |title=hymnsandchants․ Հայաստան |accessdate=2020-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831014823/https://www.hymnsandchants.com/Texts/History/Chronicles/Georgian/ArmeniaW.pdf |archivedate=2021-08-31 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.azator.gr/index.php/yoduatsagrutiw/13074-2015-06-22-12-18-51 Azat or Archive -  Հայաստան՝ ծիրանի երկիր. ծիրանի պատմութիւնը եւ օտարալեզու անուանումները 22 June 2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arles-antique.cg13.fr/docs/dpresse_arm.pdf Առլի թանգարան․ Հնադարեան Հայաստանի փառաւորութիւնը {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Zartonq-1937/2019/287.pdf Զարթօնք օրաթերթ, «Հայոց Ցեղասպանութեան Վերջին Վարկածը (Պահպանե՛նք Մեր Վերջին բեկոր՝ 10% Հայաստանը)»․ ․․․''«Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը»'' Կորիւն Լ․ Քեհեայեան, 24-9-2019, էջ 3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lraber.asj-oa.am/3585/1/1990-7(69).pdf Լրաբեր․ ՇՈՒՄԵՐԱԿԱՆ ԷՊՈՍԻ ԱՐԱՏՏԱ ԵՐԿՐԻ ՏԵՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ Ա. է. ՄՈ4ՍԻՍՅԱՆ,{{lang-hy|}} ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.flickr.com/photos/14417999@N00/2918938735/ Զօրաց քարեր]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=998 Հայկական Հանրագիտարան, Բագրատունիներ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031093213/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=998 |date=2019-10-31 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lousavor-avedis.org/?p=10619 Լուսաւոր Աւետիս․ Հայ Վաճառականներու Դերը Մետաքսի Ճամբուն Վրայ. Պատմական Ակնարկ․ 18-1-2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://akunq.net/am/?p=32683 Թոնդրակեան շարժում․ Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայութեան հարցերուուսումնասիրութեան կեդրոն ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418174120/https://akunq.net/am/?p=32683 |date=2023-04-18 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/74/3/961/90950?redirectedFrom=fulltext «Պաւղիկեան շարժման ծագումը եւ անոր զարգացումը Հայաստանի եւ Բիւզանդիոնի արեւելեան նահանգներուն մէջ (The Paulician Heresy: A Study of the Origin and Development of Paulicianism in Armenia and the Eastern Provinces of the Byzantine Empire)» Կարսոյեան նինա]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mfa.am/hy/history/ |title=Հայաստանի Հանրապետութեան Արտաքին Գործերու Նախարարութիւն․ Պատմութիւն |accessdate=2020-09-01 |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924042740/https://www.mfa.am/hy/history/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://profil.am/?p=11324 Շահ Աբասի բռնագաղթը, 21-1-2020 ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armprelacylb.org/aboutus/cilicia/ Կիլիկիոյ Սուրբ Աթոռը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5013?__cf_chl_jschl_tk__=849d776390f7ce6c454167f7827348c0ed74291d-1599065940-0-AaLvOWmaDEOwVmTmo66voZ6anWj6Xqi_6GV860qqmHkBY9Gl6N6D4iEVOXsImteXFgJIC7LpSzS4hnVoKh0Pf7OzrWstLElX6j8K6syM-UbUErlFJkVhrz8IIFTg9ipYPfMNZ7INHSGZAbvm7WI8YO-AQsXtXN0hRw0QuJ-zXkKDBfNplqZ5FOhlGROZxfcrz8JudX-GryVoECxN4CdQ9b6A1gwM_IE10rrRR26GONSGFEbi0ovaTUuFBH6x4q7hZQjRaqZU5uxjd3N6YEVsZKpMziFyss_WFhbcI22igfxsoi8Pf_Gcqkf8BjUrNU9C7xPzZMJpQDIC0TjHfpqsXSNYbuFerQuuebxhUAPVN6iH DASARAN. Կոստանտնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250504151017/https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5013?__cf_chl_jschl_tk__=849d776390f7ce6c454167f7827348c0ed74291d-1599065940-0-AaLvOWmaDEOwVmTmo66voZ6anWj6Xqi_6GV860qqmHkBY9Gl6N6D4iEVOXsImteXFgJIC7LpSzS4hnVoKh0Pf7OzrWstLElX6j8K6syM-UbUErlFJkVhrz8IIFTg9ipYPfMNZ7INHSGZAbvm7WI8YO-AQsXtXN0hRw0QuJ-zXkKDBfNplqZ5FOhlGROZxfcrz8JudX-GryVoECxN4CdQ9b6A1gwM_IE10rrRR26GONSGFEbi0ovaTUuFBH6x4q7hZQjRaqZU5uxjd3N6YEVsZKpMziFyss_WFhbcI22igfxsoi8Pf_Gcqkf8BjUrNU9C7xPzZMJpQDIC0TjHfpqsXSNYbuFerQuuebxhUAPVN6iH |date=2025-05-04 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armenianhouse.org/avetisyan/india.html Հայերը Հնդկաստանում, Կամսար Աւետիսեան ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hpj.asj-oa.am/934/1/1966-2(187).pdf Հայերը Հնդկաստանում, Փամջամեան Սահա - Լոնտոն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dasaran.net/apps/wiki/view/id/8184 Dasaran - ռուս թրքական պատերզմներ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/2019/10/01/russia-conquest-armenia-yerevan-1827/ Հայկական Ուսումնասիրութիւններու Անի Կեդրոն․ Թիւրքմէնչայի դաշնագիրը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lousavor-avedis.org/?p=31576 Լուսաւոր Աւետիս - ՅՈՒՇԱՏԵՏՐ․ Ջաւախքի հայութեան ժամանակակից պատմութեան սկզբնաւորումը,23 Յուլիս 1828 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=3347 30 Մարտ 1863. Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն, 30 Մարտ 2017, Ն․]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.parliament.am/library/sahmanadrakan%20barepoxumner/Tananyan.pdf ԱԶԳԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՈՑ, ԳՐԻԳՈՐ ԹԱՆԱՆՅԱՆ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armin.am/historyofarmenia/am/Encyclopedia_of_armenian_history_San_Stefanoyi_paymanagir_1878 հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ Հայոց պատմութիւն, Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716013219/http://www.armin.am/historyofarmenia/am/Encyclopedia_of_armenian_history_San_Stefanoyi_paymanagir_1878 |date=2020-07-16 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2014/01/02/16507 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ, 135 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ .- ԽՐԻՄԵԱՆ ՀԱՅՐԻԿ ԵՒ ՊԵՐԼԻՆԻ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎԸ, ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ 2-1-2014 |accessdate=2020-09-15 |archive-date=2024-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024035210/https://hairenikweekly.com/2014/01/02/16507/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/lifeofabdulhamid00pearuoft#page/30/mode/2up Սուլթան ԱպտուլլՀամիտի կեանքը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |title=cia Գրադարան, հրատարակութիւններ Հայաստան {{ref-en}} |accessdate=2020-08-09 |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://findarmenia.org/arm/history/23/432/434 1836թ. եկեղեցական կանոնադրութիւնը ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203143225/http://findarmenia.org/arm/history/23/432/434 |date=2020-02-03 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://echmiadzin.asj-oa.am/12166/1/7_1984(10)-4.pdf ՄԱՏՐ ԱԹՈՌ ՍՈԻՐՌ ԷՋՄԻԱԾՆԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՀՈԳԵՒՈՐ ԽՈՐՀՐԴԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ 60-ԱՄԵԱԿԸ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250505030327/http://echmiadzin.asj-oa.am/12166/1/7_1984(10)-4.pdf |date=2025-05-05 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/409655 Ազդակ օրաթերթ - Վարագայ Վանքին Ժառանգաւորաց Վարժարանը Եւ «Արծուի Վասպուրական»-ը, ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ, Սեպտ․ 16, 2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%81%D5%A1%D5%B5%D5%B6_%D5%B4%D5%A8_%D5%B0%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%81 Ձայն մը հնչեց - Շարժում հայրենեաց Կարնոյ ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=7803 Ազատ Օր -  Դեկտեմբեր 1882․ Հայ Յեղափոխական Շարժման կայծերը բոցավառեցան Կարինէն՝ «Ձայնը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներէն» Ն., 4 Դեկտեմբեր 2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B5%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A4_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6_(%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6) Երիտասարդ Հայաստան (կազմակերպութիւն)]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%BD_%D4%B1%D5%A2%D5%A5%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6 Ներսէս Աբէլեան ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armin.am/armeniansgenocide/am/Encyclopedia_Of_armenian_genocide_hnchak_tert Հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ «Հնչակ» թերթ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704214316/http://www.armin.am/armeniansgenocide/am/Encyclopedia_Of_armenian_genocide_hnchak_tert |date=2020-07-04 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.droshak.am/ Դրօշակ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/06/06/43149 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ, «Դրօշակ»-ը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Վաւերագիր, Յունիս 6, 2020 |accessdate=2020-09-21 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906142917/https://hairenikweekly.com/2020/06/06/43149 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.aztagdaily.com/archives/51143 Ազդակ - ՏԱՐԵԴԱՐՁ. ԱՐԱՄ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ (ՍԵՐԳԷՅ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ, 1879-1919). ԳԱՂԱՓԱՐԻ ՄԱՐՏԻԿԸ, ԱԶԳԱՅԻՆ ՂԵԿԱՎԱՐԸ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ ԿԵՐՏԻՉԸ,ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ 4-2-2012 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armin.am/armeniansgenocide/am/Encyclopedia_Of_armenian_genocide_Mayisyan_barenorogumner_1895 Հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ Մայիսեան բարենորոգումներ, 1895 ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=3795 Ազատ Օր, 19 Ապրիլ 1895. Եւրոպական դիւանագիտութիւնը ձեռնարկեց հայկական նահանգներու բարենորոգումներու Մայիսեան Ծրագրի մշակումին, 19 Ապրիլ 2017, Ն.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hpj.asj-oa.am/2820/1/2010-2(27).pdf ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ ՎԱՆՈՒՄ ԵՒ 1908 Թ. ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ԸՆՏՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՕՍՄԱՆեԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ, ԱՒԵՏԻՍ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hayzinvor.am/15585.html Նկարի մը պատմութիւնը․ Խրիմեան Հայրիկ, Հ. ՄԱՆՋԵԱՆ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://arar.sci.am/Content/259821/214-224.pdf «Դաշնակցութեան դատը եւ Յովհաննէս Քաջազնունին», Հայկ Մարտիրոսեան, 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Jamanak/1913/1532.pdf Ժամանակ․ «Վարագոյրին ետեւէն՝ Բարենորոգումները ջո՞ւրը ինկան» Պոլիս, Յուլիս 30 1913]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yerepouni-news.com/2020/07/13/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%A5%D6%80%D5%A2/ |title=Yerepouni news. ՀԱՅԿԱԿԱՆ  ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ,  ԵՐԲ  ՈՉ ՈՔ ԿԸ ՓԱՓԱՔԻ ՆԵՂԱՑՆԵԼ ՀԻՒԱՆԴ ՄԱՐԴԸ - ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ– ՊԱՅՔԱՐ  183, Յուլիս 23, 2020 |accessdate=2020-09-24 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930221740/https://www.yerepouni-news.com/2020/07/13/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%A5%D6%80%D5%A2/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.academia.edu/34772555/%D5%80%D4%B1%D5%85%D5%88%D5%91_%D5%8A%D4%B1%D5%8F%D5%84%D5%88%D5%92%D4%B9%D5%85%D5%88%D5%92%D5%86_1_ |title=ԳԻՒՄՐՈՒ Մ. ՆԱԼԲԱՆԴԵԱՆԻ ԱՆՈՒԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ, ԻՐԱՒՎԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԴՐԱՆՑԴԱՍԱՒԱՆԴՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱՆԵՐԻ ԱՄԲԻՈՆ Մասնագիտութիւն–պատմութիւն Կուրս կիսամեակ–I ԻՐԱՒԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ /II «ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ» XIX-XXԴԴ.,ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ԵՒ ՍԵՄԻՆԱՐՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՓԱԹԵԹ {{lang-hy|}} |accessdate=2020-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220318073009/https://www.academia.edu/34772555/%D5%80%D4%B1%D5%85%D5%88%D5%91_%D5%8A%D4%B1%D5%8F%D5%84%D5%88%D5%92%D4%B9%D5%85%D5%88%D5%92%D5%86_1_ |archivedate=2022-03-18 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lraber.asj-oa.am/77/1/2004-1(158).pdf ԿԱՄԱՒՈՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼ-ԴԵՄՈԿՐԱՏ ՀՆՉԱԿԵԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ, ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ Մ. Ս {{lang-hy|}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hpj.asj-oa.am/6408/1/82.pdf |title=ԱՄՆ-Ի ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆ ՈՒ ՆՊԱՍՏԸ ԿԻԼԻԿԵԱՆ ԿԱՄԱՒՈՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆԸ (1916–1920 ԹԹ.) (1918 թ. Արարայի ճակատամարտում “Հայկական լեգեոնի” տարած յաղթանակի 100-ամեակի առթիւ) ՔՆԱՐԻԿ ԱՒԱԳԵԱՆ {{lang-hy|}} |accessdate=2020-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250504150945/http://hpj.asj-oa.am/6408/1/82.pdf |archivedate=2025-05-04 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.academhistory.am/upload/files/Ruben_Sahakyan111.pdf ՀՀ Գիտութիւններու Ազգային Ակատեմիա Պատմութեան Ինստիտուտ- Արեւմտեան Հայաստանի ռազմաքաղաքական եւ վարչատնտեսական իրավիճակը (1914 Յուլիս- 1917 Փետրուար), Սահակեան Ռուբէն ] Օննիկի{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%AF_%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6_(%D4%B9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1) Յատուկ կազմակերպութիւն ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%A1%D5%B5%D6%84%D5%BD-%D5%8A%D5%AB%D5%AF%D5%B8%D5%B5%D5%AB_%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B1%D5%A1%D5%B5%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80_(1916) Սայքս–Փիքոյի համաձայնագիր ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.aztagdaily.com/archives/143899 Ազդակ՝ արխիւ - «Սայքս-Փիքօ III», «Սեւր II», «Լոզան II». Միջին Արեւելքի Ու Կովկասի Նոր Քարտէ՞ս. Նոր Մարտահրաւէրներ` Հայաստանի Ու Հայութեան Դիմաց… ՏՈՔԹ. ԿԱՐԱՊԵՏ ՄՈՄՃԵԱՆ, ՎԱՉԷ ԲՐՈՒՏԵԱՆ 27-8-2013]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armeniapedia.org/wiki/The_Case_of_Soghomon_Tehlirian Սողոմոն Թեհլիրեանի դատավարտութիւնը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://digilib.aua.am/book/3901/4451/25872/?lang=en AUA. Յեղկոմը եւ Հայաստանի խորհրդայնացման համաձայնագիրը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aztag.blogspot.com/2009/04/1921-2-1920-29-1920-28-2-3-2-29-2.html aztag.blogspot - 1921 Թ. ԱՊՐԻԼ 2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԸ, 3-4-2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aniarc.am/2020/10/30/armenians-and-turks-chapter-8-western-armenian/ |title=ANI Armenian Reseach Center Հրաժեշտ Կարսին. Հոկտեմբեր 30, 1920 – Հոկտեմբեր 13, 1921, 30-10-2020 |accessdate=2021-01-05 |archive-date=2021-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108192143/https://www.aniarc.am/2020/10/30/armenians-and-turks-chapter-8-western-armenian/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/political/item/5474-%D5%80%D4%B1%D5%85-%D4%B4%D4%B1%D5%8F-%D5%80%D5%A1%D5%B5-%D4%B4%D5%A1%D5%BF%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8 |title=Armenian Genocide Truth and Justice Act Introduce in U.S.House, alikonline- 7-11-2013 |accessdate=2021-01-07 |archive-date=2023-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418174120/https://alikonline.ir/news/political/item/5474-%D5%80%D4%B1%D5%85-%D4%B4%D4%B1%D5%8F-%D5%80%D5%A1%D5%B5-%D4%B4%D5%A1%D5%BF%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%AB%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Hayastanyan%20Tchakat/1947/1947(40).pdf Հայաստանեան Ճակատ, 1947(40).pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vemjournal.org/wp-content/uploads/2020/07/02-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81-%D5%84%D5%A5%D5%AE-%D4%B5%D5%B2%D5%A5%D5%BC%D5%B6%D5%A8-%D5%94%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D6%81%D6%84-%D4%B1%D5%BA%D6%80%D5%AB%D5%AC-%D5%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%AB%D5%BD-2015-%D5%A9%D5%AB%D6%82-2-50.pdf «Վէմ» համահայկական հանդէս  «Հայոց Մեծ Եղեռն, քննարկում․․․» Հրատարակիչ` «Վէմ հանդէս» ՍՊԸ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ysu.am/files/01N_Sargsyan.pdf Սփիւռքահայերի 1946-1948 Զանգուածային հայրենադարձութեան նախապատրաստումը, Ա․ Սարգսեան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/302929/%D5%80%D5%85%D4%B4-%D4%B2%D5%B8%D5%AC%D5%B7%D5%A5%D6%82%D5%AB%D5%AF-%D5%85%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%A8%D5%9D-%D5%8E%D5%B3%D5%BC%D5%A1/ |title=ՀՅԴ-Բոլշեւիկ Յարաբերութիւննեը՝ Վճռահատող Ազդակ Անկախ Հայաստանի Կարճատեւ Կեանքում, ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ, 26-12-2017 |accessdate=2021-01-11 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112235212/http://asbarez.com/arm/302929/%D5%80%D5%85%D4%B4-%D4%B2%D5%B8%D5%AC%D5%B7%D5%A5%D6%82%D5%AB%D5%AF-%D5%85%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%A8%D5%9D-%D5%8E%D5%B3%D5%BC%D5%A1/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kantegh.asj-oa.am/1952/1/88.pdf |title=Սփիւռքահայութեան ներգաղթը, 1946-1948, Յովհաննէս Զատիկեան |accessdate=2021-01-08 |archive-date=2024-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009181622/http://kantegh.asj-oa.am/1952/1/88.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hayrenadardz.org/en/article/amatuni-virabyan ՄԵԾ ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆԸ. ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ ԵՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐ 1946-1948, amatuny virabyan]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.arasyayincilik.com/wp-content/uploads/2019/09/gavrrosh-name.pdf ԿԱՎՌՕՇ-ՆԱՄԷ ԹԱՏԵՐԱ-ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ՅԻՇՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐ (Ինքնակենսագրականով խառնուած) 1900-1935 Թօլայեանի յուշագրութեան ինքնագիրը, գրուած 1936-1937 թթ. Երեւան եւ ամփոփուած 12 մատեաններու մէջ (700 էջ),կը պահպանուի Երեւանի «Եղիշէ Չարենց» գրականութեան եւ արուեստիթանգարանը - Արաս հրատարակչատուն, Պոլիս ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201115/25344705/qarvachari-bnakichnerin-tarhanelu-jamket-erkaradzgvel-e-10-orov.html armeniasputnik - Քարվաճառից աշխարհազորայիններին տարհանելու ժամկէտը երկարաձգւել է 10 օրով, 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30951199.html Ազատութիւն ալիք - Ըստ ԱԻՆ-ի, երթեւեկութիւնը դէպի Արցախ թոյլատրւում է միայն Վարդենիս-Սոթք-Քարվաճառ ճանապարհով, 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/press-release/item/2020/11/16/President-Armen-Sarkissians-message-/ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ․ Մամլոյ հաղորդագրութիւն - Կարելի է պարտւել ճակատամարտը, բայց անթոյլատրելի է պարտւել որպէս ազգ. Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Արմէն Սարգսեանի ուղերձը, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայւել է ռուս խաղաղապահների 25 դիտակետ, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Շուշիի մատոյցներից մօտ 150 հայ զինծառայողների մարմիններ են դուրս բերւել. Արցախի նախագահ, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fr.sputniknews.com/international/202011091044742279-larmenie-signe-un-accord-avec-lazerbaidjan-et-la-russie-pour-mettre-fin-aux-hostilites-dans-le/ Ֆրանսան եւ Ա․Մ․Ն․ չեն մասնակցած զինադադարի բանակցութիւններուն 09.11.2020 {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lexpress.fr/actualite/monde/haut-karabakh-un-cessez-le-feu-vecu-comme-une-trahison-par-les-armeniens_2138313.html Զինադադարը Հայաստանի յանձնումի դաւաճանութիւն է․․․10-11-2020 {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lernci.livejournal.com/48567.html Մեսրոպեան, թէ՞ Սովետական ուղղագրութիւն, Երեւան, 2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hygradaran.weebly.com/uploads/1/1/8/6/11869782/orthography.pdf Հայկազեան Ողղագրութիււն, Armenian Church Library ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/tag/%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%B2%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/ ANI Armenian Reseach Center․ANI Armenian Reseach Center․ Մերձեցումի Կարելին Ու Անկարելին. Լեզուաբանական- Արեւելահայերէն Եւ Արեւմտահայերէն Լեզուաճիւղեր, 9-5-2015 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://digilib.aua.am/book/62/62/575/%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%A1%D6%81%D5%B8%D5%B5%D6%81 Հայ Մատենագրութեան Թուանշային Գրադարան - Աշխարհացոյց  ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf 2011-ի Հայաստանի մարդահամար]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/nasel_01.01.2016.pdf 2016-ի Հայաստանի մարդահամար]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm bbc Հայաստան կ՛արտօնէ սթիւռքի հայուն Հ․Հ․ հպատակութիւնը ստանայ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |title=2005-ի Արցախի մարդահամար |accessdate=2021-01-09 |archive-date=2008-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003111153/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2017/12/Azgayin_tntesutyun.pdf |title=Երեւանի Պետական Համալսարան․ Ազգային Տնտեսութիւն - ուսումնական ձեռնարկ, Վոլոդեա Յովսեփեան, Մարգարիտա Եղիազարեա․ 2014ն |accessdate=2021-01-09 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831014722/http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2017/12/Azgayin_tntesutyun.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Agos1996/2012/855.pdf Ակօս Արիւնլուայ Հալէպը 31-8-2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/341688?hilite=%27+%27 Ազդակ - ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.noror.org/am/armenia-and-artsakh/1403/22,000-%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B4%D5%A7%D5%BB Նոր Օր․ 22,000 սուրիահայեր Հայաստանի մէջ Յունիս 22 , 2017]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99486258.pdf Հ․Հ․ մէջ խօսուող լեզուներու ցուցակ, 2011 տուեալներով]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.internethaber.com/kurtlerle-ermeniler-iste-boyle-karisti-240959h.htm Հ․Հ․ հիւսիսային քիւրտերը եւ իրենց լեզուն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.institutkurde.org/langue/ Քրտական լեզուն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panarmenian.net/eng/news/127558/ Հայաստանը ֆրանքօֆոնիի լրիւ անդամ կը դառնայ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx Ռուսերէնը ժողովրդական լեզու Խորհրդային Միութեան քանի մը երկիրներու մէջ,SERGEI GRADIROVSKI AND NELI ESIPOVA,1-8-2008 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf 2011 մարդահամր, էջ 8՝ լեզուներ ըստ բնակչութեան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf 2011 մարդահամր, էջ 7՝ բնակչութիւնը ըստ կրօնական դաւանանքի]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.qahana.am/am/leaders/show/867170483/0 |title=ԽՈՐԵՆ Ա ՄՈՒՐԱԴԲԵԿԵԱՆ (Տփղիսեցի) |accessdate=2021-01-11 |archive-date=2019-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422122155/https://www.qahana.am/am/leaders/show/867170483/0 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aniarc.am/2020/07/09/aghasi-khanjian-story-of-killing-yerevan-mazagin-2010/ |title=ANI Armenian Reseach Center․ Մի սպանութեան պատմութիւն. Աղասի Խանջեան, 9 Յուլիսի, 1936թ, Թիֆլիս, 9-7-2020 |accessdate=2021-01-11 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113194516/https://www.aniarc.am/2020/07/09/aghasi-khanjian-story-of-killing-yerevan-mazagin-2010/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/2020/08/03/sargis-kasyan-bio/ Սարգիս Կասեան (Տէր-Գասպարեան). Հայյեղկոմի նախագահը, 3-8-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://history.armenpress.am/photos/3334-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF-%D5%BF%D5%A5%D6%80-%D5%A3%D5%A1%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%A5%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6.html Սահակ Տէր-Գաբրիէլեան, Հայ խորհրդային քաղաքական, պետական, կուսակցական գործիչ: Եղել է ժողկոմխորհի նախագահ 1928-1935 թւականներին, 2017, Արմենպրես]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/article/bnakch_01.07.2015.pdf ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹԵԱՆ ԹՒԱՔԱՆԱԿԸ 2015 թւականի ՅՈՒԼԻՍԻ 1-Ի ԴՐՈՒԹԵԱՄԲ Հ․Հ․ Ազգ․ Վիճակագրական Ծառայութիւն, Տեղեկագրի ծածկագիրը` 5100-201 ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf Հայաստանի Վիճակագրութիւն, 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Armenian-Highland britannica Հայկական Բարձրաւանդակ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/geographystrabo01falcgoog/page/n166/mode/2up Սրապոնի աշխարհագրութիւնը, էջ 260, H. G. Bohn. ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA47&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania․ Հայաստանի աշխարհագրութիւն եւ Պատմութիւն, Barbara A. West, էջ 47 - 56, հրատ․ Ελευθερουδάκης - Παπασωτηρίου {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armgeo.am/armenian_highland/ ARMENIAN GEOGRAFIC - Հայկական Լեռնաշխարհ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AC%D5%A5%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%AB_%D5%AC%D5%B3%D5%A5%D6%80 Հայաստանի լեռնաշխարհի լիճեր]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D4%BC%D5%B3%D5%A5%D6%80_%D5%A1%D5%B5%D5%A2%D5%A2%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%B8%D5%BE լիճեր այբենական կարգով]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armlands.com/portfolio/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B3%D5%A5%D6%80%D5%A8-2/ Հայաստանի մեծ լիճեր]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armgeo.am/armenian-lake/ Հայաստանի Հանրապետութեան լիճերը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&amp;hId=762%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 |title=Հանրագիտարան․ Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք 1․ Ստեփանոս Օրբելեան, Ստորգետնեայ ջրեր |accessdate=2021-01-19 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128010621/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&amp;hId=762%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mnp.am&quot;&gt;[http://www.mnp.am/images/files/nyuter/2011/argelavayr_karav_arandzn.pdf Հայաստանի Բնապահպանման Գօտիին տարածքներ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mnp.am&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://delanoss.wordpress.com/2012/12/19/%D5%B0%D5%B0-%D5%A2%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%AF-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%B8%D5%B2-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AE%D6%84%D5%B6/ Հ․Հ․ բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներ, Ռուզան Ամիրխանեան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://d2ouvy59p0dg6k.cloudfront.net/downloads/pas_brochure_1.pdf Հայաստանի բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներ եւ անտառներ, WWF - Հայաստան 2012, -52 էջ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-35025853 bbc - Հայաստանի վարչաձեւի փոփոխութեան հանրաքուէն, Դեկտեմբեր 7, 2015{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/constitution-2015/ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ․ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf ՀՀ 2011-ի մարդահամար․ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ, էջ 4  ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.militaire.gr/wp-content/uploads/2020/12/Artsakh_book_mazis_4.pdf Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ ΣΑΧ-ΜΑΤ ΣΤΟΝ ΚΑΥΚΑΣΟ (Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΤΟ ΑΡΤΣΑΧ 2020) / Աթէնքի Ազգային եւ Քափոտիսթրիաքօ Համալսարան - Միջին Արեւելքի եւ Թուրքիոյ աշխարհագրական ուսումնասիրութիւններու աշխատանոց․ Ռուսական «Շահ-Մաթ»ը Կովկասի մէջ, (Արցախի պատերազմը 2020), Իոաննիս Մազիս {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.haigazian.edu.lb/wp-content/uploads/2017/09/Armenian-Studies.pdf haigazian.edu.lb - Հայկական ուսումնասիրութիւններ {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://urbanista.am/hiddenmuseums Երեւանի պահուըտած թանգարաններ ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniadiscovery.com/hy/places/historical-places armeniadiscovery Հայաստանի տեսարժան վայրեր{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 Հայաստանի թանգարաններու ] ցուցակ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/political/armenia/item/33053-%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D6%81%D5%A8 |title=alikonline - Երեւանի ամենահին փողոցը,13-7-2016 |accessdate=2021-01-22 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128231216/https://alikonline.ir/news/political/armenia/item/33053-%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A1%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D6%81%D5%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gallery.am/hy/Armenian/Sculpture/ |title=Հայկական քանդակ |accessdate=2021-01-22 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128101203/http://www.gallery.am/hy/Armenian/Sculpture/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161114223325/http://www.armenianmuseum.org/collection/textiles/ Հայկական հիւսքեղէնի տեսակներ․ ][[Ամերիկայի Հայկական Թանգարան]] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://imyerevan.com/hy/society/view/2345 Խնձորեսկ․ Քարանձաւային քաղաքի առեղծւածը, Հայկ Մելքոնեան, 26 Ապրիլ 2013]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://qapt.wordpress.com/2015/03/12/%D5%B4%D5%A5%D6%80-%D5%BA%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/ Կիւմրիի Քանդակագործութեան Ազգային պուրակ-թանգարանի պաշտօնական ] կայքէջ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Bazmavep/1867%2812%29.pdf Բազմավէպ, 1867, 12 (Դեկտ․)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panarmenian.net/arm/news/192948/ Հայաստանի հիւրանոցային օբյեկտների միայն 36 տոկոսն է մայրաքաղաքում ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armlur.am/636416/ ՀՀ-ում ծխախոտի արտադրութեան ծաւալներն աւելացել են, 11-1-2017]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.smithsonianmag.com/travel/armenia-becoming-world-class-hiking-destination-180965096/ Հայաստան ինչ ձեւով կը ծրագրէ բնապահպանման զբօսաշրջութեան աշխարհի առաջնահերթներէն ըլլալ,  Laura Kiniry, SMITHSONIANMAG.COM, 7-10-2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archmuseum.am/ |title=Ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-ինստիտուտի պաշտօնական կայքէջ |accessdate=2021-01-26 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418203412/http://www.archmuseum.am/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=1388 |title=Հայկական Հանրագիտարան, Ճարտարապետութիւն |accessdate=2021-01-26 |archive-date=2013-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231080223/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&amp;hId=1388 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406 Եունեսքոյի գիտական տեղեկագրութիւն, էջ 324-341, 20-6-2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ampop.am/gaps-of-obligatory-education-in-armenia/ Հ․Հ․ պարտադիր ուսուցման բացերը, թարգմ․ 18-2-2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://escs.am/am/news/4706 Հ․Հ․ բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնների ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200421062659/http://escs.am/am/news/4706 |date=2020-04-21 }} ցանկ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/460967 Ազդակ - Կոմիտաս Եւ Առասպելագրութիւն Բ. Կոմիտասի Ժառանգը, ԴՈԿՏ. ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ, 16-1-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/45*.html#noteB Հայաստանի պատմութիւն, Վահան Քիւրքճեան, հրատ․՝  Ամերիկայի Հայ Բարեգործական Միութիւն, 1958]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/community/azerbaijan-provinces/item/49165-%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%BF-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A8 |title=Ալիք -Անաղարտ պահւած ազգային պարի յաղթանակը, 26-8-2018 |accessdate=2021-01-27 |archive-date=2021-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108203656/https://alikonline.ir/news/community/azerbaijan-provinces/item/49165-%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%BF-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A8 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://akunq.net/am/?p=3671 |title=Ակունք - Հայկական պար, 2010/05/01 |accessdate=2021-01-27 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052356/https://akunq.net/am/?p=3671 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=1pSA6Ip-XJsC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Հին Ողիմպիական խաղերուն ախոյեաններուն ցանկ {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armlur.am/128903/ Գառնի․ անցեալն ու ներկան]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/statesparties/am Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան յուշարձաններու ցանկ, Հայաստան {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1011 Եունեսքօ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձաններու Ցանկ․ Էջմիածին եւ Զուարթնոց {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aviation.am/eng/gorc/aeroport.htm Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիական օդանաւորդութեան կոմիտէ ]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.civilnet.am/news/2020/11/03/%D5%84%D5%A5%D5%B2%D6%80%D5%AB-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D6%87-%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%A8/405777 Մեղրի. Հայաստանի գեղեցկութիւնը եւ ողնաշարը, 3 նոյեմբեր, 2020 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202082116/https://www.civilnet.am/news/2020/11/03/%D5%84%D5%A5%D5%B2%D6%80%D5%AB-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D6%87-%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%A8/405777 |date=2021-02-02 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1911/1911(3).pdf Մարմնամարզ, 1911 Ապրիլ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1911/1911(7).pdf Մարմնամարզ, 1911 Օգոստոս]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1912/1912(6).pdf Մարմնամարզ, 1912 Մարտ 15]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1912/1912(8).pdf Մարմնամարզ, 1912 Ապրիլ 15]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1913/1913(4).pdf Մարմնամարզ, 1913 Ապրիլ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1913/1913(5).pdf Մարմնամարզ, 1913 Մայիս]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/marmnamarz-1911/1914/2.pdf Մարմնամարզ, Յունիս 1914]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.worldlandtrust.org/who-we-are-2/partners/fpwc/ Հայաստանի «Վայրի բնութեան եւ մշակութային արժէքներու պահպանման հիմնադրամ» (FPWC) ]&lt;/ref&gt;

== Աղբիւրներ ==

# «Հայոց Պատմութիւն», Է․Լ․ Դանիէլեան, Ա․Ա․Մելքոնեան - Երեւան-2008
# «Մեր Պատմութիւնը», Կարօ Մոմճեան, դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելես, 1997
# «Հայ Դատ», Ռուբինա Փիրումեան, Երկրորդականի Հայոց Պատմութեան եռահատոր դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելըս 2002,
# «The Armenian Crisis and the Rule of the Turk». Frederick Davis Greene, London - Hodder and Stoughton Publishing, 1895
# «Հայաստանի Հանրապետութիւն», Ս․ Վրացեան, 1928 Փարիզ
#«Խորհրդային Հայաստանի Աշխարհագրութիւն», Կ․Օ․Օհանեան, Կ․Յ․Չերքեզեան, Երեւան 1967
#«Պատմական եւ Արդի Հայաստանի Աշխարհագրութիւն», Արփի Գալիկեան-Քիւրքճեան, Բ․տպագ․, Հրատ․՝ «Համազգային» Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւն, Պէյրութ 1995
#«Յուշամատեան Հ․Մ․Ը․Մ․ի, 1918 - 1958», հրատարակութիւն Հ․Մ․Ը․Մ․ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան, Պէյրութ՝ 1958
#«Հ․Մ․Ը․Մ․ 1918 - 2018, 100 տարուան Պատմութիւն», հրատ․ Հ․Մ․Ը․Մ․ի Յունաստանի Շրջանային Վարչութեան, Աթէնք 2018

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Ներսէս Վարժապետեան]]
* [[Զապէլ Ասատուր|Զապել Ասատուր]]
* [[Դպրոցասէր Տիկնանց Վարժարան (Փարիզ)|Դպրոցասէր Տիկնաց Վարժարան]]
* [[Սրբուհի Տիւսաբ]]
* [[Մկրտիչ Փորթուգալեան]]
* [[Միքայէլ Նալպանտեան|Միքայէլ Նալպանդեան]]
* [[Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան]]
* [[Վանայ Իշխան]]
* [[Գէորգ Չաւուշ]]
* [[Դրօ]]
* [[Արշակ Ներսէսեան]]
* [[Քեռի (ֆետայի)|Քեռի]]
* [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկ]]
* [[Համազասպ Սրուանձտեան|Համազասպ]]
* [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]
* [[Կարօ Սասունի]]
* [[Սիմոն Վրացեան]]
* [[Համօ Օհանջանեան]]
* [[Շաւարշ Քրիսեան]]
* [[Վահան Չերազ]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Council_of_Europe Եւրոպական Խորհուրդ]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Behistun_Inscription Պեհիստունի արձանագրութիւն]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Fleece Ոսկէ գեղմը]{{ref-en}}
# [https://worddisk.com/wiki/Armenians/ Հայեր] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518211408/https://worddisk.com/wiki/Armenians/ |date=2020-05-18 }}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Argonauts Արղոնաւթեսներուն արշաւանքը]{{ref-en}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82_%CE%BF_%CE%9C%CE%B9%CE%BB%CE%AE%CF%83%CE%B9%CE%BF%CF%82 Միլիսիոս Հեքաթէոս]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Anabasis_(Xenophon) Նահանջ Բիւրուն, Քսենոֆոն]{{ref-en}}
# [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%B6%D5%AB-%D4%BF%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AD Անի Կամախ]{{lang-hy|}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Antoine-Jean_Saint-Martin Անթուան Ժան Սէն Մարթէն]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hannibal#Exile_(after_195_BC) Հանիպալ]{{ref-en}}
# [https://akunq.net/am/?p=8330 Մանանաղի գաւառ․Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կեդրոն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318073144/https://akunq.net/am/?p=8330 |date=2022-03-18 }}{{lang-hy|}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Manzikert Մանազկերտի ճակատամարտը, 1071] Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Timur Թիմուրլէնկ]{{ref-en}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%85%CE%BD%CE%B8%CE%AE%CE%BA%CE%B7_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9A%CE%B9%CE%BF%CF%85%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%8D%CE%BA-%CE%9A%CE%B1%CF%8A%CE%BD%CE%B1%CF%81%CF%84%CE%B6%CE%AE Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Edict_of_G%C3%BClhane Հաթթը Շերիֆ]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hatt-i_humayun  Հաթթը Հիւմայուն]{{ref-en}}
# [http://ysu.am/files/7-1475054713-.pdf Ակունք․ Գիտական յօդուածների ժողովածու․ թիւ 1 (13)] {{lang-hy|}}
# [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81_%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B3%D5%A5%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6 Հնդկաստանի մարդասիրական ճեմարանը, Կալկաթա]{{lang-hy|}}
# [https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF-%D5%8C%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%B5%D5%A7%D5%AC%D5%A5%D5%A1%D5%B6_%D5%8E%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6 Մուրատ Ռափայէլեան վարժարան]
# [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%BA%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D6%81 Պաշտպան Հայրենեաց ]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%AB%D5%A1_(%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9,_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%AC) Արմէնիա թերթ, Մարսէյլ]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5_%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 Հայ Ժողովրդական Կուսակցութիւն]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B5%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A4_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6_(%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6) Երիտասարդ Հայաստան (կազմակերպութիւն)]{{lang-hy|}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_fedayi Հայ Ֆետային]{{ref-en}}
#[[:hy:Գում_Գափուի_ցույց_(1890)|Գում Գափուի ցոյց (1890)]] {{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B2%D5%A1%D5%A2_%D4%B1%D5%AC%D5%AB%D5%AB_%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%81_(1895) Պապը Ալիի ցոյցը (1895)]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%84%D5%AB_%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B4%D5%A1%D5%B6_%D6%85%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%84_(1903) Եկեղեցական գոյքի բռնագրաւման օրէնք, 1903]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AF%D5%A5%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE_1906 Ազգային պատգամաւորական կենտրոնական ժողով 1906 (ռուսահայութեան Սահմանադրական Ժողով)]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D4%B2%D5%B5%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B8 Ազգային Բիւրօ]{{lang-hy|}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Deportation_of_Armenian_intellectuals_on_24_April_1915 Հայ մտաւորականներոը տեղահանութիւն]{{ref-en}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Balkan_Wars Պալքանեան Պատերազմները (1912-1913)]{{ref-en}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%B6%D5%A4%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%BE%D5%AF%D5%A1%D5%BD%D5%AB_%D5%BD%D5%A5%D5%B5%D5%B4 Անդրկովկասեան Սէյմը]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A9%D5%A1%D6%86%D5%A1_%D5%94%D5%A5%D5%B4%D5%A1%D5%AC_%D4%B1%D5%A9%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84 Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/1946-1948_%D5%A9%D5%BE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%C2%AB%D5%84%D5%A5%D5%AE_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%C2%BB 1946-1948 թւականների «Մեծ հայրենադարձութիւն»]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikibooks.org/wiki/%D4%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%B2%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6_%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%B8%D5%B5%D6%81 Դասական ուղղագրութեան ուղեցոյց]
#[https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D6%83%D5%AB%D6%82%D5%BC%D6%84 Հայկական Սփիւռք]
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk Քեմալ Աթաթուրք {{ref-fr}}]
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Boris_Legran Պորիս Լեգրան{{ref-en}}]
#[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_protected_areas_of_Armenia Հայաստանի բնութեան պահպանուող տարածքներու ցանկ]
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%B0%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A1%D5%B6%D5%AF Հայաստանի բարձրագոյն հաստատութիւններու՝ ճեմարաններ, համալսարաններ, ցանկ]{{lang-hy|}}
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%87%D5%A1%D5%AD%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%A8_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 Շախմատը (ճատրակը) Հայաստանում]{{lang-hy|}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/38th_Chess_Olympiad Ճատրակի 38-րդ ողիմպիական խաղերը]{{ref-en}}
#[https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%86%D5%A1%D5%A6%D5%AB%D5%AF_%D4%B1%D6%82%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%A5%D5%A1%D5%B6 Նազիկ Աւտալեան]
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Tiridate_IV_d%27Arm%C3%A9nie Հայաստանի Տրդատ Դ․ թագաւորը]{{ref-fr}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%82_%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CF%89%CE%BD_%CE%BF%CE%BB%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%B9%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD Հին Ողիմպիական խաղերու ախոյեաններուն անուանացանկ]{{ref-el}}

[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պատմական Հայաստան]]
[[Ստորոգութիւն:Հայաստան]]
[[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]]</text>
      <sha1>nhc06b4ipeo2b6garzn3iafl2a1frki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մարդկային Համերաշխութեան Միջազգային Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4461</id>
    <revision>
      <id>257508</id>
      <parentid>179415</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3310" sha1="ikkaty75pgo1vrof7gbrjj9o2c0023c" xml:space="preserve">'''Մարդկային համերաշխութեան միջազգային օր''' ([[անգլերէն]]՝ International Human Solidarity Day), [[20 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 20]]-ը Հ«ամերաշխութեան միջազգային օր»ն է: Այն, 2005 թուականի [[22 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 22]]-ին ընդունուած է, [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]-ի Գլխաւոր ժողովի որոշմամբ&lt;ref name=&quot;day&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.timeanddate.com/holidays/un/international-human-solidarity-day | title=International Human Solidarity Day}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

[[2005]] թուականի, ՄԱԿ-ի այս հռչակագիրը հիմնուած է՝ [[2000]] թուականին վաւերացուած, «Հազարամեակ»ի յայտարարութեան հիման վրայ&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://1lur.am/am/archives/96752 | title=Համերաշխության միջազգային օրն է}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, որպէս աղքատութեան դէմ պայքարին ուղղուած նախաձեռնութիւն: Աղքատութեան վերացման ուղղուած ՄԱԿ-ի ջանքերուն առաջին տասնամեակի խորագիրին ներքոյ կազմակերպութեան գլխաւոր ժողովին թիւ 209/60 բանաձեւով համերաշխութիւնը կ՛ընդունի որպէս 21-րդ դարու մարդկութեան հիմնարար արժէք&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.un.org/en/events/humansolidarityday/background.shtml | title=International Human Solidarity Day 20 December}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

Մարդկային համերաշխութեան միջազգային օրը՝
* բազմազանութեամբ հանդերձ միասնականութեան նշման օր է,
* միջազգային համաձայնագիրներու հանդէպ յարգանքի յիշատակման օր է,
* միասնականութեան նշանակութեան կապակցութեամբ հանրային իրազեկութեան մակարդակի բարձրացման օր է,
* Հազարամեակի զարգացման նպատակներու օր է,
* չքաւորութեան վերացման իրագործման համար միասնականութեան ընդլայնման ուղիներու եւ այդ ուղղութեամբ նախաձեռնութիւններու խրախուսման օր է&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.un.org/en/events/humansolidarityday/index.shtml | title=International Human Solidarity Day 20 December}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

Այս օրուան ընթացքին կ՛ընդգծուի համաշխարհային մարտահրաւէրներու եւ համաշխարհային զարգացման նպատակներու ուղղութեամբ հաւաքական քայլի նշանակութիւն:

Օրուան կ՛անդրադառնան զանգուածային լրատուական բոլոր միջոցները, պարբերականները, ինչպէս նաեւ պաշտօնական միջոցառումները&lt;ref name=&quot;day&quot;/&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր]]</text>
      <sha1>ikkaty75pgo1vrof7gbrjj9o2c0023c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4463</id>
    <revision>
      <id>257509</id>
      <parentid>256681</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38977" sha1="npvgj3yhram0tue1iv1wzhs9bg7d1u9" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Strasbourg- European Court of Human Rights.jpg|thumb|Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան․ [[Սթրասպուրկ]], [[Ֆրանսա]]]] 
'''Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան''' կամ '''Եւրոպական Դատարան''', ՄԻԵԴ ({{lang-en|European Court of Human Rights}}, {{lang-fr|Cour européenne des droits de l’homme}}), [[Սթրասպուրկ|Սթրասպուրկի]] մէջ հիմնուած (1959) միջազգային դատարան մըն է, որուն դատաւորներուն թիւը կը համապատասխանէ Մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութեան Եւրոպական պայմանադրութեան վաւերացուցած [[Եւրոպայի Խորհուրդ|Եւրոպական Խորհուրդ]]ի անդամ պետութիւններու թիւին, այժմ` քառասունեօթը:

Դատարանը կը գործադրէ [[Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական պայմանագիր|Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական պայմանագիրը]]։ 

Անոր նպատակն է երաշխաւորել պայմանագիրին մէջ ամրագրուած իրաւունքներուն եւ երաշխիքներուն նկատմամբ յարգանքը՝ անդամ պետութիւններուն կողմէ, ինչ որ Դատարանը կ'իրականացնէ անհատներու, երբեմն նաեւ պետութիւններու ներկայացուցած բողոքները (որոնք յայտնի են իբրեւ «դիմումներ») զննելու միջոցով։ Եթէ դատարանը նկատէ, որ անդամ պետութիւն մը ոտնահարած է վերոնշեալ իրաւունքներէն եւ երաշխիքներէն մէկը կամ աւելին, ապա որոշում կը կայացնէ։ Որոշումները պարտադիր իրաւական ուժ կ'ունենան։ Խնդրոյ առարկայ պետութիւնները պարտաւոր են ենթարկուելու անոնց։&lt;ref&gt;[http://www.justice.am/page/563 Մարդու իրաւունքների եւրոպական դատարան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723041707/http://www.justice.am/page/563 |date=2015-07-23 }} ՀՀ Արդարադատութեան նախարարութեան կայք&lt;/ref&gt; 

Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին գործընթացը մրցակցային է եւ դռնբաց:

Դատարանին պաշտօնական լեզուներն են՝ անգլերէնը եւ ֆրանսերէնը, սակայն դիմումները կրնան յանձնուիլ անդամ երկիրներու պաշտօնական լեզուներէն որեւէ մէկով: Դիմումին ընդունուելուն պարագային, պէտք է կիրարկուի Դատարանին պաշտօնական լեզուներէն որեւէ մէկը: Սակայն Պալատին/Մեծ պալատին նախագահը կրնայ որոշում կայացնել տուեալ գործին քննարկումը շարունակելու դիմումին ներկայացման լեզուով: 

Պայմանագիրին մէջ ամրագրուած իրաւունքներու խախտման զոհ հանդիսացող իւրաքանչիւր պետութիւն կամ անհատ կրնայ դիմում ներկայացնել անմիջապէս Ստրասպուրկի դատարան:

==== Ընտրութիւնը ====
Դատաւորները կ'ընտրուին Եւրոպայի խորհուրդի Խորհրդարանական վեհաժողովին կողմէ 6-ամեայ ժամկէտով: Լիակազմ Դատարանը կ'ընտրէ իր Նախագահը, երկու տեղակալները եւ երկու ստորաբաժանումներու նախագահները՝ եռամեայ ժամկէտով:

= Կազմակերպումը =

* Ըստ դատարանին կանոններուն, անիկա չորս ստորաբաժանում ունի, որոնց երեք տարիով ամրագրուած միութիւնը ունի աշխարհագրական եւ սեռային հաւասարակշռութիւն եւ նկատի կ'առնէ անդամ պետութիւններու տարբեր իրաւական համակարգերը: 
* Ստորաբաժանումները կը ղեկավարեն ստորաբաժանումներու նախագահները, որոնցմէ երկուքը նաեւ դատարանի Նախագահի տեղակալներն են։ 
* Ստորաբաժանումներու նախագահներուն կ'օգնեն, իսկ անհրաժեշտութեան պարագային նաեւ կը փոխարինեն ստորաբաժանումներու Նախագահներու տեղակալները, որոնք կ'ընտրուին ստորաբաժանումներուն կողմէ։
* Իւրաքանչիւր ստորաբաժանում կը հիմնէ երեք դատաւորներէ կազմուած յանձնաժողովներ՝ միամեայ ժամկէտով:
* Իւրաքանչիւր ստորաբաժանման ներքոյ կը ստեղծուի եօթը անդամներէ կազմուած Պալատ, հերթագայութեան հիմունքով, ըստ որուն ստորաբաժանման Նախագահը եւ Դատաւորը կ'ընտրուին իւրաքանչիւր գործին առնչուող պետութեան համապատասխան: Ընդ որում դատաւորը ստորաբաժանման անդամ չէ, ան կը մասնակցի իբրեւ Պալատի ''ex oficio'' անդամ:
* Դատարանին Մեծ պալատը կազմուած է 17 դատաւորներէ. անոր մէջ կը ներառուին Նախագահը, Նախագահին տեղակալները եւ ստորաբաժանումներու նախագահները՝ իբրեւ ''ex oficio'' անդամներ:

==== Ի՞նչ կը պահանջուի դատաւորներէն ====
1. Դատաւորները պէտք է ունենան բարոյական բարձր նկարագիր եւ բաւարարեն դատական բարձր պաշտօններուն պահանջները կամ ըլլան ճանչցուած իրազեկ իրաւագէտներ։

2. Դատաւորները Դատարանի աշխատանքին պէտք է անձամբ մասնակցին։

3. Պաշտօնավարութեան ժամկէտին ընթացքին դատաւորները պէտք չէ իրականացնեն որեւէ գործունէութիւն, որ անհամատեղելի է անոնց անկախութեան, անաչառութեան կամ անոնց աշխատանքին մշտական բնոյթէն բխող պահանջներուն հետ, այս կէտին դրոյթներուն կիրարկման առնչութեամբ ծագող հարցերը կը լուծէ Դատարանը:&lt;ref&gt;[https://www.gov.am/u_files/file/kron/2%20EuoroConvent-Arm.pdf Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան]&lt;/ref&gt;

== Դատարանին գործելաձեւը ==
Քարտուղարութիւնը դատարանին իր դատական գործառոյթները իրականացնելու ընթացքին կը տրամադրէ իրաւաբանական եւ վարչական աջակցութիւն: Քարտուղարութեան կազմին մէջ կան իրաւաբաններ, վարչական եւ մասնագիտական հարցերով զբաղող անձնակազմ մը եւ թարգմանիչներ: Ներկայիս քարտուղարութեան անձնակազմը բաղկացած է 640 հոգիէ, որոնցմէ 270-ը իրաւաբաններ են եւ 370-ը աջակցող անձնակազմի անդամներ: Քարտուղարութեան անձնակազմին անդամները կը հանդիսանան Եւրոպայի խորհուրդին` դատարանին մայր կազմակերպութեան աշխատակիցներ եւ պէտք է հետեւին ԵԽ Անձնակազմին կանոններուն: Քարտուղարութեան անձնակազմին շուրջ 50 տոկոսը անսահմանափակ տեւողութեան աշխատանքային պայմանագիրեր ունին եւ կրնան շարունակել իրենց աշխատանքային ասպարէզը քարտուղարութեան կամ ԵԽ այլ կառոյցներու մէջ։ Անոնց ընտրութիւնը մրցակցային եւ դռնբաց է: Քարտուղարութեան անձնակազմին բոլոր անդամները պէտք է խստօրէն հետեւին անկախութեան եւ անաչառութեան կանոններուն:

==== Դատարանին լիագումար նիստերը ====
Լիագումար նիստերուն ընթացքին Դատարանը`

ա. Կ'ընտրէ իր նախագահը եւ Նախագահին մէկ կամ երկու տեղակալները` երեք տարուան ժամկէտով, անոնք կրնան վերընտրուիլ,

բ.Կը ձեւաւորէ Պալատներ, որոնք կը ստեղծուին որոշ ժամկէտով,

գ. Կ'ընտրէ Դատարանի պալատներու նախագահներ, անոնք կրնան վերընտրուիլ,

դ. Կ'ընդունի Դատարանին ընթացակարգին կանոնները,

ե. Կ'ընտրէ Քարտուղար եւ Քարտուղարի մէկ կամ քանի մը տեղակալ:

== Ստեղծման նախադրեալները եւ ընթացքը ==
[[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին]] սարսափներն ու դաժանութիւնները ամբողջ աշխարհին մէջ անհրաժեշտութիւն յառաջացուցած են հետագային նոյնանման իրադարձութիւններու կանխարգիլման նպատակով ստեղծելու ինչպէս մարդու հիմնարար իրաւունքներու պաշտպանութեան համակարգ մը, այնպէս ալ պետութիւններու միջեւ սերտ քաղաքական միութիւն մը։

* 1948-ին Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան գլխաւոր ժողովին ը&lt;nowiki/&gt;նթացքին ([[ՄԱԿ]]) կ'ընդունուի ''Մարդու իրաւունքներու Համընդհանուր հռչակագիրը,'' որ մարդոց մարդկային տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային իրաւունքները պաշտպանող միջազգային փաստաթուղթը կը հանդիսանայ։
* Մայիս 1948-ին [[Հաակա|Հաակայ]]ի մէջ տեղի կ'ունենայ «Եւրոպայի համագումար»ը, կ'ընդունուի «Եւրոպական շարժման» առաջարկը՝ ստեղծելու Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան մը պետութիւններուն մէջ մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու վերահսկման լիազօրութեամբ։
* Փետրուար 1949-ին «Եւրոպական շարժումը» [[Պրիւքսէլ]]ի համագումարին կը ներկայացնէ մարդու իրաւունքներու մասին Եւրոպական պայմանադրութեան առաջին նախագիծը։
* 5 Մայիս 1949-ին [[Լոնտոն]]ի մէջ, դիւանագիտական ժողովին ընթացքին, տասը պետութիւններ կը ստորագրեն Եւրոպայի խորհուրդին կանոնադրութիւնը։ Այս միջազգային գործողութիւնը կը վկայէ, որ Եւրոպայի Միութեան գլխաւոր նպատակներէն մէկը «մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութիւնն ու զարգացումն է»։ Բազմաթիւ քննարկումներու, շարք մը փոփոխութիւններու եւ առաջարկներու կ'ենթարկուի պայմանագիրը։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://roseurosud.org/evropejskij-sud-po-pravam-cheloveka/45-istoriya-evropejskogo-suda-po-pravam-cheloveka |title=Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի պատմութիւն |accessdate=2015-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403065614/http://roseurosud.org/evropejskij-sud-po-pravam-cheloveka/45-istoriya-evropejskogo-suda-po-pravam-cheloveka |archivedate=2016-04-03 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* Այսպիսով, 4 Նոյեմբեր 1950-ին [[Հռոմ]]ի մէջ (որմէ ետք նաեւ [[Փարիզ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ) Եւրոպայի Խորհուրդի տասը անդամ երկիրներու ([[Պելճիքա]], [[Անգլիա|Մեծն Բրիտանիա]], [[Գերմանիա]], [[Դանիա]], [[Իտալիա]], [[Լիւքսամպուրկ]], [[Նիտըրլենտ]], [[Նորվեկիա]], [[Ֆրանսա]]) կողմէ կ'ընդունուի պայմանագիր մը մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններուն մասին։
* Պայմանագիրը ի զօրու կը դառնայ 3 Սեպտեմբեր 1953-ին, տասներորդ պետութեան՝ Լիւքսամպուրկի վաւերացումով։
* Առաջին ընտրութիւնները կը կայանան 8 Մայիս 1954-ին։
* Առաջին նիստը կը գումարուի 12 Յուլիս 1954-ին, Սթրասպուրկի մէջ։
* 21 Յունուար 1959-ին պայմանագիրին պարտաւորութիւններուն կատարումը ապահովելու նպատակով կը ստեղծուի Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան մը՝ պայմանագիրին խախտման վերաբերեալ դիմումները քննելու համար։&lt;ref name=&quot;Ա&quot; /&gt;

=== Դատական կառոյցներ ===
*3 Սեպտեմբեր 1953-ին, Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Պայմանագիրը ուժի մէջ մտնելով՝ մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան յատուկ գործելաձեւ մը կը ստեղծէ։ Սկիզբը անիկա երեք մարմիններէ կազմուած էր, որոնք պատասխանատուութիւն կը կրէին մասնակից պետութիւններու պարտաւորութիւններու կատարումը ապահովելու համար․
# Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական խորհրդարանական վեհաժողով,
# Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան,
# [[Եւրոպայի Խորհուրդ#Կառուցուածքը|Եւրոպական խորհուրդի նախարարներու կոմիտէ]]:

* Ըստ 1 Նոյեմբեր 1998-ի թիւ 11 արձանագրութեան, այդ մարմիններէն առաջին երկուքը կը փոխարինուին՝ Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանով։ Անիկա տեղակայուած է Սթրասպուրկի Մարդու իրաւունքներու պալատին մէջ ([[Ֆրանսա]]), ուր նաեւ կը գտնուի Եւրոպայի Խորհուրդը։
* Առաջ բոլոր անհատական դիմումները Եւրոպական խորհրդարանական վեհաժողովի ընթացքին քննարկուելէ ետք, վերջնական որոշում կայացնելու համար գործը կը յանձնուէր Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան կամ Եւրոպական Խորհուրդի նախարարներու կոմիտէ։
* 1 Հոկտեմբեր 1994-ին, հայց ներկայացնողները իրաւունք կը ստանան Եւրոպական վեհաժողովին կողմէ ընդունելի համարուող դիմումներն անձամբ փոխանցելու Դատարանին։&lt;ref&gt;[https://books.google.am/books/about/The_essentials_of_human_rights.html?id=BvR_QgAACAAJ&amp;hl=en The Essentials of Human Rights]&lt;/ref&gt;
* Եւրոպական Դատարանը իր գործունէութիւնը սկսելէն (1959) մինչեւ 1998-ի աւարտը, որոշումներ կայացուցած է 837 դիմումներու վերաբերեալ, որոնցմէ գերակշիռ մեծամասնութիւնը քաղաքացիներու դիմումներ եղած են։
* Առաջին վճիռը կայացուած է 1960-ին (Lawless v. Ireland), յօգուտ հայցորդին առաջին որոշումը կայացուած է 1968-ին (Neumeister v. Austria)։
* 1998-ի Դատարանին աշխատանքը կը բազմապատկուի եւ 2010-ի սկիզբը գործնական որոշումներու քանակը կը հասնի աւելի քան 12,198-ի, որոնցմէ 10,156-ը պայմանագիրին կամ անոր արձանագրութիւններուն խախտումներուն վերաբերեալ էին։&lt;ref&gt;Protocol no.14 Factsheet: The reform of the European Court of Human Rights [http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/57211BCC-C88A-43C6-B540-AF0642E81D2C/0/CPProtocole14EN.pdf](PDF). Council of Europe. May 2010.&lt;/ref&gt;

= Դատավճիռները =
Պալատները որոշումները կը կայացնեն ձայներու մեծամասնութեամբ: Գործին քննարկման մասնակցած իւրաքանչիւր դատաւոր լիազօրութիւն ունի դատավճիռին կցելու որեւէ առանձին կարծիք՝ համընկնող կամ տարակարծիք, կամ տարակարծութեան բաց յայտարարութիւն:

Դատարանին բոլոր վերջնական վճիռները պարտադիր են գործին առնչուող դատակիր պետութիւններուն համար: Դատավճիռին կատարման վերահսկման համար պատասխանատու է Եւրոպայի խորհուրդի Նախարարներու կոմիտէն։ Նախարարներու կոմիտէն կ'որոշէ, եթէ պետութիւնները, որոնց իրաւասութեան ներքոյ յայտնաբերուած են պայմանագիրի խախտումներ, ձեռնարկած են բաւարար մեղմացնող միջոցներ՝ կատարելու Դատարանին կայացուցած յատուկ կամ ընդհանուր վճիռները։

== Լիազօրութիւնը ==
Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական պայմանագիրը անդամ պետութիւններու միջեւ կը ստեղծէ փոխադարձ նախաձեռնութիւններու եւ առարկայական պարտաւորութիւններու համակցութիւն մը, մինչդեռ «Եւրոպական դատարանի լիազօրութեան եւ ազգային իրաւունքի փոխյարաբերութիւն» ձեւակերպումը կ'ենթադրէ ոչ թէ փոխադարձ ազդեցութեան եւ փոխներգործութեան առկայութիւն, այլ միակողմանի յարաբերութիւն։ Այսինքն, եթէ պետութիւններու պայմանագիրին իրաւունքները եւ պարտականութիւնները ունին փոխադարձ բնոյթ, ապա ''Եւրոպական դատարանին հետ հնարաւոր յարաբերութիւններու մէջ պետութիւնները ունին միայն պարտականութիւններ'', քանի որ Եւրոպական դատարանը քաղաքական մարմին չէ, անիկա իրեն յանձնուած վէճերը կը լուծէ միայն իրաւունքի հիման վրայ։ 
{{քաղուածք|Մասնակիցը իբրեւ պայմանագիրը չկատարելու արդարացման պատճառաբանութիւն չի կրնար վկայակոչել իր ներքին իրաւունքի դրոյթները։|Միջազգային պայմանագիրերու իրաւունքին մասին 23 Մայիս 1969-ի պայմանադրութեան 27-րդ յօդուած}}
[[Պատկեր:European Court of Human Rights Court room.jpg|thumb|Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի դատական դահլիճ]]
Եւրոպական Դատարանը «մարդու իրաւունքներու բնագաւառին մէջ հանրային կարգի պահպանման իբրեւ սահմանադրական գործիք» կը ծառայէ Եւրոպայի Խորհուրդի 47 անդամ երկիրներու համար, ուր կ'ապրի աւելի քան 800 միլիոն հոգի։

Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանը իրաւունք ունի՝
* Դիտարկելու անհատական եւ միջազգային բողոքներ Եւրոպական Խորհուրդի մէկ կամ քանի մը անդամ երկիրներու կամ Եւրոպական Միութեան դէմ։
* Ճանչնալու բողոքարկողի այս կամ այն իրաւունքին խախտումը։
* Տրամադրելու արդարացի փոխհատուցում գործը շահող կողմին։
* Մեկնաբանելու Մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութեան պայմանագիրը։
* Պարզելու, եթէ որեւէ պետութեան մէջ ինչ որ խախտում համակարգային խնդիրի հետեւանքով այլեւ-այլ բնոյթ կը կրէ, ապա կը սահմանէ, որպէսզի տուեալ պետութիւնը միջոցներ ձեռնարկէ այդ թերութիւնը ուղղելու նպատակով։
* Դիտարկելու Եւրոպայի Խորհուրդի նախարարներու կոմիտէի հայցը, թէ պատասխանող պետութիւնը արդեօք խախտա՞ծ է Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանին որոշումը կատարելու իր պարտաւորութիւնները։
* Կատարելու մեկնաբանութիւններ Եւրոպայի Խորհուրդի նախարարներու կոմիտէի հայցին մասին նախկինէն ընդունած որոշման վերաբերեալ։
* Խորհրդատուական եզրակացութիւններ կատարելու Մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ հիմնարար ազատութիւններու պայմանադրութեան մեկնաբանութիւններու վերաբերեալ, որոնք չեն առնչուիր գործին քննութեան հետ։&lt;ref name=&quot;Ա&quot;&gt;[http://roseurosud.org/evropejskij-sud-po-pravam-cheloveka Статьи о ЕСПЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222155319/http://roseurosud.org/evropejskij-sud-po-pravam-cheloveka |date=2014-02-22 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

=== Տարածքային լիազօրութիւն ===
Դատարանը տարածքային լիազօրութիւն ունի անդամ պետութեան ինքնիշխանութեան ներսը գտնուող տարածքներու սահմաններուն եւ այն տարածքներուն, որոնց նկատմամբ պետութիւնը արդիւնաւէտ կառավարման հնարաւորութիւն ունի։ Այս պայմանը կը կոչուի ratione loci, որ հնարաւորութիւն կու տայ յստակօրէն սահմանազատելու Եւրոպական դատարանին լիազօրութեան ներքոյ գտնուող աշխարhագրական տարածութիւնը։ Իբրեւ կանոն, Եւրոպական դատարանին լիազօրութիւնը կը տարածուի այդ երկիրին միջազգայնօրէն ճանչցուած սահմաններուն վրայ, եթէ ան չյայտարարէ, որ ինք ատիկա պէտք է տարածէ նաեւ այլ տարածութիւններու վրայ։

Եւրոպական դատարանին լիազօրութեան աշխարհագրական սահմանները ճանչնալու հարցը կ'որոշեն իրենք՝ անդամ պետութիւնները։ Օրինակ, 20 Մարտ 2002-ին պայմանագիրին միանալու&lt;ref&gt;[[Եւրոպայի Խորհուրդ#ՀՀ-ն ԵԽ-ի կազմում]]&lt;/ref&gt; գծով [[Հայաստանի Հանրապետութիւն]]ը ոչ մէկ յայտարարութիւն կ'ընէ։ Հետեւաբար Հայաստանի միջազգայնօրէն ճանչցուած սահմաններէն դուրս գտնուող [[Արցախի Հանրապետութիւն|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան]] նկատմամբ պայմանագիր չի կրնար կիրարկուիլ։ Սակայն միւս կողմէն, Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանին լիազօրութիւնը ամբողջական բնոյթ մը կը կրէ․ կ'ընդգրկէ Դատարանին անդամ Եւրոպական պետութիւններու ամբողջ տարածութիւնը։

=== «Գաղութատիրական Վերապահում» ===
[[Ազրպէյճան|Ազրպէյճանի]] եւ Հայաստանի ներկայ դիրքորոշման հետեւանքով յառաջացած է անտրամաբանական վիճակ մը, երբ երկուքն ալ Եւրոպական խորհուրդի անդամ են, իսկ անոնց հակասութիւններու տիրոյթին մէջ գտնուող [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Դրօշը|ԼՂՀ-ի]] տարածքին շուրջ, պայմանագիրը Եւրոպական դատարանին լիազօրութիւնը չ'ընդգրկեր, իսկ վերջինս իր հերթին, հնարաւորութիւն չ'ստեղծեր այդ չճանչցուած հանրապետութեան քաղաքացիներուն օգտուելու Եւրոպայի խորհուրդին պայմանագիրին մարմիններուն պաշտպանութենէն։&lt;ref&gt;Վլատիմիր Օգանէսեան․ «Մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան որոշ խնդիրներ չճանաչուած պետութիւններում» Ալմանախ․ Սահմանադրական արդարադատութիւնը նոր հազարամեակում, Երեւան, 2005, էջ 214-219 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Երբեմն պետութիւններու իրաւազօրութիւնը կրնայ տարածուիլ նաեւ երկիրի մը սահմաններէն դուրս։ Այդ նկատառումով պայմանադրութեան 56-րդ յօդուածը կ'ըսէ, թէ որեւէ պետութիւն մը այդ փաստաթուղթը կրնայ վաւերացնել կամ ալ հետագային կրնայ Եւրոպայի խորհուրդի գլխաւոր քարտուղարին յայտնել, որ ipso facto պայմանագիրը կը տարածուի այն բոլոր տարածքներուն վրայ, որոնց միջազգային յարաբերութիւններուն համար ինքը պատասխանատու է։ Անոր համար լրացուցիչ համաձայնութիւն մը անհրաժեշտ է, եթէ այդ փաստը նաեւ ճանչցուած է պետութիւններու միջազգային ընտանիքին կողմէ։

Գրականութեան մէջ 56-րդ յօդուածը կ'անուանեն «գաղութատիրական վերապահում»։&lt;ref&gt;Frowein J., Peukert W. Europische Menchenrechts Konvention – Kommentar. 1996. S. 743&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Թումանով Վ․ Ա․ «Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան։ Կազմակերպման եւ գործունէութեան ակնարկ», Մ․, 2001, էջ 28&lt;/ref&gt;

==== Վերապահումներ ====
1. Որեւէ պետութիւն այս համաձայնագիրը ստորագրելու կամ վաւերաթուղթը ի պահ յանձնելու ատեն կրնայ վերապահութիւն յայտնել ուզած դրոյթին վերաբերեալ` այն առումով, որ այդ ատեն իր տարածքին մէջ գործող այս կամ այն օրէնքը չի համապատասխաներ այդ դրոյթին։

==== Դատարանին լիազօրութիւնը ընդարձակելու պայմաններ ====
Եւրոպական դատարանը իր լիազօրութիւնը կրնայ ընդարձակել, երբ Դատարանին անդամ պետութիւնը իր տարածքը փոխանակէ օտարի մը հետ կամ իր զօրամիաւորումները տեղակայէ այլ պետութեան մը տարածքին մէջ։ Տեղակայումը կրնայ ըլլալ լիազօր՝ միջազգային պայմանագիրին հիման վրայ, կամ ոչ լիազօր՝ տարածքը գրաւելու ձեւով։ Նշուած դէպքերէն որեւէ մէկուն պարագային պայմանադրութեան առաջին յօդուածին՝ «իրենց լիազօրութեան ներքեւ» գտնուող ձեւակերպումը ձեռք կը բերէ աւելի ընդարձակ բովանդակութիւն մը, քան՝ «իր տարածքին մէջ գտնուող» ձեւակերպումը։ Օրինակ, [[միջազգային պայմանագիր]]ին հիման վրայ, այսինքն՝ օրինական հիմքերով մէկ այլ պետութեան տարածքին վրայ գտնուող զօրամասը կը շարունակուի մնալ իր սեփական պետութեան ինքնիշխանութեան ներքեւ, հետեւաբար, ipso facto այդ զօրամասին տարածքը պայմանադրութեան առաջին յօդուածին ուժով կը յայտնուի Եւրոպական դատարանին լիազօրութեան ներքեւ։

Այսպէս, Հայաստանի Հանրապետութեան եւ [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] միջեւ, 16 Մարտ 1995-ին կնքուած պայմանագիրը լայն լիազօրութեամբ կ'օժտէ Ռուսաստանը [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|ՀՀ]] տարածքին մէջ գտնուող իր ռազմակայաններուն տարածման։ Հետեւաբար, այդ տարածքին մէջ պայմանագիրով նախատեսուած որեւէ իրաւախախտում պէտք է համարուի ռուսական պետութեան կողմէ կատարուած իրաւախախտում, որուն վրայ կը տարածուի Եւրոպական դատարանին լիազօրութիւնը։

== Անհատական գանգատ ==
Պայմանագիրին առաջին յօդուածին համաձայն, իւրաքանչիւր անհատ իրաւունք ունի ներկայացնելու պայմանագիրով երաշխաւորուած իրաւունքի պաշտպանութեան պահանջ՝ այն անդամ պետութեան դէմ, որուն լիազօրութեան ներքեւ տեղի ունեցած է ենթադրեալ խախտումը&lt;ref&gt;Van der Tang v. Spain, § 53&lt;/ref&gt;։ Տուժողը պարտաւոր չէ մատնանշելու, թէ յատկապէս ո՛ր յօդուածը խախտած է&lt;ref&gt;Guzzardi v. Italy, § 61&lt;/ref&gt;։

Սակայն, տարածքային իշխանութիւնները կամ որեւէ այլ պետական մարմին գանգատ չեն կրնար ներկայացնել այդ մարմիններու կազմին մէջ աշխատող կամ անոնց ներկայացնող ֆիզիքական անձանց միջոցով, քանի որ գանգատը վիճարկելու է այն պետութեան գործողութիւնները, որոնք կը գտնուին կախեալ վիճակի մէջ եւ որուն իշխանութիւնը կ'իրականացնեն։&lt;ref&gt;Գանգատի ընդունելիութեան ուղեցոյց [http://www.echr.coe.int/Documents/Admissibility_guide_HYE.pdf] [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]/Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան, [[ՀՀ Արդարադատութեան նախարարութիւն]], [[2011]]&lt;/ref&gt;

==== Գանգատներ ====
Դատարան Դիմումներ կրնան ներկայացնել անմիջականօրէն ֆիզիքական անձանց կամ պետութիւններու կողմէ, որոնք կը կարծեն, որ իրենց իրաւունքները խախտած են: Այսպիսով, պայմանագիրը գանգատները կը տարբերակէ ըստ երկու տեսակի՝ անհատական գանգատներ՝ ներկայացուած ֆիզիքական անձի, անձանց խումբի կամ ոչ կառավարական կազմակերպութեան կողմէ (ՈԿԿ) մէկ կամ աւելի պետութիւններու դէմ. միջպետական գանգատներ, որ մէկ պետութիւն կը ներկայացնէ մէկ այլ պետութեան դէմ: Դատարանին ստեղծման պահէն սկսեալ գրեթէ բոլոր գանգատները ներկայացած են անձամբ:

== Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանին հետ կապերու վարչութիւն Հայաստանի մէջ ==
Վարչութիւնը ստեղծուած է ապահովելու Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանին մէջ ՀՀ կառավարութեան լիազօր ներկայացուցիչին աշխատանքները՝ կապուած Մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութեան մասին պայմանադրութեան եւ անոր կից արձանագրութիւններու շրջանակներուն մէջ ներկայացուած գանգատներու վերաբերեալ ՀՀ կառավարութեան դիրքորոշումը պատրաստելու, զայն Եւրոպական դատարանին մէջ ներկայացնելու եւ պաշտպանելու հետ։ Վարչութիւնը ունի երկու ստորաբաժանում՝ Քրէական եւ վարչական գործերու բաժին եւ Քաղաքացիական ու տնտեսական գործերու բաժին։&lt;ref&gt;[http://www.justice.am/structures/view/structure/2#sthash.i3SD6RSo.dpuf]&lt;/ref&gt;

== Նախադիպային տեղեկատու ==
Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանին նախադիպային տեղեկատուն տուեալ ամսուան ընթացքին արտայայտուած եւ առանձնակի կարեւորութիւն ներկայացնող իրաւական դիրքորոշումներու համակարգուած ընտրանի մըն է, որ կ'արտացոլէ Եւրոպական դատարանին ձեւաւորուած նոր ուղենիշներն ու Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական իրաւունքի զարգացման արդիական ուղղութիւնները։ Տեղեկատուն կը կազմէ Եւրոպական դատարանին քարտուղարութիւնը, եւ Եւրոպայի խորհուրդի պաշտօնական լեզուներով ազատ ներբեռնման համար անիկա հասանելի է Եւրոպական դատարանի կայքին մէջ&lt;ref&gt;[http://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=home&amp;c= Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի նախադիպային տեղեկատու]&lt;/ref&gt; [[անգլերէն]] եւ [[ֆրանսերէն]] տարբերակներով։&lt;ref&gt;[http://www.moj.am/page/informationnotes#sthash.L5Rn9Vec.dpuf]&lt;/ref&gt;

== Տե՛ս նաեւ ==
[[Եւրոպայի Խորհուրդ]]

== Գրականութիւն ==
* Գանգատի ընդունելիութեան ուղեցոյց [http://www.echr.coe.int/Documents/Admissibility_guide_HYE.pdf] [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]/Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան, [[ՀՀ Արդարադատութեան նախարարութիւն]], [[2011]]: 
* [[Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական պայմանադրութիւն|ՄԱՐԴՈՒ իրաւունքներու Եւ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ԱԶԱՏՈՒթիւններու ՊԱՇՏՊԱՆՈՒթեան ՄԱՍԻՆ ԵւրոպաԿԱՆ պայմանադրութիւն]][http://www.idcarmenia.am/sites/default/files/attachments/Konvencia.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712164511/http://www.idcarmenia.am/sites/default/files/attachments/Konvencia.pdf |date=2017-07-12 }}
* The Essentials of Human Rights [https://books.google.am/books/about/The_essentials_of_human_rights.html?id=BvR_QgAACAAJ&amp;hl=en]
* Եւրոպական դատարան [https://web.archive.org/web/20140222155319/http://roseurosud.org/evropejskij-sud-po-pravam-cheloveka]
* Anniversary Book The Conscience of Europe․ 2014
* Եւրոպական դատարանի լիազօրութիւնը եւ ազգային իրաւունքը [http://www.court.am/files/news/382_am.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134659/http://www.court.am/files/news/382_am.pdf |date=2016-03-04 }}
* Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան. Վճիռներու ժողովածու։ Հայերէն թարգմանութիւն, Երեւան, 2002
* Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի նախադիպային տեղեկատու [http://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=home&amp;c=]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին յղումներ ==
Եւրոպայի խորհուրդի տեղեկատուական գրասենեակ Հայաստանում [http://www.coe.int/en/web/yerevan]
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի Խորհուրդ]]
[[Ստորոգութիւն:Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան]]
[[Ստորոգութիւն:Ստրասպուրկ]]
[[Ստորոգութիւն:Միջազգային դատարաններ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Իրաւունք]]
[[Ստորոգութիւն:Միջազգային կազմակերպութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Մարդու իրաւունքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>npvgj3yhram0tue1iv1wzhs9bg7d1u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հրայր Մարուխեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4494</id>
    <revision>
      <id>257503</id>
      <parentid>239849</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7889" sha1="pmiud83wbx721wwvoy5s6wkkg5vfbwi" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Հրայր Թորգոմի Մարուխեան''' ({{ԱԾ}}, թաղուած է [[Երեւանի քաղաքային պանթէոն]]ին մէջ), հասարակական-քաղաքական գործիչ, [[ՀՅԴ]] Բիւրոյի ներկայացուցիչ ([[1972 թուական|1972]]-[[1994 թուական|1994]]), ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ` [[1950 թուական]]էն, [[ՀՅԴ]] Բիւրոյի անդամ` [[1963 թուական]]էն:

== Կենսագրութիւն ==
Հրայր Թորգոմի Մարուխեանը ծնած է [[1928 թուական|1928 թուականի]] [[19 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 19]]-ին [[Իրան]]ի [[Քերմանշահ]] քաղաքին մէջ։ Աւարտելով [[Իրանի Պետական Համալսարան|Իրանի Պետական Համալսարանի]] մեքենագիտական ճարտարագիտութեան բաժինը, յետագային հիմնած է իր սեփական ճարտարագիտական ձեռնարկութիւնը:

Վաղ տարիքէն անդամակցած է [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|ՀՅԴ]] [[Թեհրան]]ի Երիտասարդական միութեան, այնուհետեւ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան]]: Եղած է [[Թեհրան]]ի «Արարատ» մարզամշակութային միութեան հիմնադիրներէն մէկը, յետագային տնօրէնը: Ազգային-հասարակական գործունէութեան առաջին քայլերէն դրսեւորած է կազմակերպական ակնառու ձիրք եւ գաղափարական սկզբունքայնութիւն:

[[1963 թուական]]ին, որպէս ՀՅԴ Հիւսիսային Իրանի Կեդրոնական Կոմիտէի ներկայացուցիչ` Հրայր Մարուխեանը մասնակցած է ՀՅԴ 18-րդ Ընդհանուր Ժողովին, որ սերնդափոխութեան առումով ՀՅԴ պատմութեան մէջ կարեւոր նշանակութիւն ունեցած է: Հրայր Մարուխեանը ընտրուած է [[ՀՅԴ Բիւրոյ]]ի անդամ: [[1964 թուական]]ի [[Սեպտեմբեր]]ին ընտանիքով տեղափոխուած է [[Լիբանան]], ուր կը գտնուէր ՀՅԴ Բիւրոյի նստավայրը:

[[1967 թուական]]ին` ՀՅԴ Ընդհանուր Ժողովին, ան վերընտրուեցաւ երիտասարդ կազմ ունեցող ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, իսկ [[1972 թուական]]ի [[Ապրիլ]]ին` Բիւրոյի ներկայացուցիչ [[Ատուր Գապագեան|Ատուր Գապագեանի]] մահէն ետք, ստանձնեց ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցչի պարտականութիւնները: Նոյն տարուայ [[Դեկտեմբեր]]ին կայացաւ ՀՅԴ 20-րդ Ընդհանուր Ժողովը, երբ որդեգրուեց Դաշնակցութեան վերջին քառորդ տարուայ գործունէութիւնը պայմանաւորող քաղաքական ուղեգիծը, Հրայր Մարուխեանը ընտրուեցաւ ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ: Այնուհետեւ, մինչեւ [[1994 թուական]]ի [[Յուլիս 17]]-ը, ան յաջորդաբար վերընտրուեցաւ այդ պաշտօնին:

Քաղաքական եւ կազմակերպական առումներով Դաշնակցութեան համար նոր հանգրուան սկսաւ [[1988 թուական]]ին, ՀՅԴ 24-րդ Ընդհանուր Ժողովի ժամանակ, երբ [[Արցախեան Շարժում|արցախեան շարժումէն]] ետք Դաշնակցութեան գործունէութեան առանցքը դարձաւ «դէպի Երկիր» նշանաբանի իրագործումը: Անձամբ գլխաւորելով կազմակերպութեան վերընձիւղման աշխատանքները հայրենիքի մէջ` Հրայր Մարուխեանը, որպէս [[ՀՅԴ]] Բիւրոյի ներկայացուցիչ գործուն ներկայութիւն ունեցաւ [[Հայաստան]]ի քաղաքական թատերաբեմին վրայ` Արցախի ազգային-ազատագրական պայքարին եւ [[Հայաստան]]ի ազգային զարթօնքի շարժման ըստ ամենայնի զօրակցելու առաջադրանքով:

Դաշնակցութեան յարաճուն ժողովրդավարութեանը հարուած հասցնելու նպատակով [[1992]] թուականի [[29 Յուլիս|Յուլիս 29]]-ին, [[Լեւոն Տէր Պետրոսեան]]ը իր յայտնի ելոյթէն յետոյ արձակեց [[Հայաստան]]էն ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Հրայր Մարուխեանի արտաքսման հրամանագիրը:

Այնուհետեւ, աւելի քան երկու տարի, մինչեւ [[1994 թուական]]ի [[17 Յուլիս|Յուլիս 17]]-ը, Հրայր Մարուխեանը դարձաւ իշխող վարչախումբի բռնապետական քայլերու դէմ ծաւալուած քաղաքական պայքարի խորհրդանիշը:

Հրայր Մարուխեանը իր մահկանացուն կնքեց [[1998 թուական|1998 թուականի]] [[21 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 21]]-ին: Անոր փափաքն էր ապրիլ [[Հայաստան]]ի մէջ եւ իր կեանքը նուիրաբերել նորանկախ [[Հայաստան]]ի ապագայ հզօրացման գործին: Սակայն ճակատագիրը այլ կերպ դրսեւորուեցաւ: Հայաստանի նոր իշխանութիւնները վերանայեցան [[1992 թուական]]ի [[29 Յուլիս|Յուլիս 29-ի]] որոշումը եւ Հրայր Մարուխեանի աճիւնը տեղափոխուեցաւ [[Երեւան]]: [[1998]] թուականի [[26 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 26]]-ի թաղման արարողութեան ներկայ էին նախագահ [[Ռոպէրթ Քոչարեան|Ռոպերթ Քոչարեանը]], նախարարներ եւ բարձրաստիճան պաշտօնատար անձինք աշխարհի տարբեր տեղերէ: Զինուորականներով ուղեկցուող թաղման թափօրը շարժեցաւ [[Երեւան]]ի Կոմիտասի անուան Կոնսերվատորիայի սրահէն մինչեւ Քաղաքային Պանթէոն, ուր կը հանգչին յայտնի հասարակական գործիչներ: Կիրակի օրը, [[1998 թուական]]ի [[27 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 27]]-ին [[Էջմիածին|Էջմիածինի]] Մայր Տաճարին մէջ, ինչպէս նաեւ աշխարհի տարբեր եկեղեցիներու մէջ տեղի ունեցաւ հոգեհանգիստի արարողութիւն:

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Աղբիւրներ ==
* [https://web.archive.org/web/20160322171434/http://www.maroukhianfoundation.org/am/?page_id=63 Հրայր Մարուխեան Հիմնադրամ]

{{DEFAULTSORT:Մարուխեան, Հրայր}}
[[Ստորոգութիւն:1928 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:19 Դեկտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Քերմանշահ ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1998 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:21 Դեկտեմբերի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Աթէնք մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւան թաղուածներ]]
{{ՀՍՀ}}</text>
      <sha1>pmiud83wbx721wwvoy5s6wkkg5vfbwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ճեքի Չան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5199</id>
    <revision>
      <id>257505</id>
      <parentid>254987</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33874" sha1="9sn9vte8sorw5uhosiffrstgcs1r60l" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Ճեքի Շան''' ({{lang-en|Jackie Chan}}, {{lang-zh|成龍}}, Չեն Լուն; բնագիր անունը չին.՝ 陳港生, Չեն Գանշեն («Չեն, որ ծնած է [[Հոնկ Քոնկ]], երբեմն կը նշուի որպէս Չան Քոնսան եւ Ֆան Շիլուն (Ամբողջական ընտանեկան անունը, որ վերականգնուած է ծնունդէն քանի մը տարի անց, ծնած է [[7 Ապրիլ]] [[1954]]-ին, [[Հոնկ Քոնկ]]), հոնկ քոնկեան եւ ամերիկեան դերասան, «քասքատիոր» (Ֆրանս.՝ cascadeur - այսինքն տարօրինակ, ոչ սովորական եւ վտանգաւոր հնարքներով դերակատարութիւն, գահավիժորդ - անգլ.՝ stuntman կամ stunt performer), «կինոռեժիսոր» (այսինքն՝ ժապաւէնի «ֆիլմ»ի վարիչ ղեկավար - անգլ.՝ movie director կամ filmmaker), արտադրող, «սցենարիստ» (այսինքն՝ ժապաւէնի կամ «ֆիլմ»ի նախօրինակ գրող - անգլ.՝ screenwriter կամ scriptwriter), զինուորական եւ լարախաղացային ռազմական տեսարաններու (martial and acrobatic fighting style) եւ հնարքներու բեմադրող , երգիչ։

Ան [[Բրիտանիա|Բրիտանական]] կայսրութեան շքանշանակիր է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/51772/supplements/17|title=Supplement to The London Gazette|date=16 June 1989|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126175938/http://www.london-gazette.co.uk/issues/51772/supplements/17|archivedate=2013-11-26|accessdate=2012-ի Օգոստոսի 6–ին|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Կեանքի Վաղ Տարիներ ==
Ճեքի Չանը ծնած է 1954 թուականի [[Ապրիլ 7]]-ին, Հոնքոնկ, Չարլզ եւ Լիլի Չանի (Charles and Lee-Lee Chan) ընտանիքին մէջ, որոնք [[Չինաստան|չինական]] քաղաքացիական պատերազմին փախստականներ էին։ Փոքր ժամանակ զինք &quot;Փաոփաո&quot; ({{lang-zh|炮炮}}, որ թարգմանաբար կը նշանակէ &quot;Թնդանօթի արկ&quot;) կ'անուանէին&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չանի կենսագրությունը |work=Կենսագրություն |publisher=Hong Kong Film.net |url=http://www.hkfilm.net/chanbio.htm |accessdate=28 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;, որովհետեւ ան կենսունակ ուժով լեցուն երեխայ էր եւ միշտ կը թռչկոտէր։ Քանի որ Չանի ծնողները կ'աշխատէին ֆրանսական դեսպանի մօտ, Հոնքոնկի մէջ, Չանը իր մանկութիւնը կ'անցընէ դեսպանի բնակութեան վայրին մօտ, Վիքթորիա Փիք փողոցը (Victoria Peak district)&lt;ref name=&quot;Tiscali&quot;&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չանի կենսագրությունը |work=Կենսագրություն |publisher=Տիսքալի |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=28 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;։

Չանը նախ կը յաճախէ Հոնքոնկի Նահ-Նվա դպրոցը, ուր ուսման առաջին իսկ տարին դպրոցէն դուրս կը մնայ. ծնողները զինք կը հանեն դպրոցէն։ 1860 թուականին հայրը կը տեղափոխուի Քանպերրա (Canberra)՝ [[Աւստրալիա]], ուր ամերիկեան դեսպանատան մէջ կ'աշխատէր որպէս գլխաւոր խոհարար։ Չանը կ'ուղարկեն &quot;[[Փեքին]]ի օփերայի դպրոց&quot;, ուր ան 10 տարի կը սորվի մարտարուեստներ եւ աքրոպաթիք։ Իր վարպետը Եու. Ճիմ-Եուէնն էր&lt;ref name=&quot;Tiscali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CelebValues&quot;&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չանի պայքարը վայրի կենդանիների ապօրինի վաճառքի դեմ |publisher=Celebrity Values |url=http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |accessdate=28 Փետրուար 2012 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313000144/http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ Հետեւաբար ան դարձաւ փեքինեան օփերայի ներկայացուցիչներէն մէկը, խումբի առաջնորդ, դպրոցի լաւագոյն սաներէն մէկը։ Իր ստեղծագործական կեղծանունը այդ տարիներուն Եուն Լօ էր՝ ի պատիւ իր վարպետին։ Չանը մտերիմ ընկերներ ունեցաւ ի դէմս խումբի միւս անդամներուն՝ Սամօ Հունկ (Sammo Hung) եւ Եուէն Պիաօ (Yuen Biao)։ Յետագային իրենց անուանեցին «երեք եղբայրներ» կամ «երեք [[Վիշապներ|վիշապներ»]] (Three Brothers or Three Dragons)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Յոթ փոքրիկ երջանիկները |work=Ակնարկ |publisher=LoveAsianFilm |url=http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |accessdate=28 Փետրուար 2012 |archive-date=2010-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

8 տարեկանին ան առաջին անգամ իր ընկերներուն՝ «փոքրիկ յաջողակներուն» &quot;Little Fortunes&quot; հետ կը յայտնուի «Մեծ եւ փոքր Ուոնկ Թին Պարը» (Big and Little Wong Tin Bar) ֆիլմին մէջ (1962), ուր Լի Լի Հուան կը մարմնաւորէր իր մօր դերը։ Չանը Լիի հետ կրկին հանդէս եկաւ Քինկ Հուի (King Hu) «Եկուր խմենք միասին» (Come Drink with Me) ֆիլմին մէջ (1963)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Եկ խմիր ինձ հետ (1966) |work=Մուտք տվյալների բազա |publisher=[[Hong Kong Cinemagic]] |url=http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&amp;showmovfullcast=1 |accessdate=29 Փետրուար 2012 |archive-date=2016-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714173100/http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&amp;showmovfullcast=1 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ 1971 թուականին Ճեքի Չանը կը նկարահանուի [[քոնկֆու]]ի մասին պատմող մէկ այլ՝ «Զենի հպումը» (A Touch of Zen) ֆիլմին մէջ&lt;ref name=&quot;Whoami&quot;&gt;{{cite web |title=[[Ո՞վ եմ ես]], Star file: Jackie Chan |medium=DVD |publisher=Universe Laser, Hong Kong |date = 1998}}&lt;/ref&gt;։ Այս ֆիլմէն ետք կը սկսի իր ասպարէզը՝ դերասանական շարժապատկերի արտադրութեան մէջ, պայմանագիր կնքելով Չու Մուի «Մեծ երկիր ֆիլմ ընկերութիւն» շարժապատկերի արձանագրութեան արուեստանոցին հետ։ 17 տարեկանին ան կ'աշխատէր որպէս «քասքատիոր» (Ֆրանս.՝ cascadeur - այսինքն տարօրինակ, ոչ սովորական եւ վտանգաւոր հնարքներով դերակատարութիւն, գահավիժորդ - անգլ.՝ stuntman կամ stunt performer), մասնաւորապէս [[Պրուս Լի]]ի «Կատաղութեան Բռունցքը» եւ «Վիշապի Ելքը» ֆիլմերուն մէջ հանդէս գալով Չան Եուն Լանգկ ([[չինարէն]]) կեղծանունով&lt;ref name=&quot;AskMen&quot;&gt;{{cite web |title=Շաբաթվա մարդը. Ներկայացնում ենք Ջեքի Չանին |work=Կենսագրություն |publisher=AskMen |url=http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |accessdate=28 Փետրուար 2012 |archive-date=2012-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303202022/http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ Նոյն տարին ալ ստացաւ իր առաջին գլխաւոր դերը «Փոքրիկ Վագրը Քոնթոնէն» ֆիլմին մէջ, որ մեծ յաջողութիւն ունեցաւ Հոնքոնկի մէջ, 1973 թուականին&lt;ref name=&quot;Bioch&quot;&gt;{{cite web |title=Իրական կենսագրություններ. Ջեքի Չան |work=Կենսագրություն |publisher=The Biography Channel |url=http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |accessdate=28 Փետրուար 2012 |archive-date=2013-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ Նուազած վարձատրումներուն պատճառաւ, Ճեքի Չան համաձայնեցաւ նկարահանուիլ «Բոլորը Ընտանիքին Մէջ» չափահասներուն համար նախատեսուած կատակերգութեան մէջ։ Այդ մինչեւ հիմա միակ ֆիլմն է, ուր Ճեքին ունի մերկ տեսարաններ։ Բացի այդ միակ ֆիլմ է, ուր ո՛չ մէկ մարտական գործողութիւն կայ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չանի մեծահասակների ֆիլմում |publisher=Information Times |year=2006 |url=http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025045704/http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |archivedate=2007-10-25 |accessdate=28 Փետրուար 2012 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;։

1976 թուականէն Չանը իր ծնողներուն հետ կ'ապրէր, կ'ուսանէր Քանպերրայի Տիքսոն գոլէճին (Dickson College) մէջ եւ միեւնոյն ժամանակ կ'աշխատէր որպէս շինարար&lt;ref&gt;{{cite web |last=Boogs |first=Monika |title=Ջեքի Չանի արցունքներն իր մոր համար |publisher=The Canberra Times |date=Մարտ 7, 2002 |url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921230708/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archivedate=2008-09-21 |accessdate=28 Փետրուար 2012 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ [[Շինարարութիւն|Շինարարութեան]] ժամանակ ան կ'աշխատէր Ճեքի մօտ եւ շինարարները զինք կ'անուանէին «Փոքրիկ Ճեք», որ ետքը աւելի կրճատուեցաւ եւ դարձաւ «Ճեքի» եւ այդ օրէն ետք անունը մնաց Ճեքի Չան։ Աւելին, ան նաեւ ջնջեց իր հօր մականունը։ Դերասանին չինական անունը Ֆոնկ Սի Լանկ է (չին.՝ 房仕龍)&lt;ref name=&quot;Iamjc&quot;&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չան. Դերասան եւ կասկադյոր |publisher=BBC |date=24 Հուլիս 2001 |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A592760 |accessdate=28 Փետրուար 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130912185024/http://h2g2.com/approved_entry/A592760 |archivedate=2013-09-12 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Դերասանական Ասպարէզ ==
=== Առաջին սխրանքները։ 1976–1979 ===
1976 թուականին Ճեքի Չան հեռագիր ստացաւ [[Հոնկ Քոնկ]]եան ֆիլմ արտադրող՝ Վիլի Չանէն, որ շատ տպաւորուած էր Ճեքի Չանի տարօրինակ, ոչ սովորական եւ վտանգաւոր հնարքներով։ Վիլի Չան իրեն դեր առաջարկեց վարիչ ղեկավար՝ Լօ Վէիի ֆիլմին մէջ։ Լոն հաւնեցաւ Ճեքի Չանի խաղը՝ Ճոն Վուի «Մահուան ձեռքը» (1976) ֆիլմին մէջ, իրեն առաջարկեց գլխաւոր դեր, [[Պրուս Լի]]ի մասնակցութեամբ, ֆիլմի շարունակութիւն հանդիսացող «Նոր կատաղի բռունցքը» ֆիլմին մէջ&lt;ref name=&quot;Whoami&quot;/&gt;։ Ան իր բեմական անունը փոխեց՝ դարձնելով Սինկ Լանկ (չին.՝ 成龍&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |title=Ջեքի Չանը չինական կունգ ֆուի սուպեր աստղ |work=ChinaA2Z.com |author=Լիլի |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408082259/http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |archivedate=2009-04-08 |accessdate=29 Փետրուար 2012 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;, որ կը թարգմանուի &quot;Վիշապ Դառնալ&quot;), որպէսզի ընդգծէ իր նմանութիւնը Պրուս Լիի բեմական անուան հետ, որ Սիու Լանկ էր (չին.՝ 李小龍, թարգմանաբար՝ &quot;Փոքրիկ Վիշապ&quot;)։ Ֆիլմը ձախողեցաւ ֆիլմի դռնակներուն (կիշէ) մէջ, քանի որ Ճեքի Չան անսովոր էր Լիի մարտարուեստին, բայց եւ այնպէս Լօ Վէյ շարունակեց նոյն ոճի ֆիլմեր նկարահանել&lt;ref name=&quot;FightingMaster&quot;&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չանը մարտարվեստի մասին պատմող հաջողված պատմությունում |work=կենսագրություն |publisher=Fighting Master |url=http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |accessdate=29 Փետրուար 2012 |archive-date=2012-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

Ճեքի Չանի համար առաջին մեծ յաջող կատարումը եղաւ 1978 թուականին նկարահանուած «Օձը արծիւի ստուերին տակ» ֆիլմը&lt;ref name=&quot;Jcm&quot;&gt;{{cite web |title=Ջեքի Չանի կենսագրությունը (Ասիական տեսակետով) |work=Կենսագրություն |publisher=Ng Kwong Loong (JackieChanMovie.com) |url=http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040402123601/http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archivedate=2004-04-02 |accessdate=29 Փետրուար 2012 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;։ Ճեքի Չան կ'աշխատէր վարիչ ղեկավար Եուէն Վու Փինկի հետ, որ իրեն լիակատար ազատութիւն տուած էր հնարքներ գործածելու մէջ։ Ֆիլմը կը պատկանէր [[Կատակերգութիւն|կատակերգական]] Քունկ ֆու ժանրին, որ նորոյթ եղաւ հոնկ քոնկեան հանդիսատեսներուն համար&lt;ref&gt;{{cite web |last= Փոլարդ |first=Մարկ |title=Օձն արծվի ստվերում |work=Ֆիլմի ակնարկ |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |accessdate=29 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;։ Այնույետեւ Չան նկարահանուեցաւ «Հարբած վարպետը» ֆիլմին մէջ, որ իրեն մեծ յաջողութիւն բերաւ&lt;ref&gt;{{cite web |last=Փոլարդ |first=Մարկ |title=Հարբած վարպետը |work=Ֆիլմի ակնարկ |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |accessdate=29 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;։

Երբ Չան վերադարձաւ Լօ Վէյի ֆիլմի արուեստանոցը, Լոն փորձեց ընդօրինակել «Հարբած վարպետը» ֆիլմի կատակերգական մօտեցումը եւ ստեղծեց «Քիչ մը Քունկ ֆու» եւ «Աստղային Քունկ ֆու» ֆիլմերը&lt;ref name=&quot;Iamjc&quot;/&gt;։ Լոն նոյնիսկ Ճեքի Չանին առիթ տուաւ հանդէս գալ Քենեթ Ցանի հետ, որպէս վարիչ ղեկավար «Անվախ բորենի» ֆիլմին մէջ։ Երբ Վիլի Չանը լքեց Լօ Վէյի շարժապատկերի արձանագրութեան արուեստանոցը, ան Ճեքի Շանին խորհուրդ տուաւ մտածել, թէ կ'արժէ՞ արդեօք մնալ Լօ Վէյի հետ։ «Անվախ բորենի 2» ֆիլմի նկարահանման ժամանակ, Ճեքին խզեց իր պայմանագիրը Լօ Վէյի հետ եւ տեղափոխուեցաւ &quot;Golden Harvest&quot; շարժապատկերի արձանագրութեան արուեստանոցը&lt;ref name=&quot;Jcm&quot;/&gt;։

=== Յաջողութիւնները Խաղարկային Կատակերգութիւն Ժանրին մէջ. 1980–1987 ===
Վիլի Չանը դարձաւ Ճեքիի անձնական կառավարիչն ու գործընկերը։ Անոնք իրարու հետ համագործակցեցան շուրջ 30 տարի։ Վիլի Չանը կարեւոր դեր խաղաց Ճեքիի միջազգային ասպարէզին կայացման հարցին մէջ, սկսած անկէ, երբ 1980-ին հանդէս եկաւ Հոլիվուտի մէջ։ Անոր առաջին հոլիվուտեան ֆիլմը «Ձեռնամարտ Պէթըլ Քրիքի Մէջ» (1980) ֆիլմն էր։ 1981 թուականին Ճեքի Չանը փոքր դեր խաղաց «Մրցարշաւ Թնդանօթային Արկ» ֆիլմին մէջ, որ համաշխարհային շարժապատկերի վարձոյթին մէջ վաստակեց 100 միլիոն տոլար։

«Հովանաւորը» (1985) ֆիլմի առեւտրային ձախողումէն ետք, Ճեքի Չանը ժամանակաւորապէս կը հրաժարի ամերիկեան շուկայ ներթափանցելու իր փորձերէն եւ կը վերադառնայ Հոնկ Քոնկեան ֆիլմերուն&lt;ref name=&quot;FightingMaster&quot;/&gt;, այդպիսով Ճեքի Չանը կարողացաւ աւելի մեծ լսարան գրաւել արեւելեան [[Ասիա|Ասիոյ]] մէջ։ Անոր «Երիտասարդ Վարպետը» (1980) եւ «Վիշապ Լորտը» (1981) ֆիլմերը մեծ յաջողութիւն ունեցան ճափոնական շուկային մէջ։ «Երիտասարդ Վարպետը» ֆիլմը գերազանցեց [[Պրուս Լի]]ի կողմէ սահմանած եկամտային արձանագրութիւնները եւ արդիւնքով՝ Ճեքին դարձաւ Հոնք Քոնկի գերաստղ։ «Վիշապ Լորտը» ֆիլմէն սկսեալ Ճեքի Չանը սկսաւ զբաղիլ աւելի լուրջ ու դժուարին հնարքներ բեմադրելով&lt;ref&gt;{{cite web |title=Վիշապ լորդը |publisher=Love HK Film |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/dragon_lord.htm |accessdate=29 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon&quot;&gt;{{cite web |title=Վիշապ լորդը (DVD նկարագրություն) |publisher=Amazon.com |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B0000A5BRV |accessdate=29 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;:

Չանը հրապարակեց քանի մը ֆիլմեր իր օփերային ընկերներու՝ Սեմօ Հունկի եւ Եուէն Պիառի մասնակցութեամբ։ Անոնք միասին առաջին անգամ հանդէս եկած են 1983 թուականին «Նախագիծ Ա․» ֆիլմին մէջ, ուր կը ներկայացուէր մարտարուեստի շարժումներով վտանգաւոր հնարքներու բեմադրումներ։ Անիկա շահեցաւ «Լաւագոյն Խաղարկային Տիզայն Մրցանակը» Հոնկ Քոնկի շարժապատկերի մրցանակաբաշխութեան երրորդ ամէնամեայ փառատօնին&lt;ref&gt;{{cite web |title=Նախագծի ակնարկ |work= Ֆիլմի ակնարկի |publisher=Hong Kong Cinema |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews/project_a.htm |accessdate=29 Փետրուար 2012}}&lt;/ref&gt;: Յաջորդ տարիներու ընթացքին «Երեք Եղբայրները» հանդէս եկան «Իմ Երջանիկ Աստղերը» եռագրութեան մէջ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sammo Hung Profile |publisher=Կունգ Ֆու ֆիլմ |url=http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070529210629/http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archivedate=2007-05-29 |accessdate=29 Փետրուար 2012 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Յուեն Բյաոի պրոֆիլը |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415122914/http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archivedate=2007-04-15 |accessdate=29 Փետրուար 2012 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;: 1985 թուականին Ճեքի Չանը նկարահանեց «Ոստիկանական Պատմութիւն» ֆիլմը, ուր կը զգացուէր ամերիկեան մարտական կատակերգութիւններուն ազդեցութիւնը&lt;ref&gt;{{cite web |last=Միլս |first=Ֆիլ |title=Ոստիկանական պատմություն (1985) |work=Ֆիլմի ակնարկ |publisher=Dragon's Den |url=http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403190345/http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archivedate=2007-04-03 |accessdate=Փետրուարի 29, 2012 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;: Այդ ֆիլմին մէջ կատարեց շարք մը վտանգաւոր հնարքներ։ Ֆիլմը շահած է «Լաւագոյն Ֆիլմ» անուանակարգը «Հոնք Քոնկի Շարժապատկերի Մրցանակաբաշխութեան»:

1987 թուականին Ճեքի Չանը մարմնաւորած է «Ասիական Բազէն» «Աստուծոյ Ասպազէնք» ֆիլմին մէջ։ Ֆիլմին գլխաւոր հերոսը կը նեկայացնէր [[Ինտիանա Ճոնզ]]ի փոխակերպուած տարբերակը։ Ֆիլմը մեծ յաջողութիւն ունեցաւ Չանի հայրենիքին մէջ, վաստակելով 35 միլիոն տոլար&lt;ref&gt;{{cite web |title=Աստծո ասպազենք |publisher=jackiechanmovie.com |year=2006 |url=http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040903175112/http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archivedate=2004-09-03 |accessdate=29 Փետրուար 2012 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;:

== Մրցանակներ եւ անուանադրումներ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Jackie Chan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jackie_Chan&amp;oldid=1374784057|date=2026-09-14|accessdate=2026-09-18|language=en}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Մրցանակ'''
|'''Տարի'''
|'''Անուանակարգ'''
|'''Ստացող(ներ) եւ անուանադրուած(ներ)'''
|'''Արդիւնք'''
|-
|'''Օսքար մրցանակ (Academy Awards)'''
|2016
|Օսքարի պատուոյ մրցանակ
|Շնորհուած է կինոյի մէջ իր «արտասովոր իրագործումներուն» համար
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Ամերիկեան պարագրութեան մրցանակներ (American Choreography Awards)'''
|2002
|Նորարարի մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''ASEAN Միջազգային ֆիլմի փառատօն եւ մրցանակներ'''
|2015
|ASEAN Ոգեշնչման մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Ասիա-Խաղաղօkeyան ֆիլմի փառատօն'''
|1993
|Կեանքի վաստակի մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2005
|Ժիւրիի յատուկ մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2010
|Ակնառու իրագործման մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Behind the Voice Actors Awards'''
|2012
|Լաւագոյն ձայնային կազմ գեղարուեստական ֆիլմի մէջ
|''Kung Fu Panda 2''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Պէյճինկի ուսանողական ֆիլմի փառատօն'''
|2005
|Լաւագոյն դերասան
|''New Police Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|2013
|
|''Guns and Roses''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Blockbuster Entertainment Awards'''
|1999
|Սիրուած զոյգ – Արկածային / Պլոքպասթըր
|''Rush Hour''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2001
|Սիրուած արկածային խումբ
|''Shanghai Noon''
|Անուանադրուած
|-
|'''Britannia Awards'''
|2019
|Ալպերթ Ռ. Պրոքոլիի անուան Պրիտանիա մրցանակ
|Շնորհուած է ժամանցի ոլորտին համաշխարհային նպաստին համար
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Cinequest ֆիլմի փառատօն'''
|1998
|Maverick Spirit մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Daytime Emmy Awards'''
|2002
|Ակնառու կատարող աշխոյժ (անէյմէյթըտ) ծրագիրի մէջ
|''Jackie Chan Adventures''
|Անուանադրուած
|-
|'''Fant-Asia ֆիլմի փառատօն'''
|1997
|Լաւագոյն ասիական ֆիլմ
|''Drunken Master II''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Golden Bauhinia Awards'''
|1999
|Լաւագոյն դերասան
|''Who Am I?''
|Անուանադրուած
|-
|
|2005
|
|''New Police Story''
|Անուանադրուած
|-
|'''Golden Horse ֆիլմի փառատօն'''
|1984
|Լաւագոյն գլխաւոր դերասան
|''Project A''
|Անուանադրուած
|-
|
|1987
|Լաւագոյն ռէժիսոր
|''Project A Part II''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Յատուկ մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1989
|Լաւագոյն գլխաւոր դերասան
|''Miracles''
|Անուանադրուած
|-
|
|1991
|Ակնառու իրագործման յատուկ մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1992
|Լաւագոյն գլխաւոր դերասան
|''Police Story 3''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1993
|
|''Crime Story''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''Crime Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|1995
|
|''Rumble in the Bronx''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1999
|
|''Gorgeous''
|Անուանադրուած
|-
|
|2001
|
|''The Accidental Spy''
|Անուանադրուած
|-
|
|2013
|
|''Chinese Zodiac''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Golden Phoenix Awards'''
|1993
|Ակնառու նպաստի մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2005
|
|''New Police Story''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Golden Rooster Awards'''
|2005
|Լաւագոյն դերասան
|''New Police Story''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Hamilton Behind the Camera Awards'''
|2013
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''Chinese Zodiac''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Հոլիվուտի ֆիլմի փառատօն'''
|1999
|Տարուան դերասան
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Հոնկ Քոնկի ֆիլմի մրցանակներ'''
|1983
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''Dragon Lord''
|Անուանադրուած
|-
|
|1985
|Լաւագոյն դերասան
|''Project A''
|Անուանադրուած
|-
|
|1986
|Լաւագոյն ռէժիսոր
|''Police Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն դերասան
|''Heart of Dragon''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|
|''Police Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|1989
|Լաւագոյն պատկեր (ֆիլմ)
|''Rouge''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1990
|Լաւագոյն դերասան
|''Miracles''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''Miracles''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1993
|Լաւագոյն դերասան
|''Police Story 3''
|Անուանադրուած
|-
|
|1994
|
|''Crime Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''Crime Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|1996
|
|''Rumble in the Bronx''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1997
|Լաւագոյն դերասան
|''Police Story 4: First Strike''
|Անուանադրուած
|-
|
|1999
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''Who Am I?''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2000
|
|''Gorgeous''
|Անուանադրուած
|-
|
|2005
|Մասնագիտական վաստակի մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|
|Լաւագոյն դերասան
|''New Police Story''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''New Police Story''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2006
|Լաւագոյն բնագիր երգ
|''The Myth''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն
|''The Myth''
|Անուանադրուած
|-
|
|2007
|
|''Rob-B-Hood''
|Անուանադրուած
|-
|
|2013
|
|''Chinese Zodiac''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2016
|
|''Dragon Blade''
|Անուանադրուած
|-
|'''Huabiao Film Awards'''
|2013
|Ակնառու արտասահմանցի դերասան
|''Chinese Zodiac''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Huading Award'''
|2012
|Ակնառու իրագործում
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2013
|Լաւագոյն դերասան գեղարուեստական ֆիլմի մէջ
|''Chinese Zodiac''
|Անուանադրուած
|-
|
|2015
|Լաւագոյն արկածային պարագրութիւն գեղարուեստական ֆիլմի մէջ
|''Dragon Blade''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|
|Լաւագոյն ձայնային կատարողութիւն գլխաւոր երգի համար
|''Dragon Blade''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2018
|Լաւագոյն դերասան գեղարուեստական ֆիլմի մէջ
|''The Foreigner''
|Անուանադրուած
|-
|'''Hundred Flowers Awards'''
|2006
|Լաւագոյն դերասան
|''New Police Story''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2014
|
|''Chinese Zodiac''
|Անուանադրուած
|-
|'''IIFA Awards'''
|2000
|Յատուկ մրցանակ
|Շնորհուած է համաշխարհային ազդեցութեան համար
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Kid's Choice Awards'''
|2002
|Սիրուած արու արկածային հերոս
|''Rush Hour 2''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|
|Սիրուած արու աստղ
|''Rush Hour 2''
|Անուանադրուած
|-
|
|2003
|Սիրուած արու հարուածող / կռուող
|''The Tuxedo''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|
|Սիրուած դերասան
|''The Tuxedo''
|Անուանադրուած
|-
|
|2011
|Սիրուած հարուածող / կռուող
|''The Karate Kid''
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Մաքաոյի միջազգային ֆիլմի փառատօն'''
|2013
|Ոսկէ Լոթուս մրցանակ՝ Լաւագոյն ռէժիսորի համար
|''Chinese Zodiac''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|
|Ոսկէ Լոթուս մրցանակ՝ Լաւագոյն պատկերի (ֆիլմի) համար
|''Chinese Zodiac''
|Անուանադրուած
|-
|'''MTV Movie Awards'''
|1995
|Կեանքի վաստակի մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|
|1996
|Լաւագոյն կռիւ
|''Rumble in the Bronx''
|Անուանադրուած
|-
|
|1997
|
|''Police Story 4: First Strike''
|Անուանադրուած
|-
|
|1999
|Լաւագոյն կռիւ (Քրիս Թաքըրի հետ)
|''Rush Hour''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն էկրանային զոյգ (Քրիս Թաքըրի հետ)
|''Rush Hour''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2002
|Լաւագոյն էկրանային խումբ (Քրիս Թաքըրի հետ)
|''Rush Hour 2''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Լաւագոյն կռիւ (Քրիս Թաքըրի հետ)
|''Rush Hour 2''
|'''Յաղթած'''
|-
|
|2003
|Լաւագոյն էկրանային խումբ (Օուէն Ուիլսընի հետ)
|''Shanghai Knights''
|Անուանադրուած
|-
|
|2008
|Լաւագոյն կռիւ (Քրիս Թաքըրի եւ Սուն Մինկմինկի հետ)
|''Rush Hour 3''
|Անուանադրուած
|-
|'''Մոնրէալի համաշխարհային ֆիլմի փառատօն'''
|2001
|Grand Prix des Amériques
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Online Film &amp; Television Awards'''
|2019
|OFTA Ֆիլմի Փառքի Սրահ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''People's Choice Awards'''
|2008
|Սիրուած էկրանային զոյգ (Քրիս Թաքըրի հետ)
|''Rush Hour 3''
|Անուանադրուած
|-
|
|2011
|Սիրուած էկրանային խումբ (Ճէյտըն Սմիթի հետ)
|''The Karate Kid''
|Անուանադրուած
|-
|
|
|Սիրուած արկածային աստղ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Շանհայի միջազգային ֆիլմի փառատօն'''
|2005
|Ակնառու նպաստ չինական կինոյին
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Teen Choice Awards'''
|2002
|Ընտրեալ համատեղելիութիւն / քիմիա (Քրիս Թաքըրի հետ)
|''Rush Hour 2''
|Անուանադրուած
|-
|
|2008
|Ընտրեալ դերասան՝ Արկածային
|''The Forbidden Kingdom''
|Անուանադրուած
|-
|'''The Asian Awards'''
|2014
|Ընկերակցութեան մրցանակ (Fellowship Award)
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''World Stunt Awards'''
|2002
|Taurus պատուոյ մրցանակ
|—
|'''Յաղթած'''
|-
|'''Լոքարնոյի 78-րդ ֆիլմի փառատօն'''
|2025
|Pardo alla carriera (Ընձառիւծի կեանքի վաստակի մրցանակ)
|Իր 55 տարուան յաջող ասպարէզին համար
|'''Պատուուած'''
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Շան, Ճեքի}}
[[Ստորոգութիւն:Չինացի դերասաններ]]
[[Ստորոգութիւն:7 Ապրիլի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Չինացի սենարիստներ]]</text>
      <sha1>9sn9vte8sorw5uhosiffrstgcs1r60l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5469</id>
    <revision>
      <id>257452</id>
      <parentid>257265</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T01:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106622" sha1="azovixj6wj0jdwqy2xg6bx0c96ag4f1" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի
| բնագիր ԱԱՀ = أبو بكر البغدادي
| պատկեր = Mugshot_of_Abu_Bakr_al-Baghdadi,_2004.jpg
| ծնած է = [[28 Յուլիս]] [[1971 թուական|1971]]
| ծննդավայր = [[Իրաք]]
| ազգութիւն = իրաքցի
| կրօնք = [[Իսլամութիւն|Իսլամ]]
| աշխատանք = ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավար
| երեխաներ = 2
}}
'''Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի''' ({{lang-ar|أبو بكر البغدادي}}, ծն.՝ Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալ Պաղտատի {{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم علي محمد البدري السامرائي}}, [[28 Յուլիս]], [[1971 թուական|1971]], [[Սալատին մարզ]], [[Իրաք]]&lt;ref name=&quot;leader apea&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html Millitant Leader in Rare Appearance in Iraq]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27801676 Profile:Abu Bakr al-Baghdadi]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;caliphate&quot;&gt;[https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as &quot;Islamic State&quot;]&lt;/ref&gt; — 27 Հոկտեմբեր 2019, [[Իտլիպ]], [[Սուրիա]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/politics/isis-leader-baghdadi-confirmed-dead-after-apparent-suicide-during-u-s-operation-sources|title=ISIS leader al-Baghdadi confirmed dead after apparent suicide during U.S. operation: sources|last=Blitzer|first=Ronn|date=2019-10-27|website=Fox News|language=en-US|accessdate=2019-10-29}}&lt;/ref&gt;, ղեկավարն էր&lt;ref name=&quot;injury1&quot;&gt;[http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Islamic-State-spokesman-confirms-leader-Baghdadi-injured-in-US-airstrike-381274 IRAQI OFFICIAL CONFIRMS ISLAMIC STATE LEADER BAGHDADI INJURED IN US AIRSTRIKE]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prosec&quot;&gt;[http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13930421001395 Iran Asks for Worldwide Prosecution of ISIL Ringleader Abu Bakr Al-Baghdadi]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prosec2&quot;&gt;[ecretnews-compact.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=43481:iran-asks-for-worldwide-prosecution-of-isil-ringleader-abu-bakr-al-baghdadi&amp;catid=1:latest-news&amp;Itemid=50 Iran Asks for Prosecution of ISIL Ringleader Abu Bakr Al-Baghdadi]&lt;/ref&gt; Իրաքի եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութեան,&lt;ref name=&quot;reward&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |title=Rewards for Justice |accessdate=2017-09-17 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; որ [[Սուննի իսլամ|Սուննի]] [[Իսլամութիւն|իսլամական]] սալաֆի ժիհատականներու կազմակերպութիւն մըն է եւ կ'իշխէր Իրաքի եւ Սուրիոյ զանազան շրջաններուն մէջ։ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]], ինչպէս նաեւ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] եւ այլ պետութիւններու կողմէ, անիկա կը նկատուէր ահաբեկչական կազմակերպութիւն: Յունիս 2014-ին, Մոսուլի մեծ մզկիթին մէջ ինքզինք կը յայտարարէ իբր [[Իսլամական Պետութիւն|Իսլամական Պետութեան]] խալիֆան։&lt;ref name=&quot;terrorist&quot;&gt;[https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/05/226067.htm Terrorist Designation of Groups Operation in Syria]&lt;/ref&gt;

[[4 Հոկտեմբեր]] [[2011 թուական|2011]]-ին, [[ԱՄՆ]]-ի Պետական բաժինը Պաղտատին աւելցուցած է «Սփեշըլի Տեզիկնէյթըտ Նաշընըլզ» ցուցակին մէջ&lt;ref name=&quot;ofac&quot;&gt;[https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20111004.aspx Recent OFAC Actions]&lt;/ref&gt; եւ յայտարարած է 10 միլիոն տոլարի պարգեւ մը՝ անոր մահուան մասին որեւէ տեղեկութիւն ապահովելու կամ զայն բռնելու համար:&lt;ref name=&quot;terrorist&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |title=Terrorist Designation of Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri |accessdate=2011-10-08 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; [[16 Դեկտեմբեր]] [[2016]]-ին, [[ԱՄՆ]] աւելցուցած է պարգեւը 25 միլիոն տոլարի&lt;ref name=&quot;25million&quot;&gt;{{Cite web |url=http://en.alalam.ir/news/1898269 |title=ISIS Leader Abu Bakr Al-Baghdadi Hiding in Bunker Near Mosul: Iraqi Commander |accessdate=2017-09-18 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011170044/http://en.alalam.ir/news/1898269 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;՝ Ալ Քայիտայի ղեկավար Այման Ալ Զաուահարիի&lt;ref name=&quot;10million&quot;&gt;{{Cite web |url=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |title=IRAQ: U.S. offers $10-million reward for Al Qaeda in Iraq leader |accessdate=2011-10-08 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223161238/http://www.webcitation.org/62I0kqNH3 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; համար տրուելիք պարգեւին չափ:

Ըստ [[Տանըլտ Թրամփ]]ի կատարած յայտարարութեան, 27 Հոկտեմբեր 2019-ին, ամերիկեան «Տելթա Ֆորս»-ի Սուրիոյ Իտլիպի շրջանին մէջ կատարած Պարիշայի յարձակումին ժամանակ, Պաղտատի ինքզինք եւ երեք երեխաներ անձնասպանական գօտիով սպաննած է:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-death-abu-bakr-al-baghdadi/|title=Statement from the President on the Death of Abu Bakr al-Baghdadi|website=The White House|language=en-US|accessdate=2019-10-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116124015/https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-death-abu-bakr-al-baghdadi/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

31 Հոկտեմբեր 2019-ին, ՏԱՀԷՇ կը հաստատէ Պաղտատիի մահուան լուրը ու կազմակերպութեան ղեկավարութեան պաշտօնը կը ստանձնէ Ապու Իպրահիմ Ալ Հաշեմի Ալ Քուրաշի:&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50254785 Islamic State group names its new leader as Abu Ibrahim al-Hashemi], 31 Հոկտեմբեր 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2019/oct/31/islamic-state-new-leader-abu-bakr-al-baghdadi-abu-ibrahim-al-hashimi-al-qurayshi &quot;Islamic State names new leader after the death of Abu Bakr al-Baghdadi&quot;], 31 Հոկտեմբեր 2019&lt;/ref&gt;

== Անուններ ==
Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի ծածկանունն է այն անձին,&lt;ref name=&quot;person2015&quot;&gt;[http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-abu-bakr-al-baghdadi/?iid=toc TIME Person of the Year Runner Up Abu Bakr Al-Baghdadi]&lt;/ref&gt; որ բազմաթիւ անուններ եւ ածականներ ունի իրեն առնչուած, ինչպէս՝ '''Ապու Տուաա'''&lt;ref name=&quot;reward&quot; /&gt; (أبو دعاء)&lt;ref name=&quot;akhbar&quot;&gt;{{Cite web |url=http://english.al-akhbar.com/node/20400 |title=Al-Baghdadi following in Bin Laden's footsteps |accessdate=2017-09-18 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728085201/http://english.al-akhbar.com/node/20400 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;, '''Ալ Շապահ'''&lt;ref name=&quot;port&quot;&gt;[https://www.thecairoreview.com/essays/a-portrait-of-caliph-ibrahim/ A Portrait of Caliph Ibrahim]&lt;/ref&gt; (ոգի) եւ '''Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի Ալ Հուսէյնի Ալ Հաշիմի Ալ Քուրաշի'''&lt;ref name=&quot;akhbar&quot; /&gt; (أبو بكر البغدادي الحسيني الهاشمي القرشي): Իր կողմնակիցներուն կողմէ ան ճանչցուած է '''Ամիր Ալ Մումինին''' (أمير المؤمنين, Հաւատացեալներու իշխանը), '''Խալիֆ Ապու Պաքր''', '''Խալիֆ Ալ Պաղտատի''', '''Խալիֆ Իպրահիմ''' (خَلِيفَةُ إِبْرَاهِيم)&lt;ref name=&quot;leader apea&quot; /&gt; եւ '''Շէյխ Պաղտատի''' ածականով:&lt;ref&gt;Islamic State: The Digital Caliphate, p. 113, Abdel Bari Atwan – 2015&lt;/ref&gt;

=== Ապու ===
Ապու կը նշանակէ ''մէկու մը հայրը'':&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;[https://books.google.com.lb/books?id=_HYiqv333C8C&amp;redir_esc=y Expressing Islam: Religious Life and Politics in Indonesia]&lt;/ref&gt;

=== Ապու Պաքր ===
Կը կարծուի, որ Պաղտատի Ապու Պաքր անունը որդեգրած է հիմնուելով Ապու Ալ Քասեմ Մուհամետ Իպն Ապտալլահ Իպն Ապտ Մաթթալեպ Իպն Հաշեմ ({{lang-ar|أبو القاسم محمد ابن عبد الله ابن المطّالب ابن هاشم}})&lt;ref name=&quot;muhammad&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Muhammad Muhammad Prophet of Islam]&lt;/ref&gt;, որ կը փոխարինէր Մուհամետ մարգարէն, երբ ան անհանգիստ ըլլար, ըստ Սուննի&lt;ref&gt;The Middle East and South Asia 2014. Malcolm Russell (2014) p. 163&lt;/ref&gt; իսլամական մշակոյթին:&lt;ref name=&quot;sunni&quot;&gt;[http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/islam/sunni/sunni.html Sunni Islam]&lt;/ref&gt;

=== Ծննդեան Անուն ===
Ամիր Ապու Պաքր Ալ Պաղտատիի ծննդեան անունը Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալ Պատրի ({{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم البدري}}) է:&lt;ref&gt;Gelvin, James (2015). The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know. p. 138.&lt;/ref&gt;

== Հեռանկար ==
Կը կարծուի, որ Ալ Պաղտատի (ծն.՝ Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալի Մուհամետ Ալ Պատրի Ալ Սամրաի, {{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم علي محمد البدري السامرائي}}) ծնած է [[1971 թուական|1971]]-ին՝ Սամարայի մօտ, [[Իրաք]]:&lt;ref name=&quot;guard&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2014/jul/06/abu-bakr-al-baghdadi-isis Abu Bakr al-Baghdadi emerges from shadows to rally Islamist followers]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.counterextremism.com/extremists/abu-bakr-al-baghdadi Abu Bakr al-Baghdadi]&lt;/ref&gt; Ան անդամ է Ալ Պու Պատրի ցեղախումբին, որ իր մէջ կը ներառէ աւելի փոքր ցեղախումբեր, ինչպէս՝ Ռատհաուիյա, Հուսէյնիյա, Ատնանիյա եւ Քուրայշ:&lt;ref name=&quot;port&quot; /&gt;

[[Տը Տէյլի Թելեկրաֆ]]-ի հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին, Պաղտատիի ժամանակակիցները զայն նկարագրած են որպէս ամչկոտ, չարտայայտուող, հաւատացեալ եւ բռնութենէ զգուշացող երիտասարդ մը։ Մինչեւ [[2004]], աւելի քան տասնամեակ մը, ապրած է Թոպչիի մզկիթին փակած պզտիկ սենեակի մը մէջ։ Թոփչի աղքատիկ շրջակայք մըն է [[Պաղտատ]]ի արեւելեան ծայրամասին մէջ՝ Սուննի եւ Շիա իսլամներով բնակուած:&lt;ref name=&quot;foot&quot;&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10948846/How-a-talented-footballer-became-worlds-most-wanted-man-Abu-Bakr-al-Baghdadi.html How a talented footballer became world's most wanted man, Abu Bakr al-Baghdadi]&lt;/ref&gt;

[[Իրաքի Իսլամական Բանակ]]ի ղեկավար եւ Պաղտատիի հասակակից Ահմատ Ալ Տապաշ, որ կռուած է 2003-ի Իրաքի գրաւման կառավարութեան կողմակից ուժերու դէմ Ալ Պաղտատին նկարագրած են, ինչպէս որ նկարագրած են Թոպչիի բնակիչները, ըսելով. «Ես ու Պաղտատի միասին կ'ուսանէինք Իսլամական համալսարանին մէջ, նոյն դասարանը, բայց իմ բարեկամս եղած չէ: Ան լուռ ու վերապահ էր։ Իր ժամանակը կ'անցընէր մինակ: Անձնապէս կը ճանչնայի բոլոր ղեկավարները. Զարքաուի՝ Ալ Քայիտայի նախկին ղեկավարը եղբօրմէ մը աւելի մօտիկ էր հետս... Բայց Պաղտատին չէի ճանչնար: Ան աննշան էր, աղօթք կ'առաջնորդէր շրջանիս մէջ, բայց մէկը զինք չէր նկատեր»:&lt;ref name=&quot;foot&quot; /&gt;

[[2014 թուական|2014]]-ին, ամերիկացի եւ իրաքցի տեղեկութեան վերլուծողներ ըսած են, թէ Պաղտատի ունի Քուրանի ուսուցման տոքթորական վկայական, որ ստացած է Պաղտատի [[Սատտամ Համալսարան]]էն:&lt;ref name=&quot;ny1&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2014/08/11/world/middleeast/us-actions-in-iraq-fueled-rise-of-a-rebel.html U.S. Actions in Iraq Fueled Rise of a Rebel ''Baghdadi of ISIS Pushes an Islamist Crusade'']&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;believer&quot;&gt;[http://www.csweb.brookings.edu/research/essays/2015/thebeliever.html The Believer]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ըստ կենսագրութիւններու, որոնք Յուլիս 2013-ին շրջանառած են համացանցի ծայրայեղական ֆորումներու վրայ, ան Իսլամական Գիտութիւններու պսակաւոր արուեստից, մագիստրոսի եւ տոքթորական վկայականները ստացած է Պաղտատի Իսլամական Համալսարանէն:&lt;ref name=&quot;profile&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;guard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sitebio&quot;&gt;{{Cite web |url=http://news.siteintelgroup.com/blog/index.php/entry/226-the-story-behind-abu-bakr-al-baghdadi |title=A Biography of Abu Bakr al-Baghdadi |accessdate=2017-09-18 |archive-date=2014-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923121658/http://news.siteintelgroup.com/blog/index.php/entry/226-the-story-behind-abu-bakr-al-baghdadi |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449 Abu Bakr al-Baghdadi: Islamic State's Driving Force]&lt;/ref&gt; Այլ տեղեկութեան մը համաձայն, ան մանկավարժութեան տոքթորական վկայական ստացած է [[Պաղտատի Համալսարան]]էն:&lt;ref name=&quot;guardian2&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2014/jun/12/baghdadi-abu-bakr-iraq-isis-mosul-jihad Abu Bakr al-Baghdadi: The Isis chief with the ambition to overtake al-Qaida]&lt;/ref&gt;

Ապահովութեան խորհրդատուներու ընկերութիւններէն Սուֆան Կրուփէն Փաթրիք Սքինըր ըսած է. «Անոնք՝ [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Իրաք]]ի կառավարութիւնները ֆիզիքապէս գիտեն այդ մարդուն ով ըլլալը, բայց իր պատմութիւնը առասպել մըն է»: «Ան շատ լաւ պահած է իր անձնական գաղտնիքը եւ բարձրացուցած իր խումբին պատիւը», ըսած է Փաթրիք Ճոնսըն, որ ՌԱՆՏ առեւտրական ընկերութենէն է, աւելցնելով որ փոքր տարիքի մարդիկը անով հրապուրուած են:&lt;ref name=&quot;secretnbc&quot;&gt;[https://www.nbcnews.com/storyline/iraq-turmoil/secret-life-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-n132311 The Secret Life of ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi]&lt;/ref&gt; [[2015]]-ին ան կոչուած է ''անյայտ շէյխը'', որովհետեւ ան անճանաչելի էր, նոյնիսկ իր կազմակերպութեան մէջ:&lt;ref name=&quot;rise1&quot;&gt;[http://english.alarabiya.net/en/perspective/profiles/2014/06/30/The-rise-of-the-new-caliph-ISIS-chief-Abu-Bakr-al-Baghdadi.html The rise of the new 'caliph,' ISIS chief Abu Bakr al-Baghdadi]&lt;/ref&gt;

== Իսլամ Կղերական ==
Կը կարծուի, որ Պաղտատի արդէն իսլամ յեղափոխական մըն էր Սատտամ Հուսէյնի ղեկավարութեան օրերէն: Շատեր ալ կը կարծեն, որ ան մզկիթի մէջ կղերական էր, [[2003]]-ին [[ԱՄՆ]]-ի կողմէ կատարուած յարձակումի ժամանակ:&lt;ref name=&quot;profile&quot; /&gt;

Այդ յարձակումէն ետք, Պաղտատի ներդրում ունեցած է '''Ժամաաթ Ժայշ Ահլ Ըլ-Սուննա Ուալ Ժամաա''' զինեալ խմբաւորման հիմնադրութեան գործընթացին մէջ եւ դարձած է կազմակերպութեան «շարիա» կոմիտէի ատենապետը:&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt; [[2006]]-ին, Պաղտատի եւ իր խումբը միացած են «Մուժահիտին Շուրա» խորհուրդին, ուր ապ ապդամ եղած է «շարիա» կոմիտէութեան եւ նոյն տարին անոր անուանափոխութենէն ետք՝ որպէս Իրաքի Իսլամական Պետութիւն {{lang-ar|الدولة الإسلامية في العراق}}, Պաղտատի «շարիա» կոմիտէութեան ընդհանուր խորհրդականը կը դառնայ եւ անդամ՝ խումբի աւագ խորհրդատուներու ժողովին:&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rise1&quot; /&gt;

=== ԱՄՆ-ի Արգելափակում ===
[[2 Փետրուար]] [[2004]]-ին, Ալ Պաղտատի ձերբակալուած է Իրաքի մէջ [[ԱՄՆ]]-ի ուժերուն կողմէ, Ֆալլուժայի մօտ եւ բանտարկուած Ապու Ղարիպ եւ Քամփ Պուքքա կեդրոններուն մէջ Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալ Պատրի անունով&lt;ref name=&quot;ny1&quot; /&gt;, իրբեւ՝ «քաղաքային արգելափակեալ» մինչեւ Դեկտեմբեր 2004, երբ միացեալ վերաքննութիւնը ({{lang-en|Combined Review}}) եւ ազատ արձակման յանձնախումբը ({{lang-en|Release Board}}) կ'առաջարկեն անոր ազատ արձակումը:&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abughraib&quot;&gt;[https://theintercept.com/2016/08/25/u-s-military-now-says-isis-leader-was-held-in-notorious-abu-ghraib-prison/ U.S. Millitary Now Says ISIS Leader Was Held in Notorious Abu Ghraib Prison]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;detainee file&quot;&gt;[https://www.scribd.com/document/256164952/Baghdadi-Detainee-File Baghdadi Detainee File]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;free2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.globalfacts.in/isislatest-news-proof-added/ |title=Fox's Pirro: Obama set ISIS Leader Free in 2010 |accessdate=2017-09-20 |archive-date=2016-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422225456/http://www.globalfacts.in/isislatest-news-proof-added/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; Եւ ի վերջոյ, նոյն թուականին ան ազատ կ'արձակուի, իբրեւ՝ «ցած մակարդակի բանտարկեալ»:&lt;ref name=&quot;ny1&quot; /&gt;

Շարք մը թերթեր եւ պատկերասփիւռի կայաններ նշած են, թէ Ալ Պաղտատի բանտարկուած մնացած է 2005-էն 2009: Այս տեղեկութիւնները, որոնք չեն հաստատուած Ապահովական բաժանմունքին կողմէ ի յայտ եկած է Քամփ Պուքքայի նախկին հրամանատար Քոլոնել Քենեթ Քինկի հետ կատարուած հարցազրոյցի մը ժամանակ:&lt;ref name=&quot;seeuny&quot;&gt;[http://www.thedailybeast.com/isis-leader-see-you-in-new-york ISIS Leader: 'See You in New York']&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot;&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/06/11/how-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-became-the-worlds-most-powerful-jihadi-leader/?utm_term=.b32ba2392ff9 How ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi became the world’s most powerful jihadist leader]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tele&quot;&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10891700/Iraq-crisis-the-jihadist-behind-the-takeover-of-Mosul-and-how-America-let-him-go.html &quot;How ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi became the world's most powerful jihadist leader&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jameswoods&quot;&gt;[http://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/aug/06/james-woods/actor-james-woods-obama-ordered-release-islamic-st/ Actor James Woods: Obama ordered the release of Islamic State leader]&lt;/ref&gt; Ալ Պաղտատի ՏԱՀԵՇ-ի այլ ապագայ ղեկավարներու հետ բանտարկուած է Քամփ Պուքքայի մէջ:&lt;ref name=&quot;washingtonpost2&quot;&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/11/04/how-an-american-prison-helped-ignite-the-islamic-state/?utm_term=.e196e92ed87b How the Islamic State evolved in an American prison]&lt;/ref&gt;

=== Իրաքի Իսլամական Պետութեան Ղեկավար ===
[[Իրաքի Իսլամական Պետութիւն]]ը, որ նաեւ ծանօթ էր Իրաքի Ալ Քայիտա անունով, [[Ալ Քայիտա]]յի Իրաքի բաժանմունքն էր։ [[Ապու Օմար Ալ Պաղտատի]]ի մահէն ետք, [[16 Մայիս]] [[2010]]-ին նշանակուած է այդ կազմակերպութեան ղեկավարը:&lt;ref name=&quot;ISI&quot;&gt;{{cite news |last=Shadid |first=Anthony |authorlink=Anthony Shadid |url=http://atwar.blogs.nytimes.com/2010/05/16/iraqi-insurgent-group-names-new-leaders/?_php=true&amp;_type=blogs&amp;_r=0 |title=Iraqi Insurgent Group Names New Leaders |work=The New York Times |date=16 May 2010 |accessdate=13 June 2014}}&lt;/ref&gt;

իբրեւ Իրաքի իսլամական պետութեան ղեկավար, Ալ Պաղտատի պատասխանատու եղած է ահաբեկչական մեծ գործողութիւններու, ինչպէս՝ [[28 Օգոստոս]] [[2011]]-ի [[Պաղտատ]]ի Ումմ Ալ Քուրա մզկիթին մէջ տեղի ունեցած անձնասպանական պայթումը, որ պատճառ դարձած է Սուննի օրինատու Խալիլ Ալ Ֆահտաուիի մահուան:&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot; /&gt; 2011-ի Մարտ եւ Ապրիլ ամիսներուն, Իրաքի իսլամական պետութեան կողմէ Պաղտատի հարաւը տեղի ունեցած է 23 յարձակում, որոնց հրահանգը տուած է Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի:&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot; /&gt;

[[2 Մայիս]] [[2011]]-ին, Ալ Քայիտա կազմակերպութեան հիմնադիրին եւ անոր ղեկավարին՝ [[Ուսամա Պին Լատըն]]ի մահէն ետք, որ տեղի ունեցաւ [[Փաքիստան]]ի [[Ապպութապատ]] քաղաքին մէջ, Ալ Պաղտատի կատարած է յայտարարութիւն մը, որուն մէջ կը գովասանէր Պին Լատընը եւ կ'ըսէր թէ շատ ահաւոր կերպով պիտի լուծէ անոր վրէժը:&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot; /&gt; [[5 Մայիս]] [[2011]]-ին, Ալ Պաղտատի պատասխանատուութիւնը կը կրէ Պաղտատէն 100 քիլոմեթր հարաւ գտնուուղ Հիլլա քաղաքի մէջ կատարուած յարձակումին, որ պատճառած է 24 ոստիկանի մահ եւ 72 վիրաւոր:&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NCTC-calendar&quot;&gt;{{cite web |title=Abu Du'a |work=Counterterrorism 2014 Calendar |url=http://www.nctc.gov/site/profiles/dua.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412181000/http://www.nctc.gov/site/profiles/dua.html |dead-url=yes |archive-date=12 April 2012 |publisher=The [[National Counterterrorism Center]] |accessdate=15 July 2014}}&lt;/ref&gt;

[[15 Օգոստոս]] [[2011]]-ին, [[Իրաքի Իսլամական Պետութիւն|Իրաքի Իսլամական Պետութեան]] անձնասպանական գործողութիւնները Մուսուլի մէջ պատճառեցին 70 զոհ:&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot; /&gt; Կարճ ժամանակ ետք, իբրեւ Պին Լատընի մահուան փոխհատուցում, կազմակերպութիւնը խոստացած է Իրաքի տարբեր շրջաններու մէջ տարբեր ձեւերով 100 յարձակում կատարել, ինչպէս՝ ասպատակութեամբ, անձնասպանական գործողութիւններով, ճամբու եզերքի ռումբերով եւ փոքր բանակներով:&lt;ref name=&quot;terrorist2&quot; /&gt;

[[22 Դեկտեմբեր]] [[2011]]-ին, ականուած ինքնաշարժներով եւ պայթուցիկ գործիքներով յարձակումներ կատարուած են Պաղտատի տարբեր թաղամասերուն մէջ, պատճառելով նուազագոյն 63 զոհ եւ 180 վիրաւոր: Այս մէկը կատարուեցաւ [[ԱՄՆ]]-ի զինուորներու նահանջէն քանի մը օր ետք:&lt;ref name=&quot;longwar-22dec&quot;&gt;{{cite news |author=Roggio, Bill |authorlink=Bill Roggio |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/al_qaida_in_iraq_cla_1.php |title=Al Qaida in Iraq claims Baghdad suicide attack, bombings |work=[[The Long War Journal]] |publisher=Public Multimedia Incorporated (PMI) |date=27 December 2011 |accessdate=29 December 2011 }}{{dead link|date=February 2017 }} ([https://web.archive.org/web/20170517004156/http://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/al_qaeda_in_iraq_cla_1.php webcitation])&lt;/ref&gt; [[26 Դեկտեմբեր]]ին, Իրաքի իսլամական պետութիւնը համացանցի ժիհատական ֆորումներու վրայ հրատարակած է խօսք մը, որ կը հաստատէ կատարուած գործողութիւնները եւ Պաղտատի յարձակման թիրախները ճշգրտօրէն ուսումնասիրուած էր եւ գործողութիւնները բաժնուած էին թիրախներու ապահովական կեդրոններու, զինուորական պահակներու եւ Ալ Տաժժալ բանակի հաւաքուելու վայրերուն մէջ, այս մէկը վերագրելով Մուքթատա Ալ Սատրի Մահտի բանակին:&lt;ref name=&quot;longwar-22dec&quot; /&gt;

[[2 Դեկտեմբեր]] [[2012]]-ին, իրաքցի պաշտօնեաներ ըսած են, որ անոնք Պաղտատի մէջ ձերբակալած են Ալ Պաղտատին, 2 ամիս անդադար գործողութիւններէ ետք: Անոնք նաեւ ըսած են, թէ ձեռք բերած են ցուցակ մը, որ կ'ընդգրկէ Ալ Քայիտայի այլ գործակալներուն անունները եւ իրենց գտնուած վայրերը:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/12/201212214201962755.html|title=Iraq's 'al-Qaida chief' arrested |publisher=Al Jazeera|date=2 December 2012|accessdate=2 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tawfeeq|first=Mohammed|url=http://edition.cnn.com/2012/12/02/world/meast/iraq-al-qaida-arrest/|title=High-ranking al Qaida in Iraq figure arrested, officials say|publisher=CNN|date=3 December 2012|accessdate=20 July 2014}}{{dead link|date=February 2017}}&lt;/ref&gt; Բայց այս մէկը հերքուած է Իրաքի իսլամական պետութեան կողմէ:&lt;ref name=&quot;longwar-07dec&quot;&gt;{{cite news |author=Roggio, Bill |title=Islamic State of Iraq denies its emir captured |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2012/12/islamic_state_of_ira_2.php |accessdate=7 December 2012  |newspaper=The Long War Journal |publisher=Public Multimedia Incorporated (PMI) |date=7 December 2012}}&lt;/ref&gt; [[7 Դեկտեմբեր]] [[2012]]-ին, Ալ Ժազիրայի հետ հարցազրոյցի ժամանակ, Իրաքի ներքին գործոց նախարարը ըսած է, թէ բանտարկուողը Ալ Պաղտատին չէր, այլ՝ հատուածի մը հրամանատարը, որ ձերբակալուած է Պաղտատի հիւսիսէն դէպի Թաժի տանող շրջանէն:&lt;ref&gt;{{cite news |last=Arraf |first=Jane |authorlink=Jane Arraf |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/12/2012127123914466937.html |title=Detained man is not al-Qaida in Iraq leader |publisher=Al Jazeera|date=7 December 2012 |accessdate=20 July 2014}}&lt;/ref&gt;

== Իրաքի եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութեան Ղեկավար ==
=== Դէպի Սուրիա ընդարձակում եւ Ալ Քայիտայէն բաժանում ===
Ալ Պաղտատի մնաց Իրաքի իսլամական պետութեան ղեկավարը մինչեւ իր պաշտօնական ընդարձակումը դէպի Սուրիա՝ 2013, երբ, [[8 Ապրիլ]] [[2013]]-ին խօսքի մը մէջ կը յայտարարէ Իրաքի եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութեան կազմութիւնը՝ արաբերէն թարգմանուած որպէս Իրաքի եւ Սուրիոյ Իսլամական Պետութիւն կամ ՏԱՀԵՇ:&lt;ref name=&quot;memri&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/7119.htm |title=ISI Confirms That Jabhat Al-Nusra Is Its Extension in Syria, Declares 'Islamic State of Iraq And Al-Sham' As New Name of Merged Group |publisher=[[MEMRI]] |date=8 April 2013 |accessdate=16 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006085808/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/7119.htm |archivedate=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt;

Կազմակերպութեան կազմութեան ժամանակ, Ալ Պաղտատի ըսած է, թէ Սուրիոյ պատերազմի ժիհատական խումբերէն Ժապհաթ Ալ Նուսրա Սուրիոյ մէջ ընդարձակումն է Իրաքի իսլամական պետութեան եւ ՏԱՀԵՇի իշխանութեան տակ պիտի ըլլայ:&lt;ref name=&quot;memri&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jihadology.net/category/islamic-state-of-iraq-and-al-sham/ |title=Category Archives: Islamic State of Iraq and al-Shām|publisher=Jihadology|accessdate=8 December 2013}}&lt;/ref&gt; Ժապհաթ Ալ Նուսրայի ղեկավար Ապու Մուհամետ Ալ Ժուլանի վիճած է այս հարցին շուրջ: Ուստի, Ալ Քայիտա էմիր Այման Ալ Զաուահիրի կատարեց յայտարարութիւն մը, ըստ որուն ՏԱՀԷՇ պէտք է վերանար եւ Ալ Պաղտատի իր գործունէութիւնը շարունակէ միայն Իրաքի մէջ:&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mroue |first=Bassem |title=Syria And Iraq Al Qaeda Merger Annulment Announced By Ayman Al Zawahri |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/10/syria-iraq-al-qaeda-merger-annulment_n_3415138.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611193925/http://www.huffingtonpost.com/2013/06/10/syria-iraq-al-qaeda-merger-annulment_n_3415138.html |archivedate=11 June 2013 |accessdate=13 July 2014 |work=The Huffington Post |date=11 June 2013}}&lt;/ref&gt; Սակայն, Ալ Պաղտատի անտեսեց Ալ Զաուահիրիի իշխանութիւնն ու իրեն ենթակայ դարձուց Ժապհաթ Ալ Նուսրայի օտար կռուողներուն 80 առ հարիւրը:&lt;ref&gt;{{cite news |last=Abdul-Ahad |first=Ghaith |authorlink=Ghaith Abdul-Ahad |title=Syria's al-Nusra Front – ruthless, organised and taking control |url=https://www.theguardian.com/world/2013/jul/10/syria-al-nusra-front-jihadi|accessdate=8 December 2013 |work=The Guardian |date=10 July 2013}}&lt;/ref&gt; Յունուար 2014-ին, ՏԱՀԵՇ սուրիական Ռաքքա քաղաքէն վտարեց Ժապհաթ Ալ Նուսրան եւ նոյն ամսուան ընթացքին այս երկու կազմակերպութիւններուն միջեւ Տէր Զօրի կռիւները պատճառ դարձան հարիւրաւոր կռուողներու մահուան եւ տասը հազարաւոր քաղաքացիներու տեղահանութեան:&lt;ref name=NusraClash&gt;{{cite news |last=Holmes |first=Oliver |title=This disowned Al Qaeda branch is killing more Al Qaeda fighters in Syria than anyone else |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/syria/140512/disowned-al-qaeda-isil-killing-al-qaeda-fighters-syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513034547/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/syria/140512/disowned-al-qaeda-isil-killing-al-qaeda-fighters-syria |dead-url=yes |archive-date=13 May 2014 |accessdate=13 June 2014 |publisher=Thomson Reuters [[GlobalPost]] |date=12 May 2014}}&lt;/ref&gt; Փետրուար 2014-ին, Ալ Քայիտա իր յարաբերութիւնները խզեց ՏԱՀԵՇ-ի հետ:&lt;ref name=AlQaedaTiesEnd&gt;{{cite news |last=Sly |first=Liz |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html |title=Al-Qaeda disavows any ties with radical Islamist ISIS group in Syria, Iraq |work=The Washington Post |date=3 February 2014 |accessdate=14 June 2014}}&lt;/ref&gt;

Կարգ մը արեւելեան աղբիւրներու համաձայն, Ալ Պաղտատի եւ ՏԱՀԵՇ գաղտնի նիւթական օժանդակութիւններ ստացած են [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] եւ [[Քաթար]]ի քաղաքացիներէն եւ զինուորագրած են նոր կռուողներ՝ մասնաւորապէս Սէուտական Արաբիայէն:&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Aymenn Jawad Al-Tamimi|title=Bay'ah to Baghdadi: Foreign Support for Sheikh Abu Bakr al-Baghdadi and the Islamic State of Iraq and ash-Sham|url=http://www.meforum.org/3593/sheikh-abu-bakr-al-baghdadi|accessdate=6 July 2014|publisher=[[Middle East Forum]]|date=22 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hauslohner |first=Abigail |title=Jihadist Expansion in Iraq puts Persian Gulf states in a tight spot |url=https://www.washingtonpost.com/world/jihadist-expansion-in-iraq-puts-persian-gulf-states-in-a-tight-spot/2014/06/13/e52e90ac-f317-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |accessdate=6 July 2014 |work=The Washington Post |date=13 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Keating |first=Joshua |authorlink=Joshua Keating |title=Why the Iraq Mess Is So Awkward for Saudi Arabia |url=http://www.slate.com/blogs/the_world_/2014/06/16/the_saudis_helped_create_a_monster_they_can_t_control_in_iraq.html |accessdate=6 July 2014 |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=16 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=ISIL targets Saudi Arabia in recruitment drive|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-targets-saudi-arabia-in-recruitment-drive|accessdate=6 July 2014|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=16 June 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Խալիֆայութեան Հռչակում ===
[[29 Յունիս]] [[2014]]-ին, ՏԱՀԵՇ յայտարարեց համաշխարհային խալիֆայութեան հռչակումը: Ալ Պաղտատի, որ դարձաւ անոր խալիֆան՝ «խալիֆ Իպրահիմ» անունով եւ ՏԱՀԵՇ իր անունը փոխեց [[Իսլամական Պետութիւն|Իսլամական Պետութեան]]:&lt;ref name=&quot;Ibrahim&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html|title=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as &quot;Islamic State&quot;|date=29 June 2014|accessdate=29 June 2014|publisher=SITE Institute|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;new name&quot;&gt;{{cite news |last=Withnall |first=Adam |title=Iraq crisis: Isis changes name and declares its territories a new Islamic state with 'restoration of caliphate' in Middle East |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html|date=30 June 2014|website=The Independent|accessdate=30 June 2014}}&lt;/ref&gt; Այս շարժումներու վաւերականութեան շուրջ բազմաթիւ քննարկումներ կատարուած են, յատկապէս՝ իսլամական աշխարհին մէջ:

Խալիֆայութեան հռչակումը խստօրէն քննադատուած է [[Միջին Արեւելք]]ի կառավարութիւններու, այլ ժիհատական խումբերու&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/news/theyre-delusional-rivals-ridicule-isis-declaration-of-islamic-state |title='They're delusional': Rivals ridicule ISIS declaration of Islamic state |publisher=CBS News |date= 30 June 2014 |accessdate=4 July 2014}}&lt;/ref&gt; եւ [[Սուննի]] [[Իսլամութիւն|իսլամ]] աստուածաբաններու եւ պատմագէտներու կողմէ: [[Քաթար]]ի մէջ գործող պատկերասփիւռի կայանի հաղորդավար եւ աստուածաբան Եուսուֆ Ալ Քարատաուի ըսած է. «Իսլամական պետութեան հռչակումը ոչնչութիւն է շարիա օրէնքին եւ վտանգաւոր հետեւանք ունի [[Իրաք]]ի սուննիներուն եւ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] պատերազմին»՝ աւելցնելով, որ «խալիֆ» անունը կրնայ աւելնալ ամբողջ իսլամ պետութեան կողմէ եւ ոչ թէ խումբի մը:&lt;ref name=&quot;Caliph address&quot;&gt;{{cite news |last=Strange|first=Hannah|title=Islamic State leader Abu Bakr al-Baghdadi addresses Muslims in Mosul|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10948480/Islamic-State-leader-Abu-Bakr-al-Baghdadi-addresses-Muslims-in-Mosul.html|accessdate=6 July 2014|work=The Telegraph|date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt;

իբրեւեւ խալիֆ, Ալ Պաղտատի պէտք է հետեւի Սուննայի կանոններուն, որոնք դրուած եւ արձանագրուած են «սահիհ հատիթ»-ի մէջ։ Ըստ մշակոյթին, եթէ խալիֆ մը որեւէ ժամանակ այս օրէնքներուն չհետեւի, ապա ան պէտք է հրաժարի իր պաշտօնէն եւ հասարակութիւնը խալիֆայութենէն կ'ընտրէ նոր խալիֆ մը, որ ամէնէն հաւատացեալ եւ հոգեւորական անձը կ'ըլլայ:&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ahmet |last=Şeyhun |title=Islamist Thinkers in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic |location=Leiden |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28090-8 |page=141 }}&lt;/ref&gt; Ալ Պաղտատիի խալիֆի կարգավիճակը բաղդատուած է հարցականի տակ առնուած այլ խալիֆայութիւններու հետ, իր խալիֆայութեան ժխտումի պատճառով:&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-first=M. |editor1-last=Lombardi |editor2-first=E. |editor2-last=Ragab |editor3-first=V. |editor3-last=Chin |title=Countering Radicalisation and Violent Extremism Among Youth to Prevent Terrorism |location=Amsterdam |publisher=IOS Press |year=2014 |isbn=978-1-61499-469-5 |pages= }}{{page needed|date=June 2016}}&lt;/ref&gt;

Ձայնային նամակի մը մէջ, Ալ Պաղտատի յայտարարած է թէ ՏԱՀԵՇ պիտի արշաւէ դէպի «[[Հռոմ]]», այսինքն՝ արեւմուտք, որպէսզի [[Միջին Արեւելք]]էն [[Եւրոպա]] տարածուող Իսլամական պետութիւն մը հիմնէ: Ան ըսած է, որ այս շարժումին պիտի գրաւէ Հռոմն ու [[Սպանիա]]ն&lt;ref name=&quot;ISIS Head Abu Bakr al-Baghdadi Warns 'We Will Conquer Rome'&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ISWDabiq&quot;&gt;{{cite web|title=Dabiq: The Strategic Messaging of the Islamic State|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dabiq%20Backgrounder_Harleen%20Final.pdf|publisher=[[Institute for the Study of War]]|date=15 August 2014|accessdate=18 August 2014|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819085856/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dabiq%20Backgrounder_Harleen%20Final.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; եւ ամբողջ աշխարհի իսլամներուն ստիպած է, որ գաղթեն դէպի նոր իսլամական պետութիւն:&lt;ref name=&quot;ISIS Head Abu Bakr al-Baghdadi Warns 'We Will Conquer Rome'&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/07/02/rome-conquer-islam_n_5550646.html|title=ISIS Head Abu Bakr al-Baghdadi Warns 'We Will Conquer Rome'|publisher=The Huffington Post|date=2 July 2014|accessdate=3 July 2014|author=Elgot, Jessica}}&lt;/ref&gt;

[[8 Յուլիս]] [[2014]]-ին, ՏԱՀԵՇ համացանցի վրայ հրատարակեց Տապիք պարբերաթերթը: Կ'երեւի, թէ այս վերնագիրը ընտրուած է Մալահիմի կամ վերջին ժամանակներուն իսլամական տարբերակին հետ յետնաբանական կապերուն պատճառով:&lt;ref name=&quot;masa-dabiq&quot;&gt;{{cite web |date=8 July 2014|title=The Islamic State Releases ''Dabiq'' Magazine|url=http://cdn2.hubspot.net/hub/91068/file-1217720489-pdf/docs/msa_update_the_islamic_state_releases_dabiq_magazine_07.08.14.pdf|publisher=MSA Worldview|accessdate=23 September 2014}}&lt;/ref&gt;

Հոկտեմբեր 2014-ին, ըստ տեղեկագրութեան մը, վիրաւորուելէ ետք Ալ Պաղտատի ձգած է ՏԱՀԵՇ-ի մայրաքաղաք Ռաքքան՝ հակառակորդ ուժերու անդադար ռմբակոծումներուն պատճառով եւ հաստատուած է Իրաքի Մոսուլ քաղաքին մէջ, որ այդ ժամանակ ՏԱՀԵՇ-ի ենթակայ մեծագոյն քաղաքն էր:&lt;ref&gt;{{cite news |title='Injured' ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi Flees Syria to Escape From US Airstrikes|url=http://www.ibtimes.co.in/injured-isis-leader-flees-syria-abu-bakr-al-baghdadi-arrives-mosul-after-escaping-us-airstrikes-610361|accessdate=19 October 2014|work=International Business Times|date=1 October 2014}}&lt;/ref&gt;

[[5 Նոյեմբեր]] [[2014]]-ին, Ալ Պաղտատի Ալ Քայիտայի էմիր Այման Ալ Զաուահիրիի ուղարկած է նամակ մը, որուն մէջ կ'առաջարկէ անոր հնազանդութիւն խալիֆայութեան՝ ՏԱՀԵՇ-ի մէջ պաշտօնի մը համար: Այս լուրը հաղորդուած է [[Թալիպան]]ի տեղեկատուութեան բարձրաստիճան պաշտօնեաներէն մէկուն: Ալ Զաուահիրի պատասխան չէ տուած եւ իր երախտագիտութիւնը յայտնած է Մուլլահ Օմարի:&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Yousafzai|first1=Sami|last2=Seibert|first2=Sam|title=ISIS vs. the Taliban: The Battle for Hearts and Minds|url=http://www.vocativ.com/world/afghanistan-world/isis-vs-taliban/|accessdate=11 December 2014|publisher=Vocativ|date=5 November 2014|archive-date=19 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219232802/http://www.vocativ.com/world/afghanistan-world/isis-vs-taliban/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[7 Նոյեմբեր]] [[2014]]-ին, չհաստատուած տեղեկագրութիւններ հաղորդած են, թէ Պաղտատի սպաննուած է Մուսուլի մէջ, օդային հարուածէ մը,&lt;ref name=&quot;SkyNews1&quot;&gt;{{cite news|title=Two IS leaders killed in airstrikes|url=http://news.sky.com/story/1369694/two-is-leaders-killed-by-airstrikes-reports| date=5 July 2014|accessdate=8 November 2014|publisher=Sky News}}&lt;/ref&gt; այլ տեղեկութիւններ ալ ըսած են, թէ ան վիրաւորուած է:&lt;ref&gt;{{cite news|title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi wounded in U.S. airstrike, Iraq officials say|url=http://www.cbc.ca/news/world/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-wounded-in-u-s-airstrike-iraq-officials-say-1.2829360|accessdate=9 November 2014|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=9 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;video of al-Bagdadi injured&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/video-isis-leader-baghdadi-injured-mosul-aired-balad-tv/|title=Video of ISIS leader Baghdadi injured in Mosul aired by Balad TV|author=Abdelhak Mamoun|work=Iraqnews.com}}&lt;/ref&gt;

[[20 Յունուար]] [[2015]]-ին, Սուրիական մարդկային իրաւունքներու դիտարանը տեղեկացուց, որ Ալ Պաղտատի օդային հարուածէ մը վիրաւորուած է Ալ Քայիմի մէջ, որ ՏԱՀԵՇ-ի տիրապետութեան տակ գտնուող իրաքեան սահմանին վրայ կը գտնուէր: Այս պատճառով, ան կը քաշուի [[Սուրիա]]:&lt;ref name=&quot;ISIL leader wounded in airstrike&quot;&gt;{{cite web|url=http://syriahr.com/en/2015/01/iraq-isis-leader-baghdadi-injured-stays-in-syria/ |title=Iraq: ISIS leader Baghdadi injured, stays in Syria |author=Master |work=Syrian Observatory For Human Rights |accessdate=14 February 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215064713/http://syriahr.com/en/2015/01/iraq-isis-leader-baghdadi-injured-stays-in-syria/ |archivedate=15 February 2015 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;

[[8 Փետրուար]] [[2015]]-ին, երբ [[Յորդանան]] արձակած է 56 օդային սարքեր, որոնք 5-էն 7 Փետրուար երկարող ժամանակաշրջանին պատճառած են 7.000 զինեալներու մահ, ըսուած է, թէ Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի [[Պաղտատ]]էն [[Մուսուլ]] փախած է, վախնալով իր կեանքին համար:&lt;ref name=&quot;al-Bagdadi on the run&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.news.com.au/world/jordan-will-not-hesitate-to-kill-isis-leader/story-fndir2ev-1227214017631 |title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi scared for life |work=NewsComAu |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422124524/http://www.news.com.au/world/jordan-will-not-hesitate-to-kill-isis-leader/story-fndir2ev-1227214017631 |archivedate=22 April 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;continuous bombardment&quot;&gt;[http://www.basnews.com:80/en/news/2015/02/08/heavy-bombardment-of-mosul-related-to-baghdadis-presence-in-the-city Heavy Bombardment of Mosul Related to Baghdadi's Presence in the City]{{dead link|date=April 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; Սակայն, երբ [[Փաշմերկա]]յի աղբիւր մը [[ԱՄՆ]]-ի յարձակողներուն յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատի Մուսուլի մէջ է, ԱՄՆ-ի յարձակողները 2 ժամ անդադար ռմբակոծած են այն վայրերը, ուր ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարներ կը գտնուէին:&lt;ref name=&quot;continuous bombardment&quot; /&gt;

[[14 Օգոստոս]] [[2015]]-ին, հաղորդուած է թէ Ալ Պաղտատի ամերիկացի պատանդ Քայլա Միուլըրը յայտարարած է իր «կինը» եւ՝ անդադար զայն բռնաբարած:&lt;ref name=&quot;AbcNews2015-08-14&quot;&gt;{{cite news | url = http://abcnews.go.com/International/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-sexually-abused/story?id=33085923 | title= ISIS Leader Abu Bakr Al-Baghdadi Sexually Abused American Hostage Kayla Mueller, Officials Say | publisher= [[ABC News]] | author = James Gordon Meek| date = 14 August 2015| page  = | location = Washington, D.C. | accessdate = 14 August 2015 | quote = The information about al-Baghdadi's extraordinary direct role in the captivity and physical abuse of Kayla Mueller was drawn from, among many sources, the U.S. debriefings of at least two Yazidi teenage girls, ages 16 and 18, held as sex slaves in the Sayyaf compound as well as from the interrogation of Abu Sayyaf's wife Umm Sayyaf, who was captured in the U.S. raid, the officials told ABC News.}}&lt;/ref&gt; ՏԱՀԵՇ-ի ընկերային էջերէն մէկէն ի յայտ եկաւ թէ Միուլըր սպաննուած է Փետրուար 2015-ին՝ ՏԱՀԵՇ-ի հակառակորդ խումբերէն մէկուն արձակած օդային հարուածէ մը. սակայն, այլ աղբիւրներըկը հաղորդեն, թէ Միուլըր ՏԱՀԵՇ-ի կողմէ սպաննուած է:&lt;ref name=&quot;kayla&quot; /&gt;

=== Աղանդաւորութիւն եւ Աստուածապետութիւն ===
Կ'ըսուի, թէ Ալ Պաղտատի իր անունը առած է [[Իսլամութիւն|իսլամական]] առաջին խալիֆէն՝ Ապու Պաքրէն, որ առաջնորդած է «Ճիշդ ուղեւորները» կամ արաբերէնով՝ «Ռաշիտուն»-ը: Ըստ [[Սուննի]] իսլամական մշակոյթին, Ապու Պաքր կը փոխարինէր [[Մուհամետ Մարգարէ]]ն, երբ ան անհանգստանար:&lt;ref name=&quot;sunni&quot; /&gt; Պատմագէտներ «Ռաշիտուն» կը կոչեն նաեւ [[Սիֆֆինի Պատերազմ]]ի ժամանակ [[Սուննի]] եւ [[Շիա]] իսլամականներու առաջին բախումին: բազմաթիւ հրատարակիչներ կապ մը գտած են այդ հին դէպքերուն եւ այսօրուան Ալ Պաղտատիի սալաֆիութեան եւ խալիֆայութեան:&lt;ref&gt;James L. Gelvin, ''The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know'', 2015, p. 138.&lt;/ref&gt; aims under al-Baghdadi's rule.&lt;ref&gt;Jay Sekulow, ''Rise of ISIS: A Threat We Can't Ignore'', 2014, p. 38&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Larbi Sadiki, ''Routledge Handbook of the Arab Spring'', 2014, p. 153.&lt;/ref&gt;

ՏԱՀԵՇ-ի կայուն իշխանութեան, աստուածապետութեամբ զբաղող կղերականներու թիւի աճման&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Buck|first1=Christopher|title=God &amp; Apple Pie: Religious Myths and Visions of America|date=|page=244}}&lt;/ref&gt; եւ խումբին Քուրանի մէջ գրուածի կառավարման օրինաձեւին պատճառով՝&lt;ref&gt;Michael Weiss, Hassan Hassan, ''ISIS: Inside the Army of Terror'', 2015{{page needed|date=June 2015}}&lt;/ref&gt; կարգ մը վերլուծաբաններ Ալ Պաղտատին յայտարարած են աստուածապետ, իսկ ՏԱՀԵՇ-ը՝ աստուածապետութիւն: Դարաւոր կեդրոններու աղեհանութիւնը, խիստ «շարիա» օրէնքներու հաստատումը եւ խումբին իշխանութեան տակ գտնուող շրջաններու խալիֆայութեան եւ սուննիացութիւնը կը հաստատեն ապակրօնականութեան բացակայութիւնը:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Atwan|first1=Abdel|title=Islamic State: The Digital Caliphate|url=https://archive.org/details/islamicstatedigi0000atwa|date=2015}}&lt;/ref&gt; Յուլիս 2015-ին՝ ջարդերու եւ մահապատիժներու տեսերիզներու տարածումը արգիլելէ ետք, լրագրող մը Ալ Պաղտատին նկարագրած է լաւ եւ բարի կողմ ցոյց տուող:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jpost.com/Middle-East/ISIS-Threat/A-kinder-and-gentler-ISIS-Baghdadi-reportedly-bans-gruesome-beheading-scenes-409449|title=A kinder and gentler ISIS? Baghdadi reportedly bans gruesome beheading scenes|work=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== Հաղորդակցութիւններ ===
==== Տեսերիզով եւ ձայնային հաղորդակցութիւններ ====
===== Հանրութեան ներկայացուած առաջին արձանագրութիւնը՝ 4 Յուլիս 2014-ին =====
[[5 Յուլիս]] [[2014]]-ին, [[Ռամատան]]ի ուրբաթօրեայ աղօթքի մը ժամանակ կատարուած տեսերիզ մը&lt;ref&gt;Ely Brown – [http://abcnews.go.com/International/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi/story?id=43198528 ''What to Know About ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi''] [[abc news]] 3 November 2016 Retrieved 4 February 2017&lt;/ref&gt;՝ «ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավար Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայանայ» վերնագիրով տեղադրուած է [[Եութիուպ]]ի վրայ. անոր տեւողութիւնն էր 22 վայրկեան եւ 3 երկվայրկեան: Տեսերիզին մէջ Ամիր Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի ամպիոնի մը վրայ կեցած արաբերէնով կը խօսի՝ առանց անգլերէն թարգմանութեամբ: [[31 Յունուար]] [[2017]]-ին, արդէն անիկա դիտուած էր 48.000 անգամ,&lt;ref&gt;Ibrahim Awad Ibrahim al-Badri (Abu-Bakr al-Baghdadi) – [https://www.youtube.com/watch?v=SYzPOHcyfPY Ye Thurein Min video] [[YouTube]] Retrieved 31 January 2017&lt;/ref&gt; իսկ [[27 Մայիս]] [[2017]]-ին՝ 52.106 անգամ:&lt;ref&gt;Ibrahim Awad Ibrahim al-Badri (Abu-Bakr al-Baghdadi) - [https://www.youtube.com/watch?v=SYzPOHcyfPY Ye Thurein Min video] 27 May 2017&lt;/ref&gt;

Տեսերիզին մէջ Ամիր Ալ Պաղտատի [[Իրաք]]ի հիւսիսը գտնուող [[Մուսուլ]] քաղաքի Ալ Նուրի մզկիթին մէջ ճառ կու տար: Իրաքի կառավարութեան ներկայացուցիչ մը հերքած է տեսերիզին մէջ գտնուող անձին Ալ Պաղտատին ըլլալը՝ զայն «թխոց» կոչելով:&lt;ref name=&quot;Caliph address&quot;/&gt; Սակայն, «Պի.Պի.Սի.» եւ «Ասոշիէյթըտ փրես»՝ Իրաքի պաշտօնեաներու խօսքերուն ընդմէջէն ըսած են, թէ տեսերիզին մէջ երեւցող անձը Ալ Պաղտատին է:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28178272|title=Isis video 'shows al-Baghdadi alive' after death rumours|publisher=BBC News|date=5 July 2014|accessdate=6 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lucas|first1=Ryan|last2=Hadid|first2=Diaa|url=http://bigstory.ap.org/article/sunni-extremists-destroy-holy-sites-iraq|title=Video purportedly shows extremist leader in Iraq|agency=Associated Press|date=5 July 2014|accessdate=6 July 2014|archive-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710013856/http://bigstory.ap.org/article/sunni-extremists-destroy-holy-sites-iraq|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Տեսերիզին մէջ Ալ Պաղտատի ինքզինք իսլամներու պետը կը հռչակէ եւ ամբողջ աշխարհի իսլամները կը հրաւիրէ իրեն զօրավիգ ըլլալու:&lt;ref name=&quot;WorldLeader&quot;&gt;{{cite news|title=ISIS leader calls for global Muslim obedience|url=http://www.middleeaststar.com/index.php/sid/223540031/scat/940f2bfd509e743b/ht/ISIS-leader-calls-for-global-Muslim-obedience|date=5 July 2014|accessdate=7 July 2014|work=Middle East Star|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201922/http://www.middleeaststar.com/index.php/sid/223540031/scat/940f2bfd509e743b/ht/ISIS-leader-calls-for-global-Muslim-obedience|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

===== 13 Նոյեմբեր 2014 =====
ՏԱՀԵՇ հրապարակեց ձայնային արձանագրութիւն մը, ուր խօսած է Ալ Պաղտատի: 17 վայրկեան տեւողութեամբ ընկերային ցանցերու վրայ տեղադրուած արձանագրութեան մէջ, խօսողը կ'ըսէ, թէ ՏԱՀԵՇ-ի կռուողները կռիւը պիտի չդադրեցնեն՝ նոյնիսկ եթէ մէկ զինուոր մնայ: Խօսողը Իսլամական պետութեան քաջալերողներուն ստիպած է «ժիհատի հրաբուխները ժայթքել» աշխարհի բոլոր կողմերը: Ան ըսած է, թէ յարձակումներ տեղի պիտի ունենան [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] մէջ, սէուտցի ղեկավարները նկարագրած է որպէս «օձերու պետ» եւ ըսած է թէ [[ԱՄՆ]]-ի կողմէ զինուորական շարժումը [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Իրաք]]ի մէջ ձախողած են: Ան նաեւ ըսած է, որ ՏԱՀԵՇ պիտի շարունակէ առաջ երթալ, «պիտի կտրէ» [[Յորդանան]]ի եւ [[Լիբանան]]ի սահմանները եւ «պիտի ազատագրէ [[Պաղեստին]]ը»:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-30041257|title=Islamic State: 'Baghdadi message' issued by jihadists|accessdate=13 November 2014|publisher=BBC News|date=13 November 2014}}&lt;/ref&gt; 2014-ին, Ալ Պաղտատի նաեւ ըսած է, թէ իսլամական ժիհատականները երբեք պիտի չվարանին [[Իսրայէլ]]ը ջնջելու՝ անոր [[ԱՄՆ]]-ի աջակցութիւնը վայելելուն պատճառով:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ciis.org.cn/english/2014-11/14/content_7369551.htm|title=The Rise of ISIS: Impacts and Future|publisher=[[China Institute of International Studies]]|first=Dong|last=Manyuan|accessdate=2017-09-21|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129044826/http://www.ciis.org.cn/english/2014-11/14/content_7369551.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

===== 14 Մայիս 2015 =====
[[14 Մայիս]] [[2015]]-ին, ՏԱՀԵՇ տեղադրած է ձայնային նամակ մը, որ ըստ իրենց Ալ Պաղտատիի կողմէ է: Արձանագրութեան մէջ Ալ Պաղտատի կը ստիպէ [[Իսլամութիւն|իսլամներուն]], որ գաղթեն դէպի Իսլամական պետութիւն եւ [[Իրաք]]ի ու [[Սուրիա|Սուրիոյ]] կռիւին միանան: Ան նաեւ դատապարտած է [[Եմէն]]ի մէջ սէուտցիներու պատատումը եւ ըսած է, թէ այս խնդիրը պիտի մղէ սէուտական թագաւորական ընտանիքին անկման: Ան նաեւ յայտնած է, թէ [[իսլամութիւն]]ը երբեք խաղաղութեան կրօնք չէ, այլ ատիկա «կռիւի կրօնք է»: Պաշտօնական քննարկում մը կատարուած է, որ այս խօսքը փաստած է, որ Ալ Պաղտատի մնացած է իշխանութեան գլուխը կամ ազդեցութիւն բանեցուցած է ՏԱՀԵՇ-ի վրայ:&lt;ref&gt;{{cite news |title=IS releases 'al-Baghdadi message' |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-32744070 |work=BBC News |date=14 May 2015 |accessdate=14 May 2015}}&lt;/ref&gt; Assessment was made that this statement proved that al-Baghdadi remained in control or influencing ISIS.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ingram |first=Philip |url=http://www.securitynewsdesk.com/al-baghdadi-releases-rare-message/ |title=Al Baghdadi releases rare message |date=15 May 2015 |accessdate=30 June 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150525213846/http://www.securitynewsdesk.com/al-baghdadi-releases-rare-message/ |archivedate=25 May 2015 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===== 26 Դեկտեմբեր 2015 =====
Այս թուականին, հրապարակուած է մօտաւորապէս 23 վայրկեան տեւողութեամբ ձայնային արձանագրութիւն մը, որ կը ներառէ [[խաչակիր]]ներու եւ [[Հրեայ|հրեաներու]] մասին մեկնաբանութիւններ,&lt;ref&gt;Howell, Kellan – [http://www.washingtontimes.com/news/2015/dec/26/abu-bakr-al-baghdadi-isis-leader-threatens-west-is/ ISIS leader threatens West, Israel in first statement in seven months] [[Washington Times]] 26 December 2015 Retrieved 6 February 2017&lt;/ref&gt; որոնք այս վերջին երկուքէն կը վերաբերէր հրեայ անձերու:&lt;ref&gt;[[Aish HaTorah|aish]] – [http://www.aish.com/ homepage] Retrieved 6 February 2017&lt;/ref&gt;

===== 2 Նոյեմբեր 2016 =====
Այս թուականին հրապարակուած է ձայնային արձանագրութիւն մը, որուն մէջ կ'ըսուի, թէ ՏԱՀԵՇ պէտք ունի [[Մուսուլ]]ի մէջ իր ուժերը պահպանելու&lt;ref&gt;Ananya Roy – [http://www.ibtimes.co.uk/isis-chief-abu-bakr-al-baghdadi-still-alive-isolated-pentagon-says-1598760 Isis chief Abu Bakr al-Baghdadi still alive but isolated, Pentagon says] ''[[International Business Times]]'' 31 December 2016 Retrieved 3 February 2017&lt;/ref&gt; եւ թէ իսլամական պետութեան ուժերը պէտք է կռուին [[շիա]]ներուն եւ [[ալաուի]]ներուն դէմ, որպէսզի [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] դէմ կռուելու եւ որպէսզի անհատներ նահատակուին [[Լիպիա|Լիպիոյ]] մէջ։ Հաղորդագրութիւնը կը պարունակէ պարսիկ Սալմանէն խօսք մը, որ կ'ըսէ, թէ «ցերեկ մը եւ գիշեր մը [[Իսլամութիւն|իսլամութեան]] համար կռուիլը աւելի պատուաւոր է քան մէկ ամիս պահեցողութիւն կատարելը»:&lt;ref&gt;Graeme Wood – [https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/11/caliph-baghdadi-mosul-isis-iraq-syria/506567/ ''The ‘Caliph’ Speaks'' As ISIS faces defeat in Mosul, its leader breaks a long silence to urge a fight to the death] [[The Atlantic]] Retrieved 3 February 2017&lt;/ref&gt;

===== 28 Սեպտեմբեր 2017 =====
Այս թուականին, ՏԱՀԵՇ զինեալ խմբաւորումը իր Ալ Ֆուրքան լրատու աղբիւրի կայքին վրայ հրապարակած է 46 վայրկեան տեւողութեամբ ձայներիզ մը, որուն մէջ կը խօսի Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի: Ձայնագրութեան թուականը յայտնի չէ, բայց Ալ Պաղտատի անդրադարձած է [[Հիւսիսային Քորէա]]յի սպառնացումը [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Ճափոն]]ի:&lt;ref&gt;[https://www.lbcgroup.tv/news/d/regional/337771/islamic-state-releases-audio-of-leader-al-baghdadi/en Islamic State releases audio of leader Al-Baghdadi, date unclear]&lt;/ref&gt;

Ձայներիզին մէջ ան նաեւ անդրադարձած է մօտաւորապէս մէկ տարի տեւած [[Մուսուլ]]ի կռիւներուն, ուրկէ անոնք դուրս դրուեցան 10 ամիս կռուելէ ետք: Ան իր խօսքին մէջ նշած է [[Համա]]յի մէջ տեղի ունեցած կռիւներուն, որոնց ընթացքին նոյնպէս՝ խմբաւորումը [[Իրան]]ի կողմնակից կռուողներէն դուրս դրուած է քաղաքէն:&lt;ref name=&quot;sep 28 the guardian&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2017/sep/28/isis-releases-new-recording-of-leader-abu-bakr-al-baghdadi Isis releases new recording of leader Abu Bakr al-Baghdadi]&lt;/ref&gt;

Ան ըսած է. «[[Մուսուլ]]ի կռուողները մերժած են յանձնուիլ՝ ի գին իրենց արեան եւ դիակին, միայն մէկ տարի կռուելէ ետք»:&lt;ref name=&quot;sep 28 the guardian&quot; /&gt;

===== 23 Օգոստոս 2018 =====
Իր վերջին ձայներիզէն մօտաւորապէս տարի մը ետք, կը հրապարակուի նոր ձայներիզ մը, որուն մէջ Պաղտատիի հետեւորդներուն կոչ կ'ուղղուի տոկալ, հակառակ Իրաքի եւ Սուրիոյ մէջ ունեցած ծանր կորուստներուն, ինչպէս նաեւ կը մղէ նոր ահաբեկչական յարձակումներու աշխարհի չորս կողմը: Ան նաեւ կ'անդրադառնայ օրուան վերջին իրադարձութիւններուն, ինչ որ կը փաստէ, թէ ձայներիզը նոր արձանագրուած է: Բազմաթիւ մասնագէտներ կը կարծեն, որ այդ երիզին մէջի ձայնը Պաղտատիին է, որովհետեւ կը նմանէր անոր նախկին ձայներիզներուն ձայնին:&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-45277322|title=IS 'releases new audio' of leader Baghdadi|date=23 August 2018|publisher=BBC News|accessdate=20 October 2018}}&lt;/ref&gt;

===== 29 Ապրիլ 2019 =====
ՏԱՀԵՇ-ի հաղորդակցութեան ցանցին կողմէ հրապարակուած 18 վայրկեան տեւողութիւն ունեցող տեսերիզին մէջ կ'երեւի Ապու Պաքր Ալ Պաղտատին: Այսպիսով հինգ տարի ետք, ան դարձեալ կ'երեւի հանրութեան: Տեսերիզին մէջ Պաղտատի կ'երեւի զէնքով մը ու կը խօսի օրուան իրավիճակին մասին, ինչպէս՝ Պաղուզ Ֆաուքանիի մէջ Իսլամական Պետութեան պարտութեան, [[Սրի Լանքա]]յի ռմբակոծումներուն եւ [[Սուտան]]ի ու [[Ալճերիա|Ալճերիոյ]] նախագահներուն գահընկէց ըլլալուն մասին: Կարելի է ըսել, որ տեսերիզը նկարահանուած է անոր հրապարակումէն մօտաւորապէս շաբաթ մը առաջ:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/04/29/world/middleeast/isis-baghdadi-video.html|title=ISIS Releases Video Said to Be of Leader|last=Hubbard|first=Ben|date=29 April 2019|work=The New York Times|access-date=29 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48098528|title=IS leader in first video for five years|date=2019-04-30|access-date=2019-05-01|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

===== 16 Սեպտեմբեր 2019 =====
Պաղտատի կը հրապարակէ ձայնային հաղորդագրութիւն մը, որուն մէջ կոչ կ'ուղղէր՝ ՏԱՀԵՇ-ի բանտարկեալներն ու իրենց ընտանիքները, ինչպէս Շամիմա Պեկումը, ազատել [[Իրաք]]ի եւ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] բանտերէն:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thesun.co.uk/news/9952628/isis-baghdadi-jihadis-brides-begum/|title=ISIS leader calls for fighters to free jihadis and brides like Shamima Begum|date=2019-09-18|website=The Sun|language=en-gb|accessdate=2019-10-29}}&lt;/ref&gt; Անիկա արձանագրուած ու հրապարակուած էր Ալ-Ֆուրքան Հաղորդագրութեան Կազմակերպութեան կողմէ:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2019/09/abu-bakr-al-baghdadi-preaches-patience-to-his-so-called-caliphates-soldiers.php|title=Abu Bakr al-Baghdadi praises the Islamic State's global operations {{!}} FDD's Long War Journal|date=2019-09-17|website=www.longwarjournal.org|language=en-US|accessdate=2019-10-29}}&lt;/ref&gt;

===== Ժառանգութիւն =====
Օգոստոս 2019-ին Պաղտատի կը յայտարարէ, թէ իրաքցի զինեալ [[Ապտուլլահ Քարտաշ]] պիտի ըլլայ իր ժառանգորդը:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190809-al-baghdadi-nominates-iraqi-abdullah-qardash-as-his-successor-to-lead-daesh/|title=Al-Baghdadi nominates Iraqi Abdullah Qardash as his successor to lead Daesh|date=2019-08-09|website=Middle East Monitor|language=en-GB|accessdate=2019-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/ailing-abu-bakr-al-baghdadi-puts-professor-abdullah-qardash-in-charge-of-isis-hz2x5hkff|title=Ailing Abu Bakr al-Baghdadi puts 'Professor' Abdullah Qardash in charge of Isis|last=Baghdad|first=Jordan Siegel|date=22 August 2019|work=The Times|access-date=27 October 2019|language=en|issn=0140-0460}}&lt;/ref&gt;

== Իբրեւ Համաշխարհային Ահաբեկիչ Արձանագրուած ==
[[ԱՄՆ]]-ի պետութեան բաժանմունքին կողմէ Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի արձանագրուած է իբրեւ մասնաւոր անուանի համաշխարհային ահաբեկիչ:&lt;ref name=&quot;reward&quot; /&gt; Այս անուանումը անցած է [[11 Սեպտեմբեր]] [[2001]]-ի դէպքերէն ետք՝ [[Ճորճ Պուշ]]ի կողմէ, իբրեւ ԱՄՆ-ի հարստութիւններու բաժանմունքի արտաքին պահանջքներու հսկողութեան գրասենեակի թիւ 13224 հրաման [[23 Սեպտեմբեր]] 2001-ին եւ այս մէկը սկսած է ի գործ դրուիլ [[24 Սեպտեմբեր]] 2001-ի արեւելեան ժամով կէս գիշերի ժամը 12:01-ին:&lt;ref&gt;Office of Foreign Assets Control (U.S. Department of the Treasury) – [https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/Documents/terror.pdf Document]: U.S. Department of the Treasury – Retrieved 30 January 2017&lt;/ref&gt; ԱՄՆ-ի արդարութեան համար գնահատագիրի բաժանմունքը նշած է, թէ Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի ՏԱՀԵՇ ահաբեկչական կազմակերպութեան գերագոյն ղեկավարն է եւ պարփակուած է [[Իրաք]]ի մէջ զանազան յարձակումներու՝ 2011-էն ի վեր՝ իբրեւ ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավար, պատճառ դարձած է [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ հազարաւոր քաղաքացիներու մահուան, ինչպէս նաեւ [[Ճափոն]]էն, [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութենէն]] եւ [[ԱՄՆ]]-էն առեւանգուածներու սպանութեան:&lt;ref name=&quot;reward&quot; /&gt;

=== Կարծուած Վայր ===
Ալ Պաղտատի մեծագոյն թիրախն է ՏԱՀԵՇ-ի դէմ պատերազմին: ԱՄՆ-ի գաղտնի սպասարկութիւնը կը կարծէ, թէ ան [[Ռաքքա]]յի մէջ կը գտնուի եւ շատ մէջտեղ չ'ելլեր ու կը մնայ քաղաքացիներուն մէջ պահուըտած: Կը կարծուի, որ ՏԱՀԵՇ տեղակայուած է Ռաքքայի կարգ մը շէնքերու մէջ, բայց քաղաքացիներուն գլխաւոր դերոններուն մօտ գտնուիլը թոյլ չտար այս տեղերը թիրախ դարձնելու:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/2015/06/26/politics/isis-al-baghdadi-raqqa-u-s-targets/ |title=U.S. theory: ISIS's al-Baghdadi hiding among civilians |author=Barbara Starr |date=26 June 2015 |work=CNN}}&lt;/ref&gt; Փետրուար 2016-ին շրջանառած են նկարներ, որ հաւանաբար ան ներկայացած է ժողովուրդին Ֆաժուլլահ մզկիթին մէջ:&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-photographed-in-second-public-appearance-at-fallujah-mosque-a6867576.html|title=Isis leader Abu Bakr al-Baghdadi 'photographed in second public appearance' at Fallujah mosque|author=Adam Withnall|date=11 February 2016|work=The Independent}}&lt;/ref&gt;

[[7 Փետրուար]] [[2017]]-ին հաղորդուած է, որ Հայտեր Ալ Ապատի ըսած է, թէ գիտէ Ալ Պաղտատիի գտնուած վայրը: Միացեալ Ձեռնարկի ուժէն Քոլոնել Ճոն Տորիըն ըսած է, թէ Ալ Պաղտատի կրնայ անձնասպանական գօտիով քնացած ըլլայ, որպէսզի հարկ եղած ժամանակ գործածէ զայն, մանաւանդ երբ ինքզինք ձերբակալուած գտնէ:&lt;ref&gt;Josie Ensor (7 February 2017) – [http://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/07/know-isil-leader-abu-bakr-al-baghdadi-hiding-says-iraqi-pm/ 'We know where Isil leader Abu Bakr al-Baghdadi is hiding' says Iraqi PM] ''[[Telegraph Media Group Limited]]'' Retrieved 15 February 2017&lt;/ref&gt;

== Պաղտատիի Մահուան, Վիրաւորանքին Եւ Բանտարկութեան Մասին Հաղորդագրութիւններ ==
Ընկերային ցանցերու համաձայն, [[18 Մարտ]] [[2015]]-ին սուրիական սահմանի Նինուէ մարզի Ալ Պաաժ շրջանին մէջ հակառակորդի օդային սարքէ մը վիրաւորուած է Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի: Ան շատ ահաւոր վիրաւորուած պէտք էր ըլլար, որովհետեւ ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարները ժողով մը գումարած են, որոշելու համար իր յաջորդը: Ըստ տեղեկութիւններու, 22 Ապրիլին Ալ Պաղտատիի վիճակը տակաւին չէր բարելաւուած ՏԱՀԵՇ-ը ղեկավարելու համար:&lt;ref name=&quot;al-Bagdadi seriously wounded in March airstrike&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.firstpost.com/world/islamic-state-head-abu-bakr-al-baghdadi-seriously-injured-us-led-air-strike-iran-2206502.html|title=Islamic State chief Abu Bakr al-Baghdadi seriously injured after US-led air strike in Iran|work=Firstpost}}&lt;/ref&gt; [[ԱՄՆ]]-ի պաշտպանութեան բաժանմունքը ըսած է, որ «Ալ Պաղտատի օդային հարուածներու թիրախ չէ եւ պատճառ չունինք հաւատալու, որ ատիկա Պաղտատին էր»:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32405643|title=Conflicting reports on IS head Abu Bakr al-Baghdadi's fate|accessdate=21 April 2015|publisher=BBC News|date=21 April 2015}}&lt;/ref&gt; [[22 Ապրիլ]] [[2015]]-ին, [[Իրաք|իրաքեան կառավարութեան]] աղբիւրներ տեղեկացուցած են, որ Ապու Ալա Ալ Աֆրի՝ նախկին [[Բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] ուսուցիչ մը, որ ինքզինք Ալ Պաղտատիի տեղակալը հռչակած է, ստանձնած է ղեկավարութեան պաշտօնը, մինչեւ Սլ Պաղտատիի վիճակի բարելաւումը:&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newsweek.com/isis-replace-injured-leader-baghdadi-former-physics-teacher-324082|author=Jack Moore|title=ISIS Replace Injured Leader Baghdadi With Former Physics Teacher|work=[[Newsweek]]|date=22 April 2015|accessdate=22 April 2015}}&lt;/ref&gt;

Ապրիլ 2015-ին, «Տը կարտիըն» հաղորդած է, որ Ալ Պաղտատի կը դարմանուի [[Մուսուլ]]ի մէջ, [[18 Մարտ]] [[2015]]-ին օդային սարքէ մը ծանրօրէն վիրաւորուած ըլլալուն պատճառով: Նաեւ հաղորդուած է, որ ողնահարի գործողութիւն մը զինք դարձուցած է անդամալոյծ եւ ան պիտի չկարենայ ամբողջականօրէն ղեկավարել կազմակերպութիւնը:&lt;ref name=&quot;al-Baghdadi incapacitated&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/apr/21/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-wounded-air-strike/|title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi wounded in air-strike|author=Martin Chulov|work=The Guardian|date=21 April 2015|accessdate=21 June 2016 }}&lt;/ref&gt; 13 Մայիսին, ՏԱՀԵՇ-ի զինեալներ սպառնացած են, թէ պիտի լուծեն Ալ Պաղտատիի վրէժը, որ իրաքեան պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը կարծէ, որ կատարուած է [[Եւրոպա]]յի մէջ՝ յարձակումներով:&lt;ref name=&quot;Abu Alaa Afri killed&quot;&gt;{{cite news |last1=Thornhill |first1=Ted |title=Blown to pieces: Iraqi military reveal the moment Islamic State's second-in-command was killed alongside dozens of his followers in coalition air strike on mosque |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3080090/Islamic-State-s-second-command-killed-alongside-dozens-followers-coalition-air-strike-Iraqi-mosque.html |website=DailyMail.com |accessdate=1 July 2015 |date=13 May 2015}}&lt;/ref&gt;

[[11 Հոկտեմբեր]] [[2015]]-ին, [[Իրաք]]ի օդային ուժը ըսած է, որ Անպար շրջանին մէջ, որ սուրիական սահմանին մօտ կը գտնուի, ռմբակոծած է Ալ Պաղտատին փոխադրող սարքը, երբ ան Քերապլա կ'ուղղուէր ՏԱՀԵՇ-ի ժողովի մը ներկայ գտնուելու համար. այդտեղը նոյնպէս ռմբակոծուած է: Անոր ճակատագրին մասին բան չէ հաղորդուած:&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Oct-11/318476-iraqi-air-force-strikes-convoy-of-isis-leader-al-baghdadi-in-western-anbar-his-fate-unknown-military.ashx|title=ISIS figures killed in air strike; Baghdadi not believed among them|work=The Daily Star|location=Lebanon|access-date=2017-09-21|archive-date=2015-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013011609/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Oct-11/318476-iraqi-air-force-strikes-convoy-of-isis-leader-al-baghdadi-in-western-anbar-his-fate-unknown-military.ashx|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Կային տարակարծութիւններ, ըստ որոնց, Ալ Պաղտատի այն ժամանակ այդ փոխադրամիջոցին մէջ չէր գտնուէր:&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Oct-12/318598-isis-leader-baghdadi-probably-not-in-struck-convoy.ashx|title=ISIS leader Baghdadi probably not in struck convoy|work=The Daily Star Newspaper|location=Lebanon|access-date=2017-09-21|archive-date=2015-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013130633/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Oct-12/318598-isis-leader-baghdadi-probably-not-in-struck-convoy.ashx|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[9 Յունիս]] [[2016]]-ին, [[Իրաք]]ի պետական պատկերասփիւռի կայանը հաղորդած է, որ Ալ Պաղտատի հիւսիսային Իրաքի մէջ ամերիկեան օդային սարքէ մը վիրաւորուած է: Հակառակորդ հաղորդողները ըսած են, թէ չեն կրնար լուրը հաստատել:&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-baghdadi-idUSKCN0YW0QT|title=U.S, Iraqi officials can't confirm report Islamic State leader wounded|agency=Reuters |date=10 June 2016}}&lt;/ref&gt;

[[14 Յունիս]] [[2016]]-ին, [[Միջին Արեւելք|Միջին Արեւելեան]] ցանցեր յայտնած են, թէ [[12 Յունիս]]ին Ալ Պաղտատի ամերիկեան օդային սարքով սպաննուած է: Հակառակորդ կողմի հաղորդավարները ըսած են, որ չեն կրնար լուրը հաստատել:&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/06/14/us-cant-confirm-reports-islamic-state-leader-killed/85859086/|title=U.S. can't confirm reports Islamic State leader killed|work=USA Today |date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/islamic-state-leader-abu-bakr-albaghdadi-killed-in-syria-air-strike/news-story/83a4ea63d3b5dfcec8fbfb1820f0b87f|title=Islamic State leader Abu Bakr al-Baghdadi 'killed in Syria air strike'|work=The Australian|date=14 June 2016}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Սակայն «Տը Ինտիփենտընթ» ետքը յայտնած է, որ տարածուած են նկարներ, որոնք կը կարծուին, թէ ՏԱՀԵՇ-ին են եւ այս մէկուն պատճառով Ալ Պաղտատիի սպանութեան լուրը մէջտեղ ելած է:&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-fake-propaganda-statement-sparks-false-reports-of-leader-abu-bakr-al-baghdadis-death-in-us-air-a7081576.html|title=Isis: Fake propaganda statement prompts false reports of leader Abu Bakr al-Baghdadi's 'death in US air strikes'|work=The Independent|date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt;

[[3 Հոկտեմբեր]] [[2016]]-ին շարք մը լրատու աղբիւրներ յայտնած են, որ Ալ Պաղտատի եւ 3 այլ ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարներ ահաբեկիչի մը կողմէ թունաւորուած են, բայց տակաւին ողջ են:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.news.com.au/world/report-abu-bakr-albaghdadi-and-three-other-isis-commanders-poisoned-by-assassin/news-story/7f4801545f7f0003a4ddfccf1367a48b|title=Report: Abu Bakr al-Baghdadi and three other IS commanders poisoned by assassin|work=[[News.com]] |date=3 October 2016}}&lt;/ref&gt;

[[18 Ապրիլ]] [[2017]]-ին կարգ մը լրատու աղբիւրներ յայտնած են, թէ Ալ Պաղտատի ձերբակալուած է [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ։ Ըստ Եւրոպական Ապահովական եւ Տեղեկատուական բաժանմունքին, կարգ մը ցանցեր յայտնած են, թէ Ալ Պաղտատի ձերբակալուած է սուրիական եւ [[Ռուսիա|ռուսական]] միացեալ ուժերու կողմէ:&lt;ref&gt;{{cite news|title=ISIS leader Baghdadi arrested in Syria - DESI|url=http://www.thebaghdadpost.com/en/story/9507/ISIS-leader-Baghdadi-arrested-in-Syria-DESI|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915010911/http://www.thebaghdadpost.com/en/story/9507/ISIS-leader-Baghdadi-arrested-in-Syria-DESI|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.desiagency.eu/cronaca-terroristica/esclusiva-desi-il-califfo-dellisis-abu-bakr-al-baghdadi-arrestato-dai-russi-in-siria/?lang=en|title=(Italiano) Esclusiva (DESI): “il Califfo dell’ISIS “Abu Bakr al-Baghdadi”  arrestato dai Russi in Siria”|date=18 April 2017|publisher=|accessdate=18 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://topyaps.com/baghdadi-arrested-by-russians|title=A European Security Agency Claims Abu Bakr al-Baghdadi May Have Been Arrested By Russians|first=Manas Sen|last=Gupta|date=18 April 2017|publisher=|accessdate=18 June 2017|archive-date=23 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623151900/http://topyaps.com/baghdadi-arrested-by-russians|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Սակայն, Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարարը Ռուտոյի ըսաւ, որ իրենք տեղեակ չէին լուրէն եւ բանտարկութենէն:&lt;ref&gt;{{cite news |title=Russia denies knowledge of arrest of ISIS leader Baghdadi |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/18042017}}&lt;/ref&gt;

[[11 Յունիս]] [[2017]]-ին Սուրիոյ պետական պատկերասփիւռի կայանը յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատի [[ԱՄՆ]]-ի կողմէ արձակուած հրետանիի հարուածով մը սպաննուած է:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldtribune.com/syrian-media-claim-isis-leader-killed-in-artillery-strike/|title=Syrian media claim ISIS leader killed in artillery strike|date=11 June 2017|publisher=|accessdate=18 June 2017}}&lt;/ref&gt;

[[16 Յունիս]] [[2017]]-ին ռուսական աղբիւրներ հաղորդած են, որ Ալ Պաղտատի ՏԱՀԵՇ-ի այլ 30 ղեկավարներու եւ 300 կռուողներու հետ կրնայ սպաննուած ըլլալ ռուսական օդային հարուածէ մը՝ [[28 Մայիս]]ին, [[Ռաքքա]]յի մէջ:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Russia Says It May Have Killed IS Leader Al-Baghdadi In Air Strike|url=https://www.rferl.org/a/russia-killed-al-baghdadi-islamic-state-syria/28558271.html|website=www.rferl.org|accessdate=16 June 2017|date=16 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Isachenkov|first1=Vladimir|title=Russia claims it has killed IS leader al-Baghdadi|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/russia-claims-killed-leader-al-baghdadi-48077729|website=ABC News|date=16 June 2017|accessdate=16 June 2017}}&lt;/ref&gt; Ռուսական այս տեղեկութիւնը «Ռաքքան Լուռ Կը Ջարդուի»-ի եւ «ՍՈՀՐ»-ի յայտնածներուն չէ համապատասխանած. անոնք տեղեկացուցած են, որ գտած են 17-18 զոհուած քաղաքացիներ եւ թերեւս 10 ՏԱՀԵՇ-ի անդամներ օդային հարուածէ սպաննուած՝ 28 Մայիսին, Ռաքքայի հարաւը: [[ԱՄՆ]] կասկած կը յայտնէ, պատճառաբանելով անկախ փաստերու պակասը:&lt;ref&gt;https://www.cbc.ca/news/world/russia-isis-al-baghdadi-1.4163512&lt;/ref&gt; The United States cast doubt on the claim, noting a lack of independent evidence.&lt;ref&gt;{{cite web|title=White House casts doubt on Russia's claim it killed ISIS leader|url=http://www.politico.com/story/2017/06/16/is-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-dead-239641|website=Politico|date=16 June 2017|accessdate=16 June 2017|}}&lt;/ref&gt;

[[23 Յունիս]] [[2017]]-ին ռուս [[քաղաքագէտ]] [[Վիքթոր Օզերով]] յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատիի մահուան լուրը մօտաւորապէս 100 տոկոս ճիշդ է:&lt;ref&gt;{{cite news |title=Baghdadi death near 100 percent certain: Interfax quotes Russian senator |work=Reuters |date=23 June 2017 |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-baghdadi-russia-idUSKBN19E0PI }}&lt;/ref&gt; Ապա, [[Իրան]] հաստատած է ռուսական լուրը՝ աւելցնելով, որ Ալ Պաղտատի սպաննուած է օդային հարուածէ մը:&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran Confirms Death of ISIS Leader al-Baghdadi |work=Iran Front Page |date=29 June 2017 |url=http://ifpnews.com/exclusive/iran-confirms-death-of-isis-leader-al-baghdadi/ |access-date=21 September 2017 |archive-date=9 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709165509/http://ifpnews.com/exclusive/iran-confirms-death-of-isis-leader-al-baghdadi |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

[[29 Յունիս]] [[2017]]-ին Իսլամական Հանրապետութեան լրատու գործակալութիւնը եւ [[Իրան]]ի կառավարութեան պաշտօնական ցանցը հրապարակեցին յօդուած մը, վկայելով իրանեան ղեկավար Այաթոլլահ Ալի Խամէնէն Քուտս ուժին հետ՝ նշելով, որ Ալ Պաղտատի շատ հաւանաբար մահացած է: Իսլամական Հանրապետութեան լրատու գործակալութիւնը այս վկայակոչումը կը վերցնէ այս յօդուածի նորացուած ձեւին մէջ:&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hafezi |first=Parisa |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-baghdadi-iran-idUSKBN19K2S4 |title=Khamenei's representative says Islamic state's Baghdadi 'definitely dead': IRNA |date=29 June 2017 |publisher=Reuters |accessdate=30 June 2017}}&lt;/ref&gt;

[[11 Յուլիս]] [[2017]]-ին իրաքեան «Ալ Սումարիա» լրատու գործակալութիւնը իր կայքին վրայ յայտնած է, թէ ՏԱՀԵՇ [[Թել Աֆար]]ի մէջ տարածած է կարճ հաղորդագրութիւն մը, ըստ որուն, Ալ Պաղտատի մահացած է:&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-07/11/c_136435541.htm|title=IS confirms death of top leader al-Baghdadi|publisher=Xinhua News Agency|access-date=2017-07-11|archive-date=2017-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722144412/http://news.xinhuanet.com/english/2017-07/11/c_136435541.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Սուրիական Մարդկային իրաւունքներու դիտարանը յայտնած է, թէ ինք հաստատած է մահուան լուրը:&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/abu-bakr-al-baghdadi-dead-isis-leader-killed-latest-news-updates-a7835271.html|title=Abu Bakr Al-Baghdadi: Isis leader killed, says Syrian Observatory for Human Rights|publisher=The Independent}}&lt;/ref&gt; [[ԱՄՆ]]-ի պաշտպանութեան բաժանմունքը յայտնած է, թէ ինք կը փորձէր նոր լուրը հաստատել:&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2017/07/11/isis-leader-al-baghdadi-reported-dead-though-pentagon-cant-confirm.html|title=ISIS leader al-Baghdadi reported dead, though Pentagon can't confirm|publisher=Fox News|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712235317/http://www.foxnews.com/world/2017/07/11/isis-leader-al-baghdadi-reported-dead-though-pentagon-cant-confirm.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Քրտական ահաբեկչական պաշտօնեայ Լահուր Թալապանի [[Ռոյթըրզ]]ի յայտնած է, թէ ինք 99 առ հարիւր վստահ է, որ Ալ Պաղտատի ողջ է եւ պահուըտած է [[Ռաքքա]]յի մէջ:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-baghdadi-idUSKBN1A20JD |title=Exclusive: Islamic State leader Baghdadi almost certainly alive - Kurdish security official |date=17 July 2017 |work=Reuters |accessdate=17 July 2017}}&lt;/ref&gt;

== Անձնական Կեանք ==
=== Ընտանիք ===
==== Ասմա  Ֆաուզի Մուհամետ Ալ Տուլայմի եւ Իսրաա  Ռաժապ Մահալ Ա Քայսի ====
[[Ռոյթըրզ]]՝ վկայակոչելով [[Իրաք]]ի մէջ ցեղախմբային աղբիւրներ, յայտնած է, որ Պաղտատի ունի երեք կին՝ 2 իրաքցի 1 սուրիացի:&lt;ref name=&quot;reuters-wife&quot;&gt;{{cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Westall |first2=Sylvia |title=Lebanon detains wife of Islamic State leader |url=https://www.reuters.com/article/2014/12/02/us-mideast-crisis-lebanon-baghdadi-idUSKCN0JG0HW20141202 |agency=Reuters |date=2 December 2014 |accessdate=11 December 2014 |archive-date=11 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211084943/http://www.reuters.com/article/2014/12/02/us-mideast-crisis-lebanon-baghdadi-idUSKCN0JG0HW20141202 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Իրաքի ներքին գործոց նախարարը յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատի ունի երկու կին՝ Ասմա Ֆաուզի Մուհամետ Ալ Տուլայմի եւ Իսրաա Ռաժապ Մահալ Ա Քայսի: Սակայն, 2016-ին, [[Ֆոքս Նիուզ]] հաղորդած է՝ հիմնուելով տեղական աղբիւներէ, թէ Սաժա Ալ Տուլայմի Ալ Պաղտատիի ամէնէն զօրաւոր կինն է:&lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2016/02/07/exclusive-photo-shows-isis-leaders-sister-in-law-held-in-kurdish-prison.html|title=Exclusive photo shows ISIS leader's sister-in-law held in Kurdish prison|author=Hollie McKay|work=Fox News|access-date=2016-07-26|archive-date=2016-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212024456/http://www.foxnews.com/world/2016/02/07/exclusive-photo-shows-isis-leaders-sister-in-law-held-in-kurdish-prison.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

==== Տիէն Քրուկեր ====
Ապրիլ 2015-ին, կարգ մը ցանցեր յայտնած են, թէ [[31 Մարտ]]ին Ալ Պաղտատի ամուսնացած է [[Գերմանիա|գերմանացի]] պատանուհիի մը հետ:&lt;ref&gt;{{cite news |last=Varghese|first=Johnlee |title=Has Isis Leader Abu Bakr al Baghdadi Married a German Teen? |url=http://www.ibtimes.co.in/has-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-married-german-teen-629019 |agency= IBTimes|date=13 April 2015 |accessdate=19 September 2016}}&lt;/ref&gt; [[28 Փետրուար]] [[2016]]-ին, [[իրաք]]եան լրատու աղբիւրներ յայտնած է, թէ ինք 2 այլ կիներու հետ ձգած է ՏԱՀԵՇ-ը եւ գացած է Իրաք: Իր անունը Տիէն Քրուկեր էր:&lt;ref&gt;{{cite news |last=Groisman|first=Maayan |title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi's teen wife 'flees terror group' as Islamist fiend sends troops to re-capture her|url=http://www.jpost.com/Middle-East/ISIS-Threat/Report-ISIS-leaders-German-wife-escapes-the-organizations-territory-in-Iraq-446417|agency=Jerusalem Post |date=29 February 2016 |accessdate=19 September 2016}}&lt;/ref&gt;

[[Իսրայէլ]]ի Ազգային լուրերու հաղորդագրութիւն մը յայտնած է, թէ Տիէն Քրուկըր ամուսնացած է Հոկտեմբեր 2015-ին, Նինուէ նահանգին մէջ:&lt;ref&gt;Shoshana Miskin – [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/208680 Report: German wife of ISIS leader escapes] Israel National news 29/02/16 Retrieved 1 February 2017&lt;/ref&gt;

==== Սուժիտա  Ալ Տուլայմի ====
Ըստ բազմաթիւ աղբիւրներու, Սուժիտա Ալ Տուլայմի՝&lt;ref name=&quot;windrem1&quot;&gt;{{cite news |last=Windrem|first=Robert|url=http://www.nbcnews.com/storyline/isis-terror/isis-head-baghdadi-wife-fell-love-line-say-sources-n260291|title=ISIS Head Baghdadi and Wife Fell in Love On-Line, Say Sources|accessdate=11 December 2014|publisher=NBC News|date=3 December 2014}}&lt;/ref&gt; կամ Սաժա, ըստ այլ աղբիւրներու, Ալ Պաղտատիի կինն է կամ էր։ Հաղորդուած է, որ զոյգը զիրար համացանցի վրայ ծանօթացած եւ սիրահարուած է:&lt;ref name=&quot;windrem1&quot;/&gt; 2013-ի վերջաւորութեան կամ 2014-ի սկիզբը, Սուժիտա Ալ Տուլայմի [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ ձերբակալուած է եւ ազատ արձակուած է Մարտ 2014-ին, իբրեւ փոխանակում 13 մայրապետներու, որոնք [[Ալ Քայիտա]]յի կապուած զինեալներու մօտ կը գտնուէին: Նոյն ամսուան ընթացքին, ազատ արձակուած են իր երկու որդիները եւ կրտսեր եղբայրը:&lt;ref name=&quot;International Business Times&quot;&gt;{{cite news|last=Varghese|first=Johnlee|title=Images of ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi's Wife, Sons Leaked|url=http://www.ibtimes.co.in/islamic-state-caliph-abu-bakr-al-baghdadi-has-wife-two-sons-photos-604667|date=27 July 2014|work=International Business Times|accessdate=8 December 2014}}&lt;/ref&gt; [[Իրաք]]ի ներքին գործոց նախարարը յայտնած է, որ Սաժա Ալ Տուլայմի անունով կին չկայ:&lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;/&gt;

Ալ Տուլայմիի ընտանիքը կը հաւատայ ՏԱՀԵՇ-ի գաղափարախօսութեան: Հայրը՝ Իպրահիմ Տուլայմի, որ սպաննուած է Սեպտեմբեր 2013-ին, Տէր Աթիէի մէջ սուրիական բանակին դէմ գործողութեան ժամանակ, ՏԱՀԵՇ-ի էմիրն էր [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ։ Քոյրը՝ Տուաա պատասխանատու էր անձնասպանական գործողութեան, որ թիրախ դարձուցած էր [[Էրպիլ]]ի մէջ քրտական հաւաքոյթ մը:&lt;ref&gt;{{cite news |title=Photos surface of ISIS leader Baghdadi's wife|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/07/17/Photos-surface-of-ISIS-leader-Baghdadi-s-wife.html|accessdate=11 December 2014|publisher=Al Arabiya|date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt; Իրաքի ներքին գործոց նախարարը ըսած է, թէ իր եղբայրը Իրաքի մէջ մահապատիժի ենթարկուած է, հարաւային Իրաքի մէջ շարք մը տեղեր ռմբակոծելու պատճառով:&lt;ref name=&quot;Jethro Mullen, CNN&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.brantfordexpositor.ca/2014/12/02/lebanon-detains-wife-of-islamic-state-leader|title=Iraq says woman detained in Lebanon is not Baghdadi wife|accessdate=8 December 2014|work=Brantford Expositor|agency=Reuters|date=3 December 2014|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209184840/http://www.brantfordexpositor.ca/2014/12/02/lebanon-detains-wife-of-islamic-state-leader|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Սակայն Իրաքի կառավարութիւնը յայտնած է, թէ Ալ Տուլայմի Ալ Քայիտայի կապուած Սուրիոյ մէջ Ժապհաթ Ալ Նուսրայի անդամի մը աղջիկն է:&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30330461|title=Lebanon 'holding IS leader's daughter and ex-wife'|accessdate=8 December 2014|publisher=BBC News|date=4 December 2014}}&lt;/ref&gt;

Նոյեմբեր 2014-ի վերջաւորութեան, Ալ Տուլայմի իր երկու որդիներուն եւ դուստրին հետ ձերբակալուած է եւ հարցաքննութեան ենթարկուած է [[Լիբանան]]ի կառավարութեան կողմէ: Անոնք սխալ թուղթերով կը ճամբորդէին:&lt;ref name=&quot;reuters-wife&quot;/&gt; Պզտիկները մնացած են մանկատան մը մէջ, իսկ ինք՝ հարցաքննուած:&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;/&gt;

Այս ձերբակալումը արդիւնքն էր [[Լիբանան]]ի, [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Իրաք]]ի գաղտնի սպասարկութիւններուն: Անյայտ սպասարկութիւն մը «Նիւ Եորք Թայմզ»-ի յայտնած է, թէ [[Իրաքի Պատերազմ]]ի ժամանակ, երբ ամերիկացիները ձերբակալեցին Իրաքի մէջ [[Ալ Քայիտա]]յի ղեկավարը՝ Ապու Մուսապ Ալ Զարքաուիի կինը, շատ քիչ տեղեկութիւն ստացանք, եւ երբ ետ ղրկեցին, Զարքաուի սպաննեց զինք:&lt;ref name=&quot;Jethro Mullen, CNN&quot;/&gt; Դեկտեմբեր 2014-ի դրութեամբ, Ալ Պաղտատիի ընտանիքը լիբանանեան իշխանութիւններուն կողմէ նախատեսուած էր իբրեւ գերիները փոխանակող անձեր:&lt;ref&gt;{{cite news
 | url = http://america.aljazeera.com/articles/2014/12/2/officials-wife-ofisleaderdetainedinlebanon.html
 | title = Officials: ISIL leader's wife, son detained in Lebanon
 | date = 2 December 2014
 | publisher = Al Jazeera
 | access-date = 11 December 2014
 | archive-date = 7 December 2014
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141207223552/http://america.aljazeera.com/articles/2014/12/2/officials-wife-ofisleaderdetainedinlebanon.html
 | dead-url = yes
 }}&lt;/ref&gt;

Ալ Տուլայմիի եւ Ալ Պաղտատիի միջեւ կապին մասին «Էմ. Թի.Վի.» պատկերասփիւռի կայանէն շատ յստակ բացատրութիւն տուած է [[Լիբանան]]ի ներքին գործոց նախարար [[Նոհատ Մաշնուք]]՝ ըսելով, որ Տուլայմի այժմ Ալ Պաղտատիի կինը չէ: Ան ամուսնացած է երեք անգամ. առաջին անգամ նախկին Իրաքի վարչակարգէն անձի մը հետ, որմէ ունի երկու որդի:&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;/&gt; Կարգ մը աղբիւրներ յայտնած են, թէ առաջին ամուսինին անունը Ֆալլահ Իսմայիլ Ժասըմ է, որ անդամ եղած է «Ռաշիտին» բանակին եւ սպաննուած է 2010-ին՝ Իրաքի բանակին հետ պատերազմի մը ընթացքին:&lt;ref name=&quot;International Business Times&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/04/2010419175741872481.html|title=Al-Qaeda in Iraq leaders 'killed'|work=aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.usf-iraq.com/news/headlines/iraqi-forces-kill-top-2-aqi-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102071537/http://www.usf-iraq.com/news/headlines/iraqi-forces-kill-top-2-aqi-leaders|title=Iraqi Security Forces kill top 2 AQI leaders – United States Forces – Iraq|author=Jerrid Dawes|archivedate=2 November 2011|work=usf-iraq.com}}&lt;/ref&gt; Մաշնուք աւելցուցած է, որ վեց տարի առաջ, ան երեք ամիս ամուսնացած է Ապու Պաքր Ալ Պաղտատիի հետ, որմէ ունի աղջիկ մը: Այժմ, ան ամուսնացած է [[պաղեստին]]ցիի մը հետ եւ յղի է անկէ: Ան նաեւ ըսած է, թէ կատարած են ծինային քննութիւն իր եւ իր աղջկան վրայ եւ արդիւնքները ցոյց տուած են, թէ ինքը աղջկան մայրն է, ինչպէս նաեւ նոյն քննութիւնը կատարուած է Ալ Պաղտատիի վրայ եւ փաստուած է, որ ինք աղջկան հայրն է:&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/03/us-mideast-crisis-lebanon-baghdadi-idUSKCN0JH2IW20141203|title=Lebanon says detained woman was Baghdadi wife for three months|agency=Reuters|accessdate=8 December 2014|archive-date=7 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207225945/http://www.reuters.com/article/2014/12/03/us-mideast-crisis-lebanon-baghdadi-idUSKCN0JH2IW20141203|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

«Ալ Մոնիթըր» լիբանանեան ապահովական աղբիւրէ մը յղում կատարելով յայտնած է, որ Ալ Տուլայմի 2014-ի սկիզբէն ի վեր հետազօտութեան կ'ենթարկուէր: Ան ըսած է, որ Ժապհաթ Ալ Նուսրա Մարտին պնդած է, որ զինք ալ ընդգրկեն փոխանակուող բանտարկեալներուն թիւին մէջ, ի փոխան Մաալուլայի մայրապետներուն: Բանակցողները իրենց կարգին ըսած են, որ ան շատ կարեւոր է եւ իրեն համար պատրաստ են ամէն ինչ չեղեալ նկատելու: Ան նաեւ աւելցուցած է, որ Ալ Նուսրայի ղեկավարներէն [[Ապու Մալիք Ալ Թալլի]] յայտնած է, որ ան Ապու Պաքր Ալ Պաղտատիի կինն է:&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hashem |first=Ali |authorlink=Ali Hashem |title=IS leader's 'captured wife' may not be who she says she is|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/12/dulaimi-lebanon-islamic-state.html# |accessdate=11 December 2014 |publisher=Al-Monitor |date=3 December 2014}}&lt;/ref&gt;

[[9 Դեկտեմբեր]] [[2014]]-ին, Ալ Տուլայմի եւ իր [[պաղեստին]]ցի ամուսինը՝ Քամալ Խալաֆը պաշտօնապէս կը ձերբակալուին, երբ Լիբանանի զինուորական դատարանը հրովարտակ մը կը հանէ եւ զանոնք կ'ամբաստանէ իբրեւ ահաբեկչական խմբաւորման մը պատկանող, ահաբեկչական կազմակերպութեան մը հետ կապ ունեցող եւ ահաբեկչական գործողութիւններ ծրագրող:&lt;ref&gt;{{cite news |date=10 December 2014 |title=Lebanon formally arrests ISIS chief's ex-wife Dulaimi |newspaper=The Daily Star |location=Lebanon |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Dec-10/280529-lebanon-formally-arrests-isis-chiefs-ex-wife-dulaimi.ashx |accessdate=16 January 2014}}&lt;/ref&gt; Դեկտեմբեր 2015-ին, [[Լիբանան]]ի կառավարութիւնը Ալ Տուլայմին եւ իր աղջիկը ազատ կ'արձակէ՝ ի փոխան լիբանանցի զինուորներու, որոնք առեւանգուած էին Ժապհաթ Ալ Նուսրայի կողմէ:&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 December 2015|url=http://www.cnn.com/2015/12/01/middleeast/lebanon-prisoner-swap-baghdadi-ex-wife/|title=ISIS chief's ex-wife released in Lebanon-al Nusra prisoner swap|accessdate=21 May 2016}}&lt;/ref&gt;
 
=== Զաւակներ ===
Ըստ «Տը կարտիըն»-ի լրագրողի մը, Ալ Պաղտատի [[Իրաք]]ի մէջ ամուսնացած է 2000-ին, տոքթարական վկայականը ստանալէ ետք: Այս ամուսնութենէն ունի զաւակ մը, որ 2014-ին 11 տարեկան էր:&lt;ref name=&quot;foot&quot; /&gt;

Չորսէն վեց տարեկան եղող աղջիկը, որ Սաժա Ալ Տուլայմիի հետ [[Լիբանան]]ի մէջ բանտարկուած էր 2014-ին, Ալ Պաղտատիի դուստրն էր:&lt;ref name=&quot;Jethro Mullen, CNN&quot;&gt;{{cite news |last=Mullen|first=Jethro|title=Mystery surrounds arrest of woman who may be ISIS leader's wife|url=http://www.cnn.com/2014/12/03/world/meast/isis-baghdadi-family/index.html?hpt=hp_t1|accessdate=8 December 2014|publisher=CNN|date=3 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;/&gt;

=== Ճիւղաւորուած Ընտանիք ===
[[2014]]-ին, Սաժա Ալ Տուլայմիի բանտարկութենէն ետք, կապ հաստատուած է իր քրոջ՝ Տուաա Ամիտ Իպրահիմի հետ, որ 2011-ին ձերբակալուած էր՝ անձնասպանական գօտիով [[Էրպիլ]] մուտք գործելու ժամանակ: Տուաա այժմ կը մնայ քրտական բանտի մը մէջ:&lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;/&gt;

Անպար շրջանի Խալիտիյա Խորհուրդին պատասխանատուն Փետրուար 2016-ին տեղեկացուցած է. «Այսօր, [[Իրաք]]ի օդուժը օդային հարուած մը տուած է ՏԱՀԵՇ-ի Ռամատիի արեւելքը գտնուող Խալիտիյա կղզիի Ալպու Պալիի «շարիա» դատարանին վրայ։ Այս մէկը պատճառ դարձած է Ալ Պաղտատիի եղբօրորդիի՝ Ապու Ահմէտ Ալ Սամարաիի սպանութեան, ինչպէս նաեւ՝ իր 8 ընկերակիցներուն եւ Ատըլ Ալ Պալաուիի՝ Ալպու Պալիի զինուորական հրամանատարին:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.abna24.com/service/middle-east-west-asia/archive/2016/02/03/733248/story.html|title=Abu Bakr al-Baghdadi's nephew killed in airstrike east of Ramadi|date=3 February 2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10956193/Revealed-the-Islamic-State-cabinet-from-finance-minister-to-suicide-bomb-deployer.html ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարներու ցուցակ]
* William McCants – [http://www.brookings.edu/research/essays/2015/thebeliever ''The Believer''] published 1 September 2015 [[Brookings Institution]]
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Ալ Պաղտատի, Ապու Պաքր}}

[[Ստորոգութիւն:Ալ Քայիտայի ղեկավարներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ահաբեկիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Իրաքի քաղաքագէտներ]]</text>
      <sha1>azovixj6wj0jdwqy2xg6bx0c96ag4f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ճոան Ռոուլինկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5825</id>
    <revision>
      <id>257507</id>
      <parentid>256656</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14411" sha1="fi1g99h4p3uvi8s0t2wlnkjnxbfksf5" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| ամուսին = Ճորճ Արանդէս (m. 1992–95), Նիլ Մուրէյ (m. 2001
| երեխաներ = 2 աղջիկ, 1 տղայ
}}
'''Ճոան Ռոուլինկ''' (ամուսնական անունը՝ {{lang-en|Joanne &quot;Jo&quot; Murray}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի գրող, առաւելապէս յայտնի է '''Ճոան Քեյթլին Ռոուլինկ''' գրական անուան տակ ({{lang-en|J. K. Rowling, Joanne Katheline Rowling}})։ անգլիական կայսրութեան (OBE, Order of the British Empire) եւ [[Պատուոյ Լեգեոնի շքանշան|Պատուոյ Լեկեոնի շքանշանակիր]] ([[2009]])&lt;ref&gt;[http://news.bigmir.net/entertainment/99142/]&lt;/ref&gt;։ Անոր գրած [[Հէրի Փոթըր (վիպաշար)|Հէրի Փոթըրի մասին վիպաշարը]] թարգմանուած է աշխարհի 65 լեզուներով։ [[2001 թուական]]ին Ճոան Ռոուլինկը «[[Harry Potter and The Philosopher's Stone|Հէրի Փոթըրը եւ Փիլիսոփայական քարը]]» վէպի համար ստացած է [[«Հիւկո» մրացանակ]]ը։ Ներկայ դրութեամբ Ճոան Ռոուլինկը անգլիացի միակ կին-միլիարատէրն է, աշխարհի ամենաբարձր վարձատրուող գրողը։ Անոր գիրքերը գլխաւորած են լաւագոյն գիրքերու ցուցակները աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ։

Ճոան Ռոուլինկը ծնած է [[1965 թուական]]ի Յուլիս 31-ին։ Կը սիրէր պատմել հեքիաթներ, իր առաջին պատմութիւնը գրած է 6 տարեկանին։ Ինը տարեկան հասակին Ճոանը ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Տատսխիլ, որ [[Լոնտոն]]ի մօտակայքը փոքրիկ քաղաք մըն էր։ Դպրոցն աւարտելէ յետոյ Ճոանը կ՛ընդունուի Էկզետեր քաղաքի համալսարան՝ ընտրելով լեզուաբանի մասնագիտութիւնը, խորացուած կը սկսի ուսումնասիրել ֆրանսերէն լեզուն։

[[1991 թուական]]ին 26 տարեկան հասակին Ճոանը կը տեղափոխուի [[Պորթուկալ]]` դասաւանդելու [[անգլերէն]] լեզու։ Այնտեղ ան կը ծանօթանայ իր ապագայ ամուսինի՝ Ժորժի Արանտեսի հետ։ [[1992 թուական]]ին. տեղի կ'ունենայ անոնց հարսանիքը։ Նոյն ժամանակ Ճոանը կը սկսի աշխատիլ Հէրի Փոթըրի մասին առաջին գիրքի վրայ։ 1993 թուականի Յուլիս 27-ին աղջիկ մը կ՛ունենայ, իսկ ատկէ քանի մը ամիս ետք ամուսինը կը դիմէ ամուսնալուծութեան։ Ճոանը երեխայի հետ կը վերադառնայ Մեծ Բրիտանիա՝ բնակելով քրոջ մօտ [[Էտինպուրկ]]ի մէջ։

Քիչ ժամանակ անցած, Ճոանը աղջկայ հետ կը տեղափոխուի իր վարձած փոքրիկ բնակարանին մէջ։ Դառնալով միայնակ մայր՝ ան կ՛ապրի պետութենէն ստացած իր թոշակով, որ հազիւ բաւարար էր միայն ուտելիքի եւ երեխայի հագուստի համար՝ շարունակելով գրել։

Հէրի Փոթըրի արկածներու մասին առաջին գիրքը՝ «[[Հէրի Փոթըրը և Փիլիսոփայի Քարը (ֆիլմ)|Հէրի Փոթըր եւ փիլիսոփայական քարը»]] լոյս կը տեսնէ 1997 թ. «Պլումպըրկ» հրատարակչութեան կողմէ, որ մասնագիտացած էր մանկական գիրքերու հրատարակման մէջ։ Նոյն տարուան մէջ գիրքը կը ճանաչցուի որպէս տարուան լաւագոյն մանկական գիրքը եւ տեղ կը գրաւէ լաւագոյն ծախուած գիրքերու շարքին մէջ։ 2000 թ. Հէրի Փոթըրի վիպաշարի առաջին երեք գիրքերը արդէն ծախուած էին 35,000,000 քանակութեամբ, թարգմանուած 35 լեզուներով եւ հեղինակին բերած $480,000,000ԱՄՆ։ Հէրի Փոթըրի վիպաշարէն վերջին՝ «[[Հէրի Փոթըր եւ մահացու ընծաները]]» գիրքը լոյս կը տեսէ 2007 թ.։ Հէրի Փոթըրի վիպաշարի բոլոր գրքերով ֆիլմեր նաեւ նկարահանուած են։

== Անուն ==
Չնայած ան կը գրէ &quot;J. K. Rowling&quot;&lt;ref name=bio&gt;[http://www.accio-quote.org/articles/1998/autobiography.html &quot;The Not Especially Fascinating Life So Far of J. K. Rowling&quot;] J. K. Rowling. From accio-quote.org. Retrieved 28 April 2008.&lt;/ref&gt; [[Կեղծանուն|կեղծանուամբ]], հեղինակի անունը, երբ առաջին [[Հէրի Փոթըր]]ի գիրքն հրատարակած էր, ուղղակի Ճոան Ռոուլինկ ({{lang-en|Joanne Rowling}}) էր։ Ակնկալելով, որ երիտասարդ տղաներու թիրախային լսարանը չէր ուզեր կարդալ կնոջ մը կողմէ գրուած գիրք, անոր հրատարակիչները պահանջեցին, որ ան օգտագործէ երկու սկզբնատառ՝ անոր ամբողջական անունը օգտագործելու փոխարէն։ Քանի որ ան չունէր երկրորդ անուն, ան ընտրեց &quot;K&quot;, որպէս անոր կեղծանուան երկրորդ սկզբնատառ, որ ի դէպ անոր հայրական կողմի մեծ-մօրմէ էր։&lt;ref&gt;[http://www.oprah.com/showinfo/Harry-Potter-Phenom-JK-Rowling Jo Rowling Interview on Oprah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219121651/http://www.oprah.com/showinfo/Harry-Potter-Phenom-JK-Rowling |date=2011-12-19 }}, 28 January, 2012&lt;/ref&gt; Ան ինքն իրեն Ճո կը կանչէ. կ՛ըսէ, որ երբ ան երիտասարդ էր, ոչ ոք անոր Ճոան կը կանչէր, քանի տակաւին չէր զայրացներ այդ զինք։&lt;ref&gt;Canadian Broadcasting Corporation. [http://www.accio-quote.org/articles/2000/1023-thismorning-rogers.html &quot;J.K. Rowling: CBC Interview #1&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215222731/http://www.accio-quote.org/articles/2000/1023-thismorning-rogers.html |date=2013-12-15 }}. ''Accio-Quote''. 26 October 2000. Retrieved 24 December 2013.&lt;/ref&gt; Ամուսնութենէն ետք ան  քանի մը անգամ օգտագործած է Ճոան Միւրէյ անունը սեփական կառավարման համար։&lt;ref name=david&gt;[http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,2143434,00.html Judge rules against JK Rowling in privacy case]. ''Guardian Unlimited''. 7 August 2007. Retrieved 21 August 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dt&gt;Greig, Geordie, [http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1507438/There-would-be-so-much-to-tell-her....html &quot;There would be so much to tell her...&quot;] ''Daily Telegraph''. 10 January 2006. Retrieved 8 August 2010.&lt;/ref&gt; Լեվեսոն հետաքննութեան ժամանակ ան վկայութիւն տուած է Ճոան Քեյթլին Ռոուլինկ անուան տակ։&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.levesoninquiry.org.uk/wp-content/uploads/2011/11/Witness-Statement-of-JK-Rowling2.pdf|title=Witness statement of Joanne Kathleen Rowling| publisher= The [[Leveson Inquiry]]|date=November 2011|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 25}}&lt;/ref&gt; [[2012]] թուականի հարցազրոյցի ժամանակ Ռոուլինկը կը նշէ, որ ան այլեւս զինքը չի նեղացներ, երբ մարդիկ սխալ կ՛արտասանեն իր անունը։&lt;ref name=shelley&gt;{{cite web|title=JK Rowling: 'The worst that can happen is that everyone says, That's shockingly bad'|author=Decca Aitkenhead|publisher=The Guardian|year=2012|url=http://www.guardian.co.uk/books/2012/sep/22/jk-rowling-book-casual-vacancy|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 22}}&lt;/ref&gt;

=== Ծնունդ եւ ընտանիք ===
[[Պատկեր:Platform 9 3-4 (King's Cross station, London, 2014).jpg|upright|thumb|Ճոան Ռոուլինկի ծնողնքը հանդիպած են Լոնտոնի Քինգզ Քրոս կայարանին մէջ։ Ռոուլինկը հետագային օգտագործած է այն որպէս Կախարդութեան Աշխարհ տանող մուտք։]]
Ճոան Ռոուլինկը ծնած է [[Ռոլս-Ռոյս]] օդանաւերու [[ճարտարապետ]] Փիթր Ճեյմզ Ռոուլինկի&lt;ref name=&quot;newyorker&quot;&gt;{{cite web|title=Mugglemarch|author=Ian Parker|publisher=The New Yorker|year=2012|url=http://www.newyorker.com/reporting/2012/10/01/121001fa_fact_parker?currentPage=all|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 23}}&lt;/ref&gt; եւ Աննա Ռոուլինկ (ծնած Volant), գիտական արուեստագէտ մը,&lt;ref name=&quot;smithbio&quot;/&gt;  ընտանիքին մէջ, [[1965|1965 թուականի]] [[31 Յուլիս]]-ին&lt;ref&gt;[http://content.scholastic.com/browse/contributor.jsp?id=3578 JK Rowling Biography]. Scholastic.com. Retrieved 20 October 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia | title = Rowling, J.K | encyclopedia = World Book | volume = 2006}}&lt;/ref&gt; [[Յեյթ]]ում, Գլոսթեշեր, [[Անգլիա]], [[Պրիսթոլ]]էն 16քմ հիւսիս&lt;ref&gt;{{Cite news |first= Lynne |last= Hutchinson |title= Concerns raised about future of former Chipping Sodbury cottage hospital site |date= 6 September 2012 |newspaper= Gazette Series |location= Gloucestershire, UK |url= http://www.gazetteseries.co.uk/news/9909520.Concerns_raised_about_future_of_former_cottage_hospital_site/ |accessdate=2012 թ․ հոկտեմբերի 1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rowling-bio&quot;&gt;[http://www.jkrowling.com/en_US/#/about-jk-rowling/ &quot;J. K. Rowling's biography&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230094234/http://www.jkrowling.com/en_US#/about-jk-rowling/ |date=2012-12-30 }}. J.K. Rowling's official website. Retrieved 17 March 2006.&lt;/ref&gt;։ Իր մայրը՝ Աննան, կէս ֆրանսիացի էր, կէս ալ շոտլանդացի։ Ծնողքը առաջին անգամ հանդիպած են [[1964]] թուականին՝ շոքեկառքի մը վրայ, որ կը մեկնէր Քինկզ Քրոս կայարանէն։

Ծնողքը ամուսնացած են [[1965]] թ. [[մարտ 14]]-ին։ Մօր մայրական մեծ հայրը՝ Տուգըլդ Կեմպլը, ծնած է [[Արան (կղզի)|Արան կղզի]] [[Լամլաշ]] բնակավայրին մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scotlandspeople.gov.uk/Content/Help/index.aspx?r=546&amp;2086|title= J.K. Rowling's ancestors on ScotlandsPeople|publisher=ScotlandsPeople|accessdate=2011 թ․ սեպտեմբերի 27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://genealogy.about.com/od/famous_family_trees/p/jk_rowling.htm |title=Archive copy |accessdate=2015-08-07 |archive-date=2014-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140711182318/http://genealogy.about.com/od/famous_family_trees/p/jk_rowling.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; , հայրական պապը՝ Լուիս Վոլանը, [[առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքին Կուրսլ Կոմթ գիւղի պաշտպանութեան համար պարգեւատրուած է ''Croix de Guerre'' քաջութեան շքանշանով։ Տիկին Ռոուլինկն սկասած էր համոզուիլ, որ մեծ հայրը պատերազմի ժամանակ շնորհուած է [[Պատուոյ լեկեոնի շքանշան]]ով, քանի որ կ՛ըսէր, որ ինքն է ստացած այն 2009 թ.։ Ան աւելի ուշ բացայայտեց ճշմարտութիւնը, որ պարզուեցաւ Մեծ Բրիտանիոյ ծագումնաբանական հաղորդաշարներէն մէկուն ընթացքին։ Վոլանը [[Լոնտոն]]ի [[Սեւոյ հիւրանոց]]ին մէջ 1920-ականներուն կ՛աշխատէր իբրեւ գլխաւոր մատուցող, որու համար ան ստացած է գիւղատնտեսական արժանիքներով ասպետի շքանշան&lt;ref name=legion/&gt;։

== Գիրքեր ==
* [[1997 թուական|1997]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«Հէրի Փոթըրը եւ Փիլիսոփայական քարը» ({{lang-en|[[Harry Potter and The Philosopher's Stone]]}})
* [[1998 թուական|1998]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«Հէրի Փոթըրը եւ գաղտնիքներու սենեակը» ({{lang-en|[[Harry Potter and The Chamber of Secrets]]}})
* [[1999 թուական|1999]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«Հէրի Փոթըրը եւ Ազքապանի բանտարկեալը» ({{lang-en|[[Harry Potter and The Pisoner of Azkaban]]}})
* [[2000 թուական|2000]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«Հէրի Փոթըրը եւ Հրէ գաւաթը» ({{lang-en|[[Harry Potter and The Goblet of Fire]]}})
* [[2001 թուական|2001]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«[[Ֆանտաստիկական կենդանիները և իրենց բնակութեան վայրերը]]» ({{lang-en|Harry Potter and The}})
* [[2001 թուական|2001]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«[[Քիւիտիչը հնուց մինչ մեր օրերը|Քուիտիչը հինէն մինչ մեր օրերը»]] ({{lang-en|Harry Potter and The}})
* [[2003 թուական|2003]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«[[Հէրի Փոթըրը եւ Փիւնիկին ուխտը]]» ({{lang-en|Harry Potter and The}})
* [[2005 թուական|2005]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«[[Հէրի Փոթըրը եւ արքայազն-կիսատոհմիկը]]» ({{lang-en|Harry Potter and The}})
* [[2007 թուական|2007]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«[[Հէրի Փոթըրը եւ մահացու ընծաները]]» ({{lang-en|Harry Potter and The}})
* [[2007 թուական|2007]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;[[Պիտլ գուսանի հեքիաթները|«Պիտլ գուսանի հեքիաթները»]] ({{lang-en|Harry Potter and The}})
* [[2008 թուական|2008]]&amp;nbsp;-&amp;nbsp;«[[Հէրի Փոթըր. նախապատմութիւն]]» ({{lang-en|Harry Potter and The}})

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ|2}}
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Ռոուլինգ, Ջոան}}
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>fi1g99h4p3uvi8s0t2wlnkjnxbfksf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կողբ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6853</id>
    <revision>
      <id>257494</id>
      <parentid>226765</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21924" sha1="e739sflt6xdghlgbaoewg8x0zdnf4f1" xml:space="preserve">{{Բնակավայր|կարգավիճակ=Գիւղ}}
[[Պատկեր:Iğdır location Tuzluca.png|250px|մինի|'''Թուզլուճա (Կողբ)''']]
'''Կողբ''', գիւղ [[Հայաստան|Հայաստանի]] [[հիւսիս]]-[[արեւելքը]], մարզ կեդրոնէն 52 քմ. հիւսիս-[[արեւմուտք]], սահմանամերձ գիւղ է, սահմանը հեռու է 4,7 քմ., Կողբ գետի ափին, [[Նոյեմբերեան|Նոյեմբերեանէն]] 4 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ [[Երեւան|Երեւանէն]] 195 քմ.։ Կը համարուի [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի մարզի]] ամենամեծ գիւղական համայնքը։ Ներկայիս բնակչութիւնը՝ 4420 հոգի (2011)։ Հարեւան համայնքներն են [[Նոյեմբերեան|Նոյեմբերեանը]] եւ [[Բերդաւան|Բերդաւանը]]։

== Աշխարհագրութիւն ==
Գիւղը ունի յարմար աշխարհագրական դիրք եւ մեղմ կլիմա։ Գիւղի հարաւ-արեւմուտքը կը ձգուի Գուգարաց լեռնաշղթան՝ բաժնուած Կոտմանի լեռնաբազուկով։ Ծովի մակերեւոյթէն բարձրութիւնը 750 [[Մեթրական Դրութիւն|մեթր]] է։

== Կլիմա ==
Կլիման մեղմ է, ամրան եւ ձմրան ջերմաստիճանները՝ չափաւոր։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ +13 °C, իսկ տեղումները 600-700 մմ.։ Գարունը կարճատեւ է եւ անձրեւային, աշունը՝ մեղմ ու տեւական։

== Պատմութիւն ==
Ըստ [[Մովսէս Խորենացի|Մովսէս Խորենացիի]], Կողբափոր գաւառը գտնուած է Գուգարաց բդեշխութեան կազմին մէջ եւ հիմնուած է [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի]] հիւսիսային սահմանները պաշտպանելու համար&lt;ref name=&quot;hay_patmutyun&quot;&gt;Փաւստոս Բիւզանդ, Մովսէս Խորենացի՝ «Պատմութիւն Հայոց» 387 թ&lt;/ref&gt;։ Կողբ բառը [[հայերէն]] ամրոց բառի հոմանիշներէն է։
[[Պատկեր:Village_Center_of_Koghb.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Village_Center_of_Koghb.jpg|ձախից|մինի|300x300փքս|Կողբ գիւղի կեդրոնը]]
Կողբի՝ տարածաշրջանի եւ Հայաստանի հնագոյն բնակատեղի ըլլալու մասին կը վկայեն հազարամեակներու հնութիւն ունեցող պատմական յուշարձանները, հին բնակատեղիները, դամբարանները եւ պեղուած նիւթերը։ Կողբի մշակոյթի կեդրոնը կը գործէ Կողբի պատմութեան թանգարանը։
[[Պատկեր:Koghb_School_№2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Koghb_School_%E2%84%962.jpg|alt=|մինի|Կողբի N2 դպրոց]]
Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ գիւղը գոյութիւն ունեցած է շատ աւելի վաղ ժամանակներէ։ Կողբափորի պատմութիւնը այնքան հին է, որ թերեւս կան հետքերը հեթանոսական ժամանակներու աւերուած կառոյցներու։

Հայաստանի մէջ առաջին գիւղական մշակութա-տնտեսական արտելը (ՀԷԿ, փայտամշակման միութիւն, սղոցարան՝ [[1921 թուական|1921]]-ին), առաջին գիւղական հիւանդանոցը ([[1920 թուական|1920]]-ին) եւ փորձնական անտառտնտեսութիւնը ([[1922 թուական|1922]]-ին) հիմնուած են Կողբի մէջ։ Մինչեւ 1928-ին դպրոցի շէնքի կառուցումը, Կողբի մէջ գործած է ծխական դպրոց, աւելի ուշ դասերը տեղի ունեցած են մասնաւոր տուներու մէջ։ Այդուհանդերձ գիւղին մէջ գիտակրթական մակարդակը եղած ու պահպանուած է բարձր հիմքերու վրայ։

Շուրջ 5100 բնակչութիւն ունեցող Կողբին մէջ կը գործէ երկու միջնակարգ դպրոց, երկու մանկապարտէզ, երկու գրադարան, մշակոյթի կեդրոն, գեղարուեստի դպրոց, երաժշտական դպրոց։ Կողբի մէջ կը գտնուին Նոյեմբերեանի անտառտնտեսութիւնը, զինուորական զօրամասը, «Զիկատար» անտառի ուսուցման տարածաշրջանային կեդրոնը եւ այլ արտադրական, գործակցական, հասարակական կազմակերպութիւններ։

== Բնական ռեսուրսներ ==
Կողբը եւ իր շրջակայ տարածքները՝ անտառները, հարուստ են օգտակար հանածոներով՝ [[երկաթ]], [[սնդիկ]], Ciolite, իսկ անտառները՝ արքայախնձորով, նուշով, նուռով, ձիթապտուղով (տնային պայմաններու), լեմոնով, ընտանի խնձորով եւ այլն:

== Համայնապատկեր ==
[[Պատկեր:Panorama_of_Koghb.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Panorama_of_Koghb.jpg|alt=|կենտրոն|մինի|862x862փքս|Կողբի համայնապատկեր]]

== Բնակչութիւն ==
Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայութեան տուեալներու 2012-ին համայնքի բնակչութիւնը կազմած է 4530 անձ։

Կողբի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը&lt;ref name=&quot;hay_gyux&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|title=Հայաստանի հանրապետութեան բնակավայրերու բառարան, էջ 112|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=2013 Նոյեմբերի 10|archive-date=2014-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարի
|1831
|1897
|1926
|1939
|1959
|1970
|1979
|1989
|2001
|2004
|2012
|-
!Բնակիչ
|592
|2008
|2423
|2970
|3165
|4142
|4421
|5063
|4610
|4436
|4530&lt;br /&gt;
|}

== Տնտեսութիւն ==
Բնակչութիւնը կը զբաղի անասնապահութեամբ եւ պտղաբուծութեամբ։

== Մշակոյթ ==
[[Պատկեր:Sculpture_of_Koghb.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sculpture_of_Koghb.jpg|աջից|մինի|Կողբի 1-ին փողոցին մէջ գտնուող քանդակ: Հեղինակ՝ Լեւոն Աբովեան]]
Կը գործէ Կողբի [[Մշակոյթ|մշակոյթի]] կեդրոնը, գեղարուեստի դպրոցը, կը գործէ [[թատրոն]] եւ տիկնիկային թատրոն։

== Պատմամշակութային կառոյցներ ==
[[Պատկեր:Sculpture_of_Koghb_Cultural_Center.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sculpture_of_Koghb_Cultural_Center.jpg|ձախից|մինի|Կողբի մշակոյթի կեդրոնի քանդակներէն]]

=== Մշկավանք ===
[[Պատկեր:Մշկավանք.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%B7%D5%AF%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D6%84.jpg|մինի|Մշկավանք]]
Գիւղի հարաւային մասին մէջ, 3 քմ. հեռաւորութեամբ, Կողբագետի աջ մասը՝ անտառապատ բլուրի բարձրադիր հարթակի վրայ, կառուցուած է [[Մշկավանք]] (Մշակավանք) եկեղեցին։ Պահպանուած են եկեղեցւոյ արեւմտեան ճակատին կից գաւիթը՝ արեւելեան՝ անկիւնային մասերու խուցերով։ Մշկավանքի կառուցման մասին ճշգրիտ թուային տուեալներ չկան, բայց առկայ է Վարդան Արեւելցիի յիշատակութիւնը [[1219 թուական|1219]]-ի երկրաշարժի մասին, ուր կը նշուի Մշկավանքի անուանումը։

=== Ագեղցի ===
Ագեղցի (5-7-րդ դար) Գիւղատեղի եկեղեցի։ Գիւղէն 2 քմ. հարաւ-արեւմուտք՝ Ագեղցի կոչուող հին գիւղատեղը կը պահպանուին եռանաւ եկեղեցւոյ դահլիճի կիսաւեր պատը, արեւելեան թեւը՝ կիսաշրջանաձեւ խորանով եւ կից աւանդարներով, միւս կողմերու պատերը՝ կէս բարձրութեամբ։ Եկեղեցին մուտքեր ունեցած է հարաւային եւ հիւսիսային կողմերէ։ Պատերու ոչ մեծ հաստութիւնը, կամարներու եւ թաղերու բացակայութիւնը, հիմք կու տան ենթադրելու, որ եկեղեցին եղած է փայտածածկ։

=== Սուրբ Աստուածածին ===
Սուրբ Աստուածածին, Կողբի կեդրոնական եկեղեցին, 5-րդ դար՝ պահպանուած են կիսաւեր խորանները եւ երեք գերեզմանաքար։ [[1936 թուական|1936]]-ին եկեղեցին քանդած են։

=== Տուարաեղցի (Տուարագեղցի) ===
Կողբի տարածքը հարուստ է յատկապէս միջնադարեան յուշարձաններով, այդ ժամանակներուն յատուկ կառոյց է «Տուարաեղցի» կոչուող պազիլիկ եկեղեցին, որ կիսաւեր վիճակի մէջ կը գտնուի հին գիւղատեղը՝ գետի ձախ ափին։ Կանգուն է արեւելեան պատը, խորանի գմբեթարդի զգալի մասով։ Միւս կողմերը պատերու մէկ մասը պահպանուած է տարբեր չափերով։ Եկեղեցւոյ շուրջը հին գերեզմանոց է։ Ճանապարհաշինութեան ժամանակ բացուած եւ ի յայտ են եկած քարարկղային գերեզմաններ։
[[Պատկեր:Մշկավանքի_մակետ.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%B7%D5%AF%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%AB_%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D5%BF.jpg|մինի|Մշկավանքի նախանմոյշ, Կողբի պատմամշակութային նմոյշներու թանգարան, հեղինակ [[Սուրէն Աբովեան]]]]

=== Ամուրիներու Սար ===
Կողբի արեւմտեան բարձունքին վրայ կը գտնուի խաչարձաններով այս գերեզմանատեղին։ Այն կը հանդիսանայ 30 ամուրի կողբացիներու գերեզմանատեղին, որոնք կռուելով եւ փախուստի մատնելով լեզգիներուն՝ հետագային այդ նոյն սարին վրայ կը սպանուին համալրուած լեզգի հրոսակներու կողմէ։&lt;br /&gt;
=== Կողբի երկրորդ անյայտ եկեղեցին ===
Այս եկեղեցիի վերաբերեալ որոշ տեղեկութիւններ կան հայկական միջնադարեան արուեստին նուիրուած աշխատութիւններու մէջ: Եկեղեցին գտնուած է Կողբ գիւղի ներկայիս կեդրոնական հրապարակին մօտ 300 մեթր դէպի հիւսիս-արեւմուտք ինկած բարձրադիր մասի մէջ (Հրաչիկ Տիգրանի Աբովեանի (Ճուղուրանց) տնամերձ հողամասի մէջ, ուր այժմ անոր բակն ու օժանդակ շինութիւնն է): Յուշարձաններու պեղման աշխատանքներուն` 1939-40 թուականներուն ձեռնմուխ եղած է ճարտարապետական յուշարձաններու պահպանման հիմնարկի աշխատակից Հ. Եղիազարեանը, որ վերահաս պատերազմի հետեւանքով հնարաւորութիւն չէ ունեցած աւարտել զայն: Քանի որ եկեղեցին աւերուած է 1219 թուականին երկրաշարժին, ապա Հ. Եղիազարեանը եկեղեցիի 42 հատ զարդաքարերը տեղափոխած է Սանահինի Ամենափրկիչ եկեղեցի, ուր եւ մինչեւ հիմա անոնք կը պահպանուին: Պեղումներու արդիւնքներուն երեւած է, որ եկեղեցին եղած է միակապ թաղակապ դահլիճ, հարաւային կողմը` աւագ խորանին կից ունեցած է երկար ձգուած աւանդատուն, իսկ անոր արեւմտեան շարունակութեան վրայ` եկեղեցիին մնացած մասը բռնած է կամարակապ երկու բացուածքով արտաքին սրահը: Ներքինը եղած է սուաղուած եւ որմնանկարներով պատուած: Բացուած են մեծ թուով քանդակազարդ քարեր, խաչքարերու, կոթողներու բեկորներ, գիպսէ քանդակներու ձուլածոյ կտորներ եւ այլն: Պեղումներու սակաւ տուեալներով իսկ ենթադրելի է, որ Կողբի եկեղեցին իր հարաւային թեւի յօրինուածքով սերտ ընդհանրութիւն ունի Կողբափորին հարեւան Տաշիրի, ինչպէս նաեւ ներկայիս Վրաստանի տարածքին գտնուող սրահաւոր միանաւ յուշարձաններու հետ:

== Հասարակական կառոյցներ ==
[[Պատկեր:Koghb_Cultural_Center.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Koghb_Cultural_Center.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Կողբի մշակոյթի կեդրոնի շէնքը]]
Կողբը ունի դպրոց, բուժկէտ, մշակոյթի տուն, համայնքային կեդրոն, մանկապարտէզ, արուեստի դպրոց, երկրագիտական թանգարան։

== Մարզանք ==
Կողբի մէջ մարզանքը միշտ եղած է բարձր մակարդակի վրայ։ Կողբէն են շարք մը աշխարհի եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] ախոյեաններ՝ տարբեր մարզաձեւերու։

Կողբը եւ շրջակայ բնակավայրերը ներկայացնող Զիկատար-03 մանկապատանեկան խումբը 2017-2018 թուականներուն Բ լիկային դարձած է ախոյեան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ffa.am/hy/2017-2018/group/327|title=2017-2018|website=www.ffa.am|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;:

== Յիշարժան փաստեր ==
[[Պատկեր:Monument_to_the_Soldiers_of_the_Great_Patriotic_War.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Monument_to_the_Soldiers_of_the_Great_Patriotic_War.jpg|alt=|մինի|Հայրենական մեծ պատերազմին զոհուած զինուորներուն նուիրուած յուշարձան]]

* Կողբ գիւղի կեդրոնական եկեղեցին կառուցուած է [[5-րդ դար|5-րդ դարուն]] եւ ծառայած է Կողբի ու հարեւան գիւղի` [[Բերդաւան|Բերդաւանի]] ժողովուրդին: Եկեղեցին հարկադրաբար ծառայած է նաեւ այլ նպատակի, իբրեւ ուսումնարանի համար կրթական եւ այլն: [[1928 թուական|1928]]-ին գիւղի ղեկավարները քանդեցին եկեղեցին, իբր թէ պիտի կառուցեն դպրոցի երկրորդ յարկը եւ այդ այն պարագային, երբ Կողբը ունէր ինչպէս քարհանք, այդպէս ալ կրաքարի ու կղմինտրի գործարաններ:
* Յունուար 1994-ի լոյս 14-ի գիշերը Կողբի թիւ 1 դպրոցէն անհետացաւ վերոյիշեալ եկեղեցւոյ հրաշք զանգը, որ ձուլուած էր [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ 1700-ին եւ զանգի ձայնը լսելի էր 30 քմ. շառաւիղով, կշիռքը` 36 քկ.:
*[[16 Հոկտեմբեր]] [[1921 թուական|1921]]-ին կողբացի Նիկոլա Ջաղինեանը հիմնադրեց [[Հայաստան|Հայաստանի]] առաջին փայտամշակման միախմբումը, որ սակայն [[1982 թուական|1982]]-ին թալանեցին եւ ան փակուեցաւ:
* Մօտ 200 տարի Կողբի գիւղի գետի մէկ մասը ինքնահոս վտակով կը բարձրանար եւ կ՚ոռոգէր Կողբի եւ Բերդաւանի այգիները: Պատերազմէն ետք, 50-ականներուն գիւղի ղեկավարները այն քանդեցին եւ ջուրը սկսաւ հոսիլ Հայաստանէն դուրս:
* Գիւղը ունէր իր սեփական բաղնիքը, այն սեփականաշնորհուեցաւ եւ փակուեցաւ: Նման բախտ ունեցան նաեւ այլ շինութիւններ:
* «Տաւարաեղցի» միանաւ եկեղեցին գիւղացիներու աչքի առջեւ քանդուեցաւ եւ որոշ մարդիկ եկեղեցւոյ քարերով անասնագոմեր կառուցեցին:
* Աւագի ձորէն մինչեւ անտառտնտեսութիւն տանող ճանապարհը ոչ երթեւեկելի դարձած է որոշ մարդոց ճանապարհի լայնութեան հաշուին կառուցած շինութիւններու պատճառով:
* 1936-1940 թուականներուն գիւղի ղեկավարները անհատի պաշտամունքի քօղի տակ գիւղէն աքսորեցին 31 մարդու, որմէ` 4-ը գնդակահարուեցան Գիւմրի չհասած&lt;ref&gt;Սուրէն Ա. Աբովեան՝ «Կողբ գիւղի պատմութիւնը», էջ 79&lt;/ref&gt; :

== Զիկատար ==
Նոյեմբերեանի Զիկատարը ծովու մակարդակէն ունի 1646 մեթր բարձրութիւն։ Զիկատարի ստորոտէն մինչեւ գագաթը ինկած հատուածին մէջ կան շատ անտառներ, վայրի կենդանիներ եւ միրգեր, իսկ լեռնալանջին գտնուող հնավայրերը կը յուշեն, որ տարածքը ժամանակին խիտ բնակչութիւն ունեցած է։ Անուան հիմքը ինկած են [[հայերէն]] զի (այս) եւ կատար (գագաթ) բառերը&lt;ref&gt;Ռուսլան Մալինեան «Տեղանուանապատում», Երեւան, ՀԳՄ հրատարակչութիւն, 2013թուական, էջ 54&lt;/ref&gt;։

== Կողբի պատմութեան թանգարան ==
Կողբի պատմութեան թանգարանը հիմնուած է [[1970 թուական|1970]]-ին [[Սուրէն Աբովեան|Սուրէն Աբովեանի]] կողմէ, որ կը ներկայացնէ Նոյեմբերեանին տարածաշրջանը հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրեր։ Թանգարանը կը ցուցադրէ 1300 օրինակ ցուցանմոյշներ՝ սկսած պրոնզէ դարու ժամանակաշրջանէն։ Այնտեղ պահպանուող [[Կաւ|կաւէ]] ամանները եւ պրոնզեայ իրերը ունին 3000-3700 տարուան վաղեմութիւն։ Թանգարանը ունի վեց բաժին։ Այնտեղի ցուցանմոյշներէն առաւել հետաքրքիր են մետաղադրամները, Կողբի եկեղեցիներու նախանմոյշները, քանդակագործ Ժորա Ազարեանի 15 քանդակները, Մեծ Հայրենականի զոհուածներու, անյայտ կորածներու ու բռնադատուածներու լուսանկարները, կենցաղի մէջ օգտագործուող իրեր եւ այլն&lt;ref&gt;Սուրէն Միրզոյեանի «Կողբափոր-Նոյեմբերեան․Անցեալը։Կեանքը։Կենցաղը»,Երեւան, 2007 թուական, էջ 125-126&lt;/ref&gt;։&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;

1. Կողբի պատմական նմուշների թանգարան.jpg
2. Կողբի պատմական նմուշների թանգարան.jpg
3. Կողբի պատմական նմուշների թանգարան.jpg
4. Կողբի պատմական նմուշների թանգարան.jpg
Հայաստանի առաջին փայտամշակման արտել.jpg
Հին մետաղադրամներ.jpg
Կողբի անհայտ եկեղեցի.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Հացաբուլկեղէն եւ թխուածք ==

* Բոքոն- Ցորենի ալիւրէ թխած կլոր հաց
* Թոնրի հաց- Ալիւրէ թխած փոքր-ինչ կլորաւուն հաց, մատնաքաշ
* Լաւաշ եւ լոշ- Երկու տեսակի է. լաւաշը՝ փուռին մէջ թխած՝ բարակ հաց է

== Յղումներ ==

* [https://web.archive.org/web/20170509013021/http://www.koghb.am/ Կողբի պաշտօնական կայք]
* [http://www.koghbartschool.am/ Կողբի գեղարուեստի դպրոց]
* [http://koghb2.schools.am/ Կողբի թիւ 2 միջնակարգ դպրոց] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812201235/http://koghb2.schools.am/ |date=2020-08-12 }}

== Ծանօթագրութիւններ ==
[[Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ]]</text>
      <sha1>e739sflt6xdghlgbaoewg8x0zdnf4f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կոմիտասի Անուան Պետական Լարային Քառեակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6861</id>
    <revision>
      <id>257495</id>
      <parentid>234962</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5009" sha1="1a8g8rp7ehhzlfnt24s97dw9wqirerz" xml:space="preserve">'''Կոմիտասի անուան պետական լարային քառեակ''', Հայաստանի առաջին քառեակներէն։ Հիմնադրուած է [[Մոսկուա]]յի մէջ [[1924]] թուականին, տեղի կոնսերվադուարի հայ ուսանողներ [[Ավետ Գաբրիելեան|Աւետ Գաբրիէլեան]]ի (1-ին ջութակ), [[Լեւոն Օհանջանեան]]ի (2-րդ ջութակ), [[Միքայել Տերեան|Միքայէլ Տէրեան]]ի (ալտ) եւ [[Սերկեյ Ասլամազեան]]ի (թաւ ջութակ) նախաձեռնութեամբ (ղեկավար Ե. Գուզիկով)։

== Պատմութիւն ==

[[1920]]-ական թուականներու վերջը քառեակի գործունէութիւնը բարձր գնահատած են Մ. Իպոլիտով-Իվանովը, Կ. Իգումնովը, Ս. Վասիլենկոն, Ռ. Գլիերը, Կ. Սարաջեանը։ [[1931]] թուականին անուանուած է Հայկական ՀԽՍ պետական քառեակ, մէկ տարի անց՝ կոչուած [[Կոմիտաս]]ի անուան քառեակ։ [[1932]] թուականին համերգներով շրջագայած է [[ԽՍՀՄ]] հանրապետութիւններուն մէջ։

[[1933]] թուականին, [[Լ. Օհանջանեան]]ի մահէն յետոյ, իբրեւ 2-րդ ջութակահար հանդիսացած է [[Գ. Սարաբեան]]ը, [[1938]] թուականին՝ [[Ն. Պալապանեան|Ն. Պալապանեանը]]։ [[1934]] թուականին քառեակին շնորհուած Է [[ՀԽՍՀ]] վաստակաւոր կոլեկտիվի կոչում։ [[1938]] թուականին, լարային քառեակներու համամիութենական մրցոյթին արժանացած է մրցանակի։

[[1939]] թուականին [[Կոմիտաս]]ի անուան քառեակը արժանացած է 1-ին մրցանակի (Մեծ թատրոնի անուան քառեակին հետ մէկտեղ)։ [[1939]] թուականին եւ [[1956]] թուականին մասնակցած է [[Մոսկուա]]յի հայ արուեստի տասնօրեակներուն, հանդէս եկած է ռուսական, եւրոպական եւ հայ երաժշտութեան տարբեր նմուշներու բարձրարուեստ կատարումներով։ [[1938]] թուականին քառեակի երաժիշտներուն շնորուած է ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչի, [[1945]] թուականին՝ [[ՀԽՍՀ]] ժողովրդական արթիսթի կոչում, [[1946]] թուականին արժանացած է [[ԽՍՀՄ]] պետական մրցանակի։

[[1953]] թուականէն քառեակը պարբերաբար մեկնած է արտասահմանեան հիւրախաղերու ([[Գերմանիա]], [[Անգլիա]], [[Ճափոն]], ԱՄՆ, Գանատա, Հոլանտա, Նորովեկիա, Ֆրանսա եւ այլն)։ Քառեակին հետ տարբեր տարիներ ելոյթներ ունեցած են Ա. Գոլդենվեյզերը, Կ. Իգումնովը, Գ. Նեյգաուզը, Ս. Ռիխտերը, Դ. Շոստակովիչը, Է. Գիլելսը, Վ. Մերժանովը, Մ. Գրինբերգը, Ս. Կնուշեւիցկին։

[[1965]] թուականին արժանացած է [[ՀԽՍՀ]] պետական մրցանակի։

[[Յակոբ Խանջեան|Յակոբ Խանջեանը]] քառեակի մասին ըսած է. «Կոմիտասի անունը կրել կը նշանակէ ունենալ կատարողական մեծ արուեստ, յուզականութիւն, անմիջականութիւն, բարձր կուլտուրա։ Կոմիտասի անունը կրել կը նշանակէ արուեստն ի սպաս դնել ժողովրդին։ Կոմիտասի անունը կրել, վերջապէս, կը նշանակէ, եթէ ոչ անոր օրինակով գիւղէ գիւղ, գաւառէ գաւառ շրջիլ հայ երգը գտնելու, ձայնագրելու, մշակելու համար, ապա գիւղէ գիւղ, քաղաքէ քաղաք, երկրէ երկիր շրջիլ հայ եւ համաշխարհային երաժշտութեան նուաճումները բարձարուեստ մատուցելու համար բոլորին եւ ամէնէն առաջ սեփական ժողովուրդի ամէնալայն զանգուածներուն»։

== Յղումներ ==
* [http://www.komitasquartet.am/ Լարային քառեակի պաշտօնական կայքը]
* [http://www.armweeklynews.am/w/wp/p112.php Կոմիտաս քառեակը հանդիսացած է աշխարհի հնագոյն գործող քառեակը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160326090825/http://komitas.am/arm/komitas_quartet.htm Կոմիտասի անուան քառեակ]
{{ՀՍՀ}}

[[Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն]]</text>
      <sha1>1a8g8rp7ehhzlfnt24s97dw9wqirerz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Յարութիւն Քեհէեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7251</id>
    <revision>
      <id>257513</id>
      <parentid>229402</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="bkesuajyhxdffcqhvw6iewbzw7v2ctq" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Յարութիւն Լեւոն Քեհէեան''' ({{ԱԾ}}), հայ ֆութպոլիստ, յարձակող, [[կիսապաշտպան]]։ Մարզական վաստակաւոր վարպետ։ Հայաստանի վաստակաւոր մարզիչ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://footballfacts.ru/players/106461 |title=Кегеян Арутюн Левонович |accessdate=2015-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151024012312/http://footballfacts.ru/players/106461 |archivedate=2015-10-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Կենսագրութիւն ==
Յարութիւն Քեհէեան ծնած է [[1930 թուական]]ին [[Աթէնք]]ին մէջ։ [[1946 թուական]]ին հայրենադարձած է։ ԽՍՀՄ բարձրագոյն խումբը ելոյթ ունեցած է Երեւանի «Դինամո» (1949-1950 ) Մոսկուայի «[[Սպարտակ (ֆութպոլային ակումբ, Մոսկուա)|Սպարտակ»]] (1955), Երեւանի «Դինամո (1960-1961, յետագային` «[[Արարատ (ֆութպոլային ակումբ, Երեւան)|Արարատ»]] ) խումբերուն մէջ։ Երեւանեան խումբերու կազմերուն մէջ մասնակցած է 87 խաղի, դարձած 9 կոլի հեղինակ։ Եղած է ԽՍՀՄ գավաթի 1954 թուականի եզրափակիչի մասնակից։ Ախոյեան եւ բաժակակիր Երեւանի «Արարատի» մարզական շտապի մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://footsport.am/%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D6%84%D5%A5%D5%B0%D5%A5%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%BE-84-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%AF%D5%A1%D5%B6/ |title=Յարութիւն Քեհէեանը դարձաւ 84 տարեկան |accessdate=2016-04-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195735/http://footsport.am/%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D6%84%D5%A5%D5%B0%D5%A5%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%BE-84-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%AF%D5%A1%D5%B6/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ 1971-1973 թուականներուն ԽՍՀՄ փոխ-ախոյեան, ախոյեան եւ բաժակակիր [[Երեւան]]ի «Արարատի» մարզական կազմին մէջ։ Յաջողութեամբ աշխատած է հանրապետութեան պատանեկան խումբերուն մէջ։ 1975 թուականէն եղած է «Հրազդան» մարզադաշտի տնօրէնը։

== Պարգեւներ ==
* Հայաստանի վաստակաւոր մարզիչ
* Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի
* ԽՍՀՄ առաջնութեան արծաթէ մետալակիր, 1955

== Ծանօթագրությիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.shoghakat.am/am/telecasts/37 Հարություն Քեհեյան]

{{DEFAULTSORT:Քեհէեան, Յարութիւն}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ ֆութպոլիստներ]]
[[Ստորոգութիւն:9 Ապրիլի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:17 Ապրիլի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ ֆութպոլիստներ]]
[[Ստորոգութիւն:Արարատի ֆութպոլիստներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ]]</text>
      <sha1>bkesuajyhxdffcqhvw6iewbzw7v2ctq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կլորիա Կէյնոր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8220</id>
    <revision>
      <id>257493</id>
      <parentid>230199</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20155" sha1="iwbl4mgv3lr1xwp522zw0dizdrsg29d" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Կլորիա Կէյնոր
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր = Gloria_Gaynor_2003.jpg
| չափ = 
| նկարագրութիւն = 
| ծնած է = [[7 Սեպտեմբեր]] 1949 
| ծննդավայր = Նիու Ճերզի
| վախճանած է = 
| մահուան  վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = 
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = 
| ալմա մատեր =
| կրօնք = Քրիստոնիա
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գրքեր = 
| աշխատանք = Երգչուհի 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն =
| ամուսին = 
| ծնողներ = Քուինի Մէյ Բրօդօր եւ Տանիէլ Ֆօյլզ
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջք = 
| ստորագրութիւն =
}} 
'''Կլորիա  Կէյնոր''' ({{lang-en|Gloria Gaynor}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի երգչուհի է, ճանչցուած է իր 'Տիսգօ'-ի երգով «I Will Survive», «'Never Can Say Goodbye», «Let Me Know(I Have a Right)» եւ «I Am What I Am»:

== Կանուխ Կեանքը ==
Կլորիա Ֆոյլզ ծնած է Նիւարք, Նիւ Ճըրզի&lt;ref&gt;Rosenfeld, Stacy (2012)''Gaynor recalls how she ‘survived’ her lifestyle'' [http://www.northjersey.com/arts-and-entertainment/gaynor-recalls-how-she-survived-her-lifestyle-1.385374 NorthJersey.com]&lt;/ref&gt;, Քուինի Մէյ Բրօդօր եւ Տանիէլ Ֆօյլզ։ Իր մեծ մայրը կ'ապրէր իրենց մօտ  եւ ան ներդրուած էր իր կրթութեան&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blanz|first=Sharla|url=http://njmonthly.com/articles/best-of-Jersey/survivor.html|title=&quot;I Will Survive&quot; singer Gloria Gaynor graduated from Southside High School in Newark|publisher=Njmonthly.com |date=2007-12-19|accessdate=2012-12-27}}&lt;/ref&gt;: «There was always music in our house», Կէյնոր գրեց իր ինքնակեսագրութեան մէջ, Ես պիտի Ապրիմ։ Ինք կը զուարճանար մտիկ ընել ձայնասփիւռի, եւ արձանագրուածներ [[Նէթ Գինկ Գոլ]] եւ [[Սարահ Վողան]]: Իր հայրը կը նուագէր ուքուլէլէ եւ [[կիթառ]] եւ կ'երգէր մասնագիտօրէն գիշերային ակումբներուն մէջ խումբով՝ Սդեբն Ֆեդչիթ։ Իր եղբայրները կ'երգեն աւետիլ եւ ստեղծեցին քառեակ իր ընկերոջ հետ։ Կէյնոր արգիլուած էր որ երգէ տղոց խումբին հետ, նոյնն ալ իր եղբայրը՝ Արթիւր, որովհետեւ ան պզտիկ էր։ Արթիւր վերջը Կեյնորին շրջումի պատասխանատուն եղաւ։ Ընտանիքը աղքատ էր, բայց Կեյնոր կը յիշեցնէր տունը որ լեցուի խնդութիւնով եւ ուրախութիւնով, եւ ընթրիքի սեղանը բացուի դրացիներուն եւ բարեկամներուն։ Անոնք փոխադրուեցան տունի պատրաստութեան [[1960]]-ին եւ Կլորիա մեծցաւ իբր կոպիտ աղջիկ։ (Բոլոր իմ պզտիկութեան կեանքիս մէջ կ'ուզէի երգել, թէեւ ընտանիքէս մէկը լուր չ'ունէր) Կեյնոր գրեց իր ինքնակենսագրութեան մէջ{{citation needed|date=July 2014}}:

== Կանուխ Ընթացք ==
[[Պատկեր:Gloria Gaynor (1976).jpg|մինի|ձախից]]
Կեյնոր երգչուհի էր ունէր գոհացուած հոգի, [[Ճազ]]/[[փօփ]], [[1960]]-ին։ Ինք արձանագրեց «Will You Be My Guitar/Train Of Love» պզտիկ Շիքակօ պիտակ, դուրս հանեց երկրորդ մինակ, «She'll Be Sorry/Let Me Go Baby» (Առաջին անգամ իբր Կլորիա Կեյնոր) [[1965]]-ին։ Իր առաջին իրական յաջողութիւնը եկաւ [[1975]]-ին իր պատկերարերտի Never Can say Goodbye: Առաջին մասը պատկերարերտի կը բաղկանար 3 երկեր («Honey Bee», «Never Can Say Goodbye» եւ «Reach Out, I'll Be There») առանց ընդմիջաց երգերու միջեւ։ 19 վայրկեանոց պարի մրցումը փաստեց որ այլանդակօրէն հռչակաւոր է, մանաւանդ պարելու ակումբը։ Ամէն 3 երգերը արձակուած էն մինակ ձայնասփուրի վրայ եւ ամէնն ալ եղան Hits: Պատկերարերտի մէջ նուագարաններով էր երգին մուտքը հանրայինին առջեւ, «Never Can Say Goodbye» որ եղաւ առաջին երգը top biilboard magazine's պարի քարտէսի։ Իր առաջին պատկերարերտի յաղթանակէն ետք իր առաք մը իր երկրորդ պատկերարերտը արձակեց, փորձարկ Կլորիա Կեյնոր, վերջը նոյն տարին։ Մի քանի իր քիչ ճանցուած մինակ երգերը, ի յարկ լքուած airplay- նեռարեալ «Honey Bee» ([[1974]]), «Casanova Brown» ([[1975]]), եւ «Let's Make A Deal» ([[1976]])- եղաւ hits ակումբներ եւ հասաւ առաջին հինգերէն on billboard's disco charts: [[1976]] պատկերարերտի ետք, Ես Արի Քեզի, ինք տեղափոխեց իր hit production խումբէն, որ աշխատի ուրիշ արտադրութիւներով{{citation needed|date=July 2014}}:

== Գլխաւոր Մեծ ընթացք Բեկում ==
Մի քանի տարի տարիներ վերջ, Կեյնոր արձակեց պատկերարերտ Պանծալի եւ Զբօսավայր Պողոտայ Ձայն, բայց միայն կրնար զուարճանար քիչ մը շատ պարկեշտ հարուածներ։ Սակայն, [[1978]] վերջաւորութեան, իր արձակուած պատկերարետէն «Սիրել Դրագքս», ինք բարձրացաւ Փօփ քարտէսին նորէն իր «I Will Survive» երգէն։ Այս երգին բառերը գրուած են կնկայ սուր ծայրէն, վերջերս վռնտուած, պատմելով իր առաջուայ սիրածը որ կրնայ ապրիլ առանց իրեն եւ չուզէր բան մը ընել հետը այլեւս։ Երգը եղաւ քայլերգ աղջիկներու ազատագրութեան, եւ դեռ թիւ մէկ համբարն է գործատեղ խնճոյքներուն եւ գիշերները երգելու։{{Citation needed|date=May 2015}}

Շահագռգօրէն, «I Will Survive» երգը բնագիօրէն երկրորդ մասըն էր երբ Փօլիտըր Րէգորտզ արձակուեց [[1978]]-ի վերջերը։ Առաջին մասը «Substitute» կոչուած երգը է, վերջը նոր [[համաշխարհային]] հարուածքը [[Հարաւային Ափրիկէ]] աղջիկ-խումբ Լաթ, սեպուած էր շատ «Radio Friendly»: Ձայնասփուռ DJ Jack King, աշխատելով [[Պօսդն]]ի կայարանը WBOS որ վերջերս փոխուած է տիսքօյի ձեւի, դառձած է արձանագրութիւնը աւելի եւ յիշցնել ապշեցուած ինք ինչ լսեց։ «Ես չէի հաւատար իրենք կայրէին այս հրեշը հարուածքի երկրորդ մասը», ըսաւ Թագաւորը։ «Ես խաղցայ եւ խաղցայ եւ ինծի մտիկ ընողները խենդացան» Այս բազմաթի դիտողներու պատասխանը զօրեցին որ արձանագրեն ընկերութիւնը թեթեւ հարուածէն երգը, որպէսզի գալիք պատճենները մինակ մտիկ եղած հռչակաւոր երգը առաջին մասը։ Թագաւորը պատուուած էր Նիու Եորքի «Տիսքոյի Վարպէտ Պարգեւներու Ցուցադրում» 3 ետեւ ետեւի տարիներ ([[1979-1981]]) ճանացումը անողոքը երգի։ Երգը վճռեցաւ միակ Կրեմի Պարգեւը ամենալաւ Տիսքօ ձայնագրուած [[1980]]-ին։

Իբր Տիսքօյի թիւ, երգը եզակի էր այդ ժամանակին արաքինութիւնը Կեյնորի չունենալով կողմնակի երգչուհիներ։ Եւ տարբերութիւն իր առաջին տիքօ երգին, երգը բանակուած չէր որ առաքցներ։ Գրեթէ տիսքօները ծանրութեամբ կ'արտադրուին, բաւական ձայներով։ «I Will Survive» շատ աւելի պահեստային եւ մաքուր ձայն։ Ան բունով ծրագրուած էր եւ արձակուած էր առաջին մասը։ [[1979]]-ին վերջերը, ան արձակուեց ալպոմը Ես ունիմ իրաւունքը որ կը պարունակէ իր յաջորդ տիսքօ եղանակը, «Let Me Know (I Have A Right)», որ յատկութիւններն էին Գիշերուան Ցոցադրութեան Հռչակ, [[Շեփոր]]ի վրայ մեներգ։ Կեյնոր նաեւ արձանագրեց տիսքօ որ կը կոչուի «Love Is Just a Heartbeat Away» 1979-ին [[արիւն ծծող ուրուական]] ֆիլմը Նօգդուրնա.- Տրագուլային Թոռնիկը որ յատկանիշըն էր թիւ տիսքօ երգերէն։

== Նահանգակոխքի Ընթագքը ==
[[1980]]-ին եւ [[1981]]-ին, Կեյնոր արձակեց 2 տիսքօ ալպոմ որ իրապէս անտեսեց [[Միացիալ Նահանգներ]]ուն մեջ ի յարկ պլեքլեշ տիսքօյին հակառակը, որ սկսաւ [[1979]]-ին վերջերը։ Ալպոմին մեներգը հազիւ արձանագրեց քաղաքային ժամանակակից ձայնասփիւռ, ուր տիսքօ եղանակը մնաց հռչակաւոր։ [[1982]]-ին նայելով լայն զանազանութիւն հաւատքի եւ կրօնական շարժւումներ&lt;ref&gt;{{cite news| last = Daneff  | first = Tiffany| title = The Arts: The new gospel according to Gloria She survives, and prospers, but the queen of the disco has done with clubbing, writes Tiffany Daneff  | work = [[The Daily Telegraph]] | date = July 17, 1993 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| last = Quigley | first = Elizabeth  | title = Disco's born survivor  | work = [[The Scotsman]] | date = April 9, 1996  }}&lt;/ref&gt;, ինք եղաւ Քրիստոնեայ եւ սկսաւ հեռաւորութիւնը չափէ անցեալէն որ մեղաւոր էր։ [[1982]]-ին չարձակեց ալպոմ, [[1983]]-ին արձակեց ալպոմ Կլորիա Կեյնոր վերնագիրով որ ինք մերժեց տիսքօն եւ փօփ տեսակի երգերը։ Ալպոմը կը պարունակէր հայրենասիրական երգ որ կը կոչուի «America» եւ ալ նոր տարբեր «I Will Survive»: Այս նոր «I Will Survive», ինք փոխեց բառերը երգին որպէսզի հրատարակեն իր [[Քրիստոնեայ]] դառնալը։ «Ան առաւ ամէն ուժը որ ունէի որպէսզի չի բաժնուինք» բայց այս բառերը դառձուց «Միայն Աստուած կրնայ ինծի զօրութիւն տայ որպէսզի չի բաժնուի»: Ալպոմը յաջող չէր փօփին, պարին, քաղաքային շուկաներուն մէջ։ Այս շարժումը փաստեց ամէն իր մտիկ ընողները իրեն մտիկ չընեն{{Citation needed|date=June 2015}}:

Կեյնոր կրնար յաջողիլ իր վերջին յաջողութիւնը [[1980]]-ին իր արձակած ալպըմին հետ՝ Ես Եմ Կլորիա Կեյնոր [[1984]]-ին։ Այս մանաւանդ ի յարկ իր երգին «I Am What I Am», որ եղաւ հարուած մը գիշերային ակումբին, եւ վերջը Ակումբ Խաղցած Քարտեսը [[1983]]-ին վերջերը [[1984]]-ին սկիզբը։ «Ես Եմ Ինչ Որ Եմ» այս դառձուց Կեյնորին ուրախ պատկեր: Սակայն իր ընթացքը տարաւ սուր անկում հետեուած հարուածին։ Ինք գրեթէ ապրեցաւ [[Միացեալ Նահանգներ]]էն դուրս ուր տիսքօ չիկար։ Իր [[1986]]-ի ալպոմը, Կլորիա Կեյնորի Ուժը, գրեթէ կազմուած էր ծածկուած էր ուրիշ երգերու որ հռչակաւոր էին այդ ժամանակ։ Ալպոմը մերժուած էր, որ եղաւ ձախող առեւտրական։

== Վերազարդնումի Ընթացքը ==
Կեյնորի ընթացքը ստացաւ վերականգնացող կայծ մը սկիզբը եւ կիսուն [[1990]]-ին համաշխարհային Տիքօ վերածնունդի շարժումը։ [[1990]]-ին վերջաւորութեան ինք դերասանութիւն խացաւ քիչ մը, Ուայանզ Պրոս-ին հետ, [[1970]]-ական թուականերու ցուցադրում (երգելով «I Will Survive»), եւ Ալի ՄքՊիլ առաջ որ ընեն սահմանաբակ նշանտունքի կատարումը Պրոտոըէզ Սմօքի Ճօզ սրճարանը։ [[2001]]-ին Կեյնոր կատարեց «I Will Survive» [[Մայքըլ Ճեքսոն]]ի 30-րդ տարեդարձ համերգին...

Կլորիա Կեյնոր վերադառձաւ արձանագրելու արուեստանոցը [[2002]]-ին, արձակելով իր առաջին ալպոմը 15 տարիներուն մէջ, Երանի Սիրեյիր։ 2 մինակ երգերը արձակուած ալպոմէն, «Just Keep Thinking About You» եւ «I Never Knew», երկուքըն ալ առաջնութիւններէն էին ծանուցման տախտակի Տաք Երգին/Խաղցած Ակումբ։ 2 մինարկ երգերը նոյնիսկ պահպանեցին պարկեշտէն ծանր պարի։ Վերջին երգը նոյնիսկ թիւ 30-րդ էր ծանուցման տախտակի վրայ մեծերու ժամանակակից քարտեսին։ 2004-ին Կեյնոր ետ արձակեց իր [[1997]]-ի ալպոմը Պատասխանը (նոյնիսկ արձակուած վերնագիրին տակ Ինչ Կեանք) իբր հետեւիլ իր յաջողութեան ալպոմը Երանի Սիրեյիր։ Ալպոմը կը պարունակէ իր հռչակաւոր ակումբի հարուածը «Oh, What A Life»:
 
2002 վերջերը, Կեյնոր երեւցաւ շատ ՐՊ աստղերուն «Rhythm. Love and Soul» հրատարակութիւն ԲՊՍ Ամերիկեան եղանակներու ցանկը։ Իր կատարումը Տիսքօ հարուածին «I Will Survive» եւ նոր առանձին երգ «I Never Knew»:

[[Սեմտեմբեր 19]], [[2005]] Կեյնոր պատւուեցաւ երկու անգամ երբ իր եւ իր եղանակը պարի եղանակի մէջ էր։ Ինք մէջ ունէր արուեստագէտ անուանակարգում երկայնքով իր հետեւած տիսքօ լեկենդները Չիք եւ Սիլվեսդըր։ Իր գլէսիք քայլերքին «I Will Survive»: [[Յունուար]] [[2008]]-ին, Ամերիկեան դիաբետը Ընկերութիւնը կոչուած Կեյնոր պատուակալ մամուլի խօսնակ [[2008]] NYC Դուրս Քայլ Որ Կռուին Տիապիդիս Քալել&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stepout.diabetes.org/site/TR/StepOut/StepOut080058010?pg=entry&amp;fr_id=5415|title=Step Out: Walk to Fight Diabetes: New York City, NY|work=diabetes.org|accessdate=2008-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081012043711/http://stepout.diabetes.org/site/TR/StepOut/StepOut080058010?pg=entry&amp;fr_id=5415|archivedate=2008-10-12|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

Շատ հեռատեսիլէն երեւնալով հետեւելով 2000-ին վերջաւորութեան Ճոհն Քերոնի ցուցադրութեան, Ուենտի Ուիլիամզ ցոնցադրութեան, եւ Երեւոյթը յառաջացնել 30-րդ տարեդարձը «I Will Survive» -ին։ 2010-ին ինք երեւցաւ Վերջին Կատակ Կեցուած եւ Գիշերուայ Ցուցադրումը։

Մօտաւոր 30 տարի վերջ արձակուած, Կեյնոր կը շարունակէ հեծնել յաջողութիւնը «I Will Survive»-ին, պտետելով երկիրներ եւ աշխարհը եւ կատարել իր ստորագրուած երգը հեռատեսիլի ցուցադրումին։ Քիչ յաջողութիւն խարնուած երգ [[1990]] ական եւ [[2000]]-ի նոր ձեւերով Լոնի Կօրտօնէն, Տիանա Րօս, Շանդէյ Սաւաճ, րոք խումբ Կարկանդակ եւ ուրիշ։ Կեյնոր ըսաւ իր մեծ սիրողին 2012 հարցրազրոյցին մէջ (Կ'ըզգացուի մեծ ունենալ այսպիսի երգ մը որ կ'ունենամ պզտիկներ 5-6 տարեկան կ'ըսեն ինծի որ կը սիրեն այդ երգը, եւ վերջը 75 եւ 80 տարեկան մարդիկ, Լուր պատիւ է)&lt;ref name=&quot;Ask American Profile Page 2&quot;&gt;Ask American Profile. Published in ''American Profile'' newsmagazine. January 29, 2012 edition. Page 2.&lt;/ref&gt;:

Կեյնոր եւ իր ամուսինը եղած են բնակիչներ Կանանչ Պրօօք Քաղաք, [[Նիու Ճերզի]]&lt;ref&gt;Lustig, Jay. [http://www.nj.com/entertainment/music/index.ssf/2008/12/gloria_gaynor_pays_tribute_to.html &quot;Gloria Gaynor serenades soldiers oversees with new holiday song&quot;], ''[[The Star-Ledger]]'', December 11, 2008. Accessed March 6, 2013. &quot;Gaynor, 59, grew up in Newark and now lives in Green Brook.&quot;&lt;/ref&gt;: Կեյնոր Քրիստոնեայ է եւ նորերս Քրիստոնեական ալ ալպոմ կը պատրաստէ որ պիտի արձակուի [[2012]]-ին

[[Մայիս 16]], [[2015]]-ին Կլորիա Կեյնոր շահեցաւ Տոքդր. Երաժշտութեան մէջ Տայլինկ Գոլէճը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dowling.edu/commencement/gloria-gaynor/|title=Gloria Gaynor|work=Dowling College|accessdate=2015-08-11|archive-date=2015-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404002504/http://www.dowling.edu/commencement/gloria-gaynor/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

== Ալպոմ ==
*1975: Never Can Say Goodbye (MGM) - US Pop #25, US R&amp;B #21
*1975: Experience Gloria Gaynor (MGM) - US Pop #64, US R&amp;B #32[10]
*1976: I've Got You (Polydor) - US Pop #107, US R&amp;B #40
*1977: Glorious (Polydor) - US Pop #183
*1978: Park Avenue Sound (Polydor)
*1978: Love Tracks (Polydor) - US Pop #4, US R&amp;B #4
*1979: I Have a Right (Polydor) - US Pop #58, US R&amp;B #56
*1980: Stories - US Pop #178
*1981: I Kinda Like Me (Polydor) -US Pop #206
*1982: Gloria Gaynor (Ecstasy) - US Pop #210
*1983: I Am Gloria Gaynor (Chrysalis)
*1986: The Power of Gloria Gaynor (Stylus)
*1990: Gloria Gaynor '90
*1992: Love Affair
*1995: I'll Be There (Radikal)
*1997: The Answer (Florical)
*2002: I Wish You Love (Bell)
*2005: Live! At John J. Burns Town Park (Instant Live)
*2007: Christmas Presence (Glolo)
*2013: We Will Survive (MRI)

== Տիսքօգրութիւն ==
1977 - The Best of Gloria Gaynor
1982 - Greatest Hits
1994 - Reach Out
1995 - I'll Be There
1996 - The Collection
1998 - I Will Survive: The Anthology
1998 - The Gloria Gaynor Album
2000 - 20th Century Masters: The Millennium Collection: The Best of Gloria Gaynor
2001 - Ten Best: The Millennium Versions
2002 - I Will Survive
2006 - All The Hits Remixed
2015 - Greatest Hits

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

{{DEFAULTSORT:Կեյնոր, Կլորիա}}
[[Ստորոգութիւն:7 Սեպտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ]]</text>
      <sha1>iwbl4mgv3lr1xwp522zw0dizdrsg29d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գրիգոր Շէնեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12936</id>
    <revision>
      <id>257468</id>
      <parentid>248113</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17906" sha1="rr7kfvf91vulr2qiq8vxup3zl6n3meb" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ 
| ամուսին = Արշօ
| երեխաներ = Սեւակ եւ Էմիլիա Շէնեան եւ զաւակները՝ Նուշիկ եւ Վահագն
}}

'''Գրիգոր Շէնեան''' ({{ԱԾ}}), խմբագիր եւ ազգային-հասարակական գործիչ։ 

== Կենսագրութիւն ==
Գրիգոր Շէնեան, բուն մականունով՝ Կէօվշէնեան, ծնունդով ու կազմաւորումով լիբանանահայ էր։ Ծնած էր 30 Մարտ [[1934 թուական|1934]]-ին, [[Պէյրութ]]։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Գարանթինայի Ազգային Մեսրոպեան վարժարանին մէջ։ Ապա կ'ընդունուի Անթիլիասի դպրեվանքի ժառանգաւորաց բաժինը եւ կ'աւարտէ 1953-ին։ Կը հետեւի Ecole technique de commerce–ի գիշերային դասրնթացքներուն, զորս կ՚աւարտէ 1955-ին։ [[1957 թուական|1957]]-[[1976 թուական|1976]] թուականներուն կ'աշխատի նախ իբրեւ գործակալ, ապա՝ unit manager,  American Life Insurance Company–ի մէջ եւ [[1973 թուական|1973]]-[[1976 թուական|1976]] թուականներուն կը հանդիսանայ [[Լիբանան]]ի թիւ 1 insurance producerը։

Այդ օրերէն պահած շատ հետաքրքրական յուշերուն մէկ մասը գրի առած է հետագային ու լոյս ընծայած՝ իր թերթին մէջ։

[[1976 թուական|1976]]-ին, Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի բռնկումէն անմիջապէս ետք, փոխադրուած է [[Լոս Անճելըս]], ուր, զանազան ասպարէզներու մէջ տուայտելէ ետք վերջապէս 1981-ին, ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ-ի համահիմնադիր Աբօ Չափարեան զինք դարձուցած է գործընկեր 1978-ին հիմնուած «Նոր կեանք» անկախ շաբաթաթերթին (միւս համահիմնադիրը՝ [[Վահան Ճանսըզեան]] Աբօ Չափարեանի օգնութեամբ ժամանած էր Ամերիկայ 1978-ին)։ Աբօ Չափարեանի գործարարական եւ խմբագրական հայեացնքներու ուժգնութիւնը ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ-ը դարձուցած էր ամերիկահայ մամուլի ամենառաջատար հրատարակութիւնը:

1984-ին Շէնեան մէնատիրական մարմաչէն մղուելով ուզեց միակ սեփականատէրը դառնալ ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ-ին: Աբօ Չափարեան ընդունեց ընդդառաջել միայն մէկ պայմանով որ ան իրաւունքը վերապահեց նոր հրատարակութեան հիմնադրութիւնը կատարելու եւ ազատօրէն մրցակցելու: Եւ այդպէս ալ ըրաւ Աբօ Չափարեան: 1985-ի աշնան Չափարեան հիմքը դրաւ աւելի ծաւալուն եւ աւելի բովանդակալից անգլիատառ USA Armenian Life-ին եւ հայատառ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ-ին: USA Armenian Life եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ դարձան ամերիկահայ մամուլի առաջին գունաւոր անկախ շաբաթաթերթերը վաստկելով հազարաւոր ընթերցողներու, գրողներու, գողվազդատուներու եւ կազմակերպութիւններու զօրակցութիւնը:  USA Armenian Life եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ երիտասարդական նոր աւիւն ներարեցին: 

{{քաղուածք|Գրիգոր Շէնեան եւ «Նոր կեանք» շաբաթաթերթը տասնամեակներ մրցակցած են աւելի ծաւալուն USA Armenian Life եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔի հետ։ Այդ մրցակցութիւնը տեւեց ամբողջ 35 տարի: Սակայն, Շէնեան զիջեցաւ Չափարեանին եւ անոր արագընթաց աճ ապրող USA Armenian Life-ին եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔին: Հիմա արդեն USA Armenian Life-ը եւ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ-ը դարձած են հետսհետէ առաւել ծաւալող լրատուամիջոցային բազմայարդակ ցանց հասնելով հարիւր հազարաւոր ընթերցողներու, հեռուստադիտողներու, կայքէջ այցելուներուն, սոցիալկան համացանցերու ընթերցողներու տրամադրելով անկախ եւ բազմակուսակցական տեսակէտ եւ տեղեկութիւններ: USA Armenian Life ընկերութիւնը դարձած ամենաազդեցիկ լրատուական հիմնարկութիւն տիրապետելով ամերիկահայ հրապարակագրական կեանքին ու ձեւաւորելով լրագրական ինքնայատուկ մշակոյթ մը։

== Լրագրական մարզ ==
Լրագրական մարզի մէջ փորձառութիւն ձեռք բերած էր [[Պէյրութ]]՝ գործակցելով [[Սիմոն Սիմոնեան]]ի «Սփիւռք»-ին, Տիգրան Թոսպաթի «Այգ»-ին, շրջան մըն ալ «[[Ազդակ (օրաթերթ)|Ազդակ]]»-ին։

Գրիգոր Շէնեան աշխատակցած է «Նայիրի» ([[1955 թուական|1955]]-[[1956 թուական|1956]]), «Սփիւռք» ([[1960 թուական|1960]]-[[1976 թուական|1976]]), «Այգ» ([[1962 թուական|1962]]-[[1964 թուական|1964]]), «[[Ազդակ (օրաթերթ)|Ազդակ]]» ([[1970 թուական|1970]]-[[1976 թուական|1976]]) պարբերականներուն:

1976-1981 թուականներուն թղթակցած է «Նոր կեանք» շաբաթաթերթին եւ «Ասպարէզ» օրաթերթին, 1981-1985 թուականներուն՝ «Նոր կեանք» (հայերէն-անգլերէն) շաբաթաթերթի խմբագիր ու բաժնեկից-հրատարակիչ, 1985 թուականէն՝ խմբագիր-հրատարակիչ:

1985-ին, միակ սեփականատէրը դառնալէ ետք թերթին, Գրիգոր Շէնեան փորձած է զայն հասցնել բարգաւաճ հանգրուանի մը, սակայն ուժեղ մրցակցութեան մէջ մտնելով ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ Շաբաթաթերթի եւ USA Armenian Life Magazine-ի հետ։ Հակառակ այն փաստին որ փորձառու լրագրապետեր Տիգրան Ոսկունին ու Տիգրան Թոսպաթը եւ բազմաթիւ այլ մտաւորականներ եւ դեռ մեծաթիւ այլ գրիչներ, Շէնեան շի կրցաւ գրաւել հրապարակը։ Ընթերցողներու ջախջախիչ մեծամասնութեան համար ՀԱՅ ԿԵԱՆՔ Շաբաթաթերթ եւ USA Armenian Life Magazine մնացին հրապուրիչ հրատարակութիւններ եւ ոչ թէ «Նոր կեանք»ը։

== Հայրենակցական Միութեան ատենապետ եւ Լոս Անճելըսի Հայ Գրողներու միութեան հիմնադիր-փոխատենապետ ==

1991 թուականէն ի վեր Գրիգոր Շէնեան Լոս Անճելըսի Հայրենակցական միութիւններու միացեալ մարմինի ատենապետն էր, իսկ1993 թուականէն սկսեալ՝ Լոս Անճելըսի Հայ գրողներու միութեան հիմնադիր-փոխատենապետն էր:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_shenyan_grigor |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 261: |accessdate=2019-06-14 |archive-date=2019-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512205456/http://www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_shenyan_grigor |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

== Հրատարակութիւն ==
Իր թերթին կողքին՝ Գրիգոր Շէնեան հաստատեց մատենաշար մըն ալ ու հրատարակեց չորս տասնեակէ աւելի գիրքեր, որոնց շարքին՝ Լեւոն Շանթի երկերը։

Լոյս ընծայեց նաեւ իր գրչին պատկանող պատմուածքներու եւ յուշերու քանի մը հատորներ, որոնց մէջ առաւելաբար զգալի կը դառնայ Գրիգոր Շէնեանի երգիծական շունչը եւ դիւրասահ լեզուն։ Այդ շարքէն էին.

* «Տիկինս ըսաւ թէ…»-ն (1991), «Անահիտ», 1991, 212 էջ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.am/books/about/%D5%8F%D5%AB%D5%AF%D5%AB%D5%B6%D5%BD_%D5%A8%D5%BD%D5%A1%D5%BE_%D5%A9%D5%A7.html?id=yOhNAAAACAAJ&amp;redir_esc=y|title=Տիկինս ըսաւ թէ..: (Պատմուածքներ, յուշեր, խճանկարներ)|last=Շէնեան|first=Գրիգոր|date=1991|publisher=Անահիտ|isbn=9785807903327|language=hy}}&lt;/ref&gt;,

* «Ամուսինս ըսաւ թէ…»-ն (1993), Հրատ. Նոր Կեանք - թիւ 13 Լոս Անճելըս &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=107621&amp;query_desc=se,phr:%22%D5%86%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D6%84%22%20and%20au:%D5%87%D5%A7%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6,%20%D4%B3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80|title=Ամուսինս ըսաւ թէ|last=Շէնեան|first=Գրիգոր|date=1993|publisher=Ա.հ|series=«Նոր կեանք» հրատ|location=Լոս Անճելըս}}&lt;/ref&gt;,

* «Մայթերու վրայ»-ն (1994)  Հրատ. «Սիփան» Պէյրութ,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=84345&amp;query_desc=se,phr:%22%D5%86%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D6%84%22%20and%20au:%D5%87%D5%A7%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6,%20%D4%B3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80|title=Մայթերու վրայ։ Պատմուածքներ|last=Շէնեան|first=Գրիգոր|last2=Հաճյան|first2=Վահրամ Եսայու|date=1994|publisher=տպ. Սիփան|series=Նոր Կեանք|location=Պէյրութ}}&lt;/ref&gt; 

* «Մեր օրերուն հետ…»-ը (2005)։ Մատենաշար Նոր Կեանք - թիւ 40:

Առողջական եւ այլ պատճառներով, 2013-ի ամրան Գրիգոր Շէնեան վերջնականապէս դադրեցուց «Նոր կեանք»-ի հրատարակութիւնը։ Մինչ այդ, իր թերթին երէց աշխատակիցներուն մեծ մասը մահացած էր ու այլեւս գրական ամայութիւն մը կը տիրէր իր շուրջ։ Աւելի՛ն. Շէնեան 2015-ին դժբախտութիւնը ունեցաւ կորսնցնելու նաեւ իր կողակիցը՝ Արշօն, որ թերթին վարչական պատասխանատուն եղած էր։

{{քաղուածք|Գրիգոր Շէնեանի մահով էջ մը եւս կը փակուի ամերիկահայ մամուլի գունաւոր պատմութեան մէջ։ Հողը թեթեւ գայ իր վրայ։|ԼԵՒՈՆ  ՇԱՌՈՅԵԱՆ}}

{{քաղուածք|Սրտի կսկիծով իմացայ՝ «ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ» շաբաթաթերթի երկար տարիներու վաստակաւոր Խմբագրապետ,հրապարակագրական եւ արձակ գրական հատորներու հեղինակ,«Նոր Կեանք» մատենաշարի հրատարակիչ եւ ազգային հասարակական գործիչ՝ ԳՐԻԳՈՐ ՇԷՆԵԱնի մահուան գոյժը։ Երկնային մշտնջենական Լոյս իր Հոգւոյն,յաւերժախաղաղ հանգիստ իր մարմնոյն եւ մշտավառ մոմ իր յիշատակին։ |[[Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)]]}}

== Գրախօսական ==
{{քաղուածք| 1962-ին, Պէյրութի «Սփիւռք» շաբաթաթերթի խմբագրական մէկ ժողովին, մեր անմոռանալի խմբագիրը` Սիմոն Սիմոնեանը, Պօղոսին «Ափրիկեան ափերու վրայ» նոր լոյս տեսած հատորը ինծի երկարելով` ըսաւ. «Գրիգո՛ր, մոռցիր երգիծագիր ըլլալդ եւ թաւիշէ ձեռնոցով գրելդ, նստէ եւ Գուբելեանին նոր հատորը գրախօսէ»:

Տուն հասնելով` նստայ, մէկ շունչով եւ հաճոյքով կարդացի պատանեկութեան ընկերոջս ափրիկեան կեանքէն առնուած հատորը, որ հետագային 23 գրախօսականներու պիտի արժանանար:&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/255118?hilite=%27%D5%B4%D5%A5%D6%80%27%2C%27%D5%A1%D5%B6%D5%B4%D5%B8%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AC%D5%AB%27%2C%27%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80%D5%A8%60%27%2C%27%D5%8D%D5%AB%D5%B4%D5%B8%D5%B6%27%2C%27%D5%8D%D5%AB%D5%B4%D5%B8%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%A8%27 Պօղոս Գուբելեանի Նոր Վէպը` «Առաքելութիւն Ի Մարաշ, Ազգատոհմիս Գողգոթան»]&lt;/ref&gt;  |Գրախօսեց` ԳՐԻԳՈՐ ՇԷՆԵԱՆ }}

== Գրիգոր Շէնեան՝ Մեկենաս ==
[[Գէորգ Պետիկեան]]ի «'''Պապիկը Կարդալ Չի Գիտեր'''» գիրքին մեկենասն է «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթի արտօնատէր եւ խմբագիր Պրն. Գրիգոր Շէնեան 2015-ին:

[[Եզնիկ Բալիկ (Բալայեան)|ԵԶՆԻԿ ԲԱԼԻԿ ԲԱԼԱՅԵԱՆ]]ի «'''ԱՌԱԿՆԵՐ'''» գիրքին մեկենասն է «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթի արտօնատէր եւ խմբագիր Պրն. Գրիգոր Շէնեան, նուիրելով այս հատորը իր հանգուցեալ տիկնոջ՝ Արշօ Շէնեանին, որ երկար տարիներ վարչական պատասխանատուն էր եղած էր այդ թերթին։ Այսօր Արշոն չկայ, «Նոր Կեանք»ը՝ նոյնպէս, սակայն Պրն.
Շէնեան, որ անցեալին քաջալերած եւ միշտ տեղ տուած էր Եզնիկ Բալիկին առակներուն, այս հատորով 41-ի բարձրացուց «Նոր Կեանք» մատենաշարին թիւը։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==
* [http://asbarez.com/arm/234907/%D4%B3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%87%D5%A7%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6-3000-%D5%8F%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D6%80-%D4%BF%D5%A8-%D5%86%D5%B8%D6%82%D5%AB%D6%80%D5%A7-%D5%8D%D5%AB%D5%BD%D5%AB-%D4%B4%D5%A1/Գրիգոր Շէնեան 3000 Տոլար Կը Նուիրէ Սիսի Դատը Հետապնդելու Նպատակին]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://books.google.ae/books/about/%D5%8F%D5%AB%D5%AF%D5%AB%D5%B6%D5%BD_%D5%A8%D5%BD%D5%A1%D5%BE_%D5%A9%D5%A7.html?id=yOhNAAAACAAJ&amp;redir_esc=y Տիկինս ըսաւ թէ..: (Պատմուածքներ, յուշեր, խճանկարներ) Գրիգոր Շէնեան 1991 Լիբանան ]
* [https://www.ebay.com/itm/1994-Mayteru-Vray-Gregory-Shenyan-ARMENIAN-Novels-/121983852052 1994 Մայթերու Վրայ- Գրիգոր Շէնեան ]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://dspace.aua.am/xmlui/handle/123456789/1439 Հայաստանի ամերիկեան համալսարանի 10-ամեակի ճաշկերոյթը եւ փրոթոգոլային խախտումներ Շէնեան, Գրիգոր]
* [https://dspace.aua.am/xmlui/bitstream/handle/123456789/1439/Nor%20Gyank.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y  ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ 27 ԴԵԿՏԵՐԲԵՐ 2001]
* [http://www.aztagdaily.com/archives/255118?hilite=%27%D5%B4%D5%A5%D6%80%27%2C%27%D5%A1%D5%B6%D5%B4%D5%B8%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AC%D5%AB%27%2C%27%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80%D5%A8%60%27%2C%27%D5%8D%D5%AB%D5%B4%D5%B8%D5%B6%27%2C%27%D5%8D%D5%AB%D5%B4%D5%B8%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%A8%27 Պօղոս Գուբելեանի Նոր Վէպը` «Առաքելութիւն Ի Մարաշ, Ազգատոհմիս Գողգոթան» Գրախօսեց` ԳՐԻԳՈՐ ՇԷՆԵԱՆ]
* [https://hairenikweekly.com/2015/12/08/24745 «Պապիկը Կարդալ Չի Գիտեր» (Գէորգ Պետիկեան, 2015)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811131021/https://hairenikweekly.com/2015/12/08/24745 |date=2020-08-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20201023021953/https://www.wdacna.com/news-print.php?id=1450  ԵԶՆԻԿ ԲԱԼԻԿԻ «ԱՌԱԿՆԵՐ» ՆՈՐԱՏԻՊԻՆ ԳԻՆԵՁՕՆԸ]
* [http://www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_shenyan_grigor Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 261:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512205456/http://www.armenianlanguage.am/am/Encyclopedia_shenyan_grigor |date=2019-05-12 }}
* [http://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B7%D5%A7%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80 Գրիգոր Շէնեան]
* [http://asbarez.com/arm/347640/%D5%84%D4%B1%D5%80%D4%B1%D4%B6%D4%B4-%D4%B3%D5%90%D4%BB%D4%B3%D5%88%D5%90-%D5%87%D4%B7%D5%86%D4%B5%D4%B1%D5%86/ ՄԱՀԱԶԴ. ԳՐԻԳՈՐ ՇԷՆԵԱՆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612162912/http://asbarez.com/arm/347640/%D5%84%D4%B1%D5%80%D4%B1%D4%B6%D4%B4-%D4%B3%D5%90%D4%BB%D4%B3%D5%88%D5%90-%D5%87%D4%B7%D5%86%D4%B5%D4%B1%D5%86/ |date=2019-06-12 }}

{{DEFAULTSORT:Շէնեան,Գրիգոր}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]]</text>
      <sha1>rr7kfvf91vulr2qiq8vxup3zl6n3meb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լուիզ Ֆով-Յովհաննիսեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16261</id>
    <revision>
      <id>257489</id>
      <parentid>176668</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="51auvw1xgkgggxepv0ce3lmxcoswt7j" xml:space="preserve">{{տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Լուիզ Ֆով-Յովհաննիսեան''' ({{ԱԾ}}), հայ հոգեբուժ, բժշկական գիտութիւններու դոկտոր (1991):

== Կենսագրութիւն ==
1954 թուականին աւարտած է Փարիզի համալսարանի բժշկական ճիւղը: 1958-1978 թուականներուն եղած է նոյն բաժանմունքի անեսթեզիոլոգիայի եւ ռէանիմատոլոգիայի բաժանմունքի վարիչ, 1982 թուականէն` Փարիզի Սուրբ Աննա հոգեբուժական հիւանդանոցի հոգեբուժ&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007|author=}}&lt;/ref&gt;:

1985-1991 թուականներուն [[Վազգէն Ա.|Վազգէն Ա. կաթողիկոսի]] միջնորդագրով զբաղուել է Փարիզի Վիլժեուֆի հոգեբուժական հիւանդանոցի տնօրինութեան տակ գտնուող` Կոմիտասի հոգեկան հիւանդութեանը վերաբերող արխիւային նիւթերու ուսումնասիրութեամբ եւ անոր հոգեկան հիւանդութեան ախտորոշման ճշդման խնդիրներով&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.komitas.am/arm/illness.htm|title=Կոմիտասի հիւանդութիւնը|last=|first=|date=|website=www.komitas.am|publisher=|accessdate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715030359/http://www.komitas.am/arm/illness.htm|archivedate=2020-07-15|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, որոնց մասին գիտական զեկուցումներով հանդէս եկած է Սորպոնի, Փարիզի, [[Թորոնթօ|Թորոնթոյի]] (2001) եւ [[Երեւան|Երեւանի]] (2001) մէջ:

1989-1990 թուականներուն Սպիտակի, Գիւմրիի, Երեւանի եւ Ստեփանակերտի մէջ մասնագիտական օգնութիւն ցուցաբերած է երկրաշարժէն ու պատերազմէն տուժած բնակչութեան, նուիրաբերած մեծ քանակութեամբ դեղորայք:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հոգեբուժներ]]</text>
      <sha1>51auvw1xgkgggxepv0ce3lmxcoswt7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մոսկուայի Կորքիի անուան զբօսայգի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17729</id>
    <revision>
      <id>257512</id>
      <parentid>238473</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8431" sha1="eftgsn4if5xmgkmes2d2i8m8dc1zg61" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Moscow Gorky Park main portal 08-2016 img1.jpg|մինի|Մոսկուայի Կորգի այգին]]
'''Մոսկուայի Կորգիի այգին անուան մշակոյթի եւ հանգիստի կեդրոնական զբօսայգի''' ({{lang-ru|Центральный парк культуры и отдыха имени Горького, (ЦПКиО)}}), կեդրոնական զբօսայգի Մոսկուայի մէջ, որը Մաքսիմ Կորգիի անունը կը  կրէ: 2018 թուականի Օգոստոսին նշուեր է զբօսայգիի 90-ամեակը։

Կորգիի զբօսայգին, որը կը գտնուի Քրիմսքի Վալի մէջ` Մոսկուայ գետի կողմը,  բացուեր  է 1928 թուականին: Հին Կոլիցինի հիւանդանոցի (աւերակ) եւ Նեսքուչնի պալատի ընդարձակ պարտէզները, գետի երկայնքով կը ընդգրկեն 300 հա տարածք (120 հա)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dw.com/en/moscows-gorky-park-celebrates-90th-anniversary/av-45204257 |title=Moscow's Gorky Park celebrates 90th anniversary |website=Deutsche Welle (www.dw.com)}}&lt;/ref&gt;:

== Պատմութիւն ==
[[Պատկեր:RIAN archive 510373 Pond in Gorky Park.jpg|thumb|Լճակ Կորքիի մշակոյթի եւ  ժամանցի կեդրոնական այգիին մէջ, 1982]]
Այգին կառուցուեր է խորհրդային յառաջապահ եւ շինարարութեան ճարտարապետ Քոնսթանթին Մելնիքովի յատակագիծով, որը միաւորած է հին հսկայական այգիները, Կոլիցինի հիւանդանոցը եւ Նեսքուչի պալատը` գետի երկայնքով ծածկելով 300 հեքթար տարածք (120 հա)&lt;ref name=&quot;MoscowTaxi&quot;&gt;[http://www.moscow-taxi.com/4children/gorky-park.html Gorky Park in Eagle, Russia] Retrieved on 2013-10-25.&lt;/ref&gt;:

Նեսկուչնիի պարտէզի պատմութիւնը կարելի է յիշատակել 1753 թուականէն, երբ այն ի յայտ եկեր է Մոսկուայի գետի կողքին գտնուող Քալուժխայեայ Զասթավայի եւ Թրուպեցքոյ կալուածքի միջեւ  ինկած տարածքին մէջ: Հարեւան տարածքը դէպի Նեսքուչնիի պարտէզը ( Քրիմսկի Վալէն մինչեւ Նեսքուչնիի պարտէզ), մինչեւ 1920-ականները քիչ ուշադրութիւն գրաւեր է: Սկիզբը այն պատուած է եղեր հարեւան կալուածներո սեփականատէրերուն պատկանող այգիներու, մարգագետիններու եւ բանջարեղէնի այգիներով, իսկ 19-րդ դարու վերջը դարձեր է անապատ եւ պահպանուեր  որպէս աղբանոց:

Գիւղատնտեսական եւ արհեստագործական արդիւնաբերութեան առաջին համահայկական ցուցահանդէսը բացուեր է 1923 թուականին անապատներու վրայ, որոնք մաքրուեր էին կոմունիստական համայնքի աշխատանքային օրերուն: Ցուցահանդէսի բացման համար ծրագիր ընդունուեր է 1922 թուականի [[19 Հոկտեմբեր]]-ին, իսկ ցուցահանդէսը բացուեր է մէկ ու կէս տարի անց՝ 1923 թուականի 19 Մայիսի 19-ին: Ցուցահանդէսի կազմակերպման նախագիծը ներկայացնելէն յետոյ, որը կ'առաջարկէր չորս տարբերակ՝ Սոքոլ, Խոտինսքոյէ Բեւեռ կամ Ծայր, Փեթրովսքօ-Ռազումովսքի զբօսայգի եւ Քոմսքիի կամուրջի մօտ գտնուող գետի տարածքները, նախընտրութիւնը կը տրուի վերջին տարբերակին:

== Վերափոխում ==
[[Պատկեր:Moscow Gorky Park View from Frunzenskaya Embankment 04.jpg|thumb|Կորքի զբօսայգի Ռոլըր Քոսթըր (2011)]]
[[2011 թուական]]ին Կորքի զբօսայգին հիմնանորոգուեր է: Մշակոյթի եւ ժամանցի կեդրոնական զբօսայգիի նոր տնօրէն Սերկէյ Քափքովը քանդեր է մօտ 100 տեսարժան վայրեր եւ ապօրինի մասեր: Քանդուած առարկաներու  տեղը ստեղծուեր է աւելի քան երկու հազար քառակուսի մեթր նոր ասֆալթապատ  ճանապարհ, իսկ յետոյ 1.9 հա նոր սիզամարգեր եւ ծաղկեփունջեր  տեղադրուեր են&lt;ref name=aif&gt;{{cite web|url = http://www.aif.ru/society/history/fabrika_schastya_zabytaya_istoriya_parka_gorkogo|title = Фабрика счастья. Забытая история парка Горького|author=Александра Мерцалова|date = 2013-08-09|publisher = Аргументы и факты|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mosprogulka&gt;{{cite web|url = http://mosprogulka.ru/places/park_gorkogo|title = Парк Горького|publisher = Моспрогулка|}}&lt;/ref&gt;։

Բոլոր զուարճանքները, երկու տախտակամած կարուսելը հանուեր են, որպէսզի տեղը վերածուի զուարճանքի գօտիի &lt;ref name=village&gt;{{Cite web|title = Парк Горького. Вход в парк Горького сделали бесплатным|url = http://www.the-village.ru/village/city/gorky-park/107491-demontazh-v-parke-gorkogo|publisher = The Village|accessdate = 2020-04-07|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160225173132/http://www.the-village.ru/village/city/gorky-park/107491-demontazh-v-parke-gorkogo|archivedate = 2016-02-25|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;։ 
Ընթացքին մաքրուեր են լքուած շէնքերը, սայլերը, վրանները, գովազդային կառոյցները եւ տեսարժան վայրերը: Սկսած է յուշարձաններու  վերանորոգումը, լճակներու մաքրումը եւ հողի եւ խոտի կիզահողի  առաքումը: 
Քանի մը ամիս անց Կորքի զբօսայգին վերափոխուեր է՝ դառնալով առաջին ռուսական զբօսայգին, որն այժմ կարող էր մրցիլ աշխարհի առաջատար այգիներու հետ: 15,000 քառակուսի մեթր սառցադաշտ, երեխաներու համար առանձին գօտիներ, [[հոքէյ]], պար եւ ընդհանուր սահադաշտ։ Պաշտօնապէս բացուեր է [[2011 թուական]]ի Դեկտեմբերին &lt;ref&gt;{{cite web |url = https://park-gorkogo.com/events/702 |title = Школа фигурного катания Алексея Ягудина |publisher = Официальный сайт парка Горького |access-date = 2019-01-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180308191647/http://park-gorkogo.com/events/702 |archive-date = 2018-03-08 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://www.mos.ru/calendar/event/39320088/|title = Школа фигурного катания в Парке Горького|publisher = Официальный сайт Мэра Москвы|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.thevillage.ru/village/people/people/110449-v-parke-gorkogo-otkrylsya-katok/|title = Бегущий на лезвиях: Первые посетители катка в парке Горького|author = Максим Мартемьянов|date = 2011-12-02|publisher = The Village|6 = }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
*[http://park-gorkogo.com/en/about/ Official Gorky Park website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929094531/http://park-gorkogo.com/en/about/ |date=2017-09-29 }}
*[http://mosday.ru/photos/gallery.php?group=park_gorkogo&amp;sort=date A photo gallery]
*[http://park-gorkogo.exchang.es/ Summer Education program in Gorky Park]
*[http://rbth.com/arts/2014/07/21/the_woman_behind_gorky_parks_rebirth_38379.html The woman behind Gorky Park’s rebirth]
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Այգիներ]]</text>
      <sha1>eftgsn4if5xmgkmes2d2i8m8dc1zg61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Բաթրա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18330</id>
    <revision>
      <id>257463</id>
      <parentid>257309</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40659" sha1="tvas6d9iiok6cbkb3gwcifdyhzgjs75" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
 | կարգավիճակ = քաղաք-նաւահանգիստ
 |պատկեր=Patras Varasova 2008.jpg
 |երկրամասի տեսակ = Յունաստանի վարչական բաժանում
 |երկրամաս = Պելոպոնես
 |շրջան = Ահայիա
|պատկերի նկարագրութիւն= Փաթրա․ դիտուած Ս․ Նիքոլաոս եկեղեցւոյաստիճաններէն  դիմացը՝Փաթրայի Ծոցին հիւսիսային ափերուն Վարասովա լեռը
|պարգեւ=Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք|կը գտնուի ափին=Փաթրայի Ծոցին|բարեխօս=Սուրբ Անտրէաս}}
'''Բաթրա'''․ (յուն․՝ ''Πάτρα'', հին յուն․՝ ''Πάτραι),'' [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսի]] ամենամեծ քաղաքը եւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] երրորդը։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին քաղաքին բնակչութեան թիւն է 167 446, իսկ Բաթրային Քաղաքային Տարածաշրջանինը՝ 213 984 է։
[[Պատկեր:Achaia cities Patras suburbs.png|ձախից|մինի|Պեղեպոնեզի հիւսիս արեւտեան մաս, Ախայիա նահանգ․ Փաթրային դիրքը]]
Բաթրան Ախայիա նահանգին եւ Արեւմտեան Յունաստանի Վարչական Շրջանին մայրաքաղաքն է եւ համանուն քաղաքապետութեան կեդրոնը։ Նաեւ Պելոպոնեսի, Արեւմտեան Յունաստանի եւ Յոնեոյ Ապակեդրոն Վարչութեան կեդրոնն է։

[[Յունաստան|Յունաստանի]] գլխաւոր նաւահանգիստներէն է։ Առեւտրական եւ փոխադրական կարեւոր խաչմերուկ մըն է [[Իտալիա|Իտալիոյ]] եւ արեւմտեան Եւրոպայի հետ։ Անոր միջոցաւ Յունաստանի մայր ցամաքամասը կը կապուի [[Յոնեական ծով|Յոնեական Ծովու]] կղզիներուն եւ նաեւ Իտալիոյ արեւմտեան նաւահանգիստներուն հետ՝ Պարի ''Bari'', Պրինտիզի ''Brindisi'', [[Անքոնա]] ''Ancone'', [[Վենետիկ]] ''Venezia'' եւ Թրիեսթէ ''Trieste''։   

== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Բաթրա քաղաքը Պելոպոնեսի եւ Արեւմտեան Յունաստանի տնտեսական, առեւտրական եւ մշակութային գլխաւոր կեդրոնն է։

Հռոմէական շրջանին քաղաքը կ՛աճի եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականի]] աշխարհաքաղաքային կեդրոնն է։

Ըստ քրիստոնէական աւանդին, Փաթրան Սուրբ Անտրէասի մարտիրոսութեան վայրն է․ Ս․Անտրէաս՝ քաղաքին Պահապան Սուրբը։ Ս․ Անտրէա եկեղեցին Յունաստանի ամենամեծն է եւ ուղղափառ եկեղեցուոյ ''Ορθόδοξη Εκκλησία - Orthodox Church'' կարեւոր սրբավայրերէն։

Բաթրան կը կոչուի նաեւ Յունաստանի Արեւմուտքի Դուռը․ միջազգային տնտեսական կեդրոն, մեծ նաւահանգիստ նաեւ՝ առեւտուրի ու Իտալիոյ եւ արեւմտեան Եւրոպայի հետ հաղորդակացութեան խաչմերուկ մը։
[[Պատկեր:2011 Dimos Patreon.png|մինի|Յունաստանի արեւմտեան վարչական բաժանմունքը․ կարմիրով՝ Փաթրա քաղաքայի տարածքաշրջանը]]
[[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջը]] («Խարիլաոս Թրիքուփիս» ''Χαρίλαος Τρικούπης'' կոչուած է), Փաթրայի արուարձան Ռիօն կը կապէ դիմացի հիւսիսային ափին գտնուող Անտիռիօ գիւղաքաղաքին եւ կը միացնէ Պեղոպոնեզը արեւմտեան Կեդրոնական Յունաստանին։ Կամուրջը նաեւ մաս կը կազմէ «Յոնիոյ» մայրուղիին (''A5)'' եւ Եւրոպական թիւ 55 մայրուղիին (''E55)''։ 

Քաղաքին աշխարհածանօթ «բարեկենդանը»՝ կոչուած Փաթրինօ Քարնավալի ''Πατρινό καρναβάλι'' [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] ամենանշանաւորներէն է։

2006 թուականին, Փաթրան Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաքը կը դառնայ։

Ծննդավայրն է [[Յունաստան|Յունաստանի]] քաղաքական կեանքն մէջ մեծ դեր խաղցած քաղաքագէտներու՝ նախագահներ, վարչապետներ եւ այլն․ օրինակ՝ Փափանտրէու ընտանիքը (երեք վարչապետներ), Տիմիթրիս Ղունարիս, Բանայոթիս Քանելաոփուլոս եւ շատ ուրիշներ, ինչպէս նաեւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] նախկին Նախագահ՝ Գոսթիս Սթեֆանոփուլոս։

== Անուանում ==
Ըստ առասպելին, Բաթրա անունը առաջացած է Բաթրէա առասպելային բնակիչէ մը, որուն արմատները Սփարդիէն (կամ՝ Սպարտա) են։ Ան Յոնիացիներուն կը վռնտէ, կը միացնէ նախապատմական քաղաքային շրջանները, նոր վայրին տալով Փաթրէ անունը (Փաթրէա անունին յոգնակին)։

== Աշխարհագրութիւն ==
=== Քաղաքին Դիրքը ===
[[Պատկեր:Patras NASA WorldWind.jpg|մինի|Փաթրա եւ Փանախայիքօ լեռը, NASA-էին դիտուած. նկարուած հիւսիս-արեւմուտքէն]]
Բաթրա նաւահանգիստ քաղաքը, [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսի]] հիւսիս արեւմուտքը կը գտնուի։ Կը տարածուի Բանախայիքօ լերան ''Παναχαϊκό - Panachaiko'' արեւմուտքի կողմէն մինչեւ [[Փաթրայի Ծոցը|Փաթրայի Ծոցի]] ափերուն։  

Քաղաքը երկու մասերու կը բաժնուի՝ Վերին (Անօ Փոլի) եւ Վարին (Քաթօ Փոլի) քաղաք, որոնք իրարու կը միանան աստիճաններով․ շրջանի բնական աշխարհագրութեան եւ մարդու բնակութեան տիպարին միջգործողութիւնն է։ Վարին քաղաքը ԺԹ. դարուն գլխաւոր քաղաքն է եւ նաւահանգիստը ու կը տարածուի Ղլաւքոս եւ Հարատրոս գետերուն միջեւ։ Իսկ Վերին քաղաքը, հնադարեան քաղաքամասերու շրջանն է եւ կը տարածուի բերդին եւ Փանախայիքօ լերան արեւմտեան ստորոտին միջեւ։

=== Կենսաբազմազանութիւն ===
Բաթրային հիւսիսը կը գտնուի Աղիային ''Αγυιά'' ծովեզերիայ Ճահիճը․ փոքր տարածքով ջրային կենսաբանահամակարգ։ Յատկանշական է անոր պահպանումը քաղաքային խիտ բնակչութեամբ շրջանի մը կեդրոնին մէջ, որուն կլիման չոր է։ Սակայն հոն ապաստան կը գտնեն թռչուններու 90-է աւելի տեսակ։  [[Պատկեր:Location map of Peloponnese (Greece).svg|ձախից|մինի|Յունաստանի քարտէս․ Պեղոպոնեզ (կապոյտով)]]

=== Երկրաշարժներ ===
Երկրաշարժային ցնցումները յաճախակի եւ ուժգին են։  
[[Պատկեր:Helikeausgrabungen.jpg|մինի|Էլիքի ''Ελίκη'' ընկղմած քաղաքին աւերակները]]
Պելոպոնեսի հիւսիսային գօտին [[Բաթրայի Ծոց|Բաթրայի]] եւ [[Կորնթոսի Ծոցը|Կորնթոսի Ծոցերը]] ու Ռիօ-Անթիրիօ նեղուցը ներառեալ արեւմուտքէն մինչեւ արեւելք՝ [[Կորնթոս]], նախապատմական շրջաններէն ենթակայ է զօրաւոր երկրաշարժներու։ Այս երկրաշարժները մեծ վնասներ պատճառած են ու կը շարունակեն պատճառել․ վերջին օրինակներէն՝ Յունիս 2008 6,5 Ռիխթըր չափանիշով ցնցումը( 7,1 ըստ Իտալիոյ երկրա-ուժական հիմնարկին), կամ՝ 1993-ի 5,0 ուժգնութեամբ երկրաշարժը եւ կամ՝ [[1995 թուական|1995]] թուականի Բաթրայէն դէպի արեւելք (մօտ 39,2 քլ հեռաւորութիւն) էյիօ ծովեզերիայ քաղաքին 6,1-6,2 չափանիշի ուժգնութեամբ երկրաշարժը։

[[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովն]] ու անոր կղզիներն ալ ենթակայ են յաճախակի եւ զօրաւոր երկրաշարժի ցնցումներու։  

Հնադարեան շրջանին ամենածանօթ քանդիչ երկրաշարժի օրինակն է Աքայեան (Ախայիքի) Էլիքի ''Ελίκη'' քաղաքին (Էյիօ-ին արեւմուտքը) ընկղմիլը Ք․Ա. 373։ 

Քաղաքին կլիման միջերկրականեան է, մեղմ ձմեռներով եւ տաք ու չոր ամառներով։ Միջին ջերմաստիճանը 18 °C։ Անձրեւները չափաւոր են։

== Պատմական անդրադարձ ==
Բաթրան հիմնուած է եօթը պզտիկ գիւղերու համատեղ միացումով «սինիքիզմոս» ''συνοικισμóς։''

=== Հին տարիներուն ===
Պելոպոնեսեան պատերազմին ընթացքին, Ք․Ա․431-404 (''տես [[Յունաստան|Յունաստա]]''[[Յունաստան|ն]] )յաճախ կողմ կը փոխէ, սակայն վերջաւորութեան յաղթողներուն հետ կը գտնուի։

Ք․Ա․3-րդ դարուն Բաթրա կը միանայ Աքայեան (ախայիքի) դաշնութեան ''Αχαϊκή Συμπολιτεία - Achaean League․'' Պելոպոնեսի հիւսիս արեւմտեան շրջանի քաղաքներու դաշնակցութիւն։ Այս դաշնակցութիւնը կը լուծուի [[Մեծն Աղեքսանտր|Մեծն Աղեքսանտրի]] կողմէն երբ ան կը միացնէ յունական բոլոր քաղաք-պետութիւնները։
[[Պատկեր:Patras (Péloponnèse).jpg|մինի|Բաթրայի դրամը, հռոմէական գրաւման շրջանին]]

=== Հռոմէական շրջան ===
Ք․Ա․ 146 թուականին, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէացիները]] Բաթրան կը գրաւեն։ [[Օքթավիանոս Օգոստոս|Օգոստոս]] կայսրը Ք․Ա. 31 թուականին հասկնալով քաղաքին ռազմական եւ առեւտրական դիրքին կարեւորութիւնը, զայն կը բնակեցնէ վեթերան հռոմէացիներէ եւ քաղաքին կը մենաշնորհէ բացառիկ իրաւունքներ։ Այսպէս Փաթրան առեւտրական կապեր կը մշակէ հարաւային Իտալիոյ Պրինտիզի ''Brindisi (''հին անունը''՝ Brundisium''), իր ուրոյն դրամը կը դպէ եւ կը դառնայ հարուստ եւ հանրածանօթ քաղաք․ քաղաքին մէջ գտնուած ու պահպանուած են հռոմէական այս հետքերը։  

Անտրէա առաքեալը քաղաքը կ՛այցելէ եւ քրիստոնէութիւնը կը քարոզէ․ Բաթրան կը դառնայ կրօնական կռիւներու թատերաբեմ մինչեւ քրիստոնէութեան տարածումը։

=== Բիւզանդական կայսրութեան շրջան ===
[[Պատկեր:Greece in 1278.svg|մինի|1278․ Յունաստան․ Պելոպոնեսի Աքայեան Իշխանութիւնը]]
[[Պատկեր:Διακήρυξη επαναστατών Πάτρας 1821.jpg|մինի|1821․ Փաթրայի ապստ/թեան յայտար/թիւնը, քանդակ սիւնի մը վրայ․ Սուրբ Ղիորղոս հրապարակ|alt=|145x145փքս]]
Երբ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլիսը]] Հռոմէական արեւելեան կայսրութեան մայրաքաղաքը (330) կը դառնայ եւ հետագային՝ Բիւզանդական Կայսրութեան, Փաթրա աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր համբաւն ու հմայքը։ Քաղաքը շարունակաբար կը պաշարուի Սլաւերէն, Աւարներէն, Կոթերէն եւ ի վերջոյ 1204 թուականին Փաթրան կը գրաւեն խաչակիրները։ Քաղաքը մօտաւորապէս երեք դար կը մնայ լատիններուն ձեռքը՝ Աքայեան լատին իշխանութիւն, ''Frankish Principality of Achaea'', (Պելոպոնեսի հիւսիս արեւմտեան շրջան)։

Բիւզանդացիները կը վերագրաւեն քաղաքը եւ բերդը 1429 եւ 1430, սակայն 1458 թուականին Օսմանցիները զայն կը գրաւեն։

=== Օսմանեան գերիշխանութեան տակ ===
1453 թուականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]] անկումէն ետք Մորիասը ([[Պելոպոնես|Պելոպոնեսը]]) [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] միակ մնացորդն է, որ կը դիմադրէ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]]։ 1466, 1532 թուականներուն թուրքերուն դէմ ապստամբութիւններ տեղի կ՛ունենան։ Իսկ 1571-ին Նաֆփաքթոյին ծովամարտէն ետք, ապստամբութիւնները կը տարածուին Պելոպոնեսի եւ կեդրոնական Յունաստանի շրջաններուն մէջ ալ։ Թուրքերը կը հակադարձեն կոտորածներով։

17-րդ դարուն [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] յարձակումներուն պատճառներով, [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութիւնը]] [[Յունաստան|Յունաստանի]] տարածքին վրայ կը սահմանափակուի Պելոպոնեսի (կամ՝ Մորիաս) շրջանին մէջ «Մորիասի Բռնապետութիւն» կոչուած (Despotate of the Morea) իշխանութեամբ։

=== Յունաստանի Ապստամբութեան շրջան ===
[[1821 թուական|1821]], Մարտ 25-ին Բաթրայի մէջ կը յայտարարուի Յունաստանի Ապստամբութիւնը Օսմանեան տիրապետութեան դէմ․ ապստամբութեան գլուխը անցած է Բալէոն Բաթրոն Երմանոս Գ․ հոգեւորականը ''Δεσπότη Παλαιών Πατρών Γερμανό (Γ΄)․''

[[1828 թուական|1828]] թուականին, ֆրանսական բանակին սպարապետ Նիքոլա Ժոզէֆ Մէզոն ''Nicolas Joseph Maison'' Փաթրան կը գրաւէ, քաղաքէն դուրս վռնտելով թուրք-եգիպտական պահակագունդը եւ Փաթրան կը յանձնէ Յունաստանի նորաստեղծ պետութեան։ Քաղաքը սակայն, ապստամբութեան շրջանին գրեթէ ամբողջովին կը քանդուի եւ կը վերաշինուի Իոաննիս Քափոտիսթրիային (Յունաստանի նորաստեղծ պետութեան առաջին կառավարիչ) կողմէն։

=== Գաղթականներու հաստատում ===
[[Պատկեր:Patras Carnaval 2008 019.JPG|մինի|Փաթրային Բարեկենդանի տողանձքէն նկար մը (Փաթրինօ Քարնավալի)]][[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Փոքր Ասիոյ աղետէն]] ետք, յոյն գաղթականներու մեծ թիւ մը Բաթրայի նաւահանգիստը կը հասնին եւ քաղաքը կը հաստատուին։ Առաջին ամիսներուն անոնց կը պատսպարեն դպրոցներու եւ չամիչի շտեմարաններու մէջ։ [[1926 թուական|1926-]]&lt;nowiki/&gt;ին կը սկսին կառուցուիլ գաղթականներու առաջին երեք թաղամասերը՝ Προσφυγικά Πάτρας (''փրոսֆիղիքա Փաթրաս'')։ Գաղթականները կը կառուցեն Սուրբ Ֆոթինի եկեղեցին, ի յիշատակ [[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Զմիւռնիոյ]] հրոյ ճրագ դարձած (թուրքերուն կողմէ) համանուն եկեղեցուոյ։ [[1925 թուական|1925]]-ին եկեղեցուոյ մօտ կը կառուցուի Գաղթականներուն Մարզադաշտը ''Γήπεδο Προσφυγικών․'' Յունաստանի ամենահիներէն։ Փոքր Ասիոյ գաղթականները թափ կու տան քաղաքի տնտեսութեան եւ մշակոյթին։
=== Ժամանակակից շրջան ===
Բ․ Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին, [[1941 թուական|1941]] թուականին կը գրաւուի գերմանացիներուն կողմէն։ Անոնք քաղաքին գերիշխանութիւնը իրենց զինակից իտալացիներուն կը յանձնեն ([[1943 թուական|1943]])։[[Պատկեր:King George square in Patra.jpg|մինի|Ցիորղոս Ա․ի հրապարակ ''Πλατεία Γεωργίου Α΄'']]

[[1950 թուական|1950]] եւ [[1960 թուական|1960]] տարիներուն, ճարտարարուեստը եւ ծովային երթեւեկութիւնը կը զարգանայ։ Բաթրա Յունաստանի արեւմուտքի դուռը կը դառնայ։  

Այժմ Փաթրան ժամանակակից արդի քաղաք մըն է եւ անոր նաւահանգիստը Յունաստանի երկրորդն է եւ գլխաւոր ելքը դէպի [[Եւրոպա]]։ Կեանքը կ՛եռայ Փաթրա քաղաքին մէջ, նա մանաւանդ շնորհիւ իր համալսարաններուն։ Յունաստանի ամէն կողմերէն ուսանողներ ժամանակաւոր կը հաստատուին քաղաքը մինչեւ իրենց ուսման շրջանը բոլորեն։

Համալսարաններուն ընձեռած ընկերային աշխուժ կեանքին զուգահեռ, ամէն տարի կը կատարուին՝ զանազան փառատօներ, Փաթրային Բարեկենդանը՝ (Փաթրինօ Քարնավալի) ''Πατρινό καρναβάλι'' եւ շատ ուրիշ։ 
== Տեսարժան վայրեր ==
[[Պատկեր:Ipsila Alonia Square, Patra.JPG|մինի|Իփսիլա Ալոնիա հրապարակ ''Πλατεία Υψηλών Αλωνίων'']]
=== Հրապարակներ եւ պուրակներ ===
Բաթրա քաղաքը ունի բազմաթիւ հրապարակներ եւ պուրակներ․ նշենք ամենածանօթները․- 

==== Հրապարակներ ====

* Եորղոս Ա․ի հրապարակ ''Πλατεία Γεωργίου Α΄''
* Օլղաս հրապարակ ''Πλατεία Όλγας (Εθνικής Αντίστασης)''
* Իփսիլա Ալոնիա հրապարակ ''Πλατεία Υψηλών Αλωνίων''
*Փլաթիա թրիոն սիմահոն (Երեք դաշնակիցներու հրապարակ) ''Πλατεία Τριών Συμμάχων''
* Ամիս Եորղօ հրապարակ ''Πλατεία Αγίου Γεωργίου''
* Բլաթիա թրիոն նաւարհոն (երաց Նաւապետներուն հրապարակ) ''Πλατεία Τριών Ναυάρχων'' 
* Բլաթիա Նիքիս (Յաղթանակի հրապարակ) ''Πλατεία Νίκης''
* Գոստի Փալամա (Նորման) հրապարակ ''Πλατεία Κωστή Παλαμά (Νόρμαν)''
* Փափաֆլեսա հրապարակ ''Πλατεία Παπαφλέσσα''
* Օմոնիա հրապարակ ''Πλατεία Ομόνοιας''
* Թապահանոն (Ֆիլիքոն) հրապարակ ''Πλατεία Ταμπαχάνων (Φιλικών)''

==== Պուրակներ ====
[[Պատկեր:Rio-Andirrio-Bridge, Greece - panoramio.jpg|մինի|[[Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջ|Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջը]] ''Γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου'']]
*Ռիղոփուլու պուրակ ''Άλσος Ρηγόπουλου (Γηροκομειό)''
* Տասիլիօ ''Δασύλλιο''
* Սքաղիոփուլիու Պարտէզ ''Κήπος Σκαγιοπουλείου''
* Հարաւային պուրակ ''Νότιο Πάρκο''
* Բերդին պուրակ ''Πάρκο Κάστρου''
* Կարմիր Ջաղաղքին պուրակ ''Πάρκο Κόκκινου Μύλου''
* Այիաս ճահիճ (Փլազ պուրակ) ''Έλος της Αγυιάς (Πάρκο Πλαζ)''
* Փարոսին պուրակը ''Πάρκο Φάρου''

=== Թանգարաններ ===

* Բաթրայի Նոր Հնաբանական Թանգարանը ''Αρχαιολογικό Μουσείο Πάτρας''
* Բաթրայի Փոքր Ասիոյ Յիշատակումներու թանգարան ''Μουσείο Μικρασιατικής Μνήμης Πατρών''[[Պատկեր:Patrasodeum.jpg|մինի|[[Բաթրայի հռոմէական երաժշտանոց|''Հ''ռոմէական երաժշտանոցը]] ]]
* Բաթրայի Համալսարանի Գիտութեանց եւ Արուեստագիտութեանց թանգարան ''Μουσείο Επιστημών και Τεχνολογίας (ΜΕΤ) Πανεπιστημίου Πατρών:'' 
* Բաթրայի Ժողովագրական Արուեստի Թանգարան ''Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Πατρών''
=== Հնաբանական վայրեր, յուշարձաններ ===
[[Պատկեր:Roman stadium, built between 80-90 AD, probably a gift from the emperor Domitian, Patras, Greece (14328006871).jpg|մինի|Հռոմէական մարզադաշտը]]
* [[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Ռիօ-Անթիրիօ]] կամուրջը ''Γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου''
* [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] գերեզմանները ''Μυκηναϊκοί Τάφοι Βούντενης'' (Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակ)
*Բաթրայի հռոմէական գերազմանատունը ''Νεκροταφείο Πάτρας''
* Տիմիթրա աղբիւրը ''Πηγή Δήμητρας''
*[[Բաթրայի հռոմէական երաժշտանոց|''Հ''ռոմէական երաժշտանոցը]] ''Ρωμαϊκό Ωδείο (''Ք․ա 160)[[Պատկեր:Patras Roman Aqueduct 2.jpg|մինի|Հռոմէական Ագուգան]]
* [[Բաթրայի հռոմէական մարզադաշտ|Հռոմէական մարզադաշտը]] ''Ρωμαϊκό Αμφιθέατρο (Στάδιο) (''Ք․ա 1-ին դար)
* Հռոմէական Ագուգան ''Ρωμαϊκό Υδραγωγείο''
* Հռոմէական Նիմֆէօ ''Ρωμαϊκό Νυμφαίο''
* Միլիհօ հռոմէական կամուրջը (Բաւսանիա կամուրջ) ''Ρωμαϊκή Γέφυρα του Μείλιχου (γέφυρα Παυσανία)''
* Բաթրայի բերդը ''Το Κάστρο της Πάτρας  (''551)
* Բաթրայի Համամը՝ հանրային բաղնիքը ''Χαμάμ Πάτρας ․'' 16-րդ դար․ մինչեւ այսօր կ՛աշխատի։
* «Ափոլոն» թատրոնը ''Θέατρο «Απόλλων» (''1872)
* Պարի շտեմառանները ''Aποθήκες «Μπάρρυ»''․ այժմ արուեստի կեդրոն ''info center''
* Հին Քաղաքային Հիւանդանոցը (1872-1973) ''Παλαιό Δημοτικό Νοσοκομείο''․ այժմ Փաթրայի մշակութային կեդրոն
* Քաղաքային զենարանները ''Δημοτικά Σφαγεία''․ այժմ տեղական արտադրութեանց ցուցադրութեան վայր

* Ախայիա Քլաուս գետնափոր շտեմարան ''Αχάια Κλάους''․ Ախայիա Քլաուսի աշտարալը յունական առաջին գեներանն է 1861 եւ մինչեւ այսօր կ՛արտադրէ միջազգային համբաւի արժանացած գինիներու տեսակներ։
* Յոյն բանաստեղծ Գոսթիս Փալամասին տուն-թանգարանը ''Το Σπίτι του Κωστή Παλαμά''
* Քաղաքային Գրադարանը ''Δημοτική Βιβλιοθήκη''
* Բաթրային Փարոսը ''Φάρος της Πάτρας''

=== Եկեղեցիներ, վանքեր ===
[[Պատկեր:Patras Agios Andreas.jpg|մինի|Սուրբ Անտրէաս]]
[[Պատկեր:Patras - Agios Andreas - panoramio.jpg|ձախից|մինի|Սուրբ Անտրէաս․ գմբէթներուն համայնապատկեր]]

* Սուրբ Անտրէա եկեղեցին ''Ι.Ν. Αγίου Ανδρέα''
* Ծերանոցի Վանք ''Μονή Γηροκομειού (Ιερά Μονή Παναγίας της Γηροκομίτισσας)․'' 10-րդ դար
* Սուրբ Նիքոլաու Վանք ''Μονή Αγίου Νικολάου Μπάλα Πατρών-Παλαιομονάστηρο''
* Սուրբ Փանտոքրաթոր եկեղեցի ''Ιερός Ναός Παντοκράτορος Πατρών''

== Փոխադրական միջոցներ ==
[[Պատկեր:Patra, Peloponnese. City's Bypass SW entrance.jpg|մինի|Փաթրա․ հարաւ արեւմտեան մուտքը]]

=== Ցամաքային փոխադրամիջոցներ ===
Բաթրան փոխադրամիջոներու խաչմերուկ մըն է, ուր իրարու կը միանան [[Յունաստան|Յունաստանի]] շրջանները կապող երեք գլխաւոր մայրուղիները։ 

Բաթրան ունի խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ․ հանրակառքային՝ ''autobus'', երկաթագծային պարզ եւ քաղաքային արագընթաց՝ ''προαστιακός''։ Նաեւ՝ թաքսի ''taxis։'' Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։

Քաղաքին արեւելեան կողմը կը գտնուի Օլիմպիա մայրուղին․ կը կապէ Բաթրան [[Աթէնք|Աթէնքին]], [[Կորնթոս|Կորնթոսին]] եւ Պեղոպոնեզի հիւսիսային քաղաքներուն հետ։
[[Պատկեր:СВЯЗЬземель - panoramio.jpg|մինի|Ռիօ-[[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Անթիրիօ]] կամուրջը]]
Քաղաքին հիւսիս արեւմուտքը կը գտնուի Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջը եւ Յոնեա մայրուղին․ Բաթրան կը կապեն Կեդրոնական Յունաստանին եւ Իփիրոսին (Յունաստանի հիւսիս արեւմտեան շրջան)։

Քաղաքին հարաւը՝ Ազգային մայրուղին․ Փաթրան կը կապէ Պելոպոնեսի կեդրոնական եւ հարաւային շրջաններուն։

=== Նաւային փոխադրամիջոցներ ===
Եւրոպայի առեւտուրի դուռն է, յատկապէս արեւմտեան կեդրոնական Պալքանեան երկիրներու միջեւ տեղի ունեցած բախումներու ընթացքին ու ատկէ ետք ա՛լ աւելի կ՛ամրապնդէ իր դիրքը ([[Պոսնիա եւ Հերցեկովինա|Պոզնիոյ]] պատերազմ [[1992 թուական|1992]]-[[1995 թուական|1995]] եւ Խրուաթիօ (Քրուաթիա) պատերազմ [[1991 թուական|1991]]-[[1995 թուական|1995]])։ [[Կորնթոսի Ջրանցքը|Կորնթոսի Ջրանցքն]] ալ, բախտորոշ դեր կը խաղայ այս ուղղութեամբ։

Նաւային փոխադրամիջոցը 24 ժամուան հետեւողականութեամբ կը բանի։ Փաթրայի նաւահանգիստին միջոցաւ կը կատարուին ներուծումներ եւ արտադրումները դէպի Եւրոպա։ Նաւահանգիստը կապուած է արեւմտեան [[Իտալիա|Իտալիոյ]] նաւահանգիստներուն հետ։ Նոյնպէս, ամենօրեայ է նաւային կապը [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովուն]] կղզիներուն եւ [[Փաթրայի Ծոցը|Փաթրայի]] եւ [[Կորնթոսի Ծոցը|Կորնթոսի]] Ծոցերուն ափերուն գտնուող շրջաններուն հետ եւ փոխադարձ։

=== Օդային փոխադրամիջոց ===
Բաթրան Եւրոպական երկիրներուն հետ կապուած է Արաքսօ օդակայանով, քաղաքին կեդրոնէն 40քլ․ հեռու։

== Փաթրայի հայերը ==
[[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Փոքր Ասիոյ աղետէն]] ետք, յոյն գաղթականներուն հետ, հայեր ալ Փաթրայի նաւահանգիստը կը հասնին եւ քաղաքը կը հաստատուին։ ''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Փաթրայի հայերը|Բաթրայի հայերը]]''

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery widths=&quot;300&quot;&gt;
Պատկեր:Patrasport.jpg|Բաթրա․ դիտուած նաւահանգիստ մտնող նաւէ մը․ առջեւը՝ Ս․Նիքոլաոս քարափը,  ձախին՝ Տասիլիօ պուրակը, իսկ խորին Փանախայիքօ լեռը
Պատկեր:Η Πάτρα από το Δασύλλιο.jpg|Բաթրա․ նկարուած Տասիլիօ պուրակէն․ [[Փաթրայի Ծոցը]], [[Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջ|Ռիօ Անդիռիօ կամուրջը]] եւ դիմացի լեռները՝ Վարասովա, փալիովունի եւ Նաֆփաքթիա լեռները
Պատկեր:Patras from the fortress.jpg|Բաթրա․ Բերդէն դիտուած
Պատկեր:Patra banner.jpg|Բաթրա․ իրիկունը
Պատկեր:Le port de Patras en août 2009 - 3.jpg|Բաթրա․ նաւահանգիստը, նկար՝ 2009
Պատկեր:Patras flower clock.jpg|Երեք Դաշնակիցներու հրապարակը
Պատկեր:Raisin.JPG|Բաթրա, 19-րդ դար․ նաւահանգիստը, չամիչի արտադրութեան արտահանումը
Պատկեր:500px photo (145340969).jpeg|Բաթրա եւ [[Փաթրայի Ծոցը|Բաթրային ծոցը]]
Պատկեր:Marché à Patras.jpg|բաթրային բաց շուկան
Պատկեր:2- Րիօ-Անդի րիօ կամուրջը եւ Րիոյին բերդին աւերակները.jpg|Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջը եւ հին բերդը
&lt;/gallery&gt;

== Եղբայրացած քաղաքներ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* Ալեքսինաց, Սերպիա
* Պանիա Լուքա, Պոզնիա
* [[Անքոնա]], [[Իտալիա]]
* Պարի, [[Իտալիա]]
* [[Պիպլոս-Ճըպէյլ|Պիպլոս]], [[Լիբանան]]
* Պիտկոսծ, Πολωνία
* Քանթերպըրի, Հարաւային Նոր Ուելս, [[Աւստրալիա]]
* Քիսինաու, Մոլտավիա
||
* Քրայովա, Ռումանիա
* Տեպրեցեն, [[Հունգարիա]]
* Ամմոխոստոս ''Famagusta'', [[Կիպրոս]]
* Ֆօքսանի, Ռումանիա
* Արղիրոքաստրօ, [[Ալպանիա]]
* [[Խարքով|Խարքով,]] [[Ուքրանիա]]
* Լիմասոլ, Կիպրոս
* Օխրիտա (Օքրիտա), Հիւսիսային Մակետոնիա
||
* Ռիղիօ, Քալավրիա (հնադարեան յունական գաղթօճախ), [[Իտալիա]]
* Սենթ-Էթիէն, [[Ֆրանսա]]
* Սավաննա, Ճիորճիա, [[ԱՄՆ]]
* [[Սփլիթ]], Խրուաթիա
* Վիլնուս, [[Լիթուանիա]]
* Ղիու Սի, [[Չինաստան]]
*Քալինինկրատ, [[Ռուսիա]]
|}

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |title=Յունաստանի բնակչութեան թիւ․ 2011-ի մարդահամար{{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2017-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124131800/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/865.pdf Եւրոպայի շրջանային գիտութեանց ընկերութեան 46-րդ ժողով․ Pappas, Vassilis. Small metropolitan areas in rapid transition: the case of Patras{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eleftherostypos.gr/istories/178604-patrino-karnavali-i-istoria-tou-pio-megalou-glentiou-tis-elladas/ Փաթրայի Քարնավալը․ պատմութիւնը՝ Յունաստանի ամենամեծ քէֆին․{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.carnivalpatras.gr/en/company/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF/ |title=Փաթրայի քաղաքապետարանի մշակութային զարգացման գործարարութիւն․ Փարային բարեկենդանը, {{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325224554/http://www.carnivalpatras.gr/en/company/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF/ |dead-url=yes |archivedate=2019-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190325224554/http://www.carnivalpatras.gr/en/company/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070928100202/http://www.travelchannel.co.uk/ontv/travel2005/patras.ղաք․htm Փաթրա, եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081225143515/http://www.ornithologiki.gr/en/enmain.htm Յունաստանի թռչնաբանական Ընկերակցութիւն․ Թռչուններուն պահպանումը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hnms.gr/hnms/greek/climatology/climatology_region_diagrams_html?dr_city=Patra |title=Փաթրայի կլիման {{ref-el}} |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2012-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526121333/http://www.hnms.gr/hnms/greek/climatology/climatology_region_diagrams_html?dr_city=Patra |dead-url=yes |archivedate=2012-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120526121333/http://www.hnms.gr/hnms/greek/climatology/climatology_region_diagrams_html?dr_city=Patra |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190518183326/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/f/3/d/metadata-8a89e99bdd91cd019dbdee33f150c829_1273059345.tkl Փաթրա․ պատմութիւնը հնադարէն մինչեւ 1821 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Germanos_III_of_Old_Patras Փալէոն Փաթրոն Ղերմանոս Գ․ {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pammikrasiatikos.gr/%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B5%CE%B9%CE%BF-%CE%BC%CE%B1%CF%82/ Փաթրայի Փոքր-Ասիական յիշատակներու թանգարան{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-patras.gr/portal/web/pressoffice/367 |title=եղբայրացած քաղաքներ{{ref-el}} |accessdate=2012-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628084208/http://www.e-patras.gr/portal/web/pressoffice/367 |archivedate=2012-06-28 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mikrasiatis.gr/patra-otan-to-limani-gemize-prosfyges-tis-mikras-asias/ |title=«Երբ Փոքր Ասիացիները կը հասնին Փաթրային նաւահանգիստը» 1-11-2016, mikrasiatis.gr {{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2018-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415231247/http://mikrasiatis.gr/patra-otan-to-limani-gemize-prosfyges-tis-mikras-asias/ |dead-url=yes |archivedate=2018-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415231247/http://mikrasiatis.gr/patra-otan-to-limani-gemize-prosfyges-tis-mikras-asias/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.thebest.gr/article/412967- Փաթրայի գաղթակայանին պատմութիւնը․ the best {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.festivalpatras.gr/?section=1769&amp;language=el_GR |title=Փաթրա․ 2020 փառատօն․ տարեկան ձեռնարկները{{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629120826/https://www.festivalpatras.gr/?section=1769&amp;language=el_GR |dead-url=yes |archivedate=2020-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629120826/https://www.festivalpatras.gr/?section=1769&amp;language=el_GR |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://i-m-patron.gr/i-m-patron-old.gr/mones/ag_nikolaos/ag_nikolaou.html |title=Սուրբ Նիքոլաօ վանք {{ref-el}} |accessdate=2017-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210618024039/http://i-m-patron.gr/i-m-patron-old.gr/mones/ag_nikolaos/ag_nikolaou.html |archivedate=2021-06-18 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.db-city.com/%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1--%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%86%CE%AD%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B1-%CE%94%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82--%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1 Փաթրա քաղաք․ եղբայրացած քաղաքներ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Տես նաեւ ==
[[Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջ]]

[[Փաթրայի հայերը]]

[[Փաթրայի Ծոցը]]

[[Կորնթոս]]

[[Սելանիկ]]

[[Սելանիկի հայկական գաղութը]]

[[Փիրէա]]

[[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Քոքինիոյ հայկական գաղութը]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%B1_%CE%9F%CE%B4%CF%8C%CF%82 Յոնիոյ մայրուղին]{{ref-el}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/European_route_E55 Երւոպայի թիւ 55 մայրուղին]{{ref-el}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CF%80%CF%81%CF%89%CF%84%CE%B5%CF%8D%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CF%85%CF%81%CF%8E%CF%80%CE%B7%CF%82  Փաթրա՝ Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաքը․ տեսերիզ եւ պատմական]{{ref-el}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Panachaiko Փանախայիքօ լեռը]{{ref-en}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9E%CE%B5%CF%83%CE%B7%CE%BA%CF%89%CE%BC%CF%8C%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82_(1821) 1821, Փաթրայի ապստամբութիւնը]{{ref-el}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%89%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82_%CE%9A%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%B4%CE%AF%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B1%CF%82 Իոաննիս Քափոտիսթրիաս]{{ref-el}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%86%CF%85%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AC_%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 փրոսֆիղիքա Փաթրաս]{{ref-el}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%91%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CF%82_%CE%91%CF%81%CE%AC%CE%BE%CE%BF%CF%85 Փաթրային օդակայանը]{{ref-el}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 Փաթրային պատմութիւնը]{{ref-el}}
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի նաւահանգիստներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի նաւահանգիստներ]]</text>
      <sha1>tvas6d9iiok6cbkb3gwcifdyhzgjs75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Երկրորդ Ղարաբաղեան Պատերազմ (2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19127</id>
    <revision>
      <id>257473</id>
      <parentid>257365</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317326" sha1="a73a5jaeenzpl5pvcbj9x376f80ux9q" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Արցախի_շրջաններ.png|մինի|Արցախի շրջաններ|281x281px]]'''Երկրորդ Ղարաբաղեան Պատերազմ''' (27 Սեպտեմբեր - 10 Նոյեմբեր, 2020)։ Կիրակի 27 Սեպտեմբերին, վաղ առաւօտեան ժամերուն [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի հանրապետութիւնը]] թիրախ կը դառնայ [[Ազրպէյճան]]ի լայնածաւալ նախայարձակման: Յարձակումը անմիջապէս կը տարածուի Արցախ-Ազրպէյճան ամբողջ սահմանգիծին վրայ․ կը դառնայ պատերազմ։ Անդադար կը ռմբակոծուին Արցախի քաղաքներն ու գիւղերը։ Անզէն բնակչութեան զոհերուն եւ վիրաւորներուն թիւը կը բարձրանայ։ Կը հրթիռակոծուին նաեւ Հ․Հ․ կարգ մը սահմանամերձ շրջաններ։

Պատերազմը կը սկսի նախապէս հրետակոծելով Արցախի սահմանամերձ բնակելի վայրեր, ինչպէս նաեւ [[Ստեփանակերտ]]ը։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ եւ ծերունիներ։ Օտար միջազգային ծաւալով լրատուական միջոցներու լրագրողներ կը փութան պատերազմի սահմանագիծը, յաճախ վտանգելով իրենց կեանքը ազերիներուն կրակոցներուն պատճառով։

Արցախի վրայ պատերազմը առանց յայտարարութեան կը կատարուի  (ինչ որ անտեսում է միջազգային ընդունուած կանոններու): Ազրպէյճան անգամ մը եւս զինադադարի համաձայնութիւնը ([[Մոսկուա]], Մայիս [[1994 թուական|1994]] - ''տե'ս [[Արցախեան Ազատամարտ]]'') կը խախտէ, հակառակ համաձայնագիրին վերաբերեալ 23 Փետրուար 2001-ին Ազրպէյճանի խորհրդարանի ելոյթին, Ալիեւի յայտարարութեան.- «Ես նորէն կը կրկնեմ, որ Մայիսեան հրադադարը շատ կարեւոր քայլ էր, եւ հոն մենք գացինք գիտակցելով: Թէեւ խնդիրը չէ դասաւորուած, զինադադարը անհրաժեշտ էր: Դժբախտաբար շատերը մոռցած են պատերազմը, անոնք կ'ապրին հանգիստ ու յարմարաւէտ պայմաններու մէջ: Դժբախտաբար անոնք մոռցած են պատերազմը»:
Այս յարձակումը կը պատահի երբ արեւելեան Միջերկրականի մէջ [[Թուրքիա]] (Ազրպէյճանի դաշնակից եւ զինակից) հարցեր ունի՝ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Յունաստան|յունական կղզիներ]]&lt;nowiki/&gt;ուն հետ։[[Պատկեր:QarabaghWarMap(2020).svg|մինի|&lt;u&gt;Քարտէս ըստ 9 Նոյեմբեր 2020ի վիճակի&lt;/u&gt;․ '''նարնջագոյնով'''՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայ տարածքները, իսկ '''բաց կապոյտ երանգներով''' շրջանները Ազրպէյճանի հակակշիռին տակ գտնուող տարածքներն են։]][[Հայաստան]] եւ Արցախ զօրակոչ կը յայտարարեն․ նոյնպէս՝ Ազրպէյճանը։

Աշխարհի բոլոր մեծ ուժերը՝ [[Ռուսիա]], [[Չինաստան]], [[Ա․Մ․Ն․]], [[Ֆրանսա]], [[Իրան|Պարսկաստան]] եւ [[Եւրոպական Միութիւն]], կոչ կ'ուղղեն հակամարտող կողմերուն ընդհարումները դադրեցնելու։ Իսկ Թուրքիա, բացայայտօրէն Ազրպէյճանին թիկունք կը կանգնի՝ անոր մատակարելով ռազմական արդի եւ վերջին արտադրութեան սարքեր ու վարձկան զինուորներ։

Հակամարտութեան գօտիի շրջաններէն բնակիչներ տասնեակ հազարներով Հ․Հ․ կ'ապաստանին։

Սփիւռքահայութիւնը Արցախի վրայ յարձակման առաջին ժամերէն իսկ, ամէն ձեւով Արցախի եւ Հ․Հ․ կողքին կը կանգնի, մանաւանդ՝ քաղաքական եւ մարդասիրական գետնի վրայ։

Անհաւասար այս պատերազմը (մարդուժի եւ ռազմական սարքերու առումով) վերջ կը գտնէ 10 Նոյեմբեր, 2020-ի համաձայնագիրով՝  ստորագրուած Հայաստանի վարչապետին, Ռուսիոյ եւ Ազրպէյճանի նախագահներուն կողմէ։ Արցախ կը զիջի իր հողատարածքին կարեւոր մէկ մասը եւ ռուս խաղաղապահներ կը տեղաւորուին «նոր» սահմաններուն վրայ։ Ազրպէյճանին յանձնուած շրջաններուն բնակիչները կը լքեն իրենց ինչքը ու կը տեղափոխուին։

== Արցախի վրայ յարձակման անմիջական անդրադարձներ ==

=== Զօրակոչի հրաւէրներ ===
[[Պատկեր:Armenian_Volunteers_Before_Heading_to_Artsakh.jpg|մինի|Հայ կամաւորներու մեկնումը Արցախ]]
Արցախ ընդհանուր զօրակոչ կը յայտարարի իսկ Հայաստանը՝ մասամբ․- «Մենք չենք ցանկացել պատերազմ, այս պատերազմը մեզ պարտադրուել է, եւ պարտաւոր ենք պաշտպանել մեր հայրենիքն ու ընտանիքները: Իրավիճակի սրման համար ամբողջ պատասխանատուութիւնը կրելու է Ադրբեյջանի ռազմաքաղաքական իշխանութիւնը։ Տարածաշրջանում յղի մարդկային  աղէտի համար պատասխան է տալու անձամբ Ադրբեյջանի նախագահ Ալիեւը»՝ Ազգային ժողովի նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանի կոչը։

Իսկ Հայաստանի վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինեան]] ընհանուր զօրահաւաք կը յայտարարէ․- «Սիրելի հայրենակիցներ, հիմա կառավարութեան որոշմամբ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն]]ում յայտարարւում է ռազմական դրութիւն եւ ընդհանուր զօրահաւաք: Որոշումը ուժի մէջ կը մտնի հրապարակման պահից:  Զօրքերին կցագրուած անձնակազմերին կոչ եմ անում ներկայանալ իրենց տարածքային զինկոմիսարիատներ: Յանուն հայրենիքի, յանուն յաղթանակի»։

Ազրպէյճանի նախագահ Հայտար Ալիեւ, իր երկրին բանակին կատարած նախայարձակումէն ետք, մասամբ զօրակոչի հրամանագիր մը կը ստորագրէ։
[[Պատկեր:Broadcasting_events_of_the_frontline._Republic_Square,_Yerevan,_Armenia.jpg|մինի|Առաջնագիծի իրադարձութիւններու հեռարձակում:  Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակ]]

=== Անմիջական հակազդեցութիւններ ===
Հայկական բանակը Ազրպէյճանի յարձակման անմիջապէս կը հակազդէ, Ազրպէյճանական ուժերուն մեծ վնասներ հասցնելով։  Հայկական կողմն ալ կորուստներ կ'ունենայ․ թէ՛ անզէն ժողովուրդին մէջ, թէ զինծառայողներուն մէջ։

Հայաստանի ժողովուրդին հակազդեցութիւնը անմիջական կ'ըլլայ։  Հարիւրներով կը կամաւորագրուին։

[[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] Ապահովութեան Խորհուրդը եւ [[Եւրոպական Միութիւն]]ը, Երեքշաբթի 29 Սեպտեմբերին անջատ յայտարարութիւններով, կը պահանջեն հակամարտութիւններուն անմիջական դադրումը։ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] նաեւ, զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախեան հակամարտութեան դադրեցման եւ հաշտեցման խօսակցութիւններու պատասխանատու երեք մեծ ուժերուն համանախագահներուն՝  [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]], [[Ռուսիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։

Սփիւռքի հայութիւնը՝ աշխարհի չորս ծագերուն, զանազան միջոցներով միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախին]] եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]։

Ըստ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] Մարդկային Իրաւունքներու Դիտարանին (OSDH), Թուրքիա  Ազրպէյճան կը ղրկէ Սուրիոյ Ազգային Բանակի Սուրիացի վարձկան զինուորներ, որպէսզի անոնք կռուին Ազրպէյճանի բանակին մէջ։

Յարձակման առաջին իսկ վայրկեաններէն, [[Վրաստան]] կը փակէ Հայաստանի հետ իր սահմանները, [[Ջաւախք]]ահայութիւնը բերելով իբրեւ պատրուակ։
[[Պատկեր:Vardenis_012.jpg|մինի|[[Վարդենիս]]․ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]]]

=== Թուրքիոյ մխրճումը ===
Արցախի նախագահ Արայիկ Յարութիւնեան 27 Սեպտեմբերին տուած մամլոյ ասուլիսի ընթացքին, կը յայտնէ, թէ Արցախի դէմ լայնածաւալ պատերազմին Ազրպէյճանի կողքին Թուրքիան ալ կը կռուի Ազրպէյճանին հայթայթելով մեծաքանակ ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ։
[[Պատկեր:Togana_Ter-Ter_river_e-citizen.jpg|մինի|[[Թարթառ գետ]]․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Ազրպէյճանի օդուժը կ'օգտագործէ թրքական եւ հրէական արտադրութեան անօթաչու սարքեր, իսկ օդին վրայ են Թուրքիոյ ռազմօդային ուժերուն պատկանող F-16 բազմագործիքային կործանիչներ եւ կը կիրարկուին օդ-ցամաք հեռահար հրթիռներ։  Միայն Ստեփանակերտի մէջ կը յայտնաբերուին թրքական եւ իսրայէլական արտադրութեան հրթիռային, հարուածային մօտաւորապէս 673 ռումբեր։ Այս մասին յայտնած է Արցախի Արտակարգ իրավիճակներու պետական ծառայութիւնը, 12 Հոկտեմբեր, 2020-ին։

==== Թուրքիա կ'արգիլէ իր օդային տարածքով ԱՄՆ-ի մարդասիրական օգնութիւնը հասցնել Հայաստան ====
Թուրքիա կ'արգիլէ իր օդային տարածքով Ա․Մ․Ն․-ի 100 թոն մարդասիրական օգնութիւնը հասցնել Հայաստան: Այս մասին 14 Հոկտեմբերին մամլոյ ասուլիսի ընթացքին կը յայտարարէ Սփիւռքի գործերու գլխաւոր յանձնակատար՝ Զարեհ Սինանեան:

==== Թրքահայութիւնը մտահոգ ====
5 եւ 9 Հոկտեմբերին,  [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ հայերու դէմ ցոյցեր կը կատարուին։ Ցուցարարները զօրավիգ կը կանգնին [[Պաքու]]ին եւ հակահայ վանկարգումներ կ'ունենան։

== Պատերազմի ժամանակագրութիւն ==
[[Պատկեր:Shahumian_2011(1).jpg|մինի|165x165փքս|[[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան]], Արցախ]]
Հակառակ միջազգային կոչերուն՝ ընդհարումներու դադրեցման համար, Ազրպէյճան 28  Սեպտեմբերէն կը սաստկացնէ յարձակումները։ Մէկ կողմէն Ազրպէյճան կը ռմբակոծէ բնակելի վայրերն ու ենթակառոյցները (միտելով հայութեան բնաջնջման), իսկ միւս կողմէն Թուրքիոյ ռազմական օդուժը Հ․Հ․ շրջանները։ Ազրպէյճանի օդային ղեկավարումը ստանձնած է Թուրքիոյ ռազմական օդուժը։

=== 3 - 5 Հոկտեմբեր, 2020 ===
Շաբաթ՝ 3 Հոկտեմբերին, առտու կանուխ, Ազրպէյճան Արցախի հետ սահմանագիծին հիւսիսային եւ հարաւային տարածքներուն նոր ուժերով ընդհանուր յարձակում մը կը գործէ։ Մարտերը կը սաստկանան։  Զոհուած զինուորներուն թիւը կը բարձրանայ։ Արցախի Հարապետութեան նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան դէպի ճակատ կը մեկնի․ ան, իր ներկայութիւնը մարտերուն անհրաժեշտ կը նկատէ։

Հ․Հ․ նախագահ, [[Նիկոլ Փաշինեան]] Հայաստանի հեռատեսիլէն կատարած ուղերձով ի միջի այլոց կը յայտարարէ, թէ՝ «․․․ Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացին Տէր Զօրի ճամբորդ չէ․․․։  ․․․․Սա մի նոր Սարդարապատ է․․»։
[[Պատկեր:Hadrout003.JPG|մինի|165x165փքս|[[Հադրութ]] կամ Գետահատ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]4 Հոկտեմբերի երեկոյեան, ազերիները [[Շուշի]]ն կը հրթիռակոծեն, ռումբերու թիրախ կը դառնան բնակելի թաղամասեր։ Հայկական կողմը կ'ունենայ զոհեր։

Պատերազմի սկիզբէն նա մանաւանդ 4-6 Հոկտեմբերին, Ստեփանակերտը կը հրթիռակոծուի։ 2-6 Հոկտեմբերին ակներեւ է, թէ ռմբակոծումները թիրախ ունին անզէն բնակչութիւնը եւ քաղաքին հանրային սպասարկութիւններու ենթակառոյցները (նոյնիսկ ծննդատուները)։  Տասնեակներով անզէն բնակիչներ կը զոհուին։

Ըստ Արցախի պաշտօնական յայտարարութիւններուն, հայկական ուժերը 4 Հոկտեմբերին կը փոխ-հարուածեն եւ [[Գանձակ]]ի (Գեանջայի) ազրպէյճանական ռազմական օդակայանը ամբողջութեամբ կը փճացնեն։

=== 6-9 Հոկտեմբեր, 2020 ===
6 Հոկտեմբերին Ազրպէյճան նոր ուժերով ընդհանուր յարձակում մը կը կազմակերպէ՝ Արցախի հարաւային սահմանային գիծին եւ իրիկուան դէմ Ստեփանակերտին, վտանգելով նոյնիսկ Իրանի հիւսիսային շրջաններ, ինչպէս նաեւ Հ․Հ․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] շրջանը։ Կը վնասուին գիւղեր, քաղաքներ, ինչպէս՝ Այգեստան եւ [[Մարտակերտ]]։

Ռուսիոյ Արտաքին հետախուզութեան ծառայութեան (ԱՀԾ) տնօրէն Սերգէյ Նառիշքի կը յայտարարէ, թէ՝ «ահաբեկչական կազմակերպութիւններուն գրոհայիններ կը մեկնին Արցախի հակամարտութեան գօտի»: Ան կ' ընդգծէ, որ խօսքը «հարիւրաւոր եւ նոյնիսկ հազարաւոր» վարձկան ծայրահեղներու մասին է։[[Պատկեր:Jermajur_NKR_Shahumyan.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ջերմաջուր]] - [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Ազրպէյճան նոր ուժերով՝ հարիւրաւոր ծայրահեղ կրօնամոլ վարձկան զինուորներով, լայնածաւալ յարձակում մը կը գործէ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] սահմանագիծի երկայնքին։ Ազրպէյճանի Զինուած ուժերը արգիլուած բազմակոծիչ ռումբեր կ᾿օգտագործեն հայերուն դէմ։

7-8 Հոկտեմբերին Ազրպէյճան անդադար կը հրթիռակոծէ [[Ստեփանակերտ]]ը։  Գետնի հաւասար կը դառնան բնակարաններ եւ ենթակառոյցներ։  Հրթիռակոծումը կը շարունակուի։ Հիւսիսային եւ հարաւային սահմանագիծերուն կը վերսկսին մարտական գործողութիւնները: Կը հրթիռակոծուի [[Շուշի]]ն եւ յատկապէս [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|Ս. Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց)]] եկեղեցին ու երբ օտար լրագրողներ կը փորձեն նկարահանել հարուածին հետեւանքները, Ազրպէյճանական կողմը երկրորդ անգամ կը ռմբակոծէ եկեղեցին, որուն պատճառով լրագրողները կը վիրաւորուին։

Վրաստանի Geo-Army.ge ռազմական լրատուական հարթակը հրապարագրութեամբ մը հանդէս կու գայ, ըստ որուն` Վրաստանի տարածքին ինկած անօդաչու օդանաւներէն մէկը իսրայէլեան արտադրութեան «Harop» տեսակէն է, որ Կովկասի տարածաշրջանին մէջ ունի միայն Ազրպէյճանը: Հաղորդումը aliq,ge-ինն է:

Ռուսիոյ Արտաքին գործերու նախարարին  հրաւէրով, 9 Հոկտեմբերին Մոսկուայի մէջ Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարները կը հանդիպին զինադադարի բանակցութիւններու համար։

=== Հրադադարի յայտարարութիւններ՝ 10 եւ 18 Հոկտեմբեր, 2020 ===
[[Պատկեր:Խնածախի_համայնապատկեր.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խնածախ (Ասկերանի շրջան)|Խնածախ]]․ [[Ասկերան|Ասկերանի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
==== 10 Հոկտեմբերի հրադադար ====
Մոսկուայի մէջ Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարներու հանդիպումը Արցախի եւ Ազրպէյճանի հակամարտ զօրքերու շփման գիծին վրայ մարդասիրական հրադադարի որոշումին կը յանգի։ Հրադադարը ի զօրու կը դառնայ 10 Հոկտեմբերի կէսօրուան ժամը 12։00-էն սկսեալ, որպէսզի՝ ռազմագերիներու եւ պահպանման տակ գտնուող այլ անձերու ու զոհուածներու մարմինները փոխանակուին Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտէին (ԿԽՄԿ) միջնորդութեամբ եւ չափորոշիչներուն համապատասխան:

Ստորեւ Հայաստանի, Ռուսիոյ եւ Ազրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն հանդէս եկած միացեալ յայտարարութիւնը.-

«Իբրեւ պատասխան Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]]&lt;nowiki/&gt;ի ուղերձին եւ ըստ Ռուսիոյ նախագահին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի ու Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի պայմանաւորուածութեան՝ կողմերը կը համաձայնին հետեւեալ քայլերուն.

1.- 10 Հոկտեմբեր 2020-ի կէսօրուան ժամը 12:00-էն սկսեալ՝ կը յայտարարուի կրակի դադրեցում ՝ ռազմագերիներու եւ պահպանման տակ գտնուող այլ անձերու ու զոհուածներու մարմիններու փոխանակման նպատակով՝ Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտէին (ԿԽՄԿ) միջնորդութեամբ եւ չափորոշիչներուն համապատասխան:[[Պատկեր:Landscape_from_Haterk_village,_Artsakh_01.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հաթերք]]․ Մարտակերտ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

2.- Հրադադարի դրութեան յստակ չափորոշիչներուն ուղղութեամբ համաձայնութիւն կը գոյանայ լրացուցիչ կերպով։

3.- Ազրպէյճանի Հանրապետութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ԵԱՀԿի Մինսկի խումբի համանախագահներուն միջնորդութեամբ, կարգաւորման հիմնարար սկզբունքներու հիման վրայ ձեռնամուխ են հիմնարար բանակցութիւններու՝ խաղաղ կարգաւորման շուտափոյթ հասնելու նպատակով:

4.- Կողմերը կը հաստատեն բանակցային գործընթացի ձեւաչափի անփոփոխելիութիւնը։»

Հակառակ յայտարարուած հրադադարին, Ազրպէյճան կը խախտէ եւ կը շարունակէ ռմբակոծումները սահմանագիծին եւ բնակելի շրջաններուն ենթակառոյցներուն վրայ։
==== Հրադադարի խախտումներ, 10-17 Հոկտեմբեր ====
Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարներու հանդիպման իբրեւ հետեւանք հաստատուած մարդասիրական հրադադարը, քանիցս կը խախտի Ազրպէյճանի կողմէն, հակառակ միջազգային կոչերուն՝ յարգելու մարդասիրական հրադադարը։ Կը շարունակուին Արցախի գլխաւոր քաղաքներուն ռմբակոծումը եւ յարձակումը Հադրութի շրջանին վրայ եւ 11-13 Հոկտեմբերին յարձակումները կը տարածուին ուրիշ բնակելի շրջաններ ալ՝ [[Թալիշ]], [[Հադրութ|Հարդրութ]], [[Ստեփանակերտ]], [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]] եւ [[Մարտակերտ]]։ Արցախ դէմ - յանդիման կը գտնուի մարդկային ճգնաժամի։[[Պատկեր:Madaghis133.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մատաղիս]] գիւղ․ [[Մարտակերտի (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]․]]Ազրպէյճանի հրետակոծումներուն թիրախ կը դառնան հիւանդանոցներ՝ Արցախի հիւսիս-արեւելեան շրջանին մէջ։

Միաժամանակ, Ազրպէյճան կը պատճառաբանէ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքի Քարվաճառի հետ սահմանային գօտիին հրթիռակոծումը (14 Հոկտեմբեր, 2020), ըսելով, թէ հոն հաստատուած արհեստագիտական սարքերը կրնան թիրախաւորել Արտրպէյճանի խաղաղ բնակչութիւնը։

14 Հոկտեմբեր, 2020-ի առաւօտեան Ազրպէյճանի զինուած ուժերուն կողմէ Հ․Հ․ [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի [[Վարդենիս]] համայնքին հրթիռակոծման պատճառով, 14-ամեայ պատանի մը կը վիրաւորուի։

Ազրպէյճան կը հրապարակէ տեսանիւթ Արցախի հիւանդանոցին վրայ ռմբակոծումներէն։

Հ․Հ․ վարչապետը՝ Նիկոլ Փաշինեան, «Ռոսիա սեգոդնեայ» ՄՏԳ–ի գլխաւոր տնօրէնին՝ Տիմիթրի Կիսելեով, տուած հարցազրոյցին ի միջի այլոց կը նշէ թէ՝ «Հայաստան յստակ ապացոյցներ ունի, որ Լեռնային Ղարաբաղի դէմ մարտերում Սիրիայից բերուած ահաբեկիչներն են մասնակցում»։

Ազրպէյճան կը հրապարակէ երկու հայ գերիներու սպանութեան տեսերիզ մը։ Արցախի մարդու իրաւունքներու պաշտպան Արտակ Բեգլարեան անդրադառնալով հրպարակուած տեսերիզին մասին, կը հաստատէ, թէ իրական է։ Կ'աւելցնէ նաեւ, թէ Հայաստանի հիւանդանոցին մէջ Ազրպէյճանցի ռազմագերի մը վիրահատութեան ենթարկուած է ու բուժման ընթացքի մէջ է։ Սակայն, հայ գերիներու սպանութեան լուրը կը հերքէ իրաւապաշտպան Արտակ Զէյնալեանը, շեշտելով, թէ գերի բռնուած Արեգ Սարգսեան եւ Նարեկ Ամիրջանեան կը հեռաձայնեն իրենց ծնողներուն, ողջ են եւ կը գտնուին հիւանդանոցը։[[Պատկեր:«Խաթրավանք»_վանական_համալիր_2.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խաթրավանք]]․ [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Ազերիներու բանակին վարձկան զինուորները =====
Սուրիայէն մեկնած տասնեակ վարձկաններ Արցախի հակամարտութեան գօտիէն կը վերադառնան․  լուրը կը յայտնէ The Wall Steet Journal-ը։ Հարիւրաւոր գրոհայիններէն, որոնք Թուրքիոյի կողմէն ուղարկուած էին Լեռնային Ղարաբաղ, չդիմանալով կատաղի կռիւներուն, կը խնդրեն զիրենք վերադարձնել:

Սակայն, Արցախ մեկնող վարձկաններուն թիւը չի նուազիր․ անոնց  աշխատավարձը կը կազմէ շուրջ 2000 տոլար եւ կը ներգրաւէ վարձկան ահաբեկիչներ։
==== 18 Հոկտեմբերի հրադադար ====
18 Հոկտեմբերին ԵԱԿՀ-ի համանախագահներուն միջնորդութեամբ՝ Ա․Մ․Ն․, Ֆրանսա եւ Ռուսիա, մարդասիրական հրադադար կը  յայտարարուի Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ։  Հրադադարը կ'ողջունեն Արցախի Արտաքին Գործերու նախարարն ու Ֆրանսայի նախագահը։

Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէն, հրադադարի համաձայնութենէն ետք կը միջնորդէ, որպէսզի գիշերուան ընթացքին երկու կողմերու վիրաւոր զինծառայողները մարտադաշտէն դուրս բերուին:  Ազրպէյճան սակայն կը մերժէ այս միջնորդութիւնը։[[Պատկեր:Գանձասար_Վանք.jpg|մինի|165x165փքս|[[Գանձասարի վանք|Գանձասար]]․ [[Վանք գիւղ (Մարտակերտ)|Վանք գիւղ]], [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
==== Հրադադարի խախտումներ, 18-25 Հոկտեմբեր ====
Կիրակի 18 Հոկտեմբերի առաւօտեան ժամերէն երկու կողմերը զիրար կ'ամբաստանեն հրադադարի խախտումին համար։ Հայաստանի Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կ'ամբաստանէ, թէ հրադադարի յաջորդող վայրկեաններէն իսկ՝ 00։04, մինչեւ վաղ առաւօտեան ժամը 1։45 Ազրպէյճան կը ռմբակոծէ Արցախի հարաւային շրջանները, իսկ Ազրպէյճան՝ թէ Արցախի ուժերը կը ռմբակոծեն Jabrail-ը։

21 Հոկտեմբերին, Արցախի Պ․Բ․ կը յայտարարէ, թէ Ազրպէյճան լայնածաւալ յարձակում կը գործէ Արցախի հարաւային շրջաններուն, մասնաւորաբար [[Մարտակերտ]] քաղաքին եւ շրջակայ գիւղերուն քաղաքացիական ենթակառոյցներուն վրայ։ 22 Հոկտեմբերի երեկոյեան հրթիռակոծման ենթակայ կը դառնայ [[Ասկերան]] քաղաքը։

Հ․Հ․ Պ․Ն․ ներկայացուցիչ Արծրուն Յովհաննիսեան կը յայտարարէ, թէ Իրանի հետ սահմանագիծի երկայնքին վրայ յամառ մարտեր կ'ընթանան։ Այս ուղղութեամբ, Ազրպէյճան կը յայտարարէ, թէ ամբողջ սահմանը իր վերահսկողութեան տակ է։

23 Հոկտեմբերին Ազրպէյճան կը սաստկացնէ յարձակումները Արցախի վրայ։ Յատկապէս կը հրթիռակոծէ Քարեգահ շրջանը, եւ Քարեգահ-Բերձոր ճանապարհահատուածը։ Իսկ օրուան ընթացքին, կը հրետակոծուին Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտի շրջանի խաղաղ բնակավայրերը։[[Պատկեր:Murov_mountain_in_Azerbaijan-Caucasus3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մռաւի Լեռնաշղթայ|Մռաւի լեռնաշղթայ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

Արցախի արտակարգ իրավիճակի պետական ծառայութիւնը կը յայտնէ, թէ 25 Հոկտեմբերի գիշերուան ընթացքին Ազրպէյճանական կողմը կը հրետակոծէ [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունիի շրջանի]] քանի մը գիւղ՝ Կարմիր Շուկայ, [[Թաղավարդ գիւղ|Թաղավարդ]], [[Գիշի]], [[Սպիտակաշէն]] ու Ասկերանի [[Աւետարանոց]] գիւղը:

'''Ազրպէյճան կրակ կը բանայ Իրանի խաղաղ բնակիչներու տուներուն ուղղութեամբ'''

«Թելեկրամ»ի պարսկական Azariha ալիքը տեսանիւթ մը կը հրապարակէ (22-Հոկտեմբեր 2020-ին), ուր կը ցուցադրուին Ազրպէյճանի զօրքերու գործողութիւններուն հետեւանքով աւերուած տուներ։ Նաեւ, ըստ նոյն լրատուական ալիքին հաղորդման, Ազրպէյճան անօդաչու սարքեր կ'ուղարկէ Իրան եւ սահմանին վրայ ահաբեկիչներ կը տեղակայէ։ Իրանի հիւսիս արեւելեան Խոտաաֆրին նահանգի նահանգապետը, կը յայտնէ, թէ դարձեալ անօդաչու սարքեր ինկած են։ Նաեւ, աւելի քան 60 հրետանային ռումբ ինկած է Իրանի կողմը։
=== Պատերազմի դադրեցման գործընթացքներ ===
Հ․Հ․ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, 22 Հոկտեմբերին ռուսական «Ինտերֆաքս» լրատուակայանին տուած հարցազրոյցին, կը յայտնէ, թէ Ղարաբաղեան հակամարտութեան գօտիին երկայնքին խաղաղապահներու տեղակայումը ընդունելի է հայկական կողմին համար, եւ այդ ուժերը կրնան ռուսաստանեան խաղաղապահները ըլլալ։[[Պատկեր:Lachin_corridor_(checkpoint)_-_6.JPG|մինի|165x165փքս|[[Բերձոր|Բերձոր․]] Անցքը՝ [[Աղաւնու գետ]]․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]23 Հոկտեմբերին, Ուաշինկթընի մէջ Մայք Փոմփէօ կը հանդիպի Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարներուն հետ, պատերազմի անյապաղ զինադադարի քննարկման համար։

Հայաստանի Արտաքին Գործոց նախարարը՝ Զոհրապ Մնացականեան, 23 Հոկտեմբերին կը հանդիպի նաեւ է ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահներուն՝ Իկոր Պոպով ([[Ռուսիա]]), Անտրիւ Շոֆեր ([[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]), Ստեֆան Վիսկոնտի ([[Ֆրանսա]]), ինչպէս նաեւ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչին՝ Անջէյ Կասպրչիկի հետ:

ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահները 25 Հոկտեմբերին  յայտարարութիւն մը կը հրապարակեն Ուաշինկթընի մէջ Արցախի հարցով տեղի ունեցած բանակցութիւններուն զարգացման շուրջ։ Ըստ յայտարարութեան, համանախագահները եւ Արտաքին Գործոց նախարարները կը համաձայնին անգամ մը եւս հանդիպիլ՝ 29 Հոկտեմբերին [[Ժընեւ]] (Զուիցերիա), որպէսզի երկու կողմերը համաձայնութեան հասնին եւ սկսի Արցախի հակամարտութեան խաղաղ կարգաւորման գործընթացը:  Նաեւ, 26 Հոկտեմբերի առաւօտեան ժամը 8:00-ին պէտք է հաստատուի հրադադար, ըստ 25 Հոկտեմբերի յայտարարութեան:

[[Պահրէյն]]ի թագաւոր շէյխ Համատ պըն Իսա Ալ Խալիֆա կ'արձագանգէ Հայաստանի նախագահ Արմէն Սարգսեանի կողմէ իրեն յղուած նամակին։ Ան, կոչ կ'ուղղէ միաւորելու հրադադար հաստատելու միջազգային ջանքերը։  Նախագահ [[Արմէն Սարգսեան|Ա․ Սարգսեան]] 30 Սեպտեմբերին նամակներ կը յղէ արաբական շարք մը երկիրներու ղեկավարներու` տեղեկացնելով Հայաստանի հետ սահմանին եւ Արցախի հետ շփման գիծին մէջ Ազրպէյճանի կողմէ սանձազերծուած պատերազմական գործողութիւններուն մասին եւ նշած միջազգային հարթակներու մէջ անոնց ունեցած կապերու եւ հեղինակութեան օգտագործման կարեւորութիւնը` դադրեցնելու արիւնահեղութիւնն ու մարդկային տառապանքները:
[[Պատկեր:Khachenaget103.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խաչէն գետ]]․ [[Մարտակերտի շրջան|Մարտակերտի]] եւ [[Ասկերան]]ի միջեւ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

==== Արայիկ Յարութիւնեանի Բաց Նամակը`Ռուսիոյ Նախագահ Փութինին ====
Արցախի Հանրապետութեան նախագահ [[Արայիկ Յարութիւնեան]] 23 Հոկտեմբերին բաց նամակով մը կը դիմէ Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]]ին` անկէ խնդրելով գործադրել բոլոր կարելի ջանքերը ազրպէյճանական-արցախեան տագնապի գօտիին մէջ պատերազմը դադրեցնելու եւ քաղաքական գործընթացները վերսկսելու համար:

=== Նոր հրադադար, 26 Հոկտեմբեր, 2020 ===
Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութիւնը կը հրապարակէ Միացեալ Նահանգներու, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ միացեալ յայտարարութիւն մը, ըստ որուն երկու երկիրներու (Հայաստան եւ Ազրպէյճան) արտաքին գործոց նախարարները 24 Հոկտեմբերին հանդիպում մը կ'ունենան Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց փոխնախարար Սթեֆըն Ի. Պայկընի հետ եւ կ'որոշեն նոր հրադադար մը․- «Մարդասիրական հրադադարը ուժի մէջ պիտի մտնէ 26 Հոկտեմբեր 2020-ին, տեղական ժամանակացոյցով առաւօտեան ժամը 8:00-ին: Միացեալ Նահանգներ կը դիւրացնեն արտաքին գործոց նախարարներուն եւ Մինսքի խմբակի համանախագահներուն միջեւ աշխուժ բանակցութիւնները` Հայաստանն ու Ազրպէյճանը մօտեցնելու Լեռնային Ղարաբաղի տագնապի խաղաղ լուծման»:
[[Պատկեր:Zabux, Azerbaijan - panoramio (1).jpg|մինի|110x110փքս|[[Աղաւնոյ Գիւղ|Աղաւնոյ գիւ]]&lt;nowiki/&gt;ղ․ [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;]]
Այս որոշումին Ա․Մ․Ն․ նախագահ [[Տանըլտ Թրամփ]] կը հակազդէ շնորհաւորելով Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանն ու Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը: Նոյնպէս Արցախի նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան կ'ողջունէ այս հրադադարը․- «Ողջունում եմ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների միջնորդութեամբ եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների մասնակցութեամբ ձեռք բերուած պայմանաւորուածութիւնը, որը հաստատում է Հոկտեմբերի 10-ին եւ 17-ին Ռուսաստանի Դաշնութեան եւ Ֆրանսիայի Հանրապետութեան նախագահների նախաձեռնութեամբ համաձայնեցուած մարդասիրական հրադադարի իրականացման վերաբերեալ կողմերի յանձնառութիւնները»։ Իսկ Հ․Հ․ վարչապետը՝ Նիկոլ Փաշինեան իր յայտարարութեամբ կը վստահեցնէ, թէ Հայաստան ամէն գնով պիտի պահպանէ հրադադարը։

[[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]]&lt;nowiki/&gt;ի ընդհանուր քարտուղար Անթոնիօ Կուտերեշ այս համաձայնութիւնը դրական կը գնահատէ։

==== Հրադադարի խախտումներ ====
[[Պատկեր:Սարսանգի_ջրամբար,_Արցախ.jpg|մինի|165x165փքս|[[Սարսանգի ջրամբար]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)|Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]][[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] մէջ ձեռքբերուած նոր հրադադարը առաջին ժամերէն իսկ կը խախտի․ Հայաստան եւ Ազրպէյճան զիրար կ'ամբաստանեն նոր հրադադարի խախտման համար։

Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութեան մամուլի քարտուղար Շուշան Ստեփանեան, կը յայտարէ թէ՝ Ազրպէյճան, ժամ չանցած իսկ, երկու անգամ՝ ժամը 8:45-ին եւ 9։00-ին, հրադադարը խախտած է եւ սահմանագիծին հիւսիս-արեւելեան երկայնքին հրետակոծած Արցախի մարտական դիրքերը, ինչպէս նաեւ կ․ե․ ժամը 13:50-ին սաստիկ հրետակոծում սկսած է Արցախի հարաւ-արեւլեան մասին վրայ, իսկ հրթիռակոծում՝ Մարտունի շրջանի Զարդանաշէն գիւղի ուղղութեամբ:  Ազրպէյճանի նախագահը կը հակադարձէ ըսելով, թէ հայկական կողմն է հրադադարը խախտողը։
=== Իրանի հաշտեցման ծրագիրը ===
Պարսկաստանի Արտաքին Գործոց փոխ-նախարարը՝ Աբբաս Արաքչին, «Իրատեսականութիւն եւ խաղաղութիւն՝ տարածաշրջանի երկրների ուժերով» լոզունքով  Ազրպէյճանի ղեկավարներուն, ինչպէս նաեւ Մոսկուա՝ Արտաքին Գործոց երկու փոխ նախարարներուն Անդրէյ Ռուդենկոյին եւ Սերգէյ Ռեաբկովին (29-10-2020) կը ներկայացնէ Արցախեան հակամարտութեան կարգաւորման իր ծրագիրը։  Նաեւ, այս ուղղութեամբ եւ Մինսկի համանախագահներուն տարած աշխատանքներուն մասին, 30 Հոկտեմբերին Հ․Հ․ Արտաքին Գործոց Նախարար՝ Մնացականեան եւ Իրանի Արտաքին գործերու փոխ-նախարար՝ Աբբաս Արաքչի, կարծիքներու փոխանակում կ'ունենան։[[Պատկեր:Hagari_River_(Tigranavan).jpg|մինի|165x165փքս|[[Հագարի գետ]] (Ագարակի եւ կամ Աղուանոյ)․ [[Տիգրանաւան]], [[Քաշաթաղի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Այս գործընթացի աւարտին, Իրանի Արտաքին գործերու փոխ-նախարարը՝ Աբբաս Արաքչի, Մինսկի խմբակը կը քննադատէ, ըսելով թէ չէ յաջողած իր առաքելութեան մէջ։

=== Պատերազմի շարունակութիւն  ===
==== 27-29 Հոկտեմբեր ====
28 Հոկտեմբերին ամբողջ օրը Ազրպէյճանի զինուած ուժերը եւ անոնց աջակցող ահաբեկչական խմբաւորումները կը շարունակեն իրենց յարձակումները  Հայաստանի սահմանի երկայնքին տեղակայուած ստորաբաժանումներուն ուղղութեամբ, ինչպէս նաեւ Արցախի հիւսիսէն մինչեւ հարաւային ուղղութիւն:  Աւելի քան 15 անգամ կը հարուածեն Ստեփանակերտի եւ Շուշիի տարբեր հատուածներ` գիտակցաբար թիրախաւորելով «Մօր եւ մանկան առողջութեան կեդրոն»-ը եւ բնակելի ու հանրային որոշ կառոյցներ: Իսկ ըստ Ազրպէյճանական աղբիւրներու, հայկական կողմը 28 Հոկտեմբերին բազմագործիքային ռումբերով, ռմբակոծած է Պարտա շրջանը։

=== Ժընեւի բանակցութիւններ - 30 Հոկտեմբեր ===
ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբակի համանախագահութեան հրապարակած յայտարարութեամբ, Ժընեւի մէջ համանախագահներուն մասնակցութեամբ կը կայանան Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն միջեւ բանակցութիւններ։ Կը համաձայնուի գործադրել շարք մը անմիջական քայլեր՝[[Պատկեր:Окрестный_ландшафт_деревни_Бердашен.jpg|մինի|165x165փքս|[[Բերդաշէն]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]– Դիտաւորեալ ձեւով թիրախ չդարձնել քաղաքացիական բնակչութիւնը եւ ոչ-ռազմական կառոյցները,

– Ռազմաճականերուն վրայ մնացած դիակներու փոխանակում կատարել, այս նպատակով Միջազգային Կարմիր Խաչին տրամադրելով ապահովութեան  երաշխիքներ,

– Միջազգային Կարմիր Խաչին տրամադրել ռազմագերիներու անուանացանկը՝ զանոնք փոխանակելու համար,

– Յանձառութիւն առած են գրաւոր ներկայացնելու իրենց պատկերացումները եւ հարցերը հրադադարի ստուգման կառուցակազմի մը մասին:

Յատարարութեան մէջ կը նշուի նաեւ, որ կողմերը տեսակէտներ փոխանակած են՝ նպատակ ունենալով պարզել իրենց բանակցային դիրքերը հակամարտութեան վերջնական լուծման վերաբերող առանցքային հարցերուն շուրջ:

==== 30-31 Հոկտեմբեր ====
[[Պատկեր:Shushi,.jpg|մինի|165x165փքս|[[Շուշիի բերդ]]․ [[Շուշի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Ազրպէյճանի զինուած ուժերը կը հրետակոծեն Հ․Հ․ [[Սիւնիքի մարզ]]ի Դաւիթ Բէկ գիւղը:

Հայկական բանակը ետ կը մղէ ազերիներու Բերձորի ուղղութեամբ եղած յարձակումները։ Ազրպէյճանական բանակը, մարդուժի մեծ կորուստներ կրելով կը լքէ Արցախի Բերձոր քաղաքի ուղղութեամբ դիրքերը: Արցախի պաշտպանութեան բանակի (ՊԲ) հաղորդումով՝ հայկական կողմը մեծ քանակութեամբ Ազրպէյճանական զինուժի զինամթերք եւ զինուորներ գերի կը բռնէ։ Գերի կը բռնուի նաեւ սուրիացի վարձկան զինուոր մը։

Հակառակ Ժընեւի համաձայնութեան (30 Հոկտեմբեր), Ազրպէյճան կը հրթիռակոծէ Շուշիի եւ Ստեփանակերտի բնակելի վայրեր։
==== 1-3 Նոյեմբեր ====
Ազրպէյճան լուսածնի ռազմամթերք (արգիլուած միջազգային դաշինքներով) գործածելով կը ռմբակոծէ Արցախի բնակելի վայրերն ու անտառները,  ողջ-ողջ այրելով կենդանական աշխարհը։ Այս յարձակումները կործանիչ աւերներ կը գործեն Արցախի բնապահպանման հարստութեան։[[Պատկեր:Řeka_Karkar,_Náhorní_Karabach.jpg|մինի|165x165փքս|[[Կարկառ գետ]]․ Արցախ]]
=== Մահ ու կենաց կռիւներ, 4-8 Նոյեմբեր ===
Լրագրողներու հետ ունեցած զրոյցի մը ընթացքին, պաշտպանութեան բանակի ներկայացուցիչ Արծրուն Յովհաննիսեան կը յայտնէ, թէ 4-5 Նոյեմբերի ամբողջ գիշերը, Արցախի մէջ մարտերը կանգ չեն առած։  Ազերիները ձախողած են Շուշիի ժայռերը բարձրանալ։

Տիգրանակերտի հնագիտական վայրի ղեկավար՝ հետազօտող հնագէտ Համլետ Պետրոսեան, կը յայտնէ, թէ Ազրպէյճանի զինուած ուժերը հրետակոծած են [[Տիգրանակերտ (Արցախ)|Տիգրանակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ի հնագիտական վայրը։

Արցախի տեղեկատուական շտաբը կը յայտարարէ, թէ Ազրպէյճանի յարձակումներուն պատճառով, զոհուած են 50 հայ քաղաքացիներ, իսկ վիրաւորուած՝ 148։[[Պատկեր:Dadil.jpg|մինի|[[Դադիվանք]]․ Շահումեանի շրջան Դադիվանք գիւղին մէջ - [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

7 Նոյեմբերին, Ազրպէյճան իր ուժերուն մեծ մասը (բանակ եւ վարձկաններ) կը կեդրոնացնէ Շուշիի եւ Ստեփանակերտի շուրջ։  Հայկական բանակը օրհասական մարտեր կու տայ պաշտպանելու բնակչութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Կը հրթիռակոծուին Ստեփանակերտը եւ Շուշին։ Ծանր մարտեր տեղի կ'ունենան։

8 Նոյեմբերի երեկոյեան մարտեր կ'ընթանան Շուշի քաղաքին մէջ եւ շրջակաքը․ լուրը կը յայտնէ Պաշտպանութեան Նախարարութեան ներկայացուցիչ՝ Արծրուն Յովհաննիսեանը։

Հ.Հ. Պ․Ն․ մամուլի խօսնակ Շուշան Ստեփանեան, կը յայտնէ, թէ Պ․Բ․ ՀՕՊ ստորաբաժանումները Ստեփանակերտէն հիւսիս արեւմուտք հատուածին, 8 Նոյեմբերի երեկոյեան, մօտաւորապէս ժամը 19:30-ին, խոցած են հակառակորդի երկու ԱԹՍ:

«Զինուժ մեդիան» տեսանիւթ մը կը հրապարակէ «Հակառակորդը փախուստի է դիմում Բերձորի լեռներից» վերնագիրով։

== Պատերազմի դադրեցման համաձայնութիւն - 10 Նոյեմբեր 2020, ժամը 01։00' ==
[[Պատկեր:Artsakhpeace.png|մինի|10 Նոյեմբեր 2020 - համաձայնագիր․ '''կարմիրով'''՝ Ազրպէյճանի հակակշիռին տակ եւ մինչեւ Դեկտեմբեր անոր յանձնուելիք տարածքներ, '''բաց կանանչով'''՝ Արցախին մնացած տարածքներ, իսկ Հ․Հ․ եւ Պարսկաստանի միջեւ '''կարմիրով գօտին''' կը կապէ Ազրպէյճանը Թուրքիոյ եւ պիտի պահուի ռուս խաղաղապահներէ։]]

=== 10 Նոյեմբեր 2020, ժամը 01։00' ===
Ռուսաստանի արտաքին գործերու նախարարութիւնը կը հրապարակէ Հայաստանի վարչապետին, Ռուսաստանի եւ Ազրպէյճանի նախագահներուն կողմէ՝ 10 Նոյեմբեր ժամը 01։00'ին, ստորագրուած պատերազմի ամբողջական կրակի դադարեցման յայտարարութիւնը։

==== Նիկոլ Փաշինեանի յայտարարութիւնը ====
Համաձայնութեան մասին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, հետեւեալը կը յայտնէ իր դիմատետրի էջէն ունեցած ուղիղ հեռարձակմամբ․- «Այս որոշումը կայացուել է այն ռազմական իրավիճակի վերլուծութեան արդիւնքում եւ այն մարդկանց գնահատականի եւ անոնց լսելու արդիւնքում, ովքեր ամենաշատն են տիրապետում ռազմական իրավիճակին»։

=== Նախագահ Արմէն Սարգսեանի հակազդեցութիւնը ===
«Ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորումը համազգային նշանակութեան եւ կարեւորութեան հարց է»․ Հ․Հ․ Նախագահը, Արմէն Սարգիսեան այս նախադասութեան շեշտումով իր կարծիքը կը յայտնէ 10 Նոյեմբերի կայացած համաձայնութեան մասին եւ կը յայտարարէ որ այս ուղղութեամբ անյապաղ քաղաքական խորհրդակցութիւններու կը նախաձեռնէ։  Ան նաեւ կը յայտարարէ թէ այս համաձայնութեան՝ պատերազմի դադրեցման պայմաններուն մասին, մամուլէն տեղեկացած է եւ կ'աւելցնէ թէ՝ «Որպէս Հանրապետութեան նախագահ այս փաստաթղթի վերաբերեալ ինձ հետ որեւէ խորհրդակցութիւն կամ քննարկում, ցաւօք, չի եղել, որեւէ բանակցութեան չեմ մասնակցել»:
[[Պատկեր:2020 Nagorno-Karabakh war every day (Liveuamap).webm|մինի|220x220փքս|Արցախի պատերազմի ժամանակագրական քարտէսաերիզ]]

=== Արայիկ Յարութիւնեանի կոչը ===
Արցախի նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան Հայաստանի խորհրդարանական եւ արտախորհրդարանական քաղաքական ուժերուն Ստեփանակերտ կը հրաւիրէ քաղաքական քննարկումներ ունենալու համար։
=== 10 Նոյեմբերի համաձայնութեան պայմանները ===
&lt;blockquote&gt;Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան եւ Ռուսաստանի նախագահ Վլատիմիր Վ․ Փութին յայտարարում են հետեւեալի մասին։

Յայտարարւում է ամբողջական կրակի դադարեցում բոլոր տեսակի մարտական գործողութիւնների՝ Ղարաբաղեան հակամարտութեան գօտում, սկսած Նոյեմբերի 10ի 00:00-ից, ըստ Մոսկուայի ժամանակի։ Ազրպէյճանական Հանրապետութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը, հետագայում կողմերը մնում են իրենց գրաւուած դիրքերի վրայ։

Աղտամի շրջանը եւ տարածքները, որոնք հսկւում են Հայկական կողմի կողմից Ղազախի շրջանում, վերադարձւում են Ազրպէյճանին մինչեւ Նոյեմբերի 20-ը։[[Պատկեր:...Ծիծեռնավանք.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ծիծեռնավանք]]․&lt;nowiki/&gt;[[Քաշաթաղի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;]]Շփման գծի երկայնքով Լեռնային Ղարաբաղում, եւ Լաչին միջանցքում հաստատւում է ռուսական խաղաղապահ ուժեր 1960 զինուորականի չափով, հրազէնային զէնքով, մ 90 զրահատրանսպորտային եւ 380 աւտօմեքենաներով եւ յատուկ արհեստագիտութեամբ։

Խաղաղապահ զօրակազմը ռուսական տեղակայւում է հայկական ուժերի դուրս բերմանը զուգահեռ։ Խաղաղապահները մնում են հինգ տարի ժամանակով, ինքնազօր երկարացման հնարաւորութեամբ յաջորդ հինգ տարուայ համար, եթէ կողմերը վեց ամիս առաջ ժամկէտի լրանալուց առաջ չեն յայտարարում, որ դադարեցնում են այս դրոյթի կիրառութիւնը։

Արդիւնաւէտութեան եւ վերահսկողութեան համար կողմերի միջեւ պայմանաւորուածութիւնների կատարման, հաստատւում է կրակի դադարեցման խաղաղարար կեդրոն։

Հայաստանը մինչեւ 15 Նոյեմբեր Ազրպէյճանին է վերադարձնում Քելբաջարը, մինչեւ Դեկտեմբերի մէկը՝ Լաչինի (Բերձոր) շրջանը, թողնելով միջանցք 5 քմ լայնութեամբ, որը ապահովելու է Հայաստանի կապը, սակայն չի շօշափելու Շուշին։ Կողմերի համաձայնութեամբ, առաջիկայ երեք տարում կառուցուելու է նոր ճանապարհ Լաչինով, որը կը կապի Ստեփանակերտը Հայաստանի հետ, յետագայում խաղաղապահների՝ այդ ճանապարհը հսկելու համար տեղակայման համար։[[Պատկեր:Ghazanchetsots_Double_Rainbow.jpg|մինի|165x165փքս|[[Շուշի]]․ [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց]]]]

Ներքին տեղահանուածները եւ փախստականները վերադառնում են ԼՂ եւ յարակից շրջաններ՝ ՄԱԿ Փախստականների հարցերով բարձր յանձնակատարի հսկողութեան ներքոյ:

Իրականացւում է ռազմագերիների փոխանակութիւն եւ միւս պահուող անձերի փոխանակութիւն:

Ապա արգելափակւում են բոլոր տնտեսական եւ երթեւեկութեան կապերը շրջանին մէջ։ Հայաստանը ապահովում է երթեւեկութեան կապ Ազրպէյճանի արեւմտեան շրջանների եւ Նախիջեւանի ինքնավար Հանրապետութեան միջեւ։ Երթեւեկութեան այս կապը հսկում են ՌԴ ԱԴԾ սահմանապահ ծառայութիւնը։ Կողմերի համաձայնութեամբ, կառուցուելու է երթեւեկութեան ուղի՝ Նախիջեւանն ու Ազրպէյճանի արեւմտեան շրջանները իրար կապելու համար։&lt;/blockquote&gt;10 Նոյեմբերի առտուան Ժամը 06:00-էն սկսեալ կը պահպանուի յարաբերական անդորր: Ռուսական խաղաղապահ ուժերը կը շարունակեն տեղակայուիլ Արցախ։     

== Իրարադարձութիւններ եւ հետեւանքներ 10 Նոյեմբեր 2020-ի համաձայնագիրէն ետք ==
[[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Գտչավանք»_15.jpg|մինի|165x165փքս|[[Գտչավանք]]․ Հադրութի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
=== Միջազգային գետնի վրայ ===
Ֆրանսայի նախագահի գրասենեակը կը յայտարարէ, թէ կ'ուսումնասիրէ Լեռնային Ղարաբաղի հրադադարի պայմանները՝ նշելով, որ տեւական համաձայնագիրը պէտք է հաշուի առնէ Հայաստանի շահերը:

Մ.Ա.Կ.-ը եւ Եւրոպական Միութիւնը կ'ողջունեն զինադադարը։

Ռուսիոյ արտաքին գործերու նախարարը, առցանց ճեպազրոյցի ընթացքին (ռուս եւ օտար լրագրողներուն), խօսելով  այն նախապայմաններուն մասին, որոնք թոյլ պիտի տան լուծել Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը, կը յայտնէ, թէ պէտք է լուծում տրուի նկատի առնելով շրջանի ազգային ու կրօնական հարցերը։

«ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի բոլոր համանախագահ երկրները հանդէս եկած են ընդդէմ Ղարաբաղեան հակամարտութեան ռազմական լուծման», կը յայտարարէ Ռուսիոյ  նախագահի մամլոյ քարտուղար Տիմիդրի Պեսկովը՝ «RT-Россия» հեռուստաալիքին տուած հարցազրոյցին ընթացքին։

10 Նոյեմբերի համաձայնութենէն ետք, [[Սպանիա|Սպանիոյ]] Ծերակոյտը Արցախի մարդասիրական օգնութիւն ղրկելու եւ Ազրպէյճանին զէնքի վաճառքը դադրեցնելու որոշում կ'ընդունի։[[Պատկեր:Տող_գյուղի_Սուրբ_Հովհաննես_եկեղեցի_03.jpg|մինի|165x165փքս|[[Սուրբ ՅովհաննԷս եկեղեցի (Տող)]], [[Հադրութ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
=== Հ․Հ․ եւ Արցախի մէջ ===
Վարչապետ Փաշինեան իր դիմատետրի էջէն կը յայտարարէ, թէ փաստաթուղթը ստորագրուած է այն պահուն, երբ Շուշին արդէն ինկած էր, Ստեփանակերտը կը գտնուէր ուղիղ սպառնալիքի տակ, իսկ բանակի մատակարարումը անբաւարար էր։ Ան նշած է նաեւ, որ փաստաթուղթը ոչ թէ տարածքներ յանձնելու, այլ պահելու մասին է։

&lt;u&gt;11 Նոյեմբերին&lt;/u&gt;, լարուած իրավիճակի մէջ գտնուած է Ազատութեան հրապարակը․ ոստիկանութիւնը նկատի առնելով երկրի արտակարգ ռազմական դրութիւնը ձեռբակալութիւններով կը փորձէ կասեցնել 17 կուսակցութիւններու  հանրահաւաքը։  Իսկ, այս ուղղութեամբ դատախազութիւնը ժողովուրդին կոչ կ'ընէ չխախտել ռազմական դրութեան իրավիճակէն բխող սահմանափակումները եւ զերծ մնալ այս ընթացքին հաւաքներ կազմակերպել եւ կամ ալ մասնակցիլ։ Հանրահաւաքը մօտաւորապէս 7,5 ժամ կը տեւէ։

&lt;u&gt;12 Նոյեմբերին&lt;/u&gt;, Արցախի Հանրապետութեան արդարադատութեան նախարարը՝ [[Սիրան Աւետիսեան]], իր հրաժարականը կը ներկայացնէ նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանին։[[Պատկեր:Դիզափայտը_Խանձաձոր_գյուղից.jpg|մինի|165x165փքս|[[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ]]․ դիտուած Խանձաձոր գիւղէն, [[Հադրութ|Հարդրութ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Երեւանի մէջ Արցախի Հադրութի շրջանի բնակչուհիները բողոքի հաւաք մը կ'իրականացնեն  ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահ երկիրներուն՝ Ռուսաստանի, Ֆրանսայի եւ ԱՄՆ-ի դեսպանատուներուն առջեւ, պահանջելով կանխել քաղաքի բռնագրաւումը Ազրպէյճանի կողմէն եւ ապահովել իրենց վերադարձը տուն։

Երեկոյեան ժամերուն, Երեւանի մէջ 17 կուսակցութիւններու նախաձեռնութեամբ հաւաք-երթ կը կատարուի [[Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան|Երեւանի Մատենադարանի]] մօտ, մասնակցութեամբ բացի քաղաքական ուժերու ներկայացուցիչներուն, նաեւ հոգեւորականներու, Սփիւռքի ներկայացուցիչներու:  Կէս ժամ ետք, անոնք կ'ուղղուին դէպի Ազգային Անվտանգութեան Ծառայութեան շէնքը։

Արծրուն Յովհաննիսեան իր դիմատետրի էջէն կը յայտնէ, թէ կը դադրեցնէ Պաշտպանութեան նախարարութեան իր ներկայացուցիչի աշխատանքը եւ պիտի շարունակէ աշխատիլ գիտական բնագաւառէն ներս։

&lt;u&gt;13 եւ 14 Նոյեմբերին&lt;/u&gt;, Երեւանի մէջ կը շարունակուին բողոքի ցոյցերը 10 Նոյեմբերի համաձայնութեան դէմ:

'''Մահափորձ Հ․Հ․ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի դէմ'''։

Շաբաթ 14 Նոյեմբերի, երեկոյեան, Հայաստանի Ազգային Անվտանգութեան Ծառայութիւնը (ԱԱԾ) իր հաղորդագրութեամբ, կը յայտարարէ, թէ կանխուած է վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի դէմ մահափորձը, որ կը գտնուէր նախապատրաստական հանգրուանին եւ այս կապակցութեամբ ձերբակալած են խումբ մը գործիչներ, որոնց նպատակ ունեցած են սպանութեան եւ բռնութիւն գործադրելու միջոցով տիրանալու Հ․Հ․ կառավարութեան լիազօրութիւններուն: ԱԱԾ այս ընթացքին յայտնաբերած է մեծ քանակութեամբ ապօրինի զէնք, ռազմամթերք եւ պայթուցիկ նիւթեր:

[[Պատկեր:Yeghishe_Arakyal_Monastery_-_Եղիշե_առաքյալի_վանք_02.JPG|մինի|165x165փքս|[[Եղիշէ Առաքեալի վանքը|Եղիշէ Առաքեալի վանք (Ջրվշտիկ Վանք)]]. [[Մատաղիս]], [[Մարտակերտ (շրջան)|Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

&lt;u&gt;16 Նոյեմբերին&lt;/u&gt;, Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգսեան, հայ ժողովուրդին ուղերձ կ'ուղղէ։ Ան հանդէս եկած է՝ «Վարչապետի հրաժարական կամ պաշտօնավարման դադրեցման եւ արտահերթ խորհրդարանական ընտրութիւններ» կոչով։

Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգսեան կը ստորագրէ Զոհրապ Մնացականեանը՝ արտաքին գործերու նախարարը պաշտօնէն ազատելու հրամանագիրը:

18 Նոյեմբերին, Հ․Հ․ վարչապետին որոշումով Արա Այվազեան կը ձերբազատէ արտաքին գործերու նախարարի տեղակալի պաշտօնէն:

23 Նոյեմբերին, Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգսեան կը ստորագրէ Զոհրապ Մնացականեանը արտաքին գործերու նախարարի պաշտօնէն ձերբազատելու հրամանագիրը եւ նոր հրամանագիրով (եւ վարչապետի առաջարկով) Արա Այվազեան կը նշանակուի արտաքին գործերու նախարար: Նաեւ, Հ․Հ․ կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարար կը նշանակուի Վահրամ Թումանեանը։

=== Ռուս խաղաղապահներու տեղադրումը Արցախ ===
[[Պատկեր:Herher.JPG|մինի|165x165փքս|[[Հերհեր (Մարտունի)|Հերհեր]], Մարտունիի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցա]]&lt;nowiki/&gt;[[Արցախի Հանրապետութիւն|խ]]&lt;nowiki/&gt;]]
Ռուսիոյ պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը հրապարակէ քարտէս, որ կը ցուցնէ, թէ Արցախի ո՞ր շրջանները պիտի տեղակայուին խաղաղապահները: Տարածքը «բաժնուած  է» երկու գօտիներու ՝ «Հիւսիս» եւ «Հարաւ», ուր պիտի տեղադրուին 16 դիտակէտեր: Այս ուղղութեամբ, Ռուսիոյ Անվտանգութեան Դաշնային Ծառայութեան տնօրէնը՝ Ալեքսանդր Բոտնիկով յայտնած է, թէ Հ․Հ․ սահմաններուն լրացուցրչ հինգ սահմանային կէտ պիտի տեղադրուին․  երկուքական հայ-նախիջեւանական սահմանին՝ Երասխ եւ Պարոյր Սեւակ,  Երկուքական հայ-իրանական սահմանին՝ Մեղրի եւ Սոյուղ, իսկ հինգերորրդ կէտը Հայաստանի [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] մարզի Տեղ գիւղը:

Ռուսիոյ արտաքին գործերու նախարար Սերգէյ Լավրով համոզուած է, թէ կրակի դադրեցման յայտարարութենէն ետք, անհրաժեշտ է յատուկ ուշադրութիւն դարձնել մշակութային ժառանգութեան պահպանման հարցին:  Նաեւ, յայտնած է, թէ Արցախի մէջ թուրք խաղաղապահներ պիտի չըլլան եւ Թուրքիան ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահող երկիր չի դառնար։

Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի տեղեկատուական համակարգի տնօրէն  Վահրամ քահանայ Մելիքեանը, 14 Նոյեմբերին յայտնած է թէ՝ «Դադիվանքն արդէն գտնւում է ռուս խաղաղապահների հսկողութեան ներքոյ եւ նրան որեւէ վտանգ չի սպառնում»:

Ռուս խաղաղապահները մինչեւ 16 Նոյեմբեր, հրադադարի համաձայնութեան պահպանման նկատմամբ՝ Արցախի մէջ վերահսկողութիւն իրականացնել, կը տեղակայեն 25 դիտորդական կէտ։  Իսկ 17 Նոյեմբերին կը բանան Ստեփանակերտը Հայաստանի հետ կապող Բերձորի միջանցքը։

=== Հայկական բանակին մեկնումը յանձնուած շրջաններէն ===
[[Պատկեր:Chartar5.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ճարտար]]․ [[Մարտունի (շրջան)]]․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Քարվաճառի (Լեռնային Ղարաբաղի Քելբաջարի շրջան) տարածքներէն հայկական զօրքերը վերջնականապէս կը մեկնին 25 Նոյեմբեր։

=== Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ անցած շրջաններ ===
Հ․Հ․ կառավարութիւնը կը հրապարակէ 27 Սեպտեմբեր 2020-էն Ազրպէյճանի կողմէն Արցախի դէմ սկսած պատերազմական գործողութիւններուն ու 10 Նոյեմբերին ստորագրուած հրադադարի եռակողմ յայտարարութեան հետեւանքով Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ անցած՝ թիւով 122, հայկական գիւղերու եւ քաղաքներու ամբողջական ցանկը։

==== Քաշաթաղի շրջան ====
1. Կովսական, 2. Միջնաւան, 3. Որոտան, 4. Ալաշկերտ, 5. Աղաձոր, 6. Աղանուս, 7. Աղաւնատուն, 8. Այգեհովիտ, 9. Այգեկ, 10.  Արախիշ, 11. Արծուաշէն, 12. Արտաշաւի, 13. Գանձա, 14. Գետամէջ, 15. Գետափ, 16. Գողթանիկ, 17. Դրախտաձոր, 18.  Երիցվանք, 19. Իշխանաձոր, 20. Լեռնահովիտ, 21. Ծաղկաբերդ, 22. Ծիծեռնավանք, 23. Ծոբաձոր, 24. Կերեն, 25. Կումայրի, 26. Հակ, 27. Հակարի, 28. Հայկազեան, 29. Հոչանց, 30. Ձորափ, 31. Ղազարապատ, 32. Մամարք, 33. Մարտունաշէն, 34. Միրիկ, 35. Մշենի, 36. Մոշաթաղ, 37. Մուշ, 38. Նորաշէնիկ, 39. Շալուայ, 40. Սարատակ, 41. Սոնասար, 42. Ներքին Սուս, 43. Վակունիս, 44. Վաղազին, 45. Վան, 46. Վարդաբաց, 47. Վուրգաւան, 48. Տիգրանաւան, 49. Ուռեկան, 50. Փակահան, 51. Քաշունիք, 52. Քարեգահ։
[[Պատկեր:Ամարասի_Սուրբ_Գրիգորիս_վանքի_ամառանոցը.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ամարասի վանք|Ամարասի]] Սուրբ Գրիգորիս վանքի ամառանոցը 1666, [[Հերհեր (Մարտունի)|Հերհեր գիւղ]]]]

==== Մարտակերտի շրջան ====
53. Նոր Սէյսուլան, 54. Հովտաշէն, 55. Նոր Հայկաջուր, 56. Նոր Կարմիրաւան, 57. Նոր Այգեստան, 58. Նոր Մարաղա, 59. Թալիշ, 60. Մատաղիս։

==== Շահումեանի շրջան ====
61. Քարվաճառ, 62. Ակնաբերդ, 63. Նոր Բրաջուր, 64. Նոր Գետաշէն, 65. Դադիվանք, 66. Եղեգնուտ, 67. Զուար, 68. Նոր Էրքէջ, 69. Խարխափուտ, 70. Ծար,

71. Նոր Կարաչինար, 72. Հաւսաթաղ, 73. Նոր Մանաշիդ, 74. Չարեքտար, 75. Նոր Վերինշէն, 76. Քնարաւան։

==== Հադրութի շրջան ====
77. Հադրութ քաղաք, 78. Ազոխ, 79. Ակնաղբիւր, 80. Այգեստան, 81. Առաջամուղ, 82. Առաքել, 83. Արեւշատ, 84. Բանաձոր, 85. Դրախտիկ, 86. Թաղասեռ, 87. Թաղոտ, 88. Խանձաձոր, 89. Ծակուռի, 90. Ծամձոր, 91. Կարմրակուճ, 92. Հակակու, 93. Հարթաշէն, 94. Մարիամաձոր, 95. Մեծ Թաղեր, 96. Մոխրենես, 97. Նորաշէն, 98. Պլեթանց, 99. Ջրակուս, 100. Վարդաշատ, 101. [[Տող գիւղ|Տող,]] 102. Տումի, 103. Ուխտաձոր, 104. Քիւրաթաղ, 105. Մեխակաւան։

==== Շուշիի շրջան ====
[[Պատկեր:Knaravan006.JPG|մինի|165x165փքս|[[Քնարաւան]], [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
106. Շուշի քաղաք, 107. Քարին տակ։

==== Ասկերանի շրջան ====
108. Աւետարանոց, 109. Ակնաղբիւր, 110. Ջրաղացներ, 111. Մադաթաշէն, 112. Սղնախ, 113. Մոշխմհատ, 114. Ուղտասար, 115. Արմենակաւան։

==== Մարտունիի շրջան ====
116. Ջիւանին, 117. Շեխեր, 118. Զարդանաշէն, 119. Սարգսաշէն, 120. Թաղավարդ, 121. Վազգէնաշէն։

==== Բերդաշէն ====
[[Պատկեր:Дрмбон.JPG|մինի|165x165փքս|[[Դրմբոն]]]]
Բերդաշէնի գիւղացիները գիւղի բաժանման մասին կը տեղեկանան, երբ սահման գծողները տեղ կը հասնին։ Կը պարզուի, թէ գիւղը Արցախին կը մնայ, սակայն հողատարածքները՝ Ազրպէյճանին։ Իրավիճակը ծայրաստիճան կը լարուի, որովհետեւ հայկական կողմէն ոչ մէկ յայտարարութիւն չկայ։

=== Արցախի բնակչութեան վիճակ ===
10 Նոյեմբերին ստորագրուած համաձայնագրին պատճառով, Ազրպէյճանին յանձուելիք տարածքներէն հեռացող բնակիչները կը քանդեն եւ կը հրկիզեն իրենց տուները․ անոնք չեն ուզեր իրենց ինչքը, աշխատանքը ազերիներուն յանձնել։

==== Գաղթականներու վերադարձը Արցախ ====
Ստեփանակերտի քաղաքապետը՝ Դաւիթ Սարգսեան, կը յայտնէ, թէ Ստեփանակերտի մէջ  կը կարգաւորուին բնակչութեան վերադարձի հարցերը։

Արցախի Հանրապետութեան Տարածքային կառավարման եւ զարգացման նախարար Ժիրայր Միրզոյեան «Արմէնփրէս»ին հետ ունեցած զրոյցի մը ընթացքին կը յայտնէ, թէ մինչեւ 25 Նոյեմբեր, Արցախ վերադարձած է 50․000 հոգի եւ կը նշէ, թէ արցախցիներուն վերադարձի գործընթացը բաւական աշխոյժ կերպով կ'ընթանայ:
[[Պատկեր:Karabakh_Dragon_carpet.jpg|մինի|279x279փքս|Արցախեան աշխատութեան գորգ]]

=== Տնտեսական ===
[[Պատկեր:Karabakh_Carpet.jpg|մինի|165x165փքս|Ղարաբաղ կարպետ]]

==== Արցախցի հովիւներ ապահովութեան համար, իրենց հօտը ոտքով Հայաստան կը բերեն ====
Մինչեւ 17 Նոյեմբեր, Արցախէն Հայաստան կը տեղափոխուի 3191 գլուխ կենդանի: Գործընթացը կը շարունակուի:

==== Ազրպէյճանի ձեռքը անցած գործատուներ ====
Ազրպէյճանական ուժերուն հսկողութեան տակ կ'անցնի նաեւ «Ղարաբաղ կարպետ» ընկերութեան Շուշիի արտադրամասը, իր ամբողջ գոյքով:  Այս մասին յայտնած է Հայաստանի Ոչ Տնտեսական Մշակութային Ժառանգութեան դիմատետրի էջը: Ինչպէս նաեւ [[Տող գիւղ|Տող]] գիւղի մէջ գտնուող «Կատարօ» գործարանը։ Գործարանի այգիները, գինիով լեցուն մառաններն ու արհեստագիտական սարքերը ամբողջութեամբ մնացած են տեղը։

==== Անյայտ կորսուած քաղաքացիներ ====
Արցախի Մարդու Իրաւունքներու Պաշտպանը կը դատապարտէ բռնի անհետացած անձերու հանդէպ Ազրպէյճանական կողմի անմարդկային վերաբերմունքը։ Մ․Ի․Պ․ գրասենեակը անդրադարձած է 11 Նոյեմբերին Գորիս-Շուշի մայրուղիին Շուշիի հատուածին անյայտ կորսուած քաղաքացիներու փաստին։ Յայտարարութեան մէջ կը նշուի, որ կորսուած 10 քաղաքացիները Արցախի եւ Հ․Հ․ քաղաքացիներ են։ Այս ուղղութեամբ Ազրպէյճանական ընկերային ցանցերուն վրայ հրապարակուած է տեսանիւթ մը։

Արցախի Պաշտպանութեան Նախարարութիւնը յայտնած է, թէ [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունիի]] եւ [[Շուշիի շրջան|Շուշիի]] ուղղութեամբ՝ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի եւ Ռուսիոյ խաղաղապահ զօրախումբի ներկայացուցիչներու աջակցութեամբ, կը շարունակուին անյայտ կորսուածներու որոնման եւ զոհուածներու մարմինները դուրս բերելու աշխատանքները։

=== Մշակոյթ ===
==== Յուշարձաններու պատկանելիութեան յստակացում ====
Արցախի Մարտունիի շրջանի [[Մաճկալաշէն]] գիւղին մօտ գտնուող [[Ամարասի վանք]]&lt;nowiki/&gt;ը մնացած է արցախցիներու վերահսկողութեան տակ։

Ռուս խաղաղապահներ տեղաւորուած են [[Դադիվանք]]ի վանական համալիրին շուրջը։
[[Պատկեր:Ձիատափ_(_Սիտուրի_տուզի).JPG|մինի|165x165փքս|Ձիատափ․ [[Շուշի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

==== Մշակութային յուշարձաններու պղծումը ====
Հ․Հ․ կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարարութիւնը Եունեսքոյին եւ մշակութային յուշարձաններու պաշտպանութեան հարցերով զբաղող միջազգային ուրիշ կազմակերպութիւններու դիմած է Արցախի յուշարձաններու եւ հնագիտական վայրերու պահպանութեան հարցով։ Նկատելով, թէ Ազրպէյճան նախապէս գիտակցաբար գետնի հաւասար դարձուցած է հայկական մշակութային արժէքներ (Նախիջեւանի խաչքարներ), նախարարութիւնը կը նկատէ, թէ Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ անցնող Արցախի տարածքներուն վրայ գտնուող կրօնական եւ քաղաքակրթական նշանակութիւն ունեցող կառոյցներու պահպանումը խիստ վտանգուած է։ Իբրեւ թարմ օրինակ տրուած է [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց]] եկեղեցւոյ պղծումը։

Այս ուղղութեամբ, յատուկ յայտարարութիւն հրապարակած են Ռուսիոյ Արտաքին Գործերու Նախարարութեան յատուկ յանձնարարականներու դեսպան Էլէոնորա Միտրոֆանովան՝ հրաւիրելով Եունեսքոյի ուշադրութիւնը, ինչպէս նաեւ Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդը։

=== Զոհուածներու մարմիններու փոխանակում ===
13 Նոյեմբերին սկսած է պատերազմի ընթացքին զոհուածներու մարմիններուն փոխանակման գործընթացը։  Միայն Շուշիի տարածքին հայկական կողմը շուրջ 30 մարմին փոխանցած է Ազրպէյճանցիներուն, իսկ Ազրպէյճանական կողմը փոխանցած է 100 մարմին:  Իսկ մինչեւ 17 Նոյեմբեր՝ 300։

== Զոհեր ==
[[Պատկեր:Kapan_river_mot.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ողջի գետ|Ողջի]] կամ Կապանի գետ․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Արցախի [[Քաշաթաղի շրջան]]]]

=== Զինծարայողներ ===

==== 30 Սեպտեմբեր - 29 Հոկտեմբեր ====
Ըստ Ազրպէյճանին, մինչեւ 30 Սեպտեմբերի իրիկունը հայկական կողմէն զոհուած է 2300 զինուոր։  Իսկ Արցախ կը  յայտարարէ, թէ զոհուած է առնուազն 104 զինուոր եւ 5 քաղաքացի։

Ըստ Արցախի Պաշտպանութեան Նախարարի յայատարարութեան, մինչեւ 13 Հոկտեմբեր զոհուած են 532 հայ ազատամարտիկներ եւ 31 անզէն բնակիչներ։  Քանդուած են աւելի քան 5․800 բնակելի շէնքեր, դպրոցներ, մշակութային կեդրոններ, եկեղեցիներ եւ ուրիշ ենթակառոյցներ։

Հակամարտութեան սկսած օրէն մինչեւ 29 Հոկտեմբեր, հայկական կողմը յայտարարած է 1163 հայ զինեալ զոհերու մասին, իսկ Ազրպէյճան ցարդ այս մասին պաշտօնական որեւէ յայտարարութիւն չէ ըրած։

==== 10 Նոյեմբեր, 2020 ====
[[Պատկեր:Ստեփանակերտի_Վերածննդի_հրապարակ.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ստեփանակերտ]]ի Վերածննդի հրապարակը]]
Զոհուած հայ զինծառայողներու թիւը մինչեւ սոյն թուականը՝ 1221 է։

==== 16-20 Նոյեմբեր, 2020 ====
Շուշիի շրջակայքէն 150 հայ զինծառայողներու մարմիններ դուրս բերուած են։ Այս մասին յայտնած է Արցախի Հանրապետութեան նախագահ Արայիկ Յարութիւնեան` աւելցնելով, թէ տակաւին հարիւրաւոր մարմիններ կը գտնուին  մարտադաշտերուն մէջ։ Մինչեւ 16 Նոյեմբեր զոհուածներուն թիւը կը հասնի 1505-ի։ Պաշտօնապէս Պաքուն ցարդ՝ պատերազմի աւարտէն ետք ալ, մահացած զինծառայողներու անուններ կամ թիւ չէ հրապարակած, այդ պատճառաբանութեամբ թէ՝ «ռազմական գաղտնիք է»։

Պատերազմի սկիզբէն մինչեւ 20 Նոյեմբերի երեկոյեան, պաշտօնապէս հաստատուած զոհուած զինծառայողներու թիը կը հասնի 2425-ի, սակայն կը հրապարակուի  միայն 1620 անուն։

=== Քաղաքացիներ ===
[[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Բռի_եղցի».jpg|մինի|165x165փքս|[[Բռի եղցի (Բռի Եկեղեցի)]] վանական համալիր, [[Հացի գիւղ]], [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Մինչեւ 10 Նոյեմբեր, 2020, զոհուած են 50 հայ քաղաքացիներ։

=== Ոստիկանութեան ծառայողներ ===
Երեւանի մէջ, ոստիկանութիւնը տեղեկացուցած է, որ Արցախեան պատերազմի ողջ ընթացքին զոհուած է 28 ոստիկան, վիրաւորուած՝ 150։ Իսկ մինչեւ 13 Նոյեմբեր անյայտ կորսուած կը համարուին 43 ոստիկաններ։

=== Բժիշկ զինծառայողներ ===
Արցախի Պ․Բ․ խօսնակը՝ Շուշան Ստեփանեան, յայտնած է, թէ ընդհանուր առմամբ 15 բժիշկ զինծառայող զոհուած է Արցախի մէջ ընթացող պատերազմի օրերուն։

== Սփիւռքահայութեան հակազդեցութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման գործընթացը միջազգային գետնի վրայ ==
[[Պատկեր:Սբ._Ստեփանոս_եկեղեցի_(Ծմակահող).jpg|մինի|248x248փքս|Ս. Ստեփանոս եկեղեցի ([[Ծմակահող]]). [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Առաջին իսկ ժամերէն, աշխարհի չորս ծագերուն հայութիւնը միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախին]] եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]։  Ամէնուրեք բողոքի ցոյցեր եւ հաւաքներ կը կազմակերպուին։  Այս հաւաք-ցոյցերուն ներկայ կը գտնուին նաեւ առկայ երկիրներուն քաղաքական ու պետական անձնաւորութիւններ։

Պատերազմի սաստկացումէն ետք, մանաւանդ մարդասիրական հրադադարի հրապարակումէն ու Ազրպէյճանի կողմէն անոր խախտումէն ետք, գործընթացի մէջ կը մտնէ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման միջազգային արշաւ մը։

Ամերիկայի եւ Եւրոպայի երկիրներու զանազան նահանգներ եւ քաղաքներ, մէկը միւսին ետեւէն Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման բանաձեւեր կ'որդեգրեն, մանաւանդ 10 Նոյեմբերի համաձայնագիրէն ետք։

=== Ժամանակագրութիւն ===

==== Ջաւախքի հայերը Վրաստան-Ազրպէյճան սահմանը կը փակեն ====
[[Ջաւախք|Ախալքալաքի]] շրջանի Կարծախ գիւղի [[Ջաւախք]]ահայերը [[Թուրքիա]]-[[Թիֆլիս|Թիֆլի]]&lt;nowiki/&gt;ս միջպետական ճամբան կը փակեն, որպէսզի Թուրքիայէն Ազրպէյճան գացող բեռնակառքերուն անցքը արգիլեն։  Ջաւախցիները իրենց այս քայլը կ'արդարացնեն ըսելով, թէ Թուրքիայէն բեռնակառքերը Ազրպէյճան զինամթերք կը փոխադրեն։

'''6 Հոկտեմերին''', Արցախի աջակցութեան ի նպաստ մօտաւորապէս 5․000-6․000 հայեր ցոյց մը կ'իրականացնեն [[Ախալքալաք]]ի մարզադաշտին մէջ։  Արցախի ժողովուրդին աջակցութեան հաւաք-ցոյցերը պարբերաբար կը շարունակուին։
[[Պատկեր:Колатак,_ноябрь_2009г..JPG|մինի|165x165փքս|[[Քոլատակ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

==== Սփիւռքահայութեան անմիջական հակազդեցութիւնը ====
[[Հայ Դատի Յանձնախումբ|Հայ Դատի յանձնախումբերը]] օտար հանրութիւնը լուսաբանելու արշաւի մը կը ձեռնարկեն եւ պէտք եղած պարագային կը հակադարձեն անոնց ունեցած կեցուածքին համար, ինչպէս օրինակ [[Յունաստան]]ի Հայ Դատի յանձնախումբի հրապարակած յայ­տա­րա­րու­թիւնը, ո­րուն մէջ դժգո­հու­թիւն կը յայտ­նէ ­Յու­նաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րու­թեան յայ­տա­րա­րու­թեան հա­մար՝ յի­շեցնե­լով որ յար­ձա­կող կող­մը Ատր­պէյ­ճանն է եւ թէ ­Հա­յաս­տան, ­Մի­ջերկ­րա­կա­նի կնճի­ռին վճռա­կա­մօ­րէն կանգ­նած էր ­Յու­նաս­տա­նի կող­քին։ Նաեւ, ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րու­թեան յայ­տա­րա­րու­թիւ­նը կը հան­դի­պի բուռն հա­կազ­դե­ցու­թեան յոյն քա­ղա­քա­ցի­նե­րուն կող­մէ, ո­րոնք ըն­կե­րա­յին ցան­ցե­րուն միջոցաւ դժգո­հու­թիւն կը յայտ­նեն ստեղ­ծո­ւած հա­կա­մար­տու­թեան հան­դէպ ­Յու­նաս­տա­նի կող­մէ «հա­ւա­սար հե­ռա­ւո­րու­թեան» դիր­քո­րո­շու­մին հա­մար։

* ''Յու­նաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րու­թիւ­նը հան­դէս ե­կաւ յայ­տա­րա­րու­թեամբ, ո­րուն մէջ կը նշո­ւէր, թէ ­Յու­նաս­տան կը հե­տե­ւի լա­րո­ւա­ծու­թեան սրու­մին եւ կոչ կ­՚ուղ­ղէ եր­կու կող­մե­րուն դադ­րեցնել ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը եւ վե­րա­դառ­նալ բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րու սե­ղա­նին։''

[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Հայ դատի յանձնախումբի նախագահ Րաֆֆի Համբարեան նամակով դիմած է ԱՄՆ-ի մէջ [[Իսրայէլ]]ի դեսպանին՝ կոչ ուղղելով, որ անոր երկիրը դադրեցնէ զէնքի վաճառքը Ազրպէյճանին:
[[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Մեծառանից_վանք»_(Սբ._Հակոբավանք)_23.jpg|մինի|165x165փքս|[[Յակոբավանք|Մեծառանից վանք կամ՝ Յակոբավանք]]․Նախկին [[Խաչէնի իշխանութիւն|Խաչէն]] գաւառ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Չիլիէն մինչեւ [[Միլան|Միլանօ,]] Ամերիկայի արեւելեան ափերէն մինչեւ արեւմտեան ափերը ու [[Եւրոպա]], հայերը բողոքի ցոյցեր կը կազմակերպեն, զգաստցնելով օտար հանրային եւ քաղաքական կարծիքը։ [[Լոս Անճելըս]]ի քաղաքապետը բողոք-հաւաքին, հայութեան ի նպաստ կ'արտայայտուի։

[[Շարլ Ազնաւուր|Ազնաւուր]] հիմնադրամի համահիմնադիր՝ Նիքոլա Ազնաւուր, Ֆրանսայի նախագահ [[Էմանուէլ Մաքրոն]]էն նամակով մը կը խնդրէ, որ Ֆրանսան ճանչնայ [[Արցախի Հանրապետութիւն]]ը եւ միջազգային գետնի վրայ միջամտէ, որպէսզի դադրի Արցախի ժողովուրդին վրայ Ազրպէյճանի յարձակումը։

Պատերազմի սաստկացումէն ետք եւ մանաւանդ մարդասիրական հրադադարի առաջին հրապարակումէն ու Ազրպէյճանի կողմէն անոր խախտումէն ետք, հայութեան կողմէ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման միջազգային արշաւ մը կը սկսի։

Ամերիկայի, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] եւ Եւրոպայի երկիրներու զանազան նահանգներ եւ կամ քաղաքներ, մէկը միւսին ետեւէն Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման բանաձեւեր կ'որդեգրեն։

4 Հոկտեմբերին [[Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբ|Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը]] կը տեղեկացնէ թէ [[Ա․Մ․Ն․]] աւելի քան 60 ծերակուտականներ երկու նամակներով դիմած են արտաքին գործերու նախարար Մայք Փոմփէոյին պահանջելով, որ Ուաշինկթըն յստակօրէն դատապարտէ Ազրպէյճանի յարձակումը Արցախի վրայ եւ ռազմական գործողութիւններուն Թուրքիոյ մասնակցութիւնը։
[[Պատկեր:Հոռեկա_վանք.JPG|մինի|165x165փքս|[[Հոռեկավանք]], [[Մարտակերտ (շրջան)|Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
21 Հոկտեմբերին, [[Լիբանանի Հայերը|Լիբանանի]] Հայ դատի Յանձնախումբը Լիբանանի մէջ Վրաստանի պատուոյ հիւպատոս Մարսել Տաւիտ Խուզամիին կը յղէ նամակ մը, որմով իր մտահոգութիւնը կը յայտնէ [[Վրաստան]]ի տարածքով Թուրքիայէն եւ Իսրայէլէն մատակարարումին նկատմամբ զէնքերու եւ զինամթերքներու, որոնք կ'օգտագործուին թիրախաւորելու համար Արցախի հանրապետութեան մէջ քաղաքայիններ, որոնց կարգին նաեւ մանուկներ, կիներ ու տարեցներ:

22 Հոկտեմբերին, [[Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբ|Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը]], դիմում կը ներկայացնէ Ա․Մ․Ն․ արտաքին գործերու նախարարութեան եւ կը պահանջէ դադրեցնել ԱԹՍ-ներու բաղադրամասերու վաճառքը Թուրքիոյ։  Հայ Դատի յանձնախումբը ապացոյցներ կը ներկայացնէ, որ թրքական «Bayrakta8 TB2» ամերիկեան բաղադրութեամբ անօդաչուները մեծ թիւով տեղակայուած են Ազրպէյճան եւ վերջինս Արցախի եւ Հայաստանի հայ բնակչութեան դէմ կը գործածէ։

==== Կարօ Փայլան ====
Թուրքիոյ ընդդիմադիր քրտամէտ ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան պատգամաւոր հայազգի երեսփոխան՝ [[Կարօ Փայլան|Կարօ Փայլա]]&lt;nowiki/&gt;ն, անդրադառնալով Արցախ-Ազրպէյճան սահմանին վրայ ծայր առած ռազմական գործողութիւններուն մասին, [[Անգարա]]ն եւ [[Պաքու]]ն կը մեղադրէ տեղեկութիւնները խեղաթիւրելու յանցանքով։
[[Պատկեր:Panorama_of_Karvachar.jpg|մինի|165x165փքս|[[Քարվաճառ]]․ [[Շահումեան|Շահումեանի շրջան]]]]
Հայազգի երեսփոխանը՝ 2 '''Հոկտեմբեր''', 2020-ին հանդէս կու գայ յայտարարութեամբ մը, ուր Թուրքիոյ իշխանութիւնները կը մեղադրէ, թէ յանցանք կը գործեն՝ իրականացնելով պատերազմի քարոզչութիւն նաեւ, թէ իր կեանքին համար սպառնալիքներ կը ստանայ։

==== Ա․Մ․Ն․ հայերու զօրակցութիւն ====
[[Պատկեր:Hunot_Canyon,_Shushi.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հունոտի կիրճ]]․ [[Շուշիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Նիւ Եորքի մէջ բողոքի ցոյցերը =====
Հինգշաբթի 1 Հոկտեմբերին, [[Նիւ Եորք]]ի եւ [[Նիւ Ճըրզի]] հայ համայնքներէն 300-է աւելի հայեր բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] շէնքին մերձակայ գտնուող «Տաք Համարշորլտ» հրապարակը։

Շաբաթ 10 Հոկտեմբերին, կը կատարուի քայլարշաւ  մը ու անոր կը յաջորդէ ցոյց մը։ Բազմահազար ցուցարարներ կը քալեն 55-րդէն 66-րդ պողոտաներէն եւ ցոյցը կը յանգի պատկերասփիւռի «Էն․Պի․Սի․»-ի կեդրոնատեղիին առջեւ։

===== Պոսթընի հայերու ցոյցերը =====
Ուրբաթ 2 Հոկտեմբերին, շուրջ 500 հայեր բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն [[Պոսթըն]]ի կեդրոնը՝ նահանգային պալատին մուտքին։

Կիրակի, 11 Հոկտեմբերին գրեթէ երկու հազար հաշուող հայութիւն կը հաւաքուի Թուրքիոյ հիւպատոսարանին առջեւ եւ բողոքի լոզունքներով եւ պաստառներով իր բողոքը կը յայտնէ՝ Թուրքիոյ, որ վարձկան ահաբեկիչներ եւ զէնք ու զինամթերք կը մատակարարէ Ազրպէյճանին նաեւ՝ վերջինին, որ կը ռմբակոծէ Արցախի բնակելի շրջաններ եւ քաղաքային ենթակառոյցներ։
[[Պատկեր:Княжеский_дворец_Хачена7.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խոխանաբերդ]]․ [[Խաչէնի իշխանութիւն|Ներքին Խաչէն]], [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Ուաշինկթընի հայերու ցոյցերը =====
Շաբաթ 3 Հոկտեմբերին, [[Ուաշինկթընի Հայերը|Ուաշինկթընի հայերը]] բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն Թուրքիոյ դեսպանատան դիմացը։

8 Հոկտեմբերին, տեղի կ'ունենայ քայլարշաւ-ցոյց մը, մասնակցութեամբ շուրջ հինգ հարիւր հայորդիներու։

===== Լոս Անճելըսի հայերը քաղաքին ճամբաները կը փակեն =====
[[Լոս Անճելըս]]ի հայերը 4 Հոկտեմբերին կը փակեն քաղաքին կեդրոնական ճամբաները։ Անոնք կը բողոքեն եւ ամերիկեան լրատուողական միջոցներէն կը պահանջեն լուրերը հանրութեան անաչառ եւ անկողմնակալ ձեւով ներկայացուին։ Միջազգային ծաւալով ամերիկեան CNN լրատուողական կայանը, առաջին օրերուն իր անտարբեր դիրքը փոխելով, լուրերը աւելի իրապաշտ կը ներկայացնէ։

6 Հոկտեմբերին, նախաձեռնութեամբ [[Լոս Անճելըս]]ի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ Փօլ Գրիգորեանի եւ [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] 16 ընտրեալ պաշտօանատարերու խստօրէն կը դատապարտեն Արցախի եւ Հայաստանի վրայ Պաքուի եւ Անգարայի յարձակումները եւ անոնց գործադրած պատերազմական ոճիրները։
[[Պատկեր:Tugh1.jpg|մինի|165x165փքս|[[Տող գիւղ|Տող]]․ [[Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
12 Հոկտեմբերին, 150․000 եւ աւելի հայեր Լոս Անճելըսի մէջ կը մասնակցին «Յաղթանակի Քայլարշաւ»ին։

===== Սիէթըլի հայերուն ցոյցը =====
5 Հոկտեմբերին Սիէթըլի հայ համայնքը քաղաքին կեդրոնը բողոքի ձայնը կը բարձրացնէ՝ դատապարտելով  27 Սեպտեմբերին Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ սանձազերծած պատերազմին Արցախի եւ Հայաստանի հանրապետութիւններուն դէմ: Հաւաքուած շուրջ 1000 ցուցարարները զօրակցութիւն կը յայտնեն Հայաստանի եւ Արցախի հերոսաբար կռուող հայրենակիցներուն: Նաեւ, կոչով մը կը դիմեն ցոյցին ներկայ եղող Ուաշինկթըն նահանգին ԱՄՆ Ծերակոյտի անդամներէն մէկուն եւ Ներկայացուցիչներու պալատի անդամին, որպէսզի վերջիններս ԱՄՆ Ծերակոյտին մէջ բարձրաձայնեն Արցախի ու Հայաստանի դէմ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ կողմէն իրականացուող վայրագութիւններուն ու շարունակուող ռազմական յանցագործութիւններուն մասին։

===== Ֆրեզնօ =====
4 Հոկտեմբերին [[Ֆրեզնոյի հայերը]] բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն դատապարտելով Արցախի եւ Հայաստանի վրայ Ազրպէյճանի ու Թուրքիոյ յարձակումները, ինչպէս նաեւ պահանջելով Թուրքիոյ արտաքսումը ՆԱԹՕ-էն (Հիւսիս-Ատլանտեան Դաշինքի Կազմակերպութիւն)։
[[Պատկեր:Martuni010a.JPG|մինի|165x165փքս|[[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Տիթրոյթ =====
7 Հոկտեմբերին [[Տիթրոյթ]] քաղաքի կեդրոնին մօտ գտնուող Կոմիտաս Վարդապետի արձանին մօտ, տեղի կ'ունենայ հաւաք մը, ուր աւելի քան 350 ցուցարարներ ներկայ կ'ըլլան։

===== Ալասքա =====
Միացեալ նահանգներու ամենամեծ նահանգին մէջ՝ [[Ալասքա (նահանգ)|Ալասքա]], հայկական համայնքը 22 Հոկտեմբերին Արցախի եւ Հայաստանի ժողովուրդին աջակցութեան ցոյց մը կը կազմակերպէ։ Ցոյցին ընթացքին, դատապարտուած են նաեւ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ բռնայարձակումները։

===== Տալաս =====
Խումբ մը ամերիկահայեր բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն Տալասի մէջ գտնուող Lockheed Martin ռազմարդիւնաբերական ընկերութեան գործարանին մօտ: Անոնք դատապարտած են թրքական անօդաչու թռչող սարքերու համար ամերիկեան բաղադրամասեր եւ ճարտարագիտութիւն տրամադրելու ընկերութեան քայլը, որուն պատճառով թրքական անօդաչուները կը ռմբակոծեն Արցախի հայ բնակչութեան տուները: Նաեւ պահանջած են, որ ընկերութիւնը դադրեցնէ ռազմական նշանակութիւն ունեցող սարքերու վաճառքը Թուրքիոյ:
[[Պատկեր:Vorotan,_Qubadli.jpg|մինի|165x165փքս|[[Քաշունիք]]․ [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Հոթորն =====
29 Հոկտեմբերին [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] Հոթորն քաղաքի SpaceX-ի կեդրոնակայանին դիմաց՝ հայերը ցոյց մը կը կազմակերպեն ընդդիմանալով ընկերութեան եւ Թուրքիոյ կառավարութեան արբանեակային գործակցութեան:

==== Քանատա ====
Կիրակի 4 Հոկտեմբերին [[Մոնրէալ|Մոնթրէալի]] հայութիւնը քաղաքին կեդրոնը գտնուող Place du Canada-ի դիմաց տեղի ունեցած բողոքի ցոյցին ընթացքին կը դատապարտէ Թուրք-Ազրպէյճանական ռազմական յարձակումերը, որ կը թիրախաւորեն Արցախի եւ Հայաստանի քաղաքացիական բնակավայրերը։  

6 Հոկտեմբերին, Օնթարիոյ նահանգին [[Թորոնթոյի Հայերը|Թորոնթոյի]] հայերը կը փակեն կեդրոնական փողոցներէն մէկը՝ Queen-ը եւ CTV հեռուստաընկերութեան դիմաց բողոքի հաւաք մը կը կազմակերպեն «Artcakh is Armenia, Stop war»` «Արցախը Հայաստանի է, կանգնեցնել պատերազմը» լոզունքներով։

ՀՕՄ-ի [[Վանգուվըր]]ի «Արազ» մասնաճիւղը Արցախի եւ Հայաստանի վրայ նորագոյն յարձակումներէն տուժած հայերուն անմիջական աջակցութիւն կը հասցնէ եւ առողջապահական նպաստ ուղարկած է 18 Հոկտեմբերին Հայաստան եւ Արցախ:
[[Պատկեր:Djrakan_(Djebrail),_Memorial_Cross,_2014.05.09_-_panoramio.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ջրական (Ճապրայիլ)|Ջրական]] (Ճապրայիլ), կամ՝ Մեխակաւան - Յուշակոթող (9-5-2014)]]
1 նոյեմբեր, 2020-ին, Թորոնթոյի կեդրոնական պողոտային վրայ հայերը, 500-է աւելի ինքնաշարժներու «տորմիղ»ով բողոքի ցոյց կատարած են ի Արցախի բնակչութեան վրայ շարունակուող Ազրպէյճանի բռնայարձակումներուն դէմ։

==== Հարաւային Ամերիկա ====
Կիրակի 31 Հոկտեմբերին, Հարաւային Ամերիկայի երկիրներուն մէջ, հայերը նոյն ժամուն, Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման համար եւ Արցախի բնակչութեան ցեղասպանութեան դէմ լայնածաւալ ցոյցեր կատարած են․  [[Գորտոպա]], [[Ռոզարիօ]], [[Մոնթեվիտօ]], [[Սանտիակօ տէ Չիլէ|Սանթիակօ տէ Չիլէ]], [[Մար տել Փլաթա]], [[Լա Փլաթա]] եւ [[Պուէնոս Այրէս]]։

===== Ուրուկուէյ =====
[[Պատկեր:Vank_Village_in_Karabakh.jpg|մինի|165x165փքս|[[Վանք գիւղ (Մարտակերտ)|Վանք գիւղ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
[[Ուրուկուէի Հայերը|Ուրուկուէյի Մոնթեվիտօ քաղաքին հայերը]] իրենց տեղացի բնիկ համաքաղաքացիներուն հետ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն Արցախի բնակչութեան վրայ թուրք-Ազրպէյճանական յարձակման դէմ։

===== Արժանթին =====

====== Պուէնոս Այրէս ======
1 եւ 2 Հոկտեմբերին, յաջորդաբար ցոյցեր կը կատարուին ի զօրակցութիւն Արցախի եւ Հայաստանի բանակին։

3 Հոկտեմբերին բողոքի ցոյց՝ նախ Ազրպէյճանի, ապա Թուրքիոյ դեսպանատուներուն դիմաց:

4 Հոկտեմբերին, հայահոծ Վիսենթէ Լոփէս արուարձանին հայ համայնքը կը հաւաքուի Արմենիա Հրապարակին վրայ տեղադրուած խաչքարին շուրջ՝ հաւաքական աղօթքով յարգելու համար արցախեան պատերազմին ինկած նահատակներուն յիշատակը եւ հաստատելու Արցախին կողքին կանգնելու յանձնառութիւնը:

8 Հոկտեմբերին, ինքնաշարժերու երկար շարասիւնով մը Հայաստանի եւ Արցախի դրօշակներ պարզած հայ համայնքի անդամներ կը շրջաքային [[Պուէնոս Այրէս]]ի կեդրոնական պողոտաներուն վրայ դատապարտելով ազրպէյճանաթրքական յարձակումը եւ պահանջելով Արցախի մէջ խաղաղութիւն:
[[Պատկեր:Tigranakert3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Տիգրանակերտ (Արցախ)|Տիգրանակերտ]], [[Ասկերան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]․ Հնագիտական վայրը]]

====== Գորտոպա ======
2 Հոկտեմբերին, [[Արժանթին]]ի [[Գորտոպա]] քաղաքի հայ համայնքը միջ-կրօնական հաւաք մը կը կազմակերպէ Ցեղասպանութեան յուշակոթողի մօտ:  Իսկ Կիրակի 4 Հոկտեմբերին կը յաջորդէ ինքնաշարժերով բողոքի ցոյց քաղաքի գլխաւոր պողոտաներուն վրայ ։

====== Չիլէ ======
5 Հոկտեմբերին Չիլէի հայկական համայնքը բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպէ մայրաքաղաք Սանթիակօ Տը Չիլէի մէջ Ազրպէյճանական հիւպատոսարանին դիմացը:

==== Եւրոպայի հայութեան զօրակցութիւնը ====

===== Ֆրանսա =====
[[Պատկեր:Askeran_fort_(brighter).jpg|մինի|165x165փքս|[[Ասկերանի Բերդը|Ասկերանի բերդ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]․]]
30 Սեպտեմբերին, [[Մարսիլիա|Մարսիլիոյ]] շրջանի հայութիւնը քաղաքին նահանգապետարանին առջեւ բողոքի ցոյց կը կազմակերպէ Արցախի ու Հայաստանի դէմ Ազրպէյճանական յարձակումներուն դէմ։ Կիրակի 4 Հոկտեմբերին, Ալֆորվիլի քաղաքապետին նախաձեռնութեամբ քաղաքապետարանի շէնքին առջեւ տեղի կ'ունենայ հանրահաւաք մը ի պաշտպանութիւն Արցախի։ Ներկայ կը գտնուի նաեւ Ֆրանսայի Հանրապետութեան նախկին նախագահ՝ [[Ֆրանսուա Հոլանտ]], ինչպէս նաեւ ուրիշ բարձրաստիճան քաղաքական անձնաւորութիւններ։

13 Հոկտեմբերին [[Փարիզի Հայերը|Փարիզի հայութիւնը]] Ֆրանսայի Խորհրդարանին առջեւ բողոքի հաւաք մը կը կազմակերպէ, Ֆրանսայէն պահանջելով ճանչնալ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի հանրապետութիւնը]]։

25 Հոկտեմբերին, Փարիզի մէջ Ֆրանսայի հայկական կազմակերպութիւնները կազմակերպած են քայլարշաւ մը, նպատակն էր Ֆրանսայի եւ միջազգային հանրութենէն պահանջել Արցախի անկախութեան ճանաչումը:

===== Յունաստան =====
[[Պատկեր:Дрмбон.JPG|մինի|165x165փքս|[[Դրմբոն գիւղ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Յունահայութիւնը Արցախի եւ Հայաստանի ժողովուրդին եւ հայկական բանակին զօրակցութեան բողոքի հաւաքներ-ցոյցեր կը կազմակերպէ, ուր ներկայ կը գտնուին նաեւ յոյն քաղաքագէտներ եւ ծանօթ անձնաւորութիւններ․ Յունաստանի մայրաքաղաք [[Աթէնք]]ի մէջ (30 Հոկտեմբեր, 2020 եւ 14 Հոկտեմբեր 2020), ինչպէս նաեւ ուրիշ հայահոծ քաղաքներու մէջ՝ [[Սելանիկ]] (5-10-2020), Ալեքսանտրուփոլի (1 Հոկտեմբեր, 2020),  Քալամաթա (1-10-2020), Գոմոթինի (10-10-2020), Քաւալա (12-10-2020), Իրաքլիօ (14-10-2020), Քսանթի (18-10-2020)։ Այս ցոյցերուն ընթացքին նաեւ, կը պահանջուի որ Յունաստանի Խորհրդարանը ճանչնայ Արցախի Հանրապետութիւնը։

29 Հոկտեմբերին «Եւ­րո­պա­կան եր­կիր­նե­րը պար­տին կա­սեց­նել զի­նամ­թեր­քի վա­ճառ­քը ­Թուր­քիոյ» լոզունքով, Եւ­րո­պա­կան ­Միու­թեան Ա­թէն­քի գրա­սե­նեակ­նե­րուն առ­ջեւ հա­մախմ­բո­ւած են հայ եւ յոյն ժո­ղո­վուրդ։ ­ Հա­ւա­քին ի­րենց մաս­նակ­ցու­թիւ­նը բե­րած են նաեւ ­Յու­նաս­տա­նի մէջ ե­գիպ­տա­կան, ա­րա­բա­կան եւ քրտա­կան հա­մայնք­նե­րու ան­դամ­ներ, ո­րոնք ի­րենց ներ­կա­յու­թեամբ զօ­րակ­ցու­թիւն յայտ­նած են հայ ժո­ղո­վուր­դին։

===== Կիպրոս =====
1 Հոկտեմբերին, [[Կիպրոսի Հայերը|կիպրահայ համայնքը]] բազմամարդ եւ տպաւորիչ ցոյց մը կը կազմակերպէ [[Նիկոսիա|Նիկոսիոյ]] մէջ՝ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ Դաշնութեան]] եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու դեսպանատուներուն առջեւ։

===== Զուիցերիա =====
[[Պատկեր:Knaravan006.JPG|մինի|165x165փքս|[[Քնարաւան]]․ [[Շահումեան (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Կիրակի 4 Հոկտեմբերին, [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] տարբեր շրջաններէ հայեր բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն մայրաքաղաք [[Պեռն]]ի մէջ, խորհրդարանի շէնքին մօտ։

===== Գերմանիա =====
[[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] [[Միւնիխ]] քաղաքի հայ համայնքը համագործակցութեամբ Գերմանիոյ Հայ Դատի յանձնախումբին հետ բողոքի խաղաղ ցոյց կազմակերպելով Միւնիխի կեդրոնական հրապարակներէն Օտէօնսփլացի մէջ, իր զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախին եւ Հայաստանին։ Նոյնանման բողոքի ցոյց կը կատարուի [[Պերլին]], 14 Հոկտեմբեր 2020-ին, ուր կը պահանջուի նաեւ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչումը։

===== Պելճիքա =====
[[Պատկեր:Amaras-church.jpeg|մինի|176x176փքս|[[Ամարասի վանք]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
7 Հոկտեմբերին, Եւրոպական խորհրդարանի լիագումար նիստի օրակարգին վրայ եղած է Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ կողմէ Արցախի ազգաբնակչութեան դէմ պարտադրուած պատերազմը։  Այդ օրը, [[Պելճիքա]]յի եւ դրացի երկիրներէ հազարաւոր հայեր եւ աջակիցներ խաղաղ ցոյց կը կազմակերպեն Եւրոպական Միութեան հաստատութիւններուն առջեւ եւ Եւրոպայի Հայ Դատի գրասենեակին հրաւէրով ցոյցին ներկայ կ'ըլլան եւ ելոյթներով իրենց աջակցութիւնը կը յայտնեն Եւրոպական խորհրդարանի երեք պատգամաւորներ։

===== Իտալիա =====
5 Հոկտեմբերին [[Միլան]]ոյի հայերը բազմամարդ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն։ Անոնք ցուցապաստառներով ու բացագանչութիւններով իրենց զօրակցութիւնը կը յայտնեն Արցախի ժողովուրդին եւ կը նշեն, թէ Հայաստանն ու Արցախը խաղաղութիւն կը ցանկան։ Նաեւ պահանջած են դադրեցնել Թուրքիոյ զինական ներդրումը Ազրպէյճանին, ինչպէս նաեւ՝ կասեցնել Թուրքիոյ փանթուրանական նպատակները։

[[Հռոմ]]ի Մոնտէ Չիտորիոյ հրապարակին վրայ, հայերը իտալացիներու հետ խաղաղ ցոյց մը կը կազմակերպեն եւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] կառավարութեան կոչ կ'ընեն, որպէսզի վերջինը ճանչնայ Արցախի անկախութիւնը ու դատապարտէ Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի բռնայարձակումները:

===== Լիւքսամպուրկ =====
[[Պատկեր:Kaňon_řeky_Karkar,_Náhorní_Karabach.jpg|մինի|165x165փքս|Տեսարան [[Արցախի լեռնաշղթայ]]էն․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
5 Հոկտեմբերին [[Լիւքսամպուրկ]]ի հայերը եւ իրենց տեղացի ընկերները բողոքի հաւաք-ցոյց մը կը կազմակերպեն Արցախի վրայ Ազրպէյճանի յարձակման դէմ։

===== Էսթոնիա =====
12 Հոկտեմբերին [[Էսթոնիա]]յի հայ համայնքը [[Թալին (Էսթոնիա)|Թալինի]] մէջ խաղաղութեան քայլերթով իր զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախի ժողովուրդին։

===== Անգլիա =====
10 Հոկտեմբերին [[Լոնտոն]]ահայութիւնը Արցախի վրայ Ազրպէյճանի յարձակման դէմ բողոքի քայլարշաւ մը կը կազմակերպէ։

===== Սպանիա =====
[[Պատկեր:Azokh_Cave3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ազոխ (քարայր)|Ազոխի քարայրին]] մուտքը․  [[Հատրութ (շրջան)|Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
[[Պարսելոնա]] քաղաքին մէջ, հայերը 18 Հոկտեմբերին Թրքազերիական բռնայարձակումներուն դէմ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն։ Ցոյցի ընթանցքին նաեւ, կոչ կ'ընեն՝ ճանչնալ Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը։

[[Մատրիտ]] մայրաքաղաքին մէջ 20 Հոկտեմբերին տեղի ունեցած բողոքի ցոյցին ընթացքին, քաղաքի եւ սպանական ուրիշ քաղաքներէ ժամանած հարիւրաւոր հայեր կը դատապարտեն Արցախի եւ Հայաստանի վրայ Ազրպէյճանի ու Թուրքիոյ յարձակումները՝ «ահաբեկիչ» որակելով անոնց նախագահները։ Միաժամանակ զարթնումի կոչ կ'ընեն Սպանիոյ, որպէսզի հայոց 2-րդ ցեղապանութիւն մը տեղի չունենայ։ Ցուցարարները կը պահանջեն նաեւ՝ ճանչնալ Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը։

[[Վալենթիա]] քաղաքի հայերը, 12 եւ 30 Հոկտեմբերին, բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն Արցախի վրայ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ յարձակումներուն եւ Սպանիոյ կողմէն Ազրպէյճանին զէնքի վաճառման դէմ։

===== Լիթուանիա =====
[[Պատկեր:Храм_Андаберд7.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հանդաբերդի վանք]]․ [[Քնարաւան]]ի մօտ, [[Շահումեան (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Հայերը 24 Հոկտեմբերին [[Լիթուանիա|Լիթուանիոյ]] մայրաքաղաքին՝ [[Վիլնիւս]], կեդրոնը Արցախի վրայ շարունակուող Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ բռնայարձակումներուն դէմ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն։ Քայլերթին կը մասնակցին նաեւ, Հայաստանի ու Արցախի զօրավիգ կանգնող լիթուանիացիներ։

==== Միջին Արեւելք ====

===== Լիբանան =====
[[Լիբանան]]եան Համալսարաններու մէջ գործող Հայկական Ակումբները միացեալ հաղորդագրութեամբ մը, կը դատապարտեն Ազրպէյճանի Հանրապետութեան օդային եւ ցամաքային ուժերուն կողմէ 27 Սեպտեմբեր 2020-ին սկսած Արցախի Հանրապետութեան վրայ յանկարծակի յարձակումները։ Հաղորդագրութեան մէջ նաեւ կը նշուի թէ լայնածաւալ յարձակումները նախօրօք ծրագրուած ու պատրաստուած էին եւ  յարձակումներուն թիրախ դարձած են նաեւ խաղաղ բնակիչներով բնակուած շրջաններ, ինչպէս՝ դպրոցներ եւ բնակարաններ: Շարունակելով, հաղորդագրութիւնը կը շեշտէ թէ՝ «Այս արարքները կը խախտեն Ժընեւի համաժողովին ընթացքին ստորագրուած համաձայնագիրի կէտերը, որոնք վաւերացուած են 196 անկախ պետութիւններու կողմէ, որոնց շարքին է Ազրպէյճանը»:
[[Պատկեր:Handaberd_Fortress.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հանդաբերդ]]․ [[Քնարաւան]]ի մօտ, [[Շահումեան (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Ուրբաթ, 23 հոկտեմբեր 2020-ին, հայկական ուսանողական-երիտասարդական միութիւնները Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) [[Պէյրութ]]&lt;nowiki/&gt;ի կեդրոնատեղիին առջեւ, բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն, նպատակ ունենալով լիբանանահայ երիտասարդութեան եւ ուսանողութեան բողոքի ձայնը հասցնել` Արցախի խաղաղ բնակչութեան դէմ Ազրպէյճանի գործած վայրագութիւններուն եւ միջազգային օրէնքի դրժումներուն գծով:

===== Սուրիա =====
ՀՅԴ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] Երիտասարդական Միութեան կազմակերպութեամբ, Կիրակի, 18 Հոկտեմբերին, աւելի քան 1500 հալէպահայեր կը հաւաքուին  Քարէն Եփփէ Ազգային Ճեմարանի շրջափակը, եւ իրենց զօրակցական կոչը կ'ուղղեն Արցախի յաղթական բանակին եւ ժողովուրդին:

Կիրակի, 25 Հոկտեմբեր 2020-ին Հալէպի մէջ կայացած ժողովրդային հաւաքին՝ ի զօրակցութիւն Արցախի եւ ընդդէմ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի ոտնձգութիւններուն, աւելի քան 3000 հալէպահայեր, համայնքապետեր, պետական, կրօնական (նաեւ իսլամ կրօնաւորներ,) կուսակցական ներկայացուցիչներ շեշտած են Արցախի հայութեան արդար պայքարին իրենց զօրակցութիւնը։
[[Պատկեր:Вагуас3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Վաղուհաս գիւղ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Իսրայէլ =====
22 Հոկտեմբերին [[Իսրայէլ]]ի մայրաքաղաքին մէջ՝ [[Երուսաղէմ]], հայ համայնքը բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպէ պահանջելով երկրին իշխանութիւններէն ճանչնալ Արցախի անկախութիւնը, դատապարտել Արցախի ու Հայաստանի նկատմամբ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ բռնայարձակումներն ու կեցնել զէնքի վաճառքը Ազրպէյճանին։

===== Աւստրալիա =====
[[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] [[Սիտնիի Հայերը|Սիտնէյ]] քաղաքին մէջ, Շաբաթ Հոկտեմբեր 24ին Արցախի վրայ Ազրպէյճանի շարուակուող բռնայարձակումներուն դէմ հարիւրաւոր հայեր բողոքի ցոյց կազմակերպած են։  Ցուցարարները նաեւ պահանջած են տեղական մարմիններէն դադրեցնել իրենց լռութիւնը խաղաղ հայ ժողովուրդին դէմ շարունակուող յարձակումներուն։

=== Արցախի Հանրապետութեան միջազգային ճանաչման գործընթաց ===
[[Պատկեր:Մեծ_Քիրս.JPG|մինի|165x165փքս|[[Մեծ Քիրս]]․ [[Արցախի լեռնաշղթայ]]ին հարաւային գագաթներէն]]
Արցախի միջազգային ճանաչման գործընթացի ուղղութեամբ Եւրոպայի հայերը պարբերաբար կը փակեն միջերկրեան (Եւրոպայի երկիրները իրար կապող) գլխաւոր մայրուղիները՝ [[Ֆրանսա]]յէն [[Սպանիա]], Ֆրանսայէն [[Պելճիքա]], Պելճիքայէն [[Հոլանտա]], Ֆրանսայէն [[Զուիցերիա]], Հոլանտայէն [[Գերմանիա]], [[Լիւքսեմպուրկ]]էն Պելճիքա եւ Ֆրանսա, Ֆրանսայէն [[Իտալիա]], [[Սպանիա]]յէն Ֆրանսա, Գերմանիայէն [[Դանիա]], [[Յունաստան]]էն [[Թուրքիա]]։

Իսկ աշխարհասփիւռ հայութիւնը բողոքի հաւաքներով, ցոյցերով՝ միջազգային հանրութեան եւ կազմակերպութիւններուն ուշադրութիւնը կը ներգրաւէ Արցախի վրայ եւ կը պահանջէ անոր ճանաչումը։

==== Թուրքերը կը յարձակին ֆրանսահայ խաղաղ ցուցարարներու վրայ ====
28 Հոկտեմբերին, երբ ֆրանսահայերը երկկողմանի կը փակեն դէպի Վալանս քաղաք տանող A7 մայրուղին, թուրքեր կը յայտնուին եւ մուրճերով ու դանակներով կը յարձակին խաղաղ հայ ցուցարարներուն վրայ:

==== Յորդանանի հայեր ====
[[Պատկեր:L'Arménie_majeure_dressée_sur_les_auteurs_arméniens_et_divisée_en_16_grandes_provinces._1788.C.jpg|մինի|220x220փքս|'''[[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;ը (Artsak) [[1788 թուական|1788]]-ին հրատարակուած [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի քարտէսին վրայ''']]
18 Հոկտեմբերին «Armenians in Jordan - [[Յորդանանի Հայերը|Յորդանանի հայերը]]&lt;nowiki/&gt;» դիմատետրի էջը, կը հրապարակէ պատմական իրողութեամբ փաստաթուղթ նկար մը․ Արցախը Հայաստանի անբաժան մասը ըլլալու։  12 Յունիս [[1921 թուական|1921]], Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի Սոցեալիստական Խորհրդային հանրապետութիւններուն միջեւ համաձայնութեան վերաբերեալ հրապարակուած եռալեզու փաստաթուղթ մըն է, որ օրին յայտարարուած է Հայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհի առաջին նախագահին՝ [[Ալեքսանդր Միասնիկեան|Ա․ Միասնիկեան]] (կեղծանուն՝ Մարտունի), կողմէն եւ ստորագրուած՝ Մ․ Ղարաբէկեանէն։  Ստորեւ հռչակագիրը՝

«''Ազրբեջանի Սոցիալիստական Հանրապետութեան Հեղկոմի հռչակագրի եւ Հայաստանի ու Ազրբեջանի Սոցիալիստական Հանրապետութիւնների կառավարութիւնների միջեւ եղած համաձայնութեան հիման վրայ յայտարարւում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը այժմեանից կազմում է Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութեան անբաժան մասը։''

''Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութեան ժողկոմխորհի նախագահ՝ Ալ. Միասնիկեան (Ալ. Մարտունի)''

''Քարտուղար՝ Մ. Ղարաբէկեան''

''1921 թ. Յունիսի 12, Երեւան''»։

== Համազգային դրամահաւաքի եւ մարդասիրական իրերու հաւաքման արշաւ ==
[[Պատկեր:Mardakert_002.jpg|մինի|185x185փքս|[[Մարտակերտ]] - [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամի «Մենք ենք մեր սահմանները․ բոլորս Արցախի համար» խորագրով համազգային դրամահաւաք արշաւ սկսած է եւ մինչեւ &lt;u&gt;15-11-2020 առաւօտեան&lt;/u&gt; հաւաքուած է 169 միլիոն 675 հազար Ա․Մ․Ն․ տոլար։

Ամերիկայի Հայ Միսիոնարներու Ընկերութիւնը, Հայաստանի Համահայկական Հիմնադրամին մէկ միլիոն տոլլար կը նուիրէ, որպէսզի Հայաստանի ու Արցախին հասնի բժշկական / մարդասիրական օգնութիւն։

«Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի եւ Գերմանիոյ տեղական մարմիններու եւ տեղական հայ համայնքներու նախաձեռնութեամբ եւ ջանքերով Հայաստան ժամանած է հերթական մեծաքանակ մարդասիրական օգնութիւնը․ 25 թոն մարդասիրական բեռ, որուն մեծ մասը կը կազմեն դեղորայք ու բժշկական սարքաւորումներ:

&lt;u&gt;Յուզիչ նախաձեռնութիւն մը&lt;/u&gt;․ Ա․Մ․Ն․ 103ամեայ Քնարիկ Մարկոսեան 1 միլիոն տոլար կը նուիրէ Հայաստան Համահայկական հիմնադրամին:

Նոյեմբերի երրորդ շաբթուան ընթացքին յայտնի դարձած է, որ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի կողմէն պատերազմի առիթով հանգանակուած գումարը Հայաստանի Հանրապետութեան գանձապետական միասնական հաշուին մէջ արձանագրուած է։   Փոխանցուած ամբողջ գումարը 52,703,113.3952 հազար Հ․Հ․ դրամ է։  Լուրը յայտնած է Հիմնադրամի տնօրէն՝ Հայկակ Արշամեան։

=== System Of A Down նուագախումբը ===
System Of A Down նուագախումբի անդամները կը վերամիանան ու Հայաստանի եւ Արցախի ի նպաստ երգեր կը յօրինեն, աշխարհին հայացքները դէպի Արցախ ուղղելով։

== Միջազգային հակազդեցութիւններ ==
=== Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն ===
[[Պատկեր:Dizapayt.jpg|մինի|165x165փքս|[[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ]]․ [[Հատրութ (շրջան)|Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
[[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] Ապահովութեան Խորհուրդը Երեքշաբթի 29 Սեպտեմբերին կը պահանջէ հակամարտութիւններուն անմիջական դադրումը։  Նաեւ, զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախեան հակամարտութեան դադրեցման եւ հաշտեցման խօսակցութիւններու պատասխանատու երեք մեծ ուժերուն համանախագահներուն՝  [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]], [[Ռուսիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։

29 Հոկտեմբերին [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]&lt;nowiki/&gt;ը խստօրէն կը դատապարտէ Արցախի տագնապի գօտիին մէջ տեղի ունեցող մարտական գործողութիւններուն ընթացքին բնակավայրերու վրայ բոլոր յարձակումները եւ ռմբակոծութիւնները:   Ըստ «ՌԻԱ Նովոստի»ի՝ այս մասին յայտարարած է ՄԱԿի ընդհանուր քարտուղարի պաշտօնական ներկայացուցիչ Ստեֆան Տիւժարիք:

=== Եւրոպական Միութիւն ===
[[Եւրոպական Միութիւն]]ը 29 Հոկտեմբերի իր յայտարարութեամբ, անընդունելի կը նկատէ Արցախեան հակամարտութեան վերաբերեալ կռիւներուն սաստկացումը (նախապէս, պատերազմի ծագման, կոչ ըրած էր կռիւներու դադրեցմա)ն։  Նաեւ, այս ուղղութեամբ Եւրոպական խորհրդարանը կը պահանջէ կռիւներուն անմիջական դադրեցումը եւ միջազգային հսկում համաձայնուած հրադադարի յարգման համար։
[[Պատկեր:Arakel,_Hadrut_region,_Artzakh.jpg|մինի|165x165փքս|Առաքել գիւղ․ [[Հատրութ (շրջան)|Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

=== Իրաւաբանական գետնի վրայ ===
[[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] գլխաւոր յանձնակատարի գրասենեակը 26 Հոկտեմբերին կը տեղեկացնէ թէ, [[Գերմանիոյ Հայերը|Գերմանահայ]] Իրաւաբաններու Միութիւնը դիմած է Գերմանիոյ դաշնային դատախազին՝ Ազրպէյճանի կողմէն Արցախի խաղաղ ժողովուրդին դէմ ռազմական յանցագործութիւններ կատարելու վերաբերեալ քրէական ոճիրի ամբաստանութիւններով:

[[Միջազգային Ներում Կազմակերպութիւն]]ը, իր 29 Հոկեմբերի յայտարարութեամբ կը շեշտէ թէ Ազրպէյճան եւ Հայաստան բազմագորխիքային կործանիչ ռումբեր կը գործածեն։

=== Քաղաքական գետնի վրայ ===
Պատերազմին ծագումէն 5 օր ետք, Ֆրանսայի նախագահը՝ [[Էմանուէլ Մաքրոն]], բացէ ի բաց Թուրքիան կը դատապարտէ։

Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]], իր մէկ յայտարարութեամբ Թուքիան կը մեղադրէ վարձկան զինուորներ Ազրպէյճան փոխադրելու համար։
[[Պատկեր:Karmir-shuka.jpeg|մինի|165x165փքս|[[Կարմիր Շուկայ]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Մինսկի Ե․Ա․Կ․Հ․-ի համանախագահները կոչ կ'ուղղեն հակամարտութիւններուն դադրեցման համար։  Ռուսիոյ Ա․Գ․ նախարարը կը նախաձեռնէ ու Հոկտեմբեր 10-ին երկու կողմերուն միջեւ մարդասիրական հրադադարի համաձայնութիւն կը ձեռքբերուի։ Իսկ 18 Հոկտեմբերէն Ե․Ա․Կ․Հ-ի համանախագահներու միջնորդութեամբ կը յաջողուի մարդասիրական երկրորդ հրադադարը։  Համանախագահները կոչ կ'ուղղեն երկու կողմերուն պահպանելու զայն։

&lt;u&gt;Նոյեմբեր 7ին&lt;/u&gt;, Մինսկի համանախագահներէն երկուքը՝ Փութին եւ Մաքրոն Արցախի հակամարտութեան հարցով հեռաձայնային կապ կ'ունենան։  Կը վճռեն թէ մարտերը պէտք է անպայման վերջանան ու իսկական բանակցութիւններ սկսին։  Ռուսիոյ նախագահը Մաքրոնին նկատողութեան յանձնած է նաեւ Սուրիայէն եւ Լիպիայէն՝ բերուած Թիւրքիոյ կողմէ, հարիւրաւոր վարձկաններուն ներկայութիւնը ազերիներուն բանակին մէջ։

==== Եւրոպա ====
===== Մարզական՝ UEFA =====
UEFAն հետ հետաքննութիւններէ, «Քարաբախ» ոտնագնդակի ակումբի մամուլի քարտուղարին զրկած է ոտնագնդակի գործունէութենէն (5 Նոյեմբեր, 2020)։  Վերջինը, ռազմատենչ հրապարակումներ եւ կեցուածք ունեցած է ինչպէս նաեւ հայատեաց գրառումներ ունեցած է։
[[Պատկեր:Zontikner_Shushi.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մամռոտ քար ջրվէժ|Մամռոտ Քար ջրվէ]]&lt;nowiki/&gt;ժ․ [[Շուշիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Եւրոպական Միութիւն =====
[[Եւրոպական Միութիւն]]ը կը յայտարարէ թէ 500․000 եւրօ արժողութեամբ մարդասիրական օգնութիւն պիտի յատկացնէ երկու կողմերուն քաղաքացիական բնակչութեան։  Իսկ  ճգնաժամային կառավարման հարցերու յանձնակատար Եանեզ Լենարչիչ կ'աւելցնէ թէ նաեւ բնակչութիւններուն բժշկական օգնութիւն պիտի տրուի։

===== Եւրոպական Խորհրդարան =====
Եւրոպական Խորհրդարանի '''Հոկտեմբեր 5ի''' նիստին ընթացքին, բոլոր քաղաքական խմբակցութիւններէն 48 պատգամաւորներ նամակ մը կը յղեն Եւրոպական Միութեան արտաքին քաղաքականութեան ներկայացուցիչին՝  Ժոզեփ Պորելի, որով խստօրէն կը պահանջեն Ազրպէյճանէն անմիջապէս դադրեցնէ բռնարարքները Արցախի խաղաղ բնակչութեան դէմ։[[Պատկեր:Gishi.JPG|մինի|165x165փքս|[[Գիշի]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

Հոկտեմբեր 7ին, Եւրոպական խորհրդարանի լիագումար նիստի օրակարգին վրայ կ'ըլլայ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ կողմէ Արցախի ազգաբնակչութեան դէմ պարտադրուած պատերազմը։  Եւրոխորհրդարանի պատգամաւորներուն եւ Եւրոպական Միութեան արտաքին քաղաքականութեան հարցերու յանձնակատարին՝ Ժոզեպ Պորելի, միջեւ կարծիքներու փոխանակում տեղի կ'ունենայ:  Պատգամաւորներուն ճնշող մեծամասնութիւնը խիստ կերպով կը դատապարտէ Թուրքիոյ դերը հակամարտութեան սրացման մէջ:  Ելոյթ ունեցած վաթսուն պատգամաւորներէն միայն հինգը իրինց աջակցութիւնը կը յայտնեն [[Պաքու]]ին:  Դատապարտուած է Թուրքիոյ ապակայունացնող քաղաքականութիւնը,  հայերու դէմ կռուելու նպատակով  [[Սուրիա]]յէն եւ Լիպիայէն իսլամ ծայրայեղականներ ուղարկելու [[Անգարա]]յի քայլը, ինչպէս նաեւ Ազրպէյճանի կողմէ Արցախի խաղաղ բնակչութեան դէմ  արգիլուած ռումբերու կիրառումը:  Մեծ թիւով պատգամաւորներ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի դէմ պատժամիջոցներ կը պահանջեն:  Կոչ կ'ուղղուի նաեւ [[Սպանիա|Սպանիոյ]], որ կասեցնէ զինամթերքի վաճառքը Թուրքիոյ:
===== Յունաստան ետ կը կանչէ Ազրպէյճանի մէջ իր դեսպանը =====
[[Պատկեր:Khatyrvank_temple_in_Qozlu.jpg|մինի|165x165փքս|[[Կարմիր վանք]] կամ՝ Կարմիրաւան․&lt;nowiki/&gt;[[Վաղուհաս]], [[(Մարտակերտի (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;]]28 Սեպտեմբերին, Յու­նաս­տա­նի խորհր­դա­րա­նը Ատր­պէյ­ճա­նի հետ գոր­ծակ­ցու­թեան ծրա­գիր­ներու սառեցումը կ'որոշէ։  Չորեքշաբթի՝ 7 Հոկտեմբեր 2020ին, Յունաստանի Արտաքին գործոց նախարարութիւնը հաղորդագրութեամբ մը բուռն կերպով կը բողոքէ Ազրպէյճանի անհիմն պնդումներուն դէմ, թէ՝ Յունաստանի պետութեան կողմէ իբրեւ թէ հանդուրժողութիւն ցուցաբերելու մասին՝ [[Յունաստան]]ի տարածքէն ահաբեկչական գործողութիւններու պատրաստութեան, ահաբեկիչներու զինուորագրման եւ համացանցի վրայ Ազրպէյճանի դէմ յարձակումներու, որոնք կապ ունին Լեռնային Ղարաբաղի մէջ ընդհանրումներուն հետ։ Բողոքի պաշտօնական գիրը կը յանձնէ Յունաստանի մէջ Ազրպէյճանի դեսպանին եւ միաժամանակ Ազրպէյճանի մէջ Յունաստանի դեսպանը Արտաքին գործոց նախարարին որոշումով, ետ կը կանչուի խորհրդակցութիւններ ունենալու համար։
====== Յունաստանի քաղաքապետութիւններուն զօրակցութիւնը Արցախին ======
Իսկ, [[Աթէնք]]ի քաղաքատարածքային շրջանին մէջ հայահոծ քաղաքներու քաղաքապետական խորհուրդներ իրենց լիա­գու­մար նիս­տերուն, բա­նա­ձեւեր կ'որ­դեգ­րեն, ո­րոնցմով կը դա­տա­պար­տո­ւի ­Թուր­քիոյ եւ Ատր­պէյ­ճա­նի կող­մէ սան­ձա­զեր­ծո­ւած յար­ձա­կու­մը Ար­ցա­խի ժողովուրդին վրայ։

Յունաստանի Քաղաքապետութիւններու Կեդրոնական Միութիւնը (ΚΕΔΕ) բանաձեւ մը կը քուէարկէ, որով կը դատապարտէ Արցախի վրայ Ազրպէյճանի սանձարձակ յարձակումը, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ միջամտումը ի նպաստ Ազրպէյճանին։[[Պատկեր:«Խաթրավանք»_վանական_համալիր_2.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խաթրավանք]]․ [[Մարտակերտ( շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
===== Յունաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարին այցը Հայաստան =====
Ուրբաթ 15 Հոկտեմբերին, Յունաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարը՝ պր․ Նիքոս Տենտիաս, պաշտօնական այցելութիւն կը կազմակերպէ [[Երեւան]]։  Այս այցելութեան ընթացքին քննուած են Յունաստան - Հայաստան գործակցութեան յաւելեալ սերտացում։  Կարծիքներու փոխանակում եղած է շրջանի մէջ տիրող կացութեան եւ Հայաստան-Եւրոպա կապերուն շուրջ։

===== Կիպրոս՝ զօրակից Արցախին ու Հայաստանին =====
[[Կիպրոս|Կիպ­րո­սի]] ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րար 28 Սեպտեմբերի յայ­տա­րա­րու­թեամբ մը,  Կիպ­րոսի զօ­րակ­ցու­թիւ­նը կը յայտ­նէ ­Հայաստա­նին եւ կը դա­տա­պար­տէ Ատր­պէյ­ճա­նի կող­մէ սան­ձա­զեր­ծո­ւած յար­ձա­կում­նե­րը Ար­ցա­խի վրայ։

===== Զուիցերիա =====
Չորեքշաբթի 7 Հոկտեմբերին, [[Ժընեւ]]ի քաղաքապետական խորհուրդը կ'որդեգրէ բանաձեւ մը, որով՝ իր զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախի հայութեան ինքնորոշման իրաւունքին, կը դատապարտէ Ազրպէյճանի նախայարձակումը եւ կը պահանջէ սառեցնել որեւէ Ազրպէյճանական գործունէութիւն Զուիցերիոյ մէջ։[[Պատկեր:Mayraberd_(Askeran)_Fortress_-_Nagorno-Karabakh_-_03_(19017712380).jpg|մինի|165x165փքս|[[Ասկերանի Բերդը|Ասկերանի բերդը կամ՝ Մայրաբերդ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
===== Հոլանտա =====
[[Հոլանտա]]յի խորհրդարանը, Հոկտեմբեր 6ին, ձայներու ճնշող մեծամասնութեամբ կ'որդեգէ բանաձեւ մը, որուն մէջ կառավարութեան կոչ կ'ուղղուի Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ դէմ քայլեր ձեռնարկելու, որպէսզի Արցախի վրայ պատերազմը անյապաղ կասեցուի եւ այս ուղղութեամբ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ դէմ պատժական միջոցներ ձեռնարկել։

===== Պասքերու Երկիր =====
[[Պասքերու Երկիր|Պասքերու Երկրի]] (հիւսիս արեւմտեան [[Սպանիա]]) Խորհրդարանը, Հոկտեմբեր 8ին Արցախի ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքին սատարող հռչակագիր կ'ընդունի։  Հռչակագիրը կը քուէարկէ խորհրդարանի ջախջախիչ մեծամասնութիւնը։

===== Պելճիքա =====
[[Պելճիքա]]յի Դաշնակցային խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու տան անդամ Ժորժ Տալեմանը, լրագրողներու խումբով՝ 28-30 Հոկտեմբեր, գտնուած են Արցախ․  եղած են մայրաքաղաք Ստեփանակերտի եւ Շուշի քաղաքին մէջ ու ականատես եղած՝ Ազրպէյճանի կողմէ շարունակուող հրետակոծութիւններուն․  ներառեալ քաղաքացիական ենթակառոյցներուն եւ խաղաղ բնակչութեան թիրախաւորումը:
[[Պատկեր:Ասկերանի_մայրաբերդ2.JPG|մինի|165x165փքս|[[Ասկերանի Բերդը|Ասկերանի բերդի]] ընդհանուր տեսարան․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

==== Ամերիկա ====
===== Ա․Մ․Ն․ =====
Հոկտեմբեր 13ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] Արտաքին Գործերու նախարար, Մայք Փոմփէօ Արցախի հակամարտութեան երկու ուժերուն՝ Հայաստան եւ Ազրպէյճան, զինադադարի եւ մարդասիրական հրադադարի յարգման կոչ կ'ուղղէ։

Հոկտեմբեր 15ին, Ա․Մ․Ն․ Արտաքին Գործերուն նախարար պր․ Փոմփէօ կը դիրքորոշուի՝ «Թուրքիա զէնք կը հայթայթէ Ազրպէյճանին»։  Կ'ընդգծէ նաեւ թէ Թուրքիա այս ձեւով կը սաստկացնէ Արցախ-Ազրպէյճանի երկարատեւ հակամարտութիւնը Ազրպէյճանին կողմնակալ ըլլալով եւ կը վտանգէ շրջանը, նա մանաւանդ Արցախը իր 150․000 բնակիչներով։

Հոկտեմբեր 22ին, Միացեալ Նահանգներու քոնկրեսականներ կոչ կ'ուղղեն Ա․Մ․Ն․ կառավարութեան, ճանչնալԱրցախի Հանրապետութիւնը եւ ճնշում բանեցնել Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի վրայ։
[[Պատկեր:Qarin_Tak101.jpg|մինի|165x165փքս|[[Քարինտակ]], Շուշիի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Քանատա =====
[[Քանատա]]յի նահանգներուն [[Քեպէգ|Քէպէգ]] (7-10-2020), [[Օնթարիօ]] (21-10-2020) խորհրդարանները, յաջորդաբար կը դատապարտեն Ազրպէյճանի զինեալ յարձակումներն ու գործած բռնութիւնները Արցախի խաղաղ ժողովուրդին վրայ, շեշտելով թէ երկրորդ ցեղասպանութեան փորձ է հայութեան դէմ։  Նաեւ իրենց ամբողջական զօրակցութիւնը կը յայտնեն հայ ժողովուրդին եւ կոչ կ'ուղեն Ազրպէյճանական իշխանութեան՝ անսալ ԵԱՀԿ-ի Մինսկ խմբակի,  Հելսինկեան եզրափակիչ սկսզբունքներու եւ մարդկային իրաւանց դրոյթներուն։  Առաւել, երեսփոխաներ կը պահանջեն կասեցնել Թուրքիոյ զէնքի մատակարարումը բոլոր պետութիւններէն։

===== Չիլէ =====
Հ․Հ․ ԱԺ հայ-չիլիական միջ-խորհրդարանական բարեկամական խումբի ղեկավարը՝ Միքայէլ Մելքումեան, կը յայտնէ թէ Չիլէի խորհրդարանի պատգամաւորներու պալատը՝ Հոկտեմբեր 1ի նիստին, Արցախի Հանրապետութեան դէմ Ազրպէյճանի ռազմական գործողութիւնները դատապարտող բանաձեւ ընդունած է։
[[Պատկեր:Dizapaytt.jpg|մինի|165x165փքս|[[Կատարոյ վանք (Կատարավանք)|Կատարոյ վանք]]․ կը գտնուի [[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ լերան]] գագաթին, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

===== Արժանթին =====
[[Արժանթին]]ի մէջ Ծերակոյտի Ներկայացուցիչներու Պալատի եւ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան մակարդակի յայտարարութիւններ կը հրապարակուին ի զօրակցութիւն հայ ժողովուրդին: Հայութեան զօրակցութեան յայտարարութեամբ հանդէս կու գան նաեւ օրուայ իշխանութիւններուն ընդդիմադիր համախմբումի բազմաթիւ ներկայացուցիչներ։

6 Հոկտեմբերին, Արժանթինի մէջ գործող մարդկային իրաւանց պաշտպան կազմակերպութիւններ հաղորդագրութեամբ մը կը դատապարտեն Արցախի վրայ Ազրպէյճանի յարձակումը։

Ընկերվարական Կուսակցութիւնը յայտարարութիւն մը կը տարածէ, որով կը դատապարտէ «Ազրպէյճանի լայնածաւալ յարձակումը Հայաստանի եւ Արցախի դէմ»:

===== Ուրուկուէյ =====
[[Պատկեր:Berdzor058.JPG|մինի|165x165փքս|[[Բերձոր]] (Լաչին)․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

Ուրուկուէյի կառավարութիւնը 6 Հոկտեմբերի յայտարարութեամբ կը դատապարտէ «հայ ժողովուրդի դէմ յարձակումները»:  Իսկ 7 Հոկտեմբերին,  Ծերակոյտը յայտարարութեամբ մը «անմիջական» զինադադար կը պահանջէ:

=== Ընկերային ցանցեր ===

==== Դիմատետր (Facebook) ====
[[Դիմատետր]]ը Ազրպէյճանի հետ կապուած 589 հաշիւ, 7906 էջ եւ Instagram-ի 447 հաշիւ ջնջած է: Իր այս որոշումը կը հիմնաւորէ, ըսելով թէ՝ «Այս ցանցը ծագած է Ազրպէյճանի մէջ եւ կեդրոնացած է հիմնականին ներքին լսարանի վրայ․․․» եւ յայտարարութիւնը կը շարունակուի՝ «Այս գործունէութեան ետեւը գտնուող անձեր օգտագործած են կեղծ հաշիւներ, որոնց մէկ մասն արդէն յայտնաբերուած եւ արգելափակուած է մեր ինքնագործ համակարգերուն կողմէն: Այս ցանցը, կարծես, ստեղծուած է Ազրպէյճանի կողմէն, մարդոց էջերը կառավարելու համար՝ նպատակ ունենալով աջակցող եւ քննադատական մեկնաբանութիւններ ձգել միջազգային եւ տեղական լրատուամիջոցներու, հասարակական գործիչներուն, ․․․»։
[[Պատկեր:Askeran037.JPG|մինի|165x165փքս|Ս․ Աստուածամայր․ [[Ասկերան]]]]

=== Լրատուողական միջոցներ ===
Լրատուողական միջոցները պատերազմի երրորդ օրէն իսկ փաստերով կը խօսին, թէ Ազրպէյճան եւ Թուրքիան հայ ազգին բնաջնջման գործողութիւններու անցած են, ռմբակոծելով հայկական ամբողջ տարածքին բնակելի վայրերն ու ենթակառոյցները եւ թէ նաեւ Թուրքիոյ օդուժը կը ռմբակոծէ Հ․Հ․ շրջաններ։

Անոնք լրագրողներ կը ղրկեն հակամարտութեան գիծին, ինչպէս նաեւ Հայաստան։ Անոնց տեղեկատուութիւնները բացի մարտերէն, կ'ընդ

գրկեն նաեւ անզէն բնակիչներուն, երիտասարդ զոհեր տուող ընտանիքներուն վիճակը։

Նաեւ, օտար լրագրողներ հետազօտութիւններ կը կազմակերպեն եւ կը փաստեն, թէ Իսրայէլ Ազրպէյճանին անօդաչու սարքեր կը մատակարարէ եւ վերջինս Արցախի պատերազմին գործածելով կը ռմբակոծէ Արցախի սահմանագիծը, ինչպէս նաեւ Արցախի բնակելի վայրերը (Franceinfo, 17 Հոկտեմբեր, 2020։ VIDEO. Haut-Karabakh: Israël fournit bien des drones à l’Azerbaïdjan pour frapper des cibles arméniennes)։

Ֆրանսացի նկարահան Adrien Vautier, Արցախի հակամարտութեան գօտիին առաջնագիծին երկայնքին գտնուած է շուրջ մէկ ամիս եւ նկարները հրատարակուած են VICE News լրատուողական կայանէն։

==== Արցախի բնակչութեան վիճակի մասին հաղորդումներ ====
[[Պատկեր:Nor_Brachur-raffi_kojian.jpg|մինի|165x165փքս|[[Նոր Բրաջուր]]․ Շահումեանի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Օտար լրատուողական միջոցներ, տեսերիզներով կը ներկայացնեն Արցախի բնակչութեան վիճակը այս պատերազմին ընթացքին, ինչպէս օրինակ՝

27 Հոկտեմբերին Յունաստանի ANT1news կայանի  “Special Report”  հեռատեսիլի ծրագիրի հաղորդման ընթացքին, Նիքոլաս Վաֆիատիս լրագրողը լայնածաւալ ներկայացուց  Արցախի սահմանագիծին վրայ կատարուածները եւ Արցախի խաղաղ բնակչութեան ծանր վիճակը։

Անգլիական BBC ալիքը, իր 30 Հոկտեմբերի հաղորդագրութեամբ, «Լեռնային Ղարաբաղ․ Գետնայարկերուն մէջ զաւակ կը մեծցնենք, ապա զինուոր կը ղրկենք» խորագիրով կը ներկայացնէ Արցախի բնակչութեան կեանքը պատսպարաններուն մէջ։

==== Հ․Հ․ Նախագահի տուած հարցազրոյցը CNN լրատուողական կայանին ====
Հ․Հ․ նախագահը՝ [[Արմէն Սարգսեան]], Արցախի հարցով CNN լրատուողական կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին (6 Հոկտեմբեր 2020), ի միջի այլոց կ'ըսէ նաեւ թէ՝ «Թուրքիան ցանկանում է եւս մէկ ցեղասպանութիւն իրականացնել»։

==== Հ․Հ․ Վարչապետին տուած հարցազրոյցը EURONEWS լրատուողական կայանին ====
7 Հոկտեմբերին Հ․Հ․ վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինեան]] Euronews լրատուողական կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին, ի միջի այլոց նշած է թէ՝ «Միջազգային հանրութիւնը պէտք է վճռականօրէն քայլ անի եւ ճանաչի Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը»։
[[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Մեծառանից_վանք»_(Սբ._Հակոբավանք)_23.jpg|մինի|165x165փքս|[[Յակոբավանք]]․ Մեծառանից վանքի վանական համալիր․ [[Խաչէնի իշխանութիւն|Ներքին Խաչէն]] կամ Մեծ Առանք, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

==== Հ․Հ․ ԱԳ նախարար Զոհրապ Մնացականեանին հարցազրոյցը «Ալ-Ճազիրա» լրատուողական կայանին ====
Հ․Հ․ ԱԳ նախարար [[Զոհրաբ Մնացականեան|Զոհրապ Մնացականեան]] 11 Հոկտեմբերին  «Ալ-Ճազիրա» լրատուողական կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին, հերքած է, թէ Արցախ  կամ Հայաստանը խախտած են 10 Հոկտեմբերի հրադադարը՝ ըստ Ազրպէյճանի պնդումներուն եւ Գանձակը ռմբակոծուած  է։  Ընդ հակառակը, շեշտած է թէ Արցախը եւ Հայաստանը կ'ուզեն եւ կը պահպանեն հրադադարը, սակայն Ազրպէյճանն է որ հրադադարի որոշուած ժամէն անմիջապէս ետք՝ 10 Հոկտմեբեր ժամը 12։00, սկսած է Արցախի գլխաւոր քաղաքներուն ենթակառոյցներու հրետակոծումը եւ Արցախի ուժերը պարտաւոր եղած են պաշտպանել իրենց անզէն ժողովուրդը։  Ահաւասիկ հայ նախարարին տուած հարցազրոյցէն բաժին մը․-&lt;blockquote&gt;«Կրակի դադարը խախտուել է Ազրպէյճանի զինուած ուժերի կողմից թէ' կէսօրից առաջ, եւ թէ' հատկապէս դրանից յետոյ: անոնք շարունակում էին իրենց ռազմական գործողութիւնները, եւ որ ամենասարսափելին է՝ անոնք կրակում էին գիւղերի եւ քաղաքների ուղղութեամբ: Դուք պէտք է ձեր գործընկերներին ուղարկէք Ստեփանակերտ եւ այլ քաղաքներ, որպէսզի անոնք արձանագրեն, թէ ինչ ձեւով են այդ քաղաքներն ու գիւղերը հողին հաւասարեցւում, որտեղ մարդիկ երկրորդ շաբաթն է, ինչ անց են կացնում ապաստարաններում, որտեղ փախստականների հոսք է սկսել, որտեղ անոնք անում են այն, ինչ արել են 1990-ականերին՝ էթնիկ զտումներ, մարդկանց երկրի երեսից ջնջելը: Դա տեղի չի ունենալու: Արցախի պաշտպանական ուժերը շարունակելու են վճռականօրէն պաշտպանուել: Եւ Հայաստանը եղել եւ մնում է անոնց անվտանգութեան երաշխաւորը»:&lt;/blockquote&gt;
[[Պատկեր:Ծար-raffikojian.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ծար գիւղ]]․ Շահումեանի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]

==== Հ․Հ․ Նա­խա­գահ Ար­մէն ­Սարգ­սեա­նի հար­ցազ­րոյ­ցը յու­նա­կան լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րուն ====
Եր­կու­շաբ­թի՝ 19 ­Հոկ­տեմ­բեր 2020-ի կէ­սօ­րին, ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան նա­խա­գահ [[Արմէն Սարգսեան|Ար­մէն ­Սարգ­սեան]] կ' ընդառաջէ ­Յու­նաս­տա­նի Լ­րագ­րող­նե­րու միու­թեան (ΕΣΗΕΑ) կազ­մա­կեր­պած՝ «Ճգնա­ժա­մը ­Կով­կա­սի մէջ եւ պա­տե­րազ­մի պատ­ճառ­նե­րը» խո­րագ­րով հե­ռա­վար հար­ցազ­րոյ­ցին։ Ան կը պա­տաս­խա­նէ յու­նա­կան, հայ­կա­կան եւ մի­ջազ­գա­յին գլխա­ւոր լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րու (հե­ռա­տե­սի­լի, օ­րա­թեր­թե­րու եւ ե­լեկտ­րո­նա­յին մա­մուլ)­ լրագ­րող­ներուն հար­ցում­նե­րուն։ Նա­խա­գահ ­Սարգ­սեա­ն հարցազրոյցին ընթացքին կը նշէ նաեւ թէ՝ «տա­րա­ծաշր­ջա­նին մէջ ­Թուր­քիոյ յա­ռա­ջա­ցու­ցած ան­կա­յու­նու­թիւ­նը կրնայ հաս­նիլ մին­չեւ ­Ռու­սիա, Ի­րան, հա­ւա­նա­կան է նաեւ՝ ­Կեդ­րո­նա­կան Ա­սիա»։

=== Մշակոյթի բնագաւառներէն ներս ===

==== Եունեսքօ ====

[[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքօն]] իր մտահոգութիւնը կը յայտնէ Արցախ - Ազրպէյճան սահմանային գիծին շարունակուող հակամարտութիւններուն կապակցութեամբ անզէն քաղաքացիներու զոհերու թիւին աճման եւ քաղաքացիական ենթակառոյցներուն՝ դպրոցներ, հիւանդանոցներ, մշակութային եւ կրօնական վայրերու ռմբակոծման առնչութեամբ։

==== Յունաստանի ֆիլմի փառատօն ====
Յունաստանի Պեղոպոնեզի ֆիլմի փառատօնը Հայաստանին կը նուիրուի՝ «Մենք համերաշխ ենք մեր հայ եղբայրներուն եւ քոյրերուն» լոզունքով։

==== Aurora մարդասիրական հիմնարկ ====
[[Աւրորա (մրցանակ)|Aurora]] (Օրօրա) մարդասիրական հիմնարկը կը յայտարարէ, թէ Արցախին եւ Հայաստանին 2 միլիոն տոլարի մարդասիրական օգնութիւն կը տրամադրէ։

=== Կովկասի փոքրամասնութիւններ ===

==== Թալիշներ ====
Ազրպէյճանի բնակիչ թալիշ գործիչներ մտահոգութիւն յայտնած են Արցախի հակամարտութեան գօտիին վրայ կռիւներու սաստկացումով։ Անոնք դիմատետրի ընկերային ցանցի «Թաշիստան» լրատուամիջոցի էջին մէջ յայտարարութիւն մը տարածած են որմով ի միջի այլոց կը նշեն, թէ «․․․պաշտպանելով Կովկասի ժողովուրդներուն միջեւ բարեկամութիւնն ու եղբայրութիւնը, կը յարգենք միջազգային նորմերը` կապուած իրենց ճակատագիրը տնօրինելու ժողովուրդներու իրաւունքին հետ»: Նաեւ կ'աւելցնեն, թէ «Այս հակամարտութիւնը ռազմական լուծում չունի, քանի որ կը յանգեցնէ միայն խնդիրներ գալիք սերունդներուն համար։ Մենք չափազանց մտահոգ ենք Ազրպէյճանի իշխանութիւններուն կողմէն թալիշները մարտի դաշտ ուղարկելու քայլերով, թալիշները շրջանին զոհերով եւ հայերուն նկատմամբ ատելութիւն սերմանելու ջանքերով: Թալիշներու մեծ մասը դժգոհ է այս իրավիճակէն»:

==== Եզտիներ ====
[[Պատկեր:Село_Туми_Гадрутского_района_НКР.JPG|մինի|165x165փքս|[[Տումի]]․ [[Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Հայաստանի Եզիտիներուն ներկայացուցիչը կը յայտնէ, թէ Հայաստանի Եզիտիները վճռականօրէն հայերուն կողքին կը կռուին, որպէսզի հայրենիքը պաշտպանեն։

=== Ոչ Կառավարական Կազմակերպութիւններ ===
«''Los Angeles Review of Books»''  գրաւոր յայտարարութեամբ մը հանդէս կու գայ, որմով միջազգային հանրութեան կոչ կ'ուղղէ միացնէ ձայնը, որպէսզի դադրի Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ հակամարտութիւնը, Ազրպէյճանը դադրեցնէ Արցախի անմեղ ժողովուրդին վրայ ռմբակոծումները։ Կոչ նամակին մէջ նաեւ կը շեշտէ եւ կը դատապարտէ Թուրքիոյ անոր նախագահին յարձակողական քաղաքականութիւնը, որուն մտադրումն է վերահաստատել Օսմանեան Կայսրութեան սահմանները։

=== Մարդասիրական աջակցութիւն Արցախին եւ Հայաստանին։ ===
Ա․Մ․Ն․ մէջ գործող Յունապոնտական Միութիւնը 100․000 տոլար կը նուիրէ Արցախի ժողովուրդին՝ «հայ եղբայրներուն» (12 Հոկտեմբեր, 2020)։
[[Պատկեր:Մեշ_Շեն.jpg|link=https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%A5%D5%B7_%D5%87%D5%A5%D5%B6.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մեծ շէն (Շուշիի շրջան)|Մեծ շէն]], [[Շուշիի շրջան|Շուշիի շրջա]]&lt;nowiki/&gt;ն, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
Արցախի եւ Հայաստանի վրայ յարձակումներէն տուժած հայերուն անմիջական աջակցութիւն հասնցելու համար, Կլենտէյլ «Մեմորիըլ» հիւանդանոցը մօտաւորապէս 50,000 տոլար արժողութեամբ առողջապահական նպաստ տրամադրած է Հայաստանին՝ Հայաստան Համահայկական հիմնադրամին եւ Ամերիկահայ Հիւանդապահներու միութեան միջոցաւ, խոստանալով մօտիկ ապագային աւելին տրամադրել (15 Հոկտեմբեր, 2020)։

«Սպանական Միջազգային Գործակցութեան Գործակալութիւն»ը  (AECID) 30 Հոկտեմբերին յայտարարած է, թէ 50․000 եւրոյի մարդասիրական օգնութիւն պիտի հասցնէ [[Երեւան]]ի մէջ Արցախէն ապաստանած 600 ընտանիքի։

Նոյեմբերի առաջին շաբթուան ընթացքին, Շուէտի ասորիներուն ջանքերով՝ ADFA ասորական կազմակերպութիւնը (Assyrian/Syriac/Chaldean), մարդասիրական 22 թոն հաւաքուած օգնութիւնը Հայաստան ուղարկուած է՝ ի նպաստ Արցախի բնակիչներուն․ յատկապէս ձմեռուան հագուստեղէն:

Սփիւռքի տարածքին անյապաղ կը շարունակուի մարդասիրական օգնութիւնը Արցախի եւ Հ․Հ․։  [[Հայ Օգնութեան Միութիւն|Հ․Օ․Մ․]] իր մասնաճիւղերով Սփիւռքի տարածքին, մարդասիրական արշաւի կը ձեռնարկէ, որպէսզի արագօրէն Հայաստան ղրկուին զանազան թռիչքներով բժշկական սարքեր, դեղորայք եւ հագուստեղէն։

== Հոգեւոր Հայրերու կոչեր ==
[[Պատկեր:Yerits Mankants 14.jpg|մինի|165x165փքս|[[Երիցմանկանց վանքը|Երիցմանկանց վանք]]․ [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ․, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս [[Արամ Ա.|Արամ Ա․]], Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ Արք․ Մարտիրոսեան եւ ամբողջ աշխարհի հայ հոգեւոր հայրերը իրենց կոչերով, պատգամներով զօրավիգ կը կագնին հայ զինուորին, Հայաստանի ու Արցախին, ինչպէս նաեւ կը խրախուսեն հայուն ամուր պահել հայու ոգին ու զօրակցիլ ամէն ձեւով հայ բանակին։

Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Արցախի Թեմի առաջնորդ, Պարգեւ Արք․ Մարտիրոսեան, համայն հայութեան համախմբուելու եւ Արցախին ու բանակին զօրակից դառնալու կոչ կը յղէ (3 Հոկտեմբեր 2020, կ․ե․ ժամը 6։30'):

=== Երուսաղէմ ===
[[Պատկեր:Sos1.JPG|մինի|165x165փքս|[[Սօս գիւղ]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]
5 Հոկտեմբերին, [[Երուսաղէմ]]ի Հայոց պատրիարք Նուրհան Արք. Մանուկեան, նամակ ուղղած է Իսրայէլի վարչապետ Պենիամին Նաթանիահուին՝ ցաւ յայտնելով եւ կոչ ընելով Իսրայէլի կողմէ Ազրպէյճանին զէնքի վաճառքին դադրեցնել: Նամակէն օրինակներ ղրկուած են նաեւ Իսրայէլի պաշտպանութեան նախարարին, խորհրդարանի խօսնակին եւ արտաքին գործոց նախարարին։
=== Օտար հոգեւոր հայրերու զօրակցութիւն ===
Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդը 14 Նոյեմբերին հրապարակած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյին]] ուղղուած յայտարարութիւն մը։ Ան կը պատուիրէ, կը յորդորէ, որ Եունեսքօն պէտք եղած քայլերը առնէ, որպէսզի պաշտպանուին Արցախի սրբավայրերը։

Յունաստանի Ուղղափառ (Օրթոտոքս) եկեղեցւոյ պետ Իէրոնիմոս Արք․, 29 Սեպտեմբերի թուագիր նամակով, յոյն եկեղեցւոյ ամբողջական զօրակցութիւնը կը յայտնէ [[Գարեգին Բ․ Կաթողիկոս|Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Վեհափառին]] եւ հայ ժողովուդին։

=== USCIRF (ԱՄՆ Միջազգային Կրօնական Ազատութեան Յանձնաժողով) ===
[[Պատկեր:Agdam-nagorno-karabakh-1.jpg|մինի|[[Ակնա]] (կամ Աղդամ) քանդուած քաղաքը․ [[Ասկերանի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]][[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] [[Միջազգային Կրօնական Ազատութեան Յանձնաժողով]]ը (USCIRF) Թուիթըրի իր էջին մէջ հրապարակած հաղորդագրութեամբ մը մտահոգութիւնը կը յայտնէ Ազրպէյճանի զինուած ուժերուն կողմէ [[Շուշի]]ի Ս. Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց) եկեղեցւոյ հրթիռակոծման համար, որուն պատճառով եկեղեցին լուրջ վնասներ կրած է։ Նաեւ կոչ կ'ընէ յարգուին կրօնական պաշտամունքի վայրերը, մասնաւորաբար ներկայ պատերազմական պայմաններուն։  
=== Վատիկան ===
[[Վատիկան]]ի [[Ֆրանցիսքօ Պապ]]ը, 11 Հոկտեմբերի աղօթքին մէջ կ'անդրադառնայ Ազրպէյճանի Արցախի վրայ յարձակման մասին, մաղթելով խաղաղութիւն տիրէ։ Կը նշէ նաեւ, թէ 8 Հոկտեմբերին ռմբակոծուած Շուշիին Ղազանչեցոց եկեղեցին եւ թէ ռուս լրագրողներ վիրաւորուած են։

=== Մոսկուա ===
[[Մոսկուա]]յի եւ համայն Ռուսիոյ պատրիարք Քիրիլը, իր յայտարարութեամբ (11 Հոկտեմբեր 2020)՝ Արցախ-Ազրպէյճանական շփման գիծին հրադադարի պահպանման անհրաժեշտութիւնը կարեւոր կը տեսնէ:

&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=c9of4IL2gvc Արցախի Հանրապետութեան նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանի խօսքը Արցախի Ազգային ժողովի արտակարգ նիստի ընթացքին]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30861129.html Ազատութիւն - «Արցախի ՊՆ. Մարտերը շարունակւում են, հակառակորդը մեծաթիւ կորուստներ ունի», Սեպտեմբեր 27, 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://greekcitytimes.com/2020/09/27/clashes-in-artsakh-as-armenian-forces-repel-azerbaijani-attack-loss-of-lives-and-tanks/ citytimes - «Ընդհարումներ Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ․․․»{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://massispost.com/2020/09/live-updates-artsakh-war-2020/ Արցախի 2020 պատերազմը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-54314341 massispost - «Հայաստան եւ Ազրպէյճան․ պատերազմ Արցախի համար»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/9/28/dozens-dead-as-world-leaders-call-for-halt-to-karabakh-flare-up aljazeera - Լեռնային  Ղարաբաղի մէջ կռիւները կը շարունակուին, միաժամանակ խաղաղութեան ձայները կը բարձրանան, 28 Սեպտեմբեր, 2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.france24.com/en/20200927-tensions-flare-between-azerbaijan-armenia-in-disputed-nagorno-karabakh-region france24 - Հայաստան եւ Ազրպէյճանի միջեւ ընդհարումներ Արցախի համար, 27 Սեպտեմբեր 2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tanea.gr/2020/09/28/world/nagkorno-karampax-synexizontai-oi-sygkrouseis-toulaxiston-39-nekroi/ Τα Νέα -  Լեռնային Ղարաբաղ․ Կռիւները կը շարունակուին․ հայկական կողմը ունի 39 զոհ, 28 Սեպտեմբեր 2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnn.gr/kosmos/story/236157/meriki-epistrateysi-sto-azermpaitzan-mainontai-oi-sygkroyseis-sto-nagkorno-karampax cnn.gr - Մասամբ զօրահաւաք Ազրպէյճան 28 Սեպտեմբեր 2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://slpress.gr/snews/armenia-quot-toyrkika-f-16-elikoptera-kai-misthoforoi-apo-diafores-chores-quot/ slpress - «Հայաստան՝ Թրքական F-16 եւ վարձկան զինուորներ Ազրպէյճանին կողմէ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.onalert.gr/kosmos/armenia-azermpaitzan-oloi-plin-toyrkias-zitoyn-katapaysi-pyros-nees-fonikes-maches/396692/ onalert- Բոլորն ալ զինադադարի կոչ կ'ուղղեն, բացի թուրքիայէն․ 28 Սեպտեմբեր, 2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aniarc.am/2019/05/10/may-1994-cease-fire-book-western-armenian/ Հայկական Ուսումնասիրութիւններու Անի կեդրոն - Հայտար Ալիեւ. «Մայիսեան հրադադարը շատ կարեւոր քայլ էր, եւ դրան մենք գնացինք գիտակցելով»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16564 Ազատ Օր․ Պատերազմ Արցախի վրայ, 27] [https://www.onalert.gr/kosmos/armenia-azermpaitzan-oloi-plin-toyrkias-zitoyn-katapaysi-pyros-nees-fonikes-maches/396692/ Սեպտեմբեր] 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.syriahr.com/en/185821/ Թուրքերը Ազրպէյճան կ'ուղարկեն վարձկան զինուորներ, 27][https://www.onalert.gr/kosmos/armenia-azermpaitzan-oloi-plin-toyrkias-zitoyn-katapaysi-pyros-nees-fonikes-maches/396692/ Սեպտեմբեր] 2020{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lepoint.fr/monde/combats-au-karabakh-la-turquie-au-soutien-de-l-azerbaidjan-contre-l-armenie-27-09-2020-2393825_24.php Le Point - Թուրքիա Ազրպէյճանին կողքին է ի դէմ Հայաստանի, 27 Սեպտեմբեր, 2020{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rdereel.free.fr/volGQ2.html Պատերազմ ընելու իրաւունքը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16580 Ազատ Օր -  Հայ դատի յանձնախումբը դժգոհութիւն կը յայտնէ Յունաստանի կողմէ տարածուած յայտարարութեան համար, 28-Սեպտեմբեր, 2020]&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;[https://efxinospontos.gr/eidiseis/6678-dysareskeia-armenion-gia-tin-oudeteri-anakoinosi-tou-ypourgeiou-eksoterikon-tis-elladas efxinospontos Հայերուն դժգոհութիւնը Յունաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան չէզոք յայտարարութեան համար, 28 Սեպտեմբեր, 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16583 Ազատ Օր - Կիպրոս կը դատապարտէ Ազրպէյճանի յարձակողականութիւնը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16585 Ազատ Օր - Յունաստանի խորհրդարանը կը քննէ Ազրէյպճանի հետ գործակցութեան ծրագիրներու սառեցումը, 28-9-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16628 Ազատ Օր - Բողոքի հաւաքներ՝ Աթէնքի, Ալեքսանտրուպոլսոյ եւ Գալամաթայի մէջ 1 Հոկտեմբեր, 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.skai.gr/news/world/o-makron-prosfeygei-se-tramp-kai-poutin-kata-erntogan-gia-nagkorno-karampax skai.news Մաքրոն Փութինի եւ թրամփի աջակցութիւնը կ'ուզէ Էրտողանին դէմ Արցախի հարցով, 30 Սեպտեմբեր, 2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377590/%D5%93%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6-%D4%B5%D6%82-%D5%8A%D5%A1%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D4%BF%D5%A8-%D5%84%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%A7-%D4%BB%D6%80/ Ասպարէզ - Փայլան Անգարան Եւ Պաքուն Կը Մեղադրէ Իրականութիւնը Խեղաթիւրելու Յանցանքով 29 Սեպտեմբեր, 2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377554/%D5%8B%D5%A1%D6%82%D5%A1%D5%AD%D6%84%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%93%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AE-%D4%B5%D5%B6-%D5%8E%D6%80%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6-%D4%B9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84/ Ասպարէզ - Ջաւախքահայերը Փակած Են Վրաստան-Թուրքիա Ճանապարհը՝ Արգիլելով Ազրպէյճան Մեկնող Բեռնատարերուն Տեղաշարժը 29 Սեպտեմբեր, 2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://168.am/2020/09/29/1375667.html 168.am - Հայոց բանակին ու Արցախի հզօրացման մասնակցութիւնը իւրաքանչիւր հայու սրբազան պարտաւորութիւնն է. Արամ Ա․ կաթողիկոս, 29 Սեպտեմբեր,2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/484537 Ազդակ - Պարգեւ Արք. Մարտիրոսեան. «Սիրելի' Զաւակներ Իմ, Եղէք Ամուր, Զօրեղ, Ձեր Ոգին Ամրացրէք Եւ Հզօրացրէք Անկոտրում Ուժով Եւ Միասնակամութեամբ», 28 Սեպտեմբեր 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.1lurer.am/hy/2020/09/27/%D4%BF%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D5%B2%D5%AB%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D4%B3%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%A3%D5%AB%D5%B6-%D4%B2-%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%A4%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A8-%D4%BB%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%9D-%D5%BE%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BC%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%AB%D6%84/319378 Լուրեր -Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն ընդհատել է այցը Իտալիա՝ վերադառնում է Հայրենիք, 27 Սեպտեմբեր, 2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/world/article/1050369/traumatistikan-dimosiografoi-tis-le-monde-apo-pura-ton-azeron-stin-armenia/ protothema - Հայաստան՝ «Le Monde»ի լրագրողներ կը վիրաւորուին ազերիներուն կրակոցներէն 30 Սեպտեմբեր, 2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/world/article/1050170/nagorno-karabah-apofasismeni-i-mosha-na-valei-freno-sta-shedia-tou-erdogan/ protothema - Մոսկուան վճռած է վերջ դնել էրտողանի ծրագիրներուն, 1 Հոկտեմբեր, 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsnowgr.com/article/1361955/nagkorno-karampax-apofasismeni-i-mosxa-na-valei-freno-sta-sxedia-tou-erntogan.html newsnow - Մոսկուան վճռական է, 1 Հոկտեմբեր 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lepoint.fr/monde/armeniens-et-azerbaidjanais-poursuivent-les-combats-malgre-les-appels-internationaux-30-09-2020-2394388_24.php lepoint. Հայաստան եւ Ազրպէյճան կը շարունակեն կռիւները, հակառակ միջազգային կոչերուն զինադադարի համար, 1 Հոկտեմբեր, 2020{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lepoint.fr/monde/karabakh-bakou-et-erevan-affirment-s-infliger-de-lourdes-pertes-29-09-2020-2394178_24.php lepoint ՄԱԿ կոչ կ'ուղղէ երկու կողմերուն դադրեցնելու հակամարտութիւնները, 30-9-2020{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.naftemporiki.gr/story/1641691/nagkorno-karampax-poutin-kai-makron-katigoroun-tin-tourkia-gia-apostoli-misthoforon |title=naftemporiki - Փութին եւ Մաքրոն Թուրքիան կը դատապարտեն վարձկան զինուորներու Ազրպէյճան փոխադրելու համար, 1 Հոկտեմբեր, 2020 |accessdate=2020-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201003135001/https://www.naftemporiki.gr/story/1641691/nagkorno-karampax-poutin-kai-makron-katigoroun-tin-tourkia-gia-apostoli-misthoforon |archivedate=2020-10-03 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.megatv.com/megagegonota/article.asp?catid=27372&amp;subid=2&amp;pubid=38630716 megatv - Անողոք ռմբակոծումներ Արցախին վրայ, 1-10-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;[https://armenpress.am/eng/news/1029747/ armenpress - Պաքուն կը թմրեցնէ իր իսկ բանակը․ Ազերի զինուորներուն դիակներուն գրպաններուն մէջ յայտնաբերուած են ներարկիչներ, 1-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.megatv.com/megagegonota/article.asp?catid=27372&amp;subid=2&amp;pubid=38630719 megatv -  Թուրքիա․ Նոյն մեղաւորը՝ Ցեղասպանութենէն մինչեւ այսօր{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/2/armenia-says-ready-to-work-with-mediators-for-karabakh-ceasefire aljazeera - Հայաստան կ'ըսէ թէ պատրաստ է Արցախի վերաբերեալ սեղանին շուրջ նստիլ Ֆրանսայի, Ա․Մ․Ն․ եւ Ռուսիոյ համանախագահներուն հետ, 2-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.megatv.com/megagegonota/article.asp?catid=27372&amp;subid=2&amp;pubid=38630985 megatv - Վեցերորդ օրը ըլլալով Կը շարունակուին ընդհարումները Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ, 2-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2020/oct/01/two-french-reporters-injured-amid-armenia-azerbaijan-conflict the guardian - Ռուսիան կ'ըսէ թէ Թուրքիան պէտք է վերջ դնէ Ղարաբաղի ընդհարումներուն, 1-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/europe/2020/10/03/war-returns-to-nagorno-karabakh economist - Պատերազմը Արցախ կը վերադառնայ, 3-10-2020 գրուած՝ (2-10-2020)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.himnadram.org/hy/ Հիմնադրամ - Մենք ենք, մեր սահմանները. բոլորս Արցախի համար]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.laprovence.com/actu/en-direct/6131319/violents-combats-au-karabakh-ou-macron-denonce-lenvoi-de-djihadistes.html#xtor=Nonli laprovence - Բուռն կռիւներ․ Մաքրոն կը դատապարտէ «Ճիհատիսներու» մասնակցութիւնը․․․ 2-10-2020{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201002/24728630/stepanakertum-shat-zoher-kan.html?fbclid=IwAR1WLTQ5w_B1s9qW1uwTuTrFsTVvXjSmtejI3jRmmoDumf6eOFYp9pipiCw armeniasputnik.am - Ստեփանակերտում տեղի ունեցած պայթիւնների հետեւանքով կան տուժածներ. Արտակ Բեգլարյան] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://168.am/2020/10/03/1379389.html 168.am - Ադրբեջանցիների 243 չյայտարարւած զոհերի ցուցակը՝ անուններով, 3-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1030107.html armenpress.am - Համախմբուել եւ զորակից դառնալ Արցախին եւ մեր բանակին. Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեանի կոչը, 3-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201003/24743054/51nor-zoh-pb-n-marterum-ynkacneri-anunnerne-hraparakel.html?fbclid=IwAR1KWkaAy65qpRNTx-cYcnb1czUIImYUYcikIjDsup2yQaMzWHyT-CYSC1o armeniasputnik.am - 51 նոր զոհ. ՊԲ-ն մարտերում ընկածների անուններն է հրապարակել] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gagrule.net/the-president-of-artsakh-leaves-for-the-front-line-with-special-units/?fbclid=IwAR2qm550RZpx-1MfxU3E56Oopsuui2dh57OTXhmrzJ8CZ1GOBJSfENJ9zks gagrule.net - Արցախի Հարապետութեան նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան դէպի ճակատ կը մեկնի, 3-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2020/oct/02/syrian-recruit-describes-role-of-foreign-fighters-in-nagorno-karabakh theguardian - Օտար վարձկաններուն դերը արցախեան պատերազմին մէջ {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.armradio.am/2020/10/04/%ce%bf%ce%b9-%ce%b1%cf%81%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%b9%ce%bf%ce%b9-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%ac%ce%bd%cf%84%ce%b6%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%82-%ce%ba%ce%bb%ce%b5%ce%af%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%bd/# el.armradio - Լոս Անճելըսի հայերը քաղաքին ճամբաները կը փակեն, 4-10-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.armradio.am/2020/10/04/%ce%b2%ce%bf%ce%bc%ce%b2%ce%b1%cf%81%ce%b4%ce%af%ce%b6%ce%b5%cf%84%ce%b1%ce%b9-%cf%83%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%ae-%cf%85%cf%80%ce%ac%cf%81%cf%87%ce%bf%cf%85%ce%bd-%ce%b8%cf%8d%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1/ el.armradio - Շուշին կը ռմբակողծուի, 4-10-2020, 19։01', {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16585 Ազատ Օր - Յունաստանի խորհրդարանը կը քննէ Ատրպէյճանի հետ գործակցութեան ծրագիրներու սառեցումը 28-9-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hayemnews.com/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%B6/ |title=hayemnews - Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացին, Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացին Տէր Զօրի ճամբորդը չէ. Վարչապետ․ 3-10-2020 |accessdate=2020-10-06 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115100050/https://hayemnews.com/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d6%84%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%81%d5%ab%d5%b6/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=bhN90oY2kyo&amp;ab_channel=5TVChannel Հայլուր - 6 Հոկտեմբեր 18։30,]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/news/nagorno-karabakh-uk-and-canada-joint-statement-in-response-to-continued-military-clashes gov.uk - Քանատայի եւ Միացեալ Թագաւորութեան (Անգլիա) կոչը՝ հակամարտութիւններու դադրեցման համար, 6-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://infocom.am/Article/37203 infocom.am - Լայնածաւալ ռազմական գործողութիւններ՝ արցախա-ադրբեջանական սահմանին․ թարմացուող, 6-10-2020, 19:39] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411115907/https://www.infocom.am/Article/37203 |date=2021-04-11 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.capital.gr/diethni/3485903/armenia-eureias-klimakas-epithesi-apo-to-azermpaitzan-sto-notio-tmima-tou-nagkorno-karampax capital.gr - Ատրպէյճանի լայնածաւալ ռազմական յարձակում Արցախի հարաւային շրջաններուն, 06-Οκτ-2020 16:53]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.armeniasputnik.am/society/20201006/24784397/nikola-aznavury-bac-namak-e-hxel-emanuel-makronin.html m.armeniasputnik.am - Աշխարհահռչակ երգչի որդին Մակքրոնին խնդրել է գործուն քայլերի դիմել հանուն մեր ժողովրդի փրկութեան, (Թարմացուած է ժամը 11:42 06.10.2020)]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.himnadram.org/en/ Հիմնադրամ - Մենք ենք, մեր սահմանները. բոլորս Արցախի համար{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16676 Ազատ Օր - Յունաց եկեղեցւոյ պետին զօրակցական նամակը Գարեգին Բ. Կաթողիկոսին, 4-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2020/10/05/europe/russia-armenia-azerbaijan-conflict-analysis-intl/index.html CNN - Ռուսիան միակ երկիրն է արդեօք որ կրնայ Արցախ-Ատրպէյճան հակամարտութիւնը կեցնել․․․ 5-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2020/10/05/europe/nagorno-karabakh-ceasefire-call-intl/index.html CNN - ԱՄՆ, Ֆրանսա եւ Ռուսիա զինադադարի կոչ կ'ընեն Ատրպէյճանին եւ Արցախին, 5-10-2020․ 22։28 GMT {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/07/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%a1%d5%b6-%d6%81%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a7-%d6%87%d5%bd-%d5%b4%d5%a5%d5%af-%d6%81%d5%a5%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%b8/ CNN - Հարցազրոյց․ Հ․Հ․ նախագահը՝ Արմէն Սարգսեան, Արցախի հարցով «Թուրքիան ցանկանում է եւս մէկ ցեղասպանութիւն իրականացնել․․․» 7 Հոկտեմբեր, 2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.armradio.am/2020/10/05/aurora-commits-2-million-for-immediate-needs-in-armenia-and-artsakh/?fbclid=IwAR2khtg_dV0NpfXx3OPWuxRhK8oGazCevhkaN1mq7R652TDZ8Pc8-E4b49Q# en.armradio- Aurora մարդասիրական հիմնարկը Արցախին եւ Հայաստանին 2 միլիոն տոլլարի մարդասիրական օգնութիւնը կը տրամադրէ հոկտ․ 5, 2020, 15:10 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dailymail.co.uk/news/article-8808567/Azerbaijani-forces-using-banned-cluster-bombs-Armenia-enemies.html dailymail.co.uk - Ատրպէյճանն արգելուած կլաստերային ռումբեր կը կիրառէ հայերու դէմ, 10:36, 6 Հոկտեմբեր, 2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1030520.html armenpress - Կրակի տակ են Արցախի ենթակառոյցները, 6-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mediamax.am/am/news/politics/39940/?fbclid=IwAR2cJ6oRRNgyFFXHFyiiYzYzGATnHhhDqA2mC50YW2Jru4TEMHRt-ZZ1Pko mediamax -  Ռուսիոյ Արտաքին հետախուզութեան ծառայութեան (ԱՀԾ) տնօրէն Սերկէյ Նառիշքի՝ «ահաբեկչական կազմակերպութիւններուն գրոհայինները կը մեկնին Արցախի հակամարտութեան գօտի]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1030545.html armenpress - ANCA-ն ԱՄՆ-ում Իսրայելի դեսպանին կոչ է արել, որ նրա երկիրը դադարեցնի զէնքի վաճառքը] Ատրպէճանին{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/society/20201006/24787310/akhalqaaqum-5-6-hazar-hay-boxoqi-akcia-en-irakanacnum-i-ajakcutyun-arcakhi.html armeniasputnik.am - Ախալքալաքում 5-6 հազար հայ ցոյց են իրականացնում` ի աջակցութիւն Արցախի, 6-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16711 Ազատ Օր - Յունաստան ետ կը կանչէ Ատրպէյճանի մէջ իր դեսպանը, 7-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://artsakhpress.am/arm/news/133547/?__cf_chl_captcha_tk__=8f7bf4d902ae5efc1952aca64ea8c749a386971c-1602083407-0-AYifa42eP01VHcPh2n9ka_9OZqJeXlbQdKA_q3675wcgp-3bEvEb5qO8bVW-8a3Nzyq_3KuyPimbusnaZlYfWKNr3KkUvb4_cJXVRD9-6oyurYVtoysJf3-RBfHcNGRejK8T3NjhnB_rcH9S7IRvOMXTd5qb_M84DV3WhPcLg3wUmqTn_pC264ZZU_w-DZUSPqcH6IgA90zeyTBiPIjChQGM2aMTJYEc8pw27qHUHeN3d20X8HtJRGwztS54KI3k6crK9qKm7NkOesPRyE87fLARpdUyl3RMR1eUfo1K1cnF1cuRQCceIx0o12fzLvEj1UVUbe06r3ZgVeUIGMMXGCaGnyVCThBFS67LnkFgCxcfG3xYbEKeY20Cy8im_pLj7nWv-76BAXjFsUv9o-S74pjEMWT0qzQzLIL2LCHfyVt87kIKK9_MnT20DXL2-6_l0FRRKZqesezXwm_M4ipxq9fnlnKeNYZPvUgJTNxqHDFJmERfgqmC6d3JhsixAPa7SZc0dvBi__7TXjP1F6Agou_dGuyxPn2I-3nyLOeVetzfKEQiiwn-X_E44Tn4rGmh7Q artsakhpress - Վաշինգտոնի հայերը բողոքի ցոյց են անցկացրել Թուրքիայի դեսպանատան դիմաց, 3-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018022205/https://artsakhpress.am/arm/news/133547/?__cf_chl_captcha_tk__=8f7bf4d902ae5efc1952aca64ea8c749a386971c-1602083407-0-AYifa42eP01VHcPh2n9ka_9OZqJeXlbQdKA_q3675wcgp-3bEvEb5qO8bVW-8a3Nzyq_3KuyPimbusnaZlYfWKNr3KkUvb4_cJXVRD9-6oyurYVtoysJf3-RBfHcNGRejK8T3NjhnB_rcH9S7IRvOMXTd5qb_M84DV3WhPcLg3wUmqTn_pC264ZZU_w-DZUSPqcH6IgA90zeyTBiPIjChQGM2aMTJYEc8pw27qHUHeN3d20X8HtJRGwztS54KI3k6crK9qKm7NkOesPRyE87fLARpdUyl3RMR1eUfo1K1cnF1cuRQCceIx0o12fzLvEj1UVUbe06r3ZgVeUIGMMXGCaGnyVCThBFS67LnkFgCxcfG3xYbEKeY20Cy8im_pLj7nWv-76BAXjFsUv9o-S74pjEMWT0qzQzLIL2LCHfyVt87kIKK9_MnT20DXL2-6_l0FRRKZqesezXwm_M4ipxq9fnlnKeNYZPvUgJTNxqHDFJmERfgqmC6d3JhsixAPa7SZc0dvBi__7TXjP1F6Agou_dGuyxPn2I-3nyLOeVetzfKEQiiwn-X_E44Tn4rGmh7Q |date=2023-10-18 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/03/44625 |title=hairenikweekly- ՇՈՒՐՋ ՀԻՆԳ ՀԱՐԻՒՐ ՀԱՅՈՐԴԻՆԵՐՈՒ ՑՈՅՑԸ՝ ՊՈՍԹԸՆԻ ՄԷՋ, 3-10-2020 |accessdate=2020-10-07 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118084541/https://hairenikweekly.com/2020/10/03/44625 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/02/44612 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - ԶՕՐԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՑՈՅՑ` ՆԻՒ ԵՈՐՔԻ ՄԷՋ, 2-10-2020 |accessdate=2020-10-07 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028181814/https://hairenikweekly.com/2020/10/02/44612 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/ Ազատ Օր - Երեքշաբթի 6 Հոկտեմբեր, էջ 2 - Բողոքի ցոյցեր Մարսիլիոյ, Ալֆորվիլի եւ Զուիցերիոյ մայրաքացաքին մէջ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?cat=157 Ազատ Օր․ Գաղութային Արխիւ -  Բողոքի հաւաքներ Յունաստանի զանազան հայահոծ քաղաքներուն մէջ եւ Աթէնքի տարածքաշրջանի քաղաքապետական խուրհուրդներուն կողմէ Արցախի ի նպաստ բանաձեւերու որդեգրում]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16583 Ազատ Օր - Կիպրոս կը դատապարտէ Ատրպէյ­ճա­նի յարձակողականութիւնը, 28-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/06/44664 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - Բողոքի Հաւաքներ՝ Զանազան Գաղութներէն Ներս, 6-10-2020 |accessdate=2020-10-07 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118093033/https://hairenikweekly.com/2020/10/06/44664 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377493/%D5%A5%D6%82%D6%80%D5%B8%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%AB-48-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%A5/?__cf_chl_jschl_tk__=5bd71e83f88956722828fbf37cfcdae1cbe6ef0a-1602133818-0-AS9gv-13gIZBbtA8gcOik9L0DBrSSq_cbLowqINC-OYw5yEmIWNECI2WDyxFWiPzKNn9S-0dqXug7qGudejRCgezpGrQV6qw2ZMMoYG1sjaOmIpTT5g6jzeLEHmzlrEatDjAGnU7aNvDadQRcHtI8rNjQ6PDwQax9E6vtO35KHrLofRcHgEd43PpohDZzQyIINCNTGv_d2i-8ehlhBbhgx4giDH-4l3UEL7tSzG6HoIa4rw2AEd-YXfKARuUxNUBL6xZJvmfIU1Sl0jZp3VeiX1bAQu3B6vT-MoFsp4D7mIG7lslYXGTSNaOlMDkO7xHR_5qbOPFalQPWfQyJ87xfK3oJ-MDYVOfHNlFR2WWNA_b5jsI0hI6d4qzqg2dph4bpSz-fC6OQVMIYr_Wp86cNHmkYuPQ3P4iheSzUQMVz6_UYwzHW9_VYfhRu14E978AmdHbQOIPa6qakPnZ8rkriBzG0kYSocgSiBcDxP0skRoTPZBvpV64NCxYKoM8bVQvXTRDEaQFhi8YrBp9Au3J4Oa33j4bY7-FyGBt16hU_K25 Ասպարէզ - Եւրոպական Խորհրդարանի 48 Պատգամաւորներ Խստօրէն Կը Պահանջեն Պաքուէն, Որ Անմիջապէս Դադարեցնէ Բռնարարքները․ 6-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377700/%d5%a5%d6%82%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a3%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80/ |title=Ասպարէզ - Եւրոպական Խորհրդարանի Պատգամաւորներուն Ճնշող Մեծամասնութիւնը Դատապարտեց Թուրքիան Եւ Ատրպէյճանը |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009121612/http://asbarez.com/arm/377700/%D5%A5%D6%82%D6%80%D5%B8%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377478/%d5%b4%d5%b8%d5%b6%d5%a9%d6%80%d5%a7%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a2%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%b8%d5%be-%d5%a4/?__cf_chl_jschl_tk__=ef64000c3d53e75dc1a417f0becf1eaad735f641-1602135742-0-ASfdqNwQf2VjgFvVvg4ZAbqExE3nPkI2a8AWjZn4IKu9XvMlLV9U2mZc38M_XWuMWhHGYtDyRjSh7Mp-tjFOhxhHNQTUMEqcG_t5pUb17FlZvQSMGOrTckvTV09RGjSmth2sb_nwGZfggcMOPfpDD4rrcY_EuBsxP1rKruYunPUR_uExRlQ7u96l-Un4i9hc4eQgDtvxwxWNYWfB0SbnW8CuEXMCGuY01DOwnLnbjenf1Cg8xVWrrSmhs0F1ICGe5s_FuI2sGyXQ7tnhjAFZXZGQLmQ7tJEKfvh3i_R5g92BdVxGhO_vdPM_pkB7CnBbvSQoVLghSimGyJ2Tq7JR0JVyd2bdsati-IdoG-qieH6VYC9E6CqaAanwRPOufvZ6AG3AjV_2AiV1aHn7f6HjcXWTVS7KWWuORLJEIW3gXamomHofhRq87oFhJKiwFDbENaaxJvXtnzTIqc9PlzwPcu89WBSGnP2FuSDAIAEJWavObldhJrje-jN5xrpQxBEzB6xzqKC8SxlvsLPUr_MbmvRVJFZOquTLoZsPu91oafrd Ասպարէզ - Մոնթրէալահայութիւնը Բողոքի Ցոյցով Դատապարտեց Թուրք-ատրպէյճանական Ռազմական Յարձակումերը  5-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377472/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Լիբանանեան Համալսարաններու Հայկական Ակումբներու Միացեալ Հաղորդագրութիւնը․ 5-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019143510/http://asbarez.com/arm/377472/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377458/%d5%bd%d5%ab%d5%a7%d5%a9%d5%a8%d5%ac%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a5%d6%81-%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/ Ասպարէզ - Սիէթըլի Հայ Համայնքը Դիմեց Իշխանութիւններին՝ Դատապարտելու Թուրքիայի Եւ Ադրբեջանի Գործողութիւնները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016215903/http://asbarez.com/arm/377458/%D5%BD%D5%AB%D5%A7%D5%A9%D5%A8%D5%AC%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B5%D5%B6%D6%84%D5%A8-%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D6%81-%D5%AB%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB/ |date=2020-10-16 }} {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377619/%d6%84%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%86%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%ab%d5%a1%d5%b5%d5%a7%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%ac-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d6%85%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5/ |title=Ասպարէզ - Քալիֆորնիայէն Ընտրեալ Պաշտօանատարներ Դատապարտեցին Պաքուի Եւ Անգարայի Ոճիրները, 5-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012152516/http://asbarez.com/arm/377619/%D6%84%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%86%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%A7%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%BA%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D6%85%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377496/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d5%af%d5%a5%d5%a4%d6%80%d5%b8/ |title=Ասպարէզ - Արցախի Զօրակցութեան Ցոյց՝ ՄԱԿի Կեդրոնին Առջեւ, 5-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016065004/http://asbarez.com/arm/377496/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d5%af%d5%a5%d5%a4%d6%80%d5%b8/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377669/15-%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%af%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1/ |title=Ասպարէզ - 15 Միջազգային Լրագրողներ Պիտի Մեկնին Հայաստան՝ Լուսաբանելու Արցախի Եւ Հայաստանի Մէջ Պատերազմական Գործողութիւնները, 8-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015015331/http://asbarez.com/arm/377669/15-%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%af%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panorama.am/am/news/2020/10/05/%D5%89%D5%AB%D5%AC%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D6%84-%D4%B1%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%AD/2374691?__cf_chl_jschl_tk__=d1164a45972a3fbc2b69f084d8273f31019d1993-1602139120-0-AZnA04M-ReqXDBAJveNzRBbXgAD5DEw30c1DCHjIGcR_fjZ-XEbEAU-J1nfA7_w7NiaJjUMz-10J2_2JaBts1A0zCIFoW4AoBDEKsW_ajPZkMOpUgIW6CX-nH-RWihzaycchE244rVfvLGpM6c0oXJViLrVpJMVTKAI-RVad6BQdUxe65TQwEo0k7HZQSqrEwKtccPu6klVPNv74l0esz-kPemHU3Dkax-rle_U_uZfx7XhLeadJBYQtl7FXwV5eI9q4JQMA4EEtbTkKAtsm_XH9OaQLSe7sVnrmR_LILwqQ3RBAbVUo9bRIsdvPtLofhNsiteVe80gcP22h5WsRMCnhdPorkPu9Q4SxhC1ybw86Y6k1cpeAjoFvkfv31knh1brILfXcBdEqcYGpUgw9vg-5kQraB7hSCJ3rgpvilm0nqlLXYPsNQdye2RKfmm5gfw panorama - Չիլիի խորհրդարանի պատգամաւորների պալատն առաջինը արձագանքեց Արցախում տեղի ունեցող իրադարձութիւններին. Մելքումյան, 5-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b5%d6%81%d5%a8%d5%9d-%d5%b4%d5%b8%d5%b6%d5%bf%d5%a5%d5%be%d5%ab%d5%a4%d5%a5/hy.armradio - Հայկական համայնքի ցույցը՝ Մոնտեվիդեոյում, 8-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/07/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d5%b6-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab/ hy.armradio- Աշխարհում հայերը խախտում են աշխարհի «լռութիւնը», 7-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%a3%d5%ab%d5%b7%d5%a5%d6%80%d5%be%d5%a1-%d5%a8%d5%b6%d5%a9%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5/ hy.armradio - Գիշերւայ ընթացքում թշնամին շարունակել է հրթիռակոծել] Ստեփանակերտը{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%b0%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d6%87-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6/ hy.armradio - Հիւսիսային եւ հարաւային ուղղութիւններում վերսկսուել են մարտական գործողութիւնները. ԱՀ ՊԲ 8-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a8%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%a9%d5%bd-%d5%b6-harop-%d5%a7-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b7%d6%80%d5%bb/ hy.armradio- Վրաստանում ընկած ԱԹՍ-ն «Harop» է. Տարածաշրջանում ունի միայն Ադրբեջանը. Geo-army.ge 8-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=fPZG4tSvWbo youtube - Euronews - Փաշինեանի եւ Ալիեւին տուած հարցազրոյցները, 7-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d6%84-%d5%a7-%d5%be%d5%b3%d5%bc%d5%a1%d5%af/ hy.armradio -Euronewsին Փաշինեանի տուած հարցազրոյցը, 8-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/eng/news/606753.html news.am Ժyնeuի քաղաքային խորհուրդը Արցախի ինքնորոշման իրաւունքը ճանաչող, Ադրբեջանի դէմ սանկցիաներ սահմանող բանաձեւ է ընդունել, 8-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/arm/news/606933.html Facebook-ը ջնջել է Ադրբեջանի հետ կապուած 589 հաշիւ, 7906 էջ եւ Instagram-ի 447 հաշիւ, 9-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377725/%D5%B0%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%BA%D5%A1%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%AB-%D5%A5%D6%82-%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1/?__cf_chl_jschl_tk__=dc13ff8485971faf4b4b651e5441c9ff442404c8-1602222940-0-AcfZE_3KIobyU-y9zYnPUSsbFFYWElp4em-VDQRXUMW3WnWQ2mc9CxNehQIi5TcOA5IWo_e7CnHDs_9_2gB5h_j01IKyCzvDBJU_1gOia5cGv4uXx8V2h9bnjrSCc6THIjOOfMVbg-LROys0QU0hCfLGn6SsFOsMWnoJ-l87XZJZtJSmgrhZpQ9T88FHxwiy3dvIlPFQ9LPPaOqbdHZelz5KDyi0vLBc9cU76h8MRBq4WT5zMdP14eipyR3Gdq88Es62Yy5iEXlJvuUtbheAPUkxmdQuafY-VqAD_1QsSjHA9d_W8983HrM2qMi6of9Tt8yFNTc0_ejHraL3mzepmiZEPSX5YgyVc2NBCqnIsgUePjV21d00qb0hkMvOiBndtPvurPadONNMMJgXSlD5IREDUJteQmupTjoMV7C0zWPbKkj6UJrrKw0PfsK2JWSliq-ZsD7JmASnVhVm9yWa4UMtyq-b6EipZrae_bK_CR4F6n5TWWu5EPviP9Y65-AhYSr8KsmwnfOi0HSCs8Ig6G9ATxCM29CPeeMiAMKs1R16 Ասպարէզ - Հոլանտայի Խորհրդարանը Պաքուի Եւ Անգարայի Դէմ Քայլերու Ձեռնարկելու Կոչով Դիմեց Կառավարութեան, 7-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/eng/news/1030492.html armenpress.am - Ատրպէյճանի թալիշ ակտիւիստները կոչ են անում իրենց հայրենակիցներին չմասնակցել հայերի դէմ բախումներին, 6-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/eng/news/606936.html news.am - USCIRF-ը մտահոգուած է Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցուոյ վրայ] յարձակմամբ{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/9/moscow-hosts-talks-to-resolve-nagorno-karabakh-crisis-live-news aljazeera - Հայաստան եւ Ատրպէյճանի Մոսկուա կը հանդիպին բանակցութիւններու համար,  Aleksandra Stojanovich-Godfroid 9-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kathimerini.gr/world/561110161/rosia-synantisi-ton-ypex-armenias-kai-azermpaitzan-sti-moscha/ kathimerini օրաթերթ - Ռուսիա․ հանդիպում Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://horizonweekly.ca/en/%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D6%84%D5%A7%D5%BA%D5%A7%D5%A3-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%AF/ Հորիզոն շաբաթաթերթ - Գանատայի Քէպէգ Նահանգի Խորհրդարանը կը դատապարտէ Ատրպէյճանի բռնարարքները եւ իր ամբողջական զօրակցութիւնը կը յայտնէ հայ ժողովուրդին, 7-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.24news.am/index.php/news/126510?__cf_chl_captcha_tk__=2201e07c8cc2add29a50e7236a61807c72f88447-1602262138-0-AXKVFCIuWIvwE61kz9Egirs89uyK7qrglu_3KJJG4K1x-OjmgqX49iNhYO8H62XWZ8PZke2uiZmDoqq4TZDaZ4zf2AY0kIZMlCxTBDi7_q8MFHPEsnxuuRTnc-lK7260ZlMCHkOoTN0YoNq4WJ8AugHJQ3GEOd6XNTb45BqL93b_yDw1K8dsWvlvAnreLq4iyBMF05cxHFjjZjaelGs7AUGqIfatNrUd0rIhNCkDX8DVE5TEITb8ziikmiE8sP4l8RFEGn5NZ4lxJxr73xTIqiwhcnIrzhTAykNxbegZBWgccacuqh5UeZmuMM0O5c7zf9zLIDNHl6P-Cv0pBxmgzi9cauWrzmntAAQWe14br-S3QhmpsX0V8iX7onoreTLLeGEjiR0H_RPbw5_FgirEt4l_WC_A20ffwmPJeJNUBp52UWXzeR3OUiPzxBjm35N-7cy53cIjNhZdBmn3gZHqEcOGG86UiAN11mqlfjiDEmvBRa4fNA_2rsnkXAgGM5PpjtVqsZ1FV1YmEffI8_RHiaO-cSJodlMc18nvE-6vYWJm265j2KTy5H5I8wvSiCiwwA 24news.am -Ֆրեզնոյում հայերը բողոքի ցոյց են անցկացրել՝ ընդդէմ Ադրբեջանի, 5-10-2020,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018023707/https://www.24news.am/index.php/news/126510?__cf_chl_captcha_tk__=2201e07c8cc2add29a50e7236a61807c72f88447-1602262138-0-AXKVFCIuWIvwE61kz9Egirs89uyK7qrglu_3KJJG4K1x-OjmgqX49iNhYO8H62XWZ8PZke2uiZmDoqq4TZDaZ4zf2AY0kIZMlCxTBDi7_q8MFHPEsnxuuRTnc-lK7260ZlMCHkOoTN0YoNq4WJ8AugHJQ3GEOd6XNTb45BqL93b_yDw1K8dsWvlvAnreLq4iyBMF05cxHFjjZjaelGs7AUGqIfatNrUd0rIhNCkDX8DVE5TEITb8ziikmiE8sP4l8RFEGn5NZ4lxJxr73xTIqiwhcnIrzhTAykNxbegZBWgccacuqh5UeZmuMM0O5c7zf9zLIDNHl6P-Cv0pBxmgzi9cauWrzmntAAQWe14br-S3QhmpsX0V8iX7onoreTLLeGEjiR0H_RPbw5_FgirEt4l_WC_A20ffwmPJeJNUBp52UWXzeR3OUiPzxBjm35N-7cy53cIjNhZdBmn3gZHqEcOGG86UiAN11mqlfjiDEmvBRa4fNA_2rsnkXAgGM5PpjtVqsZ1FV1YmEffI8_RHiaO-cSJodlMc18nvE-6vYWJm265j2KTy5H5I8wvSiCiwwA |date=2023-10-18 }} {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377610/%D5%B6%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B0%D5%A1%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%AB%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A8-%D5%AF%D5%B8%D5%B9-%D5%A8%D6%80%D5%A1%D6%82%D5%9D-%D5%A4%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%B6%D5%A5/?__cf_chl_jschl_tk__=90e3b1a6b2246f3bcc578d741c3820b6d4c52580-1602262766-0-Ae1kfThaoHv2HmVSJgRNCEIC_ZkFv8vcWwWrAyMCnqWgVnARGGlPjNbX6gCoG95QTRTH7ejpepFpciYtHr6jk78MzL417d8fA9KzF8_ad3x40zD3r4iKDryiB91X87LSmZMDLsA9Td0th0uIBp6HfTA6Iv5jzGwaO3osBo_VxCAxUzoGUgmpcm2mtWcz4b1rCOij930Y6n0PwOAj1J09t3LQi3Vg9NufAGNys6pWi81A6zhCBE1TGGogdqELyUyPUBzAmhsxEN67poLq8O0CZa2HuUFzKmMNFiR7y2FTK3UmSj_un0k26uhwNuQqnR7mivXAEBPsOSHGUEUFp0n5NLm_MSkUHixq_OKlduDCjAWbruBNIiN2J7HDhmgT3Kfjc0rHQt-4JykQfNw-8Jh0FaEofyEaQsVDt_8jZlEGEb4eneFlLtGFssw_3A9GhP8Or9n28uG68LaNvgH2IgE-DxPXZoHNa3kxWFeLFWlDIqpktI-Xb2HjoE79GP_zMNbWBxBRI1LGAFexqOKi2XiKtC4ZAJOz49I18pvo5YnS1zWG asbarez - Նուրհան Պատրիարքը Կոչ Ըրաւ՝ Դադրեցնելու Իսրայէլի Կողմէ Ատրպէյճանի Զինումը, 7-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16727 Ազատ Օր - Յունաստանի քաղաքապետութիւնները զօրավիգ կը կանգնին Արցախին, 9-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abakanews.org/news/international/%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%B5%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AF%D5%B8%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-8-%D5%B0%D5%B8%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5/ abakanews - Ատրպէյճանի մարդուժի կորուստներ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201007/24800141/haykakan-koxmy-40-nor-zoh-uni-.html armeniasputnik Հայկական կողմը եւս 40 զոհ ունի. ՊԲ–ն հրապարակել է անոնց անունները, 7-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vox.com/21502327/armenia-azerbaijan-nagorno-karabakh-war-explained vox.com - Բացատրութիւններ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի հակամարտութեան շուրջ, 7-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/nagorno-karabakh-conflict cfr.org․ Արցախեան հակամարտութիւն, 9-10-2020,{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/en/half-of-nagorno-karabakhs-population-displaced-by-fighting/a-55183758 dw.com - Արցախի բնակչութեան կէսէն աւելին տեղափոխուած է ապահով վայրեր {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/en/nagorno-karabakh-conflict-azerbaijan-says-armenia-targets-second-city-of-ganja/a-55151955 dw.com - Ատրպէյճանը կ'ըսէ թէ Գանձակը Հայաստանի ռազմուժին թիրախ դարձած է]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/197429/amaa-appropriates-1000000-in-humanitarian-aid-to-artsakh/?fbclid=IwAR386lDNq6D5kUPZt6NMppQdvxF7D0Ed-wapR6JYXh3L0LQWQNnAseNsgq4&amp;__cf_chl_jschl_tk__=80250a6d3cec372e773f86a0658524821d09b208-1602431898-0-AWnTFjF0Mg8VYnTzZa9BwsfNzM4qvUcWaTmiPcnaBtgA55kqfFoOut0vdE4mpzHjiCoO1H1MXVYRwzyvzASqwqGXWSdpibbSC2ZPTFtHHWY9OYnTTvmsmjeEJVvU_Ecgju8RFC0LExipzbpCC8RRg0DoXJqAmqyQkqtgVWCIaRyTa0E0gabwcKz23J8w9lF-KpbEN_MaESS_onSFLfUuwypct6rW0JMn5pubLuo8NkFcFKGkUdjqRV2gyE-k4VQv6PLFZRaX-9gHRLH0yuc1-jWtygKJWQZXDEwCKqOPlMumzovfOYGuJzBYew3sfqmJZnouJlWiDGJQHPVZGEdVe1TuW80QfuM4A6oa9_67SU78p8NqKLGHjMAk6sdvuquECnr7sGnSRmLZhibe-Vdm6IzY6VpB8OzIVBKT8DXHgWK2D5WYkWEEA76LR2TE4_96LQ Ասպարէզ - Ամերիկայի Հայ Միսիոնարական Ընկերութիւնը մէկ միլիոն տօլլար կը նուիրէ․․․ 9-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377845/%d5%b0%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d6%82-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba// |title=Ասպարէզ - Հրադադար Հաստատուեցաւ Արցախի Եւ Ատրպէյճանի Շփման Գիծին Վրայ 8-10-2020 |accessdate=2020-10-11 |archive-date=2020-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013013643/http://asbarez.com/arm/377845/%d5%b0%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d6%82-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/24657/trkahahutiwni-mdahvok Ակօս - Թրքահայութիւնը մտահոգ․ 5-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.normarmara.com/ Մարմարա - Լուրեր, 10-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dne2ULcGjPs&amp;fbclid=IwAR0dSF69fZhxdXq80fhFdCUR7_T3Qtpcs9HloRDczrksdsu5giaSWUBaGZE&amp;app=desktop#menu&amp;ab_channel=CNNGreece Το CNN Greece-ը՝ Արցախի 10-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/377870/%d5%ba%d5%b8%d5%ac%d5%bd%d5%b8%d5%b5-%d5%b4%d5%a7%d5%bb%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a5%d6%80/ Ասպարէզս - Պոլսոյ Մէջ՝ Հակահայ Ցոյցեր, 9-10-2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2020-10/pope-francis-appeal-fires-americas-peace-armenia-azerbaijan.html vaticannews - Պապը կ'աղօթէ Արցախի մէջ խաղաղութեան համար․․․ 11-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/485724 Ազդակ - Պասքերու Երկրի Խորհրդարանը Հռչակագիր Ընդունեց` Արցախի Ժողովուրդի Ինքնորոշման Իրաւունքին Սատարող]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://greekcitytimes.com/2020/10/12/greek-film-festival-dedicates-screening-to-armenia-we-are-in-solidarity-with-our-armenian-brothers-sisters/?amp greekcitytimes -Յունաստանի ֆիլմի փառատօնը Հայաստանին կը նուիրուի՝Մեր հայ եղբայրներուն կը ցուցնենք մեր համերաշխութիւնը․․․  10-10-2020, {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mfa.am/en/interviews-articles-and-comments/2020/10/11/fm_aljazeera/10516?fbclid=IwAR12GoraBnEN7igucTtNFYE7AjZ1qXCeoRX_dtsYSH0DMcdyHjzJ_zOgPkQ mfa Հ․Հ․Արտաքին Գործերու Նախարարութիւն - ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականեանի հարցազրոյցը «Ալ-Ճազիրա»-ին, 11-10-2020, {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/topics/cvenzmgyg88t/nagorno-karabakh bbc - Շատ բնակիչներ ապաաստան գտած էին եկեցիներու մէջ, սակայն անոնք ալ կը ռմբակործուին․․ 12-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/197466/azerbaijan-continues-to-violate-ceasefire-targeting-talish-hadrut/?__cf_chl_jschl_tk__=4b8c776b93c47319ec688add3866f061fe1b1e09-1602600958-0-AXT4OSrwYhm7vDRpkVGFSHV2obaZERRmYdzGgyQbYr1sGlzRiDNdb7aZoxACeKoLWJWSSuLdkdkMZ-w5PqnP_YT1Tto4tNCZTtRMh_j8znwbLwx5a88a8iZmbeRiqJH3O9UrunMTJrNxNdj_Lbg4_5Jd2L_Z3Kt786jEgdp2JpQThnoGkh25HHDPXPsErny2eo8XNfsjonVGmLOXZPQ6fsZf8ecMl9VEjoL5EnlcGjrfw4DtzwR3IoAnUofrCfnDUzzG9mYXrT7RVwHskvWta-9hb-ac2t6q8yCGAelVhK2tHwl08fm7PiYo4sTxMf7ETml6GyPhE6FRcWUmBw2l9LQ6Hu9zTjMAr-RdWoKYAYVwx2se_hEt14TPf6dTVvQbMw Ասպարէզ - Հակառակ հրադադարին, Ատրպէյճան կը շարունակէ բռնայարձակումները՝ Թալիշ, Հարդրութ․․ 13-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/10/44745 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - ՑՈՅՑԵՐ՝ ԱՐԺԱՆԹԻՆԻ, ՉԻԼԷԻ ԵՒ ՈՒՐՈՒԿՈՒԱՅԻ ՄԷՋ 10-10-2020 |accessdate=2020-10-13 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020054140/https://hairenikweekly.com/2020/10/10/44745 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/12/44764 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - Ամերիկահայութեան Բողոքի Ցոյցերը Կը Շարունակուին, 12-10-2020 |accessdate=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019125831/https://hairenikweekly.com/2020/10/12/44764 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/197477/over-150000-march-for-victory-in-solidarity-with-artsakh/ Ասպարէզ - Նիւ Եորք՝ 150․000 հայեր մասնակցեցան Յաղթանակի քայլարշաւին, 12-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/12/the-human-cost-of-the-nagorno-karabakh-conflict aljazeera - Արցախեան հակամարտութեան մարդկային զոհերը, 12-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031462.html armenpress - Ատրպէյճանը շարունակում է պատերազմական հանցագործութիւնները. Արցախի ՊԲ յայտարարութիւնը, 13-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031463.html armenpress - Պատրիարք Կիրիլը ԼՂ հակամարտութեան խաղաղ լուծման համար հրադադարի պահպանման անհրաժեշտութիւն է տեսնում, 13-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201013/24895276/zoher-viravorner-5800-ic-aveli-vnasvacs-shneqer.html armeniasputnik - Զոհեր, վիրաւորներ, 5800-ից աւելի վնասւած շէնքեր. 17-օրեայ հրթիռակոծութեան հետեւանքները, 13-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031465.html armenpress - Էստոնիայի հայ համայնքը խաղաղութեան քայլերթ է անցկացրել ի պաշտպանութիւն Լեռնային Ղարաբաղի, 13-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031479.html armenpress - Իտալահայերը խաղաղ ցոյց են իրականացրել Արցախի անկախութիւնը ճանաչելու կոչով, 13-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.unesco.org/news/situation-nagorno-karabakh-conflict-zone-unesco-statement UNESCO -Եունեսքօն մտահոգ Արցախի հակամարտութեան ․․․․ 9-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lragir.am/2020/10/13/588374/ lragir - Ստեփանակերտում յայտնաբերվել է թուրքական եւ իսրայէլական արտադրութեան 673 ռումբ, 13-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016103809/https://www.lragir.am/2020/10/13/588374/ |date=2020-10-16 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/world/article/1054272/nagorno-karabah-alloi-45-armenioi-stratiotes-skotothikan-se-mahes-me-dunameis-tou-azerbaitzan/ ΤΟ ΠΡΩΤΟΘΕΜΑ օրաթերթ- Ուրիշ 45 հայ զինիալներ կը զոհուին․․․ 12-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/world/article/1054066/sta-hartia-i-ekeheiria-sunehizodai-oi-sugrouseis-sto-nagorno-karabah/ ΤΟ ΠΡΩΤΟΘΕΜΑ օրաթերթ - թուղթի կտոր հրադադաարը․․ շարունակ կը խախտուի․ 12-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panorama.am/en/news/2020/10/10/Azerbaijani-aggression/2378858?fbclid=IwAR3h1P6Sn9BjTuBX75ZWmMuBH26orQq2-OXWSGotnT4PiTrCY5tGl9O4g7o&amp;__cf_chl_jschl_tk__=d00d1ca7ab2c91fd4c57597f476020370bff9891-1602653269-0-AbFhweouvaGpeSYtUp_BoAeW7bDK4Z3Zw0zxx4uGrAhjztot07iAPeKdRlykWv5ve0Inx-4mCpvn5HotwmjCEQz-SsG0a9p1vlQrpdh0HT1eMtDjONSPmtAcWFc2DzgeDo3pre5-iGOAI0hVXJdqeBf9km_BF0CtQtx9MBMDc0B0rXkn7e0Nv1DQhVqozWou1_XvzHjLgP-uawyHwUPLuR3B7TGW2_k9PbKf6cty1UK7DFEHvdEWqeXgUveSdkN3t4IlFdyNLbRECw4tzNRFtniG_PtAp1psKCzFDYyrMz68Vvo8ojlPKMtKf-NQeVo6ivvfiU9EueAr7SjjDZHxR_9b3PWEVZMxRvFadaYpf95wf-xx1kG4_0m5M1JSahBYnZ1eqx2blfFqlFL4uxLy5jc5I5ZZiuJU7c4OYfD7YgTd panorama - Լոնտոնի մէջ քայլարշաւ․ բողոք Արցախի վրայ Ատրպէյճանի յարձակման դէմ, 10-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gagrule.net/pontian-greek-society-in-the-usa-donates-100000-for-armenian-brothers/?fbclid=IwAR00O--zpsvTaUkiTPjldyUV2n0-mVh5-fbBy35nPQrtRF1IOhJnRkJM81Y gagrule.net - Ամերիկայի Պոնտոսայունական Միութիւնը 100․00 տոլլար կը նուիրէ «հայ եղբայրներուն», 12-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gagrule.net/war-on-artsakh-update-today-there-were-very-heavy-battles-in-the-northern-direction-one-of-the-heaviest-battles-of-this-war-artsrun-hovhannisyan/ gagrule.net- Պատերազմի սաստկացում՝ յարձակումներ Արցախի վրայ, 13-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.capital.gr/diethni/3487572/oi-ipa-kaloun-armenia-kai-azermpaitzan-na-efarmosoun-tin-ekexeiria-sto-nagkorno-karampax capital.gr - ԱՄՆ Ատրպէյճանին եւ Արցախին հրադադարի կոչ կ'ընեն 13-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wsj.com/articles/turkish-backed-syrian-fighters-join-armenian-azeri-conflict-11602625885?mod=hp_listb_pos2&amp;fbclid=IwAR0_izs2ao5Te0-uflftshQAIyu33olueP8NYCsOjz_dDVWJwWMDpZzpeIs The Wall Street Journal - Հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ կը պատրաստուին կրկին Ատրպէյճան ղրկուելու եւ կռուելու Արցախի ուժերուն դէմ, իսկ․․․Raja Abdulrahim, 14-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://168.am/2020/10/14/1386570.html 168.am - Ատրպէյճանը չի վերցնում իր զինւորների դիակները. Արցախում շարունակւում է խաղաղ բնակչութեան հրետակոծումը, 14-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thecaliforniacourier.com/ the california courier - Ատրպէյճանը չի հաւաքեր իր զինուորներուն դիակները եւ կը շարունակէ Արցախի բնակիչներուն վրայ հրետակոծումները, Յարութ Սասունեան, 12-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16770 Ազատ օր - Բողոքի քայլարշաւ եւ ցոյց դէպի թրքական դեսպանատուն․ Աթէնքի հայութիւնը խուռներամ շարքերով պահանջեց Արցախի միջազգային ճանաչումը, 15-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16763 Ազատ Օր - Ժողովրդային զօրակցական հաւաք Իրաքլիոյի մէջ, 15-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16756 Ազատ Օր - Գաւալայի քաղաքապետութիւնը կը դատապարտէ ազերիական յարձակումները, 15-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qwNlCAIGLjg youtube - Բողոքի քայլարշաւ եւ ցոյց դէպի թրքական դեսպանատուն, 14-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/society/20201014/24906244/gexarquniqum-adrbejanakan-ats-i-harvatsi-hetevanqov-erekha-e-viravorvel.html armeniasputnik - Գեղարքունիքում ատրպէյճանական ԱԹՍ–ի հարւածի հետեւանքով երեխայ է վիրաւորւել, 14-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031571.html armenpress - Հակառակորդը թիրախաւորել է հիւանդանոցներէն մէկը, որտեղ բուժում են ստանում նաեւ քաղաքացիական անձինք, 14-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tert.am/am/news/2020/10/14/mil/3420195?fbclid=IwAR3aMthXxb3LefXNySFZxmjGYNUdpxt333n6FLImZzNbCeNkkQYkeqDzKXk tert.am -Ատրպէյճանական զինուժը թիրախաւորել է ՀՀ-ում մարտական հերթապահութիւն կատարող մարտական տեխնիկա, այսուհետ ՀՀ ԶՈՒ-ն իրեն իրաւունք է վերապահում թիրախաւորել Ատրպէյճանում գտնւող ցանկացած ռազմական օբյեկտ․ ՀՀ ՊՆ, 14-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018022207/https://www.tert.am/am/news/2020/10/14/mil/3420195?fbclid=IwAR3aMthXxb3LefXNySFZxmjGYNUdpxt333n6FLImZzNbCeNkkQYkeqDzKXk |date=2023-10-18 }} {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.topics.gr/kosmos/nagkorno-karampax/ topics - Փոմփէօ կը դիրքորոշուի՝ «Թուրքիա զէնք կը հայթայթէ Ատրպէյճանին», 16-10-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.armradio.am/2020/10/15/yazidis-of-armenia-stand-firmly-on-the-border-to-protect-the-common-homeland/ armradio - Հայաստանի Եզտիներուն հայերուն կողքին կը կռուին․ 15-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lragir.am/2020/10/14/588938/ lragir - Թուրքիան արգելել է իր օդային տարածքով ԱՄՆ-ից 100 տոննա մարդասիրական օգնութիւնը հասցնել Հայաստան, 14-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018004024/https://www.lragir.am/2020/10/14/588938/ |date=2020-10-18 }}{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sbctv.gr/2020/10/16/%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BF-%CE%BD-%CE%B4%CE%AD%CE%BD%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%82/ |title=sbctv - Հայաստան կ'այցելէ Յունաստանի ԱԳ նախարարը՝ պր․ Տենտիաս {{ref-en}} |accessdate=2020-10-16 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917105712/https://www.sbctv.gr/2020/10/16/%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BF-%CE%BD-%CE%B4%CE%AD%CE%BD%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%82/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mfa.gr/epikairotita/diloseis-omilies/episkepse-upourgou-exoterikon-nikou-dendia-sten-armenia-ereban-16102020.html Յունաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարութիւն․ Հոկտեմբեր 16ին Հայաստան պիտի այցելէ Յուանստանի ԱԳ նախարարը․ 15-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/197604/glendale-memorial-hospital-donates-thousands-of-essential-medical-supplies-to-armenia/ asbarez - Կլենտէյլ «Մեմորիըլ» Հիւանդանոցը Առողջապահական  Նպաստ Ուղարկեց Հայաստան, 15-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30894886.html azatutyun - Հայկական կողմը յայտարարել է արդեն 604 զոհերի մասին, 15-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://torontohye.ca/armenians-block-major-highways-in-europe-demand-recognition-of-artsakh/?fbclid=IwAR0leD0biycg-F4oiH6oW-3Lg_aQNKrKIz4PSM2vbgrp_SYxmvXOC4BqHzA |title=torontohye.ca - Եւրոպայի հայերը կը փակեն միջերկրեան գլխաւոր մայրուղիները, 16-10-2020,{{ref-en}} |accessdate=2020-10-17 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018022205/https://torontohye.ca/armenians-block-major-highways-in-europe-demand-recognition-of-artsakh/?fbclid=IwAR0leD0biycg-F4oiH6oW-3Lg_aQNKrKIz4PSM2vbgrp_SYxmvXOC4BqHzA |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201015/24924589/turqian-kharabakhum-ogtagortsum-e-ir-zinvorakannerin-ev-pakistani-hatuk-storabajanumnerin.html?fbclid=IwAR0eVEcCqYgpk59HWrjsqfTKjpI5gzSP3jeCvQUJPgiNeLzrhfu9Fh33uuU armeniasputnik - Թուրքիան Ղարաբաղում օգտագործում է իր զինուորականներին եւ Փաքիստանի յատուկ ստորաբաժանումներին, Նիկոլ փաշինեան, 15-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lareviewofbooks.org/short-takes/lasting-peace-nagorno-karabakh?fbclid=IwAR0Ck-MwxTQyoNDvnyaT7g8u_Mho-sdGNBuvQFCoaXOhxXu_dieb6kdOcm0 LOS ANGELES REVIEW OF BOOKS. Վերջնական հրադադարի կոչ Արցախի հակամարտութեան, 16-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lepoint.fr/monde/le-sacrifice-des-enfants-d-armenie-16-10-2020-2396702_24.php?fbclid=IwAR14n-9_4NA5QfVLycGB2LCaHYQqaw3HhEI0kc5ItxAMtQ6e1U992VICZSs lepoint.fr - Հայաստանի զաւակներուն զոհաբերութիւնը, 16-10-2020{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panorama.am/en/news/2020/10/16/Armenians-Europe/2382513?fbclid=IwAR3FsZvBmFo_dUuaTaxx4xNo2qPaJ6CG94lu6kEi9TDW5gx9L8sq8511NZ4&amp;__cf_chl_jschl_tk__=461386771563b8fe2a24ec6e31715c436edfa727-1602920154-0-AazScj6fHJ9zwcMYXGhxy_Ru9XJt6Uub1dU6Ss65PTrpP9S7kOOvGSSPlVAT_NhlTqttkRBAInvH3H3AX9wMnxDg8h84PTxsI2Gl_fBGRsEH42hf_vFXmPp7VJTzrdxrnFGTr2fMztgRDrcplfWdFiXkYXD7991O3xHW_SdM1fHrk580nbfyQ7O9oDCNcNTV_ZvmwqonrkYOeN30kpPVvi2H4zW8k3kfshcqSK4ZsjClEoCBA-8L1_Fw3RmlcjlypW4Ygd6csUE9zfGrTwN-K4cIL08uc7JTrcQM_JZ0RET5YMvRebw1LApSaYZgDuQfinXJM0yZyeAJdnIMIWCMULNV93fEbpghjxvMMZ-g9hx3z1zIc5OiTGLla5ucAnafESCQwRHgkdNHgUt71T183Eyt9IX-EuTt3pbqAelaVyED panorama.am - Հայերը կը փակեն Եւրոպայի միջերկրեան գլխաւոր մայրուղիները, 17-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.panorama.am/en/news/2020/10/14/demonstrations-Germany/2381350 panorama.am - Գերմանիոյ զանազան քաղաքներու մէջ հայերը կը բողոքեն, 17-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kathimerini.gr/politics/561119905/armenia-oloklirothike-i-episkepsi-dendia-eide-proedro-kai-prothypoygo/ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ՕՐԱԹԵՐԹ - Վերջացաւ Յունաստանի ԱԳ Նախարարին Հայաստան այցելութիւնը, 16-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E08IuQx-kUA&amp;ab_channel=OPEN OPEN NEWS - Անգարան խանգարուած Յունաստանի ԱԳ նախարարին Հայաստան այցելութեամբ (տեսերիզ) 16-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.metrosport.gr/agkyra-ekneyrismos-apo-tin-episkepsi-dendia-stin-armenia-295724 metrosport.gr - Անգարան մտահոգ եւ խանգարուած Յունաստանի ԱԳ նախարարի Հայաստան այցելութեամբ 16-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aysor.am/am/news/2020/10/17/%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D6%84%D5%A1%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A1%D5%A3-%D5%BA%D5%AB%D5%BF%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%BD/1758668 aysor.am - Ատրէյճանի ՊՆ-ն հրապարակել է Արցախում հիւսանդանոցի դիտաւորեալ հարուածից նկարներ, 17-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031895.html armenpress.am - Արցախի ԱԻՆ-ը մանրամասներ է ներկայացնում գիշերուայ հրթիռակոծութեան մասին, 17-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201017/24955326/hay-razmagerineri-tesanyutn-usumnasirvel-e-ayn-irakan-e-beglaryan.html armeniasputnik - Հայ ռազմագերիների սպանութեան տեսանիւթն ուսումնասիրուել է. այն իրական է. Բեգլարեան, 17-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30898299.html azatutyun.am - Ատրպէյճանում գերութեան մէջ գտնուող երկու հայ զինծառայողները զանգահարել են ծնողներին, յայտնում է Արտակ Զեյնալեանը, 17-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IYEOGu6MtA8&amp;ab_channel=FRANCE24English France 24 - Տեսերիզ․ Հայաստան եւ Ատրպէյճան մարդասիրական հրադադար կը յայտարարեն 18-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=N4yS1lvXBpo&amp;ab_channel=CBSNews CBS News - Տեսերիզ․ Հայաստան եւ Ատրպէյճան մարդասիրական նոր հրադադար կը յայտարարեն, 18-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Sf57weg8284&amp;ab_channel=ArmenianPublicTV Ազատութիւն ռատիօկայան - Տեսերիզ․Հոկտեմբերի 18-ից 00:00-ից սկսած յայտարարուել է զինադադար. առաջնագծում իրավիճակը խաղաղուել է, յհայտնում է Արցախի նախագահի խօսնակը, 18-10-2020]{{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gr.euronews.com/2020/10/17/nagkorno-karampax-nea-ekexeiria euronews - Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ նոր հրադադար կը համաձայնուի, 18-10-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/264717_parabiaseis-kai-tis-neas-ekeheirias-kataggelloyn-gereban-kai-mpakoy efsyn թերթ -  Երկու կողմերը նոր հրադադարը կը խախտեն, 18-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=TjIf9nJVUPY&amp;feature=share&amp;fbclid=IwAR1YncrxGAJTHqNMOd7RRW_jPQ3iZScn_7W0a4be0rzO-VHwtAgqTuiOV74 youtube - Տեսերիզ Վալենթիոյ հայերու ցոյցէն՝ 12-10-2020 {{ref-es}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%82%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B2%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%B4_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Karabakh_Liberation_War_encyclopedia).djvu/333 Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ հանրագիտարան (Karabakh Liberation War encyclopedia).djvu/333 (Վիքիդարանի չսրբագրուաշ էջ)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mobile.francetvinfo.fr/monde/israel/video-haut-karabakh-israel-fournit-bien-des-drones-a-lazerbaidjan-pour-frapper-des-cibles-armeniennes_4144151.html?fbclid=IwAR1dh6NJId8rX6ssObmPnQunLojcujXgP6x4KPhGvBN16ohXFRQ2hP6855Q#xtref=acc_dir&amp;xtref=https://www.francetvinfo.fr/monde/israel/video-haut-karabakh-israel-fournit-bien-des-drones-a-lazerbaidjan-pour-frapper-des-cibles-armeniennes_4144151.html Franceinfo - Իսրայէլ Ատրպէյճանին անօդաչու սարքեր կը մատակարարէ եւ վերջինս Արցախի պատերազմին կը գործածէ, 17-10-2020{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mfa.am/hy/interviews-articles-and-comments/2020/10/18/cf_n/10538 mfa Հայաստանի ԱԳ Նախարարութիւն - ՀՀ ԱԳՆ յայտարարութիւնը Ատրպէյճանի կողմից հոկտեմբերի 17-ին համաձայնուած հումանիտար զինադադարի խախտման վերաբերեալ, 18-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031961.html armenpress.am - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 18-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1031967.html armenpress.am -Բաքուն մերժել է ԿԽՄԿ միջնորդութեամբ վիրաւոր զինծառայողներին մարտադաշտից դուրս բերելու ջանքերը. ՀՀ ԱԳՆ, 18-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/embed/2qOW3bEDxFw NEMESIS տեսերիզ - Ազերիներուն կողմէ հրետակոծում Արցախի անզէն բնակչութեան վրայ, {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16815 Ազատ Օր - Նախագահ Արմէն Սարգսեանի հարցազրոյցը յունական լրատուամիջոցներուն, 20-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378474/%d5%b0%d5%a1%d5%ac%d5%a7%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab%d6%80-%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%bd-%d5%bd%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a4/ |title=Ասպարէզ - Հալէպահայութիւնը Իր Նորահաս Սերունդներով Արցախի Կողքին Է, 19-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026102732/http://asbarez.com/arm/378474/%D5%B0%D5%A1%D5%AC%D5%A7%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D5%AB%D6%80-%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%BD-%D5%BD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378585/%d5%be%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6-%d5%a9%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a1%d6%84%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Վար Առնուեցան Թրքական «Պայրաքտար» Անօդաչու Սարքեր, 20-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026070830/http://asbarez.com/arm/378585/%d5%be%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6-%d5%a9%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a1%d6%84%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b6/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378471/%d5%b0%d6%85%d5%b4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%be%d5%a8%d6%80%d5%ab-%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%b6%d5%a1%d5%b3%d5%ab%d6%82%d5%b2%d5%a8-%d5%b7%d5%bf/ |title=Ասպարէզ - ՀՕՄի Վանքուվըրի «Արազ» Մասնաճիւղը Շտապօգնութեան Ծրարներ Ուղարկեց Արցախ, 19-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026223814/http://asbarez.com/arm/378471/%D5%B0%D6%85%D5%B4%D5%AB-%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%BE%D5%A8%D6%80%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A6-%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%B3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%A8-%D5%B7%D5%BF/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.esiea.gr/o-proedros-tis-dimokratias-tis-armeni/ ΕΣΗΕΑ Յունաստանի Լրագրողներու միութիւն - Հարցազրոյց Հ․Հ․ Արմէն Սարգսեանի հետ, 19-10-2020, {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://english.alarabiya.net/en/News/world/2020/10/01/Israel-sending-weapons-to-Azerbaijan-as-fight-with-Armenia-rages-on-Sources Al Arabiya  - Իսրայէլ Ատրպէյճանին զինամթերք կը ղրկէ, Joseph Haboush, 30-9-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16834 Ազատ Օր - Յոյն թրքական սահմաններու փակում, 21-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16830 Ազատ Օր - Համերգ Քսանթիի մէջ, 21-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://livenews.am/press/2020/62253/21/11/11/ livenews - Ներկայումս տեղային նշանակութեան մարտեր են ընթանում ճակատային գծի հիւսիսային եւ հարաւային ուղղութիւններում. ՊԲ, 21-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://livenews.am/press/2020/62256/21/11/12/ livenews - Լուսադէմին Մարտակերտը՝ հարակից գիւղերով, նորից յայտնւել է թշնամու նշանակետում. Արցախի ԱԻՊԾ, 21-10-2020] {{lang-hy|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/378762/%D6%85%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B8%D5%B5%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%81-%D5%A9%D5%B8/?__cf_chl_jschl_tk__=6e033a062bb45c5e62122a374825fa4fef158d10-1603729326-0-AcVhFNPZuGty16Tz0zUeL8EWdQjHQV1IwLAKENTdn7FSLAwZ9s5CNKo8XO8poIzD8boFiaznlwmIdGG6UKG0VXBckJJR6pcBs2UI2dv3HlC8jUjfCM7WNvZycE4twqO91gQNh_XCGo2mYHX5-N95F42cPHGJyORCGbkLxzlLKHMmkFPRTWr7KqoE-bsMuITqI-Rujqim5ek_ePRHFh8BGayNZ5XPg2SsDNs1Kp7xNJ_jV3vAniDAkwPx2vfkjs33pdyYQahZkHCRqzaiXpq8IND6vnWlvwlQfs5HpnSqxLuU-xSio6ubUwTPWVVwwg6rKUewRfN1mo9wYilZvt25xmgg0hA9gKlpMxun_haYGGZMK5kHIdMnoOiBy8pLILwtPN4dqIDrOcF4HSGXTgUDgtjw2sduVdv40Ol-HVFRo9mnqWB4lJIKWyfY7GvPv0aYC7-XhFnQARWk80GXSZC1M1I8ngqr5FKQhtt1C8IY2Lim60aTRGPkoZhK-ZtQytDMT0eZUaCa1A5Ru21ExZi6NfJRnW7xEm9LyGpsZsvTBTeT Ասպարէզ - Օնթարիոյի Խորհրդարանը Դատապարտեց Թուրք-Ատրպէյճանական Յարձակումները, 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032308.html armenpress.am - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 21-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/eng/news/1032369/ armenpress - Նոր Հարաւային Ուելս նահանգի Օրենսդիր ժողովը ճանաչել է Արցախի անկախութիւնը, 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378691/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d6%81%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%b6%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%b8%d5%b9-%d5%af%d5%9b%d5%a8%d5%b6%d5%a5%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Հայ Ցուցարարներ Արթննալու Կոչ Կ'ընեն Սպանիոյ, 22-10-2020 |accessdate=2020-10-22 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028015232/http://asbarez.com/arm/378691/%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82-%D5%AF%D5%B8%D5%B9-%D5%AF%D5%9B%D5%A8%D5%B6%D5%A5%D5%B6/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30907559.html Ազատութիւն կայան - Արցախի ՊՆ-ն հրապարակեց զոհւած ես 26 զինծառայողների անուններ, 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30907505.html Ազատութիւն կայան - ԼՂ հակամարտութեան գոտում խաղաղապահների տեղակայումը հայկական կողմի համար ընդունելի է, յայտարարել է Փաշինեանը, Երեւան 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aysor.am/am/news/2020/10/22/%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D5%AB%D5%B9/1761081 Այսօր լրատւուողական կայան - Տեսերիզ․ հակամարտող գօտիին վրայ վարձկան զինուորներու ներկայութիւն․․․ 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032458.html Արմենփրես լրատուողական կայան - Ադրբեջանի ԶՈՒ-ն շարունակում է հրետակոծել Մարտակերտն ու հարակից բնակավայրերը, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201023/25027610/martuni-hretakocutyun-askeran-tshnami.html Արմինիասփութնիք լրատուողական կայան - Թշնամին կրկին կրակի տակ է առել Ասկերանն ու Մարտունին. նիւթական վնասները շատ են, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201022/25025731/tshnami-araqs-arcrun-hovhannisyan.html Արմինիասփութնիք լրատուողական կայան - Իրանի հետ սահմանի ամբողջ երկայնքով յամառ մարտեր են ընթանում. Արծրուն Յովհաննիսեան, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://horizonweekly.ca/en/%D6%84%D5%B8%D5%B6%D5%AF%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |title=Հորիզոն շաբաթաթերթ - Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի շարք մը անդամներ Արցախի հանրապետութեան վրայ թուրք-ազրպէյճանական յարձակումի հարցով դիմած են ամերիկեան վարչակազմին, 22-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026080543/https://horizonweekly.ca/en/%D6%84%D5%B8%D5%B6%D5%AF%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |dead-url=yes |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026080543/https://horizonweekly.ca/en/%D6%84%D5%B8%D5%B6%D5%AF%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/486976 Ազդակ - ՀՅԴ Լիբանանի Հայ Դատի Մարմինը Իր Մտահոգութիւնը Յայտնեց Վրաստանի Տարածքով Ազրպէյճանին Զէնքի Մատակարարումով, 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://livenews.am/press/2020/62520/22/13/56/ livenews.am - Ադրբեջանը կրակ է բացել իրանցի խաղաղ բնակիչների տների ուղղությամբ. Azariha (տեսանիւթ) 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=z7wS-gZYNFg&amp;ab_channel=a1plus ANCA Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբ - Տեղերիզ․ Ամերիակայի Հայ Դատի յանձնախումբը պահանջած է դադրեցնել ԱԹՍ-ներու բաղադրամասերու վաճառքը Թուրքիոյ, 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://livenews.am/press/2020/62903/23/19/25/ livenews.am - Ուաշինկտընի մէջ կայացած է Զոհրաբ Մնացակեանի հանդիպումը Մայք Փոմփէոյի հետ, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://livenews.am/press/2020/62894/23/18/51/ livenews.am - Ֆրանսիայի եւ Գերմանիայի հայ համայնքների ջանքերով Հայաստան ժամանեց հերթական հումանիտար օգնութիւնը, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lurer.com/?p=391189&amp;l=am lurer.com -  Ալյասկայում հայկական համայնքը ցոյց է կազմակերպել, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/10/23/592049/ |title=Լրագիր - Ատրպէյճանը հրթիռակոծել է Քարեգահ համայնքի տարածքը, այնուհետեւ Քարեգահ-Բերձոր ճանապարհահատւածը, 23-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026065456/https://www.lragir.am/2020/10/23/592049/ |dead-url=yes |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026065456/https://www.lragir.am/2020/10/23/592049/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/eng/news/608572.html news.am - Պարսելոնայի հայերը կը բողոքին Փրքազերիական յարձակումներուն համար եւ կը պահանջեն Արցախի ճանաչումը, 18-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/eng/news/609589.html news.am- Հայերը կը փակեն Սպանիա - Ֆրանսա մայրուղին, պահանջելով Արցախի անկախութեան ճանաչումը, 24-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30909465.html Ազատութիւն կայան - Մնացականեանը հանդիպել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների եւ Անջէյ Կասպրչիկի հետ, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30909465.html Ազատութիւն կայան - ԱՄՆ պետքարտուղարը Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի Ա․Գ․ նախարարների հետ քննարկել է հրադադարի համար անհրաժէշտ քայլերը, 23-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378847/%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%a2%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8%d5%9d-lockheed-martin-%d5%ab%d5%b6-%d5%a4%d5%a7/ |title=Ասպարէզ - Ամերիկահայերու Բողոքի Ցոյցը՝ Lockheed Martin-ին Դէմ, 23-10-2020 |accessdate=2020-10-29 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029135018/http://asbarez.com/arm/378847/%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%a2%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8%d5%9d-lockheed-martin-%d5%ab%d5%b6-%d5%a4%d5%a7/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032443.html armenpress.am - Երուսաղեմում հայ համայնքը ցոյց է անցկացրել Արցախի անկախութեան ճանաչման պահանջով, 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fotos.europapress.es/actualidadinternacional/f3389413/ europapress.es- Իսրայէլի մէջ հայերու բողոքի ցոյց․․ 22-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032668.html armenpress.am - Ֆրանսիան հետ է կանչում Թուրքիայում իր դեսպանին, 24-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487178 Ազդակ - Միացեալ Նահանգներու Մէջ Դիւանագիտական Աշխուժութեան Զուգահեռ` Արցախի Նախագահին Նամակը Ռուսիոյ Նախագահին Եւ Արցախեան Շրջաններու Ռմբակոծում, 24-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032667.html armenpress.am - Լիթուանիոյ հայ համայնքը Վիլնիւսի կենդրոնում երթ է կազմակերպել՝ ի աջակցութիւն Արցախի, 24-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032661.html armenpress.am - Հակառակորդը ռազմական օդուժի կիրառմամբ ռմբակոծել է Մարտակերտ քաղաքը, 24-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032670.html armenpress.am - Առաջնագծում թեժ մարտեր չեն ընթացել. չեզօքացւել է հակառակորդի դիւերսիոն խումբ. ՔԱՐՏէԶ, 24-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fotos.europapress.es/actualidadinternacional/f3392806/ europapress.es - Աւստրալիոյ Սիտնէյ քաղաքին մէջ, հարիւրաւոր հայերու բողոքի երթ․․․24-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1032677.html armenpress.am - Ատրպէյճանը հրետակոծել է Արցախի Կարմիր Շուկա, Թաղավարդ, Գիշի, Սպիտակաշէն ու Աւետարանոց գիւղերը, 25-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30911252.html Ազատութիւն կայան - Գիշերը հրետակոծւել են Ասկերանի ու Մարտունու մի քանի գիւղեր, յայտնում է հայկական կողմը, 25-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aztagdaily.com&quot;&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487250 Ազդակ - Ամերիկեան Միջնորդութեամբ «Մարդասիրական Հրադադար»-ի Համաձայնութիւն` Հայաստանի Եւ Ազրպէյճանի Միջեւ, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aztagdaily.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30912037.html Ազատութիւն ալիք - Հոկտեմբերի 29-ին Ժնեւում՝ բանակցութիւններ Ղարաբաղի հարցով, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30912054.html Ազատութիւն կայան - Թրամփը Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարներին շնորհաւորել է հրադադարի համաձայնութեան կապակցութեամբ, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30912587.html Ազատութիւն կայան - Արցախը ողջունում է հրադադարի համաձայնութիւնը, պատրաստ է պահպանել այն․ 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30912602.html Ազատութիւն կայան - Հայկական կողմը լիարժեք կը պահպանի հրադադարի ռեժիմը, վստահեցնում է վարչապետը, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30912644.html Ազատութիւն կայան - Ըստ ՀՀ ՊՆ-ի՝ ադրբեջանցիները ժամը 8:45 եւ 9:10 խախտել են հրադադարը, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30912679.html Ազատութիւն կայան - Արցախի անկախութիւնը ճանաչելու պահանջով երթ Փարիզում, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487158 Ազդակ - Լիբանանահայ Երիտասարդները Բողոքի Ցոյց Կատարեցին Լիբանանի Մէջ ՄԱԿ-ի Կեդրոնատեղիին Առջեւ 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/197949/armenia-has-accepted-ceasefire-azerbaijan-has-not-says-nsa-chief/ asbarez - Ա․Մ․Ն․ ԱԳ նախարարութիւն՝ Հայաստանը կ'ընդունի նոր հրադադարը, 26-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/197958/armenia-azerbaijan-agree-to-ceasefire-says-state-department/ asbarez - Ա․Մ․Ն․ ԱԳ նախարարութիւն՝ Հայաստանն ու Ատրպէյճանը կ'ընդունին նոր հրադադարը, 26-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the/ |title=guardian.com/world/2020/oct/26/nagorno-karabakh-us-brokered-ceasefire-agreed-amid-fresh-fighting the guardian - Հայաստան եւ Ատրպէյճան զիրար կամբաստանեն նոր հրադադարի խախտման համար, 26-10-2020{{ref-en}} |accessdate=2020-10-02 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112094626/http://the/ |dead-url=yes |archivedate=2016-01-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112094626/http://the/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/10/26/592960/ |title=Լրագիր - Ադրբեջանը յարձակում է սկսել հարաւ-արեւելեան հատւածում, 26-10-2020 |accessdate=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029171755/https://www.lragir.am/2020/10/26/592960/ |dead-url=yes |archivedate=2020-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029171755/https://www.lragir.am/2020/10/26/592960/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201026/25066952/adrbejan-germanya-pastaban-qrgorc.html armeniasputnik - Սթիւռքի նախարարութիւն․ Ադրբեջանի դէմ քրգործ հարուցելու համար գերմանահայ իրաւաբանները դիմել են դաշնային դատախազին, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/10/26/%D5%B4%D5%A1%D5%AF-%D5%AB-%D5%A3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80-%D6%84%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%A8-%D5%B8%D5%B2%D5%BB%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%B0/ armradio - ՄԱԿ-ի գլխավւր քարտուղարը ողջունում է հրադադարի մասին Հայաստանի եւ Ադրբեջանի պայմանաւորւածութիւնը, 26-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://alik.ir/news/diaspora/item/64596-%D6%86%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%BD%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B3%D5%A5%D6%80%D5%B8%D5%BE-%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D6%82%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5 Ալիք online - online․  Ֆրանսիայում թուրքերը մուրճերով յարձակւել են հայ ցուցարարների վրայ, 28-10-2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487712 Ազդակ - Խախտելով Մարդասիրական Բոլոր Կանոնները` Ազրպէյճան Ռմբակոծեց Ստեփանակերտի «Մօր Ու Մանկան Առողջութեան Կեդրոն»-ը, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487732 Ազդակ - Ռուսիոյ Արտաքին Գործոց Փոխնախարարը Կարեւոր Նկատած Է Ղարաբաղեան Տագնապի Գօտիէն Ահաբեկիչներու Անյապաղ Դուրս Բերումը, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487605 Ազդակ - Արձագանգելով Հայաստանի Նախագահի Նամակին` Պահրէյն Կոչ Ուղղած Է Միաւորելու Հրադադար Հաստատելու Միջազգային Ջանքերը, 28-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gagrule.net/heavy-casualties-among-artsakh-civilians-in-latest-azeri-bombardment-of-residential-areas/?fbclid=IwAR13lmBLzBQpIF6iua7hgw6E6DrewfU_HizzdtjHTi_JvWr424S79TJ6N1E gagrule.net - Մեծ վնասներ․ մարդկային եւ կառոյցներու Արցախի տարածքին, Ազերիական յարձակումներուն պատճառաւ, 28-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/arm/379080/%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A8-%D5%AD%D5%BD%D5%BF%D6%85%D6%80%D5%A7%D5%B6-%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%81-%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9/?__cf_chl_jschl_tk__=016a68f6d0c7d7ae57c51aed3983da08849d426f-1603994492-0-AXEO-Z6hZuQnrEv3lX1OMx1Snm4WfUmmjfwQlbV4t9LNe5vmy5KN2ZSq0HAHnivwl78MODENL9rqNjrQYe2bH-zetivyUlD25C9nkpHS5p_6E3kJSHRQ_Un3TC8_wDj1QctwUdPv-6kuVhPD7J1jd1LgFiJcPda9iG6qTMbbeq_T7RfkzAssSCLy9G2vQL0ExXZEnPH3u2M4i_GjYAniiIBHKIeE5u0Fs4zk5PyqIKMCddafUTYPQMIB0J5Bs7DyRPJJ5noMHWjA1beFXm_W4dd3Wyf-dt4E0oNDXiCJBt_Bt0akMt42M8wVDxmKT05dR3i9XZHYiFgyXP77znFWv0HzbJY9RFMXzjionWuKHFY0-glFjOpHG1zxpHAk0Ka0m84lp572XO5zws0lHkDHtNttRU_h7zi9Os8au8zknEZbBas0fE4vw_mCG_itvnaD_REt7CdkfGizF0HAzUcTbJT90SJ2cmZUgSskocuqKb_ZVloBc0lFDHc7DEfA8E3OfxATlC3Wi-2hGcYWwXKU4Hrm2eebOg034UpuSbAiAeZZ Ասպարէզ - ՄԱԿը Խստօրէն Դատապարտեց Հակամարտութեան Ընթացքին Բնակավայրերու Վրայ Յարձակումները, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1033188.html armenpress - Հրապարակւել է հրթիռակոծութեան հետեւանքով Շուշիին պատճառւած նիւթական վնասի մասին տեսանիւթ, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30919457.html Ազատութիւն կայան - Արցախի ՊՆ-ն հրապարակեց զոհւած եւս 47 զինծառայողների անուններ, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30919136.html Ազատութիւն - Արաքչին ղարաբաղեան խնդրի կարգաւորման Իրանի ծրագիրը Բաքուից յետոյ ներկայացրել է Մոսկւայում, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ptisidiastima.com/ee-aparadekti-i-klimakosi-tis-sugkrousis-sto-nagkorno-karampach/ |title=ptisidiastima - Եւրոպական Միութիւն՝ Անընդունելի է Արցախեան հակամարտութեան սաստկացումը, 30-10-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101143415/https://www.ptisidiastima.com/ee-aparadekti-i-klimakosi-tis-sugkrousis-sto-nagkorno-karampach/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.echedoros-a.gr/2020/10/blog-post_575.html |title=echedoros-a. Միջազգային Ներում՝ Ատրպէյճան եւ Հայաստան կը գործածեն բազմագործիքային կործանիչ ռումբեր, 29-10-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108003407/https://www.echedoros-a.gr/2020/10/blog-post_575.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sputniknews.gr/europi/202010298693536-to-eurokoinovoulio-zita-diethni-elegho-tis-katapausis-tou-pyros-sto-nagkorno-karampah/ |title=sputniknews.gr -Եւրոպական Միութիւնը կ'ուզէ միջազգային հսկում համաձայնուած հրադադարի շուրջ, 29-10-2020 {{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107222240/https://sputniknews.gr/europi/202010298693536-to-eurokoinovoulio-zita-diethni-elegho-tis-katapausis-tou-pyros-sto-nagkorno-karampah/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107222240/https://sputniknews.gr/europi/202010298693536-to-eurokoinovoulio-zita-diethni-elegho-tis-katapausis-tou-pyros-sto-nagkorno-karampah/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16894 Ազատ Օր - Բողոքի հաւաք Եւրոպական Միութեան Աթէնքի գրասենեակներուն առջեւ, 30-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://m.naftemporiki.gr/tag/181 |title=naftemporiki - Արցախեան հակամարտութիւն․ Եւրոպական Միութւն, Հայկական կողմի զոհեր․․․29-10-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102132803/https://m.naftemporiki.gr/tag/181 |archivedate=2020-11-02 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.naftemporiki.gr/story/1652024/ee-aparadekti-i-klimakosi-tis-sugkrousis-sto-nagkorno-karampax naftemporiki - Եւրոպական Միութիւն՝ Անընդունելի է Արցախեան հակամարտութեան սաստկացումը, 29-10-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/28/azerbaijan-says-21-dead-in-armenia-attack-near-nagorno-karabakh aljazeera - Ատրպէյճանը կ;ըսէ թէ Հայաստան բազմագործիքային կործանիչ ռումբեր կը գործածէ․․․28-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16919 Ազատ Օր -Փիրէայի եւ Վուլայի քաղաքապետութիւնները, ինչպէս նաեւ Յունաստանի եգիպտական համայնքը կը կանգնին Արցախի կողքին, 30-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=16891 Ազատ Օր - Նի­քէա­յի, Ք­սան­թիի եւ ­Սեր­րե­սի քա­ղա­քա­պե­տու­թիւն­նե­րու բա­նա­ձե­ւե­րը Ար­ցա­խի ի նպաստ, 29-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379203/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%84%d5%bd%d5%ab-%d5%a1%d6%83%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a9%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1/ |title=Ասպարէզ - Բերձորէն Մինչեւ Արաքսի Ափը Ընթացան Մարտական Գործողութիւններ, 30-10-2020 |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102072835/http://asbarez.com/arm/379203/%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%B1%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82-%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD%D5%AB-%D5%A1%D6%83%D5%A8-%D5%A8%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%A1/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asbarez.com/198127/mnatsakanyan-briefs-iranian-official-on-ongoing-minsk-group-efforts/ Ասպարէզ - Մնացականեանը Իրանի ներկայացուցիչին կը զեկուցէ Մինսկի խմբակի տարած աշխատանքներուն մասին, 30-10-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.1lurer.am/hy/2020/10/30/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8-SpaceX-%D5%AB-%D5%AF%D5%A5%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D6%81-%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%81%D5%B8%D5%BE-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%BB%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%B9%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%A5%D5%AC-%D4%B9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%B0%D5%A5%D5%BF-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A8/348359?fbclid=IwAR1ywVXBbnJzEP4HaIVVa0KySgO3EPd-jdQ3TzcJOfo7xvSDFbIiIN8p8l0 1lurer - Հայերը SpaceX-ի կենտրոնակայանի դիմաց ցոյցով պահանջել են չեղարկել Թուրքիայի հետ գործարքը, 30-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kantsasar.com/news/23002-2/ Գանձասար - ՀԱԼԷՊԱՀԱՅՈՒԹԻՒՆԸ ԱՏՐՊԷՅՃԱՆԱԹՐՔԱԿԱՆ ՅԱՐՁԱԿՈՒՄՆԵՐԸ ԵՒ ՄԱՐԴԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԴԱՏԱՊԱՐՏԵՑ ԺՈՂՈՎՐԴԱՅԻՆ ՀԱՒԱՔՈՎ, 30-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30921213.html Ազատութիւն ալիք - Մեկնարկել է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարների հանդիպումը, 30-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sputniknews.com/world/202010301080922751-live-updates-armenian-pm-says-deployment-of-russian-peacekeepers-in-karabakh-is-the-best-option/?utm_source=push&amp;utm_medium=browser_notification&amp;utm_campaign=sputnik_inter_en&amp;fbclid=IwAR062ajpGA4gmy_BZgXIbnTxnWAa-g9DNGILK2tQOoYRYFmetc1z58XbqVk sputniknews - Արցախի բանակը կը յայտարարէ թէ գերի բռնած է սուրեացի վարձկան մը, 30-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1033379.html armenpress - Ատրպէյճանի ԶՈՒ-ն հրետակոծել է Սիունիքի մարզի Դաւիթ Բեկ գիւղը, 30-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.newsnow.co.uk/h/World+News/Asia/Armenia/Nagorno-Karabakh newsnow.co.uk - Ատրպէյճանական բանակը խուճապահար փախած է զբաղեցրած դիրքերէն, 30-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/iran-criticises-minsk-groups-peace-efforts-over-nagorno-karabakh aljazeera - Իրան կը քննադատէ Մինսկի խմբակի ջանքերը Արցախի հակամարտութեան վերաբերեալ, 30-10-2020]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/en/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-agree-to-avoid-targeting-civilian-populations-amid-peace-talks/a-55454758 dw.com - Լեռնային Ղարաբաղ․ Հայաստան եւ Ատրպէյճան Ժընեւի մէջ կը համաձայնին խուսափիլ յարձակումներէ խաղաղ բնակչութեան վրայ, dvv/aw (AP, Reuters) 31-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/31/armenia-azerbaijan-trade-fresh-accusations-of-karabakh-attacks aljazeera - Վերջին յարձակումներէն ետք, Հայաստան եւ Ատրպէյճան զիրար կ'ամբաստանեն 31-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30921858.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Երեւանն ու Պաքուն համաձայնել են դիտաւորութեամբ չթիրախաւորել խաղաղ բնակչութեանը կամ ոչ ռազմական կառոյցները 31-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30922382.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Ադրբեջանական կողմը հրթիռակոծել է Շուշին, կան վիրաւորներ 31-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30922777.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Ձերբակալւել է Թուրքիայի կողմից Ադրբեջան ուղարկւած ահաբեկչական խմբաւորման անդամը, յայտնում է դատախազութիւնը 31-10-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.diarioarmenia.org.ar/english/massive-armenian-caravan-in-south-america-for-the-recognition-of-artsakh/ diarioarmenia - Հարաւային հայերուն լայնածաւալ ցոյցերը Արցախի ճանաչման համար, 31-10-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.toronto.com/news-story/10236458-armenian-demonstrators-move-through-toronto-in-car-convoy-to-protest-war/?fbclid=iwar2xyanm9unwsnjqagkixtnlexyk0l5jwjulet-ougkwzeuwgjwdpbxglag toronto.com - Թորոնթոյի հայերը ինքնաշաժներու երթով կը բողոքեն Արցախի վրայ բռնայարձակումներուն դէմ, 1-11-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.diarioarmenia.org.ar/marcha-de-la-comunidad-armenia-en-valencia-para-que-espana-detenga-la-venta-de-armas-a-turquia/ diarioarmenia.org - Վալենթիայի հայերը կը բողոքեն Սպանիոյ կողմէ Ատրպէյճանին զէնքի վաճառման դէմ, 1-11-2020{{ref-es}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tsayg.am/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%AC%D5%A5%D5%B0%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%A5%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A1-%D5%B4%D5%AB%D5%BB/ tsayg.am - Հայերը փակել են Լեհաստան-Գերմանիա միջպետական ճանապարհը` ի պաշտպանութիւն Արցախի եւ Հայաստանի, 1-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/487993 Ազդակ - Պելճիքացի Երեսփոխանի Եւ Խումբ Մը Լրագրողներու Հայաստան Եւ Արցախ Այցելութիւնը Շարունակուեցաւ, Նոյեմբեր 2, 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aecid.es/ES/Paginas/Sala%20de%20Prensa/Noticias/2020/2020_10/AyudaHumanitariaNaborno-Karabaj.aspx |title=«Սպանական Միջազգային Գործակցութեան Գործակալութիւն»ը (AECID) մարդասիրական օգնութիւն պիտի հասցնէ Արցախի ընտանիքներու, 30-10-2020 {{ref-es}} |accessdate=2020-11-03 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101115312/https://www.aecid.es/ES/Paginas/Sala%20de%20Prensa/Noticias/2020/2020_10/AyudaHumanitariaNaborno-Karabaj.aspx |dead-url=yes |archivedate=2020-11-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101115312/https://www.aecid.es/ES/Paginas/Sala%20de%20Prensa/Noticias/2020/2020_10/AyudaHumanitariaNaborno-Karabaj.aspx |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.armenews.com/spip.php?page=article&amp;id_article=71286&amp;fbclid=IwAR1GQVH_pTugRTgCpFK9ukAaEp7hb-otgvkeQaQVyvw_84ZYCVKdJEe79tk |title=armenews.com - Մարդասիրական եւ բնապահպանման աղետ, {{ref-fr}} |accessdate=2020-11-03 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018195656/https://www.armenews.com/spip.php?page=article&amp;id_article=71286&amp;fbclid=IwAR1GQVH_pTugRTgCpFK9ukAaEp7hb-otgvkeQaQVyvw_84ZYCVKdJEe79tk |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/eng/news/611191.html news.am - Ատրպէյճան Արցախի անտառները հրդեհելով լուսնածինի ռմբակոծումներով, ոճիր կը գործէ 3-11-2020,{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/eng/news/611287.html news.am - Փաստեր թէ Ատրպէյճան միջազգային օրէնքներով արգիլուած զէնքեր կը գործածէ Արցախի ժողովուրդին դէմ, 3-11-2020, {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.armradio.am/2020/11/03/deliberate-burning-of-forests-in-artsakh-by-azerbaijan-is-a-war-crime-ombudsman/ en.armradio.am - Ատրպէյճան գիտակցաբար միջազգային օրէնքով աւրկիլուած ռումբերով կ'այրէ Արցախի անտառները, 3-11-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379361/103%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%a1%d5%b5-%d6%84%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%af-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%af%d5%b8%d5%bd%d5%a5%d5%a1%d5%b6-1-%d5%b4%d5%ab%d5%ac%d5%ab%d5%b8%d5%b6-%d5%bf%d5%b8%d5%ac%d5%a1%d6%80/ |title=Ասպարէզ - 103ամեայ Քնարիկ Մարկոսեան 1 Միլիոն Տոլար Կը Նուիրէ Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամին, 3-11-2020 |accessdate=2020-11-03 |archive-date=2020-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121052200/http://asbarez.com/arm/379361/103%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%a1%d5%b5-%d6%84%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%af-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%af%d5%b8%d5%bd%d5%a5%d5%a1%d5%b6-1-%d5%b4%d5%ab%d5%ac%d5%ab%d5%b8%d5%b6-%d5%bf%d5%b8%d5%ac%d5%a1%d6%80/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://medmedia.am/?p=47046 |title=medmedia - Քաղաքացիական զոհերի թիւը 50 է, վիրավւորներինը՝ 148, 4-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018022205/https://medmedia.am/?p=47046 |archivedate=2023-10-18 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/06/596902/ |title=Լրագիր - Հումանիտար օգնութիւն արցախցիներին. Շուէտիայի ասորիների կողմից աջակցութեան նոր բեռը ճանապարհին է, 6-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archive-date=2020-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110193826/https://www.lragir.am/2020/11/06/596902/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201110193826/https://www.lragir.am/2020/11/06/596902/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/06/596876/ |title=Լրագիր - Ադրբեջանը հրետակոծել է Տիգրանակերտի հնագիտական ճամբարը, 6-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106121456/https://www.lragir.am/2020/11/06/596876/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106121456/https://www.lragir.am/2020/11/06/596876/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vice.com/el/article/qjppjq/anatrixiastikes-fwtografies-apo-thn-prwth-grammh-sto-nagkorno-karampax vice.com - Արցախի հակամարտութեան գօտիէն ահառկու նկարներ, 6-11-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/eng/news/1034186.html armenpress - Արցախի ՄԻՊ-ը տեղեկութիւններ ունի հակառակորդի վերահսկողութեան տակ գտնւող բնակավայրերում խաղաղ բնակիչների սպանութիւնների վերաբերեալ, 6-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sportsdesk.com.mt/2020/11/04/uefa-ban-qarabag-official-for-armenia-comments/ sportsdesk - UEFAն «Քարաբախ»ի մամուլի քարտուղարին զրկած է ոտնագնդակի գործունէութենէն, 6-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379683/%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d5%b3%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%aa%d5%a1%d5%b5/ |title=Ասպարէզ - Ատրպէյճանցիները Փորձեցին Շուշիի Ժայռերով Բարձրանալ. Ոչնչանալով՝ Մնացին Ժայռրերուն Տակ, 6-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archive-date=2020-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121025259/http://asbarez.com/arm/379683/%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d5%b3%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%aa%d5%a1%d5%b5/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ctvnews.ca/world/heavy-fighting-near-key-town-in-karabakh-1.5179245 ctvnews - Ծանր մարտեր Արցախի ռազմական քաղաքին շուրջ, 7-11-2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.real.gr/kosmos/arthro/h_armenia_kathilonei_ta_tourkika_uav_s_bauraktar_tb2_foto_binteo-686451/ real.gr - Հայաստան վար կ'առնէ թրքական Bayraktar TB2 անոդաչու սարքեր, 8-11-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hit-channel.com/system-of-a-down-dyo-nea-tragoydia-meta-apo-15-xronia/190635 |title=hit-channel.com System Of A Down նուագախումբի անդամները Հայաստանի եւ Արցախի ի նպաստ երգեր կը յօրինեն 6-11-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-11-08 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106144754/https://www.hit-channel.com/system-of-a-down-dyo-nea-tragoydia-meta-apo-15-xronia/190635 |dead-url=yes |archivedate=2020-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106144754/https://www.hit-channel.com/system-of-a-down-dyo-nea-tragoydia-meta-apo-15-xronia/190635 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.efsyn.gr/node/267566 efsyn.gr - Արցախի մէջ մարտերու սաստկացում, 7-11-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/267606_epikoinonia-poytin-makron-en-meso-ehthropraxion-sto-nagkorno-karampah efsyn.gr Փութին - Մաքրոն հեռաձայնային կապ Արցախի վերաբերեալ, 7-11-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30936211.html Ազատութիւն կայան - ՊԲ-ի փոխանցմամբ` առաւել յամառ գործողութիւններ են ծաւալւել Շուշիի մերձակայքում եւ հարաւ-արեւելեան հատւածում, 8-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30936930.html Ազատութիւն կայան - Յովհաննիսիանի հաղորդմամբ` Շուշի քաղաքում եւ մերձակայքում մարտեր են գնում, 8-11-2010 (երեկոյեան)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201108/25233160/hakarakordin-chi-hajoxvel-shushin-amboxjutyamb-vercnel-artsrun-hovhannisyan.html armeniasputnik.am - Հակառակորդին չի յաջողւել Շուշին ամբողջութեամբ վերցնել. Արծրուն Յովհաննիսեան, 8-11-2020, թարմացուած լուր՝ 20։31]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/arm/news/612179.html news.am - ՊԲ ՀՕՊ ստորաբաժանումները Ստեփանակերտից հիւսիս արեւմուտք հատւածում խոցել են հակառակորդի երկու ԱԹՍ. Շուշան Ստեփանեան, 8-11-2020 (20։45')]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/arm/news/612181.html news.am- Հայկական ուժերի գործողութիւնների արդիւնքում հակառակորդը փոխուստի է դիմում Բերձորի լեռներից, 8-11-2020, (21։09)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/11/08/%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%a8-%d6%83%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%bf%d5%ab-%d5%a7-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b1%d5%b8%d6%80/ hy.armradio.am Հայաստանի Հանրային Ռատիօ - Հակառակորդը փախուստի է դիմում Բերձորի լեռներից (տեսանիւթ) 8-11-2020, (21։27')]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/armenia/20201110/25259676/martakan-aktiv-gortsoxutyunnery-jakati-amboxj-gtov-dadrecvats-en.html armeniasputnik - Մարտական ակտիւ գործողութիւնները ճակատի ամբողջ գծով դադարեցւած են․ ՀՀ ՊՆ, 10-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201110/25249107/arcax-paterazm-putin-pashinyan-aliev.html armeniasputnik-Կրակը դադարեցւում է. ինչի տակ են ստորագրել Փաշինեանը, Պուտինն ու Ալիեւը, 10-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnn.gr/kosmos/story/242047/nagkorno-karampax-telos-ston-polemo-me-odyniri-symfonia-gia-tin-armenia cnn.gr - Արցախ․ պատերազմի վերջ, Հայաստան ստորագրած է աղէտալի համաձայնութիւն մը, 10-11-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/11/10/turkey-azerbaijan-achieved-sacred-success-in-nagorno-karabakh aljazeera - Թուրքիա՝ Ատրպէյճան յաջողեցաւ սուրբ համաձայնութիւն մը, 10-11-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.documentonews.gr/article/nagkorno-karampax-synthhkologhse-h-armenia-termatizetai-o-polemos-plhthos-eisebale-sto-armeniko-koinoboylio-photos documentonews - Հայաստանը հաշտութեան համաձայնութիւն ստորագրեց․ վերջ Արցախի պատերազմին․ ժողովուրդ ներխուժեց Հայաստանի խորհրդարանին մէջ, 10-11-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379859/%d5%ab%d5%b6%d5%b9-%d5%a5%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b5%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac-%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%bf%d5%ab%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d5%a5%d6%82%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Ինչ Են Պայմանաւորուել Պուտինը, Ալիեւն Ու Փաշինեանը․ Համաձայնագրի Տեքստ, 10-11-2020 |accessdate=2020-11-10 |archive-date=2020-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110092947/http://asbarez.com/arm/379859/%D5%AB%D5%B6%D5%B9-%D5%A5%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A5%D5%AC-%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%BF%D5%AB%D5%B6%D5%A8-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A5%D6%82%D5%B6/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30940162.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Հայաստանի վարչապետի, Ատրպէյճանի եւ Ռուսաստանի նախագահներու յայտարարութիւնը, 10-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30939770.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Հայաստանի նախագահն անհապաղ նախաձեռնում է քաղաքական խորհրդակցութիուններ, 10-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034363.html armenpress - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 10-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034487.html armenpress - Արցախի նախագահը Հայաստանի քաղաքական ուժերին քննարկումների համար Ստեփանակերտ այցելելու կոչ է յղել 10-11-2020, (14։57')]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/10/598172/ |title=Լրագիր - Ինչ է մնում Արցախից Նիկոլ Փաշինյանի ստորագրած համաձայնագրով, 10-11-2020 (23։47') |accessdate=2020-11-11 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116051111/https://www.lragir.am/2020/11/10/598172/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201116051111/https://www.lragir.am/2020/11/10/598172/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/10/597989/ |title=Լրագիր - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած 81 զինծառայողների անուններ, 10-11-2020(13:55') |accessdate=2020-11-11 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111145912/https://www.lragir.am/2020/11/10/597989/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111145912/https://www.lragir.am/2020/11/10/597989/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-54885906 BBC - Ռուս խաղապահները տը տեղադրուին Արցախեան հակամարտութեան գօտիին շրջանը, 10-11-2020{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/11/598229/ |title=Լրագիր -ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսիան զգուշացնում են Ռուսաստանին. Հայաստանը շանս ունի բեկում մտցնելու, 11-11-2020 |accessdate=2020-11-11 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111075937/https://www.lragir.am/2020/11/11/598229/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111075937/https://www.lragir.am/2020/11/11/598229/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30941871.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Ըստ Փաշինեանի, փաստաթուղթը ոչ թէ տարածքներ յանձնելու, այլ պահելու մասին է, 11-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30941936.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Դատախազութիւնը կոչ է անում չխախտել ռազմական դրութեան սահմանափակումները եւ չանցկացնել հաւաքներ, 11-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30942089.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Հանրահաւաքը մեկնարկեց՝ չնայած ոստիկանութիւնը բերման է ենթարկում մասնակիցներին, 11-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[file:///C:/Users/anide/Downloads/%D4%B1%D4%B6%D4%B1%D5%8F%20%D5%95%D5%90%2012-11-2020%20(1).pdf Ազատ Օր - «Արցախի խորհրդարանի 4 կուսակցութիւններ կը պահանջեն Արայիկ Յարութիւնեանի հրաժարականը», 12-11-2020 էջ 3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/11/12/armenia-protests Ալ Ճազիրա - հազարաւորներու բողոքի հաւաք, Երեւանի մէջ, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/12/598860/ |title=Լրագիր - Ռուս խաղաղապահները Ստեփանակերտում են, 12-11-2020 |accessdate=2020-11-12 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124022221/https://www.lragir.am/2020/11/12/598860/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124022221/https://www.lragir.am/2020/11/12/598860/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/12/598625/ |title=ԱՀ արդարադատութեան նախարարը հրաժարական տուեց, 12-11-2020 |accessdate=2020-11-12 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018022211/https://www.lragir.am/2020/11/12/598625/ |dead-url=yes |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018022211/https://www.lragir.am/2020/11/12/598625/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201112/25301573/lavrov-nshel-e-te-erb-e-voroshvelu-lernayin-gharabaghi-kargavichak.html armeniasputnik - Լավրովը նշել է, թէ երբ է որոշւելու Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/society/20201112/25301836/mer-hayreniqy-chen-karox-handznel-ayd-xaytarak-pastatxtov-hadrutci-kakanc-boxoqi-akcian.html armeniasputnik - «Մեր հայրենիքը չեն կարող յանձնել այդ խայտառակ փաստաթղթով». հադրութցի կանանց բողոքի ակցիան, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/801132.html shantnews - Ռուսաստանի պաշտպանութեան նախարարութիւնը տրամադրել է քարտեզ, որը ցոյց է տալիս, թէ որտեղ են տեղակայւելու խաղաղապահները, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/801078.html shantnews - Լավրովը յորդորել է ուշադրութիւն դարձնել Ղարաբաղի մշակութային ժառանգութեան պահպանմանը, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/801258.html shantnews -17 կուսակցութիւնների նախաձեռնած երթի մասնակիցները Մատենադարանից շարժւում են ԱԱԾ, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/801403.html shantnews - ԼՂ-ում թուրք խաղաղապահներ չեն լինի, Թուրքիան էլ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբում համանախագահող երկիր չի դառնայ. Սերկէյ Լավրով, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034702.html armenpress - Արծրուն Յովհաննիսեանը յայտնել է ՊՆ ներկայացուցչի աշխատանքը դադարեցնելու մասին, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034678.html armenpress-Հադրութցիները նամակներ փոխանցեցին նաեւ ՀՀ-ում Ռուսաստանի եւ ԱՄՆ-ի դեսպանատաներին, 12-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201113/25313694/minski-xmbi-bolor-hamanaxagahner-dem-en-exel-gharabaghyan-hakamartutyan-razmakan-lutsman.html armeniasputnik - Մինսկի խմբի բոլոր համանախագահները դէմ են եղել Ղարաբաղեան հակամարտութեան ռազմական լուծմանը, 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201113/25311461/pbn-37-zoheri-anunner-e-hraparakel.html armeniasputnik - ՊԲ-ն 37 զոհերի անուններ է հրապարակել, 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30945731.html Ազատութիւն կայան - Ստեփանակերտում բնակչութեան վերադարձի հարցերն են կազմակերպւում 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30946418.html Ազատութիւն - Երեւանում 4-րդն օրն է` պահանջում են վարչապետի հրաժարականը, 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MJSEnlJ_d8A&amp;feature=emb_logo Տեսերիզ - Ուղիղ հեռասփռում․ Երեւանում 4-րդն օրն է` պահանջում են վարչապետի հրաժարականը, 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/13/599035/ |title=Լրագիր - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 13-11-2020 |accessdate=2020-11-13 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117144119/https://www.lragir.am/2020/11/13/599035/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117144119/https://www.lragir.am/2020/11/13/599035/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30948979.html Ազատութիւն կայան - Մեկնարկել է ղարաբաղեան պատերազմում զոհւածների մարմինների փոխանակման գործընթացը, 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201113/25314653/shushi-lisagor-avtochanaparhi-harakic-taracqum-anhet-korel-e-42-vostikan.html armeniasputnik - Շուշի-Լիսագոր աւտոճանապարհի հարակից տարածքում անհետ կորել է 42 ոստիկան, 13-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/arm/news/613349.html news.am - Ատրպէյճանցիները պղծել են Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց Մայր տաճարը, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/arm/news/613341.html news.am - ՌԴ ԱԳՆ-ն յորդորել է Եունեսքոյին ներգրաւել Ղարաբաղի մշակութային արժէքների պահպանման գործում, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.am/arm/videos/40181.html news.am - Տեսերիզ՝ «4-5 օր ա՝ գալիս ենք. արցախցի հովիւները հօտը ոտքով Հայաստան են բերում», 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/802145.html shantnews - ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարութիւնը դիմել է միջազգային պատկան մարմիններին՝ պահանջելով կանխել մշակութային վանդալիզմը, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/802041.html shantnews - Քանատայից մարդասիրական օգնութեան հերթական խմբաքանակ է ուղարկւում Հայաստան, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034858.html armenpress - Երեւանից Ստեփանակերտ են ուղեւորւել 11 հանրակառքներ՝ տեղափոխելով արցախցիների, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25328577/avtobus-arcax-stepanakert-bnakich.html armeniasputnik - Բնակիչները վերադառնում են Ստեփանակերտ. Երեւանից 11 հանրակառք է մեկնել Արցախ. լուսանկարներ, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25329739/haykakan-koxmn-ays-pashin-uni-2317-zowh-an-n-patasxanel-e-miqayel-minasyanin.html armeniasputnik - Հայկական կողմն այս պահին ունի 2317 զոհ. ԱՆ–ն պատասխանել է ․․․․ 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25329382/zoh-marmin-arcax-adrbejan.html armeniasputnik - Ատրպէյճանական կողմը հայկականին է փոխանցել մոտ 100 զոհի մարմին, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25325101/shushi-merdzakayq-zoh-arcax-mip.html armeniasputnik - Շուշիի մերձակայքից զոհւածների մարմիններ են դուրս բերւել. Արցախի ՄԻՊ, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aravot.am/2020/11/14/1151666/ aravot - Երեւանում կամ ՀՀ մարզերում ապաստանած Արցախի մի շարք քաղաքացիներ Ստեփանակերտ են տեղափոխւել]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/802336.hshantnewstml shantnews - Դադիվանքին որεθէ վտանգ չի սպառնում․ Վահրամ քահանայ Մելիքեան 14-11-2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/802273.html shantnews - Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը յորդորում է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ին ձեռնարկել բոլորմիջոցները Արցախի  սրբավայրերը պաշտպանելու համար, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/world/article/1065346/armenia-apotrapike-apopeira-dolofonias-tou-prothupourgou/ protothema.gr - Հայաստան․ կասեցուած է մահափորձ վարչապետին դէմ, 14-11-2020 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://massispost.com/am/2020/11/14/%D6%83%D5%A1%D5%B7%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A4%D5%A7%D5%B4-%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%83%D5%B8%D6%80%D5%B1-%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5/ massispost - Փաշինեանի Դէմ Մահափորձ Նախապատրաստելու Կասկածանքով Ձերբակալուած Են Շարք Մը Ընդդիմադիր Գործիչներ, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2020/11/14/armenia-says-prevented-assassination-attempt-on-pm-pashinyan aljazeera - Հայաստան կ'ըսէ թէ վարչապետին դէմ  մահափորձ կանխած է, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30950160.html Ազատութիւն ալիք - Ձերբակալւել է Արթուր Վանեցեանը՝ իշխանութեան յուրացման եւ վարչապետի սպանութեան նախապատրաստման կասկածանքով, յայտնում է պաշտպանը, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30950318.html Ազատութիւն ալիք - ԱԱԾ յայտնում է, որ կանխել է վարչապետի սպանութեան, ՀՀ կառավարութեան լիազորութիւններին տիրանալու փորձ, 14-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aa.com.tr/en/politics/intelligence-foils-attempt-to-assassinate-armenian-pm/2044122 aa.com.tr․ Անատոլու լրատուողական սպասարկութիւն - Հայաստանի Գաղտնի Սպասարկութեան նախկին գործակալը ձեռբակալուած է վարչապետին մահափորձի ամբաստանութեամբ, 15-11-2020, Ali Cura]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034946.html armenpress - Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայւել է ռուս խաղաղապահների 18 դիտակէտ 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lurer.com/?p=394567&amp;l=am lurer.com - ՊԲ-ն հրապարակել է հայրենիքի պաշտպանութեան համար մղւող մարտերում զոհւած եւս 51 զինծառայողի անուն, 15-11-2020, (12։36)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201115/25344705/qarvachari-bnakichnerin-tarhanelu-jamket-erkaradzgvel-e-10-orov.html armeniasputnik - Քարվաճառից աշխարհազորայիններին տարհանելու ժամկէտը երկարաձգւել է 10 օրով, 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30951199.html Ազատութիւն ալիք - Ըստ ԱԻՆ-ի, երթեւեկութիւնը դէպի Արցախ թոյլատրւում է միայն Վարդենիս-Սոթք-Քարվաճառ ճանապարհով, 15-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.president.am/hy/press-release/item/2020/11/16/President-Armen-Sarkissians-message-/ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ․ Մամլոյ հաղորդագրութիւն - Կարելի է պարտւել ճակատամարտը, բայց անթոյլատրելի է պարտւել որպէս ազգ. Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Արմէն Սարգսեանի ուղերձը, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայւել է ռուս խաղաղապահների 25 դիտակետ, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Շուշիի մատոյցներից մօտ 150 հայ զինծառայողների մարմիններ են դուրս բերւել. Արցախի նախագահ, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30953541.html Ազատութիւն ալիք - Նախագահի հրամանագրով Մնացականյանն ազատւել է ԱԳ նախարարի պաշտօնից, 16-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201117/25378098/yevs--71-zoh-pb-n-nahatakvats-zintsarayoxneri-nor-cank-e-hraparakel.html - armeniasputnik - Եւս 71 զոհ. ՊԲ–ն նահատակւած զինծառայողների նոր ցանկ է հրապարակել, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201117/25373613/goris-shushi-chanaparhic-anhayt-korac-qaxaqacineri-tvum-hh-qaxaqaciner-kan-arcaxi-mip.html armeniasputnik - Գորիս-Շուշի ճանապարհից անհայտ կորած քաղաքացիների թւում ՀՀ քաղաքացիներ կան. Արցախի ՄԻՊ, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/803564.html shantnews -Արցախից Հայաստան է տեղափոխւել 3191 գլուխ կենդանի, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/803553.html shantnews - Ռուս խաղաղապահները բացել են Ստեփանակերտը Հայաստանի հետ կապող Լաչինի միջանցքը, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30955193.html Ազատութիւն ալիք - Ադրբեջանին յանձւելիք տարածքներից հեռացող մարդիկ քանդում ու հրկիզում են իրենց տները, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/803401.html shantnews - Իսպանիայի Կոնգրեսն ընդունեց ԼՂ հումանիտար օգնութիւն ուղարկելու եւ Ատրպէյանին զէնքի վաճառքը դադարեցնելու Ինյառիտուի միջնորդութիւնը, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201117/25379417/paterazmakan-orerin-masnagitakan-partqy-katarelis-15-bjishk-e-zohvel.html armeniasputnik-Պատերազմական օրերին մասնագիտական պարտքը կատարելիս 15 բժիշկ է զոհւել]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30954968.html Ազատութիւն կայան - Արցախի ՊՆ-ն հրապարակել է զոհւած եւս 71 զինծառայողների անուններ, 17-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/11/18/%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%bd%d5%af%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%a7-%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%a5%d5%ac-%d5%b6%d5%a1%d6%87/ armradio.am - Ատրպէյճանի հսկողութեան տակ է անցել նաեւ «Ղարաբաղ կարպետ»-ի Շուշիի արտադրամասը՝ ամբողջ գոյքով, գորգերով, հումքով, 18-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/804082.html shantnews - Ստեփանակերտ է վերադարձել եւս 502 փախստական, 18-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/18/600598/ |title=Լրագիր լուրեր - Մարտունիի եւ Շուշիի ուղղութիւններում շարունակւել են անյայտ կորածների որոնման եւ զոհւածների մարմինների դուրսբերման աշխատանքները, 18-11-2020 |accessdate=2020-11-18 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018022213/https://www.lragir.am/2020/11/18/600598/ |dead-url=yes |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018022213/https://www.lragir.am/2020/11/18/600598/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25394506/kataro-ginu-gortcaran-tshnami.html armeniasputnik - «Կատարօ» գինու գործարանը «կազմ ու պատրաստ» մնացել է թշնամու տիրապետութեան տակ, 18-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30956905.html Ազատութիւն - Արա Այվազեանը նշանակւել է արտաքին գործերի նախարար, 18-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25389127/-81-nor-anin-nahatak-pb.html armeniasputnik - Եւս 81 անուն. Արցախի պաշտպանութեան մարտերում նահատակւածների նոր ցանկ է հրապարակւել, 18-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25393788/-250-zincarayoxi-diak-chchanachvac.html armeniasputnik - Շուրջ 250 զինծառայողի դի մնում են չճանաչւած, 18-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30958855.html Ազատութիւն կայան - Կիւմրիում ապաստանած շուրջ 50 արցախցիներ Ստեփանակերտ մեկնեցին, 19-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.shantnews.am/news/view/805397.html shantnews - ՊԲ-ն հրապարակել է նահատակւած եւս 28 զինծառայողի անուն ԱՐՑԱԽ, 20-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201120/25419041/stepanakertum-sksel-en-ashxatel-khanutnery-varsaviroanocnery-hanrayin-transporty.html armeniasputnik - Ստեփանակերտում սկսել են աշխատել խանութները, վարսավիրանոցները, հանրային տրանսպորտը, 20-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.24news.am/news/136699 24news - Նոյեմբերի 14-ից ռուս խաղաղապահների ուղեկցութեամբ Ստեփանակերտ է վերադարձել 2600 բնակիչ, 20-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azatutyun.am/a/30959974.html Ազատութիւն կայան - Երէկ Արցախ են վերադարձել եւս 1235 փախստականներ, 20-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hy.armradio.am/2020/11/20/%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%bd%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%b4%d5%b6%d5%a1-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af/ hy.armradio.am - Ամարասի վանական համալիրը կը մնայ հայկական կողմը, 20-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/armenia/20201123/25468905/arayik-harutyunyann-el-hrajesht-tvec-pashtonin-haytni-e-ov-kpoxarini-nran.html armeniasputnik - Արայիկ Յարութիւնեանն էլ հրաժեշտ տւեց պաշտօնին, յայտնի է` ով կը փոխարինի նրան, 23-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201123/25467056/martunu-berdashenum-mardkanc-aygineri-mijov-sahmanen-gtsum-haykakan-loxmic-mardchka.html armeniasputnik -Մարտունու Բերդաշէնում մարդկանց այգիների միջով սահման են գծում. հայկական կողմից մարդ չկայ, 23-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201123/25467000/mek-orum-2334-paxstakan-hayastanic-kharabakh-en-veradardzel.html armeniasputnik - Մէկ օրում 2334 փախստական Հայաստանից Ղարաբաղ են վերադարձել, 23-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armeniasputnik.am/karabah/20201123/25461576/voronqen-adrbejani-verahskoxutyan-tak-antsac-artsaxyan-121-hayabnak-hamaynqnery.html armeniasputnik - Որոնք են Ադրբեջանի վերահսկողութեան տակ անցած արցախեան 121 հայաբնակ համայնքները, 23-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/arm/news/1035894.html armenpress - Աւելի քան 50 000 արցախցի վերադարձել է Արցախ. նախարար Ժիրայր Միրզոեանը մանրամասնում է ծրագրերը, 25-11-2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lurer.com/?p=396091&amp;l=am lurer.com - Հպարտ քաղաքացիները՝ կրկին խաբւած. 170 միլիոն դոլարի ոդիսականը, 25-11-2020]&lt;/ref&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
#[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%AB%D5%BB%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%82%D5%B6%D6%84 Միջազգային իրաւունք ]{{lang-hy|}}
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Droit_de_la_guerre Պատերազմի կանոններ]{{ref-fr}}
#[https://greekcitytimes.com/2020/10/03/greeks-living-in-armenia-are-already-on-the-front-lines-in-artsakh/ greekcitytimes.com Յոյները, որոնք Արցախ եւ Հ․Հ․ կ'ապրին, կը կռուին հայերուն կողքին]{{ref-en}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Pargev_Martirosyan Պարգեւ արք․ Մարտիրոսեան]{{ref-en}}
#[https://www.ant1news.gr/eidiseis/article/584222/special-report-o-nikolas-bafeiadis-stin-empolemi-zoni-toy-nagkorno-karampax-eikones- ant1news.gr - “Special Report”. Նիքոլաս Վաֆիատիսը Արցախի սահմանագծին վրայ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101033056/https://www.ant1news.gr/eidiseis/article/584222/special-report-o-nikolas-bafeiadis-stin-empolemi-zoni-toy-nagkorno-karampax-eikones- |date=2020-11-01 }}{{ref-el}}  
#[https://www.bbc.com/news/topics/cvenzmgyg88t/nagorno-karabakh bbc.com - Լեռնային Ղարաբաղ․ Գետնայարկերուն մէջ զաւակ կը մեծցնենք, ու ապա զինուոր կը ղրկենք]{{ref-en}}
#[https://www.youtube.com/watch?v=S2UTwO2aNPk&amp;feature=emb_logo&amp;ab_channel=ANNANewsMilitary Ինչպես կորցրինք Շուշին. բացառիկ տեսանիւթ, որը պատմում է քաղաքի վերջին ճակատամարտի մասին]
#[https://www.bild.de/politik/international/bild-international/paul-ronzheimer-about-karabakh-we-have-watched-this-war-happen-73872944.bild.html?fbclid=IwAR0g_T-zIiEWKNUpz7YZ9oKMMWPqnWt_ecNrw_M4fWR2t-rs39aBj4Ab8Os bild.de - Ծուլօրէն դիտեցինք այս պատերազմը, PAUL RONZHEIMER, 10-11-2020  ] {{ref-en}}
#[https://www.azatutyun.am/p/3148.html Ազատութիւն TV . Տեսերիզ- Հայաստանի Նախագահի հարցազրոյցը լրագրողներուն հետ, 13-11-2020, -2:20:23]
#[https://www.facebook.com/azatutyun/videos/698544927744493/ Ազատութիւն TV . Տեսերիզ - Այսօր կէսօրից հետո ռուս խաղաղապահները մտան Քարվաճառի շրջան, հաղորդում է «Ազատության» թղթակիցը Դադիվանքի քահանան՝ Տէր ՅովհաննԷսը, պնդում է՝ ինքը չի հեռանալու տարածքից, 13-11-2020] 
#[https://hetq.am/hy/article/124290?fbclid=IwAR3CJFR6WUUVcqNWaCQAjRVMPlVpA-UCBPp73Q0O9oXxdYVC2nZej5WW-48 hetq.am - Արցախն այսօր, լուսանկարներ Յակոբ Պօղոսեան, 19:43, 13 նմբ 2020]
#[https://slpress.gr/ethnika/i-itta-ton-armenion-fernei-pio-konta-osa-schediazei-o-erntogan-enantion-mas/?fbclid=IwAR1p_XwyRlUzunHt4MRU0cB3ZvQWvZOIHxwCWf6ngbsOlXVhUwguWjJZ-RQ#.X61EvEuOY3o.facebook Հայերուն պարտութիւնը, մեզ աւելի կը մօտեցնէ Էրտողանի ծրագիրներուն, Փանաղիոթոփուլոս Փանոս, 11-11-2020]{{ref-el}}
#[https://moderndiplomacy.eu/2020/11/13/azeri-turkish-war-crimes-against-armenians-must-not-go-unpunished/?fbclid=IwAR3rYBoDcxppweEYoSjBwDaoJL3dxmjMkwUu-q8PZ7vqRTVaYrlKw1hern4 moderndiplomacy.eu - Հայերուն դէն փրքազերիական բռնայարձակումը անպատիժ պէտք չէ մնայ, 13-11-2020, Uzay Bulut]{{ref-en}}
#[https://www.lefigaro.fr/vox/monde/pour-les-armeniens-le-cessez-le-feu-est-un-drame-pour-le-present-et-une-condamnation-pour-l-avenir-20201113?fbclid=IwAR1VA9ega3knDS-rigLR_aq5cG5Neyi3JnW2V41rCq91AfNSUJXjIu1G6QE le figaro.fr - Հայերուն համար զինադադարը սրտայոյզ դէպք մըն է ներկայի եւ ապագային համար,  Paul Sugy, 13-11-2020]{{ref-fr}}
#[https://www.onalert.gr/kosmos/tourkia/ekthesi-toy-oie-kaiei-tin-toyrkia-gia-to-nagkorno-karampach-exorgismenos-o-aksoi/400684/?fbclid=IwAR2eRp1oFtOrH13qJe7-_vjC33OtqNcAGVGM2quFFcFSwUaWbfBNFd_yzDY onalert.gr - Մ․Ա․Կ․ի տեղեկագրութիւնը Արցախի վերաբերեալ, «կ'այրէ» Թուրքիան, աղբիւր՝  YeniSafak 13-11-2020]{{ref-en}}
#[https://kosmodromio.gr/2020/11/11/texnikes-leptomereies-h-alhtheia-o-pol/?fbclid=IwAR3UXw5ThLwp26p2q3-izqhAFIyQbUPAbXw09U9omKIMiS3k6yE1-xbRhZU kosmodromio.gr - Իրականութիւնը, Պատերազմը եւ Արցախը․ 12-11-2020]{{ref-el}}
#[https://www.youtube.com/watch?v=FzcOlYD5oM4&amp;ab_channel=24TV Տեսերիզ․ ԱԱԾ-ն յայտնում է Նիկոլ Փաշինեանի դէմ մահափորձի նախապատրաստման մասին]
#[https://www.youtube.com/watch?v=5gKMtmMU_2I&amp;feature=emb_logo&amp;ab_channel=Sputnik%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F Տեսերիզ․ Քարվաճառցիները դառնութեամբ կտրում են իրենց տնկած ծառերը, միայն թէ չմնայ թշնամուն. տեսանիւթ 15-11-2020]
#[https://mail.google.com/mail/u/0/?tab=rm&amp;ogbl#inbox/FMfcgxwKjTVTRcPddbDrgdKxzsChzDGh?projector=1&amp;messagePartId=0.1 Ազատ Օր․ Հայ գիտնականն ու բանակը՝ Արեգ Դանագուլեան, միջուկային ֆիզիկոս, Մասաչուսէցի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (MIT), էջ 7, 18-11-2020]
#[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25377921/miayan-zinvori-xizaxutyamb-haxtanaki-chen-hasnum-hayastani-razmakan-sxalner-gharabaghum.html armeniasputnik - Միայն զինւորի խիզախութեամբ յաղթանակի չեն հասնում. Հայաստանի ռազմական սխալները Ղարաբաղում, Ալեքսանդր Խրոլենկօ, 18-11-2020]

[[Ստորոգութիւն:Պատերազմներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պատերազմներ Հարաւային Կովկասին մէջ]]
[[Ստորոգութիւն:Արցախեան հակամարտութիւն]]
[[Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ]]</text>
      <sha1>a73a5jaeenzpl5pvcbj9x376f80ux9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Երիցմանկանց վանքը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19181</id>
    <revision>
      <id>257472</id>
      <parentid>230407</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10734" sha1="7gxw7ni0v7x4z1p6qt57ot11wfm1lzs" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Yerits Mankants 14.jpg|մինի|աջից|Երիցմանկանց Վանք]]
'''Երիցմանկանց վանք''', կառուցուած՝ 1691-ին, պատմական Ջրաբերդի մէջ, [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]], [[Մելիք-Իսրայէլեան]]ներուն կողմէ։ Միջնադարեան հայ եկեղեցաշինութեան օրինակներէն։
== Պատմութիւն ==
[[Պատկեր:Yeritzmankantz-Monastery.jpg|մինի|ձախից]]
Կը գտնուի [[Ջրաբերդ]]&lt;nowiki/&gt;էն 7 քմ․ հեռաւորութեան վրայ, [[Թրղի |Թրղի գետակ]]ի ձախ ափին, որու մօտակայքը  կը գտնուի գրեթէ ամայի [[Խոտորաշէն]] (Խոխոմաշէն) անունով գիւղը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yerkir.am/news/view/186453.html |title=Երիցմանկանց վանք |accessdate=2020-10-05 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009011215/https://www.yerkir.am/news/view/186453.html |dead-url=yes |archivedate=2020-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009011215/https://www.yerkir.am/news/view/186453.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;: Պահպանուած արձանագրութիւններուն համաձայն՝ եկեղեցին կառուցած են [[Աղուանից]] կաթողիկոս Սիմէոնը եւ իր եղբայր Իգնատիոս վարդապետը՝ [[1664 թուական|1664]]-ին նուիրատուութիւններու շնորհիւ: Եկեղեցին կառուցող ճարտարապետը Սարգիսն է, որու արձանագրութիւնը կը գտնուի ներսը, բեմին հիւսիսային կողմի պատին.

{{քաղուածք|Շինաւղ եւ վարպետ եկեղեցոյս ուստա Սարգիսն յիշեցէք ի Քրիստոս|Ջալալեանց, նշ. աշխ., էջ 171-179}}
'''Արցախեան պատերազմի տարիներ'''

Արցախեան պատերազմի ընթացքին՝ Յունիս [[1992 թուական|1992]]-ին Ազրպէյճանի կողմէ Գիւլիստանի գրաւումէն ետք տեղացի շուրջ 14 հազար հայ բնակչութիւնը քալելով կը հասնի [[Մարտակերտ]]։ Այդ խումբէն շուրջ 2-3 հազար հոգի անտառներուն մէջէն անցնելու ատեն կը հասնին Երիցմանկանց վանք եւ ապաստան կը գտնեն վանքին տարածքին՝ մինչեւ օգնական խումբերու ժամանումը։

== Ճարտարապետութիւն ==
[[Պատկեր:Erek Mankunk.svg|մինի|Յատակագիծը]]
Խաչաձեւ գմբէթակիր յօրինուածք ունեցող եկեղեցին շինուած է անտաշ քարերով, սպիտակ, ներքուստ չորս քառակուսի սիւներով։  Բակին մէջ կան բնակելի սենեակներ: Եկեղեցւոյ գմբէթը կառուցուած է սրբատաշ կաթնագոյն քարէ: Բազմաթիւ եւ գեղեցիկ քանդակներուն մէջ յատկապէս կ'արժէ յիշել [[Արեգակնային ժամացոյցը]]՝ քարի վրայ կերտուած:

Վեհաշուք եկեղեցւոյ ընդարձակ դահլիճը, վերամբարձ սիւներու ճոխութիւնը, ասեղնաձեւ խաչուող կամարներու թեքութիւնը, պատուհաններէն ներս թափանցող արեւու շողերը ներսը կը ստեղծեն լոյսի եւ գիծի խորհրդաւոր միասնութիւն մը:

Եկեղեցւոյ բեմին վերի մասին մէջ գտնուող արձանագրութեան մէջ նշուած է, թէ եկեղեցւոյ մէջ կային դպրատուն եւ բնակելի սենեակներ, որոնց տակ եղած են նկուղներ՝ ծառայելով իբրեւ պահեստանոցներ եւ թաքստոցներ:  Երիցմանկանց վանքին բնակելի սենեակներէն շատերը փլած են օտար ասպատակողներու կողմէ, իսկ մնացեալները, որոնք մօտիկ անցեալին կ'օգտագործուէին, դեռ կանգուն են: 

Վանական տարածքին մէջ պահպանուած բազմաթիւ բնակելի սենեակները, վանականներու կացարանները, դահլիճները՝ իրենց բուխերիկներով, կը խօսին Երից մանկանց վանքին միաբանութեան թիւին մասին։

Եկեղեցւոյ արեւելեան մասին մէջ գտնուող բնակելի հատուածը կազմող սրահին ներսի դռները կը տանին դէպի սրահին երկու կողմերը դասաւորուած բնակելի սենեակներ։ Նմանատիպ սենեակներու միւս խումբը կը գտնուի եկեղեցւոյ հարաւային պատէն ցած եւ բաղկացած է իրարու յաջորդող երկու ուղղանկիւն դահլիճներէ։ Ամբողջութեամբ հողին մէջ թաղուած սրահին ձախ կողմը կը գտնուի շրջանաձեւ եւ իր տեսակին մէջ հետաքրքրական եւ եզակի կառուցուածքով դահլիճ վեհարանը: 

Ուշագրաւ է նաեւ եկեղեցւոյ արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ Երից մանկանց վանքին վերաբերեալ հետեւեալ յիշատակումը. 
{{քաղուածք|Մեր աշխատանքը աւարտին հասցուցինք՝ աստուածասէրներու ու ողորմածներու միջոցով ու օգնութեամբ. Ս.Դանիէլ մարգարէին եւ երեք սուրբ մանուկներուն պատուական նշխարքները, որոնք դրուած են այստեղ, մեծամեծ հրաշագործութիւններ կը կատարեն: Հոս անիկա կառուցուեցաւ մեր փրկութեան, մեր բազում մեղքերու թողութեան, մեր հոգեւոր ու մարմնաւոր ծնողներուն, ինչպէս նաեւ բոլոր աշխատողներուն համար. մեզ եւ վանքին միաբանները յիշեցե՛ք ձեր սուրբ աղօթքներուն մէջ»: |}}

== Աւանդութիւն ==
Ըստ աւանդութեան՝ [[Դանիէլ վարդապետ]], նեղանալով կաթողիկոսէն, [[Գանձասարի վանք|Գանձասար]]&lt;nowiki/&gt;ի կաթողիկոսութիւնը ձգած եւ եկած է Երից Մանկանց վանք, ուր կառուցած է այդ հիանալի տաճարը:

Կը պատմուի, թէ Երից մանկանց վանքը կը կոչուի [[Հին Կտակարան]]&lt;nowiki/&gt;ի երեք հայազգի  մանուկներուն անունով, որոնց վրայ կրակ նետած է [[Բաբելոն]]&lt;nowiki/&gt;ի թագաւոր [[Նաբուգոդոնոսոր]]&lt;nowiki/&gt;ը, որովհետեւ անոնք մերժած էին կուռքին խոնարհիլ: Հայազգի մանուկները փրկուած են [[Միքայէլ Հրեշտակապետ|Միքայէլ հրեշտակապետ]]&lt;nowiki/&gt;ին կողմէ եւ դժոխքէն անվնաս դուրս եկած:

Պատերազմի ատեն հայազգի մանուկները սպաննուած են օտար բռնակալներու կողմէ: Ուղտով տեղափոխուելու ատեն՝ ճամբան ուղտը չէ կրցած ճամբան շարունակել: Այն ատեն որոշած են մանուկները թաղել վանքին տարածքին: Հոնկէ ալ յառաջացած է Երից մանկանց անուանումը: Սպաննուած մանուկներուն գերեզմանաքարերը մինչեւ այսօր կը պահպանուին:
== Յատակագիծ ==
[[Պատկեր:Erek Mankunk.svg|220px|ձախից|մինի|Յատակագիծը]]

== Վանքին վիճակը՝ ներկայիս ==

Երից Մանկանց եկեղեցին այժմ կիսաւեր վիճակի մէջ է, եւ Ազրպէյճանի սահմանամերձ ըլլալուն հանգամանքը կը խոչընդոտէ զբօսաշրջութեան զարգացումը:

[[Փետրուար]] [[1993]]-ին ‹‹Եղնիկներ›› կամաւորական ջոկատին տղաքը հրամանատար [[Շահէն Մեղրեան]]ի գլխաւորութեամբ կ'ոչնչացնեն [[Հաթերք]]էն [[Քարվաճառ]] շարժող ազերիական զինուժը:

Հայկական ջոկատին հետքերով Ազրպէյճանական զինուժը ռմբակոծութեան կ'ենթարկէ Երից մանկանց վանքը, որուն իբրեւ հետեւանք խաչը կ'իյնայ:

20 տարի անց [[Շահէն Մեղրեան]]ի մարտական ընկերներուն օգնութեամբ կը վերականգնի վանքին խաչը՝ իրականացնելով հերոս հրամանատարին երազը:
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://escs.am/am/news/7384 |title=Արցախի գանձերը. Երից մանկանց վանք |accessdate=2021-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101132533/https://escs.am/am/news/7384 |archivedate=2020-11-01 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==
*{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական յուշարձանները|last=Մկրտչեան|first=Շ.Մ.|publisher=Հայաստան հրատարակչութիւն|year=1980|isbn=|location=Երեւան|pages=53}}
*«Շահումեանը չպարտուեց, Շահումեանը յանձնեցին»..., Երկիր օրաթերթ, 20 Յունիս, 1992

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Եղիշէ Առաքեալի Վանք|Եղիշէ Առաքեալի վանքը]]

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Yerits_Mankants_Monastery ''Yerits Mankants Monastery'' on Armeniapedia.org]
* [http://www.nkrusa.org/country_profile/art_history_of_artsakh.shtml History of the Art and Architecture of Artsakh]
* [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Yerits_Mankants_Monastery ''Երից Մանկանցը'' Armeniapedia.org]

[[Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շրջանի շէնքեր եւ կառոյցներ]]
[[Ստորոգութիւն:Արցախի թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ժէ. դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ]]</text>
      <sha1>7gxw7ni0v7x4z1p6qt57ot11wfm1lzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կրետէ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19665</id>
    <revision>
      <id>257496</id>
      <parentid>256589</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44731" sha1="5n1nh6mrkduml4cypqgs24l6e75fzk7" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Կղզի}}
[[Պատկեր:Prefecture map of Crete (Greece).svg|մինի|Յունաստան․ Կրետէի Շրջանը (կապոյտով)]]
'''Կրետէ'''&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;id=CpNNAAAAcAAJ&amp;q=%D4%BF%D6%80%D5%A5%D5%BF%D5%A7#v=snippet&amp;q=%D4%BF%D6%80%D5%A5%D5%BF%D5%A7&amp;f=false|title=Bargirkh haykazean lezoni. Bazaneal yerkous hators. Arareal i Mhitharay Sebastathuory. (etc.) (Wörterbuch der armenischen Sprache. in 2 Bd, verfasst von Mhithar aus Siwas etc.) armen|last=abbas|first=Mechithar Sebastensis|date=1769|publisher=Bortoli|language=hy}}&lt;/ref&gt; ([[յունարէն]]՝ ''Κρήτη'', ''Crete''), [[Յունաստան]]։ Կը գտնուի [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական Ծովուն]] արեւելեան կողմը։ Յունաստանի ամենամեծ եւ բազմամարդ կղզին է, իսկ տարածութեամբ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] հինգերորդը՝ [[Սիչիլիա,]] [[Սարտինիա]], [[Կիպրոս]] եւ [[Քորսիքա]] կղզիներէն ետք։

Բնակչութեան թիւն է՝ 623 065 ըստ 2011-ի մարդահամարին։

Կը գտնուի Յունաստանի մայր ցամաքամասէն 160 քմ․ հարաւ եւ կ՛ընդլայնուի արեւմուտքէն՝ արեւելք։ Կը շրջապատուի՝ հիւսիսէն [[Էգէական Ծով|Էգէականէն]] եւ  [[Հիւսիսային Կրետական ծով|Հիւսիսային Կրետական ծովէն]], իսկ հարաւէն [[Հարաւային Կրետական ծով|Հարաւային Կրետական]] եւ [[Լիպիական ծով|Լիպիական]] ծովերէն։

Մայրաքաղաքն է [[Իրաքլիօ]], կեդրոնը՝ Կրետէի Շրջանային Միաւորումին եւ կ՛ընդգրկէ մերձակայ կղզիներն ու կղզիակները։

Յունաստանի ծովային, ճարտարարուեստի, տնտեսութեան եւ մշակութային ժառանգութեան գլխաւոր կեդրոններէն է։ Կը պահպանէ իր ուրոյն մշակոյթի տուեալները։ Յունաստանի զբօսաշրջիկութեան գլխաւոր վայրերէն է։

Ք․Ա․ 3000–1500 թուակններուն, Կրետէի մէջ կը զարգանայ Եւրոպայի առաջին քաղաքակրթութիւնը՝ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն]], կեդրոն ունենալով [[Քնոսոս]], [[Ֆեսթոս]], [[Մալիա]], [[Զաքրոս]] եւ [[Ղուրնիա]]։

Կրետէ կղզիին ուղղափառ եկեղեցին կիսանկախ է եւ կապուած՝ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] [[Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութիւն|Յունաց Տիեզերական Պատրիարքութեան]]։

Յունաստանի կեանքին մէջ, մեծ դեր խաղցած են կղզին ծնած-մեծցած անձնաւորութիւններ․ քաղաքական դէմքեր, գրագէտներ, բանաստեղծներ, գիտնականներ, համալսարանի դասախօսներ, կրթական մշակներ, առեւտրականներ, բնաբաններ, ռազմական ծովուժի բարձրաստիճան զինուորականներ, թատերագիրներ, դերասաններ, փաստաբաններ, երգիչներ ու յօրինողներ, գծագրիչներ ու նկարիչներ, լրագրողներ եւ պատմաբաններ։

== Աշխարհագրութիւն ==
[[Պատկեր:SamariaGorgeEntrance1(js).jpg|մինի|165x165փքս|Սամարիայի Ձորը|ձախից]]
[[Պատկեր:Ψηλορείτης Πανόραμα 7469.jpg|մինի|220x220փքս|Փսիլորիթի լեռնաշղթան․ համայնապատկեր]]
Կը գտնուի [[Էգէական Ծով|Էգէական Ծովուն]] հարաւը։  Տարածութիւնն է՝ 8336 ք²։ Մնայուն բնակչութեան թիւն է՝ 623 065։  &lt;nowiki/&gt;[[Պելոպոնես|Պելոպոնեսը]] կը գտնուի Կրետէին հիւսիս արեւմուտքը․ [[Տոտեքանիսա]] կղզեխումբը՝ հիւսիս արեւելքը, [[Քիքլատես]] կղզեխումբը՝ հիւսիսը (Կրետէէն զայն կը բաժնէ Հիւսիսային Կրետական Ծովը)։
Կղզիին երկայնքն է՝ 260 քմ․։ Լայնքը կը տարբերի․ Տիոն հրուանդանէն մինչեւ Լիթինօ հրուադանը՝ 60 քմ․ է, իսկ հիւսիս - արեւելեան ծայրամասին Իէրափեթրայի նեղուցը՝ 12 քմ․։ Ծովեզրը 1000 քմ․ է։[[Պատկեր:Cheval crétois profil.jpg|մինի|165x165փքս|Մեսարիթիքօ ձի]]Լեռնային կզղի է։ Ունի բարձր լեռներ ու լեռնաշղթաներ։ Երեք գլխաւոր լեռնաշղթաները՝ [[Փսիլորիթիս]] (2456 մ․), [[Լեֆքա Օրի (լեռնաշղթայ)|Լեֆքա Օրի]] (2454 մ․) եւ Տիքթի կամ Լասիթիոթիքա Օրի (2148 մ․), կղզին արեւմուտքէն արեւելք կը ճեղքեն։ Լեռնաշղթաներուն եւ լեռներուն վրայ կան բարեբեր լեռնադաշտեր, ինչպէս օրինակ՝ Օմալոս, [[Նիդա լեռնադաշտ|Նիդա]] եւ Լասիթի։ 

Կղզին ունի նաեւ պատմական նշանակութիւն ունեցող կարեւոր քարայրներ՝ Դիքդէօ եւ [[Իդէօ Ադրօ|Իդէօ անտրօ]]։ Նաեւ հարուստ է ձորերով, կիրճերով․ օրինակ՝ աշխարհահռչակ [[Սամարիա կիրճ (Կրետէ)|Սամարիայի Ձորը]] (արձանագրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] «Մարդու եւ Երկրագունդի Պաշար» ծրագրին, իբրեւ բնապահպանուած վայր (''Man and the Biosphere Programme (MAB))'', Իպրուի Ձորը, Խա Ձորը, Միլոն Ձորը եւ Քուրթալիօթիքօ Ձորը։
=== Կլիմա ===
Կրետէ կղզիին կլիման բարեխառն է։ Ձմեռները թեթեւ ու խոնաւ են, իսկ ամառները տաք ու չոր։

=== Բնապահպանում ===
[[Պատկեր:Kri kri.jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|[[Քրի-քրի]] կրետական քարայծը]][[Պատկեր:Kritikosichnilatis 1.jpg|մինի|169x169փքս|Կրետական Հետախոյզը]]Մեծ թիւով շրջաններ՝ հարուստ կենդանիներու եւ բոյսերու զանազանութեամբ, ներառնուած են Յունաստանի Բնապահպանման Ծրագրին․ ինչպէս օրինակ՝ [[Էլաֆոնիսի]] կղզին (Կրետէին հարաւ արեւմտեան մաս), [[Վայի արմաւենիներու պուրակը]] (արեւելեան Կրետէ)՝ իր տեսակին Եւրոպայի ամենամեծը, Տիոնիսատես շրջանը՝ Սիթիայի եւ Լասիթի։ Խրիսի կղզիին մէջ (Կրետէին հարաւ արեւելեան մաս) կայ Եւրոպայի նոճիներու ամենամեծ անտառը (''Juniperus macrocarpa)'', ուր բնական ձեւով կ՛աճի Գիհին ([[գիհի]]՝ նոճիի տեսակ մը)։ 
Կրետէն կը պատսպարէ բազմաթիւ կենդանիներու տեղական տեսակներ եւ հարուստ է տարբեր հազուագիւտ բուսականութեամբ։ Կրետէին ջուրերը կը պատսպառեն ծովային կենդանիներու բազմաթիւ տեսակներ՝ Կէտեր, Կիտոսկրներ, [[Դլփինները|դլփիններ]] եւ [[Միջերկրականի փոկ|Միջերկրականի փոկերը]]։ Երկինքն ալ հարուստ է մեծ թեւաւորներով, որոնցմէ շատեր անհետացման վտանգի տակ կը գտնուին, ինչպէս օրինակ՝ անգղ, ոսկեայ արծիւը, եւայն։ Կղզիին մէջ նաեւ կ՛աճին կրետական Մեսարիթիքօ ձին եւ բնիկ Կրետական Հետախոյզը։ Իսկ կրետական լեռներուն վրայ ազատ կ՛ապրի բնիկ կրետական քարայծը՝ [[Քրի-քրի|Քրի-Քրի]]։ 

Կղզին նշանաւոր է իր ձէթով։ Արձանագրուած են 35 միլիոնէ աւելի ձիթենիներ, որոնցմէ մեծ թիւ մը դարաւոր է։ Հարուստ բուսականութիւնը կղզին աշխարհահռչակ դարձուցած է․ բոյսերուն մեծամասնութիւնը կ՛օգտագործուին տեղական խոհանոցին մէջ, ինչպէս օրինակ՝ Տիքթամօ (կրետական սուսամբարը)։[[Պատկեր:Agios Nikolaos 6073162.JPG|մինի|165x165փքս|Լասիթի նահանգ․ Այիոս Նիքոլաոս քաղաքը ]]
=== Վարչական կարգաւորում ===
[[Պատկեր:Rethymno Venetian fortress, Crete 001.jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|[[Ռեթիմնօ]]․ քաղաքը եւ վենետիկեան բերդը]]
[[Պատկեր:HaGorgeExit.jpg|ձախից|մինի|Լասիթի նահանգ․ Խա կիրճը, Եէրափեթրա|147x147փքս]]

Կրետէն Յունաստանի 13 Շրջանային Միաւորներէն մէկն է։ Կղզին ինքնին բաժնուած է չորս շրջանային միաւորումներու։ Ստորեւ, շրջանային միաւորումները իրենց տարածքաշրջանի բնակչութեան թիւով (2011 մարդահամար)․ կը նշուին ձախէն աջ իրենց աշխարհագրական դիրքով՝[[Պատկեր:20110927 St. Peter of Dominicans Heraklion Crete Greece Panorama.jpg|մինի|Իրաքլիօ․ ԺԲ․ դարու Տոմինիկեան դաւանանքի Ս․ Պետրոս  վանքը]]
* [[Խանիա]], 156 585
* [[Ռեթիմնօ]], 85 609
* [[Իրաքլիօ]], 305 490
* [[Լասիթի]], 75 381[[Պատկեր:Panoramics on Chania Old Harbour (2).jpg|մինի|[[Խանիա]]․ հին քաղաքի նաւահանգիստին համայնապատկեր|կենտրոն|660x660փքս]]

== Դիցաբանութիւն ==
[[Պատկեր:'The Fall of Icarus', 17th century, Musée Antoine Vivenel.JPG|մինի|220x220փքս|Ք․Ա․17րդ դարու քանդակ․ կը պատկերացնէ Իքարոսին ծով իյնալը եւ բաւիղը ''labyrinthe․  Antoine Vivenel'' թանգարան, Ֆրանսա]]
Կրետէն սերտօրէն կապուած է յունական դիցաբանութեան՝ հին յունական կրօնի աստուածներուն եւ Մինոասեան քաղաքակրթութեան հետ. վայրն է ուր՝  

* [[Զեւս]] կամ Տիաս կը ծնի եւ մայրը՝ [[Ռէա]], զայն կը փրկէ հօրը՝ [[Քրոնոս|Քրոնոսին]] ախորժակէն։ Ռէան կը պահէ Զեւսը [[Փսիլորիթիս]] ''Ψηλορείτης'' լեռնաշղթային [[Իդա (լեռ)|Իդա լերան]] քարայրին մէջ,  ուր անոր հոգ կը տանին Յաւերժահարսներն ու [[Քուրիթես|Քուրիթեսները]]։
* Զեւս եւ [[Եւրոպա (դիցաբանութիւն)|Եւրոպա]] (փիւնիկեցի թագուհի, որ Զեւս փախցուցած էր) կը սիրաբանին։ Հետեւանքն է՝ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասին]] ծնունդը։
* [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասին]] կինը՝ Փասիֆայի, կը սիրահարուի եզի մը, զոր [[Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)|Փոսիտոնաս]] ղրկած էր։ Կը ծնի [[Մինոթաւրոս]]։ Մինոաս զայն կը փակէ բաւիղին ''labyrinthe'' մէջ, որ [[Տետալոս]] ճարտարապետը կառուցած էր։
* [[Թիսէաս]] եւ [[Արիանտի|Արիանտին]] խորամանկութեամբ եւ համարձակութեամբ կը կարողանան Մինոթաւրոսը սպաննել եւ բաւիղէն դուրս ելլել։
* Տետալոն եւ զաւակը՝ [[Իքարոս]], կը փորձեն Կրետէէն փախչիլ, փրկուելու համար Մինոասին վրեժխնդրութենէն։ Այդ պատճառով է որ Տետալոս թեւեր կը շինէ, որոնց փետուրները իրենց մարմիններուն վրայ մոմով կը փակցնէ։ Դիցաբանութիւնը կ՛ըսէ թէ, Իքարոս, հակառակ հօրը խրատներուն, թռիչքի ընթացքին արեւուն կը մօտենայ․ մոմը կը հալի ու ինք ծովը կ՛իյնայ։  Ինկած ծովը այնուհետեւ կը կոչուի՝ [[Իքարիօ ծով|Իքարիոյ ծով]]։

== Պատմութիւն ==
Հարաւային Կրետէի Փլաքիա շրջանին մէջ 2008-2009 տեղի ունեցած հնաբանական պեղումներէն յայտնուած են 130․000 մինչեւ 190․000 տարիներու ծովագնացութեան եւ առօրիայ գործածութեան քարէ գործիքներ։

Ք․Ա․ 3000-ին, կը զարգանայ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը]]՝ Եւրոպայի առաջինը։ Կը կառուցուին պալատներ եւ կը ստեղծուի հզօր ծովուժ, որ կը տիրապետէ ամբողջ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականին]]։   Մինոասեան քաղաքակրթութեան անկումէն ետք, կը յաջորդէ [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան քաղաքակրթութիւնը]]՝ Ք․Ա․ 1700։  

Տորացիներու կամ «Յունական ցեղերու» արշաւանքով, ներխուժումով (Ք․Ա․ 1100), Միկինեան քաղաքակրթութիւնը կը կործանի։ Այն ժամանակին է որ Կրետէն, ինչպէս մնացեալ Յունաստանը կը մտնէ «Յունական Մութ դարեր»ուն որ նաեւ «երկրաչաբական շրջան» ալ կը կոչուի։
[[Պատկեր:Venetian Fortress in Heraklion Crete NE side.jpg|մինի|165x165փքս|Իրաքլիօ․ վենետիկեան շրջանին կառուցուած բերդը]]
Դասական շրջանին, Կրետէն չի մասնակցիր պարսկական եւ պեղոպոնիզեան պատերազմներուն ([[Յունաստան#%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 %D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80|տե՛ս Յունապարսկական պատերազմներ]])։ Իսկ հելլենիստական ժամանակաշրջանին, [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Մակետոնացիներն]] ու [[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոսցիները]] կը մխրճուին Կրետէի քաղաքներուն ներքին վէճերուն։  

=== Կրետէն Հռոմէական եւ Բիւզանդական Կայսրութեանց իշխանութեան տակ ===
Ք․Ա․ 67-ին, կղզին [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութեան]] եւ անոր շարունակութիւն՝ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] մաս կը դառնայ։ Մինչեւ Ը․ դար կղզիին մէջ ընդհանրապէս խաղաղութիւն կը տիրէ, երբ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդիոնի]] Լեւոն Գ․ կայսրը հրովարտակով մը կ՛արգիլէ Պատկերապաշտումը։ Կը յաջորդէ խռովութիւններու երկար շրջան մը մինչեւ 1201՝ [[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներուն Դ․ արշաւանքին]]։ Կղզին կ՛իյնայ [[Վենետիկ|Վենետիկի Հանրապետութեան]] ձեռքը։ Կրետացիները յաճախ կ՛ապստամբին Վենետիկցիներուն դէմ, սակայն միաժամանակ արուեստը, արհեստագիտութիւնը եւ մշակոյթը կը զարգանան։  Կրետէն կ՛ապրի [[Վերածնունդ|Վերածնունդի]] շրջան մը։

=== Օսմանեան Կայսրութեան շրջան ===
[[1669 թուական|1669]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութիւնը]] կղզին կը գրաւէ։ Կրետէն կը վերադառնայ [[Միջնադար|Միջնադարի]] մութ շրջանին։
[[Պատկեր:Revolutionnaires therissos.jpg|մինի|Թերիսոս․ յեղափոխականներ, նկար՝ 1905]]
[[1770 թուական|1770]] մինչեւ [[1898 թուական|1898]] Կրետէն կը հանդիսանայ պատերազմներու, ապստամբութիւններու վայր (կրետացիները անդադար կ՛ապստամբին օսմանեան լուծին դէմ)։ [[1866 թուական|1866]] - [[1869 թուական|1869]] տեւող Կրետական մեծ ապստամբութեան իբրեւ հետեւանք, կղզին Ինքնավար կը դառնայ՝ Մեծ Ուժերուն ([[Ռուսիա]], Անգլիա եւ [[Ֆրանսա]]) ներդրումով։ Այս շրջանին է որ կը յայտնուին նշանաւոր զինուորականներ եւ քաղաքական անձնաւորութիւններ։

=== Յունաստանի հետ միացումը ===
[[1908 թուական|1908]]-ին, Կրետէն վերջնականապէս կը ձերբազատուի օսմանեան լուծէն եւ Յունաստանին կը միանայ։ Սակայն Յունաստանին կողմէ միացումը պաշտօնապէս կը յայտարարուի [[1913 թուական|1913]], [[1 Դեկտեմբեր|1 Դեկտեմբերին]], [[Ա․ Պալքանեան Պատերազմ|Ա․ Պալքանեան Պատերազմի]] աւարտէն անմիջապէս ետք։

=== Փոքր Ասիոյ Աղէտի հետեւանքները ===
[[1922 թուական|1922]] յունական բանակի կրած պարտութենէն եւ նահանջէն ետք, [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] շրջանէն մեծ թիւով գաղթականներ (հայեր ներառեալ) Կրետէ կը հաստատուին։ [[1923 թուական|1923]]-ին [[Լօզանի Համաժողովը|Լոզանի Դաշնագրի]] իբրեւ հետեւանք ժողովուրդներու փոխանակումին ընթացքին, 33 000 կրետացի թուրքեր կղզին կը լքեն եւ փոխադարձ՝ Կրետէ կը հաստատուին յոյն գաղթականներ։ 

==== Տնտեսական եւ մշակութային զարգացում ====
[[Պատկեր:German assault on Crete.jpg|մինի|Քարտէս․ «Կրետէի կռիւ»ը, Մայիս 1941]]
Փոքր Ասիոյ գաղթականները կը հարստացնեն տեղական մշակոյթն ու դրական ներդրում կ՛ունենան կղզիին տնտեսութեան։  Կը կառուցուին նոր գիւղեր եւ քաղաքներ, որոնք կը կրեն «կորսուած հայրենիքին» անունները․ Նէես Քլազոմենես, Նէա Ալիքարնասօ, Նէա Վրիուլա, Նէա Ալացաթա, եւայլն (Նէա/նէես=նոր)։

=== Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ ===
[[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին]] ընթացքին, տեղի կ՛ունենայ ճակատագրական «Կրետէի Կռիւը»՝ Մայիս [[1941 թուական|1941]]։ 11 օրեր տեւող կռիւներուն ընթացքին, կը սպաննուին կամ ծանրօրէն կը վիրաւորուին աւելի քան 11 000 զինուորներ եւ քաղաքացիներ։ Գերմանացիները չէին սպասեր այսպիսի դիմադրութիւն, մանաւանդ անզէն բնակչութենէն եւ կը փոխադարձեն՝ սպաննելով Քոնտոմանոս, [[Անոյեա]] եւ Վիանոս շրջաններու անզէն բնակչութիւնը։

== Մշակոյթ ==
[[Պատկեր:Cretan lyres, Museum of Greek Folk Instruments, Athens 2008.jpg|մինի|165x165փքս|Կրետական քար․ լիրա]]
[[Պատկեր:Laghouto.jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|Լաութօ]]

=== Կրետական բարբառ եւ Մանտինադա ===
Կրետէի բնակիչները մինչեւ այսօր պահած են իրենց կրետական բարբառը․ կը խօսուի բնակչութեան մեծամասնութենէն։ [[Մանտինադա|Մանտինադայի]] ''μαντινάδα'' աւանդութիւնը վառ է։

''&lt;u&gt;Մանտինադա&lt;/u&gt;․ ժողովրդային ինքնաբուխ արտայայտութիւն։ Կարճ ոտանաւորներ երաժշտութեան ընկերակցութեամբ՝ կրետական քնար λύρα եւ լաութօ λαούτο։''  

=== Կրետական երաժշտութիւն եւ պար ===
Կրետական երաժշտութիւնը միջազգային համբաւի տիրացած է։ Գլխաւոր նուագարաններն են՝ առաջին հերթին կրետական քնարը ''λύρα'' եւ լաութօ ''λαούτο'', իսկ երկրորդական՝ ջութակը, մանտոլինը եւ ասքոմանտուրա (''[https://www.flickr.com/photos/arm45/56757078/ հոս՝ նկարը]'')։  

Աշխարհարռչակ են նաեւ կրետական պարերը․ սիղանոս ''σιγανός'', փենտոզալի ''πεντοζάλη'', սիրթոս ''συρτός'' կամ՝ խանիօթիս ''χανιώτης'', սուսթա ''σούστα'' եւ քասթրինոս ''καστρινός'' կամ՝ մալեւիզիօթիքոս ''μαλεβιζιώτικος։''   

Իւրայատուկ է Կրետական տարազը․ կը հագցուի ընդհանրապէս կրետական աւանդական պարերու պարախումբերէն։

=== Գրականութիւն ===
Կրետական գրականութիւնը մեծապէս սատարած է Յունաստանի Գրականութեան զարգացման։  Կրետէն տուած է միջազգային ճանաչումի արժանացած գրագէտներ՝ [[Վիցենզօ Քորնարօ]] ''Βιτσέντζο Κορνάρο'' որ ԺԷ․ դարուն գրած է «Էրոթոքրիթոս» ''Ερωτόκριτος'' վէպը, [[Նիքոս Քազանծաքիս]] ''Νίκος Καζαντζάκης'' (Ի․ դար)՝ 3 անգամ առաջարկուած է [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան Գրականութեան մրցանակին]] համար  եւ [[1979 թուական|1979]]-ին գրականութեան [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան]] մրցանակակիր բանաստեղծ [[Օտիսէաս Էլիթիս]] ''Οδυσσέας Ελύτης''։

=== Գեղարուեստ ===
[[Պատկեր:Knossos R03.jpg|մինի|Քնոսոս հնագիտական վայրը]]
Վերածնունդի ժամանակաշրջանին, Կրետէի մէջ կը զարգանայ գեղանկարչութիւնը եւ Կրետական գեղանկարչութեան Դպրոցը, ուրկէ կ՛ազդուի [[Էլ Կրէքօ|Տոմինիքոս Թէոթոքոփուլոս]] ''Δομήνικος Θεοτοκόπουλος'' (ծնած է [[Իրաքլիօ]] 1-10-1541 եւ մեռած Թոլետօ՝ [[Սպանիա]] 7-4-[[1614 թուական|1614]]), հետագային ծանօթ իբրեւ [[Էլ Կրէքօ|Էլ Կրեքօ]] ''El Greco։''

=== Հնագիտական վայրեր եւ թանգարաններ ===
[[Պատկեր:Festos1(js).jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|Ֆեսթոս հնագիտական վայրը]]
Կրետէ կղզին ունի բացօթեայ ընդարձակ հնաբանական վայրեր․ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան քաղաքակրթութեան]] շրջանին զարգացած քաղաքները՝ [[Քնոսոս]], [[Մալիա]] (հին քաղաքը), [[Փեթրա (Կրետէ)|Փեթրա]], [[Ֆեսթոս]] եւ [[Ղորթիս]] , ինչպէս նաեւ տարբեր ժամանակաշրջաններու հնաբանական իրերով հարուստ [[Քուֆոնիսիա|Քուֆոնիսի]] կղզին՝ կ՛ընդգրկէ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան քաղաքակրթութեան]], [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական շրջանի]] եւ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւերակներ։ 
[[Պատկեր:Palace of Malia - Grand Staircase.jpg|մինի|165x165փքս|Մալիա հնագիտական վայր․ պալատին մեծ սանդուխները]]
Կրետէն ունի բազմաթիւ թանգարաններ, որոնք տարածուած են գլխաւոր քաղաքներուն եւ գիւղաքաղաքներուն մէջ։

=== Խոհանոց ===
Կրետական խոհանոցը վերջին տասնամեակներուն համաշխարհային ճանաչում ստացած է «Միջերկրականեան Սննդականոն» պիտակին տակ։ Առաջի ամերիկացի համաճարակագէտ՝ Անսել Քէյսն է ''Ancel Keys,''  որ [[1960 թուական|1960]]-ին կը գնահատէ կրետական խոհանոցը եւ անոր բերած օգուտները մարդուն կեանքին վրայ։ Աշխարհահռչակ համբաւի են կղզիին ձէթն ու ձիթապտուղը։

=== Ժողովրդային արուեստ ===
Ժողովրդային արուեստը մինչեւ օրս պահպանուած է։ Կ՛արտայատուի հիւսուածքներուն, ձեռագործներուն, կաւագործութեան, փայտի քանդակագործութեան, մետաղագործութեան եւ նկարչութեան ընդմէջէն։ 

Տակաւին՝ ընտանիքներ կը զբաղին հիւսածքի ճարտարարուեստվ․ անոր սկզբնական շրջանէն մինչեւ վերջ, այսինքն՝ անասնաբուծութեամբ, բուրդի հիւսքով եւ ներկարարութեամբ։ Կրետական հիւսուածեղէնները կը յատկանշուին իրենց վառ գոյներով եւ նաշխերով՝ երկրաչափական եւ կամ կենդանիներու եւ բոյսերու ձեւերով։

=== Այլ ===
Նշանաւոր են Կրետէին հարսանեկան խրահճանքները։ Կրետական ընկերութիւնը Յունաստանի ամենէն աւանդապահ հասարակութիւններէն է․ ծանօթ իր ընտանեկան եւ տոհմային վրիժակռիւներով ''vendettas''։ Նաեւ, [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] շրջանէն մնացած սովորութիւն մըն է (ինքնապաշտպանութեան համար) տունը զէնք պահելը։ Յունաստանի կառավարութիւնը փորձած է ու կը փորձէ զանազան օրէնքներով վերցնել այս սովորութիւնները, սակայն մինչեւ այսօր լիուլի չէ յաջողած։ 

== Զբօսաշրջիկութիւն ==
Կրետէն Յունաստանի զբօսաշրջիկութեան նշանաւոր վայրերէն մէկն է։ Վերջին եռեսնամեակին Կրետէն ներքին եւ արտաքին զբօսաշրջիկութեան մեծ աճ արձանագրած է։ Կղզին օժտուած է հիւրընկալութեան ամէն տեսակի յարմարութիւններով։ Մեծ թիւով եւրոպացիներ կայք կը հաստատեն կղզիին զանազան (լեռնային թէ ծովեզերեայ) վայրերուն մէջ, օգտուելով Եւրոպական Միութեան [https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:229:0035:0048:EN:PDF ուղղիչէն]։

=== Փոխադրամիջոցներ ===
Կղզին ունի լայն ծաւալով հանրակառքերու ցանց։ Գլխաւոր քաղաքներուն նաւահանգիստները՝ [[Իրաքլիօ]], [[Խանիա]], [[Ռեթիմնօ]], [[Այոս Նիքոլաոս]], [[Սիթիա]] եւ Քասթելի Քասամօ, ամենօրեայ հերթականութեամբ կապուած են [[Փիրէա|Փիրէայի]] եւ Յունաստանի ուրիշ նաւահանգիստներու հետ եւ նաեւ կ՛ընդունին փոքր եւ մեծ զբօսանաւեր։  

==== Օդային թռիչքներ ====
Օդային թռիչքները կը կատարուին [[Իրաքլիօ|Իրաքլիոնի]] «Էլեֆթերիոս Վենիզելոս» միջազգային օդակայանէն, ինչպէս նաեւ [[Խանիա]] եւ [[Սիթիա]] քաղաքներուն պետական (ընդհանրապէս ներքին եւ charter թռիչքներու համար) օդակայաններէն։

=== Պատկերասրահ ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
Cretan Captain Korakas, Mihail Karouzos.jpg|ԺԹ․ դար․ կրետացի աւանդական զգեստով
Crete national Costume.JPG|Ի․ դարասկիզբի կրետական տոհմիկ տարազ
Crete1 traditional.jpg|Լեռնային [[Անոյեա]] գիւղաքաղաքի իւրայատուկ տարազ
Vamos - Kafenion 3.jpg|Կրետացի, հագուած աւանդական դարձած սեւ կամ մութ գոյնով հագուստներ
Knossos south propylaeum.jpg|[[Քնոսոս]]
Pithoi nearby South Propylaeum, Knossos, 144446.jpg|Քնոսոս
Knossos in Crete restauration work.jpg|Քնոսոս․ Մինոասեան քաղաքակրթութեան կեդրոնը
Koukouvagia.jpg|Տաքոս․ կրետական պնակ
Kreta - Iraklion - Alter Hafen2.jpg|Իրաքլիօ․ հին նաւահանգիստ, Վենետիկեան բերդը
Aerial view of Balos beach.jpg|Պալոս ծովեզերք, [[Խանիա]]
Plakias.jpg|Փլաքիաս, Ռեթիմնօ նահանգին հարաւային մասը․
Plakias Gonates Cave 01.JPG|Փլաքիաս․ Ղոնաթես քարայրը
Hora Sfakion view sea.JPG|Սֆաքեա, Խանիա նահանգի հարաւաին մասը
Crete Sfakia.JPG|Սֆաքիա․ աւանդական տարազ
Kreta - Iraklion - Venezianische Loggia.jpg|Իրաքլիօ․ վենետիկեան պալատը
Sfakia-dance.jpg|Սֆաքիա, պարողներ
Top down aerial of Elafonisi Beach on Crete, Greece.jpg|[[Էլաֆոնիսի (Կրետէ)|Էլաֆոնիսի]]
Aerial view of Kourtaliotiko Gorge in Rethymno on Crete, Greece.jpg|Քուրթալիոթիքօ գետին կիրճը
Hersonissos (32).jpg|Խերսոնիսոս
Priniatikos Pyrgos 27.jpg|Փրինիաթիքոս բերդին աւերակները, [[Լասիթի]], Կրետէ
&lt;/gallery&gt;

== Հայերուն ներկայութիւնը Կրետէ ==
Հայերուն ներկայութիւնը Կրետէ, հազար տարուան պատմութիւն ունի։ Անոնց Կրետէ ներկայութեան մասին կը հանդիպինք 961 թուականի արձանագրութիւններուն, երբ Բիւզանդիոնի կայսրն էր՝ [[Նիքիֆորոս Ֆոքաս]]։ ''[[Կրետէի հայերը|Տե՛ս Կրետէի հայերը]]''

== Կրետացի ծանօթ դէմքեր ==
Կրետացի ծանօթ դէմքերու ցանկը երկար է․ ստորեւ կը նշուին միջազգային եւ համաշխարհային համբաւի արժանացած կարգ մը դէմքեր․-

=== Երաժշտութիւն ===
[[Նիքոս Քսիլուրիս]] ''Νίκος Ξυλούρης'', Թանասիս Սքորտալոս ''Θανάσης Σκορδαλός'', Քոսթաս Մուտաքիս ''Κώστας Μουντάκης,'' [[Փսարատոնիս|Փսարանտոնիս]] ''Ψαραντώνης,'' Վասիլիս Սքուլաս ''Βασίλης Σκουλάς,'' [[Նանա Մուսխուրի]] ''Νάνα (Ιωάννα) Μούσχουρη։'' 

=== Գրականութիւն ===
[[Վիցենզօ Քորնարօ]] ''Βιτσέντζο Κορνάρο,'' [[Նիքոս Քազանծաքիս]] ''Νίκος Καζαντζάκης, [[Օտիսէաս Էլիթիս]] Οδυσσέας Ελύτης, Ղիորղոս Փսիխուտաքիս Γεώργιος Ψυχουντάκης։''

=== Քաղաքականութիւն ===
[[Էլեֆթերիոս Վենիզելոս]] ''Ελευθέριος K. Βενιζέλος''

=== Գիտութիւն ===
Իոսիֆ Սիֆաքիս ''Ιωσήφ Σηφάκης,'' Ղիորղոս Քարնիատաքիս ''George Em Karniadakis''

=== Գեղարուեստ ===
Տոմինիքոս Թէօթոքոփուլոս ([[Էլ Կրէքօ]]) ''Δομήνικος Θεοτοκόπουλος'' 

=== Պատկերասրահ ===
&lt;gallery&gt;
Psarantonis in 2011 20110927A.jpg|Փսարանտոնիս, նկար՝ 2011
Kostas Mountakis statue at Rethymno.jpg|Քոսթաս Մուտաքիս․ արձանը՝ Րեթիմնօ
Vassilis Skoulas in Ierapetra 17052014.JPG|Վասիլիս Սքուլա, նկար՝ 2014
Nana Mouskouri 2012 04 (cropped).jpg|Նանա Մուսխուրի․ նկար՝ 2014
Odysseas Elytis 1974.jpg|Օտիսէաս Էլիթիս․ Նոպէլեան Գրականութեան մրցանակին դափնեկիր
Eleftherios Venizelos, portrait 1935.jpg|Էլեֆթերիոս Վենիզելոս․ հայասէր քաղաքագէտ։  Մեծ դեր ունեցաւ Սեւրի հայանպաստ դաշնագրին ստորագրութեան։
Joseph Sifakis mg 4603.jpg|Իոսիֆ Սիֆաքիս
El Greco - Portrait of a Man - WGA10554.jpg|Տոմինիքոս Թէոթոքոփուլոս՝ [[Էլ Կրէքօ]]
&lt;/gallery&gt;

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.statistics.gr/2011-census-pop-hous |title=Յունաստանի 2011 մարդահամար {{ref-el}} |accessdate=2020-12-14 |archive-date=2020-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207180927/https://www.statistics.gr/2011-census-pop-hous |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.cretanbeaches.com/el/%CF%86%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7%CF%82 Կրետէին ձորերը {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.interkriti.org/crete/introduction_to_crete.html Ճանչնանք Կրետէն{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.vn/20121217225505/http://efabis.tzv.fal.de/cgi-bin/EfabisWeb.cgi?sid=-1,reportsreport8a_50008410 «Մեսարայի նկարագրութիւնը Եւրոպայի Տարբեր Ընտանի Կենդանիներու Տուեալներուն» 28-5-2019 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.cretanbeaches.com/el/%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B6%CF%8E%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7%CF%82 Կրետէին բուսականութիւնը եւ կենդանիները{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/ARCH375/Nilsson-The%20Minoan-Mycenaean%20religion%20and%20its%20survival%20in%20Greek%20religion-C.%20W.%20K.%20Gleerup%20%281927%29.pdf Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0071.xml Հին Կրետէն Angelos Chaniotis, Antonis Kotsonas 26 -8- 2020 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/crete/page_007.html Յունական Դիցաբանութեան անձեր, տիպարներ, Տիմիթրա Միթա{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/16/science/16archeo.html Ծովագնացութեան ամենահին փաստը, Կրետէ, John Noble{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://sci.tech-archive.net/Archive/sci.archaeology/2010-01/msg00249.html  Հին Քարէ Դարու շրջանէն նաւաստիներու քարէ գործիքներ, Կրետէի մէջ յայտնաբերուած-Jack Linthicum, 19-1-2010{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.goodreads.com/book/show/8885402-literature-and-society-in-renaissance-crete Կրետէի վերածնունդի շրջանը, David Holton{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ekriti.gr/%ce%ba%cf%81%ce%ae%cf%84%ce%b7-%ce%b7%cf%81%ce%ac%ce%ba%ce%bb%ce%b5%ce%b9%ce%bf/%cf%80%cf%8e%cf%82-%cf%85%cf%80%ce%bf%ce%b4%ce%ad%cf%87%ce%bf%ce%bd%cf%84%ce%b1%ce%bd-%ce%bf%ce%b9-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%bf%ce%af-%cf%84%ce%bf%cf%85%cf%82-%ce%bc%ce%b9%ce%ba%cf%81%ce%b1%cf%83%ce%b9%ce%ac%cf%84%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%af%ce%b1-%ce%b5%ce%be%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b5%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b1%cf%86%ce%ae%ce%b3%ce%b7%cf%83%ce%b7 |title=Կրետացիները ինչպէս ընդունեցին Փոքր Ասիոյ դաղթականներուն, Կրետէ թերթ, 6-5-2014{{ref-el}} |accessdate=2020-12-14 |archive-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212191648/http://www.ekriti.gr/%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7-%CE%B7%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CE%BF/%CF%80%CF%8E%CF%82-%CF%85%CF%80%CE%BF%CE%B4%CE%AD%CF%87%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF%CE%B9-%CE%BA%CF%81%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%84%CE%B5%CF%82-%CE%BC%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CE%BE%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B1%CF%86%CE%AE%CE%B3%CE%B7%CF%83%CE%B7 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.abebooks.co.uk/9780719548574/Crete-Battle-Resistance-Beevor-Antony-0719548578/plp Կրետէ․ կռիւը եւ դիմադրութիւնը, John Murray, 1991{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.rizospastis.gr/story.do?id=6251645 Րիզոսփասթիս օրաթերթ, Կրետէին Մայիս 1941իԿռիւը,22-5-2011]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=k4dHmA9jq4wC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=cretan+landscape&amp;source=bl&amp;ots=Getzm4MGUe&amp;sig=zmyzZ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=cretan%20landscape&amp;f=false Կրետական բնավայրը, Oliver Rackham, Jennifer Moody {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09669580308667198 Վտանգի տա՞կ է արդեօք Կրետէի հարուստ բնավայրը, հատոր 11, 2003, Միջերկրականեան զբօսաշրջիկութիւն, էջ՝  97-115, 24-11-2009 {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.seattletimes.com/archive/?date=19990114&amp;slug=2938763 The Seattle Times, Կրետական վռիժակռիւի զոհեր, 14-1-1999, Brian Murphy {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.e-ktel.com/en/ |title=e-ktel Կրետէի հանրակառքերու փոխադրամիջոցը {{ref-el}} |accessdate=2024-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241013234705/https://www.e-ktel.com/en/ |archivedate=2024-10-13 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.explorecrete.com/archaeology/antiquities-crete.html explorecrete - Կրետէի հնագիտական վայրերն ու թանգարանները {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://aquaworld-crete.com/fish.html, Կրետէի ծովաշխարհը {{ref-en}}]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.we-love-crete.com/birds-of-crete.html Կրետէին թեւաւոր աշխարհը {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=JmSsNuwMAxgC&amp;pg=PT35&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Կրետէի ստնաւորներուն զարգացումը,  Alexandra van der Geer, George Lyras, John de Vos, Michael Dermitzakis {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://cretanfoodies.blogspot.com/ Կրետական ճաշեր {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ipy.gr/2019/05/16/%CE%BF%CE%B9-%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B9%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BF-%CE%BD%CE%B1%CF%8C%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CF%83/ Հայերուն ներկայութիւնը Կրետէ, ipy{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927213145/http://www.archive.gr/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=185 Տոմինիքոս Թէոթոքոփուլոսին կեանքն ու գործը, Αμαλία Κ. Ηλιάδη{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sansimera.gr/biographies/203 |title=Σαν Σήμερα - Նիքոս Քազանծաքիս |accessdate=2020-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122012554/https://www.sansimera.gr/biographies/203 |archivedate=2021-01-22 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.org/details/poeticsofmanhood0000herz/page/ Առնականութեան բանաղտեղծութիւններ․ աւանդոյթ եւ ինքնութիւն Կրետական լեռնային գիւղի․ Herzfeld, Michael, 1947-{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/4885 |title=Ա․Մ․Ն․ Հարվարտ համալասարան՝ Յունական ուսումնասիրութեան կեդրոն – Արձանագրելով անգիր պատմութիւնը․ աւանդութիւն, ազգայնականութիւն եւ Կրետական քնարը - Panayotis League{{ref-en}} |accessdate=2020-12-20 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125102820/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/4885 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&amp;obj=livre&amp;no=47265 Կրետական խոհանոց եւ Միջերկրականեան սննդականոնը {{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;

== Տե՛ս նաեւ ==
[[Կրետէի հայերը]]

[[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Քոքինիոյ հայկական գաղութը]]

[[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]]

[[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]]

[[Զաքինթոս (կղզի)|Զաքինթոս]]

[[Քերքիրա (կղզի)|Քերքիրա]]

[[Փիրէա]]

[[Փաթրա]]

[[Կորնթոս]]

[[Քեֆալոնիա (կղզի)|Քեֆալոնիա]]

== Աղբիւրներ ==
#[https://books.google.gr/books?id=KVYFI9NzLz0C&amp;pg=PA68&amp;dq=Crete+insects&amp;hl=en&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Crete%20insects&amp;f=false Կրետէ, Victoria Kyriakopoulos]
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Արտաքին յղումներ ==
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CE%B4%CF%85%CF%83%CF%83%CE%AD%CE%B1%CF%82_%CE%95%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B7%CF%82 Օտիսէաս Էլիթիս]{{ref-el}}
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Histoire_de_la_Cr%C3%A8te Կրետէի պատմութիւնը]{{ref-fr}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Cretan_Hound Կրետական Հետախոյզը]{{ref-en}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B5%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%AF%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF_%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF Մեսարիթիքօ ձի]{{ref-el}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Kri-kri Քրի-քրի կրետական քարայծը]{{ref-en}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%AF%CE%BA%CF%84%CE%B1%CE%BC%CE%BF Տիքթամօ՝ կրետական սուսամբար]{{ref-el}}
#[https://fr.wikipedia.org/wiki/Minotaure Մինոթաւրոս]{{ref-fr}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Icarian_Sea Իքարիոյ Ծով]{{ref-en}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Cretan_revolt_(1866%E2%80%931869) Կրետական ապստամբութիւնը]{{ref-en}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Mantinada Մանտինատա]{{ref-en}}
#[https://www.youtube.com/watch?v=lsbGbUfJ7Cw&amp;ab_channel=ShelaghHannan Կրետական քնար․ տեսերիզ նկարահանուած 1970 թուականներուն Կրետէի լեռներուն վրայ]
#[https://en.wikipedia.org/wiki/First_Balkan_War Պալքանեան Ա․ Պատերազմ]{{ref-en}}
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%81%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%B3%CE%AC%CE%BC%CE%BF%CF%82 կրետական հարսանիք]{{ref-el}}
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Միջերկրական Ծովու կղզիներ]]</text>
      <sha1>5n1nh6mrkduml4cypqgs24l6e75fzk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Թրքերէն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19807</id>
    <revision>
      <id>257483</id>
      <parentid>253849</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114552" sha1="18xrlz0gta8sg6pz6t4rh2dg8rid9a7" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Turkish alphabet.svg|մինի|Թրքերէնի այբուբեն]]
'''Թրքերէն''' (ինքնանուանումը՝ '''''Türkçe''''' (թիւրքչէ) կամ '''''Türk dili''''' (թիւրք տիլի), որ նախապէս ծանօթ էր նաեւ իբրեւ՝ '''[[Տաճկերէն]]'''), [[Պալքաեան թերակղզի|Պալքանեան թերակղզիէն]] մինչեւ [[Հայաստան]] ինկող տարածաշրջանին մէջ օգտագործուող [[ալթայեան լեզուներ|ալթայական լեզուներէն]] մէկն է: Թրքերէնը մայրենի լեզուն է [[Հարաւ-արեւելեան Եւրոպա]]յի (յատկապէս՝ [[Արեւելեան Թրակիա|Արեւելեան]] եւ [[Արեւմտեան Թրակիա]]յի մէջ) մէջ բնակող 10-15 միլիոն անձի եւ [[Հարաւ-արեւմտեան Ասիա|Հարաւ-արեւմտեան Ասիոյ]] (յատկապէս՝ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]]) 60-65 միլիոն բնակիչներուն համար։ Թուրքիայէն դուրս թուրքախօս ոչ մեծ խումբեր կան [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]], [[Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութեան]], [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Կիպրոսի]], [[Յունաստան]]ի, [[Կովկաս]]ի, ինչպէս նաեւ [[Եւրոպա]]յի եւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մնացեալ տարածքներուն մէջ։ Կիպրոսը նոյնիսկ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] առաջարկած էր թրքերէնը ընդգրկել [[Եւրոպական Միութիւն|միութեան]] պաշտօնական լեզուներու ցանկին մէջ մէջ, հակառակ որ, Թուրքիան Եւրոպական Միութեան անդամ չէ։ Օղուզական խումբի միւս լեզուները իրենց կարգին տարածուած են նշուած տարածաշրջանի արեւելեան ու հարաւային մասերուն մէջ՝ [[Կովկաս]]ի, [[Ազրպէյճան]]ի, [[Իրան]]ի եւ [[Կասպից ծով]]ու հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ:

Թրքերէնը կը պատկանի ալթայական լեզուաընտանիքի արեւմտախունական ճիւղի օղուզական խումբին։ Մերօրեայ գրական թրքերէնը ունի համեմատաբար նոր պատմութիւն. ձեւաւորուած է [[օսմաներէն]]ի հիման վրայ՝ 19-րդ դարի սկիզբը: Նախկին [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] տարածքին եւ մասնաւորապէս այսօրուան [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] մէջ տարածուած թրքերէնը ամբողջ աշխարհի 5-րդ ամէնէն շատ խօսուող լեզուն է:

Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի իրականացուցած բարեփոխումներուն շնորհիւ, 1928-ին թրքերէնը արաբատառ այբուբենի փոխարէն կը սկսի կիրարկել լատինատառը։

Թրքերէնը [[Կցական լեզուներ|կցական լեզու]] է&lt;ref&gt;Prof. Dr. Doğan Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi, s. 68.&lt;/ref&gt;. հարուստ է բազմաթիւ վերջածանցներով, որոնց շնորհիւ որեւէ հիմքէ կարելի է գրեթէ անվերջ քանակութեամբ նոր բառեր ստանալ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr/2000171nalanbuyukkantarcioglu.pdf |title=Nalan Büyükkantarcıoğlu, “Türkçe Sözcük Biçimlenmesinde Düzlemler ve Türetmeler”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 17, Sayı: 1, s. 81-94. |accessdate=2021-01-04 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916223028/http://www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr/2000171NalanBuyukkantarcioglu.pdf |dead-url=yes |archivedate=2013-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130916223028/http://www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr/2000171NalanBuyukkantarcioglu.pdf |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;: Թուրքիոյ թրքերէնին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաեւ միւս թրքական լեզուներուն համար&lt;ref&gt;Sevan Nişanyan, Sözlerin Soyağacı, EK I: Türkçe Yapım Ekleri&lt;/ref&gt;: Նախադասութեան կառոյցին հիմնական կաղապարը այս լեզուին մէջ «ենթակայ-խնդիր-ստորոգեալ» հերթագայութիւնը ունի:

«Պոլսական բարբառը» (Ստամպուլեան բարբառը) կը նկատուի թրքերէն գրական լեզուի աղբիւրը. գրական թրքերէնը ձեւաւորուած է այս բարբառին հիման վրայ: Անատոլուի բարբառներուն եւ որոշ թրքական լեզուներուն մէջ առկայ են &quot;բաց է&quot; (/ǝ/), &quot;խռպոտ հ&quot; / խ (/ḫ/) եւ &quot;առաջնաքմային ն&quot; (/ŋ/) հնչիւնները, սակայն պոլսական բարբառին եւ հետեւաբար, նաեւ գրական թրքերէնին մէջ անոնք կը բացակային: Նմանապէս Թուրքիոյ թրքերէնին մէջ կը բացակային /q/ և /w/ հնչիւնները, որոնք առկայ են այլ թրքական լեզուներու եւ բարբառներու մէջ:

== Դասակարգում ==
Թրքերէնը լեզուներու համաշխարհային դասակարգման մէջ ընդգրկուած է ուրալ-ալթայական լեզուաընտանիքի [[ալթայեական լեզուներ|ալթայական]] ճիւղին մէջ: Ուրալ-ալթայական լեզուաընտանիքի լեզուներուն վերաբերեալ կատարուած խորքային ուսումնասիրութիւնները աւելի եւս կ'ապացուցեն, որ այս երկու լեզուախումբերը մէկ լեզուաընտանիքի մէջ միաւորելու համար բաւարար հիմքեր չկան&lt;ref&gt;Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2007, s. LXVII. ISBN 975-16-1643-3&lt;/ref&gt;: Այդ պատճառով ալ, երբեմն թրքերէնը կը դասակարգուի պարզապէս իբրեւ ալթայական լեզու։

Ինչպէս անուանի թրքագէտ Ռեշիթ Ռահմեթի Արաթը «Թրքերէնի բարբառներու դասակարգումը» խորագիրով իր յօդուածին մէջ կը գրէ՝ թրքական լեզուներու, ներառեալ Թուրքիոյ թրքերէնի դասակարգման վերաբերեալ մինչեւ օրս տարբեր գիտական տեսակէտներ դուրս եկած են: Հիմնուելով աւելի վաղ առաջարկուած դասակարգման փորձերուն հիման վրայ, Արաթ կ'առաջարկէ սեփական դասակարգումը, ըստ որուն Թուրքիոյ թրքերէնը կը պատկանի թրքերէնի բարբառախումբերու VI լեռնային խումբին (հարաւային)&lt;ref&gt;[http://istanbul.edu.tr/enstituler/turkiyat/kutuphane/metin/1951_1_10/1951-1_10_04_R_ARAT.pdf  R. Rahmeti Arat, “Türk Şivelerinin Tasnifi”, Türkiyat Mecmuası, Cilt X, İstanbul 1953, s. 69-149.]&lt;/ref&gt;: Թրքական լեզուաընտանիքը կը ներառէ արեւելեան Եւրոպայի, [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] եւ [[Սիպիր]]ի մէջ խօսուող շուրջ 30 կենդանի լեզու &lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009 Raymond G. Jr. Gordon, Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic] Ethnologue.com {{En}}&lt;/ref&gt;: Թրքալեզու մարդոց շուրջ 40 առ հարիւրը կը խօսի Թուրքիոյ թրքերէնը &lt;ref&gt;Kenneth Katzner, Languages of the World, [https://web.archive.org/web/20160209002804/http://pbi.fkip.untad.ac.id/wp-content/uploads/2014/09/Languages-of-the-World-by-Kenneth-Katzner.pdf Third Edition], Routledge, An imprint of Taylor &amp; Francis Books Ltd., 2002, p. 18. ISBN 978-0-415-25004-7 {{En}}&lt;/ref&gt;: Թրքախօսներուն 40 %-ին համար թրքերէնը մայրենի լեզու է։ Թրքերէնը կը գրաւէ 9-րդ դիրքը այն 10 լեզուներու ցանկին վրայ, որոնք ըստ [[British Council]]-ի կողմէ կատարուած հետազօտութեան մը արդիւնքներուն՝ ապագային գերիշխողական կարգավիճակ կ'ունենան &lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{| url = &lt;/nowiki&gt;http://www.hurriyet.com.tr/dunya/29539783.asp {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | başlık = Geleceğin 10 dili sıralamasında Türkçe 9'uncu | tarih = 13 Temmuz 2015 | yayıncı = [[Hürriyet (gazete)|Hürriyet]] | erişimtarihi = 17 Temmuz 2015 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150822151644/http://www.hurriyet.com.tr:80/dunya/29539783.asp&lt;nowiki&gt; | arşivtarihi = 22 Ağustos 2015}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;:

== Պաշտօնական կարգավիճակ ==
Թուրքիոյ թրքերէնը [[Թուրքիա|Թուրքիոյ,]] ինքնահռչակ [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութեան,]] [[Կիպրոս|Կիպրոսի Հանրապետութեան]], [[Իրաք|Իրաքի,]] [[Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութիւն]], [[Քոսովօ|Քոսովո]]յի, [[Ռումանիա|Ռումանիոյ]] որոշակի շրջանակներուն մէջ պաշտօնական կարգավիճակ ունի: Պաշտօնական կարգավիճակը այս լեզուին շնորհուած է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններուն մէջ, ուր մեծամասնութիւն կը կազմեն թրքախօս քաղաքացիները. այդ տարածաշրջանը արեւելքէն դէպի արեւմուտք կ'ընդգրկէ Պալքաններէն մինչեւ Միջին Ասիա ինկած բազմաթիւ երկիրներ:

1982-ին ընդունուած Թուրքիյ Հանրապետութեան Սահմանադրութեան համաձայն, թրքերէնը Թուրքիոյ պետական լեզուն է: Այս դրութիւնը տեղ գտած է սահմանադրութեան առաջին մասի «Ընդհանուր դրութիւններ» բաժինի 3-րդ յօդուածին մէջ: Նոյն բաժինի 4-րդ յօդուածին համաձայն, վերոնշեալ դրութիւնը երբեւէ ենթակայ չէ փոփոխութեան. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերեալ առաջարկ ընելը անգամ արգիլուած է &lt;ref name=&quot;anayasa&quot;&gt;[http://www.tbmm.gov.tr/anayasa.htm T.C. Anayasası, Birinci Kısım, Genel Esaslar, Madde 3, Devletin Resmî Dili]&lt;/ref&gt;:

{{քաղուածք|''Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը, երկիրը եւ ժողովուրդը անբաժանելի ամբողջութիւն են: Լեզուն թրքերէնն է.''- [[ԹՀ Սահմանադրութիւն]]}}

Թրքերէնը  պաշտօնական կարգավիճակ ունի նաեւ [[Իրաք]]ի [[Քիրքուք]] նահանգին մէջ &lt;ref&gt;[http://haber5.com/dunya/kerkukte-turkce-artik-resmi-dil “Kerkük’te Türkçe artık resmî dil!”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128015635/http://haber5.com/dunya/kerkukte-turkce-artik-resmi-dil |date=2013-01-28 }} Haber5 (22.12.2008)&lt;/ref&gt;: Ինչպէս նաեւ, Կիպրոսի Հանրապետութեան մէջ թրքերէնը յունարէնին հետ միասին սահմանադրօրէն ճանչցուած է իբրեւ պաշտօնական լեզու, սակայն այս դրութիւնը գործնականին մէջ կեանքի կոչելու հետ կապուած լուրջ խնդիրներ կան &lt;ref&gt;[http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf?openelement Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103050430/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf?openelement |date=2013-11-03 }} Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı {{En}}&lt;/ref&gt;: Մակեդոնիոյ արեւմուտքը գտնուող որոշակի բնակավայրերու մէջ նոյնպէս թրքերէնը ունի պաշտօնական լեզուի կարգավիճակ &lt;ref&gt;[http://www.milliyet.com.tr/2005/06/12/dunya/dun07.html “Makedonya Gostivar’da Türkçe resmî dil”] Milliyet (12.06.2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.haber3.com/keipa-heyetinin-makedonya-ziyareti-istanbul-esenler-belediyesi-ile-makedonyanin--1502886h.htm “KEİPA heyetinin Makedonya ziyareti…”] Haber3 (09.09.2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://arhiva.zels.org.mk/adresar2006/en/pdf/66%20plasnica_eng.pdf Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Plasnica]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi {{En}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://arhiva.zels.org.mk/adresar2006/en/pdf/55%20mavrovorostuse_eng.pdf Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Mavrovo and Rostushe]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi {{En}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://arhiva.zels.org.mk/adresar2006/en/pdf/24%20vranestica_eng.pdf Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Vraneshtica]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi {{En}}&lt;/ref&gt;: Թրքերէնին պաշտօնական կարգավիճակ շնորհուած է նաեւ Քոսովոյի Փրիզրեն, Մամուշա, Կիլան, Միտրովիցա, Փրիշտինա եւ Վուշտրին քաղաքներուն մէջ &lt;ref name=AgitBel&gt;[http://www.osce.org/kosovo/32762 Implementation of the Law on the Use of Languages by Kosovo Municipalities] AGİT&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GilanHaberi&gt;[http://www.haberler.com/kosova-nin-gilan-sehrinde-turkce-resmi-dil-oldu-haberi/ Gilan şehrinde Türkçe resmî dil oldu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728152226/http://www.haberler.com/kosova-nin-gilan-sehrinde-turkce-resmi-dil-oldu-haberi/ |date=2011-07-28 }} İHA&lt;/ref&gt;: Փրիզրենի մէջ թրքերէնի պաշտօնական կարգավիճակը պաշտպանուած է նաեւ Քոսովոյի Հանրապետութեան՝ «Լեզուներու օգտագործման վերաբերեալ» օրէնքի ծիրէն ներս &lt;ref&gt;[http://www.gazetazyrtare.com/e-gov/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=56&amp;Itemid=28&amp;lang=tr Yasa No. 02/L-37: Dillerin Kullanımı İçin Yasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830142312/http://www.gazetazyrtare.com/e-gov/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=56&amp;Itemid=28&amp;lang=tr |date=2014-08-30 }} Kosova Cumhuriyeti Resmî Gazetesi&lt;/ref&gt;: Իսկ Ռումանիոյ մէջ այս լեզուն պետութեան կողմէ պաշտօնապէս ճանչցուած է իբրեւ փոքրամասնութեան լեզու &lt;ref&gt;[http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=&amp;DF=&amp;CL=ENG&amp;VL=1 Romania: “The provisions of the Charter shall apply to the following minority languages used on the territory of Romania”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623234606/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=&amp;DF=&amp;CL=ENG&amp;VL=1 |date=2007-06-23 }} Avrupa Konseyi {{En}}&lt;/ref&gt;:

== Թրքերէնը իբրեւ ոչ պաշտօնական լեզու ==
Մեծ թիւով թրքախօսներ կ'ապրին նաեւ Եւրոպայի եւ Ասիոյ երկիրներու կամ քաղաքներու մէջ, ուր թրքերէնը որեւէ պաշտօնական կարգավիճակ չունի: Օրինակ, Պուլկարիոյ բնակչութեան 10 առ հարիւրին մայրենի լեզուն թրքերէնն է: Պուլկարիոյ պետական պատկերասփիւռի կայաններէն կը հեռարձակուին նաեւ թրքերէն յայտագիրներ &lt;ref name=&quot;kardjali.bg&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kardjali.bg/tr/?pid=5,1 |title=Kırcaali Belediyesi resmî internet sitesi |accessdate=2021-01-13 |archive-date=2008-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928143851/http://www.kardjali.bg/tr/?pid=5,1 |dead-url=yes |archivedate=2008-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080928143851/http://www.kardjali.bg/tr/?pid=5,1 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;: [[Քըրճալի]]ի քաղաքապետարանը 2 լեզուով ալ ծառայութիւններ կը մատուցումէ&lt;ref name=&quot;kardjali.bg&quot;/&gt;։ Լուտոկորիէի եւ Արեւելեան Ռումելիոյ դպրոցներուն մէջ ծագումով թուրքերը հնարաւորութիւն ունին ուսումնասիրել թրքերէնը իբրեւ մայրենի լեզու: Յունաստանի [[Քսանթի]] եւ [[Քոմոթինի]] (Կիւմիւրճինա) քաղաքներուն մէջ եւս թրքերէնը կը դասաւանդուի իբրեւ փոքրամասնութիւններու մայրենի լեզու, միաժամանակ կ'օգտագործուի կրօնական գործերու մէջ: Ռոտոսի (Հռոտոս) մէջ կայ 2500-3000 հոգիէ բաղկացող թրքական համայնք մը, որ դուրս մնացած է [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագիրէն]], որուն հետեւանքով այդ համայնքը զրկուած է այն իրաւունքներէն, որոնք ունին Յունաստանի մայրցամաքային հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ բնակող թուրքերը &lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/1524843/Causative_constructions_in_the_Turkish_variety_of_the_bilingual_muslim_community_of_Rhodes Hasan Kaili, Vassilios Spyropoulos, Marianthi Georgalidou, Aytaç Çeltek, Causative constuctions in the Turkish variety of the bilingual Muslim community of Rhodes: A preliminary research, 14th ICTL (Antalya, 6-8 August 2008), s. 1.] {{En}}&lt;/ref&gt;:

== Վարչական կառոյցներ. թրքերէնի կիրարկում ==
Թրքերէնը Թուրքիոյ եւ թուրք ժողովուրդին վարչական լեզուն է: 12 Յուլիս 1932-ին Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հրահանգով կը ստեղծուի [[Թրքական լեզուագիտական ընկերութիւն|Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը]]  ([[Türk Dil Kurumu]])՝ «Թրքերէնի վերահսկման միութիւն» անունով: Միութեան բոլոր հիմնադիրները պատգամաւորներ էին եւ ժամանակի թրքական իրականութեան մէջ բաւական ծանօթ անուններ. Սամիհ Ռիֆաթ, Ռուշէն Էշրեֆ, Ճելալ Սահիր Էրոզան, [[Եաքուպ Քատրի Քարաօսմանօղլու]]: Ընկերութեան առաջին նախագահը Սամիհ Ռիֆաթն էր: «Թրքերէնի վերահսկման ընկերութիւնը» իր գործունէութեան նպատակը ձեւակերպած էր հետեւալ ձեւով. «Բարձրացնել թրքերէնի հրաշագեղութիւնն ու հարստութիւնը, աշխարհի միւս լեզուներուն կողքին արժանի բարձրութեան հասցնել զայն»: Աթաթուրքի կենդանութեան օրերուն, 1932, 1934 և 1936 թուականներուն կազմակերպուած 3 համաժողովներուն ընթացքին կ'ընտրուի ընկերութեան ղեկավար կազմը, կը նախանշուի կազմակերպութեան լեզուական քաղաքականութիւնը, ինչպէս նաեւ, կը ներկայացուի եւ կը քննարկուին գիտական զեկոյցներ: 26 Սեպտեմբերէն մինչեւ 5 Հոկտեմբեր երկարած 1932-ի [[Տոլմապահչէ|Տոլմապահչէ պալատին]] մէջ տեղի ունեցած թրքերէնի առաջին համաժողովի աւարտին կ'որոշուի, որ լեզուաբանական ընկերութիւնը իր աշխատանքները պիտի կազմակերպէ վեց հիմնական ուղղութիւններով՝ բառարանագիտութիւն-եզրագիտութիւն, քերականութիւն-շարահիւսութիւն, ժողովածուներու կազմում, լեզուա-բանասիրութիւն, ստուգաբանութիւն, հրատարակչութիւն: Յաջորդ համաժողովներուն ժամանակ այդ ուղղութիւններէն մաս մը կը մասնատուի նոր ճիւղերուն, մաս մը կրկին կը միաւորուի, սակայն հիմնական գաղափարախօսութիւնը չի փոխուիր: 1934-ի գիտաժողովին ժամանակ Միութեան վերանուանման որոշում մը կը կայանայ. կը կոչուի «Թրքերէնի հետազօտութեան ընկերութիւն»: Իսկ 1936-ի տեղի ունեցած համաժողովին կազմակերպութիւնը կը վերանուանուի «Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւն» &lt;ref name=TDK_Tarihce&gt;[http://www.tdk.org.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=77 Tarihçe] Türk Dil Kurumu resmî internet sitesi&lt;/ref&gt;:

Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը կը կատարէր զանազան լեզուագիտական հետազօտութիւններ՝ կը սահմանէր թրքերէնի ուղղագրական ու կետադրական կանոնները: Ներկայիս այս կազմակերպութիւնը ակադեմական մակարդակի բազմազան աշխատանքներ կը տանի ոչ միայն Թուրքիոյ թրքերէնի, այլ նաեւ ամբողջ աշխարհի մակարդակով թրքերէնի եւ թրքագիտութեան վերաբերեալ:

Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան առաջին լուրջ կառուցուածքային փոփոխութիւնը կը կատարուի 1951-ին կազմակերպուած արտակարգ գիտաժողովին. փոփոխութեան կ'ենթարկուի այն օրէնքը, որով Աթաթուրքի կենդանութեան օրերուն սահմանուած էր, որ Լեզուաբանական ընկերութեան նախագահը պէտք է ըլլայ ազգային կրթութեան նախարարը: Այսպիսով, թրքական պետութեան եւ կազմակերպութեան միջեւ կառուցուածքային կապը կը խզուի: Երկրորդ կարեւորագոյն կառուցուածքային փոփոխութիւնը տեղի կ'ունենայ 1982-1983-ին: 1982-ին ընդունուած եւ մինչեւ օրս գործող սահմանադրութեամբ «Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը» եւ «Թրքական պատմագիտական ընկերութիւնը» կը միաւորուին մէկ ընդհանուր կառոյցի տակ՝ «Աթաթուրքի անուան մշակութային, լեզուաբանական եւ պատմագիտական ընկերութիւն» կազմին մէջ: Այսպիսով, պետութեան հետ եղած կապը կը վերահաստատուի աւելի ամուր հիմքով՝ օրէնքի ուժով &lt;ref name=TDK_Tarihce/&gt;:

== Պատմութիւն ==
[[File:Kyzyl orkhon inscription.jpg|thumb|right|upright|Հին թրքերէն արձանագրութիւն՝ հին թրքերէն տառերով (8-րդ դար, Քիզիլ, Ռուսիա)]]
Գիտութեան ծանօթ թրքերէն հնագոյն գրաւոր աղբիւրները օրհոնեան գրաւոր յուշարձաններն են, որոնք յայտնաբերուած են ժամանակակից [[Մոնկոլիա|Մոնկոլիոյ]] տարածքին մէջ։ Յուշարձանները կը կանգնին Թրքական երկրորդ կագանատի ժամանակաշրջանի արքայազն [[Քուլ Թիկին]]ի եւ իր եղբօր՝ կայսր [[Պիլկէ Խական]]ի պատւոյն համար։ 1889-1893 թուականներուն ընթացքին [[Օրհոն գետ]]ի դաշտավայրի ընդարձակ տարածքին մէջ ռուս հնագէտներու կողմէ այս յուշարձաններու եւ քարէ սալիկներու յայտնաբերուելէն եւ պեղումներէ ետք կը հաստատուի, որ յուշարձաններու արձանագրութիւններու լեզուն հին թրքերէնն է՝ գրուած հին թրքական այբուբենով, որ ծանօթ է իբրեւ «թրքական [[ռուներ]]» կամ «ռունիֆորմ»՝ շնորհիւ անոր, որ արտաքին նմանութիւններ ունի գերմանական [[Ռուներ|ռունական այբուբեն]]ի հետ։ Այդ յուշարձանները կը վերագրուին Ք.ա. 8-րդ դարուն &lt;ref name=&quot;Ergin&quot;&gt;Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002, s. XVI-XXII ISBN 975-451-017-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{| soyadı1 = Konur | ad1 = Erdem | başlık = GEÇMIŞTEN GÜNÜMÜZE &quot;İYİ&quot; KELIMESI | url = &lt;/nowiki&gt;http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | website = http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | yayıncı = http://www.edebi.net/ | ref = http://www.edebi.net/ | arşivurl = http://web.archive.org/web/20151222113502/http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi&lt;nowiki&gt; | arşivtarihi = 22 Aralık 2015}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;:

Վաղ միջնադարեան (6-11-րդ դարեր) թրքական նուաճումներուն ժամանակ, թրքախօս զանգուածները կը տարածուին [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մէջ՝ ընդգրկելով հսկայական աշխարհագրական տարածաշրջան, որ կ'երկարէր [[Սիպիր]]էն մինչեւ [[Եւրոպա]] եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծով]]։ [[Սելճուկներ]]ը 11-րդ դարուն [[Փոքր Ասիա]] բերին իրենց լեզուն՝ օղուզերէնը, որ ներկայիս թրքերէնի անմիջական նախկին լեզուն է։ 11-րդ դարուն թրքական լեզուներ ուսումնասիրող [[Մահմուտ Քաշկարի|Մահմուտ Քաշկարին (Քաշկարացի)]], որ Գարախանեան պետութենէն էր, գրած է թրքական լեզուներու առաջին համապարփակ բառարանը եւ կազմած է թրքախօս բնակչութեան աշխարհագրական տեղաբաշխման քարտէսը՝ զանոնք զետեղելով «Թրքական լեզուներու տիւան» ([[օսմաներէն]]՝ Divânü Lügati't-Türk) աշխատանքին մէջ։

Ներկայիս Թուրքիոյ թրքերէնը բոլորած է զարգացման 4 փուլ&lt;ref&gt;Cem,DİLÇİN,&quot;[http://turkolojimakaleleri.page.tl/T-Ue-RK%26%23304%3BYE-T-Ue-RK%C7ES%26%23304%3BN%26%23304%3BN-S-Oe-Z-VARLI%26%23286%3BI-VE-TAR%26%23304%3BHSEL-S-Oe-ZL-Ue-%26%23286%3B-Ue-.htm TÜRKİYE TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞI VE TARİHSEL SÖZLÜĞÜ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}&quot;,[http://turkolojimakaleleri.page.tl Türkoloji Makaleleri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331061903/http://turkolojimakaleleri.page.tl/ |date=2016-03-31 }}&lt;/ref&gt;․

# Հին անատոլական թրքերէն. 13-15-րդ դարեր
# Դասական օսմաներէն. 16-19-րդ դարեր
# Նոր օսմաներէն. 19-20-րդ դարեր
# Հանրապետական շրջանի թրքերէն. 20-րդ դարուն սկիզբէն մինչեւ այսօր

== Ալթայական լեզուախումբ ==
Լեզուաբանական գրականութեան մէջ սովորաբար իբրեւ լեզուաընտանիք կամ լեզուախումբ յիշատակուող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումներու համաձայն կը ներառեն 3 ([[Թրքական լեզուախումբ|թրքական]], [[Մոնկոլական լեզուներ|մոնկոլական]], [[Տունկուս-մանճուրական լեզուներ|տունկուս-մանճուրական]]) կամ 5 ճիւղ՝ ներառեալ նաեւ [[քորիէրէն]]ն ու [[ճափոներէն]]ը &lt;ref&gt;[http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/tuna_01.pdf Osman Nedim Tuna, Altay Dilleri Teorisi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1983, s.1.] (''İlk varyant'')&lt;/ref&gt;: Այս տեսութեան համաձայն, թրքական, մոնկոլական, տունկուս-մանճուրական լեզուները, քորիէրէնն ու ճափոներէնը ազգակից են եւ ունին ընդհանուր ծագում. մէկ ընդհանուր մայր լեզուէ յառաջացած են: Այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրեալ լեզու է եւ, բնականաբար, որեւէ անուանում չունի:  Ալթայական լեզուաընտանիքի տեսութեան կողմնակիցները այդ երեւակայական լեզուին կու տան «[[ալթայերէն]]» անունը &lt;ref name=&quot;TDT17&quot;&gt;Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 17. ISBN 978-975-338-589-3&lt;/ref&gt;: Տեսականօրէն ենթադրուող այդ ալթայերէնի հետագայ ճիւղաւորումներէն զարգացած է այսօրուան թրքերէնը:

== Օսմանեան թրքերէն ==
950-ին իսլամութիւնը կ'ընդունին Քարախանեան պետութիւնը եւ սելճուք թուրքերը, որոնք կը նկատուին օսմանցիներու արմատները եւ մշակութային նախնիները։ Այս պետութիւններու վարչական լեզուն բազմաթիւ բառեր փոխ առած է [[արաբերէն]]էն եւ [[պարսկերէն]]էն։ Օսմանեան ժամանակաշրջանի [[Թրքական գրականութիւն]]ը՝ մասնաւորապէս [[Տիւանի գրականութիւնը]], մեծապէս կը կրեն պարսկերէնի ազդեցութիւն՝ ներառեալ [[բանաստեղծական չափերը]] եւ մեծաքանակ [[փոխառութիւններ]]ը։ [[Օսմանյան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] (1299-1922) գրական եւ պաշտօնական լեզուն՝ [[օսմաներէն]]ը, որ  կը ներկայացնէ թրքերէնի, [[արաբերէն]]ի եւ [[պարսկերէն]]ի խառնուրդ, զգալիօրէն կը տարբերի այսօրուան թրքերէնէն։ Առօրեայ խօսակցական թրքերէնով, որ յայտնի իբրեւ «կոպիտ թրքերէն» (kaba Türkçe), կը խօսուի հիմնականին ցած կրթական մակարդակի տէր մարդոց եւ գիւղաբնակներուն կողմէ։ Անոնց խօսակցական լեզուն կը ներառէ մայրենի լեզուի բառապաշարի մեծ մասը եւ հիմք կը ծառայէ ժամանակակից թրքերէնին&lt;ref&gt;{{harvnb|Glenny|2001|p=99}}&lt;/ref&gt;։

== Լեզուական բարեփոխումներ եւ ժամանակակից թրքերէն ==
Թրքական ժամանակակից պետութեան հիմնադրութենէն եւ գրային բարեփոխումէն ետք՝ 1932-ն, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխաւորութեամբ կը հիմնուի Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը, որուն նպատակն էր հետազօտութեան ենթարկել թրքերէնը։ Նոր հիմնուած կազմակերպութեան խնդիրներէն էր նախաձեռնել լեզուական բարեփոխում՝ փոխարինելով արաբական եւ պարսկական փոխառութիւնները թրքերէն համարժէքներով&lt;ref&gt;See Lewis (2002) for a thorough treatment of the Turkish language reform.&lt;/ref&gt;։ Մամուլին մէջ փոխառեալ բառերու կիրարկումը արգիլելով՝ Ընկերութիւնը կը յաջողի լեզուէն դուրս մղել քանի մը հարիւր օտար բառ։ Բառերուն մեծ մասը, որ ԹԼԸ-ի կողմէ կը ներառուին լեզուին մէջ, նոր կազմուած էին թրքական արմատներով եւ յատուկ ընտրուած էին, որպէսզի վերակենդանացնէին հին թրքերէն բառերը, որոնք դարերէ ի վեր չէին կիրարկուած&lt;ref name=&quot;TDK History&quot;&gt;{{cite web|author=Turkish Language Association|authorlink=Turkish Language Association|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD|title=Türk Dil Kurumu – Tarihçe (History of the Turkish Language Association)|accessdate=2007-03-18|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070316024438/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD |archivedate = մարտի 16, 2007|deadurl=yes|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;։

Լեզուական այսպիսի արագ փոփոխութեամբ, տարիքով աւելի մեծերու եւ երիտասարդներու բառապաշարը կը սկսի չհամապատասխանել եւ իրարմէ տարբերիլ։ Մինչեւ 1940-ականները ծնած սերունդը աւելի կը հակէր արաբա-պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրարկելու, մինչդեռ երիտասարդ սերունդը կը նախընտրէր նոր արտայայտութիւնները։ Հետաքրքրականը այն է, որ 1927-ին խորհրդարանին մէջ իր յայտնի երկար ելոյթին (Ճառ, Nutuk) ժամանակ Աթաթուրքի օգտագործած օսմաներէնի ոճական ձեւերը, չնայած որ ժամանակակից թրքերէն «թարգմանուած էին» շուրջ 3 անգամ՝ 1963, 1986 եւ 1995-ին, խորթ են ներկայ սերունդի ընթերցողներուն համար&lt;ref&gt;See Lewis (2002): 2–3 for the first two translations. For the third see {{cite web |author=Bedi Yazıcı |url=http://www.nutuk.org/ |title=Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Atatürk's Speech: original text and translation) |accessdate=2007-09-28 |language=Turkish |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928221336/http://www.nutuk.org/ |dead-url=yes |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928221336/http://www.nutuk.org/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;։

Անցեալ քանի մը տասնամեակներու ընթացքին Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը շարունակական աշխատանք կը տանի թրքերէն այնպիսի բառեր մշակելու, որոնք պիտի արտայայտէին նոր գաղափարներ ու արհեստագիտական եզրեր։ Անոնք հիմնականօրէն կը փոխառուէին անգլերէնէն։ Այդ բառերուն մեծ մասը, յատկապէս տեղեկատուական արհեստագիտութեան վերաբերեալ եզրերը, համընդհանուր կիրարկութիւն կը գտնեն։ Այնուամենայնիւ, ԹԼԸ-ն երբեմն կը քննադատէ արհեստական եւ յօրինուած բառերու ստեղծումը։ Որոշ փոփոխութիւններ, որ եղած էին աւելի կանուխ, օրինակ bölem-ի փոխարինումը fırka -ով (կուսակցութիւն), չարժանացան համընդհանուր հաւանութեան (fırka-ն կը փոխարինուի ֆրանսերէնէ փոխառեալ parti-ով)։ Որոշ բառեր ալ կը վերադարձուին հին թրքերէնէն եւ կը ստանան յատուկ իմաստներ։ Օրինակ, betik -ը (սկզբնական իմաստը՝ գիրք) այժմ կը կիրարկուի «ձեռագիր» (ձեռագրային լեզու) համակարգչային գիտութեան մարզին մէջ&lt;ref name=cokbilgi&gt;{{cite web|title=Öz Türkçeleştirme Çalışmaları|url=http://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|work=Çok Bilgi|accessdate=մայիսի 29, 2014|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065848/https://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|dead-url=yes|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714065848/https://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;։ Բառերուն մեծ մասը, որոնք գործածութեան մէջ դրուած են ԹԼԸ-ի կողմէ, ունին նաեւ իրենց հին համարժէքները։ Ասիկա սովորաբար կը պատահի այն ժամանակ, երբ փոխառեալ բառը կը փոխէ իր իմաստը։ Օրինակ, dert բառը, որ կը ծագի պարսկերէն dard (درد, «ցաւ») բառէն, թրքերէնի մէջ կը նշանակէ «հոգ, մտածում», մինչդեռ բուն թրքական ağrı բառը կ'օգտագործուի «ֆիզիքական ցաւը» արտայայտելու համար։ Երբեմն փոխառութիւնը իր նշանակութեամբ քիչ մը կը տարբերի բուն թրքական բառէն, ինչպէս գերմանական եւ ռոմանական բառերը անգլերէնի մէջ։ Ժամանակակից թրքերէն բառերու եւ հին փոխառութիւններու օրինակները ստորեւ․
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Օսմաներէն
!Ժամանակակից թրքերէն
!Հայերէն թարգմանութիւն
!Մեկնաբանութիւններ
|-
|müselles
|üçgen
|եռանկիւն
|Կազմուած է üç թիւէն 
եւ gen վերջածանցէն
|-
|tayyare
|uçak
|օդանաւ
|Կը ծագի uçmak ՝ «թռչիլ» բայէն,
սկիզբը առաջարկուած է բառը օգտագործել «օդակայան» իմաստով
|-
|nispet
|oran
|1․յարաբերութիւն, 2․համաչափ 
3․ենթադրութիւն, վարկած
|Մինչեւ օրս հին բառը եւս կը կիրարկուի նորին հետ միասին։ Ժամանակակից բառին արմատը հին թրքական -or  «կտրել» բայն է։
|-
|şimal
|kuzey
|հիւսիս
|Կը ծագի հին թրքերէն kuz («մութ եւ ցուրտ տարածք», «ստուեր» ) գոյականէն։ Բառը ետ վերադարձուած է միջին թրքական կիրարկութենէն&lt;ref&gt;{{cite book |author=Mütercim Asım |title=Burhân-ı Katı Tercemesi |location=İstanbul |year=1799 |language=Turkish }}&lt;/ref&gt;։
|-
|teşrinievvel
|ekim
|Հոկտեմբեր
|ekim գոյականը կը նշանակէ «տնկում, աճեցում», բառը ցոյց կու տայ աշնան հացահատիկի սերմերը ցանելու գործընթացը, որ լայնօրէն տարածուած է Թուրքիոյ մէջ։
|}

== Թրքերէնի բարբառներ ==
Ժամանակակից թրքերէնի հիմքը Պոլսոյ խօսակցական լեզուն է&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia=Concise compendium of the world's languages |title=Turkish|page=547|last=Campbell |first=George|publisher=Routledge |place=London|year=1995}}&lt;/ref&gt;։ «Պոլսոյ թրքերէնը» (&quot;İstanbul Türkçesi&quot;) գրաւոր եւ խօսակցական թրքերէնի այն օրինակն է, որ կ'առաջարկէին [[Զիա Գէոքալփ|Զիա Գէոքալփը]], [[Օմեր Սէյֆետտին]]ը եւ այլք&lt;ref&gt;{{Cite web| title = En iyi İstanbul Türkçesini kim konuşur?| work = Milliyet| accessdate = 2017-12-30| url = http://www.milliyet.com.tr/-magazin-1628628/}}&lt;/ref&gt;։ Շարք մը բարբառներ գոյութիւն ունին 1930-ականներէն սկսած թրքական զանգուածային լրատուամիջոցներու եւ կրթական համակարգի կողմէ բարբառներու կարգաւորման (որոշակի բարբառներու՝ իրարու հետ ձուլման, միախառնման  գործընթաց, որ յաճախ կ'ուղեկցուի լեզուի պարզացումով) շնորհիւ&lt;ref name=&quot;Johanson&quot;&gt;{{Citation |last=Johanson |first=Lars |year=2001 |title=Discoveries on the Turkic linguistic map |url=http://www.srii.org/Map.pdf |dead-url=yes |format=PDF |publisher=Swedish Research Institute in Istanbul |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205070509/http://www.srii.org/Map.pdf |archive-date=February 5, 2007 |access-date=2007-03-18 |ref=harv |archivedate=2007-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070205070509/http://www.srii.org/Map.pdf |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;։ Գիտական շրջանակներու մէջ թուրք ուսումնասիրողները թրքական բարբառները կ'ընդունին իբրեւ բերանացի խօսք (ağız) կամ ճիւղ (şive)՝ առաջնորդուելով անորոշ լեզուական բառբառներով։ Թրքական բարբառները ուսումնասիրելու ծրագիրներ կ'իրականացուին քանի մը համալսարաններու մէջ։ Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը նոյնպէս նուիրուած է այս գործին։ Աշխատանքները տակաւին ընթացքի մէջ են եւ կը նախատեսուի կազմել ու հրատարակել թրքական բարբառներու համապարփակ աթլաս&lt;ref name=&quot;Dialects Workshop&quot;&gt;Özsoy&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dialects TDK&quot;&gt;{{cite journal|last=Akalın|first=Şükrü Halûk|title=Türk Dil Kurumu'nun 2002 yılı çalışmaları (Turkish Language Association progress report for 2002)|journal=Türk Dili|issn= 1301-465X|volume=85|issue=613|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=2693&amp;DOSYAISIM=calismalar2002.pdf|format=PDF|accessdate=2007-03-18|date=January 2003|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070627231538/http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=2693&amp;DOSYAISIM=calismalar2002.pdf |archivedate = հունիսի 27, 2007|deadurl=yes|ref=harv|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;։

Ռումելիերէնը (Rumelice), որ կը խօսին [[Ռումելիա]]յէն (Թուրքիոյ եւրոպական հատուած) ներգաղթածները կը ներառոէ Լուտոկորիվի, Տինլերի, Ատաքալէի առանձին բարբառներ, որոնց մէջ նկատելի է պալքանեան լեզուական միջավայրի ազդեցութիւնը։ Kıbrıs Türkçesi-ն Կիպրոսի թրքերէնն է, որ կը խօսին Կիպրոսի թուրքերը։ [[Ադրիանապոլիս|Էտիրնէի]] բարբառը կը կրէ Edirne անունը։ Ege-ով կը խօսին [[Էգէական Ծով|Էգէական ծովուն]] տարածաշրջանի բնակիչները։ Այս բարբառը կը տարածուի ընդհուպ մինչեւ [[Անթալիա]]։ Քոչուոր [[եուրեուքներ]]ը, որոնք կը բնակին Միջերկրական ծովուն թրքական ափին վրայ, նոյնպէս ունին իրենց ուրոյն բարբառը&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shashi|first=Shyam Singh|title=Encyclopaedia of Humanities and Social Sciences|publisher=Anmol Publications|year=1992
|url=https://books.google.am/?id=4T0oAAAAMAAJ&amp;q=yoruk+turkish+taurus&amp;dq=yoruk+turkish+taurus|page=47|accessdate=2008-03-26}}&lt;/ref&gt;  Անոնք պէտք չէ շփոթել [[Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն]], [[Յունաստան]]ի եւ Թուրքիոյ եւրոպական շրջաններուն մէջ բնակող եուրեուքներու հետ, որոնք կը խօսին պալքանեան [[կակաուզերէն]]։ Հարաւ-արեւելեան շրջաններէն մինչեւ [[Մերսինի մարզ|Մերսինի]] արեւելեան շրջաններ կը խօսին Güneydoğu բարբառը։ Doğu  բարբառը, որ կը խօսուի Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, ունի բարբառներու շղթայ։ Մեսխեթցի թուրքերը, որոնք կ'ապրին [[Ղազախիստան|Ղազախիստանի]], [[Ազրպէյճան]]ի, [[Ռուսաստան]]ի, ինչպէս նաեւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] որոշ շրջաններու մէջ, կը խօսին Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններու Doğu բարբառը, որ կը ծագի [[Կարս]]ի, [[Արտահան|Արտահանի]] եւ [[Արդուինի մարզ|Արդուինի]] շրջաններէն եւ նմանութիւններ ունի [[ազրպէյճաներէն]]ի&lt;ref&gt;{{citation|last1=Aydıngün |first1=Ayşegül |last2=Harding |first2=Çiğdem Balım |last3=Hoover |first3=Matthew |last4=Kuznetsov |first4=Igor |last5=Swerdlow |first5=Steve |year=2006 |title=Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences |url=http://www.cal.org/CO/pdffiles/mturks.pdf |place= |publisher=Center for Applied Linguistics |isbn= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714205907/http://www.cal.org/co/pdffiles/mturks.pdf |archivedate=2007-07-14 |df= }}&lt;/ref&gt;։ Թուրքիոյ կեդրոնական շրջաններու բարբառը կը կոչուի Orta Anadolu։ Karadeniz-ը [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովեան]] արեւելեան տարածաշրջանի բարբառն է, որ կը կոչուի նաեւ [[Տրապիզոնի վիլայէթ|Տրապիզոնի բարբառ]]։ Այս բարբառին մէջ յստակօրէն կ'երեւի [[յունարէն]]ի հնչիւնական համակարգի եւ շարահիւսութեան հիմնարար ազդեցութիւնը&lt;ref name=&quot;Brendemoen&quot;&gt;{{Cite journal|last=Brendemoen|first=B.|&lt;!-- not recognized contribution=Phonological Aspects of Greek-Turkish Language Contact in Trabzon--&gt;|year=1996|title=Conference on Turkish in Contact, Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) in the Humanities and Social Sciences, Wassenaar, 5–6 February 1996|ref=harv}}&lt;/ref&gt;։ Անիկա ծանօթ է նաեւ լազական բարբառ (չշփոթե՛լ [[լազերէն]]ի հետ) անունով։ Քաստամոնուն [[քասթամոնուի մարզ|Քասթամոնուի]] եւ յարակից տարածքներու բարբառն է։ Քարամանեան թրքերէն կը խօսին [[Յունաստան]]ի մէջ, ուր անիկա կը կոչուի [[քարամանլիտիքա]]։ Վերջինս քարամաններու գրական լեզուն է&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Balta|first=Evangelia|date=Fall 2017|title=TRANSLATING BOOKS FROM GREEK INTO TURKISH FOR THE KARAMANLI ORTHODOX CHRISTIANS OF ANATOLIA (1718-1856).|journal=International Journal of Turkish Studies|volume=23(1-2)|pages=20|via=Ebsco}}&lt;/ref&gt;։

== Թրքերէնի հնչիւնական համակարգ ==

== Բաղաձայններ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Թրքերէնի բաղաձայն հնչիւններ
!
!Շրթնային 
!Ատամնային 
!Վերատամնային
!Յետվերատամնային 
!Քիմքային
!Ետնալեզուային
!Կոկորդային
|-
|Ռնգային 
|m
|
|n
|
|
|
|
|-
|Պայթական
|p     b 
|t        d
|
|
|(c)  (ɟ)
|k    g
|
|-
|Կիսաշփական
|
|
|
|t͡ʃ    d͡ʒ
|
|
|
|-
|Շփական
|f      v   
|
|s    z
|ʃ      ʒ
|
|
|h
|-
|Առաջնալեզուային
|v 
|
|(ɫ)
|l
|j
|
|
|-
|Միաշեշտ
|
|
|r
|
|
|
|
|}
Աղբիւրներէն մէկուն համաձայն, ինչպէս հայերէնի, նոյնպէս թրքերէնի բաղաձայնները կը սահմանուին իբրեւ եռաշարք ուժեղ-թոյլ հնչիւններ ([[Շնչեղ բաղաձայններ|շնչեղ]], ռնգային, [[Ձայնեղներ|ձայնեղ]])&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Petrova |first=Olga |last2=Plapp |first2=Rosemary |last3=Ringen |first3=Catherine |last4=Szentgyörgyi |first4=Szilárd |date=2006 |title=Voice and aspiration: Evidence from Russian, Hungarian, German, Swedish, and Turkish |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7a27/5c57dd25134aa7628c46a64ca470cc3a71db.pdf |journal=The Linguistic Review |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=1–35 |doi=10.1515/tlr.2006.001 |issn=0167-6318 |access-date=2021-02-26 |archive-date=2018-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908054256/https://pdfs.semanticscholar.org/7a27/5c57dd25134aa7628c46a64ca470cc3a71db.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ Հնչոյթը, որ սովորաբար կը նշուի իբրեւ yumuşak g (փափուկ կ) թրքերէնի ուղղագրութեան մէջ կը գրուի ⟨ğ⟩։ Անիկա կլոր ձայնաւորներուն միջեւ կը ներկայանայ իբրեւ ձայնային յաջորդականութիւն կամ աւելի թոյլ երկշրթնային առաջնալեզուային հնչիւն, իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնաւորներուն միջեւ՝ թոյլ քիմքային առաջնալեզուային հնչիւն եւ որեւէ այլ տեղ ձայնային յաջորդականութիւն։ Ğ-ն երբեք չի յայտնուիր բառի կամ վանկի սկիզբը. միշտ կը յաջորդէ ձայնաւորին։ Երբ բառին վերջաւորութեան է կամ կը նախորդէ այլ բաղաձայնի մը, կ'երկարէ բաղաձայնը&lt;ref name=&quot;IPA 19993&quot;&gt;''Handbook of the IPA'', p. 155&lt;/ref&gt;։

Բուն թրքական բառերուն մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները լրացուցիչ դասակարգման մէջ կը գտնուին [k], [ɡ] եւ [ɫ] հնչիւններուն հետ․ մէյ մը կը յայտնուին  առաջնային ձայնաւորներու կողքին, մէյ մըն ալ՝ յետնային ձայնաւորներու։ Սովորաբար այս հնչոյթներու դասաւորումը անկանխատեսելի է, յատկապես փոխառեալ բառերու եւ յատուկ անուններու պարագային։ Որոշ բառերու մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները հանդէս կու գան յետնային ձայնաւորներու հետ&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2001|pp=93–4,6}}&lt;/ref&gt;։

=== Բաղաձայններու առնմանութիւն ===
Թրքերէնի ուղղագրութիւնը ունի բաղաձայններու առնմանութիւն, երբ բաղաձայնները կը դառնան ձայնեղ աղմկային։ Ինչպէս օրինակ՝ b, d, c, ɡ ձայնաւորները կը դառնան համապատասխանաբար p, t, ç, k, երբ բառին վերջաւորութեան են կամ բաղաձայնէն առաջ, բայց կը պահպանեն ձայնեղութիւնը ձայնաւորէն առաջ։ Փոխառեալ բառերուն մէջ /k/-ի ձայնեղ համարժէքը /g/-ն է, իսկ թրքական ծագումով բառերուն՝ /ğ/-ն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|title=Sesler ve ses uyumları &quot;Sounds and Vovel karmony&quot;|accessdate=2013-01-13|publisher=Turkish Language Association|language=Turkish|archive-date=2012-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728093237/http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turkish Consonant Mutation|url=http://turkishbasics.com/grammar/consonant-mutation.php|website=turkishbasics.com|language=EN}}&lt;/ref&gt;։
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+Ձայնաւորներու առնմանութիւնը գոյականներուն մէջ
|-
!Հիմնական &lt;br/&gt;բաղաձայն
!Փոխուած &lt;br/&gt;տարբերակ
!Հիմնական &lt;br/&gt;ձեւոյթ
!Բառարանային  տարբերակ
!Տրական  /&lt;br/&gt;հոլով
!Նշանակութիւն
|-
|b||p||*kitab||kitap||kitaba||գիրք (փոխառութիւն)
|-
|c||ç|| *uc || uç||uca||ծայր, եզր
|-
|d||t||''*''bud||but||buda||ազդր
|-
|g||k||*reng||renk||renge||գոյն (փոխառութիւն)
|-
|ğ||k||*ekmeğ||ekmek||ekmeğe||հաց
|}
Ասիկա կը նմանի ռուսերէնին եւ գերմաներէնին, բայց թրքերէնի պարագային արտասանութիւնը սովորաբար կը ստիպէ համապատասխանեցնել հնչիւնները։ Մինչդեռ կարգ մը պարագաներու, ինչպես ad /at/ («անուն») գոյականի պարագային (տրականը՝ada) հոլովելու ժամանակ հիմնական ձեւը պահպանուի (կամ  at /at/ «ձի», տրականը՝ata)։ Բացառութիւն են նաեւ od «կրակ» եւ ot «խոտ», sac «թիթեղ» եւ  saç «մազ» բառերը։ Շատ փոխառեալ բառեր, ինչպէս kitap-ը կ'արտասանուին ինչպէս որ կը գրուին, բայց շատ բառեր, ինչպէս, hac («հաջ»), şad («ուրախ»), yad(«օտար, օտարական») կը պահպանեն իրենց հիմնական ձեւը։

Բուն թրքական գոյականները, որ կազմուած են 2 կամ աւելի վանկէ եւ կը վերջանան /k/ հնչիւնով, գրեթէ բոլորը ձեւափոխուած տարբերակներուն մէջ հիմնական բառին վերջաւորութեան կ'ունենան /ğ/։ Իսկ բայերու եւ միավանկ գոյականներու պարագային հիմնական /k/-ն կը պահպանուի&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|2001|p=10}}&lt;/ref&gt;։

== Ձայնաւորներ ==
Թրքերէնի ձայնաւորներն են՝  ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;The vowel represented by {{angle bracket|ı}} is also commonly transcribed as {{angle bracket|{{IPA|ɨ}}}} in linguistic literature.&lt;/ref&gt;։ Թրքերէնի ձայնաւորներու համակարգը կրնայ համարուիլ եռաչափ, ուր ձայնաւորները կը բնութագրուին ըստ իրենց արտայայտուած ձեւին եւ տեղին՝ առջնային եւ յետնային, կլոր եւ ոչ կլոր, ինչպէս նաեւ ձայնի բարձրութեամբ։ Ձայնաւորները կը դասակարգուին հետեւեալ կերպով՝  [±յետնային], [±կլոր] եւ [±բարձր]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|url=https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse|last=Goksel|first=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|location=|pages=[https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse/page/24 24]–25}}&lt;/ref&gt;։ [[Երկբարբառ]]ներ կան միայն փոխառեալ բառերու մէջ կրնան դասակարգուիլ իբրեւ իջնող երկբարբառներ, որ սովորաբար կ'ուսումնասիրուին իբրեւ  /j/ -ին կամ ձայնաւորին յաջորդող&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Khalilzadeh|first=Amir|date=Winter 2010|title=Vowel Harmony in Turkish|url=|journal=Karadeniz Araştırmaları: Balkan, Kafkas, Doğu Avrupa ve Anadolu İncelemeleri Dergisi|volume=6(24)|pages=141–150|via=Central and Eastern European Online Library}}&lt;/ref&gt;։

=== Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;; margin-left: 1em&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Թրքերէնի ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն
! colspan=&quot;4&quot; | Առաջնային ձայնաւորներ || colspan=&quot;4&quot; | Յետնային ձայնաւորներ
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Ոչ կլոր || colspan=&quot;2&quot; | Կլոր || colspan=&quot;2&quot; |Ոչ կլոր || colspan=&quot;2&quot; | Կլոր
|-
! Ձայնաւոր
| style=&quot;border-right: 0;&quot; | e /e/
| i /i/ || ü /y/
| style=&quot;border-left: 0;&quot; | ö /ø/ || a /a/
| style=&quot;border-left: 0;&quot; | ı /ɯ/ || u /u/
| style=&quot;border-left: 0;&quot; | o /o/
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
! Երկաստիճան (Յետնային)
| colspan=&quot;4&quot; | e || colspan=&quot;4&quot; | a
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
! Քառաստիճան (Յետնային + Կլոր)
| colspan=&quot;2&quot; | i || colspan=&quot;2&quot; | ü || colspan=&quot;2&quot; | ı || colspan=&quot;2&quot; | u
|}
Թրքերէնը կցական լեզու է, ուր վերջածանցներու շարքը կը կցուի բառի արմատին։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը հնչիւնաբանական գործընթացք մըն է, որ կ'ապահովէ հնչիւնների հարթ հոսք՝ պահանջելով նուազագոյն բերանի շարժումներ։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը կարելի է դիտարկել իբրեւ ձուլման գործընթացք, երբ յաջորդ ձայնաւորները կը վերցնեն նախորդ ձայնաւորի առանձնայատկութիւնները&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde|last=Underhill|first=Robert|publisher=The MIT Press|year=1976|isbn=0-262-21006-1|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde/page/25 25]}}&lt;/ref&gt;։ Թրքերէնի ձայնաւորները կարելի է դիտարկել նաեւ երկու համադրական համակարգերու մէջ՝ a-առանց կէտերու (a, ı, o, u), ուր յետնային ձայնաւորները բերանի յետնային մասով կ'արտասանուին, եւ  e-կէտերով (e, i, ö, ü)՝ բերանի առաջնային մասով արտասանուող։ Ձայնաւորներու արտասանութեան տեղը եւ ձեւը կ'որոշեն, թէ որ տեսակի ձայնաւորի ներդաշնակութեան պիտի ենթարկուի բառը&lt;ref&gt;Note that this table is essentially the same as the IPA vowel chart shown above: both table and chart indicate the physical location and quality of each vowel. However, the second table includes additional information on how Turkish harmonies vowels sounds across syllables based on the physical location and quality of the initial syllable.&lt;/ref&gt;։ &lt;br /&gt;Քերականական ածանցները ունին «քամելէոնի ազդեցութիւն»&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|1953|p=21}}&lt;/ref&gt; եւ կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան հետեւալ ձեւերուն․ 
* Երկաստիճան (-e/-a)&lt;ref&gt;For the terms ''twofold'' and ''fourfold'', as well as the superscript notation, see Lewis (1953):21–22. In his more recent works Lewis prefers to omit the superscripts, on the grounds that &quot;there is no need for this once the principle has been grasped&quot; (Lewis [2001]:18).&lt;/ref&gt;․ օրինակ, ներգոյական հոլովի ածանցը առաջնային ձայնաւորներէն ետք -de -ն է, իսկ յետնայիններէն ետք՝ -da -ն։ Այսպիսի օրինակի համար յարմար է-de² կրճատ նշագրումը։
* Քառաստիճան (-i/-ı/-ü/-u)․ սեռական հոլովի ածանցը, օրինակ, -in կամ-ın  է ոչ կլոր ձայնաւորներէն ետք (համապատասխանաբար առաջնային եւ յետնային), եւ -ün կամ-un է համապատասխան կլոր ձայնաւորներէն ետք. Այս օրինակին համար կ'օգտագործուի -in&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; կրճատ նշագրումը։

Գործնականին մէջ երկկողմ տարբերակը (յայտնի է նաեւ e տիպի ձնկ (ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոն) նշանակէ, որ եթէ միջավայրը, ուր ձայնաւորը ձեւաւորուած է բառի արմատին մէջ, բերանի առաջնային մասն է, ածանցը պէտք է լինի e-ով, իսկ եթէ յետնային է՝ ապա a-ով։ Քառաստիճան օրինակին մէջ (յայտնի է իբրեւ i տիպի ձնկ) կը հաւասարակշռէ կլորները այնպէս, ինչպէս յետնայինի ու առաջնայինի պարագային։ Հետեւեալ օրինակները, որ հիմնուած են dir&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; մասնիկի վրայ, կը ներկայացնեն i տիպի ձնկ-ն&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; The following examples, based on the [[Turkish copula|copula]] ''-''dir&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; (&quot;[it] is&quot;), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: Türkiye'dir (&quot;it is Turkey&quot;),&lt;ref&gt;։ Türkiye'dir («Թուրքիան է»), kapıdır («դուռ է»), բայց gündür («օր է»), paltodur («վերարկու է»)&lt;/ref&gt; kapıdır (&quot;it is the door&quot;), but gündür (&quot;it is the day&quot;), paltodur (&quot;it is the coat&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Husby|first=Olaf|date=|title=Diagnostic use of nonword repetition for detection of language impairment among Turkish speaking minority children in Norway|url=https://www.academia.edu/3029750/Annotating_and_sharing_language_paradigms_online|journal=Working Papers Department of Language and Communication Studies NTNV|language=en|volume=3/2006|pages=139–149|via=Academia.edu}}&lt;/ref&gt;։

''''

Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին մէջ կան նաեւ որոշակի բացառութիւններ․

# Որոշ բուն թրքական արմատ ունեցող բառեր, ինչպէս օրինակ anne (մայր), elma (խնձոր) եւ kardeş (եղբայր)։ Այս օրինակներուն մէջ վերջածանցները ներդաշնակութեան կ'ենթարկուին վերջին ձայնաւորին հետ։
# Բաղադրեալ բառերը, ինչպէս օրինակ, bu-gün (այսօր) եւ baş-kent (մայրաքաղաք)։ Այս օրինակներուն մէջ ձայնաւորները ներդաշնակութիւն չեն պահանջեր բաղկացուցիչ բառերուն միջեւ։
# Փոխառեալ բառերը սովորաբար չեն ենթարկուիր ձնկ-ին, հակառակ անոր, որ կարգ մը օրինակներու մէջ ածանցները ներդաշնակութեան կ'ենթարկուին առաջնային ձայնաւորին հետ, նոյնիսկ այն բառերուն մէջ, որոնց վերջին վանկին մէջ չկայ առաջնային ձայնաւոր։ Սովորաբար վերոնշեալը տեղի կ'ունենայ այն պարագային, երբ բառերը կ'աւարտին յետվերատամնային [l]-ով։ Օրինակ, halsiz &lt; hal + -siz (անտարբեր), meçhuldür&lt; meçhul + -dir (անհայտ է)։  Փոխառեալ ածանցները չեն ենթարկուիր ձնկ-ին․ -izm (ateizm «աթէիզմ»), -en (փոխառուած է ֆրանսերէնէն, ածականի գերադրական աստիճանն է,« ամենա․․․»), anti- (antidemokratik «հակաժողովրդավարական»)։
# Շարք մը բուն թրքական վերջածանցներ նոյնպէս անփոփոխ են, ինչպէս կարելիութեան -abil մասնիկը կամ -ken մասնիկը, ինչպէս նաեւ ներկայ ժամանակի -yor վերջածանցը։ Կան նաեւ որոշ ճիւղաւորուած վերջածանցներ, որոնք եւս չեն ենթարկուիր ձնկ-ին՝ -gen-ը üçgen-ին մէջ (եռանկիւնի) կամ altıgen-ի մէջ (վեցանկիւն)։

Գիւղական որոշ բարբառներու մէջ կը բացակային նշեալ բացառութիւնները․

* բուն թրքական բաղադրութիւն, որ չ'ենթարկուիր ձնկ-ին՝Orta+köy («կեդրոնական գիւղ»․ տեղանուն է)
* փոխառութիւնները եւս կը խախտեն ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը՝ viyadük (&lt;ֆրանսերէն viaduc-էն  «ուղեկամուրջ»)
* ստացական վերջածանց -i &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ներդաշնակութեան կ'ենթարկուի վերջին ձայնաւորին հետ (եւ փափկացնէ k-ն բաղաձայններու առնմանութեամբ)՝ viyadüğü։

Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնները կրնան փոխուիլ ըստ տարածաշրջանային բարբառի։ Թրքերէնի տրապիզոնեան բարբառին մէջ, որ տարածուած Թուրքիոյ հիւսիս-արեւմտեան շրջանին մէջ, կ'ենթարկուի հին անատոլիական թրքերէնի կրճատուած ձայնաւորներու ներդաշնակութեան, որ 2 ձայնաւորներու (ü եւ ı) կորուստին պատճառով լրացուցիչ բարդացած է, հակառակ որ կը բացակայի նաեւ յետվերատամնային ներդաշնակութիւնը։ Օրինակ, elün կը նշանակէ «քու ձեռքդ»։ Մինչ երկրորդ դէմքի եզակի պատկանելիութեան վերջածանցը կը փոխուի առաջնային եւ յետնային ձայնաւորներու միջեւ, կը դառնայ -ün կամ -un, ինչպէս elün կամ kitabun։ Տրապիզոնի բարբառին մէջ ü ձայնաւորի պակասութեան պատճառով 2 պարագաներուն ալ կ'օգտագործուի -un տարբերակը՝ elun, kitabun&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = Otto Harrassowitz Verlag| isbn = 978-3-447-05212-2| last1 = Boeschoten| first1 = Hendrik| last2 = Johanson| first2 = Lars| last3 = Milani| first3 = Vildan| title = Turkic Languages in Contact| date = 2006}}&lt;/ref&gt;։

== Բառի շեշտադրութիւնը թրքերէնի մէջ ==
Բառերուն մեծ մասին մէջ շեշտը կ'իյնայ վերջին վանկին վրայ։ Կան քանի մը բացառութիւններ, որոնց մէջ կը մտնեն որոշակի փոխառութիւններ, մասնաւորապէս, իտալերէն եւ յունարէն փոխառութիւնները, որոնք ձայնարկութիւններ են, որոշ հարցական բառեր, մակբայներ (բայց ոչ ածականներ, որոնք կը կատարեն նաեւ մակբայի գործառոյթ) եւ շարք մը յատուկ անուններ։ Փոխառութիւններուն մէջ հիմնականին կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝  [ɫoˈkanta] lokanta- ճաշարան կամ [isˈcele] iskele -նաւահանգիստ։ Յատուկ անուններուն մէջ եւս սովորաբար կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [isˈtanbuɫ] İstanbul, սակայն երբեմն կը շեշտուի վերջաւորութենէն երրորդ վանկը, եթէ բառը կը վերջանայ կրետացի չափով՝ [ˈaŋkaɾa] Ankara։

Ի յաւելումն, որոշ վերջածանցներու պարագային, ինչպէս -le «հետ» եւ բայի ժխտական ածանցը -me-/-ma-, շեշտը կ'իյնայ անոնց նախորդող վանկին վրայ՝ kitáp-la «գիրքով», dé-me-mek «չասել»&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Levi |first=Susannah V. |date=2005 |title=Acoustic correlates of lexical accent in Turkish |journal=Journal of the International Phonetic Association |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=76 |doi=10.1017/S0025100305001921}}&lt;/ref&gt;։

Որոշ պարագաներու մէջ (օրինակ, բարդ բառերու երկրորդ մասին մէջ կամ, երբ բային կը նախորդէ անորոշ խնդիր) բառին շեշտը կը ճնշուի եւ չի լսուիր։

== Շարահիւսութիւն ==

==== Նախադասութիւններու խումբեր ====
Թրքերէնի մէջ կան նախադասութիւններու երկու խումբեր՝ բայական եւ անուանական։ Վարը նշուած բայական նախադասութեան օրինակին մէջ ստորոգեալը սահմանական բայ է, մինչդեռ անուանական նախադասութեան մէջ պէտք է ունենայ կամ ոչ բացայայտ բայ, կամ կապող բայ՝ ol կամ -y-  («ըլլալ» բայի տարբերակներն են)&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|last=Goksel|first=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;։

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Նախադասութեան տեսակներ
! colspan=&quot;2&quot; |Թրքերէն
!Հայերէն
|-
|
|Ենթակայ
|Ստորոգեալ
|
|-
|Բայական
|Necla
|okula gitti
|Նեճլան դպրոց գնաց։ 
|-
|Անուանական (առանց բայի)
|Necla
|oğretmen
|Նեճլան ուսուցիչ է։
|-
|Կապող բայով
|Necla
|ev-de-y-miş (գծիկները կ'ուրուագծեն վերջածանցները)
|Նեճլան հաւանաբար տունն է։
|}

===== Ժխտում =====
Նախադասութեան երկու տիպերը ունին ժխտման տարբեր ձեւեր։ Անուանական նախադասութեան ժխտումը կը կատարուի değil  բառի յաւելումով։ Օրինակ, վերի նախադասութեան ժխտականը կ'ըլլայ «Necla oğretmen değil» (Նեճլան ուսուցիչ չէ)։ Բայական նախադասութիւնը կը պահանջէ բային ժխտական վերջածանցի՝ -me-ի յաւելում (կը դրուի բայի արմատէն ետք եւ ժամանակ ցոյց տուող ածանցէն առաջ)։ Necla okula gitmedi (Նեճլան դպրոց չի գնաց)&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde|last=Underhill|first=Robert|publisher=The MIT Press|year=1976|isbn=0-262-21006-1|location=Cambridge, Massachusetts|pages=}}&lt;/ref&gt;։

===== Հարցական նախադասութիւն =====
Բայական նախադասութիւններուն մէջ -mi հարցական ձեւը առանց որեւէ այլ մասնիկի կը դրուի նախադասութեան վերջաւորութեան, ինչպէս՝ Necla okula gitti mi? (Նեճլան գնա՞ց դպրոց)։ Անուանական նախադասութիւններուն մէջ -mi-ն կը դրուի ստորոգեալէն ետք, բայց նախքան անձնական վերջածանցը․ Necla, siz oğretmen misiniz? (Նեճլա՛, դուք ուսուցի՞չ էք)։

== Բառի կարգ ==
Պարզ թրքերէն նախադասութեան մէջ բառի կարգը, ինչպէս քորիերէնի եւ լատիներէնի մէջ, հիմնականին մէջ հետեւեալ կերպ ձեւով է՝ [[ենթակայ]]-[[Խնդիր (շարադասութիւն)|խնդիր]]-[[բայ]]։ Թրքերէնը ունի իրադարձութեան կամ դէպքի ընդգծման համակարգ եւ շարք մը քերականական ձեւեր կը մատնանշուին ձեւաբանական նշումներու օգտագործման միջոցով։ ԵԽԲ կառուցուածքը կրնայ խախտուիլ եւ ասիկա կրնայ նկատուիլ լեզուի «գործնական բառային կարգ»՝ երբ քերականական տեսանկիւնէն կարելի չէ վստահիլ բառային կարգին&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thompson|first=Sandra|date=April 1978|title=Modern English from a Typological Point of View: Some Implications of the Function of Word Order|url=|journal=Linguistische Berlichte|volume=1978(54)|pages=19–35|via=ProQuest}}&lt;/ref&gt;։ Ընդհանրապէս, բառային կարգը կրնայ փոխուիլ որոշակի պատճառներով։

==== Անմիջապէս մակբայական ====
Քննարկենք հետեւեալ նախադասութիւնը․
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Բառի կարգ
!
!
!
!Բառի շեշտադրում
|-
|Ենթակայ-խնդիր-բայ
|Ahmet
Ահմեթ
|yumurta-yı
(հաւկիթը) (հայցական հոլով)
|yedi
կերաւ
|Չընդգծուած՝ Ահմեթը հաւկիթը կերաւ
|-
|Ենթակայ-բայ-խնդիր
|Ahmet
|yedi
|yumurta-yı
|Ընդգծուած է ենթական՝ Ահմեթ (Ահմեթն է, որ կերաւ է հավկիթը)
|-
|Խնդիր-բայ-ենթակայ
|Yumurta-yı
|yedi
|Ահմեթ
|Ընդգծուած է խնդիրը՝ հաւկիթ (Ահմեթին կերածը հաւկիթ է)
|}

===== Ստորոգեալէն ետք =====
Ստորոգեալէն ետք գտնուիլը կը մատնանշէ կարեւոր տեղեկութիւն ըլլալը փաստը․ տեղեկութիւն մը, որ յայտնի է թէ՛ խօսողին, թէ՛ լսողին, կամ տեղեկութիւն մը, որ արդէն իսկ առկայ է բնագիրին մէջ։ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Նախադասութեան տեսակ
!Բառի կարգ
!
!
|-
|Անուանական
|Ենթակայ-ստորոգեալ
|Bu ev güzelmiş (Գեղեցիկ էր այս տունը)
|Չընդգծուած
|-
|
|Ստորոգեալ-ենթակայ
|Güzelmiş bu ev (Այս տունը գեղեցիկ էր )
|Հասկանալի է, որ նախադասութիւնը տան մասին է
|-
|Բայական
|Ենթակայ-խնդիր-բայ
|Bana da bir kahve getir (Ինծի ալ սուրճ բեր)
|Չընդգծուած
|-
|
|
|Bana da getir bir kahve (Սուրճ ինծի ալ բեր)
|Հասկանալի է, որ խօսողը սուրճ կ'ուզէ
|}

== Թրքերէնի քերականութիւն ==
Թրքերէնը կցական լեզու է, յաճախ կ'օգտագործէ ածանցներ, յատկապէս վերջածանցներ կամ վերջաւորութիւններ&lt;ref&gt;This section draws heavily on Lewis (2001) and, to a lesser extent, Lewis (1953). Only the most important references are specifically flagged with footnotes.&lt;/ref&gt;։ Բառ մը կրնայ ունենալ շարք մը ածանցներ, ինչ որ կրնայ օգտագործուիլ նաեւ նոր բառեր կազմելու, ինչպէս օրինակ որեւէ անուն խօսքի մասէն բայ կամ ալ բայի արմատէն անուն կազմելու համար։ Ոորշ ածանցներ բառին մէջ ունին քերականական գործառոյթ&lt;ref&gt;see Lewis (2001) Ch XIV.&lt;/ref&gt;։ Միակ բուն թրքական նախամասնիկները բաղաձայնոյթը զօրացնող վանկերն են, որ կը կիրարկուին ածականներու եւ մակբայներու հետ՝  sımsıcak «շատ տաք, եռացող»&lt; sıcak, masmavi -կաս-կապույտ&lt; mavi&lt;ref&gt;&quot;The prefix, which is accented, is modelled on the first syllable of the simple adjective or adverb but with the substitution of '''m, p, r''', or '''s''' for the last consonant of that syllable.&quot; Lewis (2001):55.  The prefix retains the first vowel of the base form and thus exhibits a form of reverse vowel harmony.&lt;/ref&gt;։

Շատ ածանցներու կիրարկութիւնը երկար բառեր առաջ կը բերէ, օրինակ, Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına  «Հաւանաբար դուք անոնցմէ էք, որոնցմէ մենք ձեզի չկրցանք չեխոսլովաք դարձնել»։ Երկար բառերը յաճախ կը կիրարկուին թրքերէնի մէջ, ինչպիսին է նաեւ թրքական թերթերու յօդուածներէն մէկուն հետեւեալ վերնագիրը Bayramlaşamadıklarımız «Անոնք, որոնց չկրցանք շնորհաւորել տօնական օրերու առիթով»&lt;ref&gt;This &quot;splendid word&quot; appeared at the time of ''Bayram'', the festival marking the end of the month of fasting. Lewis (2001):287.&lt;/ref&gt;։

== Գոյականներ ==
Թրքերէնի մէջ չկայ որոշիչ յօդ, առարկայի որոշակիութիւնը կ'արտայայտուի հայցական հոլովի կիրարկումով։ Թրքերէնի գոյականները կը հոլովուին վերջաւորութիւններ ստանալով։ Թրքերէնի մէջ գոյականը ունի 6 հոլով, որոնց բոլոր վերջածանցները կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին&lt;ref&gt;Because it is also used for the indefinite accusative, Lewis uses the term &quot;absolute case&quot; in preference to &quot;nominative&quot;. Lewis (2001):28.&lt;/ref&gt;։ Յոգնակիակերտ մասնիկը՝ -ler ²-ը կը յաջորդէ անմիջապէս բառի արմատին։ Անկէ ետք նորէն կը դրուին միւս ածանցները՝ köylerin «գիւղերու»։ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Հոլով
!rowspan=&quot;2&quot;|Վերջաւորութիւն
! colspan=&quot;3&quot; |Օրինակներ
!rowspan=&quot;2&quot;|Նշանակութիւն
|-
!köy «գիւղ»
!ağaç «ծառ»
!araba «'''ինքնաշարժ'''»
|-
|[[Ուղղական հոլով|Ուղղական]]
|Ø (չկայ)
|köy
|ağaç
|araba
|գիւղ/ծառ/ինքնաշարժ
|-
|[[Սեռական հոլով|Սեռական]]
| -in &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|köyün
|ağacın
|arabanın
|գիւղի/ծառի/ինքնաշարժի
|-
|[[Տրական հոլով|Տրական]]
| -e ²
|köye
|ağaca
|arabaya
|գիւղին/ծառին/ինքնաշարժին
|-
|[[Հայցական հոլով|Հայցական]]
| -i &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|köyü
|ağacı
|arabayı
|գիւղը/ծառը/ինքնաշարժը
|-
|[[Բացառական հոլով|Բացառական]]
| -den ²
|köyden
|ağaçtan
|arabadan
|գիւղէն/ծառէն/ինքնաշարժէն
|-
|[[Ներգոյական հոլով|Ներգոյական]]
| -de ²
|köyde
|ağaçta
|arabada
|գիւղին մէջ/ծառին մէջ, ծառին վրայ/ինքնաշարժին մէջ
|}

Բառը կը դրուի հայցական հոլովով այն պարագային, երբ յայտնի է առարկան որուն մասին խօսքը կ'ըլլայ․ համեմատենք հետեւեալ նախադասութիւնները․ (bir) ağaç gördük «ծառ մը տեսանք» եւ ağacı gördük «ծառը տեսանք»։ Յոգնակիակերտ -ler ² մասնիկը չի կիրարկուիր, երբ բառը դասակարգ կամ ինչ հանգամանք ցոյց կու տայ։ Օրինակ, ağaç gördük-ը հաւասարապէս կրնայ նշանակել թէ՛ «ծառ տեսանք», թէ՛ «ծառեր տեսանք»։  ağaç բառի թեքումները ցոյց կու տան թրքերէնի հնչիւնական համակարգի կարեւոր յատկութիւնները՝ բաղաձայններու առնմանութիւնը վերջածանցներուն մէջ (ağaçtan, ağaçta) եւ վերջին բաղաձայններու հնչեղացումը ձայնաւորներէն ետք (ağacın, ağaca, ağacı)։

Աւելցնենք, որ գոյականները կը ստանան նաեւ անձնական վերջածանցներ, օրինակ,  -imiz &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; («մեր»)։ Այս մասնիկններու կցումով աւարտին կրնան կազմուիլ նախադասութիւններ։ Ժխտական  mi &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; մասնիկը անմիջապէս կը յաջորդէ բառին հարցական նախադասութեան մէջ՝ köye mi? («Գյո՞ւղ (ես գնում)»), ağaç mı? («Ծա՞ռ է»)։

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Թրքերէն
!Հայերէն
|-
|ev
|align=&quot;right&quot;|տուն
|-
|evler
|align=&quot;right&quot;|տուներ
|-
|evin
|align=&quot;right&quot;|տունդ
|-
|eviniz
|align=&quot;right&quot;|ձեր տունը
|-
|evim
|align=&quot;right&quot;|տունս
|-
|evimde
|align=&quot;right&quot;|տանս մէջ
|-
|evlerinizin
|align=&quot;right&quot;|ձեր տուներուն
|-
|evlerinizden
|align=&quot;right&quot;|ձեր տուներէն
|-
|evlerinizdendi
|align=&quot;right&quot;|ձեր տուներէն էր
|-
|evlerinizdenmiş
|align=&quot;right&quot;|ձեր տուներէն եղած է
|-
|Evinizdeyim.
|align=&quot;right&quot;|Ձեր տունն եմ
|-
|Evinizdeymişim.
|align=&quot;right&quot;|Ձեր տունն էի
|-
|Evinizde miyim?
|align=&quot;right&quot;|Ձեր տունն ե՞մ
|}

== Անձնական դերանուններ ==
Թրքերէնի անձնական դերանուններն են՝ ben (ես), sen (դուն), o (ան), biz (մենք), siz (դուք), onlar (անոնք)։ Անոնք կը հոլովուին որոշակի բացառութիւններով․ benim (իմ), bizim (մեր), bana (ինծի), sana (քեզի)։ Երրորդ դէմքի դերանուն o-ն հոլովուելու ժամանակ կը դառնայ on եւ նոր միայն կը ստանայ հոլովական վերջածանցներ։

== Կապակցման եղանակներ (tamlama) ==
Երկու գոյականներ կամ գոյականներու խումբը կրնան կապուիլ հետեւեալ եղանակներով․

* որոշեալ (ստացական) կապակցութիւն (belirtili tamlama), օրինակ, Türkiye'nin sesi (Թուրքիոյ ձայնը), ձայն, որ կը պատկանի Թուրքիոյ։ Այս կապակցութեան ձեւին մէջ սեռական հոլովի -in&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; մասնիկը կը կցուի առաջին անունին, իսկ երկրորդ անունը կը ստանայ երրորդ դէմքի -(s) i &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; վերջածանցը։
* անորոշ (որակող) կապակցութիւն (belirtisiz tamlama), օրինակ, Türkiye Cumhuriyeti  (Թուրքիոյ Հանրապետութիւն)&lt;ref&gt;Lewis points out that &quot;an indefinite izafet group can be turned into intelligible (though not necessarily normal) English by the use of a hyphen&quot;. Lewis (2001): 42.&lt;/ref&gt;։ Հոս առաջին գոյականը չունի որեւէ վերջաւորութիւն, իսկ երկրորդը ստացած է երրորդ դէմքի -(s)i&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; վերջածանցը։

Ներքոբերյալ աղյուսակը ցուցադրում է վերոնշյալ սկզբունքները&lt;ref&gt;The examples are taken from Lewis (2001): 41–47.&lt;/ref&gt;։

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left:1em;&quot;
|+ Կապակցուած անուններ եւ անուններու խումբեր
|-
! Որոշեալ (ստացական) || Անորոշ 
(որակող)
! Կցուած ձեւ|| Նշանակութիւն
|-
|kimsenin ||  || yanıtı || ոչ մէկուն պատասխանը
|-
| || &quot;kimse&quot; || yanıtı || «ոչ ոք» պատասխանը
|-
| Atatürk'ün ||  || evi || Աթաթուրքի տունը
|-
| || Atatürk || Bulvarı || Աթաթուրքի անուան զբօսայգի (ոչ թէ կը պատկանի Աթաթուրքին, այլ կոչուած է անոր յիշատակին համար)
|-
| Orhan'ın ||  || adı || Օրհանի անունը
|-
| || &quot;Orhan&quot; || adı || Օրհան անունը
|-
| || r || sessizi || բաղաձայն ''r''-ն
|-
| r sessizinin ||  || söylenişi || բաղաձայն ''r''-ի արտասանութիւնը
|-
| || Türk || [Dil Kurumu] || Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւն
|-
| || [Türk Dili] || Dergisi || Թրքերէնի ամսագիր
|-
| || Ford || [aile arabası] || Ֆորտ (Ford) ընտանեկան ինքնաշարժ
|-
| Ford'un ||  || [aile arabası] || (Պրն) Ֆորտի ընտանեկան ինքնաշարժը
|-
| Ford ailesi՚nin ||  || arabası || Ֆորտ ընտանիքի ինքնաշարժը &lt;ref&gt;For other possible permutations of this vehicle, see Lewis (2001):46.&lt;/ref&gt;
|-
| || Ankara || [Kız Lisesi]&lt;ref&gt;&quot;It is most important to note that the third-person suffix is not repeated though theoretically one might have expected ''Ankara [Kız Lisesi]&lt;u&gt;si&lt;/u&gt;''.&quot; Lewis (2001): 45 footnote.&lt;/ref&gt;|| Անքարայի օրիորդաց դպրոց
|-
| || [yıl sonu] || sınavları || տարեվերջեան քննութիւններ
|-
| Bulgaristan'ın ||  || [İstanbul Başkonsolosluğu] || Պոլսոյ մէջ Պուլկարիոյ գլխաւոր հիւպատոսութիւն (կը գտնուի Պոլսոյ մէջ, բայց կը պատկանի Պուլկարիոյ)
|-
| || [ [İstanbul Üniversitesi] [Edebiyat Fakültesi] ] || [ [Türk Edebiyatı] Profesörü] || Պոլսոյ համալսարանի Գրականութեան բաժանմունքի թրքական գրականութեան դասախօս
|-
| || ne oldum || delisi || «Ի՞նչ դարձեր եմ»&lt;ref&gt;Note the similarity with the French phrase ''un m'as-tu-vu'' &quot;a have-you-seen-me?&quot;, i.e., a vain and pretentious person.&lt;/ref&gt; -Խենթ։
|}
Վերջին օրինակը ցոյց կու տայ, որ որակող նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ աւարտուն։

Գոյականներու կապակցութեան ձեւ մը եւս գոյութիւն ունի՝ անվերջածանց կապակցութիւն (takısız tamlama)։ Այս կապակցութեան մէջ առաջին գոյականը հանդէս կու գայ իբրեւ ածական․ Demir kapı (երկաթեայ դուռ), elma yanak  (խնձոր թշներ, նկատի ունի կարմիր թշներ), kömür göz (սեւ աչքեր)։

== Ածականներ ==
Թրքերէնի մէջ ածականները չեն հոլովուիր։ Սակայն շարք մը ածականներ, որ կրնան կիրարկուիլ իբրեւ գոյական, կը հոլովուին գոյականի նման։ Օրինակ, güzel («գեղեցիկ») → güzeller («գեղեցիկ մարդիկ, սիրուններ»)։ var (գոյութիւն ունեցող, կայ) and yok (գոյութիւն չունեցող, չկայ) ածականները կը կիրարկուին «կայ» եւ «չկայ», «ունի» եւ «չունի» իմաստներով՝ süt yok-կաթ չկայ,  imparatorun elbisesi yok- Կայսրը հագուստ չունի, kedimin ayakkabıları yoktu -կատուս կօշիկներ չունէր։

== Բայ ==
Թրքերէնի բայերը ունին դէմքեր։ Անոնք կրնան կազմել ժխտական, կարելիութեան եւ անկարելիութեան ձեւեր։ Բայերը ունին ժամանակներ (ներկայ, անցեալ, ապառնի եւ ընդարձակ), եղանակներ (պայմանական, հրամայական, հարկադրական, ըղձական, ենթադրական)։ Ժխտականը կը կազմուի -me²- մասնիկի միջոցով, որ անմիջապէս արմատին կը կցուի։ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Թրքերէն
!Անգլերէն
|-
|gel-
|align=&quot;right&quot;|(գալ) եկո՛ւր
|-
|gelebil-
|align=&quot;right&quot;|(գալ) կարենալ գալ
|-
|gelme-
|align=&quot;right&quot;|(չգալ) մի՛ գար
|-
|geleme-
|align=&quot;right&quot;|չկարենալ գալ
|-
|gelememiş
|align=&quot;right&quot;|չկարենալ գալ
|-
|gelebilecek
|align=&quot;right&quot;|պիտի կարենայ գալ
|-
|gelmeyebilir
|align=&quot;right&quot;|կարելի չգայ
|-
|gelebilirsen
|align=&quot;right&quot;|եթէ կարենաս գալ
|-
|gelinir
|align=&quot;right&quot;|(կրաւորական) Եթէ մէկը գայ, այլ մարդիկ ալ կու գան
|-
|gelebilmeliydin
|align=&quot;right&quot;| պիտի կարենայիր գալ
|-
|gelebilseydin
|align=&quot;right&quot;|եթէ կարենայիր գալ
|-
|gelmeliydin
|align=&quot;right&quot;|պիտի գայիր
|}

Թրքերէնի գրեթէ բոլոր բայերը խոնարհուին նոյն ձեւով։ Ամէնէն նշանաւոր բացառութիւնը անկանոն եւ անկատար բայ i-ն է, որ կրնայ օգտագործուիլ բաղադրեալ կառոյցներու մէջ․ Gelememişti = Gelememiş idi = Gelememiş + i- + -di։

== Բայի ժամանակ ==
Թրքերէնի մէջ կայ բայի 9 պարզ եւ 20 բաղադրեալ ժամանակ։ 9 պարզ ժամանակներն են.- անցեալ կատարեալ (di'li geçmiş), անցեալ անկատար (miş'li geçmiş), ներկայ շարունակական, ընդարձակ ներկայ, ապառնի, ըղձական, ենթադրական, պայմանական եւ հրամայական&lt;ref&gt;[http://tr.scribd.com/doc/115291192/TURKISH-GRAMMAR-UPDATED-ACADEMIC-EDITION-YUKSEL-GOKNEL-OCTOBER-2012-signed-pdf Yüksel Göknel:Turkish Grammar]&lt;/ref&gt;։ Բաղադրեալ ձեւերը կը միաւորուին 3 խումբերու մէջ, որոնք են պատմական (hikaye), ենթադրական (rivayet), պայմանական (koşul)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1934555583_85Kad%c4%b1u%20Spartak_S-1593-1603.pdf |title=Turkish Studies Vol 7/3 |language=Turkish|format=PDF |accessdate=2013-03-29}}&lt;/ref&gt;։

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
!Հայերէն
!Հիմնական ժամանակ
!Պատմական (hikaye)
!Ենթադրական (rivayet)
!Պայմանական (koşul)
|-
|դուն գացիր || gittin || gittiydin || – || gittiysen
|-
|դուն գացեր ես || gitmişsin || gitmiştin || gitmişmişsin || gitmişsen
|-
|դուն կ'երթաս || gidiyorsun || gidiyordun || gidiyormuşsun || gidiyorsan
|-
|կ'երթաս || gidersin || giderdin || gidermişsin || gidersen
|-
|պիտի երթաս || gideceksin || gidecektin || gidecekmişsin || gideceksen
|-
|եթէ երթաս || gitsen || gitseydin || gitseymişsin || –
|-
|կարելի երթաս  || gidesin || gideydin || gideymişsin || –
|-
|պէտք է երթաս || gitmelisin || gitmeliydin || gitmeliymişin || –
|-
|գնա՛ (հրամայական) || git || – || – || –
|}

Կան նաեւ կապակցուած բայեր, որոնք կը կազմուին բայարմատին այնպիսի վերջածանցներու կցումով ինչպիսիք են bil կամ ver-ը։ Bil-ը (կարենաթ, ի վիճակի ըլլալ) կարելիութեան վերջածանցն է։ Ver-ը արագութեան ցուցիչն է, kal-ը՝ անժամկետութեան, yaz-ը՝ բանի մը մօտ ըլլալու (գրեթէ)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dersimizedebiyat.com/icerik_detay.asp?icr=63&amp;bs=S%F6zc%FCk%20(%20Kelime%20)%20T%FCrleri%20-%20Fiiller%20(%20Eylemler%20) |title=Dersimiz Edebiyat Online course |language=Turkish |publisher=Dersimizedebiyat.com |accessdate=2013-03-29 |archivedate=2013-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518100639/http://www.dersimizedebiyat.com/icerik_detay.asp?icr=63&amp;bs=S%F6zc%FCk%20(%20Kelime%20)%20T%FCrleri%20-%20Fiiller%20(%20Eylemler%20) |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;։ Այսպէս, եթէ gittin կը նշանակէ «դուն գացիր», ապա gidebildin կը նշանակէ «կրցար երթալ», իսկ gidiverdin կը նշանակէ «արագ գացիր»։ Փաստօրէն, կապակցուած բայերը կը կազմուին այնպէս ինչպէս պարզ բայերը։

=== Դերբայներ (ածականական դերբայներ) ===
Թրքերէնի բայերը ունին յատկորոշիչ ձեւեր, ներառեալ ներկայ ժամանակի բայերը&lt;ref&gt;The conventional translation of the film title ''Dünyayı Kurtaran Adam'', ''The Man Who Saved the World'', uses the past tense. Semantically, his saving the world takes place though in the (narrative) present.&lt;/ref&gt;։ Անոնք կը նմանին անգլերէնի դերբայներուն։ Կ'ունենան -en&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,  -ecek&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,  miş&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;,-er&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; կամ ir&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;  վերջածանցները։ Անոնք կրնան կատարել ինչպէս ածականի, այնպէս ալ գոյականի գործառոյթներ, օրինակ, oynamayan çocuklar- երեխաներ, որոնք չեն խաղար, oynamayanlar-չխաղացողներ,  okur yazar -կրթուած, okur yazarlar- կրթուածներ։

-en&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; -ով կազմուող դերբայը չի համաձայնիր թըւով։ -ecek&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; -ով դրված բառերը ցոյց կու տան ապառնի ժամանակ, իսկ ''-''dik&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; -ով դրուածները՝ ներկայ եւ անցեալ&lt;ref&gt;See Lewis (2001):163–165, 260–262 for an exhaustive treatment.&lt;/ref&gt;։ Վերջին 2 ածանցները կը ստանան անձնական վերջածանցներ, օրինակ, yediğim - կերածս, yediğin-կերածդ եւ այսպէս շարունակաբար&lt;ref&gt;For the terms ''personal'' and ''relative'' participle see Lewis (1958):98 and Lewis (2001):163 respectively. Most of the examples are taken from Lewis (2001).&lt;/ref&gt;։ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Հայերէն համարժէք
! rowspan=&quot;2&quot; |Օրինակ
! colspan=&quot;2&quot; |Թարգմանութիւն
|-
!Յարաբերական դերանունի հոլով
!Դերանուն
!Բառացի
!Խօսակցական
|-
|Ուղղական
|որ
|şimdi konuşan adam
|&quot;հիմա խօսող մարդը&quot;
|մարդը, որ հիմա կը խօսի
|-
|Սեռական
|որուն
|babası şimdi konuşan adam
|&quot;հայրը հիմա խօսող մարդը&quot;
|մարդը, որուն հետ հայրը հիմա կը խօսի
|-
|
|որուն
|babasını dün gördüğüm adam
|հօրը երէկ տեսածս մարդը
|մարդը, որուն հետ հայրս երէկ տեսայ
|-
|
|որուն
|resimlerine baktığımız ressam
|&quot;իր նկարներուն մեր նայած նկարիչը&quot;
|նկարիչը, որուն նկարները նայած ենք
|-
|
|որմէ
|muhtarı seçildiği köy
&lt;!--Note to future editors: ''muhtarı seçildiği köy'' (գյուղապետը ընտրված գյուղ) and ''muhtarın seçildiği köy'' (գյուղ, որտեղ ընտրվել է գյուղապետ) have absolutely different meanings.--&gt;
|&quot;գիւղապետը ընտրուած գիւղ&quot;
|գիւղ, որմէ ան գիւղապետ ընտրուած է
|-
|
|ուրկէ
|muhtarı seçilmek istediği köy
|
&lt;!--Note to future editors: ''muhtarı seçildiği köy'' (the village of which he was elected mayor) and ''muhtarın seçildiği köy'' (the village where the mayor was elected) have absolutely different meanings.--&gt;
|գիւղ, ուրկէ ան կ'ուզէր գիւղապետ ընտրուիլ
|-
|Մնացեալ հոլովները
|որուն
|yazdığım mektup
|&quot;իմ գրած նամակս&quot;
|նամակը, որ ես գրած եմ
|
|-
|
|ուրկէ
|çıktığımız kapı
|&quot;մեր դուրս եկած դուռը&quot;
|դուռը, ուրկէ մենք դուրս եկանք
|-
|
|որով
|geldikleri vapur
|&quot;անոնց եկած շոգենաւը&quot;
|շոգենաւը, որով անոնք եկած էին
|-
|
|որ + լրացուցիչ դրոյթներ
|yaklaştığını anladığı hapishane günleri
|&quot;մօտենալը հասկցած բանտային օրեր&quot;
|բանտային օրեր, որոնց մօտենալը կը հասկանար&lt;ref&gt;This more complex example from Orhan Pamuk's ''Kar'' (''Snow'') contains a nested structure: [''which he knew'' [''were approaching'']]. Maureen Freely's more succinct and idiomatic translation is ''the days in prison he knew lay ahead''. Note that Pamuk uses the spelling ''hapisane''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;From the perspective of Turkish grammar ''yaklaştığını anladığı'' is exactly parallel to ''babasını gördüğüm'' (&quot;whose father I saw&quot;), and could therefore be paraphrased as &quot;whose approaching he understood&quot;.&lt;/ref&gt;։
|}

== Թորքերէնի բառապաշար ==
2010-ին Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ վերահրատարակուած Büyük Türkçe Sözlük (Թրքերէնի մեծ բառարան)-ը թրքերէնի պաշտօնական բառարանն է: Անիկա կը պարունակէ 616,767 բառ, արտայայտութիւն, եզր եւ անուն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tdkterim.gov.tr/bts/ |title=Büyük Türkçe Sözlük Turkish Language Association |language=Turkish |publisher=Tdkterim.gov.tr |accessdate=2013-03-29 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130328002715/http://tdkterim.gov.tr/bts/ |archivedate=2013-03-28 |df= }}&lt;/ref&gt;։ 2005-ին հրատարակուած Güncel Türkçe Sözlük-ն ալ Թրկական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ լոյս տեսած թրքերէնի պաշտօնական բառարան է, որ կը պարունակէ 104,481 բառ, որոնց 86%-ը թրքական, իսկ 14%-ը օտար ծագում ունին&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFB40CE59E171C629F|title=Güncel Türkçe Sözlük|accessdate=2007-03-21|year=2005|publisher=Turkish Language Association|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070321023726/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFB40CE59E171C629F |archivedate = մարտի 21, 2007|deadurl=yes|language=Turkish}}&lt;/ref&gt; Among the most significant foreign contributors to Turkish vocabulary are Arabic, French, Persian, Italian, English, and Greek.&lt;ref name=&quot;Loanwords&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF1A46C5FBFA979D0C|title=Türkçe Sözlük (2005)’teki Sözlerin Kökenlerine Ait Sayısal Döküm (Numerical list on the origin of words in ''Türkçe Sözlük (2005)'')|accessdate=2007-03-21|year=2005|publisher=Turkish Language Association|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070301064559/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF1A46C5FBFA979D0C |archivedate = մարտի 1, 2007|deadurl=yes|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;։ Թրքերէնի բառապաշարին մէջ շատ են արաբական, պարսկական, ֆրանսական, իտալական, անգլիական եւ յունական փոխառութիւններն ու լեզուական ազդեցութիւնները։

=== Բառերու կառուցուածք ===
Թրքերէնը լայնօրէն կը կիրարկէ կցականութիւնը՝ բայական արմատներէ եւ անուն խօսքի մասերէ նոր բառեր կազմելու համար։ Թրքերէնի բառերուն մեծամասնութիւնը կը կազմուին ածանցեալ վերջածանցներով&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|url=https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse|last=Goksel|first=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|location=|pages=[https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse/page/43 43]–48}}&lt;/ref&gt;։ Վերջածանցներուն կցման հետ կապուած թրքերէնը ունի որոշակի սկզբունքներ։ Թրքերէնի մէջ վերջածանցներուն մեծ մասը ունին քանի մը տարբերակ՝ ենթարկուելով ձայնաւորներու ներդաշնակութեան ու բաղաձայններու առնմանութեան կանոններուն։

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Թրքերէն 
!Բաղադրիչներ
!Հայերէն 
!Խօսքի մասի պատկանելիութիւն
|-
|göz
|göz
|աչք
|գոյական
|-
|gözlük
|göz + -lük
|ակնոց
|գոյական
|-
|gözlükçü
|göz + -lük + -çü
|ակնագործ
|գոյական
|-
|gözlükçülük
|göz + -lük + -çü + -lük
|ակնագործութիւն
|գոյական
|-
|gözlem
|göz + -lem
|դիտարկում, զննում
|գոյական
|-
|gözlemci
|göz + -lem + -ci
|դիտորդ
|գոյական
|-
|gözle-
|göz + -le
|դիտեցէ՛ք
|բայ (հրամայական)
|-
|gözlemek
|göz + -le + -mek
|դիտել, դիտարկել
|բայ(անորոշ)
|-
|gözetlemek
|göz + -et + -le + -mek
|դիտարկել տալ
|բայ (անորոշ)
|}

Այլ օրինակ մը՝ բայական հիմքով․
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Թրքերէն
!Բաղադրիչներ
!Հայերէն
!Խօսքի մասի պատկանելիութիւն
|-
|yat-
|yat-
|պառկի՛ր
|բայ (հրամայական)
|-
|yatmak
|yat-mak
|պառկիլ
|բայ (անորոշ)
|-
|yatık
|yat- + -(ı)k
|հակուածութիւն
|ածական
|-
|yatak
|yat- + -ak
|մահճակալ
|գոյական
|-
|yatay
|yat- + -ay
|հորիզոնական
|ածական 
|-
|yatkın
|yat- + -gın
|հակուած 
|ածական
|-
|yatır-
|yat- + -(ı)r-
|պառկեցո՛ւր
|բայ (հրամայական)
|-
|yatırmak
|yat- + -(ı)r-mak
|պառկեցնել
|բայ (անորոշ)
|-
|yatırım
|yat- + -(ı)r- + -(ı)m
|ներդրում
|գոյական
|-
|yatırımcı
|yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı
|ներդրող
|գոյական
|}
Նոր բառերը յաճախ կը կազմուին երկու բառերու միաւորումէ, ինչպէս գերմաներէնի մէջ։ Բառակազմութիւնը կ'ըլլայ երկու տեսակի՝ պարզ եւ (s)I-ով կազմուող։ Պարզ բառակազմութիւնը տեղի կ'ունենայ հետեւեալ ձդւով․ թէ՛ գոյականը, թէ՛ ածականը իրարու հետ կը կցուին առանց որեւէ վերջածանցի, ինչպէս օրինակ kızarkadaş՝ kız+arkadaş (ընկերուհի), կամ karabiber՝ kara+biber (սեւ պղպեղ)։
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Թրքերէն
!Հայերէն
!Իրարու հետ կցուող բառեր
!Բառացի իմաստ
|-
|pazartesi
|երկուշաբթի
|pazar (&quot;կիրակի&quot;) եւ ertesi (&quot;յաջորդ, ետք&quot;)
|կիրակիէն ետք, կիրակիին յաջորդող
|-
|bilgisayar
|համակարգիչ
|bilgi (&quot;տեղեկութիւն&quot;) եւ say- (&quot;հաշուել&quot;)
|տեղեկութիւն հաշուող
|-
|gökdelen
|երկնաքեր
|gök (&quot;երկինք&quot;) եւ del- (&quot;ծակել&quot;)
|երկինք ծակող
|-
|başparmak
|բթամատ
|baş (&quot;գլխաւոր&quot;) եւ  parmak (&quot;մատ&quot;)
|գլխաւոր մատ
|-
|önyargı
|նախապաշարում
|ön (&quot;նախ, առաջ&quot;) եւ yargı (&quot;դատողութիւն, որոշում, վճիռ&quot;)
|դատողութենէն առաջ 
|}
Թրքերէնի մէջ բառերուն մեծ մասը կը կազմուի (s)I- միջոցով, որ կը նշանակէ, թէ երկրորդ բառը կը ստանայ երրորդ դէմքի պատկանելիութեան վերջածանց․
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Թրքերէն
!Հայերէն 
!Իրարու հետ կցուող բառեր
!Պատկանելիութեան վերջածանցներ
|-
|el çantası
|ձեռքի պայուսակ
|el (ձեռք) եւ çanta (պայուսակ)
| +sı
|-
|masa örtüsü
|սեղանի սփռոց
|masa (սեղան) եւ örtü (ծածկոց)
| +sü
|-
|çay bardağı
|թէյի գաւաթ
|çay (թէյ) եւ bardak (գաւաթ)
| +ı (k-ն կը դառնայ ğ)
|}

== Թրքերէնի գրային համակարգ ==
1928-ին Աթաթուրքի կատարած լեզուական բարեփոխումներուն պատճառով թրքերէնը օսմաներէնի այբուբէնէն, որ արաբ-պարսկական այբուբեններու խառնուրդն էր, անցաւ լատինատառ այբուբենի։ Օսմանեան այբուբենը կը նշէր միայն երեք տարբեր ձայնաւորներ՝ ā, ū և ī  եւ ունէր քանի մը չօգտագործուող բաղաձայն, ինչպես z-ի քանի մը տարբերակ, որոնք բնորոշ էին արաբերենին, ոչ թէ թրքերէնին։ Արաբական գրային համակարգին մէջ կարճ ձայնաւորներու բացթողումը անհամատեղելի էր թրքերէնի հետ, որ ունէր 8 ձայնաւոր։

Գրային բարեփոխումը ընթացիկ մշակութային բարեփոխումներու մէջ կարեւոր քայլ մըն էր։ Նոր այբուբենի պատրաստութիւնը եւ թրքերէնի հնչիւններուն համապատասխան փոփոխութիւններու իրականացումը վստահուած էր Լեզուաբանական ընկերութեան, որ իր անձնակազմին մէջ կը ներառէր ականաւոր լեզուաբաններ, գիտնականներ եւ գրողներ։ Երկրի բոլոր ծայրերուն բացուած հասարակական դպրոցները պարտաւոր էին սորվեցնելու թրքերէնի նոր այբուբենը, շարք մը հասարակական կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ Աթաթուրքը անձամբ կը շրջէին ամբողջ երկիրը եւ կը սորվեցնէին նոր այբուբենը&lt;ref name=&quot;Dilacar&quot;&gt;{{cite journal|last=Dilaçar|first=Agop|authorlink=Agop Dilaçar|title=Atatürk ve Yazım|journal=Türk Dili|issn= 1301-465X|volume=35|issue=307|url= http://www.dildernegi.org.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFC3C6D81741DBEB05|accessdate=2007-03-19|year=1977|ref=harv|language=Turkish}}&lt;/ref&gt; As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original Third World levels.&lt;ref&gt;{{harvnb|Coulmas|1989|pp=243–244}}&lt;/ref&gt;։ Այդ պատճառով ալ կ'արձանագրուի գրագիտութեան աճ։
Այժմ թրքերէնը ունի իր հնչիւններուն համապատասխանող այբուբեն մը. կը գրուի այնպէս ինչպէս կ'արտասանուի, ամէն մէկ տառին կը համապատասխանէ մէկ հնչիւն&lt;ref name=&quot;KerslakeGoksel2014&quot;&gt;{{cite book|author1=Celia Kerslake|author2=Asli Goksel|title=Turkish: An Essential Grammar|url=https://books.google.am/books?id=-DbJAwAAQBAJ&amp;pg=PA12|date=հունիսի 11, 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-04218-0|page=12}}&lt;/ref&gt;։ Հնչիւններէն ⟨ö⟩ եւ ⟨ü⟩ -ն կ'արտասնաուին «էօ» եւ «իւ»։ ⟨ş⟩ եւ ⟨ç⟩ տառերը կ'արտասանուին համապատասխանաբար «շ» եւ «չ»։

Թրքերէնի այբուբենը ունի 29 տառ  (q, x, w տառերը վերցուած են եւ աւելցած են  ç, ş, ğ, ı, ö, ü տառերը)՝

a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z ( i -ի գլխագիրը  İ-ն է, իսկ ı-ի գլխագիրը՝ I)։ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Թրքերէն գրութիւն
!Արտասանութիւն
!Նշանակութիւն
|-
|{{lang|tr|[[Cağaloğlu]]}}
|{{IPA|ˈdʒaːɫoːɫu}}
|Պոլսոյ թաղամաս
|-
|{{lang|tr|çalıştığı}}
|{{IPA|tʃaɫɯʃtɯˈɣɯ}}
|ուր/որ աշխատած է/աշխատած
|-
|{{lang|tr|müjde}}
|{{IPA|myʒˈde}}
|լաւ լուր
|-
|{{lang|tr|lazım}}
|{{IPA|laˈzɯm}}
|անհրաժեշտ
|-
|{{lang|tr|mahkûm}}
|{{IPA|mahˈcum}}
|դատապարտեալ, դատապարտուած
|}

====== Օրինակ ======
Աշըք Վէյսել Սաթըրօղլու (1894–1973) Dostlar Beni Hatırlasın (Ընկերներս թող զիս յիշեն)
{| border=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; font-family:serif; font-size:115%; text-align:center;&quot;
|-
|-
|Ben giderim adım kalır
|Ես կ'երթամ, անունս կը մնայ։
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։
|-
|Düğün olur bayram gelir
|Հարսանիք կ'ըլլայ, տօն կ'ըլլայ
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Can kafeste durmaz uçar
|Հոգին վանդակին մէջ չի մնար, կը թռչի։
|-
|Dünya bir han konan göçer
|Աշխարհը պանդոկ մըն է, որուն բնակիչները կը հեռանան,
|-
|Ay dolanır yıllar geçer
|Լուսինը կը պտտի, տարիները՝ կ'անցնին 
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Can bedenden ayrılacak
|Հոգին մարմինէն կ'անջատուի,
|-
|Tütmez baca yanmaz ocak
|Ծխնելոյզէն ծուխ չ'ելլեր, օճախ չի վառիր 
|-
|Selam olsun kucak kucak
|Մնաք բարով բոլորիդ
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|Ընկերներս յիշե՛ն զնձ թող։
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Açar solar türlü çiçek
|Կը բացուին ու կը գոցուին տարբեր ծաղիկներ
|-
|Kimler gülmüş kim gülecek
|Ովքե՜ր ծիծաղած են, ով կը ծիծաղի
|-
|Murat yalan ölüm gerçek
|Նպատակը սուտ է, մահն է իրական։
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։
|-
|&lt;br /&gt;
|-
|Gün ikindi akşam olur
|Առաւօտը կը դառնայ գիշեր
|-
|Gör ki başa neler gelir
|Տես ի՞նչ կու գայ մարդուն գլխուն
|-
|Veysel gider adı kalır
|Վէյսելը կ'երթայ, անունը կը մնայ
|-
|Dostlar beni hatırlasın
|Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։
|}

=== Թրքերէն սուլոցներու լեզուն ===
Թրքական Գիրեսունի մարզի Քիւշքիէօ գիւղի բնակիչները արդէն մօտաւորապէս 400 տարիէ ի վեր կը հաղորդակցին թրքերէնի սուլող տարբերակով («սուլող» լեզուները մատներու, լեզուի, ակռաներու, շրթունքերու եւ թուշերուն միջոցով ստեղծուող սուլոցին բառի արժէք տուող եւ այդ բառերէն բաղկացած լեզուներն են)։ Այս արածաշրջանը բաղկացած է շարք մը անդնդախոր ձորերէ եւ հաղորդակցութեան այս ոչ սովորական ձեւը կարելիութիւն կու տայ նոյնիսկ մինչեւ 5 քմ հեռաւորութենէ հաղորդակցելու։ Թրքական իշխանութիւններու հաշուարկներուն համաձայն, մօտաւորապէս 10․000 մարդ կը հաղորդակցի սուլոցներու լեզուով։ 2011-ին [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն]] «սուլող» թրքերէնը կը դասէ մեռնող լեզուներու շարքին՝ անիկա ներառելով ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցուցակներու մէջ։ Անկէ ետք տեղական կրթութեան վարչութիւնը լեզուն ներառած է դպրոցական ծրագրին մէջ՝ զայն վերակենդանացնելու նպատակով։ Ուսուցումը կ'իրականացուի թրքական արմատներով գերմանացի գիտնական Օնուր Գյո''Կիւնթիւրքիւնի կողմէ, որ ուսումնասիրելով լեզուն, կը նշէ, թէ անիկա թրքերէնի բառապաշարի եւ շարահիւսության արտացոլումն է&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dailysabah.com/life/2016/02/17/northern-village-of-kuskoy-still-communicates-with-amazing-turkish-whistling-language|title=Northern village of Kuşköy still communicates with amazing Turkish whistling language|last=|first=|date=փետրվարի 16, 2016|work=The Daily Sabah|access-date=}}&lt;/ref&gt;։

== Հնչիւնային համակարգ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|Տառ
![[Միջազգային հնչիւնական այբուբեն|ՄՀԱ]]
![[Հայերէն]] մօտաւոր &lt;br&gt;արտասանութիւն
!colspan=2|Տառ
![[Միջազգային հնչիւնական այբուբեն|ՄՀԱ]]
![[Հայերէն]] մօտաւոր &lt;br&gt;արտասանութիւն
|-
|A||a||{{IPA|/a/}}|| ա ||M||m|||{{IPA|/m/}}|| ''մ''
|-
|B||b||{{IPA|/b/}}|| պ ||N||n||{{IPA|/n/}}|| ''ն''
|-
|C||c||{{IPA|/dʒ/}}|| ճ ||O||o||{{IPA|/o/}}|| ''օ''
|-
|Ç||ç||{{IPA|/tʃ/}}|| չ ||Ö||ö||{{IPA|/ø/}}|| քմային ''օ''
|-
|D||d||{{IPA|/d/}}|| տ ||P||p||{{IPA|/p/}}||  ''փ''
|-
|E||e||{{IPA|/e/, /æ/}}|| է ||R||r||{{IPA|/ɾ/}}|| ''ր''
|-
|F||f||{{IPA|/f/}}|| ֆ ||S||s||{{IPA|/s/}}|| ''ս''
|-
|G||g||{{IPA|/ɡ/, /ɟ/}}|| կ ||Ş||ş||{{IPA|/ʃ/}}|| ''շ''
|-
|Ğ||ğ|||{{IPA|/ɰ/}}|| ղ||T||t||{{IPA|/t/}}||  ''թ''
|-
|H||h||{{IPA|/h/}}|| հ||U||u||{{IPA|/u/}}|| ''ու''
|-
|I||ı||{{IPA|/ɯ/}}|| ը||Ü||ü||{{IPA|/y/}}||քմային ''ու''
|-
|İ||i||{{IPA|/i/}}|| ի||V||v||{{IPA|/v/}}|| ''վ''
|-
|J||j||{{IPA|/ʒ/}}|| ժ||Y||y||{{IPA|/j/}}|| ''յ''
|-
|K||k||{{IPA|/k/, /c/}}|| ք||Z||z||{{IPA|/z/}}|| ''զ''
|-
|L||l||{{IPA|/ɫ/, /l/}}|| լ
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Լեզու]]
[[Ստորոգութիւն:Լեզուներ]]
[[Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն]]
[[Ստորոգութիւն:Թրքական մշակոյթ]]</text>
      <sha1>18xrlz0gta8sg6pz6t4rh2dg8rid9a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հիփաթիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20306</id>
    <revision>
      <id>257500</id>
      <parentid>240033</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38107" sha1="heyq15mmcacokmylcrt9povlmrmpvp7" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Հիփաթիա
| պատկեր = Hypatia portrait.png
| չափ = 
| նկարագրութիւն = [[Փիլիսոփայ]], թուաբանագէտ, [[Աստղագիտութիւն|աստղագէտ]], [[Գիտնականներ|գիտնական]] եւ Տնօրէնուհի Աղեքսանդրիոյ [[Նոր-պղատոնականութեան Դպրոց]]ին
| ծնած է = 370-ին
| ծննդավայր = [[Աղեքսանտրիա]], [[Եգիպտոս]]
| վախճանած է = [[8 Մարտ]], 415
| մահուան  վայրը = [[Աղեքսանտրիա]], [[Եգիպտոս]],
| քաղաքացիութիւն = 
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = յոյն
| ալմա մատեր =
| կրօնք = 
| ազդուած է =Պղատոն, Փլոթինոս, Արիստոթելիս, Թէոն Աղեքսանտրացի, Տիոֆանտոս Աղեքսանտրացի, Ափոլոնիոս Փերկացի, Քլաուտիոս Պտղոմէոս, Եամպլիքոս 
| ազդած է =Իր ժամանակաշրջանի եւ ապագայի (մինչեւ մեր ժամանակակից շրջանի) քաղաքագէտներ, զանազան բնագաւառներու գիտնականներ, գրագէտներ, բանաստեղծներ, արուետագէտներ 
| գրքեր = 
| մասնագիտութիւն = [[փիլիսոփայ]], թուաբանագէտ, [[Աստղագիտութիւն|աստղագէտ]], [[Գիտնականներ|գիտնական]] եւ Նոր-պղատոնականութեան փիլիսոփա
|ծնողներ=Թէոն Աղեքսանտրացի|գրքեր/Գլխաւոր գործ=բազմաթիւ գործեր, ուսումնասիրութիւններ եւ գրադատութիւններ, որոնցմէ գլխաւորներն են՝  «Աստղագիտական Կանոն», «Թուաբանութիւն», «Ափոլոնիոսին Կոները», «Ալմաղեսթի»}}
'''Հիփաթիա''' ({{Lang-el|Υπατία}}, 370, [[Աղեքսանտրիա]], [[Եգիպտոս]]- 8 Մարտ, 415, Աղեքսանտրիա, Եգիպտոս), [[փիլիսոփայ]], թուաբանագէտ, [[Աստղագիտութիւն|աստղագէտ]], [[Գիտնականներ|գիտնական]] եւ տնօրէնուհի՝ Աղեքսանտրիոյ [[Նոր-պղատոնականութեան Դպրոց]]ին։ Կը սպաննուի քրիստոնեայ մոլեռանդ խուժանի մը կողմէ։ 

Իր գործերն ու աշխատասիրութիւնները մեզի չեն հասած, սակայն իր մասին տեղեկութիւններ կրնանք քաղել պատմական արձանագրութիւններէ, ինչպէս օրինակ՝ [[Սոկրատիս Բծախնդիր]]ի երկերէն։

== Կեանքը ==

=== Առաջին տարիները ===
[[Պատկեր:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|մինի|Հիփաթիային հայրը՝ Թէo Աղեքսանտրացին, ծանօթ է իր Էւքլիտիսին Սկզբունքները ''Στοιχεία του Ευκλείδη'' կամ Սկզբունքներ ''Στοιχεῖα'' երկով։ Նկարը «Սկզբունքներ»ուն Թ․ դարու ձեռագիրին արտատպումն է:|ձախից]]
Հիփաթիա ծնած է [[Աղեքսանտրիա]], գարնան, իտալուհի դայեակի մը օգնութեամբ։ Իր ծննդեան ճշգրիտ թուականին համար պատմաբանները տարակարծիք են․ անոնց մեծամասնութիւնը 370-ին յանգած է, իսկ փոքրամասնութիւն մըն ալ՝ 350-370 թուականներուն միջեւ։ Հայրն է՝ յոյն թուաբանագէտ եւ աստղագէտ, [[Թէոն Աղեքսանտրացի|Թէօն]] ''Θέων ὁ Ἀλεξανδρεύς'' (եղած է [[Ալեքսանտրիոյ Գրադարան|Աղեքսանտրիոյ գրադարանին]], որ նաեւ ուսումնարան ալ էր, վերջին տնօրէնը)։

Հիփաթիա ծնած է հռոմէացի Վալենս Ֆլաւիուսի թագաւորութեան եօթներորդ տարին։

Հակառակ ուշ լեզու ելլելուն, երեք տարեկանին կը սկսի կարդալ, իսկ չորս տարեկանին արդէն կը գրէ [[յունարէն]] եւ [[լատիներէն]]։ Հինգ տարեկանին [[Հոմերոս]]ին [[Ոդիսական]]էն քերթուածներ կ'ասմունքէ եւ վարպետութեամբ սրինգ կը նուագէ։ Հօրը ջանքերուն շնորհիւ, փոքր տարիքէն լաւագոյն կրթութիւն կը ստանայ, յաճախելով Աղեքսանտրիոյ Դպրոցը։

'''''Աղեքսանտրիոյ Դպրոց'''''․ ''յունահռոմէական աշխարհին համար, [[Աթէնք]]էն ետք, երկրորդ լաւագոյն ուսումնարանն է։ Հայ փիլիսփայ [[Դաւիթ Անյաղթ]]&lt;nowiki/&gt;ը (Ե․- Զ․ դար) հոն ուսանած է։'' 

Պատանի հասակին, կ'աշխատի հօրը հետ: Թուաբանութեան իր առաջին ուսուցիչը կ'ըլլայ հայրը։ Կ'ընդօրինակէ հօրը աշխատասիրութիւնները, միաժամանակ դիտարկութիւններ ընելով անոնց մասին եւ նոր առաջարկներ ներկայացնելով։ Թէօ, կնոջ մահէն հինգ տարի ետք, կը հրատարակէ «Մեկնաբանութիւններ Էւքլիտիսին Սկզբունքներուն վրայ» ''Σχόλια στα Στοιχεία του Ευκλείδη'' երկը, որուն ներկայացման ընթացքին, [[Սերափիօ (տաճար)|Սերափիօ տաճարին]] գրադարանին մէջ (Աղեքսանտրիոյ Գրադարանին յարակիցը), ներկաներուն հպարտութեամբ կը յայտարարէ, թէ երկասիրութեան մէջ Հիփաթիային բերած ներդրումը հաւասար է իր աշխատանքին։ 15 տարեկան Հիփաթիան ներկաներուն հիացման կ'արժանանայ։

Հայրը կը քաջալերէ զինք, որ ուսումը շարունակէ [[Աթէնք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ։ Աթէնք, Նոր պղատոնականութեան ուսումնարանին մէջ, թուաբանութեան դասերու կը հետեւի:

=== Հիփաթիա, դասաւանդողը ===
[[Պատկեր:Letter of Synesius to Hypatia b2.jpg|մինի|Հիփաթիային ուղղուած Սինեսիոսին եօթը նամակներէն մէկուն բնագիրը, MIT արխիւ, նկար՝ Adrian Turnèbe|ձախից]]
Հիփաթիա, երբ Աղեքսանտրիա կը վերադառնայ, [[թուաբանութիւն]] կ'ուսուցանէ, ինչպէս նաեւ, փիլիսոփայի դասական վերարկուն հագած՝ հանրութեան կը դասաւանդէ։ [[Տիոֆանտոս Աղեքսանտրացի]]ին եւ &lt;nowiki/&gt;[[Ափոլոնիոս Փերղացի]]ին (կամ Փերկացի) գործերուն ընդարձակ եւ էական գրադատութիւն մը կ'ընէ եւ քաղաքին մտաւորականութեան ուշադրութիւնը կը գրաւէ։

''&lt;u&gt;Տիոֆանտոս Աղեքսանտրացի&lt;/u&gt; Διόφαντος ο Αλεξανδρεύς (210-290)․ յոյն թուաբանագէտ․ հեղինակն է «Արիթմիթիքա» թուաբանագիտական աշխատասիրութեան շարքին։''

''&lt;u&gt;Ափոլոնիոս Փերղացի&lt;/u&gt; Ἀπολλώνιος ὁ Περγαῖος (Ք․Ա․ 260-190)․ յոյն թուաբանագէտ եւ երկրաչափ, կ'ուսանի եւ կը գործէ Աղեքսանտրիոյ մէջ։ Հեղինակն է թուաբանութեան, աստղագիտութեան, երկրաչափութեան եւ մեքենագիտութեան 21 գործերու։''

Հիփաթիային աշակերտներէն եղած են նաեւ Աղեքսանտրիոյ ազնուական խաւի զաւակներ, որոնք հետագային կարեւոր դէմքեր կը դառան, ինչպէս օրինակ [[Քիրինիա|Քիրինիոյ]] ([[Լիպիա|Լիպիոյ]] հիւսիս արեւելք) Եպիսկոպոս Սինեսիոս ''Συνέσιος'' (373-414) եւ Աղեքսանտրիոյ կուսակալ Օրեսթիս ''Ορέστης:''

21 տարեկանին եռանկիւնաչափութիւն կը դասաւանդէ [[Աղեքսանտրիոյ Թանգարան]]ին Թուաբանութեան բաժնին մէջ։ 

Հիփաթիա կը դառնայ նաեւ Նոր պղատոնականութեան Դպրոցին նախագահը եւ յարգուած անձնաւորութիւն մը։ Մեծապէս կ'ազդէ Աղեքսանտրիոյ եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականի]] կուսակալներուն վրայ՝ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]], [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Քիրինիա|Քիրինիոյ]]։ Աղեքսանտրիոյ գլխաւոր անձնաւորութիւնները յաճախ իր խորհուրդին կը դիմեն։
[[Պատկեր:Suda.jpg|մինի|Սուտա բառարան|ձախից]]
=== Հիփաթիա, թուաբանագէտը ===
Հիփաթիա կը նկատուի թուաբանութեան ուսուցիչ եւ գրագէտ։ [[Երկրաչափութիւն|Երկրաչափութեան]], [[գրահաշիւ]]ի (''άλγεβρα, algebra'') եւ [[Աստղագիտութիւն|աստղագիտութեան]] մասին հանդէսներ կը հրատարակէ։ Գիտէ ինչպէս շինել [[ասթրոլաւոս]] ''αστρολάβος'' (աստղադիտակի մասնաւոր երկրաչափական գործիք) եւ [[խտաչափ]] (''αραιόμετρο)'' գործիքները։

== Նոր պղատոնականութիւն ==
Հիփաթիա ազդուած է նոր պղատողականութեան յոյն Փլոթինոս ''Πλωτίνος'' (204/5 – 270) եւ սուրիացի Եամպլիքոս ''Iamblicos'' (250 - 325) փիլիսոփաներէն։

Կը նկատուի, թէ կապ մը կայ նոր պղատոնականութեան եւ թուաբանութեան միջեւ․ ''&lt;u&gt;Սկզբունքները&lt;/u&gt;'' կը զբաղին յատկապէս գաղափարներուն հետ, առ այդ թուաբանութիւնը կը գերազանցէ նոր պղատոնականութեան տուած (հրամցուած) նիւթին։ Հիփաթիա թուաբանութիւնը հօրմէն կը սորվի, սակայն կ'ընդլայնէ գիտելիքները եւ իր աշակերտներուն կը փոխանցէ փիլիսոփայութեան ընդմէջէն։

[[Սուտա բառարան]]ին մէջ &lt;ref&gt;[https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-html/ Սուտա առցանց հանրագիտարան (յունական բառարան կամ հանրագիտարան, գրուած Ժ․ դարուն)]  &lt;/ref&gt; կը նշուի, թէ Հիփաթիա թուաբանութեան եւ աստղագիտութեան նիւթերով երեք երկերու հեղինակն է։ Կը կարծուի նաեւ, թէ իր երկերը յենած են նոր պղատոնականութեան փիլիսոփայութեան սկզբունքներուն վրայ։ Հիփաթիա կը գրէ «Աստղագիտական Կանոն»ը ''Αστρονομικό Κανόνα'', կը մեկնաբանէ Տիոֆանտոսին «Թուաբանութիւն»ը ''Αριθμητική'' եւ կը կատարելագործէ «Ափոլոնիոսին Կոները»։ 

== Գործերը ==
'''Աստղագիտական Կանոն'''․ Հիփաթիա «Աստղագիտական Կանոն»ը կը գրէ, որովհետեւ կը փափաքէր հօրը թուաբանութեան հատուածներուն մասին իր ծանօթութիւնը խորացնել։ 

'''Թուաբանութիւն'''․ Հիփաթիա կը մեկնաբանէ Տիոֆանտոյին «Թուաբանութիւն»ը եւ մէկ քայլ առաջ կ'երթայ․ ինչպէս օրինակ՝ Բ․ գիրքին սկիզբին, Հիփաթիային միջամխութիւնը «ուսանողներու երկու վարժութիւններ» են։ Առաջինը, զոյգին լուծումը կը պահանջէ իսկ երկրոդը՝ առաջինին ընդհանրացածն է եւ նոյնպէս լուծումին կը սպասէ․-

* Առաջինը   x - y= a, x2 - y2 = (x - y) + b (ուր a, b ծանօթ են),
* Երկրորդը  x - y = a, x2 - y2 = m (x - y) + b (ուր a, b եւ m յարաչափ են)։

'''Ափոլոնիոսին Կոները'''․ Հիփաթիա կը քննէ եւ կ'ուսումնասիրէ «Ափոլոնիոսին Կոները», որ կը համարուի հին աշխարհի ամէնէն դժուար երկերէն մին։

'''Ալմաղեսթի'''

Հիփաթիա կը համարուի Քլաուտիոս Պտղոմէոսի ''Κλαύδιος Πτολεμαῖος'' (100 – 170) «Ալմաղեսթի» ''Αλμαγέστη'' (աստղաբաշխական հաւաքածոյ) Գիրք Գ․ գործին գրադատութեան հեղինակը։ Այս գիրքը Թէօ մեկնաբանած է եւ կը գրէ, թէ «․․երկը աղջկաս, փիլիսոփայ Հիփաթիային քննադատական գրադատութիւնն է»։ 

Պատմագէտներ եւ գիտնականներ գործը ուսումնասիրած են եւ եզրակացուցած են, թէ Հիփաթիա իր հօրը մեկնաբանումը չէ սրբագրած, այլ՝ «Ալմաղեսթի» աշխատասիրութիւնը։ Կ'ենթադրուի, թէ Հիփաթիային ներդրումը, աստղագիտական հաշիւներուն համար կատարելագործուած ձեւ մըն է, անհրաժէշտ [[հրամանաշար]]ի (algorithm) ուղղահայեաց (կամ երկար) բաժանումի համար (Κάθετη (ή μακρά) Διαίρεση)։

== Հիփաթիա եւ Դ․ դարու վերջաւորութեան պատահած կարեւոր դէպքերը ==
[[Պատկեր:Alexandrian World Chronicle - 6v.jpg|մինի|Էջ մը «Աղեքսանտրիոյ ժամանակագրութիւն» ''Χρονικό της Αλεξάνδρειας (Alexandrian World Chronicle)'' գործէն․ Թէոֆիլոս յաղթանակաւ Սերափիօ տաճարին գագաթին վրայ՝ ձեռքին աւետարանը բռնած (391)]]
379-ին [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] գահին կը բարձրանայ Թէոտոսիոս կայսրը։ Ան 27 Փետրուար 380-ին, «Սելանիկի հրովարտակ»ով (''տե՛ս [[Սելանիկ]]․ բիւզանդական Կայսրութեան շրջան / Արքայական երկրորդ մայրաքաղաք'') [[Քրիստոնէութիւն]]ը կը հռչակէ Հռոմէական կայսրութեան պաշտօնական կրօնը։ 384-ին կը հրամայէ հեթանոսական տաճարները քանդել եւ կամ փակել, իսկ 24 Փետրուար 391-ին, հրամանագիրով մը կ'արգիլէ հեթանոսական տաճարներ այցելել եւ հեթանոսական ծէսեր կատարել, որուն իբրեւ հետեւանք, կը քանդուին Աղեքսանտրիոյ համբաւաւոր Սերափիօ տաճարը, Թանգարանը եւ Յարակից Գրադարանը։

393-ին Հիփաթիային հայրը՝ Թէօ, կը մահանայ։
== Մահը ==
Աղեքսանտրիոյ մէջ ամէնօրեայ երեւոյթներ կը դառնան քրիստոնեաներուն միջեւ բախումները։ 

Հիփաթիա մեծ ազդեցութիւն կ'ունենայ քաղաքին կառավարիչին՝ Օրեսթիսին վրայ եւ կը դառնայ անոր մերձաւորներէն։ 17 Հոկտեմբեր 412-ին [[Կիւրեղ Աղեքսանտրացի]] Աղեքսանտրիոյ Պատրիարք կ'օծուի, որուն կը նախորդեն երեք օրուան բախումներ Կիւրեղի եւ անոր հակառակորդ Թիմոթէոյի համակիրներուն միջեւ։ Կիւրեղ կը քաջալերէ բախումները քրիստոնեայ եւ հրեայ բնակչութեանց միջեւ։ Օրեսթիս հակամարտութեան մէջ կը գտնուի Կիւրեղ Աղեքսանտրացիին հետ, կը փորձէ սահմանափակել անոր իրաւասութիւնները եւ իր պատուիրակները Կիւրեղին դէմ գանգատները կայսրին կը յայտնեն։

Սակայն Կիւրեղ կ'անտեսէ կայսրին դիտողութիւնները եւ կը յորդորէ իր համակիրները ապստամբելու Աղեքսանտրիոյ քաղաքական եւ զինուորական կարգերուն դէմ։ Անոնք կը յարձակին կառավարիչին վրայ, սակայն բնակիչները կը միջամտեն եւ անոր կեանքը կը փրկեն․ կառավարիչը՝ Օրեսթիս, ծանրօրէն կը վիրաւորուի։ Կիւրեղ կը հերոսացնէ համակիրները: Այս դէպքին կը յաջորդէ հրէական ժողովատուներուն հրկիզումը։ Աղեքսանտրիոյ եկեղեցիներուն մէջ հոգեւորականներ իրենց քարոզներուն մէջ Հիփաթիային դէմ խօսքեր կ'արտասանեն․- «․․․ան կին մըն է, որ Աստուծոյ չի հաւատար եւ կը զբաղի սատանայական գործիքներ շինելով (ասթրոլաւոս, խտաչափ)․․․․»։

Մարտ 415-ին ([[Մեծ Պահք]]ի շրջանին) Հիփաթիա կառավարիչին կ'այցելէ, որպէսզի անկէ խնդրէ միջամտել դադրեցնելու հալածանքները ոչ քրիստոնեաներուն դէմ, որպէսզի վախը քաղաքէն վերանայ։ Վերադարձին, մոլեռանդ քրիստոնեայ ամբոխ մը, որ կ'առաջնորդուէր Պետրոս անունով դպիրի մը կողմէ, կը յարձակի ու չարչարանքներով կը սպաննէ Հիփաթիան: Զինք կը մերկացնեն եւ գետին քսելով մինչեւ Մայր Եկեղեցի կը տանին, ուր մորթազերծ կ'ընեն, ապա կ'անդամահատեն, յետոյ դիակը Կինարիոն ''Κυνάριον'' կը տանին եւ կ'այրեն։

Հիփաթիային մահը, մանաւանդ կին փիլիսոփայի մը սպանութիւնը, կայսրութեան տարածքին մեծ ցնցում կը յառաջացնէ։ Հին տարիներուն փիլիսոփաները անհպելի կը նկատուէին։ Թէոտոսիոս կայսրին խորհրդատուները հարցաքննութիւններ կը սկսին անոր մահուան պայմաններուն շուրջ եւ Կիւրեղ Աղեքսանտրացիին ունեցած հաւանական դերին մասին։

Հիփաթիայի մահէն 25 տարի ետք, [[Սոկրատիս Բծախնդիր]] (Սխոլասթիքոս) ''Σωκράτης ο Σχολαστικός'' իր արձանագրութիւններուն մէջ կը գրէ անոր կեանքին մասին, նկարագրելով նաեւ անոր սպանութիւնը ։ Ըստ Սոկրատիս Բծախնդիրին անոր մահուան դրդապատճառները քաղաքական են․- «''Հիփաթիան քաղաքական նախանձութեան զոհ գնաց, որովհետեւ ան, յաճախ Օրեսթիսին կ'այցելէր եւ քրիստոնեաները կը կարծէին, թէ ան արգելք կը հանդիսանար կառավարիչին եւ պատրիարքին միջեւ հաշտութեան գործընթացին''»։

Ժամանակակից պատմաբաններ, անոր մահը Կիւրեղ Աղեքսանտրացիին կը վերագրեն։

== Յետ մահու ==
* [[Պատկեր:238 Hypatia.png|մինի|238 Hypatia ([[238 Հիփաթիա ասղակերպ]])]][[Պատկեր:Astrolabio andalusí Toledo 1067 (M.A.N.) 04.jpg|մինի|Հիփաթիան ծանօթ էր նաեւ իբրեւ ասթրոլաւոս գործիքը շինել գիտցող։ Նկարին ԺԱ․ դարու ասթրոլաւոսը, կը նմանի Հիփաթիային շինածին։]]Ի պատիւ Հիփաթիային, 1884-ին գտնուած աստղակերպը կ'անուանուի «&lt;nowiki/&gt;[[238 Հիփաթիա աստղակերպ|238 Հիփաթիա]]&lt;nowiki/&gt;»։
*1992-ին «Հելլենուհի Գիտնականներու Միութիւն»ը կը հաստատէ «Հիփաթիա» ΥΠΑΤΙΑ մրցանակը:
*[[Փալատաս Աղեքսանտացի|Փալատաս Աղեքսանտրացի]], (ծնած է Դ․ դարու վերջերը ու մահացած՝ Ե․ դարու առաջին տասնեակներուն) բանաստեղծ եւ վերտառութիւններ գրող, Հիփաթիային կը նուիրէ իր «Գովեստ Հիփաթիային» գործը&lt;ref&gt;[https://enneaetifotos.blogspot.com/2020/01/blog-post_21.html «Գովեստ Հիփաթիային», Փալատաս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;․-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+«Գովեստ Հիփաթիային»
!Բնագիրը
!Հայերէնի ազատ թարգմանութիւնը
|-
|''Στην Υπατία, που στην λάμψη σου,''
''στα λόγια σου κλίνω γόνυ και υψώνω το βλέμμα μου''

''προς τον έναστρο ουρανό του πνεύματός σου.''

''Γιατί προς τον ουρανό τοξεύει η πράξη σου,''

''προς τον ουρανό οδηγεί των λόγων σου η ομορφιά,''

''θεϊκή Υπατία.''

''Ω συ των πνευματικών επιστημών υπέρλαμπρο αστέρι''
|Հիփաթիային. քու փայլքիդ առջեւ եւ քու խօսքերուդ դիմաց՝ կը խոնարհիմ
եւ դէմքս քու հոգիիդ աստղազարդ երկինքին կը բարձրացնեմ։

Քանզի, քու արարքդ դէպի երկինք կ'արձակուի,

քու խօսքերուդ գեղեցկութիւնը դէպի երկինք կ'ուղղուի,

աստուածային Հիփաթիա:

Ո՜h, դուն հոգեւոր գիտութիւններուն փայլուն աստղ:
|}
Ինչպէս նաեւ վերտառութեամբ մը անոր գեղեցկութիւնը կը գովէ՝
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Փալատաս Աղեքսանտացիին մէկ վերտառութիւնը Հիփաթիային նուիրուած
!Բնագիրը
!Հայերէնի ազատ թարգմանութիւնը
|-
|''Όταν σε βλέπω ή τα λόγια σου ακούω, προσκυνώ και η σοφία σου''
''με της παρθένου τον αστερισμό βλέπω να λάμπει.''

''Έτσι ουράνια όλα δικά σου Υπατία σεμνή, των λόγων πανέμορφη,''

''της μάθησης σοφό κι άχραντο άστρο.''
|Երբ քեզ կը տեսնեմ եւ կամ խօսքերդ կը լսեմ, կ'երկրպագեմ  
եւ քու իմաստութիւնդ կոյսին համաստեղութեան հետ կը փայլի։

Այսպէս, երկինքը քուկդ է համեստ Հիփաթիա, գեղեցիկ խօսքերուդ,

իմաստութեան խոհեմ ու անգոյն աստղ:
|}

* 2009-ին, կը հրապարակուի «Աղորա» ժապաւէնը (''Agora'', ''Αγορά''), որ կ'անդրադառնայ Հիփաթիային կեանքին, մանաւանդ վերջին տարիներուն։ Բեմադրիչն է Ալեխանտրօ Ամենապար։

== Ժառանգութիւնը ==
Նորագոյն շրջանին, բազմաթիւ գրագէտներ Հիփաթիային կենսագրականը գրած են եւ կամ անոր կեանքը թատերախաղի վերածած են․ ինչպէս օրինակ՝

1763-ին Վոլթեր իր «''Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme»'' գործին մէջ, Հիփաթիան կը ներկայացնէ իբրեւ «Բանական բնութեան օրէնքներ»ուն հաւատացեալ մը։

1776 -1788 տարիներուն, Էտուարտ Կիպըն կը հրատարակէ «''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire»'' երկը։ Կիւրեղ Աղեքսանտրացի կը նկատուի գլխաւոր յանցագործը Հիփաթիային սպաննութեան համար, որովհետեւ Կիւրեղ կը հաւատայ, թէ քրինտոնէութեան վերելքով Հռոմէական կայսրութիւնը պիտի կործանի․ Հիփաթիա՝ յարգուած քաղաքին քաղաքական եւ զինուորական խաւէն, պէտք էր «մէջտեղէն ելլէր»։

1853-ին Չարլս Քինկսլէյս իր «''Hypatia; Or, New Foes with an Old Face»'' վէպին մէջ Հիփաթիան կը նկարագրէ իբրեւ «Պղատոնի հոգիով եւ Աստղիկի (Աֆրոտիթի ''Αφροδίτη'' յոյն դիցուհին) մարմինով հերոսուհին»։ Վէպը թատերական ներկայացումներու կը յարմարցուի՝ «Ֆիլատելֆիա» (1859), «Հիփաթիա» (1893), ինչպէս նաեւ տեսողական արուեստի առարկայ կը դառնայ․ «Հիփաթիա», հեղինակ Ճիւլիա Մարկարեթ Քամերոն (1867) եւ Չարլս Ուիլիամ Միչել իր նկարչութեան մէջ (1885) Հիփաթիան կը ներկայացնէ մերկ՝ եկեղեցւոյ բագինի մը առջեւ։

1908-ին Ամերիկացի Էլպըրթ Հիւպարթ կը հրապարակէ Հիփաթիային կենսագրականը «''Little Journeys to the Homes of Great Teachers»․'' երկը ստեղծաբանական է։

1925-ին Տորա Րասել կը հրատարակէ «''Hypatia or Woman and Knowledge»'' գործը: Ան նախաբանին մէջ կը բացատրէ պատճառը, որ զինք մղած է Հիփաթիային մասին գրելու․- «Հիփաթիա համալսարանի դասախօս էր եւ աստիճանաւոր քրիստոնեաներ զինք կը դատապարտեն ու չարչարանքներու տակ մարմինը անդամահատելով կը սպաննեն։»
[[Պատկեր:Death of philosopher Hypatia in Alexandria.jpg|մինի|Հիփաթիային մահը․ փորագրուած անծանօթ արուեստագէտի մը կողմէ․ առաջին անգամ հրապարակուած է 1865-ին:]]
1974-ին Լին Օսեն իր «''Women in Mathematics''» գիրքին մէջ ազդու գրութեամբ մը կ'ակնարկէ հիփաթիային մասին։

1979-ին Ճիւտ Շիքակօ, ֆեմինիստ արուեստագիտուհին, կը հրապարակէ իր «Ընթրիքի Հաւաքոյթը» գործը, ուր կը պատկերէ Հիփաթիային մահուան համար հելլենիստական աստուածուհիներուն ողբը։

1980-ին Քարլ Սակա կը հրապարակէ «''Cosmos: A Personal Voyage»'' ժապաւէններու շարք մը, յենելով Հիփաթիային մասին Հիւպարթի գրած կենսագրականին վրայ։

1984-ին Աթէնքի մէջ կը հրատարակուի «Հիփաթիա» յունական ֆեմինիստական թերթը։

1986-ի Ամերիկայի մէջ կը հրատարակուի «''Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy»'' [[Քէմպրիճ Համալսարան]]ի գիտական պարբերաթերթը։

Ի․ դարու գրականութեան մէջ, բազմաթիւ հեղինակներ իրենց գործերուն մէջ Հիփաթիայի մասին ակնարկութիւններ կ'ընեն, օրինակ՝ Մարսել Փրուսթ իր «Madame Swann At Home», «Within a Budding Grovee» երկերով եւ Լէյն Փիրսի «The Dream of Scipio» գործը։

ԻԱ․ դարուն ալ, բաւական գործեր Հիփաթիային կեանքին եւ կամ գործին կ'ակնարկեն։ Ումպերթօ Էքօ՝ ''Baudolino'' վէպ (2002), Շարլոթ Քրամըր՝ «''Holy Murder: the Death of Hypatia of Alexandria»'' վէպ (2006), Լոնկֆելոու՝ «''Flow Down Like Silver»'' վէպ (2009), Եուսեֆ Զիտան՝ «''Azazeel''» վէպ (2012), Պրիւս Մաքլենա՝ «''The Wisdom of Hypatia»'' (2013), Փօլ Լեվինսոն՝ «''The Plot to Save Socrates»'' (2006), հեռատեսիլի ժապաւէնաշարք՝ «''The Good Place»'' յայտագիրը եւ «''Agora''» ժապաւէնը (2009)։

&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf Տրամաբանութեան գեղեցկութիւնը՝ Հիփաթիա Աղեքսանտրացիին վերաքննութիւնը․ Bryan J. Whitfield {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=cVHKPW5MRaQC&amp;redir_esc=y Աղեքսանտրիա հին դարերուն ընթացքին․ Christopher Haas {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ikee.lib.auth.gr/record/122948/files/Sarris%20Kostas.pdf][[Սելանիկ]]&lt;span&gt; Արիստոթելեան Համալսարան․Պատմութեան եւ Հնագիտութեան Բաժին․ «Սուրբ Պատմութիւն» &lt;/span&gt;''Ιερή Historia''&lt;span&gt;, Գոստանտինոս Սարիս &lt;/span&gt;''ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΑΡΡΗΣ''&lt;span&gt; էջ՝ 26-34 &lt;/span&gt;{{ref-el}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/womanlyrewomenwr0000snyd «Կինը եւ քնարը՝ Դասական Յունաստանի եւ Հռոմի կին գրագէտներ», Սնայտըր, 1989{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.greekencyclopedia.com/valis-flavios-valens-flavius-328-378-mx-p14842.html Յունական Հանրագիտարան․ Վալենս Ֆլաւիուս{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/esperia/article/viewFile/2051/1895.pdf Սելանիկի Ձիարշաւարանի ջարդը, Ք․Ա․ 390․ Թէոտոսիոս կայսրին քաղաքական ոճիրը {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Հին աշխարհի կին փիլիսոփաներ․ Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան, M.E. Waithe{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/ Աղորա ժապաւէնին մասին{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.abc.net.au/radionational/programs/philosopherszone/hypatia-of-alexandria---a-philosophical-martyr/3142424#transcript Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան․ փիլիսոփայ մարտիրոս մը, 4-4-2009{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[iarchive:textualstudiesin0000knor/page/753|Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան․ հին տարիներու եւ միջնադարի երկրաչափութիւնը, Knorr, Wilbur Richard 1945, հրատ․՝ 1989{{ref-en}}]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Քննասիրութիւններ հին յունական գրականութենէն եւ փիլիսոփայութենէն, Cameron, Alan (2016){{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=MKolDQAAQBAJ&amp;redir_esc=y Հին տարիներ․ քաղաք եւ դպրոց՝ Աթէնք եւ Աղեքսանտրիա, Edward J. Watts, 10-9-2008{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135&amp;redir_esc=y Աղեքսանտրիոյ Հիփաթիան․ թուաբանագէտ եւ  մարտիրոս մը, Michael Deakin, 30-9-2010{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://remacle.org/bloodwolf/eglise/socrate/eglise7.htm#XV Եկեղեցական Պատմութիւնը, գիրք 7,  գլուխ 13-15․ Հիփաթիա փիլիսոփան․ Սոկրատիս Բծախնդիր, (440){{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Հիփաթիա․ Կեանքն ու Առասպելը հին տարիներու Փիլիսոփային,  Edward J. Watts{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Հիփաթիա․ Թուաբանագէտը, Փիլիսոփան եւ Առասպելը, Charlotte Booth{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sansimera.gr/biographies/668 |title=SanSimera.gr․ կենսագրութիւններ/ գիտութիւն, ճարտարարուեստ, Հիփաթիա{{ref-el}} |accessdate=2021-03-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309014219/https://www.sansimera.gr/biographies/668 |archivedate=2021-03-09 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mixanitouxronou.gr/ipatia-i-alexandrini-filosofos-pou-vasanistike-ke-dolofonithike-apo-fanatikous-christianous-pou-tin-egdaran-ke-ti-diamelisan/ mixanitouxronou.gr – Հիփաթիան Աղեքսանտրիոյ ամենամեծ փիլիսոփաներէն էր․ բոլորին յարգանքը կը վայելէր։  Կը սպաննուի մոլեռանդ քրիստոնեաներու կողմէ․․․{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/ypatia-i-gynaika-symbolo-tis-isotitas-poy-latrepse-tin-epistimi Հիփաթիա․ հաւասարութեան կորհրդանիշը եւ կինը որ պաշտեց գիտութիւնը, Քորինա Ֆարմաքորի, 8-3-2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rogerios.wordpress.com/tag/%CE%B4%CE%B1%CE%BC%CE%AC%CF%83%CE%BA%CE%B9%CE%BF%CF%82/ Տամասքիոսը Հիփաթիային մասին, 27-2-2010{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://n1.intelibility.com/ime/lyceum/?p=lemma&amp;id=118&amp;lang=1 |title=Փլաթոնա Հանրագիտարան - Հիփաթիայի պարագան{{ref-en}} |accessdate=2021-03-20 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024161935/http://n1.intelibility.com/ime/lyceum/?p=lemma&amp;id=118&amp;lang=1 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tmth.gr/sciencerelated/58-scientists/313-ypatia-i-alejandrini |title=Հիփաթիա Աղեքսանտրացին{{ref-en}} |accessdate=2021-03-20 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118205539/http://tmth.gr/sciencerelated/58-scientists/313-ypatia-i-alejandrini |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/ Լաւ վայրը The Good Place, Danielle Turchiano{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;

== Աղբիւրներ ==

* Հիփաթիա («ΥΠΑΤΙΑ») կինը, որ գիտութիւնը սիրեց․ 2017-ի Գ․ տպագրութիւն․ հեղինակ՝ Pedro Galvez, 2004. (յունարէնի թարգմանուած 2006 ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, թարգմչ․՝ Լիտա Փալանտիու)

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
# [[:el:Αριθμητικά (Διόφαντος)|«Արիթմիտիքա» Տիոֆանտոս Աղեքսանտրեցի]]{{ref-el}}
# [[:en:Apollonius of Perga|Ափոլոնիոս Փերղացին]]{{ref-en}}
# [[:el:Συνέσιος|Սինեսիոս]]{{ref-el}}
# [https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-html/ Սուտա առցանց հանրագիտարան (յունական բառարան կամ հանրագիտարան, գրուած Ժ․ դարուն)]{{ref-el}}
# [[:en:Ptolemy|Քլաուտիոս Պտղոմէոս]]{{ref-en}}
# [[:en:238 Hypatia|«238 Hypatia» աստղակերպ]]{{ref-en}}
# [https://www.youtube.com/watch?v=ZIWRFY3X_RU&amp;ab_channel=FilmeGospel Տեսերիզ - «Աղորա» ժապաւէն․ Հիփաթիային կեանքը, 2009]{{ref-en}}
# [[:en:Palladas|Փալատաս Աղեքսանտացին]]{{ref-en}}
# [[:en:Hypatia (novel)|Հիփաթիա, (վէպ)]]{{ref-en}}
# [[:en:Hypatia (journal)|Հիփաթիա, ֆեմինիստական փիլիսոփայութեան պարբերաթերթ]]{{ref-en}}
# [[:en:The Dinner Party|«Ընթրիքի հաւաքոյթը»]]{{ref-en}}
# [[:fr:À la recherche du temps perdu|«Փնտռելով կորսուած ժամանակը» À la recherche du temps perdu]]{{ref-fr}}
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Oreste_(pr%C3%A9fet_d%27Alexandrie) Օրեսթիս, Աղեքսանտրիոյ կառավարիչ]{{ref-fr}}

[[Ստորոգութիւն:Անձեր]]
[[Ստորոգութիւն:Գիտնականներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Գիտնականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գիտնականներ ըստ ազգութեան]]
[[Ստորոգութիւն:Թուաբանագէտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Աստղագէնտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հին աշխարհի փիլիսոփաներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հին աշխարհի գիտնականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հին աշխարհի թուաբանագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Նոր-պղատոնականութեան փիլիսոփաներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յոյն փիլիսոփաներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յոյն թուաբանագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յոյն աստղագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Դ․ դարու ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ե․ դարու մահեր]]</text>
      <sha1>heyq15mmcacokmylcrt9povlmrmpvp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Զուլալի (ֆիլմ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21835</id>
    <revision>
      <id>257476</id>
      <parentid>257380</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7099" sha1="5qubmz2u32utb0nrtw8nf8f4v25dovx" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ|պատկեր=Զուլալի.jpg}}«'''Զուլալի'''», «Օրտեր ֆիլմ փրոտաքշն»-ի&lt;ref&gt;[https://orderfilm.am/zulali-movie/?lang=hy Զուլալի - Օրդեր ֆիլմ փրոդաքշն]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; եւ ռեժիսոր Հայկ Օրդեանի նկարահանած ֆիլմը՝ Նարինէ Աբգարեանի&lt;ref&gt;[https://kinoashkharh.am/2019/09/zulali-narine-abgaryani-arajin-ekranavorum/ «Զուլալի»․ Նարինե Աբգարյանի առաջին էկրանավորումը]&lt;/ref&gt; համանուն վէպի հիման վրայ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bookmark.am/product/զուլալի/ |title=Զուլալի - Նարինե Աբգարյան |accessdate=2021-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211113045102/https://bookmark.am/product/%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A1%D5%AC%D5%AB/ |archivedate=2021-11-13 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, որ կը պատմէ դաժան ճակատագրի, ցաւի ու սիրոյ մասին։ Ֆիլմի իրադարձութիւնները տեղի կ՚ունենան [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի մարզին]] մէջ, հերոսները կը խօսին տեղի բարբառով։

== Սիւժէ ==
Երեք մասէ բաղկացած ֆիլմը ընտանեկան մեծ ողբերգութեան մասին է։ Մենակութիւն զգացող մարդիկ հեռաւոր գիւղին մէջ միասին կը յաղթահարեն ցաւն ու տանջանքը՝ չկորսնցնելով յոյսը վաղուայ օրուայ հանդէպ։ Հեռաւոր գիւղին հին տան մէջ կ՚ապրի ընտանիք մը՝ տարեց տնային տնտեսուհի Աքիրը, տղան՝ Նազարոսը եւ բանականութիւնը կորսնցուցած անորմայրը՝ Զուլալին։ Փոքրիկ Նազարոսը կը մտածէ տարօրինակ Զուլալիի, մինչեւ հարիւր տարեկան չապրած պապիի եւ այլ հարցերու մասին։ Տանտիկինը դժուար ճակատագիր ունեցող կին է, որ պատասխանատուութիւն կը կրէ ոչ հարազատ, բայց արդէն իր ընտանիքի անդամ համարուող մարդոց համար։ Տանտիրոջ պապի ինքնասպանութենէն տան ամբողջ հոգը ինկած է այդ կնոջ ուսերուն։ Ֆիլմի վերջը կը խօսի Զուլալին։ Ան կը բացայայտէ, թէ ինչպէս մեծ ողբերգութիւնը շրջած է իր կեանքը, ինչպէս կորսնցուցած է միտքը եւ ինչպէս լոյս աշխարհ եկած է Նազարոսը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ncca.am/hy/films/40-zulali |title=Զուլալի - Հայաստանի ազգային կինոկենտրոն |accessdate=2021-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025160958/https://ncca.am/hy/films/40-zulali |archivedate=2021-10-25 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Ֆիլմի ժանրը տրամայ է, բայց այն նաեւ կը պարունակէ կատակերգութեան տարրեր՝ բացայայտելով մարդկային զգացմունքներու եւ յարաբերութիւններու ողջ դիապազոնը։ Ֆիլմին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ գիւղի մթնոլորտը, կեանքը, բնութիւնը։

== Դերակատարներ ==

* Հերմինէ Ստեփանեան - Զուլալի,
* Մարինէ Պետրոսեան - Աքիր,
* Արտիոմ Մելիքեան - Նազարոս,
* Արտաշես Շահուերդեան - պապ,
* Արման Նաւասարդեան,
* Քրիստինա Յովակիմեան,
* Վահագն Գասպարեան,
* Արտիոմ Ազարեան,
* Վահագն Թամրազեան,
* Համլետ Թադեւոսեան,
* Ֆրիտա Եորք,
* Յակոբ Յակոբեան։

== Այլ փաստեր ==

* Գլխաւոր հերոսուհին ֆիլմի ընթացքին չի խօսիր, բայց լուռ չէ։
* Նազարոսի դերակատարը տաւուշցի է։ Մնացած հերոսները սորված են բարբառով խօսիլ։
* Ֆիլմին մէջ ողբերգական դէպքերու կողքին հումօրն է, հաւատը։
* Ֆիլմի ստեղծման աշխատանքները սկսած են 2019-ին , յետոյ խանգարած է [[Քորոնա Ժահր|քորոնա ժահրը]], երբ աւարտած են նկարահանումները, սկսած է Հայ-ազրպէյճանական պատերազմը։
* Ֆիլմի պրեմիերան կայացած է [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ 22 Հոկտեմբեր [[2021 թուական|2021]]-ին։

== Տուեալներ ==

* Ռեժիսոր(ներ) - Հայկ Օրդեան
* Ժանր - տրամայ
* Սցենարիստ(ներ) - Աստղիկ Սիմոնեան, Հայկ Օրդեան
* Տարեթիւ - 2021
* Պրոդիւսեր(ներ) - Հայկ Օրդեան
* Ընկերութիւն(ներ) - Օրտեր ֆիլմ փրոտաքշն
* Անուանակարգ - խաղարկային/լիամետրաժ
* Նկարահանման ձեւաչափ - 2K
* Տեւողութիւն - 92 րոպէ
* Բնօրինակ լեզու - [[հայերէն]]
* Բեմադրող օպերատոր - Արման Օրդեան
* Բեմադրող նկարիչ - Տիգրան Ասատուրով
* Կոմպոզիտոր - Տիգրան Մանսուրեան

== Մեջբերումներ ֆիլմի մասին ==
{{քաղուածք|Երբ պատերազմն աւարտուեց, ես չէի կարողանում վերադառնալ ֆիլմին։ Ինձ ֆիլմ հետ բերեց Մանսուրեանը։ Ինձ զանգեց բարկացած, ասաց, որ ֆիլմը, մոնտաժը շուտ աւարտենք, որ ինքը երաժշտութիւն պիտի գրի այս ֆիլմի համար։ Մենք պիտի աշխատենք, չպիտի ձեռքներս ծալած նստենք։ Դա շատ կարեւոր է հիմա։ Սա ծերերի եւ երեխաների աշխարհն է, մեծերի աշխարհը եւ նրանց, ովքեր կորցրել են հաւատը, բայց չէն յուսահատուել&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.1lurer.am/hy/2021/10/22/«Զուլալի»-ֆիլմը՝-մեծ-էկրանին/583680 «Զուլալի» ֆիլմը՝ մեծ էկրանին]&lt;/ref&gt;։|Հայկ Օրդեան}}

{{քաղուածք|Ես հասկացայ, որ բնութեան մի մասնիկ է։ Զուլալին տերեւ է, քամի է՝ լիճ է, ծով է։ Զուլալին չէր լռում, ոչ մի րոպէ եւ ոչ մի վայրկեան։ Զուլալին խօսում էր, բայց ինքն իր հետ էր խօսում եւ իր ներսում ապրող մարդկանց հետ էր խօսում&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;|Հերմինէ Ստեփանեան}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Ֆիլմեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայերէն ֆիլմեր]]</text>
      <sha1>5qubmz2u32utb0nrtw8nf8f4v25dovx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մեղարա Իվլէա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21852</id>
    <revision>
      <id>257510</id>
      <parentid>225429</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8344" sha1="r4y5lwwpqbhaunn1kj9in8cwaihpcjx" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|բնօրինակ անուն=Մեղարա Իվլէա|պատկեր=Megara Hyblaea vista dall'alto.jpg|նկարագրութիւն=Մեղարա Իվլէա, վերէն դիտուած, Սիչիլիա, Իտալիա|բնօրինակ անուանում=Μέγαρα Υβλαία}}
'''Մեղարա Իվլէա''' ([[Յունարէն|յուն․՝]] Μέγαρα Υβλαία - [[Հին Յունարէն|հին յունարէն]]՝ Μέγαρα Ὑβλαῖα), հին յունական գաղթօճախ, Սիչիլիա (Sicilia), [[Իտալիա]]․ կը գտնուի [[Սիրաքուսես|Սիրաքուսայէն]] 20 քլ․ հիւսիս-արեւմուտք, շատ մօտիկ Աուկուստա քաղաք-նաւահանգիստին։   

== Պատմական ակնարկ ==
[[Պատկեր:Posizione di Megara Hyblaea.jpg|ձախից|մինի|Մեղարա Իվլէա․ դիրքը՝ Սիչիլիոյ արեւելեան մաս]]
Գաղթօճախը կը հիմնուի [[Մեղարա|Մեղարայէն]] գաղթած յոյներէ, Ք․Ա․ 728-ին․ ըստ [[Թուքիտիտիս]] պատմաբանի արձանագրութիւններուն։  Թուքիտիտիս կը գրէ թէ մեղարացի թափառաշրջիկներ Լամիսի առաջնորդութեամբ կը հասնին Սիչիլիա։  Նախ կը հաստատուին Սիրաքուսեսի մօտակայ [[Թափսոս (թերակղզի)|Թափսոս]] թերակղզին եւ Լամիսին մահէն ետք, հետեւելով Իպլոն բնիկ Սիչելեացի առաջնորդի ցուցմունքներուն, վերջնականապէս կը հաստատուին շրջանը, որ ծանօթ է իբրեւ Մեղարա Իվլէա։  Ըստ [[Ստրաբոն|Ստրապոնին]] եւ [[Սքիմնոս Հիոսցին|Սքիմնոս Հիոսցիին]], մեղարացիներուն հաստատումը Իվլա կը պատահի միաժամանակ [[Հալքիտա|Հալքիտացիներուն]] [[Նաքսոս]] հաստատման հետ,[[Կորնթոս|կորնթոսցիներուն]] Սիրաքուսես հաստատուիլէն առաջ՝ Ք․Ա․734։   Թուքիտիտիսի տուած տեղեկութիւնները աւելի արժանահաւատ կը նկատուին։

=== Մեղարա Իվլէայի պաշարումը եւ կործանումը ===
Ք․Ա․ 483-ին, Ղելոն Սիրաքուսցին երկար պաշարումէ ետք կը կործանէ Մեղարա Իվլէան։  Բնակչութեան մեծամասնութիւնը իբրեւ ստրուկ կը ծախուի, իսկ հարուստները Սիրաքուսես կը փոխադրուին։  Երբ [[Աթէնք]] Սիչիլիա կ՛ արշաւէ (Ք․Ա․ 415 - 413), Լամահոս զօրավարը կ՛ առաջարկէ արագօրէն գրաւեն Սիրաքուսես, սակայն աթենացիները անոր առաջարկին չեն հետեւիր․ հետեւանքն է յաջորդ տարին մեծ կորուստներով պարտուին։

== Հնագիտական պեղումներ ==
ԺԶ․ դարուն, լուրեր կը տարածուին 100 դամբաններով մեծ մեռելաքաղաքի մը (նեքրոփոլիս) համար։  Հնագիտական պեղումները կը սկսին [[1891 թուական|1891]]-ին եւ կը յայտնաբերեն պարիսպի մը հիւսիսային մասը եւ խրամ մը՝ քաղաքը ողողումներէ պաշտպանելու համար։  

Պեղումներէն ի յայտ կու գայ թէ Մեղարա Իվլէայի նաւահանգիստը կը գտնուէր քաղաքին հիւսիսը։  Ք․Ա․ 7-րդ դարուն քաղաքը յատուկ ծրագրով մը կազմակերպուած էր․ արեւելեան կողմը կը գտնուէր այդ ժամանակի ամենայայտնի շուկաներէն մէկը։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Agora Megara Hyblaea 01.jpg|Մեղարա Իվլէա․ շուկան
Պատկեր:Agora Megara Hyblaea 04.jpg|Մեղարա Իվլէա․ շուկան
Պատկեր:Heroon di Megara Hyblaea 02.jpg|սրբավայր
Պատկեր:Tempio di Megara Hyblaea 01.jpg|տաճարի մը աւերակները
Պատկեր:Necropoli di Megara Hyblaea 04.jpg|Մեղարա Իվլէա․ մեռելաքաղաքը
Պատկեր:Terme di Megara Hyblaea 01.jpg|Ջերմային լոգարաններ
Պատկեր:Megara Hyblaea 001.jpg|Բնակարանի մը խճանկար յատակը
Պատկեր:Casa - Megara Hyblaea 01.jpg|Բանկարան մը․․
Պատկեր:Fornace di Megara Hyblaea 02.jpg|Հնոց
Պատկեր:Vasi di Megara.JPG|Խոհանոցի իրեր - Լոնտոնի Բրիտանական Թանգարան
Պատկեր:Porta sud di Megara Hyblaea 2.jpg|Մեղարա Իվլէայի հարաւային մուտքը, պարիսպներ
Պատկեր:Porta sud di Megara Hyblaea.jpg
Պատկեր:Mura ovest di Megara Hyblaea 05.jpg|Արեւմտեան պարիսպներ
Պատկեր:Megara Hyblaea - Main road looking north.jpg|Գլխաւոր ճամբան․ հիւսիս դիտելով նկարուած
Պատկեր:Brogi, Carlo (1850-1925) - n. 13858 - Siracusa - Museo archeologico. Capitello di Megara Iblea - VI secolo.jpg|Ք․Ա․ 6-րդ դար․ տաճարի մը աւերակներէն․ կը գտնուի Սիրաքուսես Հնագիտական Թանգարանը
Պատկեր:Museo Orsi 1472.JPG|տաճարի մը աւերակներէն, կը գտնուի Սիրաքուսեսի Փաոլօ Օրսի թանգարանը
Պատկեր:Kouros 12M1933.jpg|Քուրոս, Ք․Ա․ 550, շինուած [[Նաքսոս|Նաքսոսի]] մարմար քարէն․ կը գտնուի Սիրաքուսեսի Փաոլօ Օրսի թանգարանը
Պատկեր:Grande Madre; statua da Megata Iblea.jpg|«Մեծ մայր» արձանը, կը գտնուի Սիրաքուսեսի Փաոլօ Օրսի թանգարանը
&lt;/gallery&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bokus.com/bok/9780691031699/barrington-atlas-of-the-greek-and-roman-world/ |title=յունահռոմէական ժամանակի Պարինքթոն քարտէս, Richard J A Talbert |accessdate=2022-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220226175334/https://www.bokus.com/bok/9780691031699/barrington-atlas-of-the-greek-and-roman-world/ |archivedate=2022-02-26 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.politeianet.gr/books/9789602130926-pausanias-ekdotiki-athinon-pausaniou-ellados-periigisis-182127 Փոլիթիա գրատուն - Փաֆսանիային շրջապտոյտները, 23․6]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=73&amp;page=189 Թուքիտիտիս Պատմութիւն․ (6.3.1-6.5.3)]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=30&amp;page=181 Իրոտոթոս Պատմութիւն, գիրք Z Πολύμνια (7.153.1-7.162.2)]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=73&amp;page=203 Թուքիտիտիս Պատմութիւն․(6.49.1-6.51.3)]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=73&amp;page=208 Թուքիտիտիս Պատմութիւն․(6.67.1-6.71.2)]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.amazon.com/Greek-Architecture-Crete-Greece-History/dp/0847809684 Martin, R. 1974, Յունական աշխարհի ճարտարապետութիւնը, էջ 336]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081023084712/http://www.siciliainauto.it/v15.asp?lingua=it siciliainauto - Մեղարա Իվլէայի մասին ]&lt;/ref&gt;
== Տե՛ս նաեւ ==
[[Էղեսթա]]

[[Կարթագէն]]

[[Հին Կորնթոս]]

[[Իրաքլիա Լիկիսթիս]]

[[Ռոտոսի միջնադարեան քաղաք]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրերու տեսակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հնադարի բնակավայրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Յունական գաղթօճախներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հին յունական քաղաքներ]]</text>
      <sha1>r4y5lwwpqbhaunn1kj9in8cwaihpcjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աքրոնաֆփլիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21954</id>
    <revision>
      <id>257462</id>
      <parentid>252266</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8315" sha1="dwk3q0v4tllhobpi6wcr05pz5kkkuup" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=բերդ|պատկեր=NafplionViewFromAkronauplia.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Աքրոնաֆփլիա|երկիր=[[Էգէական Ծով|Էգէական ծով]], [[Յունաստան]]|բնօրինակ անուանում=Ακροναυπλία||կը գտնուի ափին=[[Արղոլիքոս ծոց]]}}
[[Պատկեր:Acronauplia's_Castle.jpg|ձախից|մինի|Աքրոնաֆփլիա բերդ]]
'''Աքրոնաֆփլիա բերդ''' ([[Յունարէն|յուն․՝]] Ακροναυπλία)․ կը գտնուի [[Նաֆփլիօ]], [[Պելոպոնես]], [[Յունաստան]]։  Բերդը կ՛ իշխէ Նաֆփլիոյի վրան։  Հնադարին Նաֆփլիոյի աքրոփոլիսը եղած է։

== Տեղեկութիւններ ==

=== Աշխարհագրութիւն ===
ժայռոտ թերակղզի, կը գտնուի [[Պուրծի բերդ|Պուրծիին]] դիմացը եւ Նաֆփլիոյի արեւելեան ծայրամասը։  Հասանելի է միայն հիւսիսէն՝ պատմական Արվանիթիա կիրճէն։  Ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն է 45 մեթր, իսկ երկանքը արեւելքէն արեւմուտք 900 մեթր է եւ լայնութիւնը մօտաւորաապէս 400 մեթր։  

=== Նկարագրութիւն ===
[[Պատկեր:Τραβέρσα_Γκαμπέλο_7792.jpg|մինի|Աքրոնաֆփլիայի ամրութիւններէն ]]
Աքրոնաֆփլիա բերդը ժայռին երկայնքին իրարայաջորդ երեք բաժիններէ բաղկացած է․ «Յոյներուն բերդը» (արեւմտեան ծայրամաս), «Ֆրանքներու բերդը» (կեդրոն) եւ «Դորօ բերդը» (արեւելք)։  Բերդին պարիսպներուն քանի մը մասերը կիկլոփեան են․ անոնք հետագայի ամրութիւններու յենարան եղած են։

== Պատմական ակնարկ ==
[[Պատկեր:Napoli,_Citta_della_Provincia_della_Morea,_by_C._F._Camocio.jpg|ձախից|մինի|Աքրոնաֆփլիա․ ԺԶ․ դարու քարտէս]]
Աքրոնաֆփլիային պատմութիւնը Նաֆփլիոյի պատմութեան կը հետեւի․ Ք․Ա․ 628-ին կը գտնուի դրացի [[Արղոս (քաղաք)|Արղոսին]] իշխանութեան տակ եւ դար մը ետք՝ [[Սփարթի|Սփարթիին]]։  Ք․Ա․ 233-ին Ախայիա Դաշնակցութեան կը միանայ եւ Ք․Ա․ 146-ին կ՛ իյնայ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէացիներուն]] ձեռքը։  Բ․ դարուն ([[Փաֆսանիաս (աշխարհագէտ)|Փաֆսանիաս]] աշխարհագէտ-շրջագայողին ժամանակ), Աքրոնաֆփլիա ամայացած է։  Յաջորդաբար Նաֆփլիօ կ՛ իյնայ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդացիներուն]], Ֆրանքներուն, [[Վենետիկ|Վենետիկցիներուն]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանցիներուն]] ձեռքը․ ԺԶ․ դարէն մինչեւ [[1715 թուական|1715]]-ին Աքրոնաֆփլիա մերթ ընդ մերթ կը գտնուի վենետիկցիներուն եւ օսմանցիներուն իշխանութեան տակ։
[[Պատկեր:Πύλη της Ξηράς 7853.jpg|մինի|Աքրոնաֆփլիա․ Դորօ բերդը նկարուած ''Porta di Terraferma''-էն]]
[[30 Նոյեմբեր]] [[1822 թուական|1822]]-ին յոյները [[Փալամիտի բերդ|Փալամիտին]] կը գրաւեն, անոր թնդանօթներով Աքրոնաֆփլիան կը ռմբակոծեն եւ երեք (3) օր ետք թուրքերը բերդը կը յանձնեն յոյն զօրավար [[Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիս|Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիսին]], որ Աքրոնաֆփլիային բարձրագոյն կէտին ազատութեան դրօշը կը պարզէ։ 

[[1835 թուական|1835]]-ին կը վերանորոգուին Աքրոնաֆփլիային ամրութիւնները եւ մարտկոցները եւ բերդը կ՛ օժտուի արդի թնդանօթներով։  ԺԹ․ դարավերջին Աքրոնաֆփլիա Պելոպոնեսի զինուորագրման (զինուորական ծառայութեան) կեդրոնը կը դառնայ։  Բերդին մէջ կը կառուցուին յունական բանակի հետեւակին զօրանոցը, զինուորական բանտեր եւ հողին տակը անձրեւի ջուրերու ջրամբար։

[[1937 թուական|1937]]-ին Աքրոնաֆփլիա կը վերածուի համայնավար այլախոհներու աքսորավայր։  Իսկ [[1941 թուական|1941]]-ին գերմանացիներու գրաւման տարիներուն, բերդին մէջ, վատ պայմաններու տակ 600 հոգի բանտարկուած էին։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:View of the Argolic Gulf from the Akronafplia on March 30, 2019.jpg|Արղոլիքոս ծոցը նկարուած Աքրոնաֆփլիայէն
Պատկեր:View of the Castle of Palamidi, the Akronafplia and the town of Nafplio from the Argolic Gulf on 30 March 2019.jpg|ձախին՝ [[Փալամիտի բերդ|Փալամիտի]] եւ աջին՝ Աքրոնաֆփլիա
Պատկեր:Ακροναυπλία-θέα απο παλαμήδι.jpg
Պատկեր:20090728 palamidi66.jpg
Պատկեր:Τhe castles of Akronafplia and Bourtzi from the Castle of Palamidi on 30 March 2019.jpg|Աքրոնագփլիա, նկարուած Փալամիտիէն
Պատկեր:Ακροναυπλία 7779.jpg|Աքրոնաֆփլիայէն դիտուած տեսարան
&lt;/gallery&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.politeianet.gr/books/manousakas-giannis-dorikos-akronauplia-54635 Աքրոնաֆփլիա (առասպել եւ իրականութիւն), Մանուսաքիս Եանիս, հրատ․ Դեկտ․ 1978{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.rizospastis.gr/story.do?id=6963848 Ռիզոսփասթիս - Աքրոնաֆփլիային դաստիարակչական գործունէութիւնը, 29-7-2012{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.in.gr/2021/05/25/plus/features/oi-efialtikes-fylakes-tis-akronayplias-opou-fylakistike-o-kolokotronis/ Աքրոնաֆփլիային դժոխային բանտերը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=akronafplia Քասթրոլողոս․ Աքրոնաֆփլիա{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://karidotsouflo.gr/mia-volta-sti-romantiki-akronayplia/ |title=Պտոյտ մը ռեմանթիք Աքրոնաֆփլիա, 29-1-2020, Էլենի Վլահու{{ref-el}} |accessdate=2022-03-08 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308190823/https://karidotsouflo.gr/mia-volta-sti-romantiki-akronayplia/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.anagnostis.org/2022/03/05/akronafplia-bourtzi-palamidi-larisa-argous-se-diadrastiki-politistiki-diadromi/ anagnostis - Աքրոնագփլիա, Պուրծի, Փալամիտի, Լարիսա, Արղոս․ միջգործօն մշակութային ճամբայ, 5-3-2022{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cefael.efa.gr/detail.php?site_id=1&amp;actionID=page&amp;serie_id=BefarA&amp;volume_number=213&amp;issue_number=1 |title=Ֆրանքեան Մորէա․ պատմական, տեղակագրական եւ հնագիտական ուսումնասիրութիւններ Ախայիա Իշխանութեան․ Փարիզ,De Boccard, 1969, էջ 493-494{{ref-fr}} |accessdate=2025-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251231094525/https://cefael.efa.gr/detail.php?site_id=1&amp;actionID=page&amp;serie_id=BefarA&amp;volume_number=213&amp;issue_number=1 |archivedate=2025-12-31 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [[:en:Pausanias_(geographer)|Փաֆսանիաս աշխարհագէտ]]

[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի բերդեր]]
[[Ստորոգութիւն:Բերդեր այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Բերդեր]]</text>
      <sha1>dwk3q0v4tllhobpi6wcr05pz5kkkuup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կեանքը Իթաքիի, Քավաֆիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22066</id>
    <revision>
      <id>257492</id>
      <parentid>201750</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3605" sha1="7mh5236igojdgk8ecjeadfz2213bd8u" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Ithaka by Kavafis, Grammata magazine vol 9-10, 1911.pdf|մինի|Իթաքի, Քավաֆիս]]
'''Կեանքը Իթաքի''' ([[Յունարէն|յուն․՝ Ιθάκη, Καβάφης]]), Յոյն հանրածանօթ [[Քավաֆիս]] բանաստեղծին համբաւի արժանացած բանաստեղծութիւնը, գրուած [[1910 թուական|1910 –ին]]։

== Տեղեկութիւններ ==
Աշխարհի իւրաքանչիւր հոգի եւ ողջ արարած իր կեանքի առաջին վայրկեանէն միտքով  յիշատակներ կը ծնի եւկը փորձէ վերապրիլ: Ինչպէս մեծ հայրիկի մը յունական բանաստեղծութիւններ արտասանելը: Բոլորէն սիրուած է Քավաֆիի բանաստեղծութիւնը «Իթաքի»:« Ճամբան դէպի Իթաքի երկար է ինչպէս եւ կեանքի ճամբան անվէրջ է» կ՛ ըսէ ան: Բանաստեղծութեան յայտնի առասպելական հերոսը Օդիսէան ([[Ոդիսեւս]]), կը ճամբորդէ դէպի [[Իթաքի (կղզի)|Իթաքի]] եւ կը դիմադրէ անհամար դժուարութիւններ, որպէսզի հասնի իր հայրենիքը, Իթաքի: Հերոսը մեծ հոգեկան ուժով կ՛ անցնի դէմ հանդիման դժուարութիւններէն եւ իր նպատակը կը կատարէ: 

Ամէն մարդ իր [[Իթաքի (կղզի)|Իթաքի]]&lt;nowiki/&gt;ն ունի, այսինքն իր կեանքի փորձառութիւններէն կը սորվի, ինչպէս առաջ երթալ եւ իր նպատակները կատարել: Քավաֆին կը շեշտէ թէ ճամբորդութիւնը դէպի Իթաքի պէտք է երկար եւ լեցուն ըլլայ, որպէսզի ամէն մարդու կեանքի վէրջը արժանաւոր ըլլայ: Գրողին պատուէրն է որ Իթաքին մեր կեանքն է եւ մենք պէտք է փափաքը ունենանք որ մեր կեանքը Իթաքիի ճամբորդութեան նման երկար ըլլայ:

&lt;ref&gt;[http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/constantin_cavafy_poems.htm Քավաֆիս {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/tools/concordance/browse.html?cnd_id=9&amp;text_id=658 Յունական արդի գրականութիւն, Քավաֆիս {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2700/Keimena-Neoellinikis-Logotechnias_A-Lykeiou_html-empl/indexG3_2.html |title=Քավաֆիս {{ref-el}} |accessdate=2023-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230116190403/http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2700/Keimena-Neoellinikis-Logotechnias_A-Lykeiou_html-empl/indexG3_2.html |archivedate=2023-01-16 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
#[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%89%CE%BD%CF%83%CF%84%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%82_%CE%9A%CE%B1%CE%B2%CE%AC%CF%86%CE%B7%CF%82  {{ref-el}}]
[[Ստորոգութիւն:Յունական գրականութիւն]]
[[Ստորոգութիւն:Գրականութիւն ըստ երկիրի]]
[[Ստորոգութիւն:Գրականութիւն]]
[[Ստորոգութիւն:Յունական բանաստեղծութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Բանաստեղծութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Գոստանտինոս Քավաֆիսի բանաստեղծութիւններ]]</text>
      <sha1>7mh5236igojdgk8ecjeadfz2213bd8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Թուիսթ (պար)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22742</id>
    <revision>
      <id>257482</id>
      <parentid>242538</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8686" sha1="aqhn5m4bgas8f6u6mddy0gcekeesh0s" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Bundesarchiv_Bild_183-C0517-0010-005,_Berlin,_Deutschlandtreffen,_tanzende_Jugendliche.jpg|մինի|Թուիսթ պարը․  նկար՝ Արևելյան Պերլին 1964 Մայիսին]]
'''Թուիսթ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Twist) [[1960 թուական|1960]]-ական թուականներու միջազգային համբաւի արժանացած պար (թուիսթ՝  ոլոր)։

== Պատմական ==
[[Պատկեր:Chubby_Checker_1964.jpg|ձախից|մինի|Չապի Չեքըր․ 1964]]

=== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ===
Թուիսթ կամ «խենթ/անզուսպ պար»ը նորոյթ կը դառնայ եւ համաշխարհային համբաւի կ՛ արժանանայ, երբ [[Չապի Չեքըր]] ''Chubby Check''er [[6 Օգոստոս]] [[1960 թուական|1960]]-ին, հեռատեսիլի ժողովրդային «Տիք Քլարք Շոու» ''Dick Clark Show'' ցուցարձակումէն առաջին անգամ կ՛ երգէ «Թը Թուիսթ» (The Twist) երգը &lt;ref&gt;Թը Թուիսթ, Չապի Չեքըր https://www.youtube.com/watch?v=im9XuJJXylw&lt;/ref&gt;։

Թուիսթը ազդուած է [[1950 թուական|1950]]-ական թուականներու «ռոք էնտ ռոլ»ի կշռոյթէն, խենթացնելով մեծ ու պզտիկ, ըլլայ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]] մէջ՝ ուր կը ծնի, ըլլայ մնացեալ աշխարհին չորս ծագերուն։

Այս նոր երաժշտական հոսանքին անմիջապէս կը հետեւին հանրածանօթ երաժիշտներ, ինչպէս օրինակ՝ [[Սամ Քուք]] («Թուիսթին թը նայթ ուէյ» ''Twistin’ The Night Away'')&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=jSoPeZMHMf4 Թուիսթին թը նայթ ուէյ, Սամ Քուք]&lt;/ref&gt;, Կարի Աս Պոնց («Թուիսթ» ''Twist''), [[Պիթլս]] («Թուիսթ էնտ շաութ» ''Twist and Shout'')[https://www.youtube.com/watch?v=2RicaUqd9Hg Պիթլս, Թուիսթ էնտ շաութ]՝ նախապէս երգուած [[Այսլի Պրաթըրս|Այսլի Պրաթըրսներէն]] ''Isley Brothers'', եւ շատ ուրիշներ։ [[Պատկեր:Nationale Twistkampioenschappen in Krasnapolski Amsterdam, Bestanddeelnr 913-5716.jpg|մինի|Թուիսթ պարի մրցոյթ․ Ամսթերտամ, 27-2-1962]]Պարի ստեղծած խանդավառութեան առընթեր, ուղղամարմնութեան բժիշկներ կը նախազգուշացնէին եւ կը խրատէին թէ ի՞նչ ձեւով մէկը կրնայ խուսափիլ թուիսթ պարի պատճառով յառաջացած վտանգներէն, արկածներէն․․․։

=== Պարը ===
Թուիսթ պարին գլխաւոր դերակատարը ազդրերուն թաւալումն է, իսկ զոյգերը պարելու ժամանակ իրարու չեն շփուիր։

=== Թուիսթին հայրը ===
Թուիսթին հայրը կը համարուի [[Հանք Պալարտ]] ([[1927 թուական|1927]]-[[2003]])։  Ան իր «Թը Միտնայթըրս» ''The Midnighter''s  նուագախումբին հետ առաջին անգամ կը գործածէ «թուիսթ» եզրը երգի մը մէջ, երբ կը նկատէ թէ մարդիկ կը սկսին պարել իրենց ազդրերը շարժելով․  «Թը Թուիսթ» երգը ([[1959 թուական|1959]]), արտադրուած «Քինկ Ռեքորց» ''King Records'' ընկերութենէն &lt;ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=2qoY93CkwlA Թը Թուիսթ,  Հանք Պալարտ - Թը Միտնայթըրս]&lt;/ref&gt;։  Այդ նոյն երգն է որ [[8 Օգոստոս]] [[1960 թուական|1960]]-ին հրապարակ կ՛ ելլէ հազիւ 19 տարեկան Չապի Չեքըրին կողմէ եւ պարը համաշխարհային նորոյթ կը դառնայ։

[[1962 թուական|1962]]-ին Չապի Չեքըր կը մասնակցի «Լեց թուիսթ էկէյն» ''Let's Twist Again'' ժապաւէնին երգելով համանուն երգը, որ յաջողութեան շրջադարձ մըն է &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=KxQZQ86jJHg Չապի Չեքըր․ կը մասնակցի «Լեց թուիսթ էկէյն» ժապաւէնին]  &lt;/ref&gt;։
[[Պատկեր:Nationale Twistkampioenschappen in Krasnapolski Amsterdam, Bestanddeelnr 913-5722.jpg|ձախից|մինի|Թուիսթ պարի մրցոյթ․ Ամսթերտամ, 27-2-1962]]

== Թուիսթը Եւրոպայի մէջ ==
Թուիսթը [[Եւրոպա]] կը տարածուի կայծակի արագութեամբ եւ բազմաթիւ «թուիսթ» երգեր մեծ յաջողութիւն կ՛ արձանագրեն երբ կ՛ երգուին ֆրանսերէն եւ իտալերէն լեզուներով․ «Սէն Թռոփէ Թուիսթ» ''St. Tropez Twist'' ([[Փեփինօ տի Քափրի]]) &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pBNAlHp_PS4 Սէն Թռոփէ Թուիսթ - Փեփինօ տի Քափրի]&lt;/ref&gt;, «Թուիսթ ա Սէն Թրոփէ» ''Twist à Saint Tropez'' (Լէ Շա Սովաժ ''Les Chats Sauvages'')&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BpIdUE3AZu8 Թուիսթ ա Սէն Թրոփէ, Լէ Շա Սովաժ]&lt;/ref&gt; եւ «Վիան տանսէ լիօ թուիսթ» ''Viens danser le twist'' [[Ճոնի Հալիտէյ|Ճոնի Հոլիտէյ]] որ ֆրանսերէնի կը թարգմանէ Չապի Չեքըրի «Լեց թուիսթ էկէյն» երգը &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Rro2y_Rxrdc &lt;/ Ճոնի Հոլիտէյ - Լեց թուիսթ էկէյն]&lt;/ref&gt;, եւայլն&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=bKTya1hXCkI&amp;list=OLAK5uy_lZjxK12gqZUmqBp_qtYJ1YsFjACIq8CcY &lt;/ Թուիսթ, թուիսթ, թուիսթ – Էվա Փիլարովա]&lt;/ref&gt;։

[[Յունաստան|Յունաստանի]] մէջ «թուիսթ» երգեր կը թարգմանուին, 1960-ական թուականներու արտադրուած ժապաւէններուն մեծ մասը անպայման «թուիսթ» պար ու երգեր կը ներառնեն&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qReSvB_7JlA&amp;t=3s Երասիմոս Լիվանոս․ Թուիսթ թուիսթ թուիսթ]&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;, &lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Xi5QhI0hXH8, «Սիրտի զարկեր դասարանին մէջ» ժապաւէն, «պարէ թուիսթ», Ալիքի Վույուքլաքի]&lt;/ref&gt;։

&lt;ref&gt;[https://www.in.gr/2020/10/10/plus/istoriko-arxeio/touist-otan-gi-arxise-na-systrefetai/ Թուիսթ․ երբ երկրագունդը սկսաւ ոլորուիլ{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sansimera.gr/articles/118 |title=Թուիսթին կենթութիւնը - երաժշտութիւն, պար, եւայլն{{ref-el}} |accessdate=2022-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220528101511/https://www.sansimera.gr/articles/118 |archivedate=2022-05-28 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.iefimerida.gr/news/474479/toyist-i-istoria-toy-horoy-poy-ekane-mikroys-kai-megaloys-60-na-xevidonontai-eikones Թուիսթ․ պարին պատմութիւնը որ խենթացուց մեծ ու պզտիկ{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ogdoo.gr/erevna/thema/i-trela-tou-touist-kai-to-rekor-tou-chubby-checker |title=Թուիսթին խենթութիւնը եւ Չապի Չեքըր{{ref-el}} |accessdate=2022-04-29 |archive-date=2025-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531080508/https://www.ogdoo.gr/erevna/thema/i-trela-tou-touist-kai-to-rekor-tou-chubby-checker |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://mysalonika.gr/diaforetika-gegonota-apo-diaforetik-16/ Տարբեր պատահարներ, տարբեր դերակատարներով, 9-6-2015]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://flowlez.com/el/songs/saint-tropez-twist-794698/ Սէն թրոփէ թուիսթ, բառերը եւ թարգմանութիւնները {{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.iefimerida.gr/news/474479/toyist-i-istoria-toy-horoy-poy-ekane-mikroys-kai-megaloys-60-na-xevidonontai-eikones Թուիսթ{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.mixanitouxronou.gr/touist-o-choros-pou-charaktiristike-epikindinos-giati-afxise-ta-orthopedika-chirourgia-i-proidopiisis-ke-i-simvoules-ton-giatron-prokimenou-na-apofefchthoun-i-travmatismi/ Թուիսթ․ պարը որ յատկանշեց 1960-ի տասնամեակը եւ նաեւ վտանգաւոր նկատուեցաւ{{ref-el}}  ]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Պարարուեստ]]</text>
      <sha1>aqhn5m4bgas8f6u6mddy0gcekeesh0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հնդկացորեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22912</id>
    <revision>
      <id>257501</id>
      <parentid>229236</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2851" sha1="5i7jooh0bgyde7kcz05208btm7wplco" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Fagopyrum esculentum2.jpg|մինի|աջից|Հնդկացորեն]]

'''Հնդկացորենը''' ընդեղէններու խումբին կը պատկանի:

=== Տարածում ===
Մեծ քանակութեամբ հնդկացորեն կը սպառեն [[Անգլիա|Մեծն Բրիտանիոյ]] եւ [[Արեւելեան Եւրոպա|Արեւելեան Եւրոպայի]] երկիրները: Բոլոր ընդեղէններուն պէս, հնդկացորենը սննդարար եւ առողջապահական յատկութիւններ ունի եւ մարմինը հեռու կը պահէ զանազան հիւանդութիւններէ: Հնդկացորենը կը յատկանշուի սուր, բայց համեղ յատկութեամբ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331606-2 |title=Ընդեղէններու տեսակ |accessdate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724151151/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331606-2 |archivedate=2023-07-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

=== Օգտակարութիւն ===
[[Պատկեր:Buckwheat fields in Shirak Province, Armenia 7-15-16, 16 47 38.jpg|մինի|ձախից|Հնդկացորենի արտ՝ Շիրակի դաշտին մէջ]]
* Հնդկացորենը ուժականութիւն կը հայթայթէ մարմինին, որովհետեւ կը պարունակէ մեծ քանակութեամբ ոսլայ կամ նշահ: 
* Անիկա երակները կը մաքրէ: 
* Կը պայքարի սրտանօթային հիւանդութիւններու եւ երակներու խցանման դէմ: 
* Կը բուժէ արեան գերճնշումը:
* Հնդկացորենը կը պարունակէ սննդական զանազան տարրեր, որոնցմէ են կենսանիւթեր` Պէ-քոմփլեքսը, կարգ մը հանքայիններ, ինչպէս` պղինձ, մակնեզիոմ, ֆոսֆոր եւ փոթասիոմ: Մակնեզիոմը այն հանքայիններէն է, որ օգտակար է մարսողութեան: Իսկ Պէ-քոմփլեքսը օգտակար է ջղային համակարգի առողջութեան պահպանման համար:
* Հնդկացորենի սպառումը դէմ կը դնէ ընկճուածութեան եւ կ'օգնէ տրամադրութեան բարելաւման:
* Անիկա նաեւ օգտակար է կնոջ համար` յղութեան շրջանին, դաշտանի եւ դաշտանադադարի ընթացքին:
* Կ'օգնէ նաեւ պայքարելու ոսկրափտութեան դէմ&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/326787 Հնդկացորենը]&lt;/ref&gt;:
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>5i7jooh0bgyde7kcz05208btm7wplco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Իրոտոթոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23108</id>
    <revision>
      <id>257485</id>
      <parentid>256500</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10133" sha1="7dklrjbq32umps842n652rgsrq4aem6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Իրոտոթոս|ալմա մատեր=|պատկեր=Herodotus Massimo Inv124478.jpg|չափ=|նկարագրութիւն=Իրոտոթոսի կիսադրին, գործ՝ Ք․Ա․ 4-րդ դար|քաղաքացիութիւն=|հպատակութիւն=|ազգութիւն=յոյն|բնագիր ԱԱՀ=Ηρόδοτος|ազդուած է=|կրօնք=|ազդած է=|գրքեր=«Իրոտոթոսի Իսթորիէ»|աշխատանք=|կարողութիւն=|մասնագիտութիւն=պատմաբան, աշխարհագէտ, քաղաքագէտ,գրագէտ|ծնած է=մօտաւորապէս Ք․Ա․484|ծննդավայր=Ալիքարնասոս, [[Փոքր Ասիա]]|վախճանած է=մօտաւորապէս Ք․Ա․425|մահուան  վայրը=Թուրյի[[Մեծ Յունաստան]]|ծնողներ=|երեխաներ=|պարգեւներ եւ մրցանակներ=|կայքէջ=|ստորագրութիւն=|պաշտօն=}}
'''Իրոտոթոս''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Ηρόδοτος)․ յոյն պատմաբան, ճանապարհորդ եւ աշխարհագէտ (Ք․Ա․484 - Ք․Ա․424)։ Պատմագիտութեան հիմնադիրը կը սեպուի։ Հեղինակն է «Իսթորիէ» ([[Հին Յունարէն|հին յուն․]]՝ Ἱστορίαι ''Պատմութիւն)'' գործին։

== Կենսագրական հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Իրոտոթոս (կամ Իրոտոթոս Ալիքարնասեցին) ծնած է Ալիքարնասոս ([[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] հարաւ-արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ․ այսօրուան՝ Պոտրում)։ Բարեկեցիկ ընտանիքի զաւակ եղած է եւ դաստիարակուած է [[Հոմերոս|Հոմերոսի]] եւ [[Յունական Դիցաբանութիւն|յունական դիցաբանութեան]] շունչով։ Հայրն էր Լիքսիս եւ մայրը՝ Ռիօ (ան [[Թրիզինա|Թրիզինայէն]] [[Յոնիա]] հասած առաջին յոյն գաղթողներու սերունդէն էր), իսկ զարմիկն էր Փանիասիս (Ք․Ա․ 5-րդ դարու յոյն դիւցազներգակ բանաստեղծ)։

Ան երիտասարդ տարիքին կը մասնակցի Ալիքարնասոսի բռնակալ Լիղտամիսին տապալումի անյաջող փորձին։ Ընտանիքին հետ [[Սամոս]] կ՛աքսորուի Ք․Ա․468 եւ կամ՝ Ք․Ա․467-ին։ 

Ք․Ա․ 455 մինչեւ Ք․Ա․ 443 կը ճաբորդէ միաժամանակ ուսումնասիրութիւններ մը կատարէ․ Սքիթիա*, Փոքր Ասիոյ խորերը, [[Պոնտոս]], [[Խրիմ]], [[Կիպրոս]] եւ մինչեւ [[Սուրիա]], [[Բաբելոն]], [[Եգիպտոս]] (որ կ՛անուանէ «&lt;nowiki/&gt;[[Նեղոս գետ|Նեղոսի]] նուէրը»), ինչպէս նաեւ ամբողջ [[Յունաստան|Յունաստանը]]։

''&lt;u&gt;Սքիթիա&lt;/u&gt;․ հին արձանագրութիւններու մէջ անոր սահմանները կը բնորոշուին Ռումանիայէն մինչեւ Փամիրի լեռնադաշտը, Եւրասիայի ընթարձակ շրջանը ուր վաչկատուն ցեղեր կ՛ապրէին եւ Իրանական լեզուներ կը խօսէին։ Չինացիները զանոնք իբրեւ Սաքես կը ճանչնային (Ասիացի Սքիթես) եւ «Սայ» կ՛անուանէին ([[Չինարէն|չին․]]՝塞)''։

Բաւական տարիներ [[Աթէնք]] կը մնայ եւ բարեկամական կապեր կը հաստատէ այդ ժամանակի կարեւոր անձնաւորութիւններու հետ, ինչպէս օրինակ՝ [[Փերիքլիս]] եւ [[Սոֆոքլիս]]։ Ք․Ա․443-ին, Փրոթաղորասին (իմաստասէր եւ ուսուցիչ, Ք․Ա․490 - Ք․Ա․420) հետ հարաւային Իտալիա ([[Մեծ Յունաստան|Մեծ Յունաստան)]] կը հիմնեն Թուրյի գաղթօճախը։ Իրոտոթոս հոն կ՛անցընէ կեանքին ամենամեծ շրջանը, այդ պատճառով լատինները անոր «Թուրիոս» անունը տուած են։

== Իրոտոթոս աշխարհագէտը ==
Իրոտոթոս շրջած է բազմաթիւ տեղեր։ Նկարագրած է ժողովուրդներ, որոնք ապրած են այդ ժամանակի ծանօթ աշխարհին տարբեր շրջաններու մէջ (Եգիպտացիներ՝ [[Եգիպտոս]] այցելած է Ք․Ա․ 449-ին, Սքիթացիներ, [[Միջագետք|Միջագետքի]] բնակիչներ)։ 

Գլխաւոր ճամբորդութիւններուն ընթացքին արձանագրած է կլիմայական պայմանները։ Հանդիպած է ժողովուրդներու կառավարման տարբեր վարչաձեւեր եւ նկարագրած է անոնց մշակոյթները։

=== Գլխաւոր ճամբորդութիւնները ===

* Սարտիս, [[Իզմիր|Զմիւռնիա]] եւ [[Էֆեսոս]],
* Նաւով՝  արեւմուտքէն դէպի [[Պոնտոս|Պոնտոսի]] արեւելքը մինչեւ Քոլհիտա․
* Արեւելեան [[Թրակիա]]․
* [[Եփրատ գետ|Եփրատ]] գետի վրայով՝ [[Բաբելոն]] եւ Սուսա․
* [[Էգէական Ծով|Էգէական ծովու]] կղզիները․ [[Սքիաթոս]], [[Տիլոս]], [[Փարոս (կղզի)|Փարոս]], [[Էվիա]], [[Սալամինա]], [[Էղինա]] եւ [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]]․
* Յունաստանի մայր ցամաքամասը․
* [[Պելոպոնես]]․
* [[Քերքիրա (կղզի)|Քերքիրա]], Տոտոնի, Ամվրաքիա, Սիչիլիա եւ Հարաւային Իտալիոյ ([[Մեծ Յունաստան]]) Մեթափոնտիոն եւ Քրոթոնա շրջանները։

== Իրոտոթոսին ի պատիւ անուանումներ ==

* «&lt;nowiki/&gt;[[3092 Իրոտոթոս աստղակերպ|3092 Իրոտոթոս]]&lt;nowiki/&gt;» աստղակերպը՝ յայտնաբերուած 1960-ին,
* Երկիրէն տեսանելի Լուսընկայի շրջանը՝ «Իրոտոթոս հրաբերան»,
* Կրետէի Նոր Ալիքարնասոս քաղաքին «Իրոտոթոս» մարզական միութիւնը։

&lt;ref&gt; [http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2230/Irodotou-Istories_A-Gymnasiou_html-empl/index0.html Ֆոթոտենտրօ․ Իրոտթոսի կեանքն ու գործը - Յունաստանի կրթական նախարարութիւն․ միջնակարգի պատմութեան դասագիրք{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/2/2/8/metadata-264-0000162.tkl?dtab=m&amp;search_type=simple&amp;search_help=&amp;display_mode=overview&amp;wf_step=init&amp;show_hidden=0&amp;number=10&amp;keep_number=&amp;cclterm1=&amp;cclterm2=&amp;cclterm3=&amp;cclterm4=&amp;cclterm5=&amp;cclterm6=&amp;cclterm7=&amp;cclterm8=&amp;cclfield1=&amp;cclfield2=&amp;cclfield3=&amp;cclfield4=&amp;cclfield5=&amp;cclfield6=&amp;cclfield7=&amp;cclfield8=&amp;cclop1=&amp;cclop2=&amp;cclop3=&amp;cclop4=&amp;cclop5=&amp;cclop6=&amp;cclop7=&amp;isp=&amp;search_coll%5Bmetadata%5D=1&amp;&amp;stored_cclquery=&amp;skin=&amp;rss=0&amp;lang=el&amp;ioffset=1&amp;offset=1 |title=Իրոտոթոս, Իսթորիէ - առցանց գրադարան, Α. Γ. Σκαλίδου{{ref-el}} |accessdate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316185612/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/2/2/8/metadata-264-0000162.tkl?dtab=m&amp;search_type=simple&amp;search_help=&amp;display_mode=overview&amp;wf_step=init&amp;show_hidden=0&amp;number=10&amp;keep_number=&amp;cclterm1=&amp;cclterm2=&amp;cclterm3=&amp;cclterm4=&amp;cclterm5=&amp;cclterm6=&amp;cclterm7=&amp;cclterm8=&amp;cclfield1=&amp;cclfield2=&amp;cclfield3=&amp;cclfield4=&amp;cclfield5=&amp;cclfield6=&amp;cclfield7=&amp;cclfield8=&amp;cclop1=&amp;cclop2=&amp;cclop3=&amp;cclop4=&amp;cclop5=&amp;cclop6=&amp;cclop7=&amp;isp=&amp;search_coll%5Bmetadata%5D=1&amp;&amp;stored_cclquery=&amp;skin=&amp;rss=0&amp;lang=el&amp;ioffset=1&amp;offset=1 |archivedate=2023-03-16 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greekencyclopedia.com/irodotos-alikarnassos-metaxy-484-kai-480--per-426-p17993.html Իրոտոթոս․ Կենսագրական բառարան, հատոր 4․ Աթենեան հրատարակչատուն{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://exnet.gr/irodotos-484-410-p-x/ |title=Իրոտոթոս - 2017-10-07{{ref-el}} |accessdate=2022-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220519012156/https://exnet.gr/irodotos-484-410-p-x/ |archivedate=2022-05-19 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126 Իրոտոթոս,«Իսթորիէ»{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[[iarchive:oxfordhistoryofc00john/page/186/mode/2up|Օքսֆորտի համալսարան․ դասական աշխարհի պատմութիւն - Իրոտոթոս{{ref-en}}]]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.politeianet.gr/sygrafeas/irodotos-11350 Փոլիթիա գրատուն - Իրոտոթոս․ Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.peri-grafis.net/ergo.php?id=1284 |title=Փերի․․ղրաֆիս․ Իրոտոթոս՝ Պատմութեան-Աշխարհագրութեան հայրը{{ref-el}} |accessdate=2022-07-30 |archive-date=2022-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629102136/https://www.peri-grafis.net/ergo.php?id=1284 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Տե՛ս նաեւ ==
[[Թուքիտիտիս]]

[[Էվրիփիտիս]]

[[Էսհիլոս]]

[[Սոֆոքլիս]]

[[Փերիքլիս]]

[[Սքիմնոս Հիոսցին]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [[:en:Histories_(Herodotus)|Իսթորիէ, Իրոտոթոս]]{{ref-en}}

[[Ստորոգութիւն:Յոյն աշխարհագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յոյն գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յոյն պատմիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն]]
[[Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]]</text>
      <sha1>7dklrjbq32umps842n652rgsrq4aem6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աւետ Տէրտէրեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23412</id>
    <revision>
      <id>257460</id>
      <parentid>207432</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4730" sha1="31rtbacd0ukvzmwvl41ew6lhor8or2m" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Աւետ Տէրտէրեան''' (բուն անունով՝ Ալֆրետ, {{ԱԾ}}), խորհրդահայ երաժիշտ, անոր համանուագները անկիւնադարձային պահ մը ստեղծած են մեր երաժշտութեան մէջ։

Որդին՝ Ռուբէն Տէրտէրեան (1959-2020), նոյնպէս երաժշտագէտ եղած է&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://escs.am/am/news/5830|title=Ռուբէն Տէրտէրեան|last=ԿԳՄՍՆ|first=ՀՀ|website=ՀՀ ԿԳՄՍՆ|language=|accessdate=2022-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221102074904/https://escs.am/am/news/5830|archivedate=2022-11-02|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Պաքու]]։ Ծնողները արհեստավարժ երաժիշտներ չեն եղած, բայց հայրը օփերա երգած է, իսկ մայրը մասնակցած է համերգներու։ Եղբայրը՝ Հերման, ծանօթ օփերայի նուագավար եղած է։

=== Ուսում ===
Ուսանած է Պաքուի երաժշտական ուսումնարանին մէջ (1948-1951)։ Տարի մը Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանը ուսանելէ ետք, յօրինումի դասերու հետեւած է Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին մէջ։ Ուսանողական տարիներուն, ձայնային եւ գործիքային գործեր յօրինած է՝ մեծաւ մասամբ։

=== Վարած պաշտօններ ===
Աւետ Տէրտէրեան [[Հայաստան|Հայաստանի]] Երգահաններու Միութեան քարտուղար (1960-1963) եւ փոխնախագահ (1963-1965) եղած է։

Աւելի ուշ, մշակոյթի նախարարութեան երաժշտութեան բաժինը վարած է (1970-1974) եւ 1985-ին սկսած է դասաւանդել Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին մէջ։

=== Յօրինումներ ===
Ա. Տէրտէրեան յօրինած է ութ համանուագներ՝ 1969-1989 ժամանակաշրջանին։ 9-րդ համանուագը (1994) անաւարտ մնացած է։

Գլխաւորաբար ծանօթ է իր համանուագներով, որոնց նորարարութիւնը եւ հայ եկեղեցական երաժշտութեան ինքնատիպ գործածութիւնը ո՛չ միայն հայկական, այլ նաեւ խորհրդային եւ համաշխարհային երաժշտութեան մէջ նոր էջ մը բացած է։

Կարգ մը համանուագներու մէջ, Տէրտէրեան նոյնիսկ օգտագործած է հայ աւանդական նուագարաններ ([[տուտուկ]], [[զուռնա]], [[թառ]] եւ այլն)։

Հեղինակած է նաեւ երկու օփերաներ («Կրակէ օղակում», 1967 եւ «Երկրաշարժ», 1984), «Ռիչըրտ Գ.ի մենախօսութիւններ» բեմապարը (1984), սենեկային գործեր, երգի ու երաժշտական գործիքներու համար գործեր, եւ այլն։

Գրած է Ֆրունզէ Դովլաթեանի «Երեւանեան օրերի խրոնիկա» շարժանկարի (1973) երաժշտութիւնը, իսկ երաժշտական բազմաթիւ գործեր օգտագործուած են զանազան ռուսական եւ հայկական ժապաւէններու մէջ՝ կեանքի վերջին տարիներուն եւ յետմահու&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenianprelacy.org/2022/07/28/աւետ-տէրտէրեան-ծնունդ՝-29-յուլիս-1929/|title=ԱՒԵՏ ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ (ծնունդ՝ 29 Յուլիս, 1929)|last=armprelacy|date=2022-07-28|website=Armenian Prelacy|language=en-US|accessdate=2022-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://anmmedia.am/hy/musician/avet-terteryan/91|title=Armenian National Music|website=anmmedia.am|language=հայերէն|accessdate=2022-11-02}}&lt;/ref&gt;։

== Մահ ==
Մահացած է 11 Դեկտեմբեր, 1994-ին, [[Եկատերինպուրկ|Եկատերինպուրկի]] մէջ ([[Ռուսաստան]]), ուր գացած էր մասնակցելու տարեկան փառատօնին, որ իր անունը կը կրէ։

Թաղուած է [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ, ուր երաժշտական դպրոց մը իր անունով կոչուած է։ 

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>31rtbacd0ukvzmwvl41ew6lhor8or2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթալանդի կղզիակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24733</id>
    <revision>
      <id>257446</id>
      <parentid>234057</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2479" sha1="dhn5y7df4yas194p4ct0lfiejx9pi8b" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Կղզի|պատկեր=Salamina Map.png|պատկերի նկարագրութիւն=Աթալանդի կղզիակ, [[Սալամինա|Սալամինային]] արեւելքը|երկիր=[[Յունաստան]]․ [[Սարոնիքոս ծոց]], |բնակչութիւն= |բնօրինակ անուանում=Αταλάντη (Σαρωνικού)
|տարածք=|կը գտնուի ափին=[[Սարոնիքոս ծոց]]|բարձրութիւն=}}
'''Աթալանդի կղզիակ'''  ([[Յունարէն|յուն․՝]] Αταλάντη (Σαρωνικού)), [[Սարոնիքոս ծոց|Սարոնիքոս ծոցի]] կղզիակ, Ատիկէի ափերուն մօտիկ, [[Յունաստան]]։ Կը գտնուի Սալամանային եւ Փիրէային միջեւ։    

Հնադարին, կղզին ծանօթ էր Աթալանդա կամ Աթալանդի անունով՝ Ստրապոն։

&lt;ref&gt;[https://el.wikisource.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%BA%CE%AC/%CE%97 Ստրապոն․ Աշխարհագրութիւն/Η{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.anagnostis.org/2021/01/25/ayti-einai-i-atalanti-toy-saronikoy-poy-ehei-metatrapei-se-nekrotafeio-nayagion-binteo/ |title=Աթալանդի, տեսերիզ{{ref-el}} |accessdate=2023-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230726091925/https://www.anagnostis.org/2021/01/25/ayti-einai-i-atalanti-toy-saronikoy-poy-ehei-metatrapei-se-nekrotafeio-nayagion-binteo/ |archivedate=2023-07-26 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 
== Տե՛ս նաեւ ==
* [[Իտրա]]
* [[Ակիսդրի]]
* [[Այիոս Եորղոս, Իտրա]]
* [[Այիոս Թոմաս Տիափորոն]]
* [[Փաթրոքլոս, կղզիակ]]
* [[Ֆալքոներա]]
* [[Սփեցոփուլա]]
* [[Վելոփուլա]]
* [[Փսիթալիա]]
* [[Դորուսա, Ակիսդրի]]
* [[Քիրա, Ակիսդրի]]
* [[Մեթոփի]]
* [[Սփալաթրոնիսի]]

== Բնակչութիւն ==
{{Wikidata/Population}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Սարոնիքոս ծոցի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ]]</text>
      <sha1>dhn5y7df4yas194p4ct0lfiejx9pi8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այիոս Թէոտորոս (Տոտեքանիսա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25082</id>
    <revision>
      <id>257451</id>
      <parentid>234062</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T01:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3603" sha1="im3tcl3zpw7oikozxhv11lt0p7y3msa" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|[[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]||կարգավիճակ=Կղզի|անուանում=Այիոս Թէոտորոս|բնօրինակ անուանում=Άγιος Θεόδωρος Χάλκης|պատկեր=Alimia.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Այիոս Թէոտորոս ([[Ալիմեա|Ալիմեային]] արեւմուտքը) եւ մերձակայ կղզիակները, Ռոտոսէն դիտուած |երկիր=[[Յունաստան]], [[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]|շրջան=Տոտեքանիսա|Տարածութիւն=0,984 քլ․²}}'''Այիոս Թէոտորոս''' կամ Այի Թէոտորի, ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Άγιος Θεόδωρος Χάλκης)․ կղզիակ, [[Տոտեքանիսա]], [[Էգէական Ծով|Էգէական ծով]], [[Յունաստան]]։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.geodifhs.com/kappaomegaiotaalpha/-kamhlonhsi_dibounia-1940 |title=Համիլի կամ քամիլոնիսի, Դիվունեա եւ 1940-ի նաւաբեկութիւնը{{ref-el}} |accessdate=2023-08-23 |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127164819/https://www.geodifhs.com/kappaomegaiotaalpha/-kamhlonhsi_dibounia-1940 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Տեղեկութիւններ ==
Կը գտնուի [[Հալքի (Տոտեքանիսա)|Հալքիին]] հիւսիս-արեւելքը եւ [[Ալիմեա|Ալիմեային]] արեւմուտքը։
Տարածութիւնն է 0,651 քլ²։ Կղզին ըստ 2011-ի մարդահամարին անբնակ է։&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180410192109/http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=iIe61%2FEm2Mc%3D&amp;tabid=432 բնապահպանման յատուկ շրջաններ, ՆԱԹՈՒՐԱ 2000, էջ 15{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;
[[Պատկեր:Rüppell's warbler at Ymittos mountain, by Antonis Tsaknakis.jpg|մինի|Ռուփելին գեղգեղողը]]

== Բնապահպանում ==
Համիլի յայտարարուած են «&lt;nowiki/&gt;[[ՆԱԹՈՒՐԱ 2000]]&lt;nowiki/&gt;» բնապահպանման գօտի, որովհետեւ կը պատսպարէ Էգէականի Ճայը (''Larus audouinii)'' եւ Ռուփելին գեղգեղողը (''Sylvia rueppelli)''։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |title=2011-ի մարդահամար, էջ 10856,pdf-ի էջ՝382 {{ref-el}} |accessdate=2023-08-23 |archive-date=2017-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124131800/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wiw.gr/greek/chalki_municipality_of_chalki/ |title=Հալքի քաղաքապետութիւն{{ref-el}} |accessdate=2023-08-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250124190953/https://www.wiw.gr/greek/chalki_municipality_of_chalki/ |archivedate=2025-01-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Բնակչութիւն ==
{{Wikidata/Population}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Տոտեքանեսի կղզիակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ]]</text>
      <sha1>im3tcl3zpw7oikozxhv11lt0p7y3msa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հոնտրոս, Սիմի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25083</id>
    <revision>
      <id>257502</id>
      <parentid>219806</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3199" sha1="ez1c945d88qd6ffu5c2qy5ng8b75e0u" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|[[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]||կարգավիճակ=Կղզի|անուանում=Հոնտրոս|բնօրինակ անուանում=Χονδρός Σύμης|պատկեր=Symi map.svg|պատկերի նկարագրութիւն=Հոնտրոս կղզիակը, Նիմօ կղզիին մօտիկ,|երկիր=[[Յունաստան]], [[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]|շրջան=Տոտեքանիսա|Տարածութիւն=0,984 քլ․²}}'''Հոնտրոս''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Χονδρός Σύμης)․ կղզիակ, [[Տոտեքանիսա]], [[Էգէական Ծով|Էգէական ծով]], [[Յունաստան]]։

== Տեղեկութիւններ ==
[[Պատկեր:Korallenmoewe1_web.jpg|ձախից|մինի|Էգէականի Ճայ]]
Կը գտնուի [[Սիմի|Սիմիին]]  հիւսիսայինծայրամասին, [[Նիմոս|Նիմոսին]] հետ։ Կղզին ըստ 2011-ի մարդահամարին անբնակ է։

== Բնապահպանում ==
Համիլի յայտարարուած են «&lt;nowiki/&gt;[[ՆԱԹՈՒՐԱ 2000]]&lt;nowiki/&gt;» բնապահպանման գօտի, որովհետեւ կը պատսպարէ Էգէականի Ճայը (''Larus audouinii)''։

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.geodifhs.com/kappaomegaiotaalpha/-kamhlonhsi_dibounia-1940 |title=Համիլի կամ քամիլոնիսի, Դիվունեա եւ 1940-ի նաւաբեկութիւնը{{ref-el}} |accessdate=2023-08-23 |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127164819/https://www.geodifhs.com/kappaomegaiotaalpha/-kamhlonhsi_dibounia-1940 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180410192109/http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=iIe61%2FEm2Mc%3D&amp;tabid=432 բնապահպանման յատուկ շրջաններ, ՆԱԹՈՒՐԱ 2000, էջ 15{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |title=2011-ի մարդահամար, էջ 10856,pdf-ի էջ՝382 {{ref-el}} |accessdate=2023-08-23 |archive-date=2017-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124131800/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wiw.gr/greek/chalki_municipality_of_chalki/ |title=Հալքի քաղաքապետութիւն{{ref-el}} |accessdate=2023-08-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250124190953/https://www.wiw.gr/greek/chalki_municipality_of_chalki/ |archivedate=2025-01-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի]]
[[Ստորոգութիւն:Կղզիներ]]</text>
      <sha1>ez1c945d88qd6ffu5c2qy5ng8b75e0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google Street View</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25199</id>
    <revision>
      <id>257440</id>
      <parentid>233260</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3278" sha1="5vnsfa7bngwnrmt6l1w044gkjljf916" xml:space="preserve">[[Պատկեր:GoogleStreetViewCar Subaru Impreza at Google Campus.JPG|մինի|250x250փքս]]
'''«Կուկըլ սթրիթ վիու»'''ն համացանցի վրայ [[Կուկըլ|Կուկըլ կայքէջին]] առաջարկած գործողութիւններէն մէկն է: Անոր միջոցով կարելի է «այցելել» աշխարհի որեւէ վայր, առանց «այցելողին» տեղէն շարժելու:

«Կուկըլ սթրիթ վիու»ն լոյս կը տեսնէ 25 Մայիս 2007-ին: Ան յղացուած է իբրեւ շարունակութիւնը «Կուկըլ մափս»ին, որ մարդոց տրամադրութեան տակ կը դնէ ամբողջ աշխարհի քարտէսները: Ան կարելիութիւնը կու տայ այդ կայքէջը գործածողներուն էականապէս տեսնելու աշխարհի որեւէ վայր` շնորհիւ անոր 360 աստիճան արձանագրուած նկարներուն&lt;ref&gt;[https://arstechnica.com/gadgets/2017/09/googles-street-view-cars-are-now-giant-mobile-3d-scanners/«Կուկըլ Սթրիթ վիու»ն լոյս կը տեսնէ 25 Մայիս 2007-ին:] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: 

== Նկարագրութիւն ==

Յատուկ մեքենաներով եւ նկարելու գործիքներով օժտուած ինքնաշարժներ կը շրջին աշխարհի ճամբաներուն մէջ: Այս տարբեր տեսակի գործիքները տարբեր անկիւններէն նկարներ կ'առնեն իրենց անցած վայրերէն: Երբ այս բոլոր նկարները կը խմբուին եւ միասին կը դրուին, կարելի կ'ըլլայ յատուկ վայր մը 360 աստիճան տեսնել, այսինքն՝ ամբողջ շրջան մը դարձնելով մարդու նայուածքը: Ասիկա կարելիութիւնը կու տայ այդ պատկերները դիտողին ինքզինք զգալ այդ վայրին մէջ:

Այս ձեւով «Կուկըլ սթրիթ վու»ի ինքնաշարժները աւելի քան 220 միլիառ նկար առած են 2007-էն ի վեր, աւելի քան 100 երկիրներու մէջ: Այդ ինքնաշարժները կտրած են աւելի քան 16 միլիոն քմ, այսինքն` մօտաւորապէս 400 անգամ աշխարհին շուրջը&lt;ref&gt;&lt;nowiki/&gt;[https://www.apkmirror.com/apk/google-inc/street-view/ «Կուկըլ սթրիթ վիու»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://apps.apple.com/us/app/google-street-view/id904418768 Համակարգը ներբեռնել]&lt;/ref&gt;:

====== Ամէնէն շատ այցելութիւններ արձանագրած երեք վայրերը ======
Ոեւէ մէկը կրնայ ուզած տեղը երթալ շնորհիւ «Կուկըլ սթրիթ վիու»ի, հետեւաբար այս կայքէջը գործածողները ամէնէն շատ «այցելած են» [[Պուրժ Խալիֆա|Տուպայի Պուրժ Խալիֆան]], [[Փարիզի Էյֆէլ աշտարակը]] եւ [[Թաժ Մահալ|Հնդկաստանի Թաժ Մահալը]]:
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>5vnsfa7bngwnrmt6l1w044gkjljf916</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Խաղի Միջազգային Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27380</id>
    <revision>
      <id>257490</id>
      <parentid>247830</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8965" sha1="h1r8qxsl0ed3a1hofblgjtf41ghlkyy" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Convention on the Rights of the Child.svg|մինի|330x330փքս|Երեխային իրաւունքներու դաշինք․ ստորագրուած 20-11-1989, [[Նիու Եորք]]։ Կանանչով՝ դաշինքին անդամները, կապոյտով՝ դաշինքը ընդունած սակայն ոչ անդամ։]]
'''Խաղի Միջազգային Օր, 11 Յունիս''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ International Day of Play)․ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը]] ([[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․)]] A/RES/78/268 որոշումով կազմակերպութեան Մարտ 24, 2024-ի ընդհանուր ժողովին ընթացքին, [[11 Յունիս]]-ը հռչակեց Խաղի Միջազգային Օր, որովհետեւ «Խաղի ընդմէջէն է, որ երեխաները կը հետախուզեն եւ կը հասկնան աշխարհը»։ Այնուհետեւ Խաղի Միջազգային Օրը պիտի նշուի ամէն տարի 11 Յունիսին։ 

== Որոշումին բացատրութիւնը ==

=== Երեխաներուն կարծիքը ===
[[2023 թուական|2023]]-ին աւելի քան 20 տարբեր երկիրներու մէջ ապրող 10 000 երեխաներու կարծիքը առնուած է թէ խաղը որքան կարեւոր է։ Այս ուղղութեամբ, բազմաթիւ կազմակերպութիւններ շեշտելով խաղին կարեւորութեան վրայ, դիմած են [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]]-ին, որպէսզի Խաղի միջազգային օր մը ճշտուի։

== Նախապէս եղած նախաձեռնութիւններ ==
20 Նոյեմբեր 1989-ի Մ․Ա․Կ․-ի որդեգրած «Երեխային իրաւունքներու դաշինք»ին նպատակն էր համաշխարհային ուշադրութիւնը գրաւել եւ տարածել այդ գաղափարը։ Տասնամեակներ շարունակ LEGO հիմնարկութիւնը յանձն առած էր ճանչնալ եւ տարածել խաղը որպէս դաստիարակութեան եւ երեխային աճման կարեւոր մէկ միջոց գաղափարը։ Սակայն չափահասներուն 30% միայն կը ճանչնայ թէ Մ․Ա․Կ․-ը 1989-ին ճանչցած է խաղալու իրաւունքը, որ հիմնական պահանջ է։

Երեխային իրաւունքներու դաշինքը [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ ի զօրու է 5 Ապրիլ, 1992-էն սկսեալ։
[[Պատկեր:Right To Play Primary Single Colour Stacked Tagline Logo.jpg|մինի|''Right to Play'' ]]
Նախաձեռնութիւնն է LEGO խաղերու ընկերութեան եւ համանուն հիմնարկութեան։ Նախաձեռնութիւնը քաջալերած են եւ մասնակցած այդ արշաւին Մաթել ''Mattel,'' Ազպրօ ''Hasbro'' եւ ուրիշ կազմակերպութիւններ (Խաղի Միջազգային Կազմակերպութիւն ''International Play Organisation'', Խաղալու Իրաւունք ''Right to Play'', Եւրօերեխայ ''Eurochild'', Դէպի առաջ փոխանցէ ''Play it Forward'', եւայլն)։ Ինչպէս ըսած է LEGO ընկերութեան վարչական պատասխանատուներէն Նիլս Քրիսթեանսըն (Niels B. Christiansen)՝ «Կը հաւատանք թէ բոլոր երեխաները պէտք է օգտուին խաղի ուժէն։ 90 տարիներէ ի վեր, կը պաշտպանենք երեխաներուն խաղալու իրաւունքները։ Խաղը կը զօրացնէ ընտանեկան կապերը եւ երեխաներուն կ՛օգնէ բարգաւաճիլ, հմտութիւններ զագացնել եւ իրենց կարողութիւնները լրիւ գործածել։ Վերջին երկու տարիներուն, մեր ուժերով կազմակերպած ենք եւ կը տօնենք Խաղի Համաշխարհային Օրը, որպէսզի տարածենք խաղին կարեւորութիւնը։ Մ․Ա․Կ․-ի կողմէն «Խաղի Միջազգային Օր»ուան որդեգրումը խաղի ունեցած ուժին իսկական փաստն է եւ պահանջը գործակցութիւններու, որպէսզի պաշտպանենք իւրաքանչիւր երեխայի խաղալու իրաւունքը»։

== Յայտարարութիւնը ==
«Խաղի Միջազգային Օր»ուան որդեգրումն ու յայտարարութիւնը արդիւնքն է համաշխարհային գետնի վրայ տարուած հսկայ ջանքերուն, գլխաւորուած «Right To Play» կազմակերպութեան կողմէն, որուն աշխատանքները կապուած են Մ․Ա․Կ․ի «&lt;nowiki/&gt;[[Կայուն զարգացման նպատակներ]]&lt;nowiki/&gt;» ծրագիրին։ Թիրախն է՝ որակաւոր դաստիարակութիւն, երեխաներուն մարմնական եւ մտային առողջութիւն, աղջիկներու հզօրացում եւ երեխաներու պահպանութիւն։ Խաղը շատ կարեւոր մասնիկ մըն է երեխաներուն աճման գործընթացին համար։ Խաղը միայն պարզ ժամանցի պահ մը չէ, առողջարար է մանուկներուն համար։ Զանոնք կը մղէ ֆիզիքապէս շարժուն ըլլալ եւ անուղղակիօրէն բարեկամութիւններ հաստատել ու  կը սորվեցնէ ընկերային հմտութիւններ շահիլ, ինչպէս նաեւ զարգացնել իրենց ստեղծագործութիւնն եւ երեւակայութիւնը։

Դպրոցին մէջ խաղերուն ընդմէջէն գիտելիքները եւ գիտութիւնները աւելի խանդավառ կերպով կը փոխանցուին եւ բոլորին մասնակցելու փախաք կ՛առաջացնէ։ Կ՛օգնէ նաեւ երեխաներուն տեղեկութիւններ ունենալ, իւրացնել ու յիշել։

&lt;ref&gt;[https://www.unicef.org/parenting/day-of-play Եունիսեֆ - Խաղի Միջազգային Օր{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://righttoplay.com/en/news/right-to-play-and-partners-win-a-new-un-designated-international-day-of-play/ Right To Play կազմակերպութիւն{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://learningthroughplay.com/how-we-play/celebrating-un-adoption-of-an-international-day-of-play Կը տօնենք խաղալու իրաւունքը, Մարտ 2024{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/right-to-play Քանատանական հանրագիտարան․Right To Play - Ճերեմի Ֆրիտոմ, Յուլիս 4, 2016{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://righttoplay.com/en/about-us/ Right To Play մեր նպատակը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.unicef.org/greece/%CF%83%CF%8D%CE%BC%CE%B2%CE%B1%CF%83%CE%B7-%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CE%BF%CF%8D#:~:text=%CE%97%20%CE%A3%CF%8D%CE%BC%CE%B2%CE%B1%CF%83%CE%B7%20%CE%B3%CE%B9%CE%B1%20%CF%84%CE%B1%20%CE%94%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1,%CE%BC%CE%B5%20%CE%AD%CE%BD%CE%B1%20%CE%BE%CE%B5%CF%87%CF%89%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%8C%20%CF%83%CF%8D%CE%BD%CE%BF%CE%BB%CE%BF%20%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%89%CE%BC%CE%AC%CF%84%CF%89%CE%BD. Եունիսեֆ․ Երեխային իրաւունքներու դաշինք, {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ddp.gr/symvasi-gia-ta-dikaiomata-toy-paidioy/ Network ցանց - Երեխային իրաւունքներու դաշինք{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sansimera.gr/worldays/658 |title=sansimera - Խաղի Միջազգային Օր{{ref-el}} |accessdate=2024-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240706083301/https://www.sansimera.gr/worldays/658 |archivedate=2024-07-06 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.savethechildren.net/news/first-ever-international-day-play-marked-help-children-reach-full-potential Save the children Խաղի Միջազգային Օրուան կարեւորութիւնը․ եխաները փրկեցէք{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
#[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Play_Association Խաղալու Միջազգային Ընկերակցութիւն]{{ref-en}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Niels_Christiansen Նիլս Քրիսթեանսըն]{{ref-en}}
[[Ստորոգութիւն:Միջազգային տօներ]]
[[Ստորոգութիւն:Միջազգային Օրեր]]</text>
      <sha1>h1r8qxsl0ed3a1hofblgjtf41ghlkyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արմանտ Տուբլանտիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27510</id>
    <revision>
      <id>257457</id>
      <parentid>232028</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8243" sha1="r557ygarvj6a04j04j04qtfftzcar9a" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Արմանտ Տուբլանտիս
| բնագիր ԱԱՀ = Armand Duplantis
| պատկեր =Armand Duplantis after his 6.0 m jump-1.jpg
| չափ = 
| նկարագրութիւն =Տուբլանտիս Սթոքհոլմի մարզադաշտին մէջ, ձողացատկի մարզախաղին կը ցատկէ 6,00 մ․, 24 Օգոստոս 2019 
| ծնած է = 10 Նոյեմբեր 1999
| ծննդավայր = 
| վախճանած է = 
| մահուան  վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = 
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = շուետացի եւ ամերիկացի
| ալմա մատեր =
| կրօնք = 
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գրքեր = 
| աշխատանք = 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն =Ձողացատկի մարզիկ 
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջ = 
| ստորագրութիւն =
}}
'''Արմանտ Տուբլանտիս''' (լրիւ անունը՝ '''Armand Gustav Duplantis''', զայն յաճախ կը մականուանեն՝ Mondo Duplantis․ 10 Նոյեմբեր 1999), [[Ձողացատկ|ձողացատկի]] շուետացի եւ ամերիկացի համաշխարհային ախոյեան (6,25 մ․)։ Երկու անգամ Ողիմպիական ախոյեան՝ [[Թոքիօ|Թոքիոյի]] 2020-ի եւ [[Փարիզ|Փարիզի]] 2024 [[Ողիմպիական Խաղեր|Ողիմպիական խաղերու]]&lt;nowiki/&gt;ն․ 6,02 մ․ [[Թոքիօ]] եւ 6,25մ․ [[Փարիզ]], [[5 Օգոստոս]] [[2024 թուական|2024]]։ Երկու անգամ բաց, ինչպէս նաեւ գոց մարզադաշտի համաշխարհային ախոյեան ([[2022]] եւ [[2023 թուական|2023]]) եւ երեք անգամ ([[2018]]-էն սկսեալ) եւրոպայի ախոյեան։
[[Պատկեր:2018 European Athletics Championships Day 7 (45).jpg|ձախից|մինի|2018․ Պերլինի Եւրոպական մարզախաղերու ընթացքին ձողացատկի ոսկի մետալակիր]]
[[Պատկեր:Armand Duplantis jumps 6.0 m, August 24 2019.jpg|մինի|220x220px|Տուբլանտիս Սթոքհոլմի մարզադաշտին մէջ, երբ կը ցատկէ 6,00 մ․, 24 Օգոստոս 2019]]
Մանուկ հասակէն, Արմանտի հայրը (որ ձողացատկի իր մարզիչն է) ու մայրը (իր մարզուհին) յայտնաբերած ըլլալով անոր ձողացատկի բացառիկ կարողութիւնները, զայն քաջալերած են, խրախուսած են ու կողքին կանգնած են։ 

== Յաջողութիւններ ==
{|{{AchievementTable|nation=SWE}}
| 2017 || Համաշհարհային Դասական մարզախաղեր || [[Լոնտոն]], Մեծն Բրիտանիա || 9րդ, 5,50մ․ 
|-
|rowspan=3| 2018 || Համաշհարհային Դասական մարզախաղեր || [[Պըրմինհամ]], Մեծն Բրիտանիա || 8րդ, 5,70մ․ 
|-
| Համաշհարհային Դասական մարզախաղեր, 20 տարեկանէն վար || [[Թանպերէ]], [[Ֆինլանտա]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; |'''ախոյեան'''․ 5,82 մ․ 
|-
| Եւրոպայի Ախոյեանութեան մարզախաղեր || [[Պերլին]], [[Գերմանիա]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; |'''ախոյեան'''․ 6,05մ․ 20 տարեկանէն վար Համաշխարհային ախոյեան 
|-
| 2019 || Համաշխարհային Ախոյեանութիւն || [[Տոհա]], [[Քաթար]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; |2րդ․ 5,97մ․ 
|-
|rowspan=2| 2021 || Եւրոպայի Ախոյեանութեան գոց մարզադաշտի խաղեր || [[Թորուն]], [[Լեհաստան]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | '''ախոյեան'''․ 6,05 մ․ 
|-
|Թոքիոյի Ողիմպիական խաղեր || [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | '''ախոյեան'''․ 6,02 մ․ 
|-
| 2022 || Գոց մարզադաշտի Համաշխարհային Ախոյեանութիւն || [[Պելկրատ]], [[Սերպիա]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | '''ախոյեան'''․ 6,20 մ․ 
|-
| 2022 || Համաշխարհային Ախոյեանութիւն || [[Եուճին|Եուճին,]]
[[Ա․Մ․Ն․]]
| bgcolor=&quot;gold&quot; |'''ախոյեան'''․ 6,21 մ․
21 տարեկանէն վար Համաշխարհային ախոյեան
|-
|2022 || Եւրոպայի Ախոյեանութիւն || [[Միւնիխ]],
[[Գերմանիա]]
| bgcolor=&quot;gold&quot; |'''ախոյեան'''․ 6,06 մ․
|-
|2024 || Փարիզի Ողիմպիական խաղեր
|| [[Փարիզ|Փարիզ,]]
[[Ֆրանսա]]
|bgcolor=&quot;gold&quot; |'''ախոյեան'''․ 6,25 մ․ 
|-
|}
&lt;ref&gt;[https://worldathletics.org/athletes/sweden/armand-duplantis-14679502  IAAF․ Արմանտ Տուբլանտիս, 12-8-2018{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/sports/article/1045806/armad-doupladis-gennithike-gia-na-petaxei/ Արմանտ Տուբլանտիս,Ծնաւ որպէսզի ցատկէ․ ProtoThema. 6 Յուլիս 2021{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.ethnos.gr/sports/article/124378/mythikopagkosmiorekorstoepikontooarmantntoyplantisxeperasetonsergkeimpoympka Έθνος-Առասպելական համաշխարհային նիշ․ Արմանտ Տուբլանտիս կը գերազանցէ Սէիկէյ Պուպքային, Սեպտեմբեր 2020{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.gazzetta.gr/other-sports/stivos/article/1547590/monto-ntoyplantis-paidi-toy-mpoympka-vids Մոնտօ Տուբլանտիս, Պուպքային «զաւակը», Իոաննիս Բացուրաս, 1-1-2021{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://worldathletics.org/competitions/world-athletics-championships/world-athletics-championships-oregon-2022-7137279/news/report/wch-oregon22-report-men-pole-vault Տուբլանտիս․ Օրեկոնի մէջ կ՛անցնի 6,21-ը․ 26-7-2022{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220308005421/https://olympics-com.cdn.ampproject.org/v/s/olympics.com/en/news/mondo-duplantis-breaks-pole-vault-world-record-belgrade?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16467006981417&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=%CE%91%CF%80%CF%8C%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Folympics.com%2Fen%2Fnews%2Fmondo-duplantis-breaks-pole-vault-world-record-belgrade Պելկրատի մէջ Տուբլանտիս կը յաջողի նոր համածխարհային կատարում մը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.european-athletics.com/news/mondo-magic-in-munich-as-duplantis-clears-a-championship-record-of-6-06m |title=Տուբլանտիս Միւնիխի մէջ նոր համաշխարհային յաջողութիւնը{{ref-en}} |accessdate=2022-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220823222932/https://www.european-athletics.com/news/mondo-magic-in-munich-as-duplantis-clears-a-championship-record-of-6-06m |archivedate=2022-08-23 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.tanea.gr/2024/08/06/sports/egrapse-istoria-o-ntouplantis-espase-to-pagkosmio-rekor-me-6-25m-vid/ ΤΑ ΝΕΑ-Տուբլանտիս Փարիզի մէջ կը յաջողի նոր համաշխաևհային նիշ մը․ 6,25մ․6-8-2024{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/olympics/articles/c17ggrnv2eno BBC Տուբլանտիս Փարիզի մէջ կը յաջողի անկարելին, 6,25մ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի ձողացատկողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Շուետացի ձողացատկողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ձողացատկողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի ձողացատկի ախոյեաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Ձողացատկի համաշխարհային ախոյեաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Ողիմպիական խաղերու ձողացատկի ախոյեաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Դասական մարզախաղերու ախոյեաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Ախոյեաններ այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Ախոյեաններ]]</text>
      <sha1>r557ygarvj6a04j04j04qtfftzcar9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Namib-Naukluft ազգային պուրակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28210</id>
    <revision>
      <id>257443</id>
      <parentid>235600</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7815" sha1="svng62u8jpghsxlyn7zhg7f7d9i5tm6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
 | կարգավիճակ = Ազգային պուրակ 
 |պատկեր =Namib-Naukluft Sand Dunes (2011).jpg
 | նկարագրութիւն = Namib-Naukluft ազգային պուրակ
 | 
 | հիմնադրումի թուական =1907 
 | 
|պարգեւ=|տարածք=49,768քլ}}
[[Պատկեր:Namibia protected areas.svg|մինի|330x330փքս|Քարտէսը կը ցուցնէ Namib-Naukluft ազգային պուրակին դիրքը ]]
'''Namib-Naukluft ազգային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ]]․՝''Namib-Naukluft National Park)․'' կը գտնուի արեւմտեան Նամիպիա, [[Ատլանտեան Ովկիանոս|Ադլանտեան Ովկիանոսի]] ափին եւ հարաւային [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] Մեծ Զառիթափին միջեւ։ Կը պարփակէ [[Նամիպիա|Նամիպիոյ]] անապատէն մաս մը (կը սեպուի աշխարհի ամենէն հին անապատը), Naukluft լեռնաշղթան եւ Sandwich Harbour-ի ծովալիճը։ Հիմնադրուած է [[1907 թուական|1907]]-ին։ Պուրակին ամենէն ծանօթ եւ զբօսաշրջիկներ գրաւող մասը Sossusvlei-ն է՝ կաւէ հողաւազան մը, աւազակոյտերէ շրջապատուած, ինչպէս նաեւ Tsauchab վաղանցուկ գետի Sesriem ձորը։ Պուրակին մէջ  հաստատուած է Gobabeb՝ անապատի գիտական հետազօտութեան կայանը։ 

== Դիրք եւ նկարագրութիւն ==
[[Պատկեր:NamibNaukluftParkDunes.JPG|ձախից|մինի|Namib-Naukluft ազգային պուրակ]]
Namib-Naukluft ազգային պուրակին տարածութիւնը 49,768քլ²։ Կ՛ընդգրկէ Ադլանտեան Ովկիանոսին ծովեզրէն ցամաքամաս մը որ իր մէջ պարփակած է 1․609քլ ծով։ Հիւսիսէն դէպի հարաւ երկարութիւնը 600 քլ է․ Swakop գետէն մինչեւ B4 ճամբան ([[Նամիպիա]])՝ դէպի Lüderitz քաղաքը։

Նամիպ «բաց վայր» կը նշանակէ եւ Նամիպիա անունը յառաջացած է Նամիպ անապատէն․ Նամիպիա՝ «բաց տարածքներու երկիրը»։

== Աշխարհագրութիւն ==
Շրջանը կը յատկանշեն բարձր եւ մեկուսացած որձաքարէ ժայռաբլուրները, որոնք հարուստ են [[Պնդաքար|պնդաքարով]] եւ [[Աւազաքար|աւազաքարով]]։ Ադլանտեան Ովկիանոսէն եկած մառախուղը խոնաւութիւն կ՛առաջացնէ որ իր կարգին անձրեւի նման կը տեղայ շրջանին մէջ ([[Փետրուար|Փետրուարէն]]՝ [[Ապրիլ]])։ 

Աւազին վառ նարնջագոյն գոյնը կը ցուցնէ անոր տարիքը։ Ծովեզրին մօտ են բրգաձեւ աւազակոյտերը, իսկ անոր երկայնքին գտնուող ծովալիճերը, խոնաւ տարածութիւնները եւ ցեխոտ տափաստանները կը ներգրաւեն անհամար թռչուններ։

=== Պատկերասրահ ===
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Namib NASA.jpg|Աւազակոյտեր
Պատկեր:Sossusvlei Dune Namib Desert Namibia Luca Galuzzi 2004.JPG
Պատկեր:Dead Vlei Sossusvlei Namib Desert Namibia Luca Galuzzi 2004.JPG
Պատկեր:Dune45 Sossusvlei Namib Desert Namibia Luca Galuzzi 2004.JPG
Պատկեր:Namib Sand Sea buiobuione.tif
Պատկեր:Namib Sand Sea beach.tif
Պատկեր:Sossusvlei Dune Rippled cropped.jpg
Պատկեր:Elim Dune (37482836680).jpg
Պատկեր:Elim Dune (37482888260).jpg
Պատկեր:Dead Vlei 4.jpg
Պատկեր:Namib-Naukluft National Park in Namibia.jpg
Պատկեր:Paisaje en el parque nacional de Namib-Naukluft, Namibia, 2018-08-05, DD 57.jpg
Պատկեր:Paisaje en el parque nacional de Namib-Naukluft, Namibia, 2018-08-05, DD 48.jpg
Պատկեր:Roard to Dead Vlei panorama.tif
Պատկեր:Namib Naukluft National Park, Namibia (3128158261).jpg
Պատկեր:Paisaje en el parque nacional de Namib-Naukluft, Namibia, 2018-08-05, DD 67.jpg|Kuiseb Canyon
Պատկեր:Canyon de la rivière Kuiseb 02.jpg|Kuiseb գետ եւ ստեղծուած ծովալիճեր
Պատկեր:Sesriem Canyon-4.JPG|Sesriem
Պատկեր:Sesriem Canyon von oben gesehen (2017).jpg|Sesriem Canyon
Պատկեր:DSC04556 (37072280573).jpg|Sesriem
&lt;/gallery&gt;

== Վայրի կեանք ==
Էակներու բազմաթիւ տեսակներ կ՛ապրին այդ անջրդի շրջանին մէջ, ինչպէս օրինակ՝ օձեր, քարաթոթոշներ, արտառոց միջատներ, բորերիներ, ափրիկեան յամոյրներ, ոստնող վիթեր, ընձառիւծներ, ափրիկեան վայրի կատուներ, ափրիկեան աղուէս, շանագլուխներ (baboons), լուսաններ, թակականջ աղուէսներ (bat-eared fox) եւ գայլաշուներ։

=== Պատկերասրահ ===
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Equus zebra hartmannae 2 MHNT.jpg
Պատկեր:Wild Horses and Gemsbok (18706192823).jpg
Պատկեր:Namibia Namib-Naukluft-Nationalpark Oryx-Antilopen 2.jpg
Պատկեր:Sossusvlei (2006) 33.jpg
Պատկեր:Gemsbok sossusvlei.JPG
Պատկեր:Oryx in the Namib desert.JPG
Պատկեր:20150731 1272 - Springbock im Sossusvlei.jpg
Պատկեր:20150801 Surikate - Erdmännchen im Namib-Naukluft-Park.jpg
Պատկեր:Xerus inauris.jpg
Պատկեր:Chamaeleo namaquensis (Namib-Naukluft, 2011).jpg
Պատկեր:Chamaeleo namaquensis 661138.jpg
Պատկեր:Agama roqueño de Namibia (Agama planiceps), parque nacional de Namib-Naukluft, Namibia, 2018-08-05, DD 82.jpg
Պատկեր:Stenocara gracilipes.jpg
Պատկեր:Numida meleagris S&amp;J.jpg
Պատկեր:Eupodotis rueppellii (Namib-Naukluft, 2011).jpg
Պատկեր:Burchell's Courser.jpg
Պատկեր:Sagittarius serpentarius -Namib-Naukluft National Park, Namibia -eating-8.jpg
Պատկեր:Corvus albus157.jpg
Պատկեր:Namib Naukluft National Park, Namibia (3129016626).jpg
Պատկեր:Namib Naukluft National Park, Namibia (3125313252).jpg
Պատկեր:Desierto del Namib (2006) 07.jpg
Պատկեր:Namib Naukluft National Park, Namibia (3125310540).jpg
Պատկեր:Namib Naukluft National Park, Namibia (3125316396).jpg
Պատկեր:Papión chacma (Papio ursinus), parque nacional de Namib-Naukluft, Namibia, 2018-08-06, DD 06.jpg
Պատկեր:Oryx at sunset.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;ref&gt;[http://www.namibweb.com/naukluft.htm Namib-Naukluft ազգային պուրակ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://wildsafariguide.com/listing/namib-naukluft-national-park/ Վայրի որդերէութեն ուղեցոյց{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.afrique-tourisme.com/parc-national-de-namib-naukluft-namibie/ |title=Նապիպիոյ Namib-Naukluft ազգային պուրակ{{ref-fr}} |accessdate=2024-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241112052938/https://www.afrique-tourisme.com/parc-national-de-namib-naukluft-namibie/ |archivedate=2024-11-12 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.info-namibia.com/activities-and-places-of-interest/sossusvlei/namib-naukluft-park Namib-Naukluft ազգային պուրակ - Նապիպիոյ բնապահպանման շրջան{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://national-parks.org/namibia/namib-naukluft Namib-Naukluft ազգային պուրակ․ Արագ ուղեցոյց{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; 
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի պուրակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պուրակներ այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Պուրակներ]]</text>
      <sha1>svng62u8jpghsxlyn7zhg7f7d9i5tm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արմենի (Մեսինիա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28722</id>
    <revision>
      <id>257458</id>
      <parentid>247123</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14800" sha1="jzm3yq077ri2r0w8l305dgi72mvqw2q" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Բնակավայր|պատկեր=Αρμενιοί Κυπαρισσίας.jpg|նկարագրութիւն=Արմենի, Քիբարիսիա, Մեսինիա|տարածութիւն=|բնակչութիւն=254 (2021)|ԲԾՄ=107 մեթր|Ժամային գօտի=|Հեռախօսային ցուցանիշ=27610|Փոստային ցուցանիշ=24500|Պաշտօնական կայքէջ=|երկիր=Յունաստան|շրջան=Քիբարիսիա, Մեսինիա նահանգ, Պելոպոնես|անուանում=Արմենի կամ Արմենյի}}
'''Արմենի, Արմենյի եւ կամ Արմենի՛''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝Αρμένοι, Αρμενιοί, Αρμενοί)․ Մեսինիա, [[Պելոպոնես]]։ Մեսինիա նահանգին Թրիֆիլիաս քաղաքապետութեան բնակավայր։ ԻԱ․ դարուն, ծանօթ է Արմենյի անունով։  Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Արմենյի ունի 254 բնակիչ։ 

== Դիրք ==
Արմենյի կը գտնուի [[Քիբարիսիա, Պելոպոնես|Քիբարիսիայէն]] 4 քլ դէպի հարաւ-արեւելք։ Ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն է 107 մեթր եւ [[Յոնեական ծով|Յոնեական ծովուն]] ափերէն հեռաւորութիւնը մօտաւորապէս 4 քլ է։

== Տեղեկութիւններ ==

=== Անուան ստուգաբանութիւն ===
Արմենյի կամ Արմենի տեղանունը յունարէն լեզուին մէջ կը գործածուի յոգնակիով՝ հայեր, եւ ինքնին կը վկայէ հայերու ներկայութիւնը [[Կրետէ|Կրետէի]] եւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] տարածքին զանազան շրջաններուն մէջ։ 

Արմենյի կամ Արմենի բնակավայրին անունին մասին կան բազմաթիւ ենթադրութիւններ․ անունը հաւանաբար յառաջ եկած է՝

* Բիւզանդիոնի բանակին մէջ կռուող հայ զինուորներէն։ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդիոնի]] կայսր՝ [[Նիքիֆորոս Ֆոքաս]], երբ [[Կրետէ|Կրետէն]] կ՛ազատագրէ (961), անոր բանակին մէջ ծառայող մեծ թիւով հայ զինուորներուն կը քաջալերէ որ հոն հաստատուին եւ Կրետէի մէջ կը հիմնուին հետեւեալ գիւղերը․-
*# Խանիա նահանգին մէջ՝ [[Արմենի (Խանիա)|Արմենի]] եւ [[Արմենոխորի, Խանիա|Արմենոխորի]],
*# Ռեթիմնօ նահանգին մէջ՝ [[Արմենի (Ռեթիմնօ)|Արմենի]],
*# Լասիթի նահանգին մէջ՝ [[Արմենի (Լասիթի)|Արմենի]]։
*# Հետագային հայ վաճառականներ կը հասնին Մեսինիայի (հարաւային [[Պելոպոնես]]) այդ շրջանը եւ անոր կու տան իրենց ինքնութեան անունը՝ Արմենյի կամ Արմենի։
* Յունական դիցաբանութեան մէջ [[Օրմենոս]] ([[Հին Յունարէն|հին յուն․]]՝ Ὄρμενος) կամ Արմենոս (հաւանաբար կամ ոչ [[Արղոնաւթեան արշաւանք|Արղոնաւթիս]] անունէն)․ ան [[Էոլոս]] աստուծոյ թոռն էր, Քերքաֆոսին զաւակը եւ Ամիտորասին հայրը։ Արղոնաւթեան արշաւանքի աւարտէն ետք, մասնակցողները կը ցրուին յունական շրջաններ։ Արմենոս կը հաստատուի այդ շրջանը եւ իր կու տայ իր անունը՝ Արմենյի կամ Արմենի։
* «Αρμενίζει» (''արմենիզի'') բառէն։ Բնակավայրը ծովուն մօտ գտնուելով, անունը առած է յունարէնի «''արմենիզի»'' բառէն, որ կը նշանակէ նաւու մը հանդարդ ու շքեղ ընթացքը ծովուն ջուրերուն վրայէն։ 1684-1689 տարիներուն ընթացքին, [[Օսմանեան Կայսրութիւն|օսմանցիներն]] ու [[Վենետիկ|վենետիկցիները]] կը մրցակցէին [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսը]] իշխելու համար։ Երբ վենետիկցիներուն նաւատորմիղը Պելոպոնես կը հասնի, բնակիչները կը հիանան անոր շքեղութեան եւ հետեւեալ «բանաստեղծութիւնը» կը հիւսեն․- «Նստէի եւ դիտէի թէ ինչպէս Ռիղասին նաւատորմիղը կը ծփայ ծովուն վրայ եւ զարդարուած հարսի նման ծոց մը կը փնտռէ, նաւահանգիստ մը խարիսխ նետելու համար, չորսհարիւր անձնակազմով եւ 62 ռազմանաւերով կը փնտռէ Խալիլ Փաշային, որպէսզի անոր դէմ կռուի» (''Να καθόμουν κι' αλόγιαζα του Ρήγα την αρμάδα πως «αρμενίζει» κι έρχεται σα νύφη στολισμένη γυρεύει κόλφο (κόλπο) για να μπει, λιμένα για ν' αράξει γυρεύει το Χαλήλ Πασά, για να τον πολεμήσει με τετρακόσια κάτεργα, με 'ξήντα δυο φρεγάδες'')։ 
* Հայաստանէն արտագաղթած հայէ մը՝ Αρμένης (=հայ), որ շրջանին մէջ հաստատուած է իբր մեծ կալուածատէր։ 

=== Հակիրճ պատմական ակնարկ ===
Բնակավայրին շրջանը, հնադարին մաս կազմած է [[Նեսթոր|Նեսթորայի թագաւորութեան]]։ Շրջանը յայտնաբերուած տաճարի մը սիւները այդ կը վկայեն՝ թէ տաճարը եղած է հոյակապ եւ փառաւոր, ինչպէս նաեւ շրջանին հարստութիւնը։ Բիւզանդիոյ կայսր [[Մեծն Կոստանդին|Մեծ Գոնտանտինոս]] երբ [[Պելոպոնես]] կ՛արշաւէ, այդ տաճարին հաստատուն սիւներուն վրայ կը կառուցէ Սուրբ Գոստանտինոս եկեղեցին։

Բնակավայրը ինկած է բազմաթիւ արշաւողներու տիրութեան տակ․ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|բիւզանդացիներուն]], [[Վենետիկ|վենետիկցիներուն]] (երկու անգամ), քաբուչինոներուն (Order of Friars Minor Capuchin), [[Սլաւ|սլաւներուն]], թուրքերուն, գերմանացիներուն եւ իտալացիներուն։ Իսկ բնակիչները մասնակցած են Յունաստանի Ապստամբութեան (1821)՝ ազատութեան եւ անկախութեան պայքարներուն, Փոքր Ասիոյ արշաւանքին (1918-1922), Յունաստանի եւ [[Ալպանիա|Ալպանիոյ]] սահմանագիծին վրայ տեղի ունեցած յունաիտալական պատերազմին ([[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային Պատերազմի]] սկիզբները) եւ գերմանացիներու ներխուժումին դէմ, [[Յունական Դիմադրութիւն|Յունական Դիմադրութեան]] (Ապրիլ 1941 – Հոկտեմբեր 1944), ինչպէս նաեւ [[Թուրքերու Ներխուժումը Դէպի Կիպրոս|Թուրքիոյ Կիպրոս ներխուժումին ընթացքին]]։ 

Վենետիկեան երկրորդ տիրապետութեան ընթացքին, տեղի կ՛ունենայ բնակչութեան առաջին մարդահամարը՝ 1689, ըստ որուն, Արմենյի (Armenius) ունի 60 բնակիչ։

=== Արմենյիի հնադարեան ջրաղացը ===
Մինչեւ 1955-ին, կը գործէր հին ջրաղացը, ծանօթ «Ղերօ Միլոնաս Եորղոս Սթաթոբուլոսին ջաղացքը» (''ο Μύλος του Γέρο Μυλωνά Γεωργίου Σταθόπουλου'') անունով։

=== Մարդահամարներ եւ բնակչութեան թիւ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:95%&quot;
! width=&quot;110&quot; |Մարդահամար
! width=&quot;50&quot; |1689
! width=&quot;50&quot; |1844
!1896
!1907
! width=&quot;50&quot; |1928
! width=&quot;50&quot; |1940
! width=&quot;50&quot; |1951
! width=&quot;50&quot; |1961
! width=&quot;50&quot; |1971
! width=&quot;50&quot; |1981
! width=&quot;50&quot; |1991
! width=&quot;50&quot; |2001
! width=&quot;50&quot; |2011
! width=&quot;50&quot; |2021
|-
!Բնակչութիւն
|60
|196
|336
|493
|453
|510
|522
|491
|332
|499
|317
|462
|314
|254
|}

&lt;ref&gt;[https://www.xo.gr/taxydromikos-kodikas-tk/Armenioi-Messinias/ Արմենյի Մեսինիային փոստային հասցէն{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dimostrifylias.gr/dimos/dimotikes-enotites/dimotiki-enotita-kyparissias |title=Քիբարիսիայի Թրիֆիլիաս քաղաքապետութիւն․ Արմենյի{{ref-el}} |accessdate=2025-05-17 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128093115/http://www.dimostrifylias.gr/dimos/dimotikes-enotites/dimotiki-enotita-kyparissias |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://greece.terrabook.com/el/messinia/page/armenioi/ Արմենյի{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/7/6/e/metadata-01-0000381.tkl |title=Ցուցակ Յունաստանի գաւառներու, քաղաքներու, գիւղերու եւ բնակավայրերու բնակչութեան թիւին, 1846{{ref-el}} |accessdate=2023-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230419121540/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/7/6/e/metadata-01-0000381.tkl |archivedate=2023-04-19 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1879.pdf Յունաստանի 1879-ի մարդահամար{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1889.pdf 1890․Յունաստանի մարդահամար, էջ89{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1896.pdf Յունաստանի մարդահամար, էջ 105{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1907_2.pdf 
 1907, Յունաստանի մարդահամար, էջ395{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1920.pdf 1920,Յունաստանի մարդահամար, էջ 237{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1928_2.pdf 1928․Յունաստանի մարդահամար, էջ 278{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1940_1.pdf 1940․Յունաստանի մարդահամար, էջ306{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1951_1.pdf 1951․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 149{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1961_1.pdf1961․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 144{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1971_1.pdf 1971․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 140{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[ https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1981_1.pdf 
 1981․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 150{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_1991_1.pdf 1991․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 183{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.eetaa.gr/metaboles/apografes/apografi_2001_1.pdf 2001․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 183{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160418171842/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls 2011․ Յունաստանի մարդահամար, էջ 183 {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160606185621/http://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/esperia/article/viewFile/2008/1852.pdf BREVE DESCRITTONE DEL REGNO DI MOREA Վենետիկեան բնիկ պատմագրութիւն Պելոպոնեսի վենետիկեան բռնիշխանութեան, հատոր 1, Աթէնք 1993]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151209023340/http://pc-3.lib.uoi.gr:8080/jspui/bitstream/123456789/HASH01db1fac99f08bf969c89a4b/1/doc.pdf Վենետիկցիներուն իշխանութեան շրջանի մարդահամար, հրտ․՝ Αδελφών Περρή, Աթէնք 1883, էջ՝ 686-710{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dimostrifylias.gr/ |title=Թրիֆիլիաս քաղաքապետութիւն{{ref-el}} |accessdate=2025-05-17 |archive-date=2025-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419051559/https://www.dimostrifylias.gr/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.google.com/search?q=%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BF%CE%B9+%CF%84%CF%81%CE%B9%CF%86%CE%B9%CE%BB%CE%B9%CE%B1%CF%83&amp;sca_esv=376a3409f9ec4160&amp;rlz=1C1HLDY_elGR771GR771&amp;ei=6p4oaJapEIbcxc8P0MXCsQE&amp;ved=0ahUKEwiWxuiW3aqNAxUGbvEDHdCiMBYQ4dUDCBA&amp;uact=5&amp;oq=%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BF%CE%B9+%CF%84%CF%81%CE%B9%CF%86%CE%B9%CE%BB%CE%B9%CE%B1%CF%83&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiI86xz4HOvM61zr3Ouc6_zrkgz4TPgc65z4bOuc67zrnOsc-DMgUQABjvBTIFEAAY7wUyBRAAGO8FMgUQABjvBTIIEAAYgAQYogRImzlQ5AVY7SZwAXgAkAEAmAHvBKAB-hCqAQkwLjUuMy41LTG4AQPIAQD4AQGYAgqgAtwRwgIIEAAYsAMY7wXCAgcQABiABBgTwgIIEAAYExgWGB7CAgYQABgWGB7CAgcQIRigARgKwgIGEAAYDRgemAMA4gMFEgExIECIBgGQBgWSBwsxLjUuMi4xLjAuMaAHxyqyBwswLjUuMi4xLjAuMbgH0hE&amp;sclient=gws-wiz-serp#fpstate=ive&amp;vld=cid:c05c00fc,vid:rtK5MEVx8ko,st:0 տեսերիզ․ Արմենյի Մեսինիաս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://peloponnisossearch.com/el/village/armenioi-village |title=Արմենյի, Պելոպոնես․ աշխարհագրական տուեալներ{{ref-el}} |accessdate=2025-05-17 |archive-date=2025-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012213057/https://peloponnisossearch.com/el/village/armenioi-village |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայկական անուններով Յունաստանի բնակավայրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Պելոպոնեսի վաղեմի հայկական գիւղեր]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի վաղեմի հայկական գիւղեր]]
[[Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի]]
[[Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Գիւղեր]]</text>
      <sha1>jzm3yq077ri2r0w8l305dgi72mvqw2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էորդէա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29210</id>
    <revision>
      <id>257479</id>
      <parentid>241633</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5225" sha1="noowkxvzoqwca44y82wv8djmxgav4r3" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Հին շրջան|պատկեր=ExpansionOfMacedon.jpg|երկիր=Յունաստան|բնօրինակ անուանում=Εορδαία|շրջան=Վերի Մակեդոնիա|նկարագրութիւն=Մակեդոնական թագաւորութեան զարգացման ընթացքը|շրջանի տեսակ=Հին Յունաստանի շրջան|երկրամաս=Մակեդոնիա|լեզու=հասարակ յունարէն Ատիկէի բարբառ|անուանում=Էորդէա}}
'''Էորդէա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Εορδαία)․ [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Վերին Մակեդոնիոյ]] հին շրջան։ Անունը յառաջ եկած է [[Բելասղիներ|Բելասղիներուն]] Էորդա աստուածուհիէն։ Շրջանը կը տարածուէր ժամանակակից համանուն քաղաքին հովիտին։ Սահմանակից էր արեւմուտքէն [[Օրեսթիդա|Օրեսթիդային]] հետ, հարաւէն [[Էլիմիա|Էլիմիային]] հետ, հիւսիսէն [[Լիկիսթիդա|Լիկիսթիդային]] հետ եւ արեւելքէն [[Վոթիէա|Վոթիէային]] հետ։ Անոր բնական սահմանները եղած են՝ արեւելքէն [[Վերմիօ|Վերմիոյին]] լեռնաշղթան եւ արեւմուտքէն [[Ասքիօ]] եւ [[Վերնօ, լեռ|Վերնօ]] լերները, տալով հին շրջանին բնական հսկայ բերդի մը։

== Պատմական տեղեկութիւններ ==
Էորդէային առաջին բնակիչները [[Բելասղի|Բելասղիները]] եղած են, որոնք հաւանաբար իւրացուեցան յունական Էորդես ցեղէն։ Հնաբանական պեղումները յայտնաբերած են նախապատմական եւ նաեւ [[Միկինես|Միկինասեան]] բնակավայրերու հետքեր։
[[Պատկեր:Lake Vegoritida, Macedonia, Greece2.jpg|ձախից|մինի|Վեղոթիթիդա լիճին շուրջ կը գտնուին հնաբանական կարեւոր վայրերը]]
Էորդէա եղած էր ինքնիշխան թագաւորութիւն եւ առաջիններէն եղած է որ արագօրէն միացած է [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Մակեդոնական թագաւորութեան]] հետ։ 

Հին արձանագրութիւններ կը վկայեն չորս կարեւոր քաղաքներ․- 

[[Էորդէա, քաղաք|Էորդէա]], [[Վեղորիթիդա]] լիճի ափին․ քանդուած է Գ․ դարուն։ 

[[Արնիսա]], հաւանաբար ժամանակակից քաղաքին վայրին մէջ։ 

Վոքերիա, լիճին հիւսիսային հնաբանական վայրերէն մէկուն մէջ։ 

Քելի, Վեղոթիթիդա լիճին հարաւը։

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Էլիմիա]]
* [[Հին Բելա]]
* [[Վոթիէա]]
* [[Լիկիսթիդա]]
* [[Անօ Քլինես]]
* [[Թրոբէուխոս|Թրոբէուհոս]]
* [[Մելիթի (Ֆլորինա)|Մելիթի]]
* [[Ալորոս]]
* [[Բելա]]
* [[Միեզա]]
* [[Աթալանտի (Վոթիէա)|Աթալանտի( Վոթիէա)]]
* [[Քիրոս (Մակեդոնիա)]]
* [[Իխնէ]]
* [[Իխնէ (Միջագետք)]]
* [[Եւրոբոս]]
* [[Եւրոբոսի գուրոս]]
* [[Սքիդրա]]
* [[Էդեսա]]
* [[Էդեսա (Միջագետք)]]
* [[Վերղինա]]
* [[Հին Էղես]]

&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=qTRBAAAAMAAJ&amp;q=eordaia+macedonian&amp;dq=eordaia+macedonian&amp;lr=&amp;as_drrb_is=b&amp;as_minm_is=0&amp;as_miny_is=1980&amp;as_maxm_is=0&amp;as_maxy_is=&amp;as_brr=0&amp;hl=el&amp;cd=1&amp;redir_esc=y Մակեդոնական հիմնարկներ թագաւորներուն լուծին տակ․ Miltiadēs V. Chatzopoulos, 1996{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170424001705/http://www.ems.gr/analytikos-katalogos-ekdoseon/makedoniki-vivliothiki/070-samsaris.html Մակեդոնիոյ Պատմութիւն եւ Աշխարհագրութիւն, Տիմ․Սամսարիս, 1989, Սելանիկ{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/view/7841 Մակեդոնական եւ Միկինեանա բարբառներուն ազգականութիւնը, Μνήμων. 2: 5–66 հտ․2, Բրոպոնաս Իոանիս, 1972{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gtp.gr/Locpage.asp?id=13960&amp;lng=1 |title=Էորդէա, Քոզանիին գաւառը․ ներկայացում․ Եորղիա Քարամիթրու-Մենտեսիդի, PhD հնաբանութեան, Դեկտ․ 2002{{ref-el}} |accessdate=2025-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251008101104/https://www.gtp.gr/Locpage.asp?id=13960&amp;lng=1 |archivedate=2025-10-08 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի հին շրջաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի հին շրջաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հին շրջաններ այբենական կարգով]]</text>
      <sha1>noowkxvzoqwca44y82wv8djmxgav4r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Եւփիմէ Աւետիսեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29565</id>
    <revision>
      <id>257474</id>
      <parentid>242729</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="p0mikjzehkuylv1jwxby50dim4jgdw5" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Անայիս''' ('''Եւփիմէ Աւետիսեան''', {{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծուհի եւ արձակագիր։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Պոլիս]]։ Ընտանիքը կը պատկանէր [[Ակն|Ակնէն]] Պոլիս գաղթած Չօպանեան (Հովուեան) յայտնի գերդաստանի ճիւղաւորումներէն մէկուն, զինք դարձնելով Արշակ Չօպանեանի մէկ ազգականը։

Կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Մաքրուհեաց վարժարանին մէջ։ Ապա սորված է ֆրանսացի գրագիտուհի՝ տիկ. Ֆուրիէի մասնաւոր դպրոցին մէջ։

[[Հայերէն|Հայերէնը]] կատարելագործելու համար մասնաւոր դասեր ստացած է բանաստեղծներ [[Թովմաս Թերզեան|Թովմաս Թէրզեանէն]] եւ Խորէն Նար-Պէյէն։

== Աշխատութիւններ ==
Անայիս գրչանունով առաջին բանաստեղծութիւնը լոյս ընծայած է 21 տարեկանին, Պոլսոյ «&lt;nowiki/&gt;[[Մասիս (օրաթերթ)|Մասիս]]&lt;nowiki/&gt;» հանդէսին մէջ։ Այնուետեւ, արձակ եւ չափածոյ գործերով յաճախ աշխատակցած է մամուլին։

[[Համիտեան Ջարդեր|Համիտեան ջարդերէն]] ետք մեկնած է [[Զուիցերիա]], իսկ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] Սահմանադրութենէն ետք վերադարձած է Պոլիս, ուր կրկին աշխատակցած է մամուլին։

[[Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ|Ա. Աշխարհամարտէն]] ետք «Հայ կին» կնոջական հանդէսի գլխաւոր աշխատակիցներէն մէկը եղած է։

1922 թուականին անցած է [[Փարիզ]], ուր ապրած է մինչեւ կեանքին վերջը, շարունակելով աշխատակցիլ սփիւռքահայ մամուլին։

Անայիսի բանաստեղծութիւնները ամփոփուած են «Այգ եւ վերջալոյս» հաւաքածոյին մէջ (1942), իսկ մահէն ամիս մը առաջ լոյս տեսած են անոր արժէքաւոր յիշողութիւնները «Յուշերս» պարզ վերնագրով (1949)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenianprelacy.org/2025/07/31/%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%BD-%D5%B4%D5%A1%D5%B0-4-%D6%85%D5%A3%D5%B8%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D5%BD-1950/|title=ԱՆԱՅԻՍ (մահ՝ 4 Օգոստոս, 1950)|last=|date=|website=Armenian Prelacy|language=en-US|accessdate=2025-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250812081313/https://armenianprelacy.org/2025/07/31/%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%BD-%D5%B4%D5%A1%D5%B0-4-%D6%85%D5%A3%D5%B8%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D5%BD-1950/|archivedate=2025-08-12|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծուհի]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]]</text>
      <sha1>p0mikjzehkuylv1jwxby50dim4jgdw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գրիգոր Խալաթեանց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29570</id>
    <revision>
      <id>257467</id>
      <parentid>242738</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7184" sha1="cgxkrlp9by3jmvdtljr56hx1sbaeg55" xml:space="preserve">
{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Գրիգոր Խալաթեանց''' ({{ԱԾ}}), հայ հայագէտ, պատմաբան, բանասէր, մանկավարժ եւ մշակութային գործիչ։ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1903), փրոֆեսէօր (1906)։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Ալեքսանդրապոլ]] (այժմ՝ [[Գիւմրի]])։ 1868-1877 թուականներուն ուսումը ստացած է [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] [[Լազարեան Ճեմարան (Մոսկուա)|Լազարեան ճեմարանին]] մէջ, իսկ երեք տարի (1877-1880) բժշկութեան հետեւելէ ետք Մոսկուայի համալսարանին մէջ, 1884-ին աւարտած է պատմա-լեզուաբանական ճիւղը։ Երկու տարի կատարելագործուելէ ետք [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ, 1886-1912ին հայագիտական նիւթեր դասաւանդած է Լազարեան ճեմարանին մէջ։ 

1890-ին հայագիտութեան ամպիոնի վարիչ եղած է, իսկ 1897-1903-ին՝ ճեմարանի տեսուչ։

Խալաթեանց գործօն կերպով մասնակցած է տարբեր քաղաքներու հայ մշակութային կեանքին եւ նպաստած՝ հայագիտութեան զարգացման [[Ռուսաստան|Ռուսաստանի]] մէջ։

Աշխատակցած է հայ եւ օտար պարբերական մամուլին։ Աւելի քան 30 գիտական աշխատութիւն գրած է ([[աշխարհաբար]], [[գրաբար]], [[ռուսերէն]] եւ [[գերմաներէն]]) հայ ժողովուրդի պատմութեան, մատենագրութեան, բանասիրութեան եւ ազգագրութեան վերաբերեալ։

Ան թարգմանած է Գարեգին Սրուանձտեանցի յայտնաբերած «Սասունցի Դաւիթ» տարբերակը ռուսերէնի (1881) եւ գերմաներէնի (1886)։

== Հայ պատմիչներուն նուիրուած աշխատութիւններ ==
Խալաթեանց առանձնապէս հետաքրքրուած է [[Մովսէս Խորենացի|Մովսէս Խորենացիով]]։ Զբաղած է Խորենացիի, [[Եղիշէ|Եղիշէի]] եւ [[Ղազար Փարպեցի|Ղազար Փարպեցիի]] երկերու աղբիւրներուն ու անոնց փոխադարձ կապերուն քննութեամբ, ուշադրութիւն դարձնելով անոնց մէջ առկայ որոշ նմանութիւններու, որոնք կը բխին միեւնոյն նիւթերու բովանդակութենէն եւ զանոնք համարած է նոյնութիւններ կամ արտագրութիւններ եւ փորձած է անոնց լուսաբանութիւնը, իյնալով ծայրայեղութիւններու մէջ։ Այս մասին գրած է զանազան աշխատութիւններ, ինչպէս.

* «Ղազար Փարպեցի եւ գործք նորին» (1883),
* «Մովսէս Խորենացի եւ իւր աղբիւրները» (1896),
* «Հայոց վէպը Մովսէս ԽորենացուՊատմութեան մէջ» (1896, ռուսերէն),
* «Մովսէս Խորենացու նորագոյն աղբիւրների մասին» (1898)։

Խալաթեանցի գլուխ գործոցը կը համարուի «Հայ Արշակունիները Մովսէս Խորենացու «Հայոց պատմութեան» մէջ» (1903, ռուսերէն) մեծածաւալ աշխատութիւնը, որ նուիրուած է հայ [[Արշակունիներ|Արշականունիներու]] եւ անոնց մասին Մովսէս Խորենացիի տեղեկութիւններուն առնչութիւններու խնդրին։ Այս աշխատութեան համար, հեղինակը դոկտորի կոչումը ստացած է [[Սեն Փեթերսպուրկ|Ս. Փեթերպուրկի]] կայսերական ակադեմիայէն։

Հայ ժողովուրդի պատմութեան նուիրուած է նաեւ «Ակնարկ Հայաստանի պատմութեան» (1910, ռուսերէն) մեծարժէք երկը, որուն մէջ Խալաթեանց շարադրած է երկրի քաղաքական ու տնտեսական պատմութիւնը հնագոյն շրջանէն մինչեւ Հայաստանի քրիստոնէացումը։

«Հայ ժողովրդական հեքիաթների ընդհանուր ուրուագիծ» աշխատութեան մէջ (1885՝ ռուսերէն, 1886՝ գերմաներէն), Խալաթեանց աշխատած է ցոյց տալ հայոց, սլաւոնական եւ գերմանական ժողովրդական հեքիաթներուն միջեւ կապը։

Գիտութեան համար չափազանց արժէքաւոր էին «Ա. եւ Բ. Մնացորդաց գրքերի նորագիւտ հայ թարգմանութիւնը» (1896) եւ «Գիրք Մնացորդաց ըստ հնագոյն հայ թարգմանութեան» (1899) երկերուն հրատարակութիւնները, որոնք կարեւոր ներդրում են Սուրբ Գրոց հայ թարգմանութեան պատմութեան լուսաբանութեան համար։

«Ծրագիր հայ ազգագրութեան եւ ազգային իրաւաբանական սովորութիւնների» (1887) գործին մէջ, Խալաթեանց մատնանշած է այն ուղին, որով պէտք է ընթանայ ազգագրագէտ-բանահաւաքը։

Անոր նախաձեռնութեամբ հիմնուած է «Էմինեան ազգագրական ժողովածու»ն, որուն առաջին ութը հատորներուն խմբագիրը եղած է։

Մահացած եւ թաղուած է [[Թիֆլիս]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenianprelacy.org/2025/02/06/%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%AD%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D6%81-%D5%B4%D5%A1%D5%B0-8-%D6%83%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80-1912/|title=ԳՐԻԳՈՐ ԽԱԼԱԹԵԱՆՑ (մահ՝ 8 Փետրուար, 1912)|last=|date=|website=Armenian Prelacy|language=en-US|accessdate=2025-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251007063213/https://armenianprelacy.org/2025/02/06/%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80-%D5%AD%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D6%81-%D5%B4%D5%A1%D5%B0-8-%D6%83%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80-1912/|archivedate=2025-10-07|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Աղբիւրներ ==

* [https://arar.sci.am/dlibra/publication/87427/edition/79113/content «Արարատ» ամսագիր, 1912, Գ․, էջ 219։]
{{ՀՍՀ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ]]</text>
      <sha1>cgxkrlp9by3jmvdtljr56hx1sbaeg55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ճէյմս Մանտալեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29618</id>
    <revision>
      <id>257506</id>
      <parentid>242831</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4960" sha1="qet3wx4x15mqdkmysmzle8c96z08hg2" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Ճէյմս Մանտալեան''' ({{ԱԾ}}), ամերիկահայ խմբագիր։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Օվաճըգ (Նիկոմեդիա)։ 1900-ականներու սկիզբը փոխադրուած է [[Միացեալ Նահանգներ]]։ Նեպրասքա նահանգի Իւնիըն գոլէճի մէջ կրթութեան վկայական ստացած եւ ապա պատմութեան հետեւած է Նեպրասքայի համալսարանը։ 

== Գործունէութիւն ==
Դասաւանդած է նահանգի երկրորդական վարժարաններու մէջ  մինչեւ [[Պոսթըն]] փոխադրուիլը, ուր [[Հարվըրտի համալսարան|Հարվըրտ համալսարանի]] մէջ պատմութեան մագիստրոսի տիտղոս ստացած է։

Աւելի ուշ, դեղագործութիւն ուսանած եւ աշխատելու արտօնագիր ստացած է, բայց շուտով դարձած է նորահաստատ «Հայրենիք Ուիքլի»ի առաջին խմբագիրը 1934-ին (1969-ին վերանուանուած է «&lt;nowiki/&gt;[[Արմինիըն Ուիքլի]]&lt;nowiki/&gt;»)։

Մանտալեան խմբագրական իր աշխատանքը շարունակած է 36 տարի, մինչեւ հանգստեան կոչուիլը 1970-ին։ Ան նաեւ եղած է Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան առաջին գործադիր քարտուղարը։

Հրատարակած է «Հայոց պատմութեան հիմնական կէտեր» (1938), «Ո՞վ են դաշնակցականները» (1944) եւ «Ի՞նչ կ՚ուզեն հայերը» (1946) [[անգլերէն]] գրքոյկները, իսկ անգլերէնի թարգմանած է [[Սիմոն Վրացեան|Սիմոն Վրացեանի]] «Հայաստան եւ Հայկական Հարցը» (1943) հատորը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webaram.com/en/auteur-biblio/james-g-mandalian|title=James g. MANDALIAN Archives|website=Association pour la recherche et l'archivage de la mémoire arménienne (ARAM)|language=անգլերէն|accessdate=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abebooks.com/Armenia-Armenian-Question-Translated-James-Mandalian/22832597034/bd|title=Armenia and the Armenian Question. Translated from the armenian by James G. Mandalian. by VRATZIAN (Simon): (1943) {{!}} Librairie Le Trait d'Union sarl.|website=www.abebooks.com|language=անգլերէն|accessdate=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;։

1948-ին, Մանտալեան հիմնադիր խմբագիրը դարձած է «Հայրենիք»ի ուրիշ հրատարակութեան՝ «Արմինիըն Ռիվիւ» հանդէսին&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armenianreview.org/Number-1-Winter-1948|title=The Armenian Review - Number 1, Winter 1948|website=www.armenianreview.org|language=անգլերէն|accessdate=2025-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250807072019/https://armenianreview.org/Number-1-Winter-1948|archivedate=2025-08-07|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, մինչեւ 1969։ 

Իր խմբագրական աշխատանքի կողքին, բեղուն հրապարակագրական եւ ուսումնասիրական գործ կատարած է, կատարելով նաեւ բազմաթիւ կարեւոր թարգմանութիւններ հայ գրականութենէն։

Հրատարակած է գրքոյկ մը «Անդրկովկասի հայկական խլուած հողերը» (1961) եւ Ռուբէն Տէր Մինասեանի «Հայ յեղափոխականի մը յուշերը» հատորին ամփոփ տարբերակը մէկ հատորով՝ «Հայ ազատամարտիկներ» խորագրով (1963)։

Մանտալեան նաեւ յաճախ աշխատակցած է «&lt;nowiki/&gt;[[Հայրենիք (օրաթերթ)|Հայրենիք]]&lt;nowiki/&gt;» օրաթերթին եւ [[Հայրենիք (ամսագիր)|ամսագրին]], ինչպէս եւ սփիւռքահայ այլ հրատարակութիւններու։

1954-ին հրատարակած է «Վարդանանց պատերազմը» խորագրով [[հայերէն]] ուսումնասիրութիւնը։

Հանգստեան կոչուելէ ետք, Մանտալեան «Հայրենիք»ի հրատարակութիւններու պատուակալ խմբագիր դարձած է 1970-էն մինչեւ մահ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenianprelacy.org/2023/10/12/%D5%B3%D5%A7%D5%B5%D5%B4%D5%BD-%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D-13-%D5%B0%D5%B8%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80-1973/|title=ՃԷՅՄՍ ՄԱՆՏԱԼԵԱՆ (մահ՝ 13 Հոկտեմբեր, 1973)|last=|date=|website=Armenian Prelacy|language=en-US|accessdate=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]]</text>
      <sha1>qet3wx4x15mqdkmysmzle8c96z08hg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայաստանի Յեղափոխութեան Պետական Թանգարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29823</id>
    <revision>
      <id>257498</id>
      <parentid>243543</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3184" sha1="np2d02whnw6yl4vy0rbnujt16z8ry67" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Թանգարան|անվանում=Հայաստանի հեղափոխության պետական թանգարան|բնօրինակ անուն=|նախօրինակ=|պատկեր=|նկարագրություն=|տեսակ=|երկիր=|տեղագրություն=|վայր=|կազմված է=|մասն է=|ժանր=|պատկանում է=|նստավայր=|հասցե=|հիմնադրվել է=|հիմնադիր=|պատվիրող=|մակերես=|այցելուներ=|տնօրեն=|անցում=|չափս=|կոորդինատներ=|կայք=}}'''Հայաստանի յեղափոխութեան պետական թանգարան''', նախկին թանգարան [[Հայաստան|Հայաստանի]] մայրաքաղաք [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ, որ գործած է [[1921 թուական|1921]]-[[1991 թուական|1991]] թուականներուն&lt;ref name=&quot;museum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://museum.am/library/articles/museums.html|title=ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐ|date=|website=museum.am|accessdate=2024 թ․ հուլիսի 11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240710202855/https://museum.am/library/articles/museums.html|archivedate=2024-07-10|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;armenpress&quot;&gt;{{Cite web|url=https://history.armenpress.am/photos/3873-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B0%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6.html|title=Հայաստանի Հեղափոխության թանգարան|date=|website=history.armenpress.am|accessdate=2024 թ․ հուլիսի 11}}&lt;/ref&gt;։

== Պատմութիւն ==
Հայաստանի յեղափոխութեան պետական թանգարանը կազմակերպուած է [[1921 թուական|1921]] թուականին՝ [[Հայաստանի պատմութեան թանգարան|Հայաստանի պատմութեան պետական թանգարանի]] յեղափոխութեան բաժնի նիւթերու հիման վրայ&lt;ref name=&quot;museum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;armenpress&quot; /&gt;։ [[1986 թուական|1986]] թուականի տուվեալներով կը պարունակէր աւելի քան 55․000 ցուցանմուշ (փաստաթուղթեր, լուսանկարներ, անձնական իրեր, գեղարուեստական գործեր եւ այլն)&lt;ref name=&quot;museum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;armenpress&quot; /&gt;։ [[1991 թուական|1991]] թուականին թանգարանի լուծարումէն յետոյ վերջինիս հաւաքածոն տրուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի Նոր եւ նորագոյն պատմութեան բաժնին&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://historymuseum.am/department-of-new-and-modern-history/|title=ՆՈՐ ԵՒ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԻՆ|date=|website=historymuseum.am|accessdate=2024 թ․ հուլիսի 11}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութեան թանգարաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայաստանի թանգարաններ]]</text>
      <sha1>np2d02whnw6yl4vy0rbnujt16z8ry67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Խրխզիստան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29918</id>
    <revision>
      <id>257491</id>
      <parentid>248851</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8945" sha1="l2zh0gdhzxq9zw3ifau0pwpggt5b0d6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ երկիր}}

'''Խրխզիստան''' կամ '''Խրխզական Հանրապետութիւն''',&lt;ref&gt;Article 1 of the Constitution of the Kyrgyz Republic states: &quot;1. Kyrgyzstan (Kyrgyz Republic)...&quot;. {{Cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg|title=2021–жылдын 5-майындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясы (2021–жылдын 11-апрелиндеги референдумда (бүткүл элдик добуш берүүдө) кабыл алынган|accessdate=2024-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220823125759/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg|archivedate=2022-08-23|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիայի]] մէջ գտնուող ցամաքէ շրջապատուած երկիր մըն է, որ կը գտնուի Տիեն Շան եւ [[Փամիր]] լեռնաշղթաներուն մէջ: Հիւսիսէն կը սահմանակցի [[Ղազախիստան|Ղազախստանի]], արեւմուտքէն [[Ուզպեքիստան|Ուզպեքիստանի]], հարաւէն [[Տաճիկիստան|Տաճիկիստանի]], եւ արեւելքէն ու հարաւ-արեւելքէն [[Չինաստան|Չինաստանի]] հետ:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=131962|title=Constitution of the Kyrgyz Republic|website=CIS Legislation|access-date=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kyrgyzstan%20Constitution.pdf|title=Kyrgyzstan Constitution|website=Constitution Net|access-date=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf|title=Constitution of the Kyrgyz Republic|website=Legislationline|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121065839/https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf|archive-date=21 January 2022|access-date=31 December 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Պիշ|Պիշքեքն]] է մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը: Խրխզ ազգաբնակիչները կը կազմեն երկրին 7 միլիոնէ աւելի բնակչութեան մեծամասնութիւնը, որմէ ետք կան [[Ուզպեքներ|Ուզպեքներու]] եւ [[Ռուսեր|Ռուսերու]] նշանակալի փոքրամասնութիւններ:&lt;ref name=&quot;National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/en/opendata/category/312/|title=Total population by nationality – Open Data – Statistics of the Kyrgyz Republic|website=National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic|access-date=2023-02-07}}&lt;/ref&gt;

== Խրխզիստանի Պատմութիւնը&lt;ref&gt;{{Citation|title=Kyrgyzstan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyrgyzstan&amp;oldid=1343822443|date=2026-03-16|accessdate=2026-03-18|language=en}}&lt;/ref&gt; ==
Խրխզիստանի պատմութիւնը կ’ընդգրկէ զանազան մշակոյթներ եւ կայսրութիւններ։ Թէեւ իր լեռնային բարձր դիրքին պատճառով աշխարհագրականօրէն մեկուսացած է, սակայն Խրխզիստանը գտնուած է քանի մը քաղաքակրթութիւններու խաչմերուկին վրայ՝ իբրեւ Մետաքսի Ճամբու եւ այլ առեւտրական ուղիներու մաս։ Յաջորդական ցեղերու եւ տոհմերու բնակավայր հանդիսացող Խրխզիստանը պարբերաբար ինկած է աւելի մեծ տիրապետութիւններու տակ, ինչպէս օրինակ՝ թրքական քոչուորները, որոնք իրենց ծագումը կը կապեն թրքական բազմաթիւ պետութիւններու։ Անիկա նախ հաստատուած է իբրեւ Ենիսէյի Ղրղըզական Խանութ։ Յետագային՝ ԺԳ. դարուն, Խրխզիստանը նուաճուած է Մոնկոլական Կայսրութեան եւ մոնկոլական քանի մը հարստութիւններու կողմէ․ անիկա վերագտած է իր անկախութիւնը, սակայն աւելի ուշ ներխուժման ենթարկուած է Զունկարական Խանութի կողմէ։ Քինկ (Qing) հարստութեան կողմէ իրագործուած Զունկարական ցեղասպանութենէն ետք, ղրղըզներն ու ղփչաղները կազմած են Քոքանտի Խանութեան անբաժան մասը։

1876-ին Խրխզիստանը մաս կազմած է Ռուսական Կայսրութեան, իսկ 1936-ին կազմաւորուած է Ղրղըզական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը՝ իբրեւ Խորհրդային Միութեան անդամ հանրապետութիւն։ ԽՍՀՄ-ի մէջ Միխայիլ Կորպաչովի ժողովրդավարական բարեփոխումներէն ետք, 1990-ին անկախութեան կողմնակից թեկնածու Ասքար Աքայեւը ընտրուած է նախագահ։ 31 Օգոստոս 1991-ին Խրխզիստանը յայտարարած է իր անկախութիւնը ԽՍՀՄ-էն եւ հաստատուած է ժողովրդավարական կառավարութիւն։ Խրխզիստանը ձեռք բերած է ազգային պետութեան ինքնիշխանութիւն 1991-ին՝ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։

== Արդի Շրջան եւ Միջազգային Յարաբերութիւններ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Kyrgyzstan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyrgyzstan&amp;oldid=1343822443|date=2026-03-16|accessdate=2026-03-18|language=en}}&lt;/ref&gt; ==
Անկախութենէն ետք, Խրխզիստանը պաշտօնապէս միացեալ (unitary) նախագահական հանրապետութիւն էր։ Կակաչներու Յեղափոխութենէն ետք անիկա դարձաւ միացեալ խորհրդարանական հանրապետութիւն, սակայն աստիճանաբար զարգացուց գործադիր նախագահի պաշտօնը եւ կառավարուեցաւ իբրեւ կիսանախագահական հանրապետութիւն՝ նախքան 2021-ին նախագահական համակարգին վերադառնալը։ Իր գոյութեան ընթացքին երկիրը շարունակած է դիմագրաւել ցեղային բախումներ, ապստամբութիւններ, տնտեսական դժուարութիւններ, անցումային կառավարութիւններ եւ քաղաքական հակամարտութիւններ։

Խրխզիստանը անդամ է հետեւեալ կազմակերպութիւններուն․

* Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն (ԱՊՀ)
* Եւրասիական Տնտեսական Միութիւն
* Հաւաքական Անվտանգութեան Պայմանագիրի Կազմակերպութիւն (ՀԱՊԿ)
* Շանհայի Գործակցութեան Կազմակերպութիւն
* Իսլամական Գործակցութեան Կազմակերպութիւն
* Եւրոպայի Անվտանգութեան եւ Գործակցութեան Կազմակերպութիւն (ԵԱՀԿ)
* Թրքական Պետութիւններու Կազմակերպութիւն
* «Թիւրքսոյ» (Türksoy) համայնք եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն (ՄԱԿ)։

Անիկա զարգացող երկիր է եւ Մարդկային Զարգացման Համաթիւին (HDI) մէջ կը գրաւէ 117-րդ դիրքը։ Խրխզիստանի անցումային տնտեսութիւնը գլխաւորաբար հիմնուած է չինական ապրանքներու վերարտահանման եւ ոսկիի արտադրութեան վրայ։ Երկիրը կը հաւասարակշռէ իր միջազգային առեւտրական պարտաւորութիւնները իբրեւ Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութեան (ԱՀԿ) անդամ 1998-էն ի վեր, եւ տարածաշրջանային համարկումը՝ Եւրասիական Տնտեսական Միութեան (ԵՏՄ) միջոցով, որուն անդամակցած է 2015-ին։ Նաեւ, խորհրդարանականներու պատուիրակութիւն մը ներկայացուած է Եւրոպայի Խորհուրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովին մէջ։

== Բնակչութիւն ==
{{Wikidata/Population}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ}}</text>
      <sha1>l2zh0gdhzxq9zw3ifau0pwpggt5b0d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լիլիթ Գալստեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31489</id>
    <revision>
      <id>257486</id>
      <parentid>250189</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7217" sha1="tp7rxy1rqqfov28lt42ilukh7vxgoui" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Lilit Galstyan (Armenia) speaking at the Autumn Meeting, Dublin, 3 October 2024.jpg|մինի|Լիլիթ Գալստեան, հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, քաղաքագէտ, լեզուաբան, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախօս:]]
'''Լիլիթ Գալստեան''' (28 Նոյեմբեր 1962, Երեւան), [[հայ]] հասարակական-քաղաքական գործիչ, քաղաքագէտ, լեզուաբան, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախօս։ Բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու (2006), 2002 թուականէն [[Հայաստանի Գրողներու Միութեան]] անդամ է, եղած է պատգամաւոր Հայաստանի չորրորդ եւ ութերորդ գումարման Ազգային Ժողովներուն։

== Կենսագրութիւն ==
Լիլիթ Գալստեանը ծնած է [[Երեւան]]։ 1986 թուականին աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարանի]] բանասիրութեան ֆակուլտետը եւ ստացած է բանասէրի որակաւորում։ 1996 թուականին աւարտած է Հայաստանի ամերիկեան համալսարանի քաղաքագիտութեան եւ միջազգային յարաբերութիւններու ֆակուլտետը, ստացած է քաղաքագիտութեան մագիստրոսի աստիճան։ 2001-2002 թուականներուն ուսանած է Եւրախորհուրդի քաղաքական հետազօտութիւններու թիֆլիսեան դպրոցին մէջ։ 2006 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի մէջ պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն լեզուաբանութենէ եւ ստացած է բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան։ 1986-1987 թուականներուն աշխատած է [[Թալինի շրջան]]ի Աշնակ գիւղի միջնակարգ դպրոցին մէջ՝ որպէս ուսուցիչ։ 1986-1991թթ. եղած է Հայաստանի Լենինեան Կոմունիստական Երիտասարդական Միութեան Երեւանի քաղաքային կոմիտէի քարոզչական բաժինի վարիչ։ 1991-1999թթ. եղած է Համազգային Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութեան Հայաստանի գրասենեակի գործադիր տնօրէնը։ 1999-2005թթ. ստանձնած է Հայաստանի Հանրապետութեան Կրթութեան Եւ Գիտութեան նախարարութեան միջազգային ծրագրերու համադրման եւ աջակցման կեդրոնի գործադիր տնօրէնի պաշտօնը։ 1999 թուականէն Համազգային Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութեան նախագահն է։ 2005 եւ 2007թթ. որպէս հրաւիրեալ դասախօս դասաւանդած է Կլենտըլի Համայնքային քոլէճին մէջ։

1986 թուականէն հրատարակած է բազմաթիւ յօդուածներ «Նորք», «Բանբեր», «Լրաբեր», «Աւանգարդ», «Երկիր», «Գարուն», «Ազատամարտ», «Ազդակ», «Անդրադարձ», «Երկիր Աւետեաց», «Դրօշակ», «[[Առավոտ (օրաթերթ)|Առաւօտ]]», «Ասպարէզ» եւ այլ պարբերականներու մէջ։

Քանատական գրականութենէն լաւագոյն թարգմանութեան համար արժանացած է Քանատայի դեսպանատան մրցանակին։

Եղած է շարք մը միջազգային գիտաժողովներու նախաձեռնող եւ կազմակերպիչ, կազկոմիտէի անդամ եւ հանդէս եկած է զեկուցումներով։
[[Պատկեր:Lilit Galstyan (MP, Armenia), Joint Session of the three General Committees, Winter Meeting, Vienna, 21 February 2025 (54340341377).jpg|մինի|Լիլիթ Գալստեան]]
1990 թուականէն [[ՀՅԴ]]-ի անդամ է։ 2006-2007թթ. եղած է ՀՅԴ-ի Հայաստանի Գերագոյն մարմինի անդամ։ 12 Մայիս 2007-ին ՀՅԴ կուսակցութեան կողմէ համամասնական ընտրակարգով ընտրուած է ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամաւոր։ ՀՀ Ազգային Ժողովի Կրթութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի հարցերու մշտական յանձնաժողովի անդամ է&lt;ref&gt;[http://www.parliament.am/deputies.php?sel=details&amp;ID=913&amp;lang=arm Լիլիթ Գալստեանի մասին parliament.am կայքին մէջ]&lt;/ref&gt;։

[[20 Յունիս]][[2021|2021 թուական]]-ին, ՀՀ Ազգային ժողովի արտահերթ ընտրութիւններուն ընտրուած է [[Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով|Ազգային ժողովի]] պատգամաւոր [[Հայաստան դաշինք]]ի կազմին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Յայտնի են խորհրդարան անցած պատգամաւորներու անունները |url=https://armenpress.am/arm/news/1058838/ |Accessdate=1 Օգոստոս 2021 թ.:}}&lt;/ref&gt;։

== Գրական Գործունէութիւն==
Լիլիթ Գալստեանը կազմած եւ խմբագրած է գիրքեր, ինչպէս նաեւ [[անգլերէն]]է թարգմանութիւններ կատարած է։ 
{{col-begin}}
{{col-break|լայնություն=50%}}

=== Խմբագրութիւններ ===
* [[Նիկոլ Աղբալեան]]-130 (Նիկոլ Աղբալեանի 130-ամեակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթեր), Երեւան, 2006։ 
* [[Համաստեղ]]ին նուիրուած գիտաժողովի նիւթեր, Երեւան, 2008։ 
* [[Լեւոն Շանթ]]-140 (Լեւոն Շանթի 140-ամեակին նուիրուած գիտաժողովի նիւթեր), Երեւան, 2009։ 
* «18-33. արդի հայ արձակ» (անթոլոկիա), Երեւան, Համազգային Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութիւն, 2009։

=== Թարգմանութիւններ ===
* 12 պատմուածք եւ 1 բիես (XX դար. ամերիկեան արձակ), Երեւան, «Ապոլոն», 1999։ 
* XX դարի անգլիագիր արձակ, Երեւան, Լուսակն, 2002։ 
* Ժողովրդավարական քաղաքացիութեան ուսուցման ռազմավարութիւնը, Երեւան, 2002։ 
* [[Ուիլիամ Սարոյեան]], Ընտրանի, հատոր 2, Երեւան, «Նայիրի», 2008 («Հայ Մուկը» եւ «Գնացքները» պատմուածքները)։

== Ծանօթագրութիւններ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին Յղումներ ==
* [https://web.archive.org/web/20260301000400/https://xn--y9afw8bd4f.xn--y9a3aq/team/lilit-galstyan Լիլիթ Գալստեան- Հայաստան դաշինք]</text>
      <sha1>tp7rxy1rqqfov28lt42ilukh7vxgoui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիս Կրիֆիթ Քար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31522</id>
    <revision>
      <id>257449</id>
      <parentid>250334</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="kgj78x7xwnqi3d0n0wzed78v6bjvlbj" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ|բնագիր անուանում=Alice Griffith Carr}}
'''Ալիս Կրիֆիթ Քար''' (անգլ․՝ Alice Griffith Carr, [[6 Յունուար]] [[1887 թուական|1887]], Օհայօ, Ա․Մ․Ն․ – [[8 Յուլիս]] [[1968 թուական|1968]]) ամերիկացի բուժքոյր եւ օգնութեան աշխատող։ Ան աշխատած է Ամերիկեան Կարմիր Խաչին եւ Մերձաւոր Արեւելքի Հիմնադրամին հետ՝ Առաջին Աշխարհամարտէն ետք Յունաստանի մէջ գտնուող հայ եւ յոյն գաղթականներուն աջակցելու համար։

== Առաջին տարիներ եւ կրթութիւն ==
Քար ծնած է Ելոու Սփրինկս, Օհայօ եւ դուստրն է Ուալաս Ուիլիամ Քարի եւ Մերի Լէտլի Քարի: Ան 1904-ին աւարտած է Անթիոք Գոլէճը, իսկ բուժքոյրական իր փորձավարժութիւնը Ճոնս Հոփքինս Բուժքոյրերու Ուսման Դպրոցին մէջ ձեռք բերած է (1914): Աւելի ուշ, Օհայոյի Պետական Համալսարանը ու Անթիոք Գոլէճը պատուակալ դոկտորական տիտղոսներ իրեն շնորհած են։

== Ասպարէզ ==
Համալսարանական ուսման եւ բուժքոյրական դպրոցին միջեւ, Քար ուսուցչութիւն ըրած է եւ  աշխատած է որպէս գեղեցկութեան մասնագէտ։ Առաջին Աշխարհամարտի ընթացքին, 1917-ին, Ամերիկեան Կարմիր Խաչին հետ Ֆրանսա գացած է եւ [[Վերտան|Վերտանի]] հիւանդանոցին մէջ երկու տարի աշխատած է ։ Պատերազմէն ետք, Կարմիր Խաչը զինք ղրկած է աշխատելու [[Լեհաստան]], [[Լիթուանիա]], [[Սերպիա]], [[Զմիւռնիա]], [[Չեխոսլովաքիա]] եւ [[Սուրիա]]։ «Իմ պատերազմի փորձառութիւնս զիս բարձր լարուածութեան մէջ ձգեց,» բացատրեց ան 1936-ին։ «Ես ինծի խաղաղ կեանքի համար դարձեալ յարմար չէի զգար։»

Քար միացաւ Մերձաւոր Արեւելքի Հիմնարկին Յունաստանի մէջ 1923-ին, եւ շուտով դարձաւ հիմնարկին Հանրային Առողջապահութեան տնօրէնը Յունաստանի մէջ: Ան բացաւ դարմանատուներ, կազմակերպեց հանրային առողջապահութեան եւ հաստատութենական միջոցներ՝ բծաւոր տիֆուսի, մալարիայի, տենկի ջերմութեան եւ թոքախտի դէմ պայքարելու համար, ինչէս նաեւ աշխատեցաւ կանխարգելման, առողջապահական կրթութեան, մանուկներու բարօրութեան, սնունդի եւ հականեխիչ նախագիծերու վրայ:

Քար եւ մնացեալ ամերիկացիները ստիպուած եղան Յունաստանը լքել 1941-ին, [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Աշխարհամարտի]] ընթացքին։ «Այժմ յոյս չկայ։ Ոչ կերակուր կայ, ոչ դեղեր, ոչինչ, եւ ոչ ալ միջոց մը որեւէ բան ձեռք ձգելու», յայտնած է ան [[Լիզպոն|Լիզպոնի]] մէջ լրագրողներուն։ Ան շարունակեց իր աշխատանքը [[Նիւ Եորք|Նիու Եորքէն]], որպէս Մերձաւոր Արեւելքի Հիմնադրամին հանրային առողջապահական խորհրդատուն։ Դասախօսեց 1940-ականներուն Յունաստանի մէջ հիմնադրամին կատարած աշխատանքին մասին եւ քաջալերեց երիտասարդ կիներուն հետեւելու իր օրինակին. «Եթէ արկածախնդրութիւն կը փնտռէք, եթէ կ’ուզէք գործունեայ ասպարէզ մը ունենալ վերակառուցման մեծ ժամանակաշրջանին՝ որ պիտի հետեւի այս պատերազմի կործանումէն ետք, բուժքոյրութիւն ուսումնասիրեցէ՛ք»։

== Պարգեւներ ==
Քարրին շնորհուած է Սուրբ Գէորգի Արծաթեայ Շքանշանը եւ Փիւնիկէի Շքանշանի Արծաթեայ Խաչը Յունական կառավարութեան կողմէ 1934-ին, ինչպէս նաեւ Յունական Առողջապահական Բաժանմունքէն ոսկեայ մետալ մը։ Նոյն տարին ան նաեւ ստացած է Միջ-Պալքանեան Գլխաւոր Մրցանակը։

== Անձնական կեանք ==
Քար 1948-ին հանգստեան կը կոչուի եւ Ֆլորիտա կը հաստատուի։ Օհայոյի Ուայթ Սթէյթ համալսարանը ունի Քարի գրութիւններուն մեծ հաւաքածօ մը, ներառեալ նամակագրութիւններն ու լուսանկարները։

== Մահ ==
Կը մահանայ 1968-ին, 81 տարեկանին, Մելպըրն Վիլաճ, Ֆլորիտա։

&lt;ref&gt;[https://www.newspapers.com/article/the-dayton-herald-former-yellow-springs/120703025/ «Ժամանակին Ելլոու Սփրինկսի Բնակչուհին Պարգեւորուած Յունական Կառավարութեան Կողմէ» 2-1-1934{{ref-en}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.newspapers.com/article/springfield-news-sun-yellow-springs-woma/120703459/ Springfield News-Sun «Ելլոու Սփրինկսէն կին մը ողորմածութեան հրեշտակ կը հանդիսանայ Յունաստանի մէջ»22-12-1940{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.newspapers.com/article/the-portsmouth-times-ohio-woman-is-leade/120703204/ Օհայոյի Բուժքոյրը Վերադարձած է Ծառայութեան Համար Դրամ Հաւաքելու Նպատակով, Dayton Daily News. 25-5-1937{{ref-en}}.]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://neareastmuseum.com/2016/08/24/unstoppable-alice-carr/ |title=Archive copy |accessdate=2026-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230608114652/https://neareastmuseum.com/2016/08/24/unstoppable-alice-carr/ |archivedate=2023-06-08 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.newspapers.com/article/the-times-leader-experiences-in-greece-w/120701493/ The Times Leader.Ասօր երեկոյեան Յունաստանի մէջ ունեցած ապրումներ պիտի պատմուին:{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>kgj78x7xwnqi3d0n0wzed78v6bjvlbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արտի Քասախեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31535</id>
    <revision>
      <id>257459</id>
      <parentid>250407</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4304" sha1="acg2etnh72n4o9d2hq7xkrxbr2ukmlz" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Արտաշէս «Արտի» Քասախեան''' ({{Lang-en|Ardashes &quot;Ardy&quot; Kassakhian}}, {{ԱԾ}}), ամերիկահայ քաղաքական գործիչ:  Կլենտէյլի քաղաքապետ։

2022-2023 տարեշրջանին ստանձնած է Կլենտէյլի քաղաքապետի պաշտօնը, իր քաղաքական ասպարէզին ընթացքին նաեւ նահանգային, շրջանային եւ քաղաքային մակարդակի շարք մը այլ պաշտօններ ստանձնած է եւ ծանօթ է նաեւ իր հայանպաստ  կեցուածքներով&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.asbarez.am/archives/501082|title=Արտաշէս Քասախեան Կլենտէյլի Քաղաքապետ Ընտրուեցաւ|last=|first=|date=2026-04-16|website=Asbarez - Armenian|language=en-US|accessdate=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.panarmenian.net/eng/news/299497/|title=Ardashes 'Ardy' Kassakhian selected as Glendale Mayor|date=6 April 2022|publisher=PanARMENIAN.Net|language=անգլերէն|access-date=6 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://asbarez.com/ardashes-ardy-kassakhian-selected-as-glendale-mayor/|title=Ardashes 'Ardy' Kassakhian Selected as Glendale Mayor|date=5 April 2022|website=Asbarez|language=անգլերէն|access-date=6 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.glendaleca.gov/government/city-council/councilmember-ardy-kassakhian|title=Councilmember Ardy Kassakhian|website=glendaleca.gov|language=անգլերէն|access-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.glendaleca.gov/Home/Components/News/News/8388/16|title=Ardashes &quot;Ardy&quot; Kassakhian Selected as Glendale Mayor|website=glendaleca.gov|language=անգլերէն|access-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.1lurer.am/en/2022/04/06/New-mayor-of-Glendale-is-Ardashes-Kassakhian/697589|title=New mayor of Glendale is Ardashes Kassakhian|date=6 April 2022|publisher=Public Television of Armenia|language=անգլերէն|access-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nmvb.ca.gov/members/ardashes_kassakhian.html|title=Ardashes &quot;Ardy&quot; Kassakhian|publisher=Organization of the New Motor Vehicle Board|language=անգլերէն|access-date=7 April 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220427215318/https://www.nmvb.ca.gov/members/ardashes_kassakhian.html|archivedate=27 April 2022|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Պոսթըն]]։ 1986-ին ան իր ընտանիքին հետ հաստատուած է Կլենտէյլ՝ յաճախելով քաղաքի հանրային վարժարանները։

Համալսարանական ուսումը ստացած է [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] համալսարանի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մասնաճիւղէն՝ Պսակաւոր արուեստից վկայական ստանալով պատմութեան ճիւղին մէջ:

Ան հանրային քաղաքականութեան եւ վարչութեան մարզին մէջ Մագիստրոսի վկայականին արժանացած է Իլինոյի «Նորթուեսթըրն» համալսարանէն: Քաղաքական ասպարէզին նկատմամբ անոր հետաքրքրութիւնները սկսած են զարգանալու համալսարանական տարիներուն:

Ան 2001-էն 2004 եղած է Արեւմտեան Ամերիկայի Կլենտէյլի [[Հայ Դատի Յանձնախումբ|Հայ Դատի յանձնախումբի]] վարիչ գործավարը:

Քասախեան առաջին անգամ 2005-ին ընտրուած է Կլենտէյլ քաղաքի քարտուղար՝ հանդիսանալով այդ պաշտօնը ստանձնող ամէնէն երիտասարդ անձը: 

2020-ին ընտրուած է Կլենտէյլի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ։

14 Ապրիլ 2026-ին, Կլենտէյլի քաղաքապետական խորհուրդի կողմէն, ընտրուած է Կլենտէյլի քաղաքապետ։&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ]]</text>
      <sha1>acg2etnh72n4o9d2hq7xkrxbr2ukmlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթինա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31621</id>
    <revision>
      <id>257447</id>
      <parentid>251188</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20620" sha1="gx4jnzfumbm2y3g7ilpmvy6whd9os8z" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Աթինա''' ([[Հին Յունարէն|հին յուն․]]՝ Ἀθηνᾶ, [[Յունարէն|յուն․]]՝ Αθηνά)․ հին [[Յունական Դիցաբանութիւն|յունական]] [[Յունական Դիցաբանութիւն|դիցաբանութեա]]&lt;nowiki/&gt;ն մէջ իմաստութեան, ռազմագիտութեան եւ արհեստագիտութեան աստուածուհին է։ Ճանչցուած էր որպէս Բոլիաս եւ Բոլիուհոս (երկուքն ալ բխած «πόλις» բառէն, որ կը նշանակէ «քաղաք-պետութիւն»)¨Անոր հռոմէական տարբերակը Միներվա աստուածուհին է: Աթինա կը համարուէր [[Յունաստան|Յունաստանի]] զանազան քաղաքներուն հովանաւորն ու պաշտպանը, յատկապէս Աթէնք քաղաքին:

[[Աթէնք|Աթէնքի]] [[Աքրոփոլիս (Աթէնք)|Աքրոփոլիսի]] [[Բարթենոն]] տաճարը նուիրուած է իրեն։ Կը խորհրդանշուի բուով մը, այծի կաշիէ պատրաստուած վահան մը ձեռքին՝ Էղիս ''Αιγίς'' որ իր հօրմէն տրուած էր իրեն։ Աթինա կ'ուղեկցուէր [[Նիքի (դիցաբանութիւն)|Նիքի]] դիցուհիին կողմէ։ Արուեստի մէջ, սովորաբար պատկերուած է սաղաւարտով եւ նիզակ բռնած։

== Անուան ստուգաբանութիւն ==
[[Պատկեր:Amphora birth Athena Louvre F32.jpg|մինի|Աթինային ծնունդը․ [[Ամֆորէա (αμφορέας)|Ամֆորէա]], Լուվր թանգարան]]
Աստուածուհիին անուան աւելի հին ձեւերն էին՝ Աթանա ''Ἀθάνα'' (դորիական) եւ Աթինի ''Ἀθήνη'', իսկ վերջնականապէս տարածուած Աթինա  ''Ἀθηνᾶ'' անունը ծագած է Աթանէա ''Ἀθαναία'' մակդիրէն, որ միացուելով դարձած է Աթինաա &gt; Աթինա։ Աթինա աստուածուհիին անուան անգլերէն թարգմանութիւնն է «Athena»։ 

== Աթինային ծնունդը ==
[[Պատկեր:Athena Herakles Staatliche Antikensammlungen 2648.jpg|մինի|Իրաքլիս եւ Աթինա․ [[Ամֆորէա (αμφορέας)|Ամֆորէայի]] գործ՝ Ք․Ա․ 480-470]]
Աթինա [[Զեւս|Զեւսին]] սիրելի դուստրն էր։ Մայրը [[Միթիս|Միթիսն]] էր՝ Զեւսի առաջին կինը։ Զեւս, մարգարէութենէ մը ետք, իմացաւ, որ Մեթիս պիտի ծնի զաւակ մը, որ զինք գահընկէց պիտի ընէր։ Աւելի ուշ, Զեւս սկսաւ գլխացաւէ տառապիլ եւ կանչեց [[Իֆեսթոս]], որպէսզի իրեն օգնէ։ Իֆեսթոս մեծ մուրճով մը Զեւսի գլխուն զարկաւ եւ Աթինա դուրս ժայթքեց՝ լրիւ զինուած, սաղաւարտ հագած եւ ձեռքին վահան մը բռնած։ Աթինա, Զեւս տեսնելով զանոնք անոր ոտքերուն առջեւ նետեց՝ իբրեւ նշան անոր գերագոյն աստուած եւ հայրը ըլլալ ճանաչելուն։

== Աթինային եւ Փոսիդոնասին վէճը Աթէնքի հովանաւորութեան համար ==
Ըստ դիցաբանութեան, Աթինան եւ [[Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)|Փոսիդոնաս]] կը պայքարէին նոյն քաղաքին համար։ Անոնք բարձրացան [[Աքրոփոլիս (Աթէնք)|Աքրոփոլի]]&lt;nowiki/&gt;ս եւ աթենացիներուն առջեւ որոշեցին, թէ ով որ բնակիչներուն ամենագեղեցիկ նուէրը մատուցանէ, քաղաքին պիտի տիրանայ։ Փոսիդոնաս իր [[Եռաժանի|եռաժանին]] հարուածեց բլուրի մը լանջին եւ անմիջապէս ջուրի աղբիւր մը յայտնուեցաւ։ Ժողովուրդը հիացաւ, բայց ջուրը աղի էր, ինչպէս ծովուն ջուրը՝ որ Փոսիդոնասին թագաւորութիւնն էր եւ ատիկա շատ օգտակար չէր։ Աթինային նուէրը [[Ձիթենի|ձիթենիի]] ծառ մըն էր, որ աւելի օգտակար էր, քանի որ քաղաքին կը մատակարարէր սնունդ, [[ձէթ]] եւ փայտանիւթ։ Այսպէս, Աթինա յաղթեց եւ իր քաղաքը Աթէնք անուանեց։

== Աթինա եւ Էրիխթոնիոս ==
Աթինա սիրային յարաբերութիւն չունէր ու կը խորհրդանշէր յաւերժական կուսութիւնը։ Միայն մէկ անգամ Իֆեսթոս փորձեց իրեն մօտենալ եւ մխրճուեցաւ իր գիրկը։ Աստուածուհին մերժեց անոր կիրքը, սակայն Իֆեսթոս յաջողեցաւ իր սերմը ձգել անոր ազդրին վրայ։ Աթինա, զզուանքով լեցուն, մաքրեց իր ոտքը բուրդի կտորով մը եւ նետեց զայն Երկրին վրայ։ Այդ կտորէն ու [[Եէա|Եէային]] օգնութեամբ, ծնաւ [[Էրիխթոնիոս]], որ յետագային [[Ատիկէ|Ատիկէի]] թագաւորը դարձաւ:

== Աթինա եւ Արախնի ==
Կին մը Արախնի անունով, ճարտար ջուլհակ մը ըլլալով պարծենցաւ թէ իր արուեստին մէջ Աթինայէն ալ վեր է, որ զինք մարտի հրաւիրեց։ Աթինան, իր հիւսուածին մէջ պատկերացուցած էր Աթէնքի համար իր եւ Փոսիդոնասին ունեցած վէճը, իսկ Արախնի ծաղրի ենթարկած էր Ողիմպոսի աստուածներուն սիրային արարքները։ Աթինա զայրացած աստուածներուն հանդէպ այս անարգանքին համար, պատռեց Արախնիին հիւսուածքը, իսկ ան, ամաչանքը չկրնալով տանիլ՝ կախուեցաւ։ Աթինա գթաց անոր եւ փոթեց պարանը իր վիզէն, սակայն պատժեց զինք, ոտնանի կենդանիի՝ սարդի վերածելով։ Բայց չխլեց իրմէ ջուլհակութեան տաղանդը եւ այսպէս շարունակեց գործել իր սարդոստայնը։

== Աթինա եւ Բալադա ==
Երկու երիտասարդ աղջիկներ՝ Բալադա եւ Աթինա, կը մարզուէին բաւական դաժան վարժութիւններով։ Օր մը կռուեցան, ու Բալադա պատրաստ էր զարնել աստուածուհին, բայց Զեւս, վախնալով թէ իր աղջկան բան մը պիտի պատահի, Աթինային առջեւ դրաւ որպէս վահան իր հովանաւորութիւնը։ Բալադա սարսափեցաւ ահեղ վահանէն եւ Աթինա զարկաւ իրեն ու մեռած ձգեց։ Խորապէս յուսահատած աստուածուհին, պատրաստեց մեռած Բալադային փայտէ պատկերը ու կուրծքին վրայ դրաւ ահասարսուռ հովանաւորութիւնը եւ պատուելով զետեղեց այդ Զեւսի արձանին կողքին։

== Աթինա եւ Մեդուսա ==
Ըստ առասպելին, [[Մեդուսա|Մեդուսան]] շատ գեղեցիկ մահկանացու ծովանուշ մըն էր եւ ասոր համար էր որ Փոսիդոն զինք խսարեց ու Աթինային տաճարին մէջ սիրախաղեցան։ Այս առարքէն Աթինան վշտացաւ եւ որովհետեւ չէր կրնար Փոսիդոնասին մեղադրել, հարկադրաբար դարձաւ դէպի Մեդուսա, որուն հրէշի վերածեց, որպէսզի այլեւս մարդ մը զինք չսիրահարուի, իսկ եթէ որեւէ մէկը իր հայացքը անոր դարձնէր, քարի կը վերածուէր։ Երբ [[Բերսէաս]] սպաննեց Մեդուսան, որպէս շնորհակալական նուէր (որովհետեւ շնորհիւ փայլուն վահանին, որ աստուգուհին իրեն նուիրած էր, անիկա կարողացաւ ջախջախել Մեդուսան՝ նայելով միայն իր պատկերին անոր մէջէն) Աթինային մատուցանեց անոր գլուխը: Այն ատեն էր, որ աստուածուհին Մեդուսայի գլուխը միացուց իր վահանին՝ զայն վրան տեղադրելով:&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Atena promachos, copia da prototipo del V sec. ac. attr. a policleto, coll. albani.JPG|Աթինա Բրոմահոս
Պատկեր:Mattei Athena Louvre Ma530 n2.jpg|Աթինա․ [[Լուվր]] թանգարան
Պատկեր:16-03 Atena, testa di acrolito, II sec. d.C. -FG.jpg|Աթինա կոյս
Պատկեր:Ubekendt, Athena-Medici, rekonstruktion Amelung-Rizzo af torso i Paris, med hoved i Wien, , KAS1505, Statens Museum for Kunst.jpg|Աթինա զինուած
&lt;/gallery&gt;

== Աթինային մակդիրները ==

* [[Պատկեր:Silver tetradrachm Athens new style reverse.jpg|մինի|Բու մը կանգնած ամֆորէայի մը վրայ, շրջապատված ձիթենիի տերեւներու պսակով մը։ Աթէնքի արծաթեայ թեթրադրախմոս՝ դրամ, «նոր ոճ» (Ք․Ա․ 200-150), հակառակ կողմը:]]'''Բալադա'''․ հաւանաբար յառաջ եկած է Բալանտաս հսկայէն, զոր Աթինա  սպաննեց [[Հսկայամարտութիւն|Հսկայամարտութեան]] ընթացքին։ Ըստ այլ վարկածի, այս մականունը առաւ, որովհետեւ ծնած էր Զեւսի գլխէն՝ իր նիզակը թափահարելով։
* '''Ղլաւքոբիս'''․ Օմիրոս յաճախ կը գործածէ։ Ունի կապուտաչքեայի իմաստը՝ (կապոյտ + աչք ''γλαυκός''+ ''ωψ'') իմաստն ունի։ Հետաքրքրական է սակայն, որ բուն ([[Հին Յունարէն|հին յուն.]]՝ ղլաւքս ''γλαυξ''), Աթինա դիցուհիին սուրբ թռչունը, նոյն արմատէն կը ծագի, թերեւս իր մեծ եւ փայլուն աչքերուն պատճառով:
* '''Արիա'''․ Այս անունը Աթինա դիցուհին ստացաւ Օրեստիսին դատավարութեան ժամանակ՝ Արիոս Բաղոս (Ատիկէի օրոնստրութիւն),անոր մօր՝ Գլիթեմնիսթրայի սպաննելուն համար։ Աթինային վճռական քուէով Օրեստիս անպարտ արձակուեցաւ։
* [[Պատկեր:Silver tetradrachm Athens new style obverse.jpg|մինի|Աթէնքի արծաթեայ թեթրադրախմոս՝ դրամ, «նոր ոճ» (Ք․Ա․ 200-150), Աթինային գլուխը]]'''Էրղանի'''․ Անոր տրուած էր այս անունը, քանի որ անիկա արհեստաւորներուն եւ ձեռարուեստին հովանաւորն էր։
* '''Իբիա'''․ Այս անունը իրեն տրուեցաւ, որովհետեւ Հսկաներու պատերազմին ժամանակ կառքով մը հանդէս եկաւ, որ ձիեր կը քաշէին, եւ Էկեղադոսին սարսափ տարածեց:
* '''Իթոնիա'''․ Այս անունով Աթինա կը պաշտուէր [[Թեսալիա]], [[Վիոթիա]], [[Աթէնք|Աթէն]]&lt;nowiki/&gt;ք եւ [[Ամորղոս]]։
* '''Կոյս'''․ Այս անունով կը պաշտուէր [[Բարթենոնաս|Բարթենոնասին]] տաճարին մէջ։
* '''Բրոմահոս'''․ Այս անունով զայն կը կանչէին երբ ան զինուած Աթէնք կը մտնէր։
* '''Բոլիադա'''․ Այս անունով ան Աթէնքի, Աքրոբոլիսին եւ ընդհանրապէս յոյներուն պաշտպանն էր։
* '''Բրոնէա'''․ Բրոնէա կամ Բրոնիա անունով, Աթինա [[Տելֆի]] ունէր իր տաճարը, [[Ֆէդրիադես|Ֆէդրիադեսներուն]] առջեւ՝ «նախապէս եղողին» իմաստով։
* '''Զասթիրիա'''․ այս մականունով [[Տելֆի|Տելֆիի]] մէջ կը պահպանուին իր տաճարէն մասունքներ։

== Աթինայի Օրֆիքեան Ոգերգ ==
Բնիկ՝ հին յունարէն լեզուով․-

&lt;blockquote&gt;[Ἀθηνᾶς, θυμίαμα ἀρώματα]. «Παλλάς μουνογενής, μεγάλου Διός σεμνή έκγονε, δία, μακάρια Θεά, πολεμόκλονε, ομβριμόθυμε, άρρητη, ρητή, μεγαλώνυμη, αντροδίαιτε, που διέπεις τις ακρώριες όχθες στις κορυφές και στα σκιώδη όροι, που τέρπεις τις φρένες σου στα φαράγγια, οπλοχαρείς, που κεντάς τις ψυχές των βροτών μανίες, γυμνάζουσα κόρη, που έχεις φρικώδη θυμό, Γοργοφόνη, φυγόλεκτρε, πολύολβε μητέρα των τεχνών, ορμάστειρα, φίλοιστρε για τους κακούς, φρόνηση για τους αγαθούς. Που γεννήθηκες αρσενική και θηλυκή, πολεμοτόκε, μήτι, αιολόμορφε, δράκαινα, φιλένθεε, αγλαότιμη, ολέτειρα των Φλεγραίων Γιγάντων, ιππελάτειρα, Τριτογένεια, λύτειρα των κακών, νικηφόρε δαίμον, που ανανεώνεις αεί τα ήματα με της νύκτες κατά τις ώρες, άκουσέ με που εύχομαι, και δώσε ειρήνη πολύολβη και κόρον και υγεία εν ώραις, γλαυκόπιδα, ευρεσίτεχνε, πολύλλιστη, βασίλεισα.[http://Օրֆիքեան&amp;#x20;Ոգերգ&amp;#x20;Աթինային․&amp;#x20;Ուիքիդարան] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

('''''թարգմանութիւն''''') Բալադա, միածին, մեծ Տիասին զաւակ վեհաշուք, փառաւոր, երանելի աստուածուհի, պատերազմաշարժ, բարկագին, անմատչելի, խօսելի, մեծանուն, քարայրաբնակ, որ կը տնօրինես բարձրավիզ լանջերը ժայռագագաթներուն եւ ստուարապատ լեռները, ու ձորերուն մէջ քու միտքդ կը զուարճացնես, զէնքով ցնծացող, մարդկային հոգիները մոլութիւններով մոլեգնեցնող, մարզուող դուստր, սարսափազդու բարկութիւն ունեցող, Ղորղոֆոնի, արհեստներու մայր շատ երջանիկ, գործադրիչ, ընկեր չարիքներուն, բարիքներուն համար` դատողութիւն• արական եւ էգ ծնած ես, պատերազմներ ծնող, խորհուրդ, զանազան ձեւերով, վիշապ, աստուածասէր, փառաւորուած արժէք, Ֆլեգրա համայնքի հսկաներուն կործանիչ, ձի հեծնող, Տրիտոկենիա, չարիքներու ազատարար, յաղթական ոգի, օր ու գիշեր, միշտ նոր ժամերուն մէջ, լսէ՛ ինծի աղօթողիս, տուր խաղաղութիւն շատ երջանիկ եւ բաւարարութիւն ու առողջութիւն բարեբեր ժամանակներուն մէջ, մոխրագոյն աչքերով, գիւտարար, շատ փափաքելի թագուհի:&lt;/blockquote&gt;

== Առած ==
«Աթինա օգնական, բայց դուն ալ ձեռքդ շարժէ» ''Σὺν Ἀθηνᾷ καὶ σὺ χεῖρα κίνει'' առած որ մնացած է [[Էսոբոս|Էսոբոսին]] «Նաւաբեկ տղամարդը» ''ἀνὴρ ναυαγός'' առասպելէն։

Բնիկ՝ հին յունարէն լեզուով․-

&lt;blockquote&gt;(տղամարդ նաւաբեկ)․ Ἀνὴρ πλούσιος Ἀθηναῖος μεθ' ἑτέρων τινῶν ἔπλει. Καὶ δὴ χειμῶνος σφοδροῦ γενομένου καὶ τῆς νηὸς περιτραπείσης, οἱ μὲν λοιποὶ πάντες διενήχοντο, ὁ δὲ Ἀθηναῖος παρ' ἕκαστα τὴν Ἀθηνᾶν ἐπικαλούμενος μυρία ἐπηγγέλλετο, εἰ περισωθείη. Εἷς δέ τις τῶν συννεναυαγηκότων παρανηχόμενος ἔφη πρὸς αὐτόν• &quot;Σὺν Ἀθηνᾷ καὶ σὺ χεῖρα κίνει. Ἀτὰρ οὖν καὶ ἡμᾶς μετὰ τῆς τῶν θεῶν παρακλήσεως χρὴ καὶ αὐτούς τι ὑπὲρ αὑτῶν λογιζομένους δρᾶν. Ὅτι ἀγαπητόν ἐστι καὶ ἐνεργοῦντας θεῶν εὐνοίας τυγχάνειν ἢ ἑαυτῶν ἀμελοῦντας ὑπὸ τῶν δαιμόνων περισώζεσθαι. Τοὺς εἰς συμφορὰς ἐμπίπτοντας χρὴ καὶ αὐτοὺς ὑπὲρ ἑαυτῶν κοπιᾶν καὶ οὕτω τοῦ θεοῦ περὶ βοηθείας δέεσθαι. [http://Ուիքիդարան․&amp;#x20;Էսոբոսին&amp;#x20;առասպելներ՝&amp;#x20;Տղամարդ&amp;#x20;նաւաբեկ]

('''''թարգմանութիւն''''') Աթենացի հարուստ մը նաւով կը ճամբորդէր, նաւը նաւաբեկութեան մատնուեցաւ ու շրջեցաւ։ Այն ատեն միւսները լողալով իրենք զիրենք փրկելու կը ջանային, իսկ հարուստ աթենացին Աթինա դիցուհին կ'աղերսէր ու կը խոստանար հազար ու մի զոհ մատուցանել իրեն, եթէ փրկուէր։ Մէկ ուրիշ նաւաբեկեալ մը գոչեց անոր. «Լաւ կ՚ընես որ կ՚աղօթես, բայց Աթինային հետ միասին, դուն ալ թեւերդ շարժէ»՛։&lt;/blockquote&gt;

&lt;ref&gt;[https://mythoi.org/genealogical-tree-of-the-olympians/ Ողիմպոսի աստուածներուն ազգագական ծառը, ըստ Իսիոդոսին Թէողոնիային{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:1.570 Աթինայի մասին, ըստ Օմիրոսի Իլիադային, 1570-579{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:14.338 Աթինայի մասին, ըստ Օմիրոսի Իլիադային, 14338{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg002.perseus-eng1:8.312 Աթինայի մասին, ըստ Օմիրոսի Օդիսիային,8312{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+886 Աթինայի մասին, ըստ Իսիոդոսին Թէողոնիային, 886-890{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+183 Աթինայի մասին, ըստ Իսիոդոսին Թէողոնիային, 183-200{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://pergamos.lib.uoa.gr/item/uoadl:1048607 Աթէնքի Ազգային եւ Գաբոդիսթրիաքոն համալսարան․ Աթինա աստուածուհին․ աստուածուհի եւ խորհրդանիշ Հելլենիզմի․ Լուքիա Դրուլիա, հրտ․Յունական մշակոյթի եւ ընդհանուր կրթութեան հիմնարկ, Աթէնք, 2002, էջ՝ 221-240{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; 

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Աթէնքի աստուածութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Աստուածներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Աստուածներ]]</text>
      <sha1>gx4jnzfumbm2y3g7ilpmvy6whd9os8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արաքսիա Դաւթեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31644</id>
    <revision>
      <id>257456</id>
      <parentid>252261</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T02:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4067" sha1="1draryw914idtoplq2qqjub3gzd3yib" xml:space="preserve">
'''Արաքսիա Դաւթեան''' (22 Ապրիլ 1949, Բերդաւան – 28 Յուլիս 2010, Մոսկուա) &lt;ref&gt;[http://armtoday.info/default.asp?}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, հայ օփերային երգչուհի, [[ՀՀ ժողովրդական արթիստ]] ([[2004]])։

== Կենսագրութիւն ==
Արաքսիա Դաւթեան ծնած է 22 Ապրիլ [[1949]] թուականին [[Տաւուշի մարզ]]ի [[Բերդաւան]] գիւղը։ Ուսումը ստացած է [[Կոստանտին Սարաջևի անվան երաժշտական դպրոց|Երեւանի Կոստանթին Սարաջեւի անուան երաժշտական դպրոց]]ին մէջ (վոքալի ուսուցիչ՝ Մ. Չոլախեան)։ [[1975]] թուականին աւարտած է [[Երեւանի պետական քոնսերուաթորիա]]ն։ [[1975]]-[[1986]] թուականներուն եղած է Երեւանի քոնսերուաթորիայի օփերային սթուտիայի մեներգչուհի, 1986-[[1992]] թուականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հեռուստառատիոպետկոմի սիմֆոնիկ նուագախումբի մեներգչուհի։ [[1996]] թուականէն դասաւանդած է վոքալ՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան քոնսերուաթորիային մէջ։ Մինչեւ իր կեանքի աւարտը, ան դասաւանդած է Մոսկուայի մէջ։ Հիւրախաղերով հանդէս եկած է աշխարհի աւելի քան 120 հեղինակաւոր համերգասրահներու մէջ «Կարնեգի Հոլ» ([[Նիւ Եորք]]), «Գաւօ» ([[Փարիզ]]), «Կոնցերտ Գեբաու» ([[Ամսթերտամ]]), «Սենդր Հոլլ» ([[Թոքիօ]]), հանդէս եկած է աշխարհահռչակ երաժիշտներու հետ, այդ կարգին՝ «Մոսկուայի վիրտուոզներ» նուագախումբի (ղեկավար՝ [[Վլատիմիր Սպիվակով]])ի հետ։ Երգացանկին մէջ եղած են արեւմտաեւրոպական, հայկական դասական եւ ժամանակակից քոմփոզիթորներու գործերէն&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երեւան, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bach-cantatas.com/Bio/Davtyan-Araksiya.htm Araksiya Davtyan (Soprano)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Արաքս Դաւթեան|url=http://masis.tv/component/option,com_afm/pid,124/vfile,1448/lang,hy/|accessdate=2026-05-10|archive-date=2015-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407095154/http://masis.tv/component/option,com_afm/pid,124/vfile,1448/lang,hy/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

[[2005]] թուականին նկարահանուած է &quot;[[Ղազախֆիլմ]]&quot; կինոսթուտիայի &quot;Վոքալային զուգահեռներ&quot; երաժշտական ֆիլմին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ВОКАЛЬНЫЕ ПАРАЛЛЕЛИ (2005) |url=https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/1069/annot}}&lt;/ref&gt;։

Մահացած է 28 Յուլիս 2010, Մոսկուա: Թաղուած է Երեւանի քաղաքային պանթէոնին մէջ։

== Մրցանակներ, պարգեւներ ==
* 2004 Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական արթիստ
* 1987 ՀԽՍՀ վաստակաւոր արթիստ
* 1984 Վոքալիստներու միջազգային մրցոյթի (Իտալիա) դափնեկիր
* 1979 Գլինկայի անուան Վոքալիստներու համամիութենական մրցոյթի դափնեկիր

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին Յղումներ == 
* [https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=40 Արաքսիա Դաւթեան] 
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLn4yZkHUnGCGQ9EO_EwqRIUxjehe9cgAG Արաքսիա Դաւթեանի կատարումները youtube-ի մէջ]</text>
      <sha1>1draryw914idtoplq2qqjub3gzd3yib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գայիանէ Ներսիսեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31706</id>
    <revision>
      <id>257465</id>
      <parentid>251115</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T03:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6988" sha1="gvbaw786pw3ctne2dw8etrw03tpxu86" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Գայիանէ Հրանդի Ներսիսեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երգչուհի, Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտ ([[2011]])&lt;ref&gt;[https://president.am/hy/decrees/item/580 Հայաստանի Հանրապետության պատվավոր կոչումներ շնորհելու մասին]&lt;/ref&gt;:

== Կենսագրութիւն ==
Գայիանէ Ներսիսեանը ծնած է Հրանդ Ներսիսեանի եւ Մարօ Զարգարեանի ընտանիքին մէջ [[1949 թուական|1949]] թուականին։ Ուսանած է [[Երեւան|Երեւանի]] Սպենդիարեանի անուան երաժշտական դպրոցին, Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ։

* [[1976 թուական|1976]] թուականին աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը
* 1977 թուականէն աշխատած է [[Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարան|Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանին]] մէջ, զուգահեռ՝ Ղազարոս Սարեանի անուան թիւ 1 արուեստի դպրոցին մէջ, դասաւանդած է [[երաժշտութիւն]]
* [[1979 թուական|1979]] թուականին առաջին անգամ հանդէս եկած է Արամ Մերանգուլեանի անսամբլի հետ «Երիտասարդ ձայներ» հաղորդաշարին մէջ
* [[1987 թուական|1987]] թուականէն ֆիլհարմոնիայի մեներգչուհի
* [[1990 թուական|1990]] թուականին ստեղծած է «Կարին» ժողովրդական գործիքներու համոյթը
* [[1998 թուական|1998]] թուականին աշխատած է Երեւանի թատրոնի եւ կինոյի պետական ինստիտուտին մէջ որպէս երգչախումբի ղեկավար
* Աւետիք Մկրտչեանի անուան համալսարանին մէջ (նախկին համալսարանը կոչած է [[Քըրք Քըրքորեան|Քըրք Քրքորեանի]] անունով) կը դասաւանդէ բարոյագիտութիւն եւ գեղագիտութիւն, համալսարանին մէջ ստեղծած է երգչախումբ

[[//hy.wikipedia.org/wiki/Պատկեր:Gayane_Nersisyan,_Nzhdeh_Museum.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Gayane_Nersisyan,_Nzhdeh_Museum.JPG|մինի|Վազգէն Սարգսեանի անուան ինստիտուտի կուրսանտները Գարեգին Նժդեհի թանգարանում Գայիանէ Ներսիսեանի հետ]]
[[Գարեգին Նժդեհ|Գարեգին Նժդեհի]] գաղափարախօսութեան հաւատարիմ հետեւորդն է, անոր մեծ ուխտի նուիրեալ մարտիկը։ [[2007]]-[[2012 թուական|2012]] թուականներուն հիմնադրած եւ տնօրինած է Գարեգին Նժդեհի թանգարանը։
[[Պատկեր:Gayane_Nersisyan,_Nzhdeh_Museum.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Gayane_Nersisyan,_Nzhdeh_Museum.JPG|մինի|'''Վազգէն Սարգսեանի անուան ինստիտուտի կուրսանտները Գարեգին Նժդեհի թանգարանին մէջ Գայիանէ Ներսիսեանի հետ''']]
Բարեգործական համերգներով հանդէս եկած է հայաստանեան եւ արտասահմանեան տարբեր բեմերո վրայ՝

* [[1989 թուական|1989]]- [[Կրասնոտար]], Նովոռոսիյսկ, Անապա, Տուապսէ, Գելենջիկ
* [[1991 թուական|1991]]- Ռիգա
* [[1991 թուական|1991]]- [[Վրաստան]]
* [[1993 թուական|1993]]- [[Սուրիա]], [[Հալէպ]], [[Դամասկոս]], [[Գամիշլի]]
* [[1999 թուական|1999]]- [[Իրան]], [[Սպահան]], [[Թեհրան]], [[Թաւրիզ]]

== Մեջբերումներ Գայիանէ Ներսիսեանէն ==

* Երբ ազգային մտածելակերպդ ամուր է, այն երբեք քեզ թոյլ չի տա սխալուել քո ներկայացրած երգում, պարում կամ մէկ այլ աշխատանք կատարելիս։
* Հասարակութիւնը միշտ էլ դաստիարակուելու խնդիր ունի ազգային մշակոյթով, լեզուի պահպանութեամբ եւ գաղափարախօսութեամբ։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Պատկեր:Gayane_-_Andranik_3.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Gayane_-_Andranik_3.jpg
Պատկեր:Գայանե_Ներսիսյան_ռազմական_ակադեմիայի_կուրսանտների_հետ_(3).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B3%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A5_%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%BD%D5%AB%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%BC%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%A4%D5%A5%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%AB_%D5%AF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D5%B0%D5%A5%D5%BF_(3).jpg|Գայիանէ {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ներսիսեանը ռազմական ակադեմիայի կուրսանտներուն հետ  Գարեգին Նժդեհի թանգարանին մէջ
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=5671 Գայանե Ներսիսյան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111052503/https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=5671|date=2022-01-11}}
* [https://www.1tv.am/hy/video/%D5%89%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D4%B3%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A5-%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%BD%D5%AB%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6/39441 Չակերտներ. Գայանե Ներսիսյան]
* [https://www.youtube.com/watch?v=SgYDRJcfdqo Գայանե Ներսիսյան]
* [https://www.youtube.com/watch?v=S1p8bYl1K-g Գայանե Ներսիսյան, «Երբ բացվում է առավոտը»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=TAGmxIT4fxo Գարեգին Նժդեհին նվիրված երգ, կատարում է Գայանե Ներսիսյանը]
[[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի շրջանաւարտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ռոմանոս Մելիքեանի անուան պետական երաժշտական քոլէճի շրջանաւարտներ]]</text>
      <sha1>gvbaw786pw3ctne2dw8etrw03tpxu86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էմմա Պետրոսեան (երգչուհի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31709</id>
    <revision>
      <id>257478</id>
      <parentid>256429</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="n9nzfedr5b2kucqlkq079bplu3gin2y" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Էմմա Ալպերթի Պետրոսեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երգչուհի։ [[Հայաստան|Հայաստանի]] վաստակաւոր արուեստագէտ ([[2017]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ՀՀ Նախագահի հրամանագրերը - Փաստաթղթեր - Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ|url=https://president.am/hy/decrees/item/3776|accessdate=2017 թ․ հունիսի 27|website=նախագահ.հայ}}&lt;/ref&gt;։

Երգիչ, դերասան Արամոյի կինն է։

== Կենսագրութիւն ==
Էմմա Պետրոսեանը ծնած է [[1965 թուական|1965]] թուականին [[Երեւան]]։ Ուսանած է Երեւանի [[Նար-Դոս|Նար-Դոսի]] անուան թիւ 14-րդ միջնակարգ եւ Երեւանի [[Ալեքսանդր Սպենդիարեան|Ալեքսանդր Սպենդիարեանի]] անուան երաժշտական մասնագիտական դպրոցներուն մէջ, այնուհետեւ` [[Ռոմանոս Մելիքեան|Ռոմանոս Մելիքեանի]] անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ, [[1985 թուական|1985]]-[[1989 թուական|1989]] թուականներուն՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի ջութակի բաժնին մէջ&lt;ref name=&quot;av2&quot;&gt;{{Cite web|title=Zarkfoundation - Էմմա Պետրոսյան|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%a7%d5%b4%d5%b4%d5%a1-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d6%80%d5%b8%d5%bd%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|website=zarkfoundation.com|accessdate=2024-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240620145739/https://zarkfoundation.com/library/%d5%a7%d5%b4%d5%b4%d5%a1-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d6%80%d5%b8%d5%bd%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|archivedate=2024-06-20|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 

[[1989 թուական|1989]] թուականէն աշխատած է Հայաստանի ազգային ռատիոյի սիմֆոնիկ նուագախումբին մէջ։ Հայաստանի Երգի պետական թատրոնի առաջին սերունդի ներկայացուցիչներէն է։ Համերգներով հանդէս եկած է Հայաստանի եւ արտերկրի մէջ, [[2014 թուական|2014]] եւ [[2015 թուական|2015]] թուականներուն մենահամերգով հանդէս եկած է  Հայաստանի պետական կամերային նուագախումբին հետ։ [[1998 թուական|1998]] թուականէն կը դասաւանդէ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի ջազ-վոքալ բաժինը, [[2009 թուական|2009]] թուականէն` դոցենտ&lt;ref name=&quot;av2&quot; /&gt;։

== Ձայնասկաւառակներ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Վերնագիր
!Տարթիւ
!Այլ
|-
|«Սեւ ու սպիտակ»
|2000
|Արամոյի հետ
|-
|«Աղօթք»
|2008
|
|-
|«Վերադարձ դէպի տուն»
|2010
|Արամոյի հետ
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://armlur.am/647668/ Չեմ տեղավորվում ընդհանուր հարմոնիայի մեջ կամ ինձ չեն տեղավորում այդ միջավայրում. Էմմա Պետրոսյանը` մեր երգարվեստի մասին]
* [https://web.archive.org/web/20140722064206/http://7or.am/am/news/view/21590/ Հարցազրույց երգչուհի Էմմա Պետրոսյանի հետ]
[[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ռոմանոս Մելիքեանի անուան պետական երաժշտական քոլէճի շրջանաւարտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի շրջանաւարտներ]]</text>
      <sha1>n9nzfedr5b2kucqlkq079bplu3gin2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամալթիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31734</id>
    <revision>
      <id>257450</id>
      <parentid>251232</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T01:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2853" sha1="11iia18mfoiq2ovdp3cm9wbq3qiecoq" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ|պատկեր=Campana relief of Amaltheia nursing Zeus (Ny Carlsberg Glyptotek T 138).jpg|նկարագրութիւն=Ամալթիա կը պահէ պատանի Զեւս երկու Քուրիթեսներուն ետեւ, որոնք սուրեր եւ վահաններ ունին։ Գամբանիայէն բերուած փորագրութիւն, Ք.Ա. 1-ին դարավերջէն կամ Ա․ին դարասկիզբ, Ny Carlsberg Glyptotek}}
'''Ամալթիա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Αμάλθεια)․ Ամալթիա [[Զեւս]] աստուծոյ ստնտուն էր [[Իդա (լեռ)|Իդա]] լերան քարայրին մէջ, ուր մայրը՝ [[Ռէա]], զայն թաքցուցած էր, որպէսզի փրկէ հօրմէն՝ [[Քրոնոս|Քրոնոսէն]], որ իր զաւակները կը խժռէր: Երբեմն կը նկարագրուէր որպէս [[Եադա]] յաւերժահարս՝ Նիմֆի, եւ երբեմն ալ՝ որպես այծ, որուն եղջիւրէն [[Զեւս]] կը սնուցուէր կաթով եւ մեղրով։

== Ամալթիային Եղջիւրը ==
Ամալթիային Եղջիւրը առատութեան, բարիքներու, մարդկային բարօրութեան եւ բարգաւաճման խորհրդանիշն էր։ Հնադարեան արուեստի մէջ, շատ մը աստուածներ պատկերուած են Ամալթիայի եղջիւրը ձեռքերնին բռնած, զոր դասական լատին գրականութեան մէջ կը մատնանշուի իբրեւ ''cornu copiae'':

== 113 Ամալթիա ==
[[1871 թուական|1871]]-ին յայտնաբերուած աստղակերպին գիտնականները տուած են [[Աստղակերպ 113 Ամալթիա|113 Ամալթիա]] անունը։

&lt;ref&gt;[https://pantheon.org/articles/a/amalthea.html Ամալթիա, 29-9-2022]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/504327 &amp;lt;/nowiki&amp;gt; Գծաային B կառոյցը, Քնոսոսի վարչակարգը, John Bennet․ ''American Journal of Archaeology'' 89 (2): 231–249]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.greeklanguage.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/metamorfoseis/page_029.html Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα․ հին յունարէն լեզու եւ արձանագրոթիւն, Ամալթիա ] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[ https://www.mixanitouxronou.gr/to-quot-keras-tis-amaltheias-quot-giati-to-spasmeno-kerato-tis-kritikis-katsikas-symvolizei-tin-afthonia-kai-ton-ployto/  Միխանի թու Խրոնու - Ամալթիային եղջիւրը․ Ինչու բարգաւաճումը կը խորհրդանշէր]&lt;/ref&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>11iia18mfoiq2ovdp3cm9wbq3qiecoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Եգիպտական մեծ թանագարան (GEM)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31742</id>
    <revision>
      <id>257470</id>
      <parentid>252089</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="ks039mb56wpvm3qzpfk5of0oghm8wb3" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Թանգարան}}

'''Եգիպտական մեծ թանագարան''' ('''GEM'''; {{Lang-arz|المتحف المصري الكبير}}․ ''al-Matḥaf al-Miṣriyy al-Kabir''), թանգարան՝ Կիզայի մէջ։ Անիկա աշխարհի ամէնէն մեծ թանգարանն է, որ նուիրուած է միայն մէկ քաղաքակրթութեան։ Կը գտնուի Կիզայի բուրգերու համալիրէն շուրջ երկու քիլոմեթր (1.2 մղոն) հեռաւորութեան վրայ&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Grand-Egyptian-Museum|title=Grand Egyptian Museum (GEM)|date=2025 թ․ օգոստոսի 5|website=Britannica|language=անգլերէն|access-date=2025 թ․ օգոստոսի 7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voguearabia.com/article/grand-egyptian-museum-worlds-largest-museum-dedicated-to-a-single-civilisation|title=Inside the Grand Egyptian Museum: A First Look at the World's Largest Museum Dedicated to a Single Civilisation|last=|first=|date=|website=Vogue Arabia|language=անգլերէն|access-date=}}&lt;/ref&gt;։

Թանգարանի ստեղծման գաղափարը յայտարարուած է 1992 թուականին, իսկ շինարարութիւնը սկսած է 2005-ին եւ ամբողջութեամբ աւարտած՝ 2023-ին, որուն ընդհանուր արժէքը կազմած է 1,2 միլիառ ԱՄՆ տոլար։ Փորձնական բացումը տեղի ունեցած է 2024 թուականի Հոկտեմբերին, իսկ պաշտօնական բացումը՝ 2025 թուականի Նոյեմբեր 1-ին։

Թանգարանին մէջ կը պահուին եգիպտական հնավայրերէն գտնուած աւելի քան 100,000 հնագիտական առարկաներ (արտեֆաքտներ), որոնք կ՚ընդգրկեն Եգիպտոսի քաղաքակրթութեան բոլոր ժամանակաշրջանները՝ սկսեալ նախահարստական (նախադինաստիկ) ժամանակներէն մինչեւ քրիստոնէական Եգիպտոս։ Մօտաւորապէս 20,000 ցուցանմուշ առաջին անգամ ըլլալով պիտի ներկայացուի։ Ասոնց կարգին է նաեւ Թութանխամոնի ամբողջական հաւաքածոն՝ բաղկացած 5,398 առարկայէ։ Թութանխամոնի հաւաքածոն տեղադրուած է թանգարանի 7,500 քմ տարածքին վրայ։ Առաջին անգամ պիտի ցուցադրուին նաեւ նոր վերականգնուած նմուշներ, օրինակ՝ Քէոփսի երկրորդ արեգակնային նաւը, Թութանխամոնի նախնիներուն՝ Եույայի եւ Թույայի հաւաքածոն, ինչպէս նաեւ Թութանխամոնի մեծ մօր՝ Հեթեփհերես թագուհիին (Քէոփսի մօր) գանձերը։

Թանգարանը ընդհանուր առմամբ կը գրաւէ 500,000 քմ տարածք։ Թանգարանին մէջ պիտի ըլլան մշտական ցուցասրահներ, ժամանակաւոր ցուցադրութիւններ, յատուկ թեմաթիք ցուցահանդէսներ, մանկական թանգարան, ինչպէս նաեւ վիրտուալ (երեւակայական) եւ մեծ ձեւաչափով ցուցադրուող պաստառներ՝ ընդհանուր 32,000 քմ մակերեսով (344,445 sq ft) եւ 81,000 քմ յատակի տարածութեամբ։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Պատկեր:Temple fragment, Grand Staircase in Grand Egyptian Museum.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Temple_fragment,_Grand_Staircase_in_Grand_Egyptian_Museum.jpg|alt= {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Պատկեր:Grand Staircase (GEM).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Grand_Staircase_(GEM).jpg|alt= {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Պատկեր:Grand Staircase in GEM.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Grand_Staircase_in_GEM.jpg|ն {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Պատկեր:Grand Staircase in (GEM).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Grand_Staircase_in_(GEM).jpg|alt= {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Պատկեր:Head of King Akhenaten, ca. 1353-1336 BCE; Grand Egyptian Museum, Grand Staircase.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Head_of_King_Akhenaten,_ca._1353-1336_BCE;_Grand_Egyptian_Museum,_Grand_Staircase.jpg|alt= {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Թանգարաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>ks039mb56wpvm3qzpfk5of0oghm8wb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Իոնիդես</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31966</id>
    <revision>
      <id>257484</id>
      <parentid>251996</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5806" sha1="b6j36dvknd3h5donqbu4kwdpdpkisnb" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Իոնիդես''' ([[Յունարէն|յուն․՝]] Ιωνίδες) Յունական դիցաբանութեան մէջ [[Նիմֆես]] (յաւերժահարսեր) էին, որոնք բուժելու կարողութիւնը ունէին։

== Դիցաբանութիւն ==
Իոնիդես չորս [[Նիմֆես]] էին․ Գալիֆաիա, Սինալասիս, Բիղէա եւ Իասիս։ Իօնաս (Ղարյիթոսին մանչ զաւակը) տուաւ անոնց այդ անունը երբ ան [[Իլիա]] ([[Պելոպոնես|Պելոպոնեզի]] հիւսիս-արեւմուտքը գտնուող շրջան) ճամբորդեց։
Իոնիդես ունէին բուժելու կարողութիւնը։ [[Բաւսանիաս]], իր նկարագրութիւններուն մէջ (ΣΤ΄ 22, 7) կը նշէ թէ Իլիա կը գտնուէր անոնց տաճարը, Իրաքլիա գիւղաքաղաքին մէջ, [[Գիթիրոս գետ|Գիթիրոս գետի]] ([[Ալֆիոս գետ|Ալֆիոս]] գետի հարկատուներէն) ակերուն մօտ։ Բաւսանիաս եւ Ստրապոն կը հաստատեն թէ ով որ այդ ջուրերուն մէջ կը լոգնար, որեւէ ցաւի տառապանքէ կը բուժուէր։

Մինչեւ մեր օրերուն, հին Օլիմպիա քաղաքապետութեան Բուրնարի գիւղին մօտ գետին ջուրերը կը ժայթքին։ Մինչեւ 1970 զբօսաշրջիկներուն համար տեսարժան վայր կը համարուէր։

== Բաւսանիաս ==
&lt;blockquote&gt;''ἀπέχει δὲ ὡς πεντήκοντα Ὀλυμπίας σταδίους κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια καὶ πρὸς αὐτῇ Κύθηρος ποταμός: πηγὴ δὲ ἐκδιδοῦσα ἐς τὸν ποταμὸν καὶ νυμφῶν ἐστιν ἱερὸν ἐπὶ τῇ πηγῇ. ὀνόματα δὲ ἰδίᾳ μὲν ἑκάστῃ τῶν νυμφῶν Καλλιφάεια καὶ Συνάλλασις καὶ Πηγαία τε καὶ Ἴασις, ἐν κοινῷ δέ σφισιν ἐπίκλησις Ἰωνίδες. λουομένοις δὲ ἐν τῇ πηγῇ καμάτων τέ ἐστι καὶ ἀλγημάτων παντοίων ἰάματα: καλεῖσθαι δὲ τὰς νύμφας ἀπὸ Ἴωνος λέγουσι τοῦ Γαργηττοῦ, μετοικήσαντος ἐνταῦθα ἐξ Ἀθηνῶν.''

Եւ Օլիմպիայէն մօտ յիսուն ստատիոն հեռաւորութեան վրայ է Իլիայի Իրաքլիա քաղաքը, իսկ անոր մօտ՝ Գիթիրոս գետը։ Գետէն կը բխի աղբիւր մը, իսկ աղբիւրի մօտ կայ Նիմֆեսներու սրբավայր։ Եւ իւրաքանչիւր նիմֆեսի անուններն են՝ Գալիֆաիա, Սինալասիս, Բիղէա եւ Իասիս, եւ անոնք ընդհանուր առմամբ կը կոուին Իոնիդեսներ։ Եւ աղբիւրին լողացողները կը բուժուի բոլոր տեսակի հիւանդութիւններէ եւ տկարութիւններէ։ Կ՛ըսեն, թէ Նիմֆեսները կոչուած են Ղարղիթոսի Իօնոսի անունով, որ Աթէնքէն այստեղ  տեղափոխուած է։&lt;/blockquote&gt;

== Ստրապոն ==
Աշխարհագրական ''Γεωγραφικά'', գիրք. Η', գլ. VIII,3,32
&lt;blockquote&gt;''․․․ ἐγγὺς δὲ τῆς Σαλμώνης Ἡράκλεια, καὶ αὕτη μία τῶν ὀκτώ, διέχουσα περὶ τετταράκοντα σταδίους τῆς Ὀλυμπίας, κειμένη δὲ παρὰ τὸν Κυθήριον ποταμόν, οὗ τὸ τῶν Ἰωνιάδων νυμφῶν ἱερὸν τῶν πεπιστευμένων θεραπεύειν νόσους τοῖς ὕδασι''

Սալմօնիին մօտ է կը գտնուի Իրաքլիան, որ ութէն մէկն է, որ կը տարածուի  Օլիմպիաէն մօտ քառասուն ստադիոն հեռաւորութեան վրայ եւ կը գտնուի Գիթիրոս գետի ափին, որտեղ կը գտնուի  Իոնիդես նիֆմեսներուն սրբավայրը, որուն ջուրերը, ինչպէս կը կարծեն, հիւանդութիւններ կը բուժեն։
&lt;/blockquote&gt;

&lt;ref&gt;[https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/9/6/5/metadata-116-0000002.tkl?dtab=m&amp;search_type=simple&amp;search_help=&amp;display_mode=overview&amp;wf_step=init&amp;show_hidden=0&amp;number=10&amp;keep_number=&amp;cclterm1=&amp;cclterm2=&amp;cclterm3=&amp;cclterm4=&amp;cclterm5=&amp;cclterm6=&amp;cclterm7=&amp;cclterm8=&amp;cclfield1=&amp;cclfield2=&amp;cclfield3=&amp;cclfield4=&amp;cclfield5=&amp;cclfield6=&amp;cclfield7=&amp;cclfield8=&amp;cclop1=&amp;cclop2=&amp;cclop3=&amp;cclop4=&amp;cclop5=&amp;cclop6=&amp;cclop7=&amp;isp=&amp;search_coll%5Bmetadata%5D=1&amp;&amp;stored_cclquery=&amp;skin=&amp;rss=0&amp;lang=el&amp;ioffset=1&amp;offset=1  Ստրապոն, Աշխարհագրական{{ref-el}}] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.theoi.com/Text/Pausanias6B.html Բաւսանիաս, Յունաստանի նկարագրութիւն 6․19-26{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.loebclassics.com/view/pausanias-description_greece/1918/pb_LCL298.73.xml Բաւսանիաս․ Յունաստանի նկարագրութիւն{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0159 Բաւսանիաս Յունաստանի նկարագրութիւն,1․1․1{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;
== Աղբիւրներ ==
Emmy Patsi-Garin, «Յունական դիցաբանութեան բառարան», հրտկչ․ Χάρη Πάτση, Աթէնք 1969

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>b6j36dvknd3h5donqbu4kwdpdpkisnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ղաւրոնիսիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32919</id>
    <revision>
      <id>257504</id>
      <parentid>254700</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2775" sha1="jetmuzm9g84l338j77j0u08chmlc6xg" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|[[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]||կարգավիճակ=Կղզի|անուանում=Ղաւրոնիսիա|բնօրինակ անուանում=Γαυριονήσια|պատկեր=Γαυριονήσια.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Ղաւրիոնիսիա կղզեխումբ|երկիր=[[Յունաստան]], [[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]|շրջան=[[Քիքլատես|Քիքլադես]]}}
'''Ղաւրոնիսիա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Γαυριονήσια)․[[Անտրոս|Անտրոսին]] ժայռակղզեխումբ, [[Քիքլատես|Քիքլադես]]։ Կը գտնուի [[Անտրոս|Անտրոսին]] Անտրոսին [[Ղաւրօ, Անտրոս|Ղաւրօ]] ծովափնեայ բնակավայրին մօտ։ Կղզեխումբին ջուրերը խորունկ չըլլալով, նաւարկութիւնը այդ տարածքին մէջ վտանգաւոր կը սեպուի։

2000 թուականէն կղզեխումբին կղզիակները բնորոշուած են որպէս բնական բացառիկ գեղեցկութեամբ վայր։

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/a/f/b/metadata-01-0002588.tkl&amp;do=279838_10.pdf&amp;pageno=59&amp;width=662&amp;height=963&amp;maxpage=1104&amp;lang=en |title=Յունական մեծ հանրագիտարան, հատոր {{ref-el}} |accessdate=2021-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211234738/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/a/f/b/metadata-01-0002588.tkl&amp;do=279838_10.pdf&amp;pageno=59&amp;width=662&amp;height=963&amp;maxpage=1104&amp;lang=en |archivedate=2019-12-11 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/d/1/2/metadata-01-0001825.tkl |title=նկարագրութիւն Անտրոսի եւ Քէայի կղզիակներուն, Էլլաս, Աթէնք 1934, էջ 34β{{ref-el}} |accessdate=2021-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730160225/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/d/1/2/metadata-01-0001825.tkl |archivedate=2021-07-30 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.statistics.gr/documents/20181/17286366/FEK-2024-Tefxos-B-02090.pdf/d4daffb1-7210-a172-9729-52d4771ae785  ՖԵՔ բնակչութիւն, Ղաւրոնիսիա, էջ  21980{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; 

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի ժայռակղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի ժայռակղզիներ այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի ժայռակղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ ըստ երկրի]]</text>
      <sha1>jetmuzm9g84l338j77j0u08chmlc6xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Թէօթոքոս, ԱՆտրոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32921</id>
    <revision>
      <id>257480</id>
      <parentid>256464</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2823" sha1="bd0o9iyft62br4g23xd3n5imrhy22n5" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|[[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]||կարգավիճակ=Ժայռակղզի|անուանում=Թէօթոքոս, Անտրոս|բնօրինակ անուանում=Θεοτόκος Άνδρου|պատկեր=|պատկերի նկարագրութիւն=|երկիր=[[Յունաստան]], [[Էգէական Ծով|էգէական ծով]]|շրջան=[[Քիքլատես|Քիքլադես]]}}
'''Թէօթոքոս''' կամ '''Բանայիա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Θεοτόκος կամ Παναγία)․[[Անտրոս|Անտրոսին]] ժայռակղզիակ, [[Քիքլատես|Քիքլադես]]։ Կը գտնուի [[Անտրոս|Անտրոսին]] արերելքը, Ղրիաս հրուանդանին Թէօթոքոս ծոցին մէջ։ Ժայռակղզիակը զառիթափ է քիչ բուսականութեամբ։ Անունը առած իր վրան կառուցուած Թէօթոքոս մատուռէն։ 

2000 թուականէն պահպանուած շրջան է եւ արձանագրուած Նաթուրա 2000 ծրագին։ Ժայռակղզիակին վրան սեւաքար բազէն իր բոյները կը շինէ։

&lt;ref&gt;[http://www.androslife.gr/material/02-spa.pdf Անտրոսին պահպանուած գօտին{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/d/1/2/metadata-01-0001825.tkl |title=նկարագրութիւն Անտրոսի եւ Քէայի կղզիակներուն, Էլլաս, Աթէնք 1934, էջ 34β{{ref-el}} |accessdate=2021-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730160225/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/d/1/2/metadata-01-0001825.tkl |archivedate=2021-07-30 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://enandro.gr/agnostiandros.html Εν Άνδρω Անծանօթ Անտրոս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/7/3/e/metadata-01-0000631.tkl&amp;do=97246_w.pdf&amp;pageno=15&amp;pagestart=1&amp;width=449&amp;height=659&amp;maxpage=84&amp;lang=el |title=Անտրոսին տեղանունները{{ref-el}} |accessdate=2019-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210720074440/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/7/3/e/metadata-01-0000631.tkl&amp;do=97246_w.pdf&amp;pageno=15&amp;pagestart=1&amp;width=449&amp;height=659&amp;maxpage=84&amp;lang=el |archivedate=2021-07-20 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի ժայռակղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի ժայռակղզիներ այբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի ժայռակղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ ըստ երկրի]]</text>
      <sha1>bd0o9iyft62br4g23xd3n5imrhy22n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Միասին (թերթ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32928</id>
    <revision>
      <id>257511</id>
      <parentid>254710</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1413" sha1="jpbeson2v4lsun6q2i76t5fxw6iilu1" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Պարբերական}}«'''Միասին'''», ազգային, հասարակական-քաղաքական ամսաթերթ։ [[Պելառուսիա|Պելառուսիոյ]] հայկական համայնքի «Միասին» ակումբի հրատարակութիւն։

== Պատմութիւն ==
Լոյս տեսած է 2007 թուականին, [[Մինսք]]՝ [[ռուսերէն]]։ Խմբագիրը՝ Միշա Գրիգորեան։

Պարբերականը լուսաբանած է համայնքի առօրեան, անդրադարձած է [[Հայոց Պատմութիւն|հայոց պատմութեան]] կարեւոր անցքերուն, հայկական մշակոյթին, հայ-պելառուսական բարեկամութեան, յոբելեանական տարեթիւերուն, միջոցառումներուն, հայկական ժողովրդական եւ եկեղեցական տօներուն, տպագրած է նիւթեր՝ ականաւոր հայերու մասին, մարզաշխարհի նորութիւններ եւ այլն։

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://web.archive.org/web/20230606042704/https://miasin.by/ Պաշտօնական կայքէջ]
{{ՀԳԳՀ}}
[[Ստորոգութիւն:Թերթեր]]
[[Ստորոգութիւն:Պարբերականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>jpbeson2v4lsun6q2i76t5fxw6iilu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալաւա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33528</id>
    <revision>
      <id>257448</id>
      <parentid>255869</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5426" sha1="qwefmwc3nuqacxr91nrz7th7bujq5u0" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}'''Ալաւա''' կամ '''Արապա''' ([[Սպաներէն|սպ]].՝ ''Álava''), պաշտօնապէս՝ Արապա/Ալաւա&lt;ref&gt;[http://www.boe.es/boe/dias/2011/07/06/pdfs/BOE-A-2011-11606.pdf Ley 19/2011, de 5 de julio, por la que pasan a denominarse oficialmente &quot;Araba/Álava&quot;, &quot;Gipuzkoa&quot; y &quot;Bizkaia&quot; las demarcaciones provinciales llamadas anteriormente &quot;Álava&quot;, &quot;Guipúzcoa&quot; y &quot;Vizcaya&quot;]&lt;/ref&gt;, նահանգ մըն է [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ եւ [[Պասքերու Երկիր]] պատմական տարածքին մէկ մասը։ Անոր մայրաքաղաքը Վիթորիա-Կասթէիսն է, որ միաժամանակ ինքնավար համայնքին քաղաքական կառոյցներուն գլխաւոր նստավայրն է&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/pv-l1-1980.html |title=Ley 1/1980 de Sede de las Instituciones de la Comunidad Autónoma del País Vasco |accessdate=2022-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211122100944/https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/pv-l1-1980.html |archivedate=2021-11-22 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Անոր հիւսիսէն կը սահմանակցին Բիսքաիա եւ Կիպուսքոա նահանգները, որոնք Պասքերու Երկիր ինքնավար համայնքին մաս կը կազմեն, հարաւէն՝ Լա Ռիոխա ինքնավար համայնքը, արեւմուտքէն՝ Պուրկոս նահանգը՝ Քասթիլիա եւ Լէոն ինքնավար համայնքին մէջ, իսկ արեւելքէն՝ Նաւառա ինքնավար համայնքը։

Թրեվինոյի անկլաւը Պուրկոս նահանգին մէկ մասն է։ Ան ամբողջութեամբ շրջապատուած է Ալաւայի տարածքով, սակայն կը պատկանի Քասթիլիա եւ Լէոն ինքնավար համայնքին եւ ոչ թէ Ալավային։

Ալաւան Պասքերու Երկիր ինքնավար համայնքին երեք նահանգներէն տարածքով ամենամեծն է՝ 2.963 քառ. քմ.։ Սակայն բնակչութեամբ ան երեք նահանգներէն ամենափոքրն է՝ 322.557 բնակիչ ([[2012]] թուականի տուեալներով)։

== Ստուգաբանութիւն ==
Անունին ծագումը վիճարկելի է։ Կը կարծուի, թէ ան կապուած է '''[[Հռոմ|Հռոմի]] Ալպա''' մեծ առանձնատան հետ, որ կը գտնուէր Աստուրիկա տանող ճանապարհին։ Այնուամենայնիւ, ըստ ''Euskaltzaindia''ի՝ Պասքերու լեզուի թագաւորական ակադեմիային, այս անունը առաջին անգամ կը հանդիպի 8-րդ դարու մահմետական ժամանակագրութիւններուն մէջ՝ որպէս '''Ալաւայի դաշտավայր'''։

== Ֆիզիքական աշխարհագրութիւն ==
Ալաւան ներքին տարածք մըն է եւ հիմնականօրէն կը բնորոշուի անցումային կլիմայով։ Հիւսիսային՝ ատլանտեան շրջաններուն մէջ կլիման խոնաւ է, մինչդեռ Էպրօ գետի հիւսիսային հողերուն մէջ՝ տաք եւ չոր։ Ըստ տեղանքի եւ բնապատկերի՝ տարածքը կը բաժնուի հետեւեալ հիմնական գօտիներուն՝

* Կորպէա լեռան ստորոտներ
* Հովիտներ
* Դաշտեր
* Ալաւայի լեռներ
* Խաղողագործութեան շրջաններ
* Այալա

Ի տարբերութիւն Պիսքաիա եւ Կիպուսքոա նահանգներուն՝ Ալաւայի ջուրերը կը թափին Էպրօ գետը, ապա [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]] ծով կը հասնին երկու գլխաւոր ջրային ուղղութիւններով՝ Զատորա եւ Պայաս գետերով։

Բացի այդ, Զատորայի ջրամբարը մեծ քանակութեամբ ջուր կը հաւաքէ եւ զայն կը մատակարարէ ոչ միայն մայրաքաղաք Վիթորիա-Կասթէիսին, այլեւ Պասքերու Երկիրի բազմաթիւ մեծ ու փոքր քաղաքներուն, ներառեալ Պիլպաոն։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Պատկեր:Vitoria_-_Plaza_de_la_Virgen_Blanca_22.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Vitoria_-_Plaza_de_la_Virgen_Blanca_22.JPG
Պատկեր:Iglesia_de_Arroiabe_(bis).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Iglesia_de_Arroiabe_(bis).jpg
Պատկեր:Añana,_salinas_3.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:A%C3%B1ana,_salinas_3.JPG
Պատկեր:Estíbaliz_-_Monasterio_02.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Est%C3%ADbaliz_-_Monasterio_02.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [http://www.gcatholic.org/dioceses/former/t0085.htm GGatholic ecclesiastical history]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Алава}}
[[Ստորոգութիւն:Պասքերու երկիր]]
[[Ստորոգութիւն:Սպանիոյ նահանգներ]]</text>
      <sha1>qwefmwc3nuqacxr91nrz7th7bujq5u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ատնան Քասսար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33588</id>
    <revision>
      <id>257454</id>
      <parentid>257276</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T01:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13610" sha1="m60lozv0ai4g88zbe6wfmx0uwt2br3c" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Ատնան Քասսար''' ({{Lang-ar|عدنان القصار}}, {{ԱԾ}}), [[Լիբանան|լիբանանցի]] փաստաբան, գործարար ու քաղաքական գործիչ։ Տարբեր տարիներուն ստանձնած է նախարարական զանազան պաշտօններ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.aztagdaily.com/archives/9347|title=ՆԱԽԱՐԱՐ ՔԱՍՍԱՐ ՄԵԾԱՊԷՍ ԼԱՒԱՏԵՍԷ ԱՐԱԲԵՒԹՐՔԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՊԵՐՈՒ ՍԵՐՏԱՑՄԱՆ ԳԾՈՎ - Aztag Daily|website=archive.aztagdaily.com|accessdate=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;։

== Վաղ Կեանք Եւ Կրթութիւն ==
Քասսար ծնած է 1930 թուականին Պէյրութի մէջ, սուննի մահմետական ընտանիքի մէջ։ Անոր հայրը՝ Վաֆիք Քասսար, նշանաւոր դիւանագէտ մըն էր, որ ծառայած է իբրեւ Լիբանանի դեսպան Փաքիստանի եւ Թուրքիոյ մէջ։ Անոր մայրը Շաֆիքա Տիապն էր։

1951 թուականին Քասսար ստացած է իրաւագիտութեան աստիճան Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ Համալսարանէն&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://doi.org/10.1515/9783110945904.476|title=Who's Who in Lebanon|publisher=Publitec Publications|year=2007|isbn=978-3-598-07734-0|edition=19th|location=Beirut|pages=476–498|chapter=The Government Council of Ministers|doi=10.1515/9783110945904.476}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.angloarab.org/staff/mr_kassar.htm|title=His Excellency Mr Adnan Kassar|work=Anglo Arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307070002/http://www.angloarab.org/staff/mr_kassar.htm|archive-date=7 March 2014|access-date=25 March 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fransabank.com/English/CorporateGovernance/Pages/Board-of-Directors.aspx|title=Board of Directors|publisher=Fransabank Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20191123082730/https://www.fransabank.com/English/CorporateGovernance/Pages/Board-of-Directors.aspx|archive-date=23 November 2019|access-date=8 April 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;։

== Ասպարէզ ==
25 տարեկանին՝ 1955 թուականին, Քասսար յաջողեցաւ առեւտրական գործընկերութիւն հաստատել Չինաստանի հետ&lt;ref&gt;{{cite book|title=Silk Road to Belt Road. Reinventing the Past and Shaping the Future|author=Mark Perry|publisher=Springer Nature Singapore Pte Ltd|year=2019|isbn=978-981-13-2997-5|editor=Nazrul Islam|location=Singapore|page=67|chapter=The Silk Road in the West: Lebanon’s Industrial History and Current Prospects for Partnership with China|doi=10.1007/978-981-13-2998-2|author-link=Mark Perry (author)|chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-981-13-2998-2|s2cid=239102482}}&lt;/ref&gt;։ Գործարար ըլլալէ զատ, ան նաեւ դրամատնային ելեւմտական ներդրումներով զբաղող անձ էր։ Ան հիմնադրեց եւ սեփականացուց առեւտուրի, նաւագնացութեան, ճամբորդութեան եւ արդիւնաբերութեան վերաբերող բազմաթիւ ընկերութիւններ։ Ան «Ֆրանս-Լիբանանեան Դրամատան» (Banque Libano-Française) սեփականատէրերէն մէկն էր՝ Ֆարիտ Ռաֆայէլի, իր եղբօր՝ Նատիմ Քասսարի եւ Վիքթոր Քասսիրի հետ միասին&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Najib Hourani|title=Capitalists in Conflict: The Lebanese Civil WarReconsidered|journal=Middle East Critique|year=2015|volume=24|issue=2|page=150|doi=10.1080/19436149.2015.1012842|s2cid=144769983}}&lt;/ref&gt;։ Քասսար այդ դրամատունը ձեռք ձգեց 1980 թուականին&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://themuslim500.com/profiles/adnan-kassar/|title=Adnan Kassar|date=28 May 2018|publisher=The Muslim 500|access-date=28 August 2022}}&lt;/ref&gt;։

Քասսար ոտնամեակներ շարունակ (գրեթէ երեսուն տարի) ծառայեց իբրեւ Պէյրութի Առեւտուրի եւ Արդիւնաբերութեան Պալատի նախագահ, որուն պաշտօնին ընտրուեցաւ Յունուար 1972-ին&lt;ref&gt;{{cite news|title=Fatfat names Adnan Kassar as neutral Lebanon PM|work=[[Ya Libnan]]|url=http://www.yalibnan.com/2012/12/15/fatfat-names-adnan-kassar-as-neutral-lebanon-pm/|access-date=25 March 2013|date=15 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Sami E. Baroudi|title=Sectarianism and business associations in postwar Lebanon|journal=Arab Studies Quarterly|year=2000|volume=22|issue=4|pages=81–107|jstor=41858353}}&lt;/ref&gt;։ Յունիս 1997-ին ան դարձաւ Լիբանանի Առեւտուրի, Արդիւնաբերութեան եւ Երկրագործութեան Պալատներու Միութեան նախագահ։ 1999-էն 2000 թուականներուն ան գլխաւորեց Փարիզ տեղակայուած Միջազգային Առեւտուրի Պալատը (ICC)՝ ըլլալով առաջին արաբը, որ նախագահեց զայն&lt;ref&gt;{{cite news|title=Adnan Kassar named Arab banker of the year|work=ANBA|date=3 July 2013|url=https://anba.com.br/en/adnan-kassar-named-arab-banker-of-the-year/|access-date=23 June 2023}}&lt;/ref&gt;։ 1 Յունուար 2001-ին Րիչըրտ Տ․ ՄաքՔորմիք, որ ICC-ի մէջ անոր տեղակալն էր, յաջորդեց Քասսարին իբրեւ Միջազգային Առեւտուրի Պալատի ղեկավար&lt;ref&gt;{{cite news|title=Former US West CEO Elected VP of International Chamber of Commerce; will Become President in 2 Years|url=http://www.thefreelibrary.com/Former+U+S+WEST+CEO+Elected+VP+of+International+Chamber+of+Commerce%3b...-a053536924|access-date=25 March 2013|work=[[PR Newswire]]|date=8 January 1999|location=Geneva|archive-date=19 November 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119095452/https://www.thefreelibrary.com/Former+U+S+WEST+CEO+Elected+VP+of+International+Chamber+of+Commerce;...-a053536924}}&lt;/ref&gt;։

Յունուար 2003-ին Քասսար նշանակուեցաւ Անգլօ-Արաբական Կազմակերպութեան հովանաւորներու յանձնախումբի անդամ։ Ասկէ զատ, Քասսար եւ իր եղբայրը բաժնետէրեր էին լիբանանեան խոշոր առեւտրական դրամատան՝ «Ֆրանս-պանք»-ի&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lb.boell.org/en/2014/05/04/social-classes-and-political-power-lebanon|title=Social Classes and Political Power in Lebanon|year=2014|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]] - Middle East|location=Beirut|page=111|author=Fawwaz Traboulsi|access-date=18 May 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518165127/https://lb.boell.org/en/2014/05/04/social-classes-and-political-power-lebanon|archivedate=18 May 2024|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 2013-ի դրութեամբ, Քասսար կը ծառայէր իբրեւ այդ դրամատան վարչութեան նախագահ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fransabank.com/fransabank90/spAdnanKassar.aspx|title=Speakers|publisher=Fransabank|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728192510/http://www.fransabank.com/fransabank90/spAdnanKassar.aspx|archive-date=28 July 2014|access-date=25 March 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;։ Ան նաեւ Արաբական Առեւտուրի, Արդիւնաբերութեան եւ Երկրագործութեան Պալատներու Ընդհանուր Միութեան եւ Լիբանանի Ելեւմտական Համակարգի Յանձնախումբերու նախագահն էր&lt;ref&gt;{{cite news|title=Stunted growth: Lebanon's economy at the mercy of political stability|access-date=25 March 2013|work=[[Al Bawaba]]|url=http://www.albawaba.com/business/adnan-kassar-lebanon-440708|date=4 September 2012}}&lt;/ref&gt;։

Հոկտեմբեր 2004-ին Քասսար նշանակուեցաւ Ելեւմտութեան եւ Առեւտուրի Նախարար՝&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economy.gov.lb/index.php/aboutUs/2|title=Former Ministers|publisher=Ministry of Economy and Trade|archive-url=https://web.archive.org/web/20130221083735/http://www.economy.gov.lb/index.php/aboutUs/2|archive-date=21 February 2013|url-status=dead|access-date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt; Վարչապէտ Օմար Քարամէի գլխաւորած Կառավարութեան մէջ՝ փոխարինելով Մարուան Համատէն։ Անոր պաշտօնավարութիւնը տեւեց մինչեւ 2005 թուականը, երբ Քարամէ հրաժարական տուաւ իր պաշտօնէն՝ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութեան դէմ լիբանանցիներու բողոքի ճնշման տակ&lt;ref&gt;{{cite news|author=Elie Hajj|title=Tammam Salam Likely March 14 Candidate for Lebanese Premier|work=[[Al-Monitor]]|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/04/tammam-salam-lebanon-prime-minister.html|access-date=5 April 2013|date=4 April 2013}}&lt;/ref&gt;։ Այդ պաշտօնին մէջ Քասսարին յաջորդեց Տէմիանոս Խաթթարը։ Յետագային, Քասսար ծառայեց իբրեւ պետական նախարար Վարչապէտ Սաատ Հարիրիի Կառավարութեան մէջ՝ Նոյեմբեր 2009-էն մինչեւ 2011 թուականը&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lebanon finally has a government Sulaiman's man seals the deal|work=[[Gulf News]]|date=11 November 2009|access-date=25 March 2013|url=http://www.thefreelibrary.com/Lebanon+finally+has+a+government+Sulaiman's+man+seals+the+deal.-a0211926500}}&lt;/ref&gt;։ Քասսար Լիբանանի Նախագահ Միշէլ Սուլէյմանի կողմէ նշանակուած Կառավարութեան անդամներէն մէկն էր&lt;ref&gt;{{cite news|title=-Hariri Presents 30-Member Cabinet List to President Suleiman|access-date=25 March 2013|url=http://www.thefreelibrary.com/Lebanon-politics.-a0208133236|newspaper=The Daily Star|date=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;։

2000-ական թուականներու սկիզբէն ի վեր Քասսար կը նկատուէր հաւանական վարչապէտի թեկնածու&lt;ref&gt;{{cite news|author=Mariam Shahin|title=For liberty, prosperity, fraternity?|access-date=25 March 2013|work=The Middle East|date=1 October 2000|location=Beirut|url=http://www.thefreelibrary.com/FOR+LIBERTY%2c+PROSPERITY%2c+FRATERNITY%3f-a066211058}}&lt;/ref&gt;։

== Անձնական Կեանք Եւ Մահ ==
Քասսար ամուսնացած է Ռաէտա Միսքաուիի հետ 14 Յունիս 1969-ին եւ ունեցած են դուստր մը՝ Ռուլա Քասսար։

Քասսար մահացած է 2 Մայիս 2025-ին, 94 տարեկանին։&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://today.lorientlejour.com/article/1458506/death-of-former-minister-and-banker-adnan-kassar.html|title=Death of former minister and banker Adnan Kassar|date=2 May 2025|website=L'Orient Today|language=en|access-date=3 May 2025}}&lt;/ref&gt; 

== Պարգեւներ Եւ Պատուոնշաններ ==

* '''Սպայ'''՝ Ֆրանսայի Պատւոյ Լեգէոնի Շքանշանի (''Officier de la Légion d'honneur'')
* '''Սպայ'''՝ Լիբանանի Մայրիի Ազգային Շքանշանի (''National Order of the Cedar'')
* '''Սպայ'''՝ Ֆրանսայի Ազգային Վաստակի Շքանշանի (''Ordre national du Mérite'')
* '''Ասպետ-Կոմանտոր'''՝  Իտալիոյ Վաստակի Շքանշանի (''Ordine al Merito della Repubblica Italiana'')
* '''Կոմանտոր'''՝ Պրազիլի Րիօ Պրանքոյի Շքանշանի (''Ordem de Rio Branco'')

Քասսար արժանացած է նաեւ այլ պարգեւներու, որոնց շարքին են՝ «Լա Փլէյատ» Շքանշանի Կոմանտորի տիտղոսը, Հունգարիոյ Վաստակի Շքանշանը եւ Քրանս Մոնթանա Ֆորումի մրցանակը (2000)։ Արաբական Դրամատուներու Միութիւնը անոր շնորհած է «Տարուան Դրամատէրը» (Banker of the Year) տիտղոսը 2012–2013 թուականներու շրջանին համար։ Ան ստացած է «Խաղաղութեան Համար Գործարարութիւն» (Business for Peace) մրցանակը (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://businessforpeace.no/award/previous-hounorees/2014-honourees/adnan-kassar/|title=Adnan Kassar|work=Business for Peace|publisher=Business for Peace Foundation|access-date=28 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220828085545/https://businessforpeace.no/award/previous-hounorees/2014-honourees/adnan-kassar/|archivedate=28 August 2022|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; եւ 2016 թուականին անուանուած է Մետաքսի Ճանապարհի Միջազգային Առեւտուրի Պալատի պատուակալ նախագահ։

Ապրիլ 2015-ին Լիբանանեան Ամերիկեան Համալսարանի (LAU) Առեւտուրի եւ Գործարարութեան Դպրոցը անուանակոչուեցաւ Ատնան Քասսարի անունով։ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hospitalitynet.org/school/17008619.html|title=Adnan Kassar School of Business at Lebanese American University (LAU)|publisher=Hospitality|access-date=28 August 2022}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Գործարարներ]]
[[Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Նախարարներ]]</text>
      <sha1>m60lozv0ai4g88zbe6wfmx0uwt2br3c</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>