Նեմեսիսի Գործողութիւն

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hyw">
  <siteinfo>
    <sitename>Ուիքիփետիա</sitename>
    <dbname>hywwiki</dbname>
    <base>https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Ուիքիփետիա</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Ուիքիփետիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ստորոգութիւն</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Նեմեսիսի Գործողութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5070</id>
    <revision>
      <id>257515</id>
      <parentid>256759</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38739" sha1="8ph3nojj52aibu0hpf6smlemd7yjtrv" xml:space="preserve">'''Նեմեսիսի Գործողութիւնը''' [[Համաշխարհային Ա. պատերազմ]]ը վերջ կը գտնէ ի նպաստ դաշնակիցներուն, ուր պարտուած կեդրոնական պետութիւնները զինադադար կը պահանջեն: [[Թուրքիա]]  [[Հոկտեմբեր 30|30 Հոկտեմբեր]] [[1918|1918-ին]]  դաշնակիցներուն հետ կը ստորագրէ զինադադարի համաձայնագիրը: Սակայն [[իթթիհատական կառավարութիւն|իթթիհատական կառավարութեան]] անդամները, խուսափելով պատերազմին իրենց կատարած արարքներուն հետեւանքներէն, փախուստ կու տան [[Պոլիս]]էն եւ կ'ապաստանին ուրիշ բարեկամ երկիրներու մէջ:

Հայերուն դէմ կատարուածներուն տպաւորութիւնները տակաւին թարմ ըլլալով դաշնակիցներու յիշողութեան մէջ, կը ստիպեն Պոլսոյ մէջ կազմելու զինուորական ատեան մը՝ պատերազմի ոճրագործները դատելու համար: Այսպէս, քանի մը նիստերու ընթացքին կը դատուին [[իթթիհատ վէ թերաքքի կուսակցութիւն|իթթիհատ վէ թերաքքի կուսակցութեան]] շարք մը ղեկավարներ: Մահուան կը դատապարտուին մեծ ջարդարարներ՝ [[Էնվեր]], [[Ճեմալ,]] [[Թալէաթ]] եւ տոքթ. [[Նազըմ]], որոնք բոլորն ալ արդէն փախուստ տուած կը գտնուէին այլ երկիրներու մէջ բնականոն կեանք մը ապրելու համար:

Սակայն մահապատիժի վճիռները եւ դատավարութիւնները ընդհանրապէս դժգոհութիւն կը յառաջացնեն [[թուրքեր]]ուն մէջ, եւ կ'առաջնորդեն դաշնակիցները հրաժարելու դատավճիռներուն գործադրումը հետապնդելու աշխատանքէն: Այսպէս, ջարդարարները կը մնան անպատիժ եւ ազատ, օտար երկինքներու տակ նոր ու բնականոն կեանք մը վարելու ակնկալութեամբ:

Առաջին հերթին  Թուրքիա ինք առաջինն էր իր գործադրած [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]]ը ճանչցողը, երբ մահուան կը դատապարտէ զայն ծրագրող եւ գործադրող ոճրագործները: Թէեւ Պոլսոյ դատարանը ձեւական էր, սակայն անկէ մնացած արձանագրութիւնները, վկայութիւնները, խոստովանութիւնները եւ փաստաթուղթերը կը կազմեն կարեւոր ապացոյցներ Հայոց Ցեղասպանութեան համար:

Երկրորդ, հպարտութեամբ կրնանք արձանագրել, որ դաշնակից պետութիւններու կիսատ թողած գործը, «Նեմեսիսի գործողութիւն» որոշումով, դաշնակցութիւնը կը ստանձնէ մահապատիժներու գործադրութիւնը իր հաւատաւոր երիտասարդներու վրիժառու բազուկներուն վստահելով:
Այս իմաստով [[Սիմոն Վրացեան]] կ'ըսէ. {{քաղվածք|Հայերը տեսան եւ հասկցան քաղաքակիրթ կոչուած մեծ ազգերի խօսքի արժէքը եւ դրանից հանեցին տրամաբանական եզրակացութիւն. Մուրճ կամ զնտան պէտք է լինիս, Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ․․․|Սիմոն Վրացեան}}
[[Պատկեր:Operation Nemesis exhibition Tsitsernakaberd.jpg|500px|մինի|աջից|'''Նեմեսիսի Գործողութիւն''']]

== Թալէաթ փաշայի ահաբեկումը ==
Հայոց Ցեղասպանութիւնը ծրագրող եւ գործադրող հրէշներու մահապատիժի գործադրութիւնը կը սկսի [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] երբեմնի ներքին գործոց նախարար եւ Ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատու Թալէաթ փաշայի ահաբեկումով:

Հազիւ 24 գարուններ բոլորած երիտասարդ [[Սողոմոն Թեհլիրեան]] կը ստանձնէ Թալէաթ Փաշայի ահաբեկման ծանր պարտականութիւնը, որ պիտի ըլլար սկիզբը այն մահապատիժներուն շարքին, արդարութիւնը վերականգնելու եւ մարդկային ոտնակոխուած արժանապատուութիւնը վեր առնելու գործին մէջ:

[[1896]]-ին ծնած Սողոմոն Թեհլիրեան, ականատեսը կը դառնայ [[1915]]-ի ջարդերու ընթացքին իր մօր եւ միւս ազգականներուն սպանդին, որ մեծապէս կը ցնցէ զինք եւ կը մղէ նետուելու յեղափոխական գործունէութեան, երբ [[1919]]-ին ան կ'անցնի Պոլիս:

Այդ ահաւոր տեսարանները միշտ ընկերակից կը մնան Սողոմոնին, մինչեւ որ ան Թալէաթի հետքերով կը հասնի [[Պերլին]]՝ ծրագրուած գործողութիւնը կատարելու պատրաստակամութեամբ: Առաջին հերթին հետապնդման աշխատանքները դժուար կ'ըլլան, սակայն այլ խումբ մը պատասխանատու ընկերներու գործակցութեամբ, ոճրապետին բնակավայրը կը ստուգուի եւ հսկողութեան տակ կ'առնուի:
Սողոմոն Թեհլիրեան իր ուսերուն ունէր աւելի քան 1, 5 միլիոն անմեղ հայ նահատակներու վրէժը լուծելու ծանր պարտականութիւնը, սխալիլն ու տկարանալը արդէն չքացած էին անոր պողպատեայ կամքին եւ հաւատքին դիմաց: [[15 Մարտ]] [[1921]]-ին, [[Հարտէնպերկ Շթրաս]]էի թիւ 17 տան առջեւ, մայթին վրայ, հայ վրիժառուի անխափան գնդակը կը հարուածէ այն գլուխը, որ ծրագարող եւ գործադրողներէն էր 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութեան: Հրէշը կը փռուի գետին: Արդարութիւնը կ'իրականանայ: Հայ բազուկը պատժած էր ոճրագործը, ցոյց տալով քաղաքակիրթ մարդկութեան, որ հայը տակաւին կայ եւ գիտէ իր վրէժը իր ձեռքով լուծել:
Սողոմոն Թեհլիրեան տեղւոյն ոստիկաններու կողմէ կը ձերբակալուի, սակայն անոր սպաննածը ոճրագործ մըն էր, ինք ոճրագործ չէր, այլ արդարութիւնը վերականգնող հայ մը: Հետեւաբար, [[Յունիս 3]]-ին ան անպարտ կ'արձակուի աղմկալի դատավարութենէ մը ետք, ուր զինք ջերմապէս կը պաշտպանէ տոքթ. Լեփսիուս:

== Պէյպուր խան Ճիւանշիրի ահաբեկումը ==

Նեմեսիսի գործողութեան երկրորդ օղակը շատ չ՛ուշանար, հազիւ մի քանի ամիս անց, հայ բազուկը կու գայ զգետնելու [[Պաքու]]ի հայերու ջարդարար՝ [[Պէյպուտ խան ճիւանշիր]]ը:

[[1889]]-ին ծնած [[Միսաք Թորլաքեան]], իր պատանի հասակին արդէն ցուցաբերած է խիզախութիւն, շնորհիւ իր անհանդարտ եւ ըմբոստ խառնուածքին: Երբ հայերու նկատմամբ տիրող մթնոլորտին բերումով, ան մաս կը կազմէ շրջանի հայ ապստամբ հրոսակախումբերու, շուտով յայտնի կը դառնայ եւ աչքի կ'իյնայ իր արձանագրած սխրագործութիւններով: Միսաքի նման խառնուածքի տէր հայ երիտասարդ մը չէր կրնար ձեռնածալ մնալ ի տես իր ժողովուրդի իրաւազրկման, խոշտանգումին եւ սպանութեան: Հետեւաբար, [[1915]]-էն սկսեալ ան կը նետուի զինեալ գործունէութեան, եւ տարբեր խումբերու մաս կազմելով կը նպաստէ յեղափոխութեան աշխատանքին, նպաստելով նաեւ իր ժողովուրդի այլազան պէտքերուն:

Միսաք Թորլաքեան անձը, [[1918]]-ին իր մասնակցութիւնը բերելէ ետք [[Կարս]]ի եւ [[Բաշ Ապարանի հերոսամարտ]]երուն, վստահաբար առանց տատամսելու եւ երկու անգամ մտածելու, իր ուսերուն պիտի առնէր Պէյպուր Խան Ճիւանշիրի ահաբեկման ծանր պարտականութիւնը, նոյնինքն Պոլիսի մէջ:

Հետախուզական խիստ գաղտնի եւ վտանգաւոր աշխատանքին մէջ Միսաքին կ'օգնեն այլ երկու ընկերներ, եւ շուտով ահաբեկման ծրագիրը կը պատրաստուի: Վերջապէս վրիժառուն պատրաստ է եւ անհամբեր, լուծելու իր ժողովուրդի անմեղ զոհերուն վրէժը, ընելու այն ինչ որ չուզեցին ընել քաղաքակիրթ ընկերութիւնը կամ ընդհանրապէս մարդկութիւնը՝ հզօր պետութիւններու ճամբով:
[[18 Յուլիս]] [[1921]]-ին երեկոյեան, Ճիւանշիր երբ Փըթի Շանի թատրոնէն ելլելով Բերա Փալաս պանդոկը կ'ուղղուէր, վրայ կը հասնին հայ բազուկի արդարութիւնը որոնող ատրճանակի գնդակները, որոնց հարուածներուն տակ կ'իյնայ այն թուրք հրէշը, որ մօտիկ անցեալին խլած էր հազարաւոր հայ կեանքեր: Ոճրագործը զգետնուած էր, արդարութիւնը անգամ մը եւս վերականգնած:
Յանդուգն եւ խիզախ հայորդին կը ձերբակալուի Պոլսոյ [[ֆրանսա]]ցի զինուորներուն կողմէ, ան քաջութեամբ կը դիմագրաւէ այն բոլոր խոշտանգումները, որոնց կ'ենթարկուի: Տոկունութեամբ կը շարունակէ հաւատալ, որ արդարութիւնը անպայմանօրէն պիտի յաղթէ, որովհետեւ ինք ոճրագործ չէր, այլ սպաննած էր մեծ ոճրագործ մը:
Շատ չանցած անգլիական դատարանը Միսաք Թորլաքեանը անպարտ կ'արձակէ [[22 Նոյեմբեր]] [[1921]]-ին: Արդարութիւնը գտած էր իր ճամբան:

== Սայիտ Հալիմ փաշայի ահաբեկումը ==
Շատ չ՛ուշանար արդարահատոյց գնդակներու սուլոցը, այս անգամ արձագանգելով [[Եւրոպա]]յի ոստաններէն, քաղաքակիրթ մարդկութեան սահմաններուն մէջ, վերականգնելու համար մարդկային արժանապատուութիւնն ու արդարութիւնը:
[[1900]]-ին ծնած [[Արշաւիր Շիրակեան]] կը մեծնայ դաշնակցական մտաւորականութեան շունչին տակ: Փոքր տարիքէն, պատանի հասակին, [[1915]]-ի [[Եղեռն]]ի դժուարին տարիներուն ընթացքին, կը գործէ որպէս սուրհանդակ:

Շնորհիւ իր խառնուածքին եւ ստացած դաստիարակութեան, նաեւ իր շուրջը տիրող մթնոլորտէն լիցքաւորուած, դաշնակցութեան Թ. Ընդհանուր ժողովէն ետք, ան կամաւոր կը ներկայանայ իր բաժին մասնակցութիւնը բերելու համար Հայոց Ցեղասպանութեան հեղինակներու արդարահայտոյցի սրբազան գործին մէջ:

Յեղափոխական գործին մէջ իր մասնակցութիւնը կը բերէ, կը ծանօթանայ այլ յեղափոխական եւ պատասխանատու ընկերներու, եւ վերջապէս իրեն կը վիճակուի ահաբեկել Սայիտ Հալիմ փաշան: Այս նպատակով ալ ան կ'ուղարկուի Եւրոպա կատարելու համար գործը:
Հետապնդման աշխատանքներու դժուար ճամբան անցնելէ ետք, կու գայ ժամը, երբ պէտք է կատարել ծրագրուածն ու ապահով ձեւով անյայտանալ գործողութեան վայրէն: Այդպէս ալ եղաւ:
[[5 Դեկտեմբեր]] [[1921]]-ին, երբ Սայիտ Հալիմ փաշան կառքով կ'ուղուէր (թէ Էօսթաքիոյ) փողոցի իր բնակարանը, Արշաւիր Շիրակեան իր աչքերուն մէջ ունենալով ամբողջ ժողովուրդի մը արդարութիւնը գտնելու փայլող լոյսը, եւ իր սրտին ունենալով իւրաքանչիւր հայու անկոտրում կամքի տրոփները, անվախ եւ համարձակօրէն կը նետուի կառքին վրայ, եւ իր արագ շարժումներով կը պարպէ ատրճանակի գնդակները թրքածին հրէշին վրայ եւ մեծ ճարպիկութեամբ կը հեռանայ գործողութեան վայրէն, անցորդներուն իրարանցումին եւ պոռչտուքներուն մէջէն անցնելով կ'անյայտանայ: Թուրք ոճրագործը իր իսկ կառքին մէջ անշնչացած էր։ Հայ վրիժառուն ազատ եւ ապահով տեղ հասած էր։ Անգամ մը եւս արդարութիւնը վերականգնած էր:

== Ճեմալ Ազմիի եւ Պէհաէտտին Շաքիրի ահաբեկունը ==

Արդարութիւնը պարտադրող հայոց ձեռքը բնաւ դադար չառաւ, անդուլ աշխատեցաւ, հետապնդեց իթթիհատական ղեկավարները, ո՛ւր որ ալ փախան, ո՛ր երկրի անկիւնն ալ որ գտնուեցան, բացայայտեց անոնց ինքնութիւնները, որքան ալ ծպտուեցան եւ որքան ալ փորձեցին հայու տեսողութեան հորիզոններէն հեռու մնալ, սակայն անոնք անգիտացան այն իրողութեան, որ արդարութիւնը հորիզոն չունի եւ կը հասնի ամէն տեղ:
Հետապնդման վտանգաւոր եւ գաղտնի աշխատանքները երբեմն կը յոգնեցնեն ենթակային հոգեկանը, ներաշխարհը եւ կ'ելեկտրականացնեն անոր զգացումները, ասոնք կրնան դժուարացնել եւ վտանգել ծրագրուած գործողութիւնը յաջողութեամբ իր լրումին հասցնելու աշխատանքը: Սակայն դաշնակցական գործիչներու մեծաթիւ խումբը, որ այս անգամ կը գտնուէր դարձեալ Պերլին՝ ահաբեկելու համար իթթիհատական կարգ մը ոճրագործներ մէկ գործողութեան մը ընթացքին: Անոնց հետապնդման թիրախներն էին [[Ճեմալ Ազմի]] եւ [[Պէհաէտտին Շաքիր]]:
Երկար հետապնդումներէ ետք գործողութիւնը յաջողութեամբ իրագործելու որոշումը առնուած էր։ [[Արշաւիր Շիրակեան]] եւ [[Արամ Երկանեան]] պիտի սպասէին Ուլանաշթրասէ գտնուող Ճեմալ Ազմիի տան անկիւնը: Երբ անոնք երեկոյեան խումբով դուրս գային, պիտի գործադրէին ծրագրուածը եւ սպաննէին խումբին մէջէն միայն Ճեմալ Ազմին եւ Պէհաէտտին Շաքիրը՝ առանց վնասելու իրենց ընկերակցող կիներուն:
[[1922]] [[Ապրիլ 17]]-ին խումբը տունէն դուրս կու գայ, բոլորն ալ խօսակցութեամբ տարուած կը հեռանան մութին մէջ։ Առաջին հերթին Արշաւիր Շիրակեան կը խոյանայ խումբին վրայ, նախ գետին փռելով Թալէաթի կինը, որ խումբին մէջն էր, սէւէյճ ատրճանակին գնդակները կը պարպէ Ճեմալ Ազմիի վրայ, որ անշնչացած կը փռուի գետին: Արշաւիր զէնքը դարձնելով Պէհաէտտին Շաքիրին, որ սարսափած, եղածին ի տես, կը կրակէ, սակայն գնդակը փոխանակ ծակելու անոր գլուխը, կը մտնէ անոր ձախ այտը: Սակայն Արամը ճիշդ ժամանակին մաուզեր ատրճանակի մէկ գնդակով կը ծակէ ոճրագործին գանկը, երկրորդ թիրախն ալ անշնչացած կը փռուի գետին իր ազգակիցին կողքին:
Վրիժառու հայորդիները կը ճեղքեն հաւաքուած անցորդներուն ցանցը եւ կ'անյայտանան վայրէն:
Անգամ մը եւս հայը իր ներկայութիւնը փաստեց աշխարհին եւ մարդկութեան, ցոյց տուաւ իր ունակութիւնը՝ պարտադրելու արդարութիւնը, եւ կարողութիւնը՝ կատարելու շատերուն համար կարծուած անկարելին:
Կեցցէ՛ արդարահատոյց հայ բազուկը:

== Ճեմալ փաշայի ահաբեկումը ==
 
[[Ստեփան Ծաղիկեան]] եւ [[Պետրոս Տէր Պօղոսեան]] հասակակից ընկերները ծնած են «Խոտորջուրի Մոխրակուտ» գիւղը, իրենց յանդուգն նկարագրով եւ իրենց յեղափոխական գործունէութեանց մէջ Անդրանիկի եւ Սեպուհի խումբերուն մէջ սխրագործութիւններու մկրտումով, իրենց ճակատագիրը կը կապեն նոյնատիպ երիտասարդ [[Արտաշէս Գէորգեան]]ին հետ, Խոտորջուրի մօտակայ Միջաթաղ գիւղէն էր, ան ալ իրենց նման հայութեան պարտադրուած թոհուբոհին մէջ թրծուած խիզախ հայու նկարագրի տէր էր։ Այսպէս կը կազմեն այն երրորդութիւնը, որ պիտի զգետնէր իթթիհատի անդամ Ճեմալ փաշան:

Ճեմալ փաշա որբացած հայ մանուկները որբանոցներու մէջ հաւաքելով կը թրքացնէր զանոնք, ընդդիմացողին անբացատրելի տանջանքներու կ'ենթարկէր, նոյնիսկ եթէ այդ տանջանքները պատճառ դառնային որբին մահուան: Անոր նպատակն էր հայ մանուկներուն մտքէն ջնջել անոնց հայ ըլլալուն իրողութիւնը՝ իւրաքանչիւրին տալով թրքական անուն մը, եւ բացարձակապէս արգիլելով անոնց հայերէն խօսիլը: Այսպիսով կը կարծէր, որ կրնայ իրականացնել զանոնք թրքացնելու իր նպատակը: Սակայն չյաջողեցաւ:

Նման որբանոց մը եղած է [[Լիբանան]]ի «Այնթուրա» շրջանին մէջ, որ վերջին տարիներուն բացայայտուեցաւ եւ հոն յուշակոթող մը զետեղուեցաւ մահացած եւ հոն թաղուած հայ մանուկներուն յիշատակին:
 
Արդարեւ, [[Ստեփան Ծաղիկեան]] եւ [[Պետրոս Տէր Պօղոսեան]], իրենց հետ ունենալով Արտաշէս Գէորգեանը, [[1922]] [[Յուլիս 21]]-ին, [[Թիֆլիս]]ի մէջ, օր ցերեկով Չեկայի շէնքին առջեւ կը պատուհասեն Ապրիլեան Եղեռնի գլխաւոր պատասխանատուներէն՝ Ճեմալ փաշան, առանց խնայելու նոյնիսկ անոր թիկնապահներուն, որոնք կը փորձէին պաշտպանել այնպիսի ոճրագործի մը կեանքը, որ խլած էր հարիւր հազարաւորներու կեանքերը:

== Հիմնական Գործողութիւնները ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
! Ամսաթիւ !! Սպանուած !! Վայր !! Իրագործող !! Նկարագրութիւն
|-
| [[30 Մայիս]] [[1920]] 
| [[Պատկեր:Nesib bey Yusifbeyli (Mucadile. Birinci Hisse. Istiqlalin Beshiyi (2006)).JPG|centre|frameless|135x135px]][[Նասիպ Եուսիֆպէյլի]]
| [[Պաքու|Պաքուի ճանապարհ]]
| Անյայտ 
| Սպանուեցաւ 1918 թուականին, Պաքուի հայերու ջարդի կազմակերպիչներէն մէկը [[Ազրպէյճան|Ազրպէյճանական հանրապետութեան]] կրթութեան ու կրօնական հարցերով նախարար [[Նասիպ Եուսիֆպէյլի]]ն&lt;ref&gt;[http://www.panarmenian.net/eng/world/details/64189/ Turkey must reconcile herself not only to the fact of the Armenian Genocide, but also to all of her 700-year history]&lt;/ref&gt;:
|-
| [[19 Յունիս]] [[1920]] 
|[[Պատկեր:Fatali Khan Khoysky.jpg|centre|frameless|135x135px]][[Ֆաթալի Խան Խոյսքի]]
|{{դրօշ|Վրաստան|1918}} [[Թիֆլիս]], [[Վրաստան]]
| [[Արամ Երկանեան]]
| [[1920]] թուականի Յունիս 19-ին [[Արամ Երկանեան]] գնդակահարած է [[Ազրպէյճան]]ի նախկին վարչապետ Ֆաթալի Խան Խոյսքիին եւ վիրաւորած անոր ընկերը՝ Խան Մահմատովը, [[Պաքու]]ի խորհրդարանի «Մուսաուաթ» կուսակցութեան հիմնադրը: [[Արամ Երկանեան]]ի գործակիցը եղած է [[Միսաք Կիրակոսեան]]ը:
|-
| [[18 Յուլիս]] [[1920]] 
|[[Պատկեր:Hasan bay Agayev.jpg|centre|frameless|138x138px]][[Հասան Պեկ Ակաեւ]]
| {{դրօշ|Վրաստան|1918}} [[Թիֆլիս]], [[Վրաստան]]
| [[Արամ Երկանեան]]
| Սպանուեցաւ [[Ազրպէյճան|Ազրպէյճանական հանրապետութեան]] խորհրդարանի խօսնակի օգնական [[Հասան Պեկ Ակաեւ]]ը՝ Շուշիի հայերու ջարդի ու Պաքուի հայերու ջարդի հիմնական պատասխանատուներէն մէկը:
|-
| [[15 Մարտ]] [[1921]] 
|[[Պատկեր:Mehmet Talat Pasha.jpg|centre|frameless|97x97px]][[Թալէաթ փաշա]] 
|{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պերլին]], [[Գերմանիա]] 
|[[Պատկեր:Soghomon Tehlirian 1921.jpg|centre|frameless|135x135px]] [[Սողոմոն Թեհլիրեան]] 
| [[1921]] թուականի [[Մարտ 15]]-ին [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]ը [[Պերլին]]ի մէջ սպանած է [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] երբեմնի նախկին գործերու նախարար եւ մեծ վեզիր, Հայոց Ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչ [[Թալէաթ փաշա]]: [[1921]] թուականի Յունիսին [[Պերլին]]ի մէջ կայացած է [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]ի դատավարութիւնը, եւ դատարանը արդարացուցած է զինք:
|-
| [[18 Յուլիս]] [[1921]] 
|[[Պատկեր:Behbud xan Cavanşir.jpg|centre|frameless|128x128px]][[Պէյպուր խան Ճիւանշիր]]
| {{դրօշ|Թուրքիա}} [[Կոստանդնուպոլիս]], [[Թուրքիա]]
|[[Պատկեր:Misak Torlakian 2.jpg|centre|frameless|120x120px]][[Միսաք Թորլաքեան]]
| [[1921]] թուականի [[Յուլիս 18]]-ին [[Միսաք Թորլաքեան]] [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ սպանած է [[Ազրպէյճան]]ի ներքին գործերու նախկին նախարար Պէյպուր խան Ճիւանշիրը: Թորլաքեանի գործակիցներն էին [[Երուանդ Ֆընտըքեան]]ն ու [[Յարութիւն Յարութիւնեան]]ը: Անգլիական Ռազմական Դատարանը դատած է Թորլաքեանը եւ արդարեցուցած՝ որպէս անմեղսունակ:
|-
| [[5 Դեկտեմբեր]] [[1921]] 
|[[Պատկեր:Said Halim.jpg|centre|frameless|120x120px]][[Սայիդ Հալիմ]]
|{{դրօշ|Իտալիա}} Հռոմ, [[Իտալիա]] 
|[[Պատկեր:Arshavir Shirakian.jpg|centre|frameless|97x97px]] [[Արշաւիր Շիրակեան]] 
| [[1921]] թուականի Դեկտեմբեր 5-ին [[Արշաւիր Շիրակեան]] [[Հռոմ]]ի մէջ սպանած է [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] նախկին մեծ վեզիր Սայիտ Հալիմը: 
|-
| [[17 Ապրիլ]] [[1922]] 
|
| {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պերլին]], Գերմանիա 
| [[Պատկեր:Arshavir Shirakian.jpg|centre|frameless|97x97px]][[Արշաւիր Շիրակեան]], [[Արամ Երկանեան]]
| [[1922]] թուականի [[Ապրիլ 17]]-ին, Պերլինի մէջ, Ճեմալ Ազմի կ՛ահաբեկուի Արամ Երկանեանի եւ Արշաւիր Շիրակեանի կողմէ:
|-
| [[17 Ապրիլ]] [[1922]] 
|[[Պատկեր:Bahaeddin Shakir.png|centre|frameless|137x137px]][[Բեհաեդդին Շաքիր]]
| {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պերլին]], Գերմանիա
| [[Պատկեր:Arshavir Shirakian.jpg|centre|frameless|97x97px]][[Արշաւիր Շիրակեան]], [[Արամ Երկանեան]]
| [[1922]] թուականի Ապրիլ 17-ին, 17 ապրիլ 1922-ին, Պերլինի մէջ, Պեհաէտտին Շաքիր կ՛ահաբեկուի Արամ Երկանեանի եւ Արշաւիր Շիրակեանի կողմէ (սպանուած է նաեւ անոր թիկնապահներէն մէկը):
|-
| [[22 Յուլիս]] [[1922]] 
|[[Պատկեր:Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|centre|frameless|132x132px]][[Ճեմալ փաշա]]
| {{դրօշ|Վրաստան|1951}} [[Թիֆլիս]], [[Վրաստան]]
| [[Պետրոս Տէր Պօղոսեան]], [[Արտաշէս Գէորգեան]], [[Ստեփան Ծաղիկեան]] եւ [[Զարեհ Մելիք-Շահնազարեանց]]
| [[1922]] թուականի [[Յուլիսի 22]]-ին, Թիֆլիսի մէջ ու Չեկայի շէնքին առջեւ, Ճեմալ փաշա կ՛ահաբեկուի [[Ստեփան Ծաղիկեան]]ի եւ ընկերներուն [[Պետրոս Տէր Պօղոսեան]]ի եւ [[Արտաշէս Գէորգեան]]ի կողմէ, որ իր դաժանութեան համար «մսագործ» անունած էին&lt;ref&gt;Cleveland, William: ''A History of the Modern Middle East''. Boulder: Westview Press, 2004. «World War I and the End of the Ottoman Order», 146-167. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;:
|}

== Դաւաճաններու սպանութիւն ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
! Ամսաթիւ !! Սպանուած !! Վայր !! Իրագործող !! Նկարագրութիւն
|-
| [[1920]] 
| [[Յարութիւն Մկրտչեան (դաւաճան)|Յարութիւն Մկրտչեան]] 
| [[Կոստանդնուպոլիս]]
| [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]
| [[1920]] թուականին [[Սողոմոն Թեհլիրեան]]ը սպաներ է [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ Օսմանեան կայսրութեան գաղտնի ոստիկանութեան քաղաքական ղեկավար Յարութիւն Մկրտչեանին։
|-
| [[Մարտի 27]], [[1920]] 
| [[Վահէ Եսայեան|Վահէ Իհսան (Եսայեան)]] 
| [[Կոստանդնուպոլիս]]
| [[Արշաւիր Շիրակեան]]
| [[1920]] թուականի [[27 Մարտ]]-ին [[Արշաւիր Շիրակեան]]ը գնդակահարեր է [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ Վահէ Իհսանին (Եսայեան)։ Իհսանը թուրքերու համար կազմեր էր [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] հայ մտաւորականներու ցուցակ, որոնք սպանուեցան [[1915]] թուականին։
|-
| [[1920]] 
| [[Արշաւիր (Արթուր) Յասեան]] 
|[[Սուրիա]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Մեծ Եղեռնի Առաջին Վաւերագրողը. Շաւարշ Միսաքեան|last=Փամպուքեան|first=Երուանդ|publisher=|year=2017|isbn=|location=Անթիլիաս, Լիբանան|pages=}}&lt;/ref&gt;
| [[Արշակ Եզդանեան]]{{Փաստ}}
| Յայտնի է «Սեւհակեան», «monsieur Շարլ» ծածկանուններով։&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;[[1914]] թուականին [[Հնչակեան կուսակցութիւն]]ը կազմակերպեր էր ընդհանուր համագումար [[Ռումանիա|Ռումինիա]]յի մէջ, Թալէաթին մահափորձ կազմակերպելու համար։ Արշաւիր (Արթուր) Յասեանը դաւաճաներ է [[հայեր]]ուն, որուն պատճառով մահափորձը կասեցուեր է, իսկ [[Հնչակեան կուսակցութիւն|Հնչակեան կուսակցութեան]] 21 անդամներ ենթարկուեր մահապատիժի։ Գնդակահարուեր է [[Արշակ Եզտանեան]]ի կողմէն 1920 թուականին Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ։
|-
|[[1920]]
|Հմայակ Արամեանց
|[[Կոստանդնուպոլիս]]
|[[Արշակ Եզտանեան]]
|Թուրք պետութեան գործակից: Իր տրամադրած տեղեկութիւններու պատճառով կախաղան բարձրացեր են հնչակեան կուսակցութեան անդամներ, որոնք կը նախատեսէին [[Թալէաթ Մեհմեթ Փաշա|Թալէաթ փաշա]]յի մահափորձ։&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|Անյայտ
|Փոլիս Կարապետ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|[[Կոստանդնուպոլիս]]
|Անյայտ
|
|-
|Անյայտ
|Զեյթունցի Կարապետ
|[[Սուրիա]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|Անյայտ
|
|}

== Գործողութեան Մասնակիցները ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Pastermajian-Karekin.JPG|[[Արմէն Գարօ]] (Գարեգին Պաստըրմաճեան, [[1872]] - [[1923]])
Պատկեր:Shahan natalie.jpg|[[Շահան Նաթալի]] ([[1884]]-[[1983]])
Պատկեր:Misak Torlakian 2.jpg|[[Միսաք Թորլաքեան]] ([[1894]] - [[1968]])
Պատկեր:Arshavir Shirakian.jpg|[[Արշաւիր Շիրակեան]] ([[1902]] - [[1973]])

Պատկեր:Nemesis sdepan dzaghigian.jpg|[[Ստեփան Ծաղիկեան]] ([[1886]]-?)
Պատկեր:Soghomon Tehlirian 1921.jpg|[[Սողոմոն Թեհլիրեան]] ([[1897]] – [[1960]])
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Գրականութիւն ==
* Ազվին «&lt;nowiki/&gt;[[Ջեմալ փաշա]]&lt;nowiki/&gt;յի սպանութիւնը», [[Մոսկուա]]–Երեւան, 1991, 92 էջ:
* Աշոտ Արծրունի «Ճեմալ փաշայի ահաբեկումը», «&lt;nowiki/&gt;[[Հայրենիք (ամսագիր)|Հայրենիք» ամսագիր]], 1960, թիւ 5, էջ 98–99:
* Աւօ «&lt;nowiki/&gt;[[Միսաք Թորլաքեան]]&lt;nowiki/&gt;», «Յեղափոխական ալպոմ», հատ. 8, [[Թեհրան]], 1970, էջ 7-109:
* [[Արամ Երկանեան|Երկանեան Արամ]] «Այսպէս սպանեցինք», [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելոս]], 1949, 87 էջ:
* [[Արամ Երկանեան|Երկանեան Արամ]] «Գիրք մատուցման եւ հատուցման», [[Պոսթըն]], 1949, 160 էջ, Պէյրութ, 1954, 104 էջ:
* Երկանեան Արամ «Վրէժագիրք (Պերլինի աքթին 60–ամեակին առթիւ), [[Պէյրութ]], 1982, 110 էջ:
* [[Սողոմոն Թեհլիրյան|Թեհլերյան Սողոմոն]] «Վերյիշումներ», գրի առաւ Վ. Մինախորեան, [[Գահիրէ]], 1953, 1956, 474 էջ, Երեւան, 1993, 288 էջ, 2008:
* Թեհլիրեան արդարահատոյցը, Պէյրութ, 1981, 422 էջ:
* [[Միսաք Թորլաքեան|Թոռլաքեան Միսաք]] «Օրերուս հետ», Պոսթըն, 1953, 568 էջ, Պէյրութ, 1963, Թեհրան, 1982, 588 էջ, Պէյրութ, 2001, 624 էջ:
* [[Արարատ Յակոբեան|Յակոբեան Արարատ]] «&lt;nowiki/&gt;[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|ՀՅԴ]] 9–րդ ընդհանուր ժողովը», [[Երեւան]], 1994, 45 էջ:
* [[Գրիգոր Մերճանով|Մերճանօֆ Գրիգոր]] «Իմ կտակը», Պէյրութ, 1972, 108 էջ:
* Մերճանօֆ Գրիգոր «Քանի մը յուշեր եւ պատասխան Արշաւիր Շիրակեանի», [[Փարիզ]], 1957, 29 էջ:
* [[Միսաք Թորլաքեան]]&lt;nowiki/&gt;ի դատավարութիւնը, խմբ. Վ. Եղիայան, Ա. Արաբյան, 2008, 248 էջ:
* Միքայէլ Այվազեան «Ովքեր են սպանել [[Ջեմալ փաշա]]&lt;nowiki/&gt;յին», 2016, 136 էջ:
* [[Շահան Նաթալի|Նաթալի Շահան]] «Վրէժի աւետարան», գիրք Ա. (1916–1917 թթ.), Նիւ Եորք, 1918, 39 էջ:
* [[Շահան Նաթալի|Նաթալի Շահան]] «Վրէժի աւետարան», գիրք Բ. (1916–1917 թթ.), Նիւ Եորք, 1918, 46 էջ:
* [[Արշաւիր Շիրակեան|Շիրակեան Արշաւիր]] «Կտակն էր նահատակներուն», Պէյրութ, 1965, 344 էջ, Թեհրան, 1982, 344 էջ, Պէյրութ, 1986, 2010, 367 էջ, Երեւան, 1991, 368 էջ:
* [[Սողոմոն Թեհլիրեան|Սողոմոն Թեհլերեան]]&lt;nowiki/&gt;ի դատավարութիւնը (սղագրական նյութեր), [[Վենետիկ]], 1921, Երեւան, 1990, 224 էջ, 2008:
* Քիւրքճեան Յարութիւն «Հայկական ցեղասպանութեան արդարահատոյցը», [[Փարիզ]], 1981:
* [[Շահան Նաթալի]], (2002) [1928]. ''The Turks and Us''. Nagorno-Karabakh: Punik Publishing.
* [[Արշաւիր Շիրակեան]], (1976). ''The Legacy''. Sonia Shiragian. Boston, Massachusetts: Hairenik Press. LCC 76-49796.
* Ավաքիան Լինդի, (1989). ''The Cross and the Crescent''. USC Press. ISBN 0-943247-06-3.
* Դեորգի Ջեքուս, (1990). ''Resistance &amp; Revenge''. Transaction Publishers. ISBN 0-88738-338-6.
* Էդվարդ Ալեքսանդր, (2000). ''A Crime of Vengeance''. Backinprint.com. ISBN 0-595-08885-6.
* Եղիայան Վարդգես, (2006). ''The Case of Soghomon Tehlirian''. Center for Armenian Remembrance. ISBN 0-9777153-1-0.
* Եղիայան Վարդգես, (2006). ''The Case of Misak Torlakian''. Center for Armenian Remembrance. ISBN 0-9777153-0-2.
* Jacques Derogy, Resistance and Revenge: The Armenian Assassination of Turkish Leaders Responsible for the 1915 Massacres and Deportations, Trans. A. M. Barret, Tansaction Publishers 1990, p. xiv
* Houshamadian of Armenian Revolutionary Federation (ARF) Dashnaktsutiun Album - Atlas Volume 2, Jacob Manjikian Editor, Next Day Color Printing Inc. (2000), p.&amp;nbsp;214
* Jacques Derogy, Resistance and Revenge, p.&amp;nbsp;61
* Lindy V. Avakian, The Cross and the Crescent, Golden West Publishers Unlimited 1998, pp.&amp;nbsp;114–115
* Jacques Derogy, Resistance and Revenge, pp.&amp;nbsp;84–85
* Ibid., pp.&amp;nbsp;117–119
* Arshavir Shiragian, The Legacy memoirs of an Armenian Patriot, Hairenik Press 1976, p.&amp;nbsp;108
* Ibid., pp.&amp;nbsp;176–177
* Jacques Derogy, Resistance and Revenge, pp.&amp;nbsp;171–173
* Zaven Der Yeghiayan, My Patriarchal Memories Trans. Ared Misirliyan, Mayreni Publishing 2002, p.&amp;nbsp;273
* Lindy V. Avakian, The Cross and the Crescent, Golden West Publishers Unlimited 1998, p.&amp;nbsp;60
* Vahan Minakhorian. Verhisumner, Hoosaber, Cairo 1956 p.&amp;nbsp;204-206
* Arshavir Shiragian, The Legacy memoirs of an Armenian Patriot, Hairenik Press 1976, pp.&amp;nbsp;46–48
* Ibid., P. 46
* Zaven Der Yeghiayan, My Patriarchal Memories, pp.&amp;nbsp;58–59
* Houshamadian of Armenian Revolutionary Federation ..., p.&amp;nbsp;215
* Lindy V. Avakian, The Cross and the Crescent, Golden West Publishers Unlimited 1998, pp.&amp;nbsp;246–247
* Arshavir Shiragian, The Legacy memoirs of an Armenian Patriot, Hairenik Press 1976, p. ix
* Bio provided by Ms. Graciela Kevorkian

== Արտաքին Յղումներ ==
* [http://www.yerablur.am/mediacat/53/ «Նեմեսիս»-ի մասնակիցների պատկերները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083224/http://www.yerablur.am/mediacat/53/ |date=2016-03-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20090308075000/http://operationnemesis.com/condemned.html Գնդակահարված հանցագործները operationnemesis.com կայքում] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150501224109/http://www.operationnemesis.com/avengers.html Դատավճիռը իրագործողները operationnemesis.com կայքում] {{ref-en}}
* [http://operationnemesis.com/ «Նեմեսիս» գործողությանը նվիրված կայք] {{ref-en}}
* «Նեմեսիս» գործողություն. Սողոմոն Թեհլերյան» Երեւան, 2015 (տպագրվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ)
{{Օրուա յօդուած նախագծի մասնակից}}

[[Ստորոգութիւն:Ահաբեկումներ]]</text>
      <sha1>8ph3nojj52aibu0hpf6smlemd7yjtrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նինթենտօ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5106</id>
    <revision>
      <id>257516</id>
      <parentid>235416</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4037" sha1="4j58vuwkv07vxzaprxrmegzy6peohfa" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Ընկերութիւն}}

'''Նինթենտօ''' (անգլերէն՝ Nintendo Co., Ltd., ճափոներէն.` 任天堂株式会社), Ճափոնական անդրազգային ընկերութիւն, որուն գլխամասը տեղակայուած է Ճափոնի [[Քիոթօ]] քաղաքին մէջ։

Ընկերութիւնը հիմնադրուած է 23 Սեպտեմբեր, [[1889]]-ին սկիզբը զբաղելով ճափոնական «Հանաֆուտա» կոչուող խաղաթուղթերու արտադրութեամբ։ Մինչեւ [[1963]] թուականը ընկերութիւնը զբաղած է տարբեր ոլորտի գործունէութիւններով՝ թաքսի ծառայութիւն ապահովելէն մինչեւ սիրային հիւրանոցներ բանալով։ Վերջիններուս բնոյթն այն էր, որ սիրահար զոյգերը կարող էին կարճ ժամանակով համար վարձել եւ այնտեղ զբաղիլ սեռական յարաբերութիւններով։

Ատկէ ետք «Նինթենտօն» մուտք գործած է նոր ձեւաւորուող համակարգչային խաղերու արդիւնաբերական դաշտ եւ ներկայի դրութեամբ կը հանդիսանայ Ճափոնի 3-րդ ամէնամեծ հաստատութիւնը, որուն շուկայական ինքնարժէքը կը կազմէ 85 միլիարդ ԱՄՆ տոլար։ Բացի այդ՝ Նինթենտոյին կը պատկանի ամերիկեան Պէյսպոլի գլխաւոր լիգայի «Սիեթլ Մարիներս» ակումբի բաժնետոմսերու մեծամասնութիւնը։

«Նինթենտօ» բառը Ճափոներենէն թարգմանելով կը ստացուի՝ «Յաջողութիւնը ձգել դրախտի մէջ»։ Հոկտեմբեր 18, [[2010]] թուականի դրութեամբ «Նինթենտօն» վաճառած է մօտ 565 միլիոն միաւոր համակարգչային տեխնիկա եւ 3,4 միլիարդ միաւոր ծրագրային ձեւերով&lt;ref name=&quot;history NOJ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nintendo.co.jp/corporate/outline/index.html|title=Company History|publisher=Nintendo|language=Japanese|accessdate=2006 թ․ հուլիսի 29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history N-Sider&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.n-sider.com/articleview.php?articleid=45|title=Nintendo History Lesson: The Lucky Birth|publisher=N-Sider|accessdate=2006-06-04|archive-date=2006-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060113185015/http://www.n-sider.com/articleview.php?articleid=45|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/companyNewsAndPR/idUST30751820071015 |title=Nintendo sets $85 bln high score, thanks to Wii, Nintendo DS |publisher=Reuters |date=2007-10-15 |accessdate=2011 թ․ մայիսի 25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wii.nintendolife.com/companies/nintendo|title=Nintendo - Company Profile|publisher=nintendolife|accessdate=2010 թ․ հուլիսի 12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102031213/http://wii.nintendolife.com/companies/nintendo|archivedate=2011-11-02|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://staff.science.uva.nl/~egoris/teaching/spring2005/week%201%20intro/Example%20Nintendo.doc|title=Nintendo Corporation, Limited|accessdate=2011 թ․ փետրվարի 22|format=doc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://press.nintendo.com/articles.jsp?id=25911|title=Kirby's Epic Yarn For Wii Keeps Players In Stitches|publisher=Nintendo|date=2010-10-18|accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 29–ին|archive-date=2012-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120129091407/http://press.nintendo.com/articles.jsp?id=25911|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին Յղումներ ==
* [http://www.nintendo.com/ Պաշտօնական կայք]:

[[Ստորոգութիւն:Ճափոնական ընկերութիւններ]]</text>
      <sha1>4j58vuwkv07vxzaprxrmegzy6peohfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Շոնդել</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5259</id>
    <revision>
      <id>257519</id>
      <parentid>242284</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15059" sha1="dto6vuy42d0gtn4rpk4t3mv9fcia7e8" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Շոնդել Լէյն''' ({{ԱԾ}}),&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.discogs.com/artist/Shontelle | title=Shontelle | publisher=Discogs | accessdate=25 March 2012 }}&lt;!-- Some sources such as Allmusic claim a 1983 birth date.--&gt;&lt;/ref&gt; ճանչցուած է իբր Շոնդել, Պարպատեան երգչուհի եւ երգահան։ Ան արձակեց իր ալպոմը Շոնդելիկենս Նոյեմբեր [[2008]]-ին։ Իր երկրորդ ալպոմը, Ոչ Ծանրութիւն, արձակեց Սեպտեմբեր 2010-ին։ «T-Shirt», եւ «Impossible», յաջողեցաւ համեստ միջազգային յաջողութիւն։

== Ընթացքը ==
=== Շոնդելիկենս (2008-2009) ===
Շոնդել սկսաւ աշխատիլ իր արուեստանոց ալպոմ 2008-ի սկիզբը, եւ շարունակեց ալպոմը 6 ամսուայ մէջ։ Ալպոմին վերնագիրը տրուած էր իրենք իր ալպոմ ճարտարագէտ որ գործածեց Շոնդելիկենս իբր կատակ Շոնդըլին եւ իր արտադրողին հետ երբ խաղ կը խաղային որ պիտի շինեն անուներ իր անունով&lt;ref name=blues/&gt; ։ «T-Shirt», Շոնդել իր մեներգ երգը արձակած է Յուլիս 2008-ին եւ հասաւ թիւ 36-րդ Միացեալ Նահանգներու ամենալաւ երգի։ Սակայն, սրածայր առաջին 10 էր [[Պելճիքա]]յի եւ Անգլիոյ մէջ։.&lt;ref name=blues&gt;[http://www.bluesandsoul.com/feature/388/shontelle_randbs_the_next_big_thing/ Pete Lewis Interviews Shontelle] 'Blues &amp; Soul', February 2009&lt;/ref&gt;

Շոնդելին երկրորդ ալպոմը, Շոնդելիկենս արձակուած է 18 Նոյեմբեր 2008-ին։ Ալպոմը հասաւ 115 թիւին ծանուցման տախտակին վրայ Մ.Ն.&lt;ref name=billboard&gt;[{{BillboardURLbyName|artist=shontelle|chart=all}} &quot;Shontelligence - Shontelle&quot;]. Billboard.com. Retrieved 2010-09-27.&lt;/ref&gt; ծախելու 6200 արձանագրութիւններ առաջին շաբթուայ մէջ&lt;ref name=&quot;hdd&quot;&gt;[http://www.hitsdailydouble.com/sales/sales_ur.cgi?092110 &quot;HITS Daily Double: Upcoming Releases&quot;]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. HITS Daily Double. Retrieved 2010-09-27.&lt;/ref&gt;, եւ հասաւ 24-րդ թիւին հիփ-հօփ ալպոմ ծանացումին&lt;ref name=billboard/&gt; It was re-released on 10 March 2009, and has since sold 30,000 records in the US.&lt;ref name=&quot;hdd&quot; /&gt;։ Արձակուած էր 10 Մարտ 2009-ին եւ ծախած է 30000 արձանագրութեան [[Միացեալ Նահանգներ]]ու մէջ։

Իր երկրորդ մեներգը իր ալպոմէն, «Stuck With Each Other», հատկանշուի Էյքոն, արձակուած է Փետրուար 2009-ին Միացեալ Նահանգներուն մէջ եւ Մայիս 2009-ին անգլիոյ մէջ։ Մեներգը ձախողեցաւ ծանացումին մէջ Մ.Ն., բայց հասաւ 23-րդ թիւը Անգլիոյ մէջ։ Շոնդել պտտեցաւ աջակցելով Անգլիոյ Նոր Պզտիկներուն Պլոգ Աշխարհի Պտոյտին Յունուար 2009-ին։ Շոնդել [[Պիյոնսէ]]ին հետ էր Ես Եմ-ի մէջ... Պտոյտը Մայիսէն մինչեւ Յունիս 2009։&lt;ref&gt;[http://shontelleonline.com/2009/05/08/shontelle-going-on-uk-tour-with-beyonce/ Shontelle going on UK tour with Beyonce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090516043910/http://shontelleonline.com/2009/05/08/shontelle-going-on-uk-tour-with-beyonce/ |date=2009-05-16 }} Shonetelle Online.&lt;/ref&gt;

Շոնդել հիւրընկալն էր Իմ Հաւագոյթ Գրոց. եւ Ընդհանրական Մոդոյն 2009-ին Ծանրագոյն Պրոմ Նորաձեւութիւն Իսկական շարք։ Ինք կատարեց Բարձր դպրոցի Հաւագոյթին Նիու Եորք Քաղաքին Յունիս 2009-ին, բայց նախ ձգեց 3 աշակերտներ մրցումի որ գծեն հագուստ որ երգչուհի Գեթ Տէ Լունա գլխաւոր դերակատար հագուեցաւ Ծանրագոյն Հաւագոյթին համերգին։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mypromstyle.com/theultimateprom|title=Prom Ideas 2014 - Hair Makeup and Dress Inspiration for Prom - Seventeen|work=Seventeen|accessdate=2015-08-20|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618143446/http://www.mypromstyle.com/theultimateprom|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[2012]]-ին, Շոնդելիկենս ծախեց 50000 օրինակ Մ.Ն. մէջ։

=== Ոչ Ծանրութիւն (2009-2010) ===
Շոնդելին երկրորդ ալպոմը, [[Ոչ Ծանրութիւն]] արձակուեցաւ Միացեալ Նահանգներուն մէջ 21 Սեպտեմբեր 2010-ին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/dp/B003U82O80 |title=No Gravity: Shontelle: Music |publisher=Amazon.com |date=9 September 2009 |accessdate=2010-08-31}}&lt;/ref&gt;։ Շոնդել հաստատեց որ ալպոմը գործնական է որ ուզեց փոխել իր իսկական ձայնը արձանագրութեան համար&lt;ref&gt;[http://www.digitalspy.co.uk/music/a172153/shontelle-plans-new-music-direction.html &quot;Shontelle plans new music direction&quot;]. Digital Spy.&lt;/ref&gt;։ Մինչդեռ վերնագիրը «Ոչ Ծանրութիւն» կը խորհրդանշուի աղօթք, Շոնդել հաստատեց ինք հարմարեցուած իր կեանքին եւ ընթացքին, դրդեց ինզինքը որ մագլցի աւելի բարձր եւ չունենայ բան մը որ կը ձգէ իրեն վար կամ բռնէ իրեն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bluesandsoul.com/feature/587/shontelle_show_and_tell/|title=Shontelle: Show &amp; telle|author=Stephen Clark - Design|publisher=|accessdate=2015-08-20|archive-date=2021-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015170821/http://www.bluesandsoul.com/feature/587/shontelle_show_and_tell/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Շոնդել համագործակցեց [[Պրունո Մարս]]ին, Դոնի Գանալ եւ [[Տարգչիլտ]]ի հետ ուրիշ արձանագրութիւններու հետ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thisisrnb.com/2010/04/shontelle-talks-new-album-dream-collabo-rihanna/ |title=Shontelle Talks New Album, Dream Collabo &amp; Rihanna &amp;#124; This is RnB - Hot Music News, Latest R&amp;B Videos, Hip Hop Charts |publisher=This is RnB |date=12 April 2010 |accessdate=2011-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407203742/https://thisisrnb.com/2010/04/shontelle-talks-new-album-dream-collabo-rihanna/ |archivedate=2019-04-07 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Իր առաջին շաբթուայ արձակաց երգին, Ոչ Ծանրութիւն եղաւ թեւ 81-րդ ծանագման տախտակին վրայ, ծախելով 7000 օրինակ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shontelle ‘No Gravity’ Debuts At…|url=http://thatgrapejuice.net/2010/09/shontelle-no-gravity-debut/|date=29 September 2010|accessdate=15 May 2012}}&lt;/ref&gt;։ Վերջը նոյն տարին Շոնդել կրցաւ գրել [[Րիհանա]]յին հետ երգը «[[Man Down»]] 5-րդ արուեստանոցէն ալպոմ, Բարձր (2010)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rihanna loves ‘Man Down’ (co-written by Shontelle)|url=http://shontelleonline.com/2010/10/04/rihanna-loves-man-down-co-written-by-shontelle/|publisher=Shontelleonline.com|accessdate=15 May 2012|archive-date=13 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113150852/http://shontelleonline.com/2010/10/04/rihanna-loves-man-down-co-written-by-shontelle/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

Մեներգ երգը ալպոմէն, «Impossible», արձակուած էր [[Փետրուար 2010]]-ին մատնային բեռնել, բայց ձախողեցաւ յաջողիլ մինչեւ Մայիս 2010-ին: Մինչ այդ ատենէն եղած է իր յաջող մեներգը, որ հասաւ թիւ 13 ծանուցման տախտակին&lt;ref&gt;[{{BillboardURLbyName|artist=shontelle|chart=all}} &quot;Impossible [Main]&lt;/nowiki&gt; - Shontelle&quot;]. Billboard.com.&lt;/ref&gt;: Երկրորդ մեներգ ալպոմը, «Perfect Nightmare», արձակուած է Օգոստոս 2010-ին։ «Say Hello To Goodbye» ղրկուած էր փօփ ձայնասփիւռի 15 Մարտ 2011-ին, իր երրորդ մեներգը&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shontelle - Say Hello to Goodbye Lyrics and Video|url=http://www.musicloversgroup.com/shontelle-say-hello-to-goodbye-lyrics-and-video/|publisher=musicloversgroup.com|accessdate=15 May 2012}}&lt;/ref&gt;։ Երկուքն ալ ձախողեցան, բայց երկուքն ալ հասցրեցին ծանացման տախտակին Փօփ երգերու վրայ։ Ոչ Ծանրութիւն ծախած է շուրջ 150000 օրինակ 2012-ին Մ.Ն. մէջ։

=== Փոխադրուիլ Դէպի Հանրապետութիւն Արձանագրութեան եւ Երրորդ Արուեստանոց Ալպոմ (2011- մինչեւ հիմա) ===

Շոնդել երգեց Ճումպո Գանալ Սենեակ Նիու Եորք Քաշաքին մէջ 15 Յուլիս 2011-ին, ուր բացայայտեց լուրեր իր նոր մեներգին եւ երրորդ արուեստանոց ալպոմին։ Եւ բացայայտուեցաւ որ մեկնեցաւ Ընդհանրական Մադայն եւ միացաւ Ընդհանրական Հանրապետութեան։ Մեներգը իր գալիք ալպոմէն կը կոչուի Ցոլացում եւ կատարեց Սուայն Գլոյտ Սեպտեմբեր 2011-ին։ Երգեր ալպոմէն կը սպասուէր որ ցցուէր Շոնդելին տարեդարձին։ Ի մէջ ասոնք հաստատեցին կ'աշխատին ալպոմին վրայ էին [[Րոքուիլտըր]], [[Դոնի Գանալ]] եւ [[Տը Րաններզ]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Exclusive: Shontelle reveals new album details + New single ‘Reflection’|url=http://shontelleonline.com/2011/07/19/exclusive-shontelle-reveals-new-album-details-new-single-reflection/|publisher=Shontelleonline.com|accessdate=15 May 2012|archive-date=17 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517052059/http://shontelleonline.com/2011/07/19/exclusive-shontelle-reveals-new-album-details-new-single-reflection/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Հետեւող վերակառուցումը Ընդհանրական Երգ Խումբին ուր Մաթայն Արձանագրութիւնները բաժնուած էր [[Ընդհանրական Մաթայն Հանրապետութեան Խումբին]] եւ միացուած է Կղզի Տեֆ Ճամ Երգ Խումբի։ Յետոյ ձգեց, Ընդհանրական Հանրապետութեան գոցուեցաւ եւ տեղը բոլոր արուեստագէտները փոխադրուեցան նոր արթնացել Հանրապետութեան Արձանագրութեան։ Շոնդել հիմա կ'աէձանագրէ Հանրապետութեան Արձանագրութեան&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.republicrecords.com/artists/artist_single.aspx?aid=625 |title= Shontelle moves to Republic Records |accessdate= 3 November 2012 |work=  |archive-date= 30 October 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121030003708/http://www.republicrecords.com/artists/artist_single.aspx?aid=625 |dead-url= yes }}&lt;/ref&gt;։ Դեկտեմբեր 2012-ին, Շոնդել կը հաստատէ որ «Put Me On Blast» կրնայ մեներգել իր երրորդ գալիք արւեստանոց ալպոմին, եւ ինք արդէն նկարահանած է երգը իր մեներգը [[Լոս Անճելոս]], [[Գալիֆօրնիա]]յի մէջ։ Իր երրորդ ալպոմը նախատեսուած է իր արձակած 2013-ին, բայց, չէր արձակուած, եւ ոչ ապագայ օր որոշուած էր&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://startrident.com/2012/12/05/shontelle-announces-new-single-put-me-on-blast/|title=Star Trident - Entertainment News, Interviews, and Fashion. - Shontelle Announces New Single ‘Put Me On Blast’|publisher=}}&lt;/ref&gt;։

== Մարդասիրութիւն ==
Շոնդել նաեւ ճանցուած է ներակցումը բարեսիրութեան գործին մէջ։ Ան տուած է իր տաղանդը բարձրացում ֆոնդին հիւանդներուն որ ունին Ալզհայմըր, Միասին Օգնենգ համերգին,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.tbo.com/content/2010/dec/03/MENEWSO2-actor-aids-fight-against-alzheimers/entertainment/ |title=Actor aids fight against Alzheimer's |publisher=.tbo.com |date=3 December 2010 |accessdate=2011-03-18}}&lt;/ref&gt;, աղջիկներու ուսման որ Ան Առաջին Հիշեց Երգը հիմքը,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbcnewyork.com/blogs/niteside/NTSD-Shontelle-Kat-DeLuna-and-More-Take-Stage-to-Benefit-Girls-Education-96125904.html |title=Rising Pop Stars Jam at Girls Who Rock Benefit Concert |publisher=NBC New York |date= |accessdate=2011-03-18}}&lt;/ref&gt;, եւ կուրծքի հիւանդութեան հետազոտութեան բարեգործութեան.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://premierguidemiami.com/third-annual-think-pink-rocks-concert-on-october-9-to-benefit-breast-cancer-research-charities/ |title=Asher Roth, Melanie Fiona, Ray J, and Shontelle, along with Pitbull, 50 Cent, Nelly, Flo Rida and DJ Cassidy to Perform at the Third Annual Think Pink Rocks Concert on October 9 to Benefit Breast Cancer Research Charities |publisher=Premier Guide Miami |date= |accessdate=2011-03-18}}&lt;/ref&gt;։

== Տիսքօկրաֆի ==
* Գլխաւոր յօդուած- [[Շոնդել տիքօկրֆի]]

Արուեստանոց ալպոմներ
 
* 2008- Շոնդելիկենս
* 2010- Ոչ Ծանրութիւն

== Պտոյտներ ==
* 2009- Ես եմ... Պտոյտ (Օգնող դեր)
* 2010-Դէպի Երկինք Պտոյտ Քեւին Րուտոլֆի (օգնող դեր)
* 2010/11-Ճէյսոն Տերուլո Աշխարհի Պտոյտ (օգնող դեր)

=== Ուրիշ Կատարումներ ===
2 Դեկտեմբեր 2010, Շոնդել վերնագրեց Ելեկտրական 94.9-ի Լսողական Կաղանդի 3OH! Թագաւորական մարզանքի մէջ։

27 Փետրուար 2011, Շոնդել խաղցաւ վերշագրող կիկ 90 աստիճան բապ Հարաւային Էբդոնի մէջ։

28 Փետրուար 2011, Շոնդել խաղցաւ վերնագրող կիկ գիշերային ակումբի Գարտիֆի մէջ։

15 Մայիս 2011, Շոնդել խաղցաւ վերնագրող ցուցման Աստղ 102.1 Աստղ Ճամ Բիճերո Ֆորկի մէջ։

3 Յուլիս 2011, Շոնդել կատարեց Ալդամոնդ Գարուն, Ֆլորիտա Կարմիր, Տաք եւ անցարգել շղթայ։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}</text>
      <sha1>dto6vuy42d0gtn4rpk4t3mv9fcia7e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ուէրուէր Լայքինկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5316</id>
    <revision>
      <id>257520</id>
      <parentid>256805</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="et3equvgq33urnstf2cc2wwezmees19" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Ուէրուէր Լայքինկ
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր = 
| չափ = 
| նկարագրութիւն = 
| ծնած է = 1 Մայիս 1950
| ծննդավայրը = Տուալա, Քամերուն
| վախճանած է = 
| մահուան  վայրը =
| մահացած է =
| մահուան վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = Քամերուն
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = 
| ալմա մատեր =
| կրօնք = 
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գիրքեր = 
| աշխատանք = 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն = դերասանուհի, վիպասան եւ գրող
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = Քլաուս արքայազնի մրցանակ եւ [[Noma Award for Publishing in Africa]]
| կայքէջ = 
| ստորագրութիւն =
}}
'''Ուէրուէր Լայքինկ''' ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ Werewere Liking, 1 Մայիս 1950, Տուալա, Քամերուն), գրող, դրամատուրգ եւ բեմադրիչ, գործունէութիւն կը ծաւալէ Ապիճանի մէջ, (Կոտ դ'Իւուար): Ան հիմնադրած է Քի-Յի Էմպօք ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ Ki-Yi Mbock) թատերախումբը 1980-ին եւ 1985-ին հիմնադրած է Քի-Յի գիւղը, որ նպատակ ունէր երիտասարդներու համար գեղարուեստի կրթութեան կեդրոն դառնալ: 2000-ին արժանացած է Արքայազն Քլաուսի մրցանակի` մշակոյթի մէջ ունեցած ներդրման համար: 2005-ին արժանացել է Նոմա մրցանակի իր La mémoire amputée գիրքին համար&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nomaaward.org/press2005.shtml |title=Archive copy |accessdate=2007-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070304195616/http://www.nomaaward.org/press2005.shtml |archivedate=2007-03-04 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

==Ստեղծագործութիւններ==
Անոր գիրքերէն ու փիէսներէն են.

* ''La mémoire amputée'', Nouvelles Editions Ivoiriennes (2004), {{ISBN|2-84487-236-0}}
* ''Elle sera de jaspe et de corail'', Editions L'Harmattan (1983), {{ISBN|2-85802-329-8}} - trans. Marjolijn De Jager, ''It shall be of jasper and coral; and, Love-across-a-hundred-lives'' (two novels), University Press of Virginia (2000), {{ISBN|0-8139-1942-8}}
* ''La puissance de Um'' (1979) and ''Une nouvelle terre'' (1980) - trans. Jeanne Dingome, ''African Ritual Theatre: The Power of Um and a New Earth'', International Scholars Pubs. (1997), {{ISBN|1-57309-066-2}}

==Յետագայ ընթերցանութիւն==
* Simon Gikandi, ''Encyclopedia of African Literature'', Routledge (2002), {{ISBN|0-415-23019-5}} - pp.&amp;nbsp;288–9
* Katheryn Wright, ''Extending generic boundaries: Werewere Liking's L'amour-cent-vies'', in Research in African Literatures, June 2002 accessed at [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_hb265/is_200206/ai_n5663530] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 5, 2007
* Don Rubin, ''World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Africa'', Routledge (2000), {{ISBN|0-415-22746-1}} 
* Nicki Hitchcott, ''Women Writers in Francophone Africa'', Berg Publishers (2000), {{ISBN|1-85973-346-8}} - focuses on [[Mariama Bâ]], [[Aminata Sow Fall]], Werewere Liking and [[Calixthe Beyala]]: see publisher's details [http://www.bergpublishers.com/us/book_page.asp?BKTitle=Women%20Writers%20in%20Francophone%20Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927062232/http://www.bergpublishers.com/us/book_page.asp?BKTitle=Women%20Writers%20in%20Francophone%20Africa |date=2007-09-27 }} 
* Peter Hawkins, ''Werewere Liking at the Villa Ki-Yi'', in African Affairs, Vol.90, No.359 (Apr. 1991), pp.&amp;nbsp;207–222 - accessed at [https://www.jstor.org/stable/722779] March 1, 2007

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

==Արտաքին յղումներ==
* [http://aflit.arts.uwa.edu.au/WerewereLikingEng.html Werewere Liking Gnepo, University of Western Australia]
* [http://www.usp.nus.edu.sg/post/africa/cameroon/liking/1.html ''Werewere Liking and Aesthetics of Necessity'', Postcolonial Web]
[[Ստորոգութիւն:1950 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1 Մայիսի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>et3equvgq33urnstf2cc2wwezmees19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ռիմ Ապու Հասան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5810</id>
    <revision>
      <id>257529</id>
      <parentid>256883</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="ewdrnr0c1r56zqc9a930a0c3oljylm2" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Ռիմ Ապու Հասան
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր = Minister for Social Development, Jordan (9134482802).jpg
| չափ = 
| նկարագրութիւն = 
| ծնած է = 
| ծննդավայրը = 
| վախճանած է = 
| մահուան  վայրը =
| մահացած է =
| մահուան վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = 
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = 
| ալմա մատեր =
| կրօնք = 
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գիրքեր = 
| աշխատանք = 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն = քաղաքական գործիչ
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջ = 
| ստորագրութիւն =
}}
'''Ռիմ Ապու Հասան''', յորդանանցի քաղաքական գործիչ եւ նախարար։

== Կենսագրութիւն ==
Ռիմ Ապու Հասան 1985-ին աւարտած է [[Յորդանան]]ի համալսարանը՝ ստանալով Իրաւագիտութեան BA աստիճան։ 1986-ին [[Լոնտոն]]ի համալսարանի տնտեսագիտական բաժանմունքէն ստացած է Իրաւագիտութեան մագիստրոսի աստիճան։ 1987-1988 թուականներուն Հարուըրտի համալսարանի իրաւագիտութեան բաժանմունքն մէջ եղած է այցելու-հետազօտող։ Ամուսնացած է, ունի երկու զաւակ&lt;ref name=&quot;rah&quot;&gt;{{cite web|title=H.E Reem Abu Hassan Minister of Social Development Amman Jordan|url=https://www.ibanet.org/Document/Default.aspx?DocumentUid=C5E59EBE-93DA-4C6B-B830-6EB9741BB7B3|website=ibanet.org|publisher=International Bar Association|accessdate=2017-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908115716/http://www.ibanet.org/Document/Default.aspx?DocumentUid=C5E59EBE-93DA-4C6B-B830-6EB9741BB7B3|archivedate=2015-09-08|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Աշխատանք ==
Ռիմ Ապու Հասան 1992-ին զբաղած է Յորդանանի մէջ կիներու եւ երեխաներու իրաւունքներուն մասին օրէնքի նախագծումով։ Ան 2002-ին եղած է Յորդանանի մէջ առաջին բարեփոխումներու նախաձեռնութեան անդամ, իսկ 2005-ին՝ Յորդանանի խորհրդարանի օրէնսդրութեան եւ արդարադատութեան ենթայանձնաժողովի անդամ։ 2006-ին մասնակցած է [[Յորդանան]]ի միասնական բարեփոխումներու ֆորումին։ 2006-2008 թուականներուն աշխատած է իբրեւ Արդարադատութեան նախարարի խորհրդական։ Հիմնադրած է Յորդանանի մէջ Կիներու Միջազգային Ֆորումի մասնաճիւղ եւ 2006-էն 2008 եղած է անոր նախագահը։

2011-ի Մայիսին դարձած է Մարդու իրաւունքներու ազգային կեդրոնի հոգաբարձուներու խորհուրդի անդամ։ 2013-ին նշանակուած է ընկերային զարգացման նախարար&lt;ref name=&quot;rah&quot; /&gt;։ Ան խօսած է Յորդանանի սահմանադրութեան 308 յօդուածի չեղարկման մասին, որ ամուսնանալու պարագային բռնաբարողը կ՛ազատէ պատասխանատուութենէ։ Ան կողմնակից եղած է բռնաբառումը բացառող օրէնքին փոփոխութեան&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sit-in planned outside Parliament to demand abolition of Article 308|url=http://www.jordantimes.com/news/local/sit-planned-outside-parliament-demand-abolition-article-308|work=Jordan Times|date=31 July 2017|access-date=22 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040910/http://www.jordantimes.com/news/local/sit-planned-outside-parliament-demand-abolition-article-308|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>ewdrnr0c1r56zqc9a930a0c3oljylm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վալերի Սարուխանով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5994</id>
    <revision>
      <id>257540</id>
      <parentid>239635</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11234" sha1="h3n4qycizfpprpp6kcfyrcl0hmxswg4" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Վալերի Սարուխանով
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր = 
| չափ = 
| նկարագրութիւն = Վալերի Սարուխանով
| ծնած է = [[12 Սեպտեմբեր]] [[1938 թուական|1938]]
| ծննդավայր = [[Դաշքենդ]], [[Ուզպեքական ԽՍՀ]]
| վախճանած է = [[21 Փետրուար]] [[2005 թուական|2005]]
| մահուան  վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = 
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = հայ
| ալմա մատեր = [[Լենինկրատի նաւաշինարարական կեդրոն]], [[Լենինկրատի գեղարուեստա-արդիւնաբերական ուսումնարան]]
| կրօնք = 
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գրքեր = 
| աշխատանք = 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն = ֆիլմ պատրաստող, բեմավար, երաժշտահան, երկրաբան-նաւաշինարար, նկարիչ, թատերագիր, ձեւաւորող-բեմադրիչ, փիլիսոփայ, փրոֆեսոր
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջք = 
| ստորագրութիւն =
}}
'''Վալերի Արմենի Սարուխանով''' ([[12 Սեպտեմբեր]] [[1938 թուական|1938]], [[Դաշքենդ]], [[Ուզպեքական ԽՍՀ]] - [[21 Փետրուար]] [[2005 թուական|2005]]), խորհրդային հայ ֆիլմ պատրաստող, բեմավար, երաժշտահան, երկրաբան-նաւաշինարար, գեղազարդիչ, նկարիչ, թատերագիր, ձեւաւորող-բեմադրիչ, փիլիսոփայ, փրոֆեսոր, Լրագրողներու միութեան անդամ, «Հեռատեսիլի այբուբեն» 5 հատորանոց դասագիրքի հեղինակը&lt;ref&gt;[http://evartist.narod.ru/text/85.htm Саруханов В.А. &quot;АЗБУКА ТЕЛЕВИДЕНИЯ&quot;]&lt;/ref&gt;:

== Կենսագրութիւն ==
Վալերի Սարուխանովը ծնած է [[1938 թուական]]ին Դաշքենդի մէջ, ապրած է [[Սանթ Փիթըրպուրկ]]ի մէջ:

[[1955 թուական]]ին ոսկիէ մետալով աւարտելով դպրոցն ու կոնսերւաթորիային կից երաժշտական դպրոցի ջութակի բաժինը՝ տեղափոխուեցաւ Լենինկրատ, ուր ընդունուեցաւ [[Լենինկրատի նաւաշինարարական կեդրոն]]ի (ԼՆԻ) կառուցագիտական դպրոց (այժմ՝ Սանթ Փիթըրպուրկի պետական ծովային արհեստագիտական համալսարան)&lt;ref name=&quot;bards&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bards.ru/archives/author.php?id=1750 |title=Саруханов Валерий Арменович в bards.ru |accessdate=2016-04-10 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195443/http://www.bards.ru/archives/author.php?id=1750 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

Դաշնամուր կը նուագէր եւ հիմնեց Ուսանողական փորձարարական թատրոն, որ աւելի ուշ վերանուանուեցաւ Երիտասարդական հրապարակախօսական թատրոն։ Այս թատրոնէն ալ հնչեցին Սարուխանովի առաջին երգերը&lt;ref name=&quot;կինո&quot;/&gt;:

[[1957 թուական]]ին Վալերին գրեց իր առաջին «Ահա» ({{lang-ru|Вот}}) երգը, որ «Իսկ մենք կը հանգստանանք այսպես» ծրագիրի շրջանակներուն մէջ կը կատարուէր [[Լենինկրատի համերգային նուագախումբ]]ի կողմէ՝ [[Անատոլի Պատխեն]]ի ղեկավարութեամբ։ Երգը կը կատարէին նաեւ [[Էլմիրա Ուրազպայեւա]]ն [[Օլեկ Լունտստրեմ]]ի նուագախումբի հետ, [[Ուզպեքիստան]]ի հեռատեսիլի ռատիոյին էստրադային սիմֆոնիկ նուագախումբը՝ Եւկենի Ժիւայեւի գլխաւորութեամբ (Սարուխանովի դասընկերը), այնուհետեւ Լենինկրատի մէջ իրենց երգացանկի մեջ ընդգրկեցին Ա․ Կոպոսովը եւ Ա․ Սուիստունովը&lt;ref name=&quot;կինո&quot;/&gt;:

[[1961 թուական]]ին Վալերին աւարտելով ԼՆԻ-ն՝ կ'ընդունուի ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ [[Վերա Մուխինայ]]ի անուան Լենինկրատի գեղարուեստա-արդիւնաբերական բարձրագոյն ուսումնարանը (ԼԳԱՈՒ), որ հիմնադրուած է [[1876 թուական]]ին [[Աղեքսանտր Բ.]]-ի հրամանով՝ բանկիր եւ արդիւնաբերական պարոն [[Աղեքսանտր Շտիկլից]]ի դրամաշնորհով։ Ուսանելու տարիներուն ընկերոջ՝ [[Վիաչեսլաւ Ֆաթով]]ի հետ, ստեղծեցին [[Իլիա Իլֆ]]ի եւ [[Եւկենի Փետրով]]ի «12 աթոռ» եւ «Ոսկիէ հորթը» վէպերի 120 պատկերներէ կազմուած շարք&lt;ref name=&quot;bards&quot;/&gt;:

[[1965 թուական]]ին աւարտեց Վ․ Մուխինայի անուան ԼԳԱՈՒ-ն գծազարդիչի մասնագիտութեամբ, իսկ [[1972]] թուականին՝ [[Սանթ Փիթըրպուրկի թատերարուեստի պետական ակադեմիա]]ն՝ ֆիլմ ձեւաւորողի մասնագիտութեամբ&lt;ref name=&quot;կինո&quot;/&gt;:

[[1967 թուական]]ին Լենինկրատի ինքնագործ երգի երկրորդ մրցոյթին Սարուխանովը մրցանակ ստացաւ ''Коммунары не будут рабами (Քոմմունարի նիէ պուտութ րապամի)'' երգի համար (խօսքերու հեղինակ՝ Ե․ Էւտուշենքօ), ինչպէս նաեւ հանդէս եկաւ իր միւս երգերով&lt;ref name=&quot;կինո&quot;&gt;[http://kino-teatr.ru/kino/director/sov/35723/bio/ Վալերի Սարուխանովի մասին kino-teatr.ru կայքէջին մէջ]&lt;/ref&gt;:

Կոպոսովն ու Սուիստունովը իր երգերը կը կատարէին զուգերգերով եւ առանձին։

[[1967 թուական]]ին Վալերին ԼՆԻ-ի մէջ կը ստեղծէ «Կրենատա» համոյթը եւ մինչեւ [[1979 թուական]]ը կը հանդիսանար անոր գեղարուեստական ղեկավարը։ 1967-[[1979 թուական]]ներուն համոյթը երկրի տարբեր քաղաքներուն մէջ հանդէս կու գայ շուրջ 1500 համերգային ծրագիրով, որոնք կը ձայնագրուէին ռադիոյիով եւ հեռատեսիլով, կը դառնայ շարք մը մրցոյթներու եւ փառատօններու դափնեկիր։ [[1971 թուական]]ին համոյթը մասնակցեցաւ Ուսանողական թատրոններու միջազգային փառատօնին [[Լիուպլին]] քաղաքին մէջ, [[1973 թուական]]ին՝ [[Պերլին]]ի մէջ կայացած Ուսանողական եւ երիտասարդական համաշխարհային փառատօնին&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.biografija.ru/biography/sarukhanov-valerij-armenovich.htm |title=Саруханов Валерий Арменович |accessdate=2015-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304201339/http://www.biografija.ru/biography/sarukhanov-valerij-armenovich.htm |archivedate=2016-03-04 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

[[1965 թուական|1965]]-[[1973 թուական]]ներուն կը ղեկավարէր [[Նեւա]]յի վրայ գտնուող արդիւնաբերական գծազարումի տարրալուծարանհ, այնուհետեւ կ'անցնի մանկավարժական աշխատանքի&lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt;:

[[1991 թուական|1991]]-[[1992 թուական]]ներուն Վալերի Սարուխանովը «Փիթըրպուրկ» հեռատիլ-ռատիօ-ընկերութեան գլխաւոր ձեւաւորողն էր&lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt;:

[[1992 թուական]]էն՝ [[Սանթ Փիթըրպուրկի շարժապատկերի եւ հեռատեսիլի կեդրոն]]ի հեռատեսիլի արուեստի ամպիոնի փրոֆեսոր։

Աւելի քան 30 տարի հեռատեսիլի մէջ աշխատած է որպէս բեմավար, ձեւաւորող եւ երաժշտահան, ստեղծած է մօտ 100 խաղարկային, գեղարուեստական բեմադրութիւններ (հեքիաթներ, ներկայացումներ, ֆիլմեր)։ Կոպոսովի հետ Սարուխանովի երաժշտութեան հիման վրայ հեքիաթներու եւ ներկայացումներու համար ձայնագրած են մօտ 200 երգ։ Հեղինակ է շատ գիրքերու, մշակոյթի եւ արուեստի վերաբերեալ յօդուածներու&lt;ref name=&quot;bards&quot;/&gt;:

== Ստեղծագործութիւններ ==
* Чего не может ЭВМ? / А. П. Ляликов, В. А. Саруханов, 174, с. ил. 21 см, Л. Машиностроение Ленингр. отд-ние 1989
* Режиссура клубных массовых мероприятий։ Учеб. пособие / [В. А. Саруханов], 96 с. 20 см, 2-е изд., перераб. Л. ВПШК 1983
* Рабочая агитбригада։ От &quot;Живых газет&quot; до агит.-худож. коллективов наших дней. Вопр. драматургии и режиссуры / В. А. Саруханов, 151 с. 16 см., М. Профиздат 1982
* Были и сказки телевидения / В. А. Саруханов, 126, с. ил. 20 см, Минск Навука i техніка 1990

== Ֆիլմագրութիւն ==
=== Ձեւաւորող եւ Բեմավար ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարեթիվ
!Ֆիլմ
|-
|1994
|Խլահաւ
|-
|1991
|Սքանտալային պատահար
|-
|1987
|Կապոյտ նետի ճամբորդութիւնը
|-
|1982
|Ամանորի նախօրէին կամ Ամէն ինչ հնարաւոր է
|-
|1978
|Златовласка
|-
|1978
|Կախարդական կենդանիները
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://spbsj.ru/index-knigi/1860-valerij-saruxanov.html Саруханов Валерий Арменович (1938 – 2005)] {{ref-ru}}

{{DEFAULTSORT:Սարուխանով, Վալերի}}
[[Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1938 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Դաշքենդ ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:2005 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ ֆիլմ պատրաստողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ]]</text>
      <sha1>h3n4qycizfpprpp6kcfyrcl0hmxswg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սերօ Խանզադեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6041</id>
    <revision>
      <id>257534</id>
      <parentid>228424</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16010" sha1="ro5dfkw4rj5lkwshua465r3ezzr5srm" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Սերօ Խանզադեան''' ({{ԱԾ}}&lt;ref&gt;{{resize|90%|Հին տոմարով՝ 20 Նոյեմբեր}}&lt;/ref&gt;), [[:hy:Հայ|հայ]] [[:hy:Գրող|գրող]], արձակագիր, [[:hy:ՀԽՍՀ|ՀԽՍՀ]] մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ ([[:hy:1974|1974]]), Հայկական ԽՍՀ [[:hy:1977|1977]] թուականի պետական մրցանակի դափնեկիր («Երեք տարի 291 օր» ռազմաճակատային օրագրութեան համար), [[:hy:ԽՍՀՄ_Գրողների_միություն|ԽՍՀՄ գրողների միութեան]] անդամ [[:hy:1950|1950]] թուականէն, [[:hy:ԽՄԿԿ|ԽՄԿԿ]] անդամ [[:hy:1943|1943]] թուականէն։ [[:hy:Հայրենական_մեծ_պատերազմ|Հայրենական մեծ պատերազմի]] մասնակից&lt;ref name=&quot;haygirk&quot;&gt;[http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=35425 Հայաստանի ուսուցիչները Մեծ հայրենականում։ 3 գիրք։  Հարությունյան, Աշոտ Հովսեփի, Մելքումյան, Հայկազ Ստեփանի, Սուքիասյան, Աղվան Ղազարի։ Երևան, «Լույս», 1987:]&lt;/ref&gt;։ [[:hy:Սոցիալիստական_աշխատանքի_հերոս|Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս]] ([[:hy:1985|1985]]): [[:hy:Երևանի_պատվավոր_քաղաքացի|Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի]]։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է [[Գորիս]]։ Աւարտած է տեղւոյն մանկավարժական ուսումնարանը։ Որոշ շրջան մը աշխատած է որպէս ուսուցիչ, ապա մասնակցած է [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Համաշխարհային երկրորդ պատերազմին]]։ Իր վէպերն ու պատմուածքները ամփոփուած են 40-է աւելի հատորներու մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aztagdaily.com/archives/431884|title=Մեր Ժամանակակից Պատմութիւնը Նիւթ Է Հրապարակագրութեան, Դեռ Ոչ` Գրականութեան|date=2019-03-23|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2020-12-02}}&lt;/ref&gt;։ Իր գործերը թարգմանուած են բազմաթիւ օտար լեզուներու, իսկ մէկ քանին վերածուած են ֆիլմերու։

== Ստեղծագործական ==
Առաջին պատմուածքը՝ «Չոր տափը», լոյս տեսած է [[:hy:1934|1934]] թուականին, [[:hy:Գորիս|Գորիսի]] «արփի լօխ» թերթին մէջ։ [[:hy:1938|1938]] թուականին գրած է 10-րդ դարուի Սիւնիքի գիւղացիութեան (ցուրաբերդցիներու) ապստամբութիւնն արտացոլող «Վահրամ Որոտանեցի» բիէսը (բեմադրուած է [[:hy:1940|1940]] թուականին)։ [[:hy:1950|1950]] թուականին հրատարակած է «Մեր գնդի մարդիկ» վէպը, որ կը պատմէ [[:hy:Լենինգրադ|Լենինկրատի]] համար մարտնչող ռազմական միաւորումներէն մէկուն եւ պարտիզանական ջոկատներու գործողութիւններուն մասին։ վէպին բնորոշ է սովետական հայրենասիրութեան եւ ՍՍՀՄ բազմազգ ժողովուրդներու համաշխարհային միասնականութեան գեղարուեստական նկարագիրը։ Խանզադեանը ճանչցուած դարձաւ «Հողը» (հ. 1 - 2, [[:hy:1954|1954]]-[[:hy:1955|1955]]) վէպով։ Քարակերտը լքելով եւ Արարատեան դաշտ տեղափոխուելով չէ որ պէտք է լուծուէր քարակերտցիներու բարեկեցութեան խնդիրը, այլ ապառաժները փշրելով ու հողը ծաղկեցնելով։ Այս է երկին մէջ բարձրացուող գլխաւոր հարցը։ Այնուհետեւ լոյս տեսած են Խանզադեանի «Լալ Համագը» ([[:hy:1955|1955]]), «Որոտանի կիրճում» ([[:hy:1956|1956]]), «Քարանձաւի բնակիչները» ([[:hy:1961|1961]]) մանկական ստեղծագործութիւնները, «Կարմիր շուշաններ» ([[:hy:1958|1958]]), «Հարստութիւնը լեռներում» ([[:hy:1961|1961]]) պատմուածքներու ժողովածուները։
[[Պատկեր:Սերո_Խանզադյանի_հուշարձանը_Գորիսի_թիվ_6_դպրոցի_բակում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8D%D5%A5%D6%80%D5%B8_%D4%BD%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%A1%D5%A4%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D4%B3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%BD%D5%AB_%D5%A9%D5%AB%D5%BE_6_%D5%A4%D5%BA%D6%80%D5%B8%D6%81%D5%AB_%D5%A2%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|մինի|Խանզադեանի յուշարձանը [[Գորիս|Գորիսի]] թիվ 6 դպրոցի բակին մէջ]]
Խանզադեանին ժողովրդականութիւն ապահոված է [[:hy:Մխիթար_Սպարապետ_(պատմավեպ)|«Մխիթար սպարապետ»]] ([[:hy:1961|1961]]) պատմավէպը։ Շարունակելով հայ պատմավիպագրութեան աւանդները՝ գրողը արդիականութեան տեսանկիւնէն դիտած է հայ ժողովուրդի պատմութեան հերոսական էջերէն մէկը։ XVIII դ. ժողովուրդը ոտքի ելած է սուրով վերականգնելու իր կորսուած ինքնուրույնութիւնը։ Ժողովրդական այս հուժկու ընդվզումներուն ու պայքարին հիման վրայ վէպին մէջ կը բարձրանան զօրավարներ Դաւիթ Բէկի եւ Մխիթար Սպարապետի կերպարները՝ իբրեւ ժողովուրդի իղձերու արտայայտիչներ։ Վէպի առանցքային հարցերէն մէկն ալ հայ եւ ռուս ժողովուրդներու բարեկամութիւնն է։
[[Պատկեր:VruirSero.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:VruirSero.jpg|մինի|«Սերո Խանզադեան», նկարիչ՝ [[:hy:Վրույր_Գալստյան|Վրոյր Գալստեան]], [[:hy:1974|1974]], [[:hy:Հայաստանի_ազգային_պատկերասրահ|Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]]]
[[Պատկեր:Սերո_Խանզադյան.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8D%D5%A5%D6%80%D5%B8_%D4%BD%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%A1%D5%A4%D5%B5%D5%A1%D5%B6.JPG|մինի|Սերօ Խանզադեանի գերեզմանը [[Կոմիտասի Անուան Պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ]]
Խանզադեանը պատմուածքէ [[:hy:Պատմվածք|պատմուածք]], գիրքէ [[:hy:Գիրք|գիրք]] կ'ամբողջացնէ իր ժամանակակիցի կերպարը, կը բացայայտէ անոր ներաշխարհը։ Այդպիսին են անոր «Կորած արահետներ» ([[:hy:1964|1964]]), «Քաջարան» ([[:hy:1965|1965]]), «Այրուած տունը» (1965), «Մատեան եղելութեանց» ([[:hy:1966|1966]]), «Անձրեւից յետոյ» ([[:hy:1969|1969]]), «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ» ([[:hy:1970|1970]]), «Երեք տարի, 291 օր» ([[:hy:1972|1972]]), «Սեւանի լուսաբացը» ([[:hy:1974|1974]]), «Խօսէք, Հայաստանի լեռներ» ([[:hy:1976|1976]]) գործերուն հերոսները։ Ասոնցմէ կ'առանձնանան «Քաջարան», «Մատեան եղելութեանց», «Ծարաւել եմ, ջուր բերէք» («Անձրեւից յետոյ» ժողովածուին մէջ) եւ «Խօսէք, Հայաստանի լեռներ» ստեղծագործութիւնները։ Առաջինը կը ներկայացնէ Հայաստանի լեռնագործ բանուորի առօրեան, անհատի հոգեւոր ծնունդը հաւաքականութեան մէջ։ Երկրորդը հողի աշխատաւորի, աշխարհի ու մարդկանց մասին մտորումներ է։ Երրորդը իւրահատուկ ասք մըն է մարդ-աշխատաւորի, մարդ-զինուորի, մարդ-հայրենասէրի մասին։ Վերջինը հայ ժողովուրդի մօտիկ անցեալի ողբերգական ճակատագիրի գեղարուեստական վերարտադրութիւնն է։ Թուրք իշխանութիւնները կ'իրականացնէին ցեղասպանութեան իրենց ծրագիրը՝ կոտորելով [[:hy:Արևմտյան_Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստանի]] բնիկ, խաղաղ ու անզէն բնակչութիւնը։ Այս մղձաւանջին մէջ գրողի ըսելիքը յստակ է, նպատակը՝ պարզ, ժողովուրդի աննկուն ոգիի վերակենդանացումը։ վէպին մէջ արտացոլուած է հայ ժողովուրդի ռուսամէտ կողմնորոշումը։

Խանզադեանի լաւագոյն գործերէն է «Թագուհին հայոց» վէպը ([[:hy:1978|1978]]), ուր գրողը տուած է հայ ժողովուրդի հեռաւոր անցեալի ինքնատիպ նկարագիրը։ Սերօ Խանզադեանը կեանքի վերջին մէկ ու կէս տասնամեակին եւս ստեղծած է հետաքրքրական պատմավէպեր, յուշագրութիւններ եւ այլ երկեր։ Խանզադյանի այդ տարիներու ստեղծագործութիւններէն են «Արաքսը պղտորւում է» ([[:hy:1985|1985]]), «Անդրանիկ» ([[:hy:1989|1989]]), «Շուշի» ([[:hy:1991|1991]]), «Գարեգին Նժդեհ» ([[:hy:1993|1993]]) պատմավէպերը, «Հօրս հետ եւ առանց հօրս» (1986), «Ինչպէս յիշում եմ» ([[:hy:1988|1988]]), «Ղարաբաղը կրակների մէջ» (1998) ինքնակենսագրական եւ յուշագրական գիրքերը, «Պըլը Պուղի» ([[:hy:1988|1988]]), «Կորած արահետներ» ([[:hy:1989|1989]]) պատմուածքաշարերը։ Խանզադեանը հեղինակ է նաեւ հայ ժողովուրդի պատմութեան, գրականութեան, լեզուի կարեւորագոյն խնդիրներուն նուիրուած արժէքաւոր ուսումնասիրութիւններու։ Անոր շատ մը գործերը թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներով։ «Այրուած տունը» ([[:hy:1974|1974]], «Լքուած հեքիաթների կիրճը» վերանուանումով) եւ «Մխիթար Սպարապետ»-ը ([[:hy:1978|1978]]) ֆիլմի վերածած են [[:hy:Հայֆիլմ|«Հայֆիլմ»]] եւ [[:hy:Մոսֆիլմ|«Մոսֆիլմ»]] կինօ-սթիւտիաները։

Պարգեւատրուած է Հայրենական պատերազմի II աստիճանի, Կարմիր աստղի, Կարմիր դրօշի, Աշխատանքային կարմիր դրօշի եւ «Պատուոյ նշան» շքանշաններով։ ՀՍՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր է ([[:hy:1977|1977]])։

== Երկեր ==

* Մեր գնդի մարդիկ, Երեւան, 1950, 551 էջ։
* Հողը, գիրք 1–2, Երեւան, 1954–1955:
* Հողը, Երեւան, 1957, 764 էջ։
* Կարմիր շուշաններ, Երեւան, 1958, 330 էջ։
* Քարանձաւի բնակիչները, Երեւան, 1959, 120 էջ։
* [[:hy:Մխիթար_Սպարապետ|Մխիթար սպարապետ]], Երեւան, 1961, 844 էջ։
* Մխիթար սպարապետ, [[:hy:Գահիրէ|Գահիրէ]], 1962, 718 էջ։
* Մխիթար սպարապետ, [[:hy:Պէյրութ|Պէյրութ]], 1962, 715 էջ։
* [[:hy:Մխիթար_Սպարապետ|Մխիթար սպարապետ]], [https://web.archive.org/web/20191021155810/http://eduardisabekyan.com/?p=9974 Երեւան, 1963, 744 էջ]։
* Կորած արահետներ, Երեւան, 1964, 368 էջ։
* [[:hy:Քաջարան|Քաջարան]], Երեւան, 1965, 588 էջ։
* Մատեան եղելութեանց, Երեւան, 1966, 228 էջ։
* Երկերի ժողովածու, հատ. 1–5, Երեւան, 1967–1970:
* Անձրեւից յետոյ, Երեւան, 1969, 468 էջ։
* Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ (պատմուածքներ, հեքիաթներ, զրոյցներ), Երեւան, 1970, 160 էջ։
* Երեք տարի 291 օր, Երեւան, 1972, 400 էջ։
* Սեւանի լուսաբացը (վէպ), Երեւան, 1974, 527 էջ։
* Խօսէ՛ք, Հայաստանի լեռներ, Երեւան, 1976, 536 էջ։
* Թագուհին հայոց, Երեւան, 1978, 396 էջ։
* Քարանձաւի բնակիչները, Երեւան, 1979, 104 էջ։
* 1971, ամառ (պատմուածքներ, վիպակ եւ բիէս), Երեւան, 1979, 456 էջ։
* Խօսէ՛ք, Հայաստանի լեռներ, Երեւան, 1980, 520 էջ։
* Հայրենապատում, հատ. 1–5, Երեւան, 1980–1988:
* Երկերի ժողովածու, հատ. 1–6, Երեւան, 1981–1983:
* Արաքսը պղտորւում է, Երեւան, 1985, 208 էջ։
* Հօրս հետ եւ առանց հօրս, Երեւան, 1986, 320 էջ։
* Աւանդատուն, Երեւան, 1986, 288 էջ։
* Մեր գնդի մարդիկ, Երեւան, 1987։
* Ինչպէս յիշում եմ, Երեւան, 1988, 408 էջ։
* Պըլը Պուղի, Երեւան, 1988։
* Մխիթար սպարապետ, Երեւան, 1988, 760 էջ։
* Անդրանիկ, Երեւան, 1989, 448 էջ։
* Կորած արահետներ, Երեւան, 1989, 560 էջ։
* Շուշի, Երեւան, 1991, 480 էջ։
* Գարեգին Նժդեհ, Երեւան, 1993, 320 էջ։
* Թագուհին հայոց, Պէյրութ, 1999, 368 էջ։
* Ղարաբաղը կրակների մեջ, Երեւան, 2006, 256 էջ։
* Ղարաբաղը կրակների մեջ, Երեւան, 2007, 238 էջ։

== Գրականութիւն ==

* Սովետահայ գրականութեան պատմութիւն, երկրորդ հատոր (1941-1964, հատորին մէջ զետեղուած է «Սերո Խանզադյան» գլուխը, որ գրած է [[:hy:Սուրեն_Աղաբաբյան|Սուրեն Աղաբաբյանը]]), Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 655 էջ։

== Արտաքին հղումներ ==

* [https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=270 Սերո Խանզադյանը Էյ Վի Փրոդաքշն կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920064655/https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=270|date=2020-09-20}}
* [http://www.azg.am/AM/2003062609 Զորի Բալայան «Սերո Խանզադյանի կտակը» (հոդված «Ազգ» օրաթերթում)]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{ՀՍՀ}}

[[Ստորոգութիւն:1915 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1998 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Գորիս ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:26 Յունիսի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]]</text>
      <sha1>ro5dfkw4rj5lkwshua465r3ezzr5srm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վահրամ Փափազեան (մարզիկ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6376</id>
    <revision>
      <id>257541</id>
      <parentid>240159</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3983" sha1="4bs97uo0eg3mef6b3hm9ry34wsst0fz" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = [[Պատկեր:Olympic pictogram Athletics.png|30px]] Վահրամ Փափազեան
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր = Vahram Papazyan.jpg
| չափ = 
| նկարագրութիւն = 
| ծնած է = [[12 Սեպտեմբեր]] [[1892 թուական|1892]]
| ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]
| վախճանած է = [[6 Մարտ]] [[1986 թուական|1986]] &lt;br&gt;(93 տարեկանին)
| մահուան  վայրը = Ռոտ Այլընտ, [[ԱՄՆ]]
| քաղաքացիութիւն = {{դրօշ|Թուրքիա}} [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմ.Կայսրութիւն]]&lt;br&gt;{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներ]]
| հպատակութիւն =
| ազգութիւն = Հայ
| ալմա մատեր =
| կրօնք = Քրիստոնեայ
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գրքեր = 
| աշխատանք = 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն = 
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջք = 
| ստորագրութիւն =
}}
'''Վահրամ Փափազեան''' ([[12 Սեպտեմբեր]] [[1892 թուական|1892]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]] - [[6 Մարտ]] [[1986 թուական|1986]], Փրովիտընս, Ռոտ Այլընտ, [[ԱՄՆ]]), օսմանահայ աթլետ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hpj.asj-oa.am/5701/1/2011-3(62).pdf |title=Archive copy |accessdate=2018-05-26 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407175510/http://hpj.asj-oa.am/5701/1/2011-3(62).pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.genocide-museum.am/arm/online_exhibition_1.php&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Vahram Papazyan|journal=Türk ansiklopedisi|year=1946|volume=25|url=https://books.google.am/books?id=UfjNAAAAMAAJ&amp;q|accessdate=Փետրուարի 4, 2013|page=417|publisher=Milli Eǧitim Basımevi|language=Turkish|quote=Bunlardan Vahram Papazyan, Stokholm sefirimizin eşi tarafından kırmızı atlet fanilesinin üzerine dikilen beyaz Ay – yıldız altında yarışan ilk atletimiz oldu. Türkiye'nin ilk defa bir O. O.'nda devletçe gönderilen resmî bir sporcu kafilesiyle temsili}}&lt;/ref&gt;, մասնակցած է 1912 թուականի Ամառային Ողիմպիական խաղերու տղամարդոց 800&amp;nbsp;մ եւ 1500&amp;nbsp;մ վազքատամրցումին&lt;ref&gt;Հայկ Դեմոյան, «Հայկական սպորտը եւ մարմնակրթությունը Օսմանյան կայսրությունում», Տիգրան Մեծ հրատարակչություն, Երեւան, 2009, էջ 220&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1912/1912.pdf |title=Archive copy |accessdate=2017-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140207072609/http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1912/1912.pdf |archivedate=2014-02-07 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Փափազեանը եւ Մկրտիչ Մկրեանը, դարձած են Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած առաջին հայ մարզիկները, իսկ յոյն Ալեկոյ Մոուլլոսին հետ միասին դարձած են [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] միակ ողիմպիական ներկայացուցիչները&lt;ref&gt;{{cite book|last=Heijmans|first=Bill Mallon, Jeroen|title=Historical dictionary of the Olympic movement|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md.|isbn=9780810875227|edition=4th ed.}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}} 
==Արտաքին Յղումներ==

[[Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1986 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:6 Մարտի մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:Մարզիկներ]]</text>
      <sha1>4bs97uo0eg3mef6b3hm9ry34wsst0fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վիկտոր Տոլիձէ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6524</id>
    <revision>
      <id>257542</id>
      <parentid>234832</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="tes59i91k9d6z2f8zoz6eue5zxgq6x9" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Վիկտոր Իսիտորի Տոլիձէ''' (վրաց.՝ ვიქტორ ისიდორეს ძე დოლიძე, 18 (30) Յուլիս, 1890, [[Օզուրգեթ]], [[Վրաստան]] - 24 Մայիս, 1933, [[Թիֆլիս]], Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացի երգահան։

== Կենսագրութիւն ==
Վիկտոր Տոլիձէ  ծնած է [[Քութայիսի նահանգ]]ի Օզուրգեթ քաղաքին, աղքատ ընտանիքի մը մէջ։ Ուսանած է Թիֆլիսի առեւտրական ուսումնարանին մէջ։

1910-ին գրաւած է մանտոլինահարներու մրցոյթին առաջին դիրքը ։

Ուսումնարանը աւարտելէ ետք, ընդունուած է [[Քիեւ]]&lt;nowiki/&gt;ի առեւտրական հիմնարկը, ուր ուսանելու զուգահեռ յաճախած է երաժշտական դպրոց եւ հետեւած՝ [[ջութակ]]ի եւ երգահանի դասարաններու։ 1917-ին աւարտած է ուսումնարանը եւ վերադարձած՝ [[Վրաստան]], ուր սկսած է զբաղիլ [[երաժշտութիւն|երաժշտութեամբ]]։

Վիկտոր Տոլիձէ գրած է շարք մը օփերաներ, որոնցմէ են՝ վրացական առաջին կատակերգական օփերան՝ «Քեթօ եւ Կոտէ», զորս գրած է [[1919]]-ին, «Աւքսենտի Ցագարելիի Խանումա» կատակերգութեան հիման վրայ։ Մասնագիտական գրականութեան մէջ այդ ստեղծագործութիւնը կը կոչուի «նաեւօպերետ»։

[[1920]]-ական թուականներուն վերջը եւ [[1930]]-ական թուականներուն սկիզբը զբաղած է օսեթական երաժշտական բանահիւսութեան նմուշներու հաւաքման ու ձայնագրման աշխատանքներով։ Գրած է նուագախմբային մանրակերտներ («Օսեթական լեզգինկա», «Հրաւէրի պար»՝ «Խոնկա-կաֆթ» եւ այլն)։ [[1931]]-ին սկսած է աշխատիլ «Զամիրա» օփերային վրայ, զորս գրած է օսեթական «Չերմեն» ու «Զամիրա» ազգային բանահիւսութիւններու հիման վրայ (օփերան մնացած է անաւարտ)։

Մահացած է 24 Մայիս 1933-ին [[Թիֆլիս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=37017 |title=Victor Dolidze's biography (Russian) |accessdate=2016-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225025626/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=37017 |archivedate=2012-02-25 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>tes59i91k9d6z2f8zoz6eue5zxgq6x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Տիմա Թահպուպ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6711</id>
    <revision>
      <id>257543</id>
      <parentid>231654</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7307" sha1="gedlrpbj8qzqkt8semtx94zyigdsstn" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Տիմա Թահպուպ
| բնագիր ԱԱՀ = 
| պատկեր = Dima Tahboub.jpg
| չափ = 
| նկարագրութիւն = 
| ծնած է = 1976
| ծննդավայրը = Հեպրոն
| վախճանած է = 
| մահուան  վայրը =
| մահացած է =
| մահուան վայրը = 
| քաղաքացիութիւն = [[Յորդանան]], [[Պաղեստին]]
| հպատակութիւն = 
| ազգութիւն = 
| ալմա մատեր =
| կրօնք = 
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| գիրքեր = 
| աշխատանք = 
| կարողութիւն = 
| մասնագիտութիւն = [[Լրագրող]]
| ամուսին = 
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| պարգեւներ եւ մրցանակներ = 
| կայքէջ = 
| ստորագրութիւն =
}}
'''Տիմա Թահպուպ''' ([[Արաբերէն|արաբ]].՝ ديمة طهبوب, 1976, Հեպրոն), գրող, քաղաքական վերլուծաբան, [[Յորդանան]]ի [[Իսլամ Եղբայրներ]] կրօնաքաղաքական կազմակերպութեան անդամ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/programmes/thecafe/2012/07/2012727144555821734.html |title=The king and the people! |publisher=Al Jazeera |date=2012-07-30}}&lt;/ref&gt;, Յորդանանի Իսլամական Գործողութեան Ճակատի լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչ ([[անգլերէն]] լեզուով)&lt;ref&gt;[http://www.raialyoum.com/?p=160734 New Media spokesperson of the Jordanian Islamic Action Front in English](ar)&lt;/ref&gt;: Տիմա Թահպուպի ամուսինը՝ Թարեք Այուպը, եղած է Ալ-Ճազիրա հեռուստաընկերութեան լրագրող եւ զոհուած է 2003-ին, երբ [[Իրաք]]ի մէջ ամերիկեան երկու հրթիռներ հարուածած են Ալ Ճազիրայի շէնքը:

== Կենսագրութիւն ==
Տիմա Թահպուպ ծնած է 1976-ին, [[Յորդանան]]ի բժշկական ընկերութեան նախկին ղեկավար Թարեք Թահուպի ընտանիքին մէջ&lt;ref&gt;[http://www.worldbulletin.net/todays-news/145593/jordans-brotherhood-appoints-1st-spokeswoman Jordan's Brotherhood appoints 1st spokeswoman], world bulletin, 03 October 2014&lt;/ref&gt;: 2000-ին ամուսնացած է Թարեք Այուպի հետ, 2002-ին ծնած է անոնց դուստրը՝ Ֆաթիման&lt;ref name=Aljazeera&gt;[http://www.aljazeera.com/indepth/2011/12/2011121085517490112.html Tareq Ayoub: a 'martyr to the truth'], 14 Dec 2011, Aljazeera&lt;/ref&gt;: ԱՆգլերէն լեզուի Պսակաւոր Արուսետից (BA) աստիճան ստացած է Յորդանանի Համալսարանէն, իսկ նոյն ճիւղին մէջ գիտութիւններու դոկտորի կոչում՝ Մանչեստրի համալսարանէն&lt;ref name=Aljazeera/&gt;:

Պարբերաբար հրատարակուած է Յորդանանի «Assabeel» թերթին մէջ եւ գրած է աւելի քան 800 յօդուած: Հրապարակուած է նաեւ Al-Quds Al-Arabi, Islam today եւ Al-Jazeera Talk, ինչպէս նաեւ պաղեստինեան թերթերու եւ լրատուական այլ կայքերու մէջ։ Անոր յօդուածներուն հիմնական մասը կը վերաբերի [[Պաղեստին]]ին:

== Հակասութիւններ ==
2016-ին Թահպուպը լոպպիիստական գործունէութիւն ծաւալած է՝ արգիլելու լիբանանեան Մաշրուը Լեյլա խումբին ելոյթը [[Ամման]]ի մէջ։ Ան նաեւ բողոք ներկայացուցած է Յորդանանի մէջ My Kali միակ առցանց LGBTQ+ ամսագրին դէմ: Թահպուպը 2017-ին հարցումով դիմած է Արդարադատութեան նախարարին, Յորդանանի կառավարութեան՝ երկրին մէջ համասեռամոլութեան հանդէպ հանդուրժողականութեան վերաբերեալ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.royanews.tv/news/10991/2017-07-31|title=Jordanian MP engages in ongoing battle against LGBT+ community|work=Ro'ya News|accessdate=2018-10-19|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112203930/https://en.royanews.tv/news/10991/2017-07-31|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

Յուլիս 2017-ին, Deutsche Welle-ի հակամարտութեան գօտիի հարցազրոյցին ընթացքին Թահպուպ բարձր գնահատեց յորդանանցի այն զինուորին, ով պատասխանատու էր 1997-ի Խաղաղութեան կղզիին մէջ կազմակերպուած ջարդին, որուն ընթացքին զինուորը կրակ բացած էր իսրայէլցի աշակերտուհիներու մեծ խումբի մը վրայ՝ սպանելով եօթը աշակերտուհի եւ վիրաւորելով վեց այլ անձեր: Հարցազրոյց վարողը Թահպուպին հարցուցած է. «Դուք մայր էք եւ երջանիկ էք, որ ունիք 13 եւ 14 տարեկան աղջիկներ: Արդեօ՞ք դպրոցականները սպանուած են այն պատճառով, որ իսրայէլցի են, սպանուած են անպաշտպան երեխաներ», որուն Թահպուպ պատասխանած է. «Սպանուած են, քանի որ թշնամիներ են»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/150951-170720-they-are-enemies-jordanian-mp-defends-1997-killing-of-israeli-schoolgirls|title='They are enemies': Jordanian MP defends 1997 killing of Israeli schoolgirls|date=20 July 2017|work=i24 news}}&lt;/ref&gt;:

Հոկտեմբեր 2017-ին Թահպուպ բողոք ներկայացուցած է յորդանանցի ակթիվիսթի մը դէմ, ով Թահպուպին դիմանկարը զետեղած էր հեծեալի մը վրայ, որ ԻԼԻՊ դրօշի դիմաց սուր կը ճօճէր: Ակթիվիսթը կը քննադատէր Թահպուպին՝ սատարելու համար ոստիկանութեան այն աշխատակիցին, ով առանց հրամանի ոտնահարած էր Ռամատանի ժամանակ մինչեւ մայրամուտը ճաշարանի մը մէջ աշխատող ուսանողներու: Ակթիվիսթը ձերբակալուեցաւ զրպարտութեան համար եւ ազատ արձակուեցաւ այն ժամանակ, երբ անոր ընտանիքը Թահպուպէն ներողութիւն խնդրեց&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jordantimes.com/news/local/islamist-mp-drops-slander-charges-over-daesh-horse-riding-picture%E2%80%99|title=Islamist MP drops slander charges over ‘Daesh horse riding picture’|work=The Jordan Times|accessdate=2018-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112202413/http://jordantimes.com/news/local/islamist-mp-drops-slander-charges-over-daesh-horse-riding-picture%E2%80%99|archivedate=2020-11-12|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:1976 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>gedlrpbj8qzqkt8semtx94zyigdsstn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ուիլիամ Համիլթըն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6993</id>
    <revision>
      <id>257521</id>
      <parentid>247489</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87470" sha1="h5u1szsv79fnmfscu23411aiidtxkos" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Գիտնական
 | անուն = Ուիլիամ Ռոուէն Համիլթըն
 | բնագիր անուն = William Rowan Hamilton
 | պատկեր = William_Rowan_Hamilton_painting.jpg
 | image_size = 
 | alt = 
 | caption = 
 | birth_date = [[4 Օգոստոս]] [[1805]]
 | birth_place = [[Տուպլին]], {{դրօշ|Իռլանդիա}} [[Իրլանտա]]
 | death_date = [[2 Սեպտեմբեր]] [[1865]]
 | death_place = [[Տուպլին]], [[Իրլանտա]]
 | residence = 
 | citizenship = [[Մեծ Բրիտանիոյ Եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն]]
 | nationality = 
 | religion = [[Անգլիական եկեղեցի (արեւտահայերէն)|Անգլիական եկեղեցի]]
 | ethnicity =
 | fields = 
 | workplaces =
 | alma_mater = [[Թրինիթի Քոլէճ]], [[Ուեսթմինսթրի դպրոց]]
 | doctoral_advisor =
 | academic_advisors =
 | doctoral_students =
 | notable_students =
 | known_for = 
 | author_abbrev_bot = 
 | author_abbrev_zoo =
 | influences =
 | influenced =
 | awards = [[Թագաւորական Մետալ]]
 | spouse =
 | signature = 
 | signature_alt = 
 | ծանոթ = 
 | Commons =
 | Վիքիդարան =
 | կայք =
}}
Սըր '''Ուիլիամ Ռոուըն Համիլթըն''' ({{lang-en|William Rowan Hamilton}}, [[4 Օգոստոս]] [[1805]], [[Տուպլին]] - [[2 Սեպտեմբեր]] [[1865]], [[Տուպլին]]), [[իրլանտա]]ցի թուաբանագէտ։

Իրլանտայի թագաւորական աստղաբան (1827-1865)։ Իրլանտական թագաւորական ակադեմիայի անդամ (1837, 1837-1845 թուականներուն՝ անոր նախագահ)։ Շարք մը գիտութիւններու ակադեմիաներու (ինչպէս՝ Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի (1837)) եւ գիտական ընկերութիւններու թղթակից-անդամ, ԱՄՆ-ի գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի առաջին արտասահմանեան անդամ (1864)։  

Ակադեմիկ Ա. Ն. Քռիլով գրած է. {{քաղվածք|Համիլթըն հանրածանօթ թուաբանագէտներէն է, որ կը տարբերի իր աշխատութիւններու բազմաքանակութեամբ, անոնց մէջ եղած բացայայտումներու կարեւորութեամբ, միտքերու խորութեամբ, մեթոտներու իւրացմամբ, ինչպէս նաեւ իբրեւ իրեն քիչ հաւասարներ ունեցող հաշուարկող անձ:|}}
== Կենսագրութիւն ==
=== Մանկութիւն Եւ Պատանեկութիւն ===
Համիլթըն ինը երեխաներէն չորրորդն էր իրլանտացի Սառա Հաթթընի ({{lang-en|Sarah Hutton}}, 1780-1817){{sfn |Sir W. Rowan Hamilton }} եւ կիսաիրլանտացի, կիսասքովտիացի Արչիպալտ Համիլթընի ({{lang-en|Archibald Hamilton}}, 1778-1819) ամոլին։ Արչիպալտ ծնունդով [[Տանպոյն]] քաղաքէն էր, [[Տուպլին]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ կ'աշխատէր իբրեւ իրաւաբան։ Նիւթական դժուարութիւններու եւ ծնողներու վատառողջ ըլլալուն պատճառով որոշուեցաւ միամեայ տղան յանձնել հօրեղբօր դաստիարակութեան։ Հօրեղբայրը՝ Ճէյմս Համիլթըն, կրթուած անձնաւորութիւն էր, կ'աշխատէր իբրեւ փոխերէց եւ ուսուցիչ [[Թրիմ]] քաղաքին մէջ։ Ան համակրանքով կը վարուէր տղուն հետ եւ ամէն ձեւով կ'օգնէր անոր զարգացման։ Շուտով Համիլթըն մնաց առանց ծնողքի. մայրը մահացաւ, երբ ինք 12 տարեկան էր, հայրը անկէ ետք ապրեցաւ 2 տարի։ Աւելի ուշ Համիլթըն իր վրայ վերցուց որբացած երեք քոյրերու հոգը։

Արդէն մանուկ հասակին Ուիլիամ կը ցուցաբերէր արտասովոր ընդունակութիւն։ 3 տարեկանին ան ազատօրէն կը կարդար եւ սկսաւ իւրացնել թուաբանութիւնը։ 7 տարեկանին ան գիտէր լատիներէն, յունարէն եւ հին-եւրոպական լեզուներ։ 12 տարեկանին հօրեղբօր ղեկավարութեամբ, արդէն գիտէր 12 լեզու, ինչպէս՝ [[պարսկերէն]], [[արաբերէն]], սանսքրիտերէն (հին հնդկերէն գրական լեզուն){{sfn|Веселовский И. Н.|1974|с=218}}։ 13 տարեկանին՝ ան գրեց սուրիական քերականութեան ձեռնարկ։ Համիլթըն ամբողջ կեանքի ընթացքին բարձր կը գնահատէր գրականութիւնն ու բանաստեղծութիւնը եւ ժամանակ առ ժամանակ կը փորձէր բանաստեղծութիւններ գրել։ Անոր գրականութեան ծանօթներու թիւին կը պատկանէին յայտնի բանաստեղծ [[Ուիլիամ Վորդսվորտ|Ուիլիամ Վորդսվորտը,]] անոնց բարեկամութիւնը շարունակուեցաւ մինչեւ Վորդսվորտի կեանքի վերջը, ինչպէս նաեւ [[Սեմիուէլ Քոլրիճ Թեյլըր]]&lt;nowiki/&gt;ը, որուն հետ Համիլթըն աշխուժ կապ հաստատեց{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=460-462 }}։

Լեզուներէն ետք եկաւ թուաբանութեամբ հետաքրքրուելու ժամանակը։ Տասը տարեկանին Համիլթընի ձեռքը ինկաւ [[Էվքլիտէս]]&lt;nowiki/&gt;ի «Սկզբունքներ»ու լատիներէն թարգմանութիւնը եւ ան մանրամասնօրէն ուսումնասիրեց այդ աշխատութիւնը։ 13 տարեկանին կարդաց [[Իսհակ Նիութըն|Իսհակ Նիութընի]] «Ունիվերսալ Թուաբանութիւնը», իսկ 16 տարեկանին՝ Նիութընի «Բնութեան փիլիսոփայութեան թուաբանական սկզբունքներու» մեծ մասը (ընդ որում Համիլթընը Կլերոյի եւ Լափլասի աշխատութիւններու հիման վրայ կ'ուսումնասիրէր մայրցամաքային թուաբանութիւնը, որ [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] մէջ նորութիւն էր{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=211}}։ 17 տարեկանին Ուիլիամ սկսաւ [[Փիեռ Սիմոն Լափլաս|Լափլաս]]&lt;nowiki/&gt;ի «Երկրային մեքենագիտութեան» ուսումնասիրութիւնը. այդ աշխատութեան մէջ ան տրամաբանական սխալ յայտնաբերեց եւ այդ մասին տեղեկացուց [[Իրլանտա]]&lt;nowiki/&gt;յի թագաւորական աստղագէտ [[Ճոն Պրիքկլի]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Ան, գնահատելով պատանիին ընդունակութիւնները, սկսաւ օգնել անոր գիտական զարգացման։ Իրլանտայի մէջ մեծ գիտնականները շատ քիչ էին, ուստի Համիլթըն թուաբանութիւնը եւ բնագիտութիւնը ինքնաշխատութեամբ ուսումնասիրեց, դժուարութիւններու պարագային դիմելով Պրինքլիի օգնութեան։

Իրլանտացի գրող Մարիա Էճուորտ, որուն ընտանիքին հետ Ուիլիամ բարեկամացած էր, զայն կ'անուանէր տաղանդաւոր հրաշք, որուն մասին փրոֆեսոր Պրինքլին կ'ըսէ, որ կրնայ դառնալ երկրորդ Նիութըն{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=458 }}:

[[Պատկեր:Trinity College Library-long room.jpg|300px|մինի|Թրինիթի քոլէճի գրադարանի սրահներէն մէկը (Long Room)]]
1815-1823 թուականներուն Ուիլիամը դպրոց կը յաճախէր, ապա 18-ամեայ պատանին կ'ընդունուի [[Տուպլին]]&lt;nowiki/&gt;ի համալսարանի [[Թրինիթի քոլէճ]]։ Այնտեղ ան այնքան փայլուն ընդունակութիւններ կը ցուցաբերէ (առաջինը բոլոր առարկաներէն) [[1827]]-ին, տակաւին 22-ամեայ ուսանող, թոշակի գացող Պրինքլիի խորհուրդով կը նշանակուի անոր փոխարէն՝ Տուպլինի համալսարանի աստղագիտութեան փրոֆեսոր եւ [[Իրլանտայի Թագաւորական Աստղագէտ]]։ Համալսարանին մէջ, նախկին ուսանող Համիլթըն, այդպէս ալ չպաշտպանելով աւարտաճառը, կը դասախօսէր [[երկնային միքանիք|երկնային մեքանիք]]&lt;nowiki/&gt;ի նիւթը{{sfn|Полак Л. С.|1994|с=463}}։

=== Թագաւորական Աստղագէտ ===
1827-ին Համիլթըն կը ստանձնէ Իրլանտայի թագաւորական աստղագէտի պաշտօնը (որ կը նշանակէր համատեղ պաշտօն Տանսինկեան աստղադիտարանի տնօրէնի պաշտօնին հետ) եւ կը պաշտօնավարէ 38 տարի՝ այդ պաշտօնին մէջ գտնուածներու ամէնէն երկարակեացը։ Ան հրատարակեց շարք մը աշխատութիւններ երկրաչափական [[օփթիք]]&lt;nowiki/&gt;ի վերաբերեալ, որոնք մեծ արժէք կը ներկայացնէին օփթիքական սարքաւորումներու տեսութեան համար։ Սակայն քիչ կը զբաղէր լոկ աստղագիտական խնդիրներով, որուն պատճառով լոնտոնեան յանձնաժողովներու կողմէ երկու անգամ քննադատուած է անբաւարար ջերմեռանդութեան համար։
[[Պատկեր:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|300px|մինի|ձախից|Աստղադիտարան Տանսինկի մէջ]]
[[1833]]-ին Համիլթըն կ'ամուսնանայ Հելէն Պէյլիի (Helen Maria Bayley) հետ։ Անոնք ունեցան երկու տղայ եւ աղջիկ։ Սակայն ամուսնութիւնը յաջողութեամբ չպսակուեցաւ եւ Համիլթըն սկսաւ չարաշահել ալքոլը։

1834-1835 թուականներուն հանդէս եկան դասական աշխատանքներ «համիլթընեան մեքանիքի» վերաբերեալ։ Սքովտիացի թուաբանագէտ Փիթըր Տետ այդ աշխատութիւնները անուանեց «[[Իսահակ Նիւթըն|Նիութըն]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Ժոզէֆ Լուի Լակրանժ|Լակրանժ]]&lt;nowiki/&gt;ի դարաշրջանի տեսական ուժաբանութեան մեծագոյն լրացումներ»։ Օփթիքայի մէջ եղած յայտնագործութիւններու եւ գիտական ծառայութիւններու համար Իրլանտայի փոխարքան շնորհեց անոր [[ասպետ]]&lt;nowiki/&gt;ի կոչում եւ նշանակեց ամէնամեայ նպաստ՝ 200 [[ֆունտ]], իսկ լոնտոնեան Թագաւորական ընկերութիւնը պարգեւատրեց զինք ([[Մայքըլ Ֆարատէյ|Ֆարատէյ]]&lt;nowiki/&gt;ի հետ միասին) Թագաւորական մետալով։ Սակայն առջեւը դեռ մեծ յայտնագործութիւններու ամբողջ տարի մը ունէր։ [[1835]]-ին Համիլթըն աւարտեց [[Ուժաբանութիւն (մեքանիք)|ուժաբանութեան]] խնդիրներու լուծման նոր, համընդհանուր մօտեցման մշակումը փոփոխական սկզբունքով ([[Փոքրագոյն գործողութեան սկզբունք|Համիլթընի սկզբունք]])։ Գրեթէ դար մը ետք այդ մօտեցումը վճռական դարձաւ [[քուանտային մեքանիք]]&lt;nowiki/&gt;ի ստեղծման համար, իսկ Համիլթընի յայտնաբերած փոփոխական սկզբունքը յաջողութեամբ օգտագործուեցաւ [[Յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւն|յարաբերականութեան]] ընդհանուր տեսութեան [[Այնշթայնի դաշտի հաւասարումներ|դաշտի հաւասարումներ]]&lt;nowiki/&gt;ու մշակման գործին մէջ։

[[1837]]-ին Համիլթըն ընտրուեցաւ [[Իրլանտայի թագաւորական ակադեմիա]]&lt;nowiki/&gt;յի նախագահ{{sfn|Боголюбов А. Н.|1983|с=118}}։ Այդ թուականին «Ուժաբանութեան ընդհանուր մեթոտի մասին» աշխատութեան համար, ակադեմիկոսներ [[Վիքթոր Եակովլեւիչ Բունիակովսկի|Բունիակովսկի]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Միխայիլ Օսթրոկրատսքի|Օսթրոկրատսքի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Փաւէլ Նիկոլայեւիչ Ֆուսս|Ֆուսս]]&lt;nowiki/&gt;ի ներկայացումով ան ընտրուեցաւ [[Փիտըրսպուրկի գիտութիւններու ակադեմիա|Փիթըրսպուրկի գիտութիւններու ակադեմիա]]&lt;nowiki/&gt;յի թղթակից-անդամ{{sfn|Веселовский И. Н.|1974|с=224}}։

1843-ը շրջադարձային եղաւ Համիլթընի համար։ Ան յայտնաբերեց քուատերնիոններու հանրահաշուական համակարգը՝ [[քոմփլեքս թիւեր]]&lt;nowiki/&gt;ու համակարգի ընդհանրացումը, եւ իր կեանքի մնացած երկու տասնամեակները նուիրեց անոնց հետազօտման{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=213}}։ [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] մէջ քուատերնիոններու տեսութիւն ընդունուեցաւ արտասովոր խանդավառութեամբ եւ «պատկառանքի հասնող խոր յարգանքով»{{sfn|Клейн Ф.|1937|с=228}}, Իրլանտայի մէջ (ապա նաեւ Անգլիոյ մէջ) անիկա դարձաւ կրթութեան պարտադիր բաղկացուցիչ{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=211}}։

[[1846]]-ին տհաճ վիճաբանութիւն տեղի ունեցաւ երկրաբանական ընկերութեան ճաշկերոյթի ընթացքին, ուր Համիլթըն ներկայացած էր արտակարգ հարբած վիճակի մէջ. այդ պատճառով ան ձգեց Իրլանտական ակադեմիայի նախագահի պաշտօնը&lt;ref name=&quot;PO466&quot; /&gt;։ Մէկ տարի ետք մահացաւ Ճէյմս, որ փոխարինած էր Ուիլիամի հայրը։

[[1865]]-ի գարնան Համիլթընի առողջութիւնը սկսաւ կտրուկ վատանալ։ Իր երկար տարիներու աշխատանքը՝ «Քուատերնիոններու տարրեր», ան հասցուց աւարտել իր մահէն քանի մը օր առաջ

Համիլթըն մահացաւ 2 Սեպտեմբերին 60 տարեկան հասակին{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=466|name=PO466 }}։ Թաղուած է տուպլինեան ''Mount Jerome Cemetery and Crematorium'' գերեզմանատունը։

== Գիտական Ներդրում ==
Իր բոլոր հիմնական աշխատութիւններուն մէջ Համիլթըն ձգտած է խնդիրը դնել եւ լուծել առաւելագոյն ընդհանուր, համաշխարհային մեթոտով, խորութեամբ ուսումնասիրել մեթոտները եւ պարզ ձեւով ընդգծել անոնց կիրառութեան մարզերը{{sfn |Полак Л. С.|1956|с=230-231, 243-244 }}։
=== Թուաբանութիւն ===
==== Քոմփլեքս Թիւերու Տեսութիւն ====
[[1835]]-ին Համիլթըն հրատարակեց «Հանրահաշուական զոյգերու տեսութիւն» աշխատութիւնը (''Theory of Algebraic Couples''), որուն մէջ տուած է քոմփլեքս թիւերու տեսութեան խիստ կառուցուածքը։ Եթէ [[Լէօնարտ Էյլեր|Էյլերը]] քոմփլեքս թիւը կը դիտարկէր իբրեւ &lt;math&gt;a+bi&lt;/math&gt; գումար, իսկ Վեսսելն ու [[Քարլ Կաուս|Կաուս]]&lt;nowiki/&gt;ը յանգեցան քոմփլեքս թիւերու երկրաչափական մեկնաբանութեան, դիտելով զանոնք իբրեւ [[կոորդինատային հարթութիւն|քոորտինատային հարթութեան]] կէտեր (ընդ որում վերջինս [[1831]]-ին «Երկքառակուսային հաշուարկներու տեսութիւն» աշխատութեան մէջ նոյնպէս առաջարկած է քոմփլեքս թիւերու հանրահաշիւի խիստ կառուցուածքը), ապա Համիլթըն (հաւանաբար, ծանօթ չըլլալով Կաուսի աշխատանքին) քոմփլեքս թիւը դիտարկեց իբրեւ &lt;math&gt;(a, b)&lt;/math&gt; իրական թիւերու զոյգ։ Այժմ բոլոր երեք մօտեցումները հաւասարապէս տարածուած են, ընդ որում Կաուսի եւ Համիլթընի աշխատութիւններու հանդէս գալով վերցուեցաւ քոմփլեքս թիւերու տեսութեան [[Անհակասականութիւն|անհակասականութեան]] հարցը (աւելի ճիշդը, անիկա յանգեցաւ [[իրական թիւեր]]&lt;nowiki/&gt;ու տեսութեան անհակասականութեան հարցին{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=240}}{{sfn|Веселовский И. Н.|1974|с=172}}։
[[Պատկեր:William Rowan Hamilton Plaque - geograph.org.uk - 347941.jpg|300px|մինի|Յիշարժան աղիւսակ Տուպլինի Պրում Պրիճ կամուրջի վրայ. «Այստեղ զբօսնելու ժամանակ, 16 Հոկտեմբեր 1843-ին, սըր Ուիլիամ Ռոուըն Համիլթըն, տաղանդի առկայծումով, յայտնաբերեց քուատերնիոններու բազմապատկման աղիւսակը»]]
Քոմփլեքս թիւերու երկրաչափական մեկնաբանութիւնը հնարաւորութիւն ընձեռեց զանոնք լայնօրէն կիրառելու [[հարթաչափութիւն|հարթաչափութեան]] եւ [[թուաբանական բնագիտութիւն|թուաբանական բնագիտութեան]] երկչափ խնդիրները լուծելու ժամանակ։ Փորձելով համանման արդիւնքի հասնելու տարածաչափութեան համար&lt;ref name=ALEX&gt;{{книга|автор=Александрова Н. В. |часть=Исчисление кватернионов Гамильтона |заглавие=''Гамильтон У. Р.'' Избранные труды: оптика, динамика, кватернионы |издательство=Наука |место=М. |год=1994 |серия=Классики науки}}- С. 519-534.&lt;/ref&gt;, Համիլթըն քանի մը տարիներու ընթացքին աշխատեցաւ քոմփլեքս թիւի հասկացողութեան ընդհանրացման եւ իրական թիւերու եռեակէն բաղկացած թիւերու լիարժէք համակարգի ստեղծման վրայ։ Զայն աւարտին չհասցնելով, Համիլթըն սկսաւ դիտարկել իրական թիւերու քառեակները։ Միտքի փայլատակումը այցելեց անոր 1843-ի հոկտեմբերեան օրերէն մէկուն ընթացքին, Տուպլինեան կամուրջին վրայ զբօսանքի ժամանակ, այդպէս ի յայտ եկան [[քուատերնիոններ]]&lt;nowiki/&gt;ը{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=240}}{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=205-206}}։

==== Քուատերնիոններու Տեսութիւն ====
===== Քուատերնիոններու Տեսութեան Ստեղծում =====
Իր բացայայտած «քառանդամ թիւերու» համար Համիլթըն ներմուծեց '''քուատերնիոններ''' անուանումը՝ լատիներէն {{lang-la|quaterni}} ''չորսական'' բառէն&lt;ref&gt;''Александрова Н. В.'' О происхождении некоторых математических понятий // ''Сб. научн.-метод. статей по математике'', вып. 8, 1978. - С. 104-109.&lt;/ref&gt;։ Քուատերնիոնները, քոմփլեքս թիւերու անալոկիայով ներկայացնելով իրական թիւերու քառեակներով, ան կը գրառէր քուատերնիոնները նաեւ ձեւական գումարի տեսքով.
: &lt;math&gt;(*)\qquad q\, =\, a+bi+cj+dk\, , &lt;/math&gt;
ուր &lt;math&gt;i, j, k&lt;/math&gt; - երեք քուատերնիոնեան միաւորներ են (&lt;math&gt;i&lt;/math&gt; [[կեղծ միաւոր]]ի անալոկները&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Постников, Михаил Михайлович|Постников М. М.]]|заглавие=Лекции по геометрии. Семестр IV. Дифференциальная геометрия|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страниц=496|isbn=5-02-013741-1}}. - С. 124-126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kn&quot;&gt;{{книга|автор=Кирпичников С. Н., Новосёлов В. С.|заглавие=Математические аспекты кинематики твёрдого тела|место=Л.|издательство=Изд-во Ленингр. ун-та|год=1986|страниц=252}} - С. 102-109.&lt;/ref&gt;։

Ենթադրելով քուատերնիոններու բազմապատկման բաշխականութիւնը գումարման նկատմամբ, Համիլթըն ներմուծեց քուատերնիոններու բազմապատկման սահմանումը &lt;math&gt;1, i, j, k&lt;/math&gt; պազային միաւորներու համար, տալով հետեւեալ տեսքի [[բազմապատկման աղիւսակ]]{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=206-207}}.
&lt;center&gt;&lt;math&gt;\begin{matrix}
&amp; \times &amp; \mathbf1 &amp; \mathbf{i} &amp; \mathbf{j} &amp; \mathbf{k} \\
&amp; \mathbf1 &amp; \, 1 &amp; \, i &amp; \, j &amp; \, k \\
&amp; \mathbf{i} &amp; \, i &amp; \, -1 &amp; \, k &amp; \, -j \\
&amp; \mathbf{j} &amp; \, j &amp; \, -k &amp; \, -1 &amp; \, i \\
&amp; \mathbf{k} &amp; \, k &amp; \, j &amp; \, -i &amp; \, -1 \\
\end{matrix}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

Աղիւսակէն կ'երեւի, որ քուատերնիոններու բազմապատկումը օժտված չէ [[Տեղափոխական գործողութիւն|տեղափոխական]] յատկութեամբ (այդ պատճառով քուատերնիոններու հանրահաշուական համակարգը կը համարուի [[մարմին (հանրահաշիւ)|մարմին]], բայց ոչ [[Դաշտ (հանրահաշիւ)|դաշտ]]):

Յաջորդ երկու տասնամեակները Համիլթըն նուիրեց նոր թիւերու մանրամասն ուսումնասիրութեան ու գործնական կիրառութիւններու{{sfn |Стиллвелл Д.|2004|loc=Глава 20. Гиперкомплексные числа.|name=SW20 }}, այդ նիւթին շուրջ գրելով 109 յօդուածներ եւ երկու ծաւալուն մենախօսութիւններ՝ «Դասախօսութիւններ քուատերնիոններու մասին» եւ «Քուատերնիոններու տարրեր»: &lt;math&gt;(*)&lt;/math&gt; բանաձեւի աջ մասը ան կը դիտարկէր իբրեւ երկու գումարելիներու գումար. ''սկալիար մասի'' (&lt;math&gt;a&lt;/math&gt; թիւը) եւ ''վեքթորական մասի'' (գումարի մնացած մասը){{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=206—207}}; աւելի ուշ որոշ հեղինակներ օգտագործեցին համապատասխանաբար «իրական մաս» եւ «կեղծ մաս» արտայայտութիւնները&lt;ref name=&quot;kn&quot;/&gt;: Այդպէս թուաբանութեան մէջ առաջին անգամ ներմուծուեցան '''վեքթոր''' (1847, կը համապատասխանէր զրոյական սկալիար մասով քուատերնիոնին{{sfn|Боголюбов А. Н.|1983|с=118}}) եւ '''սկալիար'''(1853, կը համապատասխանէր զրոյական վեքթորական մասով քուատերնիոնին{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=206—207}}) բառերը: Իբրեւ երկու վեքթորներու քուատերնիոնեան արտադրեալի վեքթորական եւ սկալիար մասեր հանդէս եկան համապատասխանաբար [[վեքթորական արտադրեալ|վեքթորական]] եւ [[սկալիար արտադրեալ|սկալիար]] արտադրեալները{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=208}}

===== Քուատերնիոններու Կիրառութիւն =====
Համիլթընի աշխատանքներու մեծագոյն շարունակողն ու քուատերնիոններու մասսայականացնողը եղաւ անոր աշակերտը՝ սկովտիացի թուաբանագէտ [[Փիթըր Տետ]]&lt;nowiki/&gt;ը, որ անոնց բազմաթիւ կիրառութիւններ առաջարկեց երկրաչափութեան մէջ, [[սֆերիք եռանկիւնաչափութիւն|սֆերիք եռանկիւնաչափութեան]] եւ բնագիտութեան մէջ&lt;ref name=ALEX/&gt;: Այդպիսի կիրառութիւններէն մէկը եղաւ տարածական ձեւափոխութիւններու ուսումնասիրութիւնը: Քոմփլեքս թիւերը յաջողութեամբ կ'օգտագործուին հարթութեան վրայ կամայական շարժումներու ձեւաւորման համար. թիւերու գումարումին կը համապատասխանէ [[Քոմփլեքս հարթութիւն|քոմփլեքս հարթութեան]] կէտերու փոխանցումը, իսկ բազմապատկումին՝ պտոյտը (միաժամանակեայ ձգումով, եթէ արտադրեալի մոտուլը 1-էն տարբեր է){{sfn |Клейн Ф.|1937|с=225—226 }}:

Քուատերնիոնները յարմար գործիք են էւքլիտեան եռաչափ տարածութեան մէջ շարժումներու հետազօտութեան համար. անոնց այդպիսի օգտագործումը հիմնուած է քուատերնիոններու երկրաչափութեան եւ թուային վերլուծման վրայ, որուն պարագային քուատերնիոն միաւորներուն կը համադրուին որեւէ աջակողմեան օրթոնորմաւորուած պազիսի վեքթորներ եռաչափ տարածութեան մէջ&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Журавлёв, Виктор Филиппович|Журавлёв В. Ф.]]|заглавие=Основы теоретической механики. 2-е изд|место=М.|издательство=Физматлит|год=2001|страниц=320|isbn=5-94052-041-3}} — С. 32—38.&lt;/ref&gt;: Այդ ժամանակ կը ստեղծուի փոխադարձ համարժէք համապատասխանութիւն եռաչափ պտոյտներու եւ քուատերնիոններու մարմիններու ներքին ավտոմորֆիզմներու միջեւ&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Общая алгебра. Т. 1|ответственный=Под ред. Л.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Скорнякова|место=М.|издательство=Наука|год=1990|страниц=592|серия=Справочная математическая библиотека|isbn=5-02-014426-6}} — С. 296, 335—336.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Голубев, Юрий Филиппович|Голубев Ю. Ф.]]|заглавие=Основы теоретической механики. 2-е изд|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2000|страниц=719|isbn=5-211-04244-1}} — С. 110—112.&lt;/ref&gt;. իւրաքանչիւր այդպիսի ավտոմորֆիզմ կրնայ յառաջանալ 1-ի հաւասար մոտուլով քուատերնիոնէն (քուատերնիոնի &lt;math&gt;q&lt;/math&gt; մոտուլը կը սահմանուի իբրեւ անոր &lt;math&gt;a, b, c, d&lt;/math&gt; բաղադրիչներու քառակուսիներու գումարէն քառակուսի արմատ)&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Шафаревич, Игорь Ростиславович|Шафаревич И. Р.]]|заглавие=Основные понятия алгебры|место=М.|издательство=ВИНИТИ АН СССР|год=1986|страниц=289|серия=Современные проблемы математики. Фундаментальные направления. Т. 11}} — С. 76.&lt;/ref&gt;: ընդ որում երկու պտոյտներու յաջորդական իրականացման կը համապատասխանէ պտոյտի համապատասխան քուատերնիոններու արտադրեալը: Այս փաստը կը լուսաբանէ քուատերնիոններու բազմապատկման ոչ տեղափոխական ըլլալը, քանի որ երկու եռաչափ պտոյտներու իրականացման արդիւնքը էականօրէն կախեալ է անոնց իրականցման կարգէն{{sfn |Клейн Ф.|1937|с=225—226 }}:

Քուատերնիոններու ուսումնասիրութեան ընթացքին Համիլթըն ներմուծեց [[վեքթորական դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ի հասկացողութիւնը («''դաշտ''» եզրակացութիւնը անոր մօտ թերեւս կը բացակայի, անոր փոխարէն օգտագործուած է կէտի վեքթորական հասկացողութիւնը) եւ անոնց [[վեքթորական հաշիւ]]&lt;nowiki/&gt;ի հիմքերը:

Համիլթընի աշխատանքներու հիման վրայ [[Ճոզայա Կիպս]] եւ [[Օլիւըր Հեւիսայտ]] առանձնացուցին ու զարգացուցին վեքթորական հաշիւի համակարգը, արդէն քուատերնիոններու տեսութենէն անկախ, անիկա չափազանց օգտակար եղաւ կիրառական թուաբանութեան եւ ներառուեցաւ դասագիրքերու մէջ{{sfn |Стиллвелл Д.|2004|с=388 }}:

Ճէյմս Մաքսուէլ քուատերնիոններու հետ ծանօթացաւ իր դպրոցական ընկեր Տետի շնորհիւ, եւ զանոնք բարձր գնահատեց. «Քուատերնիոններու հաշիւի յայտնագործութիւնը քայլ մը առաջ է տարածութեան հետ կապուած մեծութիւններու ճանաչման մէջ, որ իր կարեւորութեամբ կարելի է համեմատել միայն [[Ռենէ Տեքարտ|Տեքարտ]]&lt;nowiki/&gt;ի կողմէ տարածական քոորտինատներու յայտնաբերման հետ»&lt;ref&gt;{{книга |автор=Максвелл Дж. К.|заглавие=Статьи и речи |место=Μ. |издательство=Наука |год=1968 |страницы=39. }}&lt;/ref&gt;: Մաքսուէլի՝ [[ելեկտրամագնիսական դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ի տեսութեան մասին յօդուածներու մէջ քուատերնիոնեան սիմվոլիկան կը կիրառուի [[տարբերական օպերատոր|տարբերական օպերատորներ]]&lt;nowiki/&gt;ու ներկայացման համար&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/KRYLOV/KRYLOV_23.HTM|title=Отзыв о работах академика П. П. Лазарева |author=Крылов А. Н. |accessdate=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;, բայց եւ այնպէս իր վերջին աշխատութիւններուն մէջ Մաքսուէլ հրաժարեցաւ քուատերնիոնեան սիմվոլիկայէն՝ յօգուտ Կիպսի ու Հեւիսայտի աւելի յարմար ու դիտողական վեքթորական հաշիւի&lt;ref&gt;{{книга|автор=Александрова Η. В.|заглавие=Из истории векторного исчисления|место=Μ.|издательство=Изд-во МАИ|год=1992|страниц=152}}&lt;/ref&gt;:

===== Քուատերնիոններու Տեսութեան Պատմական Նշանակութիւնը =====
20-րդ դարուն քանի մը փորձեր տեղի ունեցան քուատերնիոն ձեւերը կիրառելու [[քուանտային մեքանիք]]&lt;nowiki/&gt;ի&lt;ref&gt;{{книга|автор=Курочкин Ю. А. |заглавие=Кватернионы и некоторые приложения их в физике. Препринт диссертации № 109|издание=ИФ АН БССР |год=1976}}&lt;/ref&gt; եւ [[յարաբերականութեան տեսութիւն|յարաբենականութեան տեսութեան]] մէջ&lt;ref name=ALEX/&gt;։ Քուատերնիոնները իսկական կիրառութիւն գտան ժամանակակէն [[համակարգչային գծանկարչութիւն|համակարգչայն գծանկարչութեան]] եւ խաղերու ծարագրաւորման մէջ&lt;ref&gt;{{книга|автор=Побегайло А. П. |заглавие=Применение кватернионов в компьютерной гео­метрии и графике|место=Минск|издательство=Изд-во БГУ |год=2010 |страниц=216 |isbn=978-985-518-281-9 }}&lt;/ref&gt;, ինչպէս նաեւ [[հաշուողական մեքանիք]]&lt;nowiki/&gt;ի&lt;ref name=&quot;wittenburg&quot;&gt;{{книга|автор=Виттенбург Й. |заглавие=Динамика систем твёрдых тел|место=М.|издательство=Мир|год=1980|страниц=292}} - С. 25-26, 34-36.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pogorelov&quot;&gt;{{книга|автор=Погорелов Д. Ю. |заглавие=Введение в моделирование динамики систем тел|место=Брянск|издательство=Изд-во БГТУ|год=1997|страниц=156|isbn=5-230-02435-6}} - С. 22-26, 31-36.&lt;/ref&gt;, [[իներցիալ նաւագնացութիւն|իներցիալ նաւագնացութեան]] եւ [[կառավարման տեսութիւն|կառավարման տեսութեան]] մէջ&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Ишлинский, Александр Юльевич|Ишлинский А. Ю.]] |заглавие=Ориентация, гироскопы и инерциальная навигация|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=672}} - С. 87-103, 593-604.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hypercomplex.xpsweb.com/articles/366/ru/pdf/07-10.pdf|title=Уравнения инерциальной навигации и кватернионная теория пространства-времени|last=Чуб В. Ф.|accessdate=2013-12-09|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213142532/http://hypercomplex.xpsweb.com/articles/366/ru/pdf/07-10.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;. [[2003]]-էն կը հրատարակուի «Հիփըրքոմփլեքսային թիւերը Երկրաչափութեան եւ Բնագիտութեան Մէջ» ամսագիրը։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hypercomplex.xpsweb.com/section.php?lang=ru&amp;genre=3 |title=Журнал «Гиперкомплексные числа в геометрии и физике» |accessdate=2016-10-02 |archive-date=2016-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160926203312/http://hypercomplex.xpsweb.com/section.php?lang=ru&amp;genre=3 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։
[[Ֆէլիքս Քլայն]] կարծիք մը յայտնած է, որ «քուատերնիոնները լաւ եւ կիրառելի են իրենց տեղեն, բայց եւ այնպէս անոնք չունին այն նշանակութիւնը, ինչպէս սովորական քոմփլեքս թիւերը»{{sfn |Клейн Ф.|1937|с=224 }}։ Կիրառութեան շատ մարզերու մէջ գտնուած են աւելի ընդհանուր եւ գործնական միջոցներ, քան քուատերնիոնները: Օրինակ, մեր օրերուն տարածութեան մէջ շարժումը ուսումնասիրելու համար աւելի յաճախ կ'օգտագործուի [[Մատրից|մատրիցային հաշուարկ]]&lt;nowiki/&gt;ը{{sfn |Клейн Ф.|1937|с=229—231 }}; բայց այնտեղ, ուր կարեւոր է տալ եռաչափ պտոյտ սկալիար պարամեթրերի ''փոքրագոյն'' քանակութեան օգնութեամբ, Ռոտրիկի-Համիլթընի պարամեթրերու (այսինքն՝ պտոյտի քուատերնիոնի չորս բաղադրիչներու) կիրառումը շատ յաճախ գերադասելի կ'ըլլայ:

Բոլոր պարագաներուն, թուաբանութեան զարգացման գործին մէջ քուատերնիոններու ներդրումը անգնահատելի է: [[Անրի Փուանկարէ]] գրած է. «Անոնց երեւան գալը հզօր զարկ տուաւ [[Ապստրակտ հանրահաշիւ|հանրահաշիւ]]&lt;nowiki/&gt;ի զարգացման, անոնցմէ ելլելով գիտութիւնը ընթացաւ թիւի հասկացողութեան ընդհանրացման ճամբով, գալով մատրիցի եւ գծային օպերատորի յղացումներուն: Անիկա եղաւ յեղափոխութիւն [[թուաբանութիւն|թուաբանութեան]] մէջ, այն բանին նման, որ կատարեց [[Նիքոլայ Լոպաչեւսկի|Լոպաչեւսկի]]&lt;nowiki/&gt;ն երկրաչափութեան մէջ»{{sfn |Полак Л. С.|1956|с=273 }}:

==== Թուաբանական Այլ Մարզեր ====
== Երկրաչափութիւն ==
[[1861]]-ին Համիլթըն հարթաչափութեան մէջ ապացուցեց իր անունը կրող [[Համիլթընի թէորեմ|թէորեմ]]&lt;nowiki/&gt;ը.

Սուրանկիւն եռանկեան [[օրթոկեդրոն]]&lt;nowiki/&gt;ը անոր գագաթներուն միացնող ուղիներու երեք հատուածները զայն կը տրոհեն երեք '''Համիլթընի եռանկիւններու''', որոնք ունին Էյլըրի նոյն [[Ինը կէտերու շրջագիծ|շրջագիծ]]&lt;nowiki/&gt;ը, ինչ որ տրուած է սուրանկիւն եռանկեան։
[[Պատկեր:Hamiltonian path.svg|280px|մինի|Համիլթընի գլուխկոտրուկ (ցուցադրուած է լուծումներէն մէկը)]]
[[1856]]-ին Համիլթըն ուսումնասիրեց [[Իքոսաետր|քսանանիստի]] [[Վերջաւոր խումբ|սիմետրիաներ]]&lt;nowiki/&gt;ու խումբը։

Միւս [[բազմանիստ]]ի՝ տասներկու նիստի ուսումնասիրութեան հետեւանքը եղաւ [[գծանկարչութեան տեսութիւն|գծանկարչութեան տեսութեան]] օգտակար հասկացողութեան՝ [[Կրաֆ|համիլթընեան կրաֆ]]&lt;nowiki/&gt;ի երեւան գալուն&lt;ref&gt;{{книга|автор=Акимов О. Е. |часть=Задача Гамильтона о цепях додекаэдра |заглавие=Дискретная математика. Логика, группы, графы, фракталы|ссылка=http://sceptic-ratio.narod.ru/ma/dm3-1i.htm |год=2005|страниц=656|isbn=5-9900342-1-0}}&lt;/ref&gt;, բացի անկէ, Համիլթըն ստեղծեց տասներկու նիստի կողերու շրջացման հետ կապուած հետաքրքրաշարժ գլուխկոտրուկ եւ անիկա վաճառքի դրուեցաւ [[1859]]-ին: Այդ խաղը, որ ձեւակերպուած էր ինչպէս «Ճամբորդութիւն Երկրի Շուրջը», երկար ժամանակ լոյս կը տեսնէր [[Եւրոպա]]&lt;nowiki/&gt;յի շատ երկիրներու մէջ&lt;ref&gt;{{книга|автор=Гарднер, Мартин.|часть=«Икосаэдрическая игра» и «Ханойская башня»|заглавие=Математические головоломки и развлечения|ссылка=http://stepanov.lk.net/gardner/hex/hex06.html |место=Μ. |издательство=АСТ |год=2010 |isbn=978-5-17-068027-6}}.&lt;/ref&gt;:

Քուատերնիոններու տեսութեան առաջ գալու պահէն Համիլթըն միշտ նկատի ունեցած է անոր շրջանակներուն մէջ յառաջացած վեքթորներու ապարատը տարածական [[երկրաչափութիւն|երկրաչափութեան]] մէջ։ ընդ որում &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; կէտին սկիզբը եւ &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; կէտին վերջը ունեցող &lt;math&gt;\overline{AB}&lt;/math&gt; ուղղորդուած հատուածը Համիլթըն մեկնաբանած է ինչպէս վեքթորը եւ, հետեւելով [[Աւկուստ Միոբիուս|Միոբիուս]]&lt;nowiki/&gt;ին, գրի առած է &lt;math&gt;B-A&lt;/math&gt; տեսքով (այսինքն՝ ինչպէս վերջակէտի ու սկզբնակետի տարբերութիւն): «Վեքթոր» եզրակացութիւնը կազմուած է լատիներէն ''vehere'' ‘ տանիլ, ձգել’ բայէն (նկատի առնուած է շարժող կէտի տեղափոխութիւնը &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; սկզբնական դիրքից &lt;math&gt;B&lt;/math&gt;) վերջնական դիրք{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=208}}:

Երկրաչափութիւնը պարտական է Համիլթընին այնպիսի եզրակացութիւններու համար, ինչպիսիք են քոլինէարութիւն, քոմփլանարութիւն (կիրառուած են միայն կէտերու նկատմամբ; ընդհանուր սկզբնակէտով վեքթորներու համար համապատասխան պարագաներու օգտագործուած են ''termino-collinear'' եւ ''termino-coplanar'' արտայայտութիւնները){{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=208}}:

Համիլթընի քանի մը աշխատութիւններ նուիրուած են [[Նիլս Հենրիք Աբէլ|Աբէլ]]&lt;nowiki/&gt;ի աշխատանքներու ճշգրտման&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/Badano/|title=On Equations of the Fifth Degree|last=William R. Hamilton|accessdate=2013-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213094333/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/Badano/|archivedate=2013-12-13|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; թուային մեթոտներու վերաբերեալ: Քվուատերնիոններու հետազօտութեան ընթացքին Համիլթըն ապացուցեց շարք մը հանրահաշուական թէորեմներ, որոնք կը վերաբերին [[մատրից|մատրիցներ]]&lt;nowiki/&gt;ու տեսութեան: Գծային հանրահաշիւին մէջ կարեւոր [[Համիլթընի-Քելիի թէորեմ]]&lt;nowiki/&gt;ը ան ապացուցեց &lt;math&gt;4 \times 4&lt;/math&gt; չափսի մատրիցներու համար, մատրիցի հասկացողութիւնն ու թէորեմի ձեւակերպումը (առանց ապացուցման) հրապարակած է [[Արթուր Քելի]]&lt;nowiki/&gt;ն (1858){{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=68 }}, ընդհանուր պարագայի համար ապացոյցը տուած է [[Ֆերտինանտ Գէորգ Ֆրոպենիուս|Ֆրոպենիուս]]&lt;nowiki/&gt;ը [[1898]]-ին:

=== Օփթիքա ===
==== Լոյսի Տարածման Տեսութիւն ====
Իր առաջին գիտական մեծ աշխատութիւնը՝ վերնագրուած ''«Caustics»'', 19-ամեայ Համիլթըն [[1824]]-ին ներկայացուց տոքթոր [[Ճոն Պրինքլի|Պրինքլի]]&lt;nowiki/&gt;ին, որ այդ ժամանակ Իրլանտայի գիտութիւններու ակադեմիայի նախագահն էր։ Այդ աշխատութիւնը, որ նուիրուած էր [[Դիֆերենցիալ երկրաչափութիւն|դիֆերենցիալ երկրաչափութեան]] զարգացման, մնացած էր ձեռագիր, սակայն 1827-էն Համիլթըն սկսաւ հրատարակել յօդուածներու շարք՝ զգալի չափով ընդլայնուած ու խորացուած տարբերակով, ընդհանուր վերնագիրով՝ «Ճառագայթներու Համակարգի Տեսութիւն» (''Theory of Systems of Rays''){{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=185}}։

Այդ յօդուածներուն մէջ Համիլթըն կը ձգտէր կառուցել յայտնի օփթիքական երեւոյթներու ֆորմալ տեսութիւնը։ Ան յայտարարեց, որ իր նպատակն է ստեղծել օփթիքական երեւոյթներու տեսութիւն, որ օժտուած ըլլայ այնպիսի «գեղեցկութեամբ, արդիւնաւէտութեամբ եւ ներդաշնակութեամբ», ինչ [[Ժոզէֆ Լուի Լակրանժ|Լակրանժ]]&lt;nowiki/&gt;ի անալիտիկ մեքանիքան&lt;ref name=&quot;gliozzi&quot;&gt;{{книга|автор=Льоцци М.|заглавие=История физики|место=М.|издательство=Мир|год=1970|страниц=464}} — С. 207—208, 399—401.&lt;/ref&gt;։

Յօդուածներէն առաջինին մէջ (1827) Համիլթըն կը հետազօտէ լուսնային ճառագայթներու ընդհանուր յատկութիւնները, որոնք դուրս կու գան մէկ լուսաւորուող կէտէ եւ կ'ենթարկուին կամ [[Անդրադարձում (բնագիտութիւն)|անդրադարձման]] կամ [[Բեկում|բեկման]]։ Հետազօտութիւններու հիմքին մէջ ան կը դնէ ճառագայթներու անդրադարձման ու բեկման՝ փորձէն յայտնի օրէնքները։ Դուրս ելլելով [[երկրաչափական օփթիքա]]&lt;nowiki/&gt;յի այս հասկացողութիւններէն, Համիլթըն կը յանգնի «անընդհատ գործողութեան մակերեւոյթի» հասկացողութեան վրայ, (ալիքային մեկնաբանութեամբ՝ [[ալիքային ճակատ]]), կը ստանայ եւ կը վերլուծէ տրուած մակերեւոյթները նկարագրող դիֆերենցիալ հաւասարութիւնները{{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=185—188}}։

==== Տեսութեան Կիրառութիւններ ====
«Երրորդ յաւելում»ին մէջ Համիլթըն իր տեսութեան հիման վրայ կանխագուշակեց ''ներքին քոնական ռեֆրակցիայի'' երեւոյթը. եթէ երկու [[օփթիքական առանցք]]&lt;nowiki/&gt;ներով [[բիւրեղ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ հատենք առանցքներէն մէկուն ուղղահայեաց հարթ շերտ եւ այդ շերտի վրայ ուղղենք լոյսի փունջ այնպէս, որ անիկա բեկանուի օփթիքական առանցքին զուգահեռ, ապա շերտէն ելքի վրայ տեսանելի պիտի ըլլայ լուսատու օղակ (անոր տրամագիծը կախեալ է շերտի հաստութենէն): Համալսարանական բնագէտ Համֆրի Լլոյտի (''Humphrey Lloyd'') կողմէ եղած փորձերը [[Արակոնիտ]]&lt;nowiki/&gt;ի հետ այս ենթադրութեան տուին փորձառական վաւերացում&lt;ref name=&quot;gliozzi&quot;/&gt;{{sfn |Стиллвелл Д.|2004|с=387 }}: Այս սենսացիոն յայտնագործութիւնը ակնառու ցոյց տուաւ Համիլթընի մեթոտներու արդիւնաւէտութիւնը, զայն նոյնիսկ համեմատեցին [[Նեփթուն]]&lt;nowiki/&gt;ի յայտնագործման հետ{{sfn |Клейн Ф.|1937|с=236 }}:

Չնայած այն բանին, որ Համիլթընի օփթիքական հետազօտութիւնները ի սկզբանէ նպատակ կը հետապնդէին ստեղծելու օփթիքական գործիքներու հաշուարկման յուսալի հիմնաւորուած թուաբանական մեթոտներ, անոր փայլուն աշխատանքները տասնամեակներու ընթացքին գործնական կիրառութիւն չէին գտներ{{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=184, 208}}: Միայն հետագային Համիլթընի տեսութիւնը լայն կիրառութիւն գտաւ կիրառական երկրաչափական օփթիքայի եւ օփթիքական պարագաներու տեսութեան մէջ{{sfn |Полак Л. С.|1956|с=230 }}:

==== Համիլթընի Օփթիքայի Պատմական Նշանակութիւնը ====
Օփթիքայի վերաբերեալ Համիլթընի նշանաւոր աշխատանքները եւ բացայայտուած օփթիքա-մեքանիքական միասնութիւնը մէկ անգամէն չգնահատուեցան գիտական հասարակայնութեան կողմէ{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=476—481 }}: Միայն 19-րդ դարու վերջաւորութեան, երբ շարք մը արդիւնքներ վերաբացայայտուեցան [[Հէնրի Պրունս|Պրունս]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ այլ հետազօտողներու կողմէ, սկսաւ անոնց ներդրումը օփթիքայի մէջ{{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=191}}{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=213}}: Աւելի ուշ, արդէն 20-րդ դարու սկիզբը, օփթիքայի ու մեքանիքայի խնդիրներու միաձուլումը, որուն հասած էր Համիլթըն իր աշխատանքներուն մէջ, կրկին բացայայտուեցաւ [[Լուի տը Պրոյլ|Պրոյլ]]&lt;nowiki/&gt;ի կողմէ, լոյսի [[ֆոթոն]]&lt;nowiki/&gt;ային տեսութեան վերաբերեալ աշխատութիւններու մէջ (ուր ան յանգեցաւ կորպուսկուեար-ալիքային երկուութեան յղացման): Քիչ ուշ Համիլթընի գաղափարները ոգեշնչող դեր խաղացին [[Էրվին Շրիոդինգեր|Շրիոդինգեր]]&lt;nowiki/&gt;ի հետազօտութիւններու համար, որ բազմակողմանիօրէն հետազօտեց [[ալիքային մեքանիքա]]&lt;nowiki/&gt;ն եւ [[ալիքային գործ]]&lt;nowiki/&gt;ի համար ստացաւ [[քուանտային մեքանիքա]]&lt;nowiki/&gt;յի հիմնական հաւասարումը՝ [[Շրիոդինգերի հաւասարում]]&lt;nowiki/&gt;ը&lt;ref name=&quot;gliozzi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://innosfera.org/node/377 |title=Классические аналогии квантовых явлений |accessdate=2013-11-30 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203052509/http://innosfera.org/node/377 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

=== Տեսական Մեքանիքա Եւ Բնագիտութիւն ===

==== Ստացիոնար Գործողութեան Սկզբունքը ====
Նկարագրուած տարբեր մեթոտները, որոնք առաջարկած է Համիլթըն օփթիքայի խնդիրներու համար, շուտով զարգացուց [[մեքանիքա]]&lt;nowiki/&gt;յի ընդհանուր խնդիրի կիրառման մէջ, ուր դիտարկեց «բնութագրիչ գործի» անալոգը՝ «գլխաւոր գործը». անիկա իրմէ կը ներկայացնէ [[Գործողութիւն (բնագիտութիւն)|գործողութեան]] ինտեգրալ&lt;ref name=&quot;lanczos&quot;&gt;{{книга|автор=[[Ланцош, Корнелий|Ланцош К.]]|заглавие=Вариационные принципы механики|место=М.|издательство=Мир|год=1965|страниц=408}} — С. 257, 393.&lt;/ref&gt;։

[[Տինամիքա (մեքանիքա)|Տինամիքայի]] հիմնական խնդիրն է հաշուարկել մարմինի կամ մարմիններու համակարգի շարժումը գործող ուժերու տրուած բաժանման պարագային։ ընդ որում մարմիններու համակարգի վրայ կրնան դրուած ըլլալ [[մեքանիքական կապ|կապ]]&lt;nowiki/&gt;եր (ստացիոնար կամ ժամանակի ընթացքին փոխուող)։ 18-րդ դարու վերջաւորութեան [[Ժոզէֆ Լուի Լակրանժ|Լակրանժ]] իր «Անալիտիկ Մեքանիքային» մէջ ձեւակերպեց տարբեր սկզբունքի իր տարբերակը&lt;ref name=&quot;RUM&quot;&gt;{{статья |автор=[[Румянцев, Валентин Витальевич|Румянцев В. В.]] |ref=Румянцев В. В. |заглавие=Леонард Эйлер и вариационные принципы механики. § 4. Принцип Гамильтона и оптико-механическая аналогия |страницы=191—202 |издание=Развитие идей Леонарда Эйлера и современная наука. |издательство=Наука |место=М. |год=1988 }}&lt;/ref&gt;։

1834-1835 թուականներուն Համիլթըն «Տինամիքայի Ընդհանուր Մեթոտի Մասին» իր երկու յօդուածներուն մէջ հրատարակեց նոր տարբեր սկզբունք (այժմ յայտնի է, իբրեւ '''[[ստացիոնար գործողութեան սկզբունք]]''' կամ '''[[Փոքրագոյն գործողութեան սկզբունք|Համիլթընի սկզբունք]]'''&lt;ref name=&quot;rumyancev&quot;&gt;{{книга|автор=[[Румянцев, Валентин Витальевич|Румянцев В. В.]] |часть=Гамильтона — Остроградского принцип|заглавие=Математическая энциклопедия. Т. 1|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1977}} — 1152 стб. — Стб. 856—857.&lt;/ref&gt;).
: &lt;math&gt; \delta \mathcal{S}\, = \delta \int_{t_1}^{t_2} L(\mathbf{q}(t), \mathbf{\dot{q}}(t), t)\ {\rm d}t \, =\, 0\, \, .&lt;/math&gt;

Այստեղ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; - գործողութիւն է, &lt;math&gt;L&lt;/math&gt; — տինամիք համակարգի [[լակրանժեան|Լակրանժի գործ]]&lt;nowiki/&gt;ը, &lt;math&gt;q&lt;/math&gt; — [[Ազատութեան աստիճան (բնագիտութիւն)|ընդհանրացուած կոորդինատ]]&lt;nowiki/&gt;ները։ Համիլթըն այս սկզբունքը դրաւ իր [[Համիլթընեան մեքանիքա]]&lt;nowiki/&gt;յի հիմքին մէջ։ Ան ցոյց տուաւ հիմնական գործի ([[Համիլթընի գործ]]&lt;nowiki/&gt;ի) կառուցման եղանակը եւ վերջաւոր ձեւափոխութիւններով, առանց [[Ինտեգրալ (արեւմտահայերէմ)|ինտեգրման]], կը ստացուին վարիացիոն խնդիրի բոլոր լուծումները&lt;ref name=&quot;RUM&quot; /&gt;։

Ընդհանրացուած կոորդինատներով գործողութիւնը ըստ Համիլթընի ունի այսպիսի տեսք.
:&lt;math&gt;S[p, q]\, = \int \big(\sum_i p_i {\rm d}q_i - \mathcal{H}(q, p, t){\rm d}t\big)\, = \int \big(\sum_i p_i \dot q_i -\mathcal{H}(q, p, t)\big) {\rm d}t\, , &lt;/math&gt;

ուր &lt;math&gt;\mathcal{H}(q, p, t) \equiv \mathcal{H}(q_1, q_2, \dots, q_N, p_1, p_2, \dots, p_N, t)&lt;/math&gt; - Համիլթընի գործը տրուած է համակարգի համար; &lt;math&gt;q \equiv q_1, q_2, \dots, q_N&lt;/math&gt; — ընդհանրացած կոորտինատներ; &lt;math&gt;p \equiv p_1, p_2, \dots, p_N&lt;/math&gt; - անոնցմով զուգակցուող ընդհանրացուած [[Իմփուլս (շարժման քանակ)|իմփուլսները]]։

Կոորտինատներու եւ իմփուլսներու հաւաքածոն կը բնութագրէ (ժամանակի իւրաքանչիւր պահի) համակարգի տինամիք վիճակը, եւ այդպիսով, լիովին կ'որոշէ տրուած համակարգի շարժումը&lt;ref name=&quot;RUM&quot; /&gt;։

==== Համլիթընի Կանոնական Հաւասարութիւնները ====
[[1835]]-ին Համիլթըն ստացաւ մեքանիքական համակարգերու շարժման հաւասարութիւններու նոր ձեւակերպում - '''[[Համիլթընի Կանոնական Հաւասարութիւններ]]'''{{sfn|Веселовский И. Н.|1974|с=224}}.
: &lt;math&gt;\frac{{\rm d}q_{_i}}{{\rm d}t}\;=\;\frac{\partial \mathcal{H}}{\partial p_{_i}}\, , \qquad \frac{{\rm d}p_{_i}}{{\rm d}t}\;=\;-\, \frac{\partial \mathcal{H}}{\partial q_{_i}}\, , \qquad i\, \, =\, \, 1, \dots, N\, \, :&lt;/math&gt;
Կանոնական հաւասարութիւններու ստացուած համակարգը կը պարունակէ կրկնակի անգամ շատ [[դիֆերենցիալ հաւասարութիւն]]ներ, քան Լակրանժի մօտ, բայց անոնք բոլորը առաջին կարգի են (Լակրանժի մօտ՝ երկրորդ):

==== Տինամիքայի Վերաբերեալ Համիլթընի Աշխատութիւններու Նշանակութիւնը ====
Համիլթընի առաջարկած տինամիքայի ձեւակերպումը գրաւեց 19-րդ դարու մեծագոյն թուաբանագէտներու՝ [[Քարլ Կուստաւ Եակոբի|Եակոբի]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Անրի Փուանքարէ|Փուանքարէ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Միխայիլ Օստրոկրատսկի|Օստրոկրատսկի]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Շարլ Էժէն Տելոնէ|Շ.Տելոնէ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Էդուարդ Ճոն Ռաուս|Է. Ճ. Ռաուս]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Սոֆուս Լի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ միւսներու ուշադրութիւնը, որոնք էականօրէն ընդլայնեցին ու խորացուցին Համիլթընի աշխատանքները&lt;ref name=&quot;lanczos&quot;/&gt;:

Տինամիքայի վերաբերեալ Համիլթընի աշխատանքները բարձր գնահատած է ՍՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ [[Լէոնիտ Սրետենսկի|Սրետենսկի]]&lt;nowiki/&gt;ն, նշելով. «Այդ աշխատանքները ինկած են 19-րդ դարու անալիտիկ մեքանիքայի ամբողջ զարգացման հիմքին մէջ»&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Сретенский, Леонид Николаевич|Сретенский Л. Н.]] |часть=Аналитическая механика (XIX в.)|заглавие=История механики с конца XVIII до середины XX века|ответственный=Под общ. ред. [[Григорьян, Ашот Тигранович|А. Т. Григорьяна]], [[Погребысский, Иосиф Бенедиктович|И. Б. Погребысского]]|место=М.|издательство=Наука|год=1972|страниц=411}} — С. 7.&lt;/ref&gt;:

Նմանատիպ կարծիք արտայայտած է ակադեմիկոս [[Վալենթին Վիտալեւիչ Ռումիանցեւ|Վ. Վ. Ռումիանցեւ]]. «Համիլթընի օփթիքա-մեքանիքական անալոգիան պայմանաւորեց անալիտիկ մեքանիքայի հարիւրամեայ յառաջընթացը»&lt;ref name=RUM/&gt;: Փրոֆեսոր Լ. Ս. Պոլակի կարծիքով, անիկա եղած է «տեսութիւն, որ գրեթէ չունէր անալոգը մեքանիքայի մէջ», մեքանիքայի եւ կից գիտութիւններու մէջ բացած է վիթխարի կարելիութիւններ{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=495, 506 }}. Ակադեմիկոս [[Վլատիմիր Իկորեւիչ Առնոլտ|Վ. Ի. Առնոլտ]] հետեւեալ կերպ բնութագրած է համիլթընեան մեքանիքայի բացայայտումէն ետք ընձեռուած կարելիութիւնները&lt;ref&gt;{{книга|автор=Арнольд В. И. |заглавие=Математические методы классической механики|место=М.|издательство=Наука|год=1974 |страницы=136}}&lt;/ref&gt;.
{{քաղվածք|Համիլթընեան տեսակէտը կը թոյլատրէ մինչեւ վերջ հետազօտել մեքանիքայի շարք մը խնդիրներ, չդիմելով լուծման այլ միջոցներու (օրինակ, երկու անշարժ կեդրոններու [[ձգողականութիւն]]ը եւ եռասռնանի էլիպսոիդի վրայ [[գէոդեզիկ գիծեր]]ու մասին խնդիրները: Համիլթընեան տեսակէտը աւելի մեծ նշանակութիւն ունի մերձաւոր մեթոտներու համար՝ [[Խոտորումներու տեսութիւն]] ([[երկնային մեքանիքա]]), մեքանիքական բարդ համակարգերու մէջ շարժման բնոյթը հասկնալու համար ([[Վիճակագրական մեքանիքա]]) եւ կապուած թուաբանական բնագիտութեան այլ բաժիններու հետ (օփթիքա, քուանտային մեքանիքա եւ այլն)|}}

Համիլթընի մօտեցումը արդիւնաւէտ եղաւ բնագիտութեան թուաբանական շատ ձեւերու մէջ։ Այդ ստեղծագործական մօտեցման վրայ հիմնուած է, օրինակ, Լանտաուի եւ Լիֆշիցի «Տեսական բնագիտութեան» ուսումնական դասընթացքի (учебный курс «Теоретическая физика» Ландау и Лифшица) բազմահատորեակը:

Ի սկզբանէ Համիլթընի վարիացիոն մեթոտը ձեւակերպուած է մեքանիքայի խնդիրներու համար, բայց անկէ որոշ բնական ենթադրութիւններու պարագային դուրս կը բերուին ելեկտրոմագնիսական դաշտի [[Մաքսուէլի հաւասարութիւններ]]&lt;nowiki/&gt;ը: Յարաբերականութեան տեսութեան ի յայտ գալով պարզուեցաւ, որ այդ սկզբունքը խստօրէն կ'իրականանայ նաեւ ռելիատիվիստական տինամիքային մէջ։ Անոր էվրիստիկ ուժը էականօրէն օգնեց քուանտային մեքանիքայի մշակման, իսկ յարաբերականութեան ընդհանուր տեսութիւնը ստեղծելու համար Դաւիթ Հիլպերտ Համիլթընի սկզբունքը կիրառեց ձգողութեան դաշտի հաւասարութիւնները արտածելու համար ([[1915]])&lt;ref&gt;''Визгин В. П.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2001/12/d/ Об открытии уравнений гравитационного поля Эйнштейном и Гильбертом (новые материалы)] // ''[[УФН]]'', № 171 (2001). — С. 1347.&lt;/ref&gt;: Ասոնց կը հետեւցուի, որ Համիլթընի փոքրագոյն գործողութեան սկզբունքը տեղ կը գրաւէ բնութեան արմատական, պազային օրէնքներու մէջ. [[Ուժանիւթի պահպանման օրէնք]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[թերմոտինամիքայի օրէնքներ]]&lt;nowiki/&gt;ու կողքին:

==== Այլ Աշխատութիւններ Մեքանիքայի Մարզին Մէջ ====

Համիլթընի կը պատկանի նաեւ մեքանիքայի [[հոտոկրաֆ]]&lt;nowiki/&gt;ի հասկացողութեան ներմուծումը (1846—1847) - ժամանակի ընթացքին վեքթորի մեծութեան եւ ուղղութեան փոփոխութեան ակնառու ներկայացումը: Հոտոկրաֆի տեսութիւնը Համիլթըն զարգացուցած է սկալիար արգումենտի ցանկացած վեքթորական գործի համար{{sfn|Александрова Н. В.|1982|с=209}}: [[Կինեմատիքա]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ շատ յաճախ գործ կ'ունենան կէտի արագութեան հոտոկրաֆի հետ&lt;ref&gt;{{книга|автор=Бутенин Н. В., Лунц Я. Л., Меркин Д. Р.|заглавие=Курс теоретической механики. Т. I: Статика и кинематика. 3-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страниц=272}} — С. 145, 160—161.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/hodo.htm|title=The Hodograph|author=Dr. James B. Calvert|work=University of Denver|accessdate=2013-12-01}}&lt;/ref&gt;:

Համիլթըն ապացուցած է [[Տինամիքա (մեքանիքա)|տինամիքա]]&lt;nowiki/&gt;յին վերաբերող թէորեմ [[Նիւթընի Դասական Ձգողութեան Տեսութիւն|Նիութընեան Ձգողականութեան]] ազդեցութեան տակ ուղեծիրով շարժելու պարագային արագութեան հոտոկրաֆը միշտ շրջանագիծ է&lt;ref name=ALEX/&gt;:

== Աշխարհայեացք Եւ Անձնային Որակներ ==
=== Բնաւորութեան Գիծեր ===
Ինչպէս փայլուն ընդունակութիւնները, այնպէս ալ անյաջող կեանքը Համիլթընի մէջ արթնցուցին անյաղթահարելի հրապուրանք ստեղծագործական գիտական աշխատանքով։ Օրուան ընթացքին ան կ'աշխատէր աւելի քան 12 ժամ, մոռնալով սնունդի մասին։ Անգամ մը ան կատակած է իր տապանագիրի մասին. «Ես եղած եմ աշխատասէր եւ ճշմարտասէր»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Scott Bar Ε. |заглавие=Anniversaries in 1965 of interest to physics |издание=American Journal of Physics|год=1965|том=33|номер=2|страницы=76—91}}&lt;/ref&gt;։

Ան աշխուժ նամակագրութիւն կը վարէր աշխատակիցներու եւ գրականագէտներու հետ։ Ամէնէն հետաքրքիրներէն է նամակագրութիւնը [[Թուաբանական Տրամաբանութիւն|թուաբանութեան տրամաբանութեան]] հիմնադիրներէն մէկուն՝ [[Օգաստէս տէ Մորգան]]&lt;nowiki/&gt;ի հետ։ Այս պատճառներով ան ոչ մէկ անգամ նամակագրութիւն ունեցած է այն ժամանակուան մեծագոյն թուաբանագէտներու ([[Քառլ Կաուս|Քառլ Ֆրիտրիխ Կաուս]], [[Օգիուստեն Լուի Կոշի]], [[Պեռնարտ Ռիման]] եւ այլոց) հետ&lt;ref&gt;{{статья|автор=Lánczos С. |заглавие=William Rowan Hamilton — an appreciation|издание=American scientist |год=1967 |том=55 |выпуск=2 |ссылка=http://www.jstor.org/discover/10.2307/27836817?uid=3738936&amp;uid=2129&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=4&amp;sid=21103020213827 |pages=129—143}}&lt;/ref&gt;։

Պէտք է նշել, որ արտասահմանեան գիտական ամսագիրները Իրլանտա կը հասնէին անկանոն կերպով, եւ նամակներու մէջ Համիլթըն կը դժգոհէր թուաբանական նորագոյն նուաճումներուն ծանօթանալու դժուարութիւններէ։ [[1842]]-ին Համիլթըն [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ մասնակցելով գիտական սեմինարի, հանդիպեցաւ իր աշխատանքներու ակնառու շարունակողին՝ [[Քարլ Կուստաւ Եակոբ]]&lt;nowiki/&gt;ին, որ հետագային Համիլթընը անուանեց «այդ երկրի Լակրանժ»{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=507—508 }}։
 
=== Փիլիսոփայական Եւ Կրօնական Հայեացքներ ===
Դատելով Համիլթընի նամակներէն ու գրառումներէն, ան հետաքրքրուած է [[Փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայութեամբ]] եւ առանձնակի գնահատած է [[Ճորճ Պերքլի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Էմանուէլ Կանտ]]&lt;nowiki/&gt;ի{{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=189}}։ Ան չէր հաւատար, որ բնութեան՝ մեր բացայայտած օրէնքները նոյնականօրէն կ'արտացոլան իրական օրինաչափութիւնները։ Ան կը գրէր, որ աշխարհի գիտական բնոյթն ու իրականութիւնը հրաշալի ձեւով կապուած են ծայրահեղ միասնականութեան, նիւթականի եւ առարկայականի հետեւանքով։ Կանտի հետ համապատասխանելով, Համիլթըն գիտական գաղափարները կը համարէր մարդկային հմտութեան ծնունդ{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=466—469 }}։

Համիլթըն անկեղծ հաւատացեալ մարդ էր, [[Անգլիական եկեղեցի|անգլիական եկեղեցւոյ]] պահպանողական [[Օքսֆորտեան շարժում|«Օքսֆորտեան շարժման»]] աշխուժ անդամ, նոյնիսկ ընտրուած է իր շրջանի երեցփոխ։ 1840-ականներուն գիտական ամսագիրներու մէջ ան հրատարակեց յօդուածներ կրօնական երկու խնդիրներու մասին. [[Նիկիոյ Ա. տիեզերական ժողով|Նիկիոյ Ա. Տիեզերական ժողով]]ի տարուան [[գիշերահաւասար]]&lt;nowiki/&gt;ի հաշուարկը եւ [[Քրիստոս]]&lt;nowiki/&gt;ի՝ դէպի երկինք [[Համբարձում (տօն)|համբարձման]] ժամանակի գնահատականը{{sfn |Полак Л. С.|1994|с=471 }}։

=== Գիտական Հետազօտութեան Մեթոտաբանութիւն ===

Աշխատելով թուաբանական օփթիքայի հիմքերու հետ, Համիլթըն մեթոտաբանութեան բնոյթի կարեւոր եզրակացութիւններու յանգած է: Համիլթընի 20-րդ դարու հրատարակուած ձեռագիրները&lt;ref&gt;{{книга|автор=Hamilton W. R. |заглавие=The Mathematical Papers. Vol. I. Geometrical Optics|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1931|allpages=xxviii + 534}}&lt;/ref&gt; ցոյց կու տան, որ օփթիքայի մէջ ընդհանուր արդիւնքներու ան յանգած է մասնաւոր պարագաներու մանրակրկիտ վերլուծութեան հիման վրայ, որուն հետեւած է շարադրութեան մանրազնին մշակումը, գործնականին մէջ թաքցնելով ուղին, որով շարժած է հեղինակը{{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=184}}:

Իր գիտա-մեթոտական յղացումը Համիլթըն շարադրած է [[1833]]-ին, «Լոյսի Եւ Մոլորակներու Ուղեգիծերու՝ Բնութագրիչ Գործի Գործակիցներու Օգնութեամբ Որոշման Ընդհանուր Մեթոտի Մասին» յօդուածին մէջ։ Այդտեղ ան գրած է, որ իւրաքանչիւր ֆիզիքական գիտութիւն ունի զարգացման երկու տարբեր ուղղութիւններ՝ [[Մակածութիւն|մակածական]] եւ [[յառաջբերական]]. «Իւրաքանչիւր ֆիզիքական գիտութեան մէջ մենք պէտք է փաստերէն օրէնքներու հասնինք մակածութեան եւ վերլուծութեան միջոցով ու օրէնքներէն հետեւութիւններու անցնինք յառաջբերական ու սինթեզի միջոցով»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Hamilton W. R. |заглавие=The Mathematical Papers. Vol. I. Geometrical Optics|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1931|allpages=xxviii + 534}} — P. 315.&lt;/ref&gt;: ընդ որում, թուաբանական մեթոտներու յաջող կիրառութեան համար յառաջբերական մօտեցումը պէտք է յենուի ընդհանուր մեթոտի վրայ, ելլելով մէկ կեդրոնական գաղափարէ: Համիլթըն մանրամասնօրէն հիմնաւորած է օփթիքայի համար իբրեւ ընդհանուր օրէնք փոքրագոյն (ստացիոնար) գործողութեան օրէնքը ընդունելու նպատակայարմարութիւնը, իսկ յօդուածի վերջաւորութեան քննարկած է մեքանիքայի եւ աստղագիտութեան մէջ անալոգ մօտեցման հեռանկարները{{sfn|Погребысский И. Б.|1966|с=192—195}}:

== Յիշողութիւն ==
Գիտութեան մէջ շատ հասկացողութիւններ ու պնդումներ կապուած են Համիլթընի անուան հետ, օրինակ՝
* [[Համիլթընի օպերատոր]]([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0 Оператор набла] {{ref-ru}})
* [[Համիլթընի-Եակոբիի Հաւասարութիւն]] ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%E2%80%94_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D0%B8 Уравнение Гамильтона — Якоби] {{ref-ru}})
* [[Համիլթընեան (քուանտային մեքանիքա)]]
* [[Համիլթընեան մեքանիքա]] ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Гамильтонова механика] {{ref-ru}})
* [[Ռոտրիկի-Համիլթընի պարամեթրեր]]
* [[Փոքրագոյն գործողութեան սկզբունք|Համիլթընի սկզբունք]]
* [[Համիլթըն-Կելիի թէորեմ]]
* [[Համիլթընի հաւասարութիւններ]] ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Уравнения Гамильтона] {{ref-ru}})
* [[Համիլթընի Գործ]]
* Գիտնականի պատիւին կոչուած է [[Հարուածային խառնարան|խառնարան]] [[լուսին]]ի
[[Լուսինի տեսանելի կողմ|տեսանելի կողմի]] վրայ՝ [[Համիլթըն (լուսնային խառնարան)]]
* Իրլանտայի մէջ երկու գիտական ինստիտուտներ կոչուած են այդ երկրի մեծագոյն թուաբանագէտի անունով.
** Ազգային համալսարանին կից համիլթընեան ինստիտուտ (''The Hamilton Institute at the National University of Ireland'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hamilton.ie/|title=Hamilton Institute, National University of Ireland|lang=en|accessdate=2013-11-29}}&lt;/ref&gt;, [[Մեյնութ]]
** Տուպլինեան Թրինիթի քոլէճի կից թուաբանական համիլթընեան ինստիտուտ(''Hamilton Mathematics Institute'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hamilton.tcd.ie/|title=Hamilton Mathematics Institute, TCD|lang=en|accessdate=2013-11-29|archive-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231173230/http://www.hamilton.tcd.ie/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[2005]]-ին շատ երկիրներ մէջ գիտական հասարակութիւնը նշեց Ուիլիամ Համիլթընի 200-ամեակը, Իրլանտայի կառավարութիւնը այդ տարին յայտարարեց «Համիլթընի տարի», իսկ Իրլանտայի Կեդրոնական դրամատունը լոյս ընծայեց 10 եւրօ արժողութեամբ յուշադրամ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefamouspeople.com/profiles/sir-william-rowan-hamilton-552.php|title=Sir William Rowan Hamilton Biography|accessdate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;։

== Ռուսերէն Թարգմանուած Աշխատութիւններ ==
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GAMIL%27TON_Uil%27yam_Rouen/_Gamil%27ton_U.R..html Гамильтон У.Р. Избранные труды: Оптика. Динамика. Кватернионы.] М.: Наука, 1994. (Серия: Классики науки). — 560 с.
** ГЕОМЕТРИЧЕСКАЯ ОПТИКА
*** Об одном взгляде на математическую оптику (9)
*** Третье дополнение к «Опыту теории систем лучей» (10)
*** О некоторых результатах, проистекающих из взгляда на характеристическую функцию в оптике (166)
** ФИЗИЧЕСКАЯ ОПТИКА
*** Исследования по динамике света (175)
*** Исследования о колебании, связанном с теорией света (177)
** ОПТИКО-МЕХАНИЧЕСКАЯ АНАЛОГИЯ
*** Об общем методе представления путей света и планет частными производными характеристической функции (184)
*** О приложении к динамике общего математического метода, ранее приложенного к оптике (210)
** ДИНАМИКА
*** Об общем методе в динамике, посредством которого изучение движений всех свободных систем притягивающихся или отталкивающихся точек сводится к отысканию и дифференцированию одного центрального соотношения, или характеристической функции (215).
*** Второй очерк об общем методе в динамике (287).
** КВАТЕРНИОНЫ
*** О кватернионах, или о новой системе мнимых величин в алгебре (345).
*** Предисловие к «Лекциям о кватернионах» (392).
** ДОПОЛНЕНИЯ
*** Из письма У. Р. Гамильтона Дж. Гершелю (439).
*** Письмо У. Р. Гамильтона Джону Т. Грэйвсу, эсквайру (442).
** ПРИЛОЖЕНИЯ
*** ''Полак Л. С.'' Уильям Роуэн Гамильтон (1805—1865) (457).
*** ''Александрова Н. В.'' Исчисление кватернионов Гамильтона (519).
** Комментарии, библиография, указатель имён
Տես նաեւ [https://web.archive.org/web/20160425012524/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/Papers.html список математических трудов Гамильтона]։

== Գրականութիւն ==
* {{книга|автор=Александрова Н. В. |заглавие=Формирование основных понятий векторного исчисления // ''Историко-математические исследования''. Вып. XXVI|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=336|ref=Александрова Н. В.}} - С. 205-235.
* {{книга |часть=Гамильтон Уильям Роуан |автор=Боголюбов А. Н. 
 |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник
 |ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/istoria/BMM.djvu
 |место=Киев |издательство=Наукова думка |год=1983 |страниц=639 |ref=Боголюбов А. Н.}}
* {{книга|автор=[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]|заглавие=Очерки по истории теоретической механики|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1974|страниц=287|ref=Веселовский И. Н.}}
* {{книга |автор=[[Клейн, Феликс|Клейн Ф.]] |заглавие=Лекции о развитии математики в XIX столетии
 |ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/klassik/razvitie.djvu
 |том=I |издательство=ГОНТИ |место=М.-Л. |год=1937 |страниц=432 |ref=Клейн Ф.}}
* {{статья |автор=Крамар Ф. Д. |заглавие=Кватернионы в ранних работах Гамильтона 
 |издание=История и методология естественных наук |выпуск=V (математика) |год=1966
 |место=М. |издательство=МГУ |страницы=175-184}}
* {{книга |заглавие=Математика XIX века. Том I. Математическая логика, алгебра, теория чисел, теория вероятностей
 |ответственный=Под ред. А. Н. Колмогорова, А. П. Юшкевича |место=М. |издательство=Наука |страниц=255 |год=1978 |ref=Математика XIX века. Том I}}
* {{книга |заглавие=Математика XIX века. Том II. Геометрия. Теория аналитических функций
 |ответственный=Под ред. А. Н. Колмогорова, [[Юшкевич, Адольф Павлович|А. П. Юшкевича]] |место=М. |издательство=Наука |страниц=269 |год=1981 |ref=Математика XIX века. Том II}}
* {{книга|автор=[[Погребысский, Иосиф Бенедиктович|Погребысский И. Б.]] |заглавие=От Лагранжа к Эйнштейну: Классическая механика XIX века|место=М.|издательство=Наука|год=1966|страниц=327|ref=Погребысский И. Б.}}
* {{книга |автор=Полак Л. С. |заглавие=Уильям Гамильтон, 1805-1865 |место=М. |издательство=Наука |год=1993 |страниц=270
 |isbn=5-02-000216-X |ref=Полак Л. С.}}
** {{книга |автор=Полак Л. С. |часть=Уильям Гамильтон, 1805-1865 |ref=Полак Л. С.
 |заглавие=''Гамильтон У. Р.'' Избранные труды: оптика, динамика, кватернионы |издательство=Наука
 |место=М. |год=1994 |серия=Классики науки }}
* {{статья|автор=Полак Л. С. |заглавие=Уильям Роуэн Гамильтон (к 150-летию со дня рождения)
 |издательство=АН СССР |издание=Труды Института истории естествознания |год=1956
 |том=15 (История физ.-мат. наук) |страницы=206-276 |ref=Полак Л. С. }}
* {{книга |автор=Стиллвелл Д. |заглавие=Математика и её история |ref=Стиллвелл Д.
 |место=Москва-Ижевск |издательство=Институт компьютерных исследований |год=2004 |страниц=530 }}
* {{книга|автор=Стройк Д. Я. |заглавие=Краткий очерк истории математики |издание=4-е изд.
 |место=М.|издательство=Наука|год=1981|страниц=283|ref=Стройк Д. Я.}}
* {{книга |автор=Graves, Robert Perceval. |заглавие=Life of Sir William Rowan Hamilton
 |издательство=Dublin University Press |год=1882-1889 }}
** [https://archive.org/details/lifeofsirwilliam01gravuoft Volume I] {{nbsp|3}} [https://archive.org/details/lifeofsirwilliam02gravuoft Volume II] {{nbsp|3}} [https://archive.org/details/lifeofsirwilliam03gravuoft Volume III]

== Արտաքին Յղումներ ==
* {{cite web |author=Стюарт, Иэн. |url=http://elementy.ru/lib/431166?page_design=print |title=«Истина и красота». Всемирная история симметрии. Глава из книги|accessdate=2013-12-09}}
* {{cite web|url=http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton|title=Мемориальный сайт У. Гамильтона|lang=en|accessdate=2013-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131122072202/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/|archivedate=2013-11-22|dead-url=yes}}
* [http://www.hamilton2005.ie/ Tribute to Sir William Hamilton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616062320/http://www.hamilton2005.ie/ |date=2013-06-16 }}
* {{cite web |url=http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/Addend/Addend.html |ref=Sir W. Rowan Hamilton |title=Sir W. Rowan Hamilton and the dictionary of national biography |lang=en |accessdate=2013-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203235826/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Hamilton/Addend/Addend.html |archivedate=2013-12-03 |dead-url=yes}}
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

{{DEFAULTSORT:Համիլթըն, Ուիլիամ Ռոուէն}}
[[Ստորոգութիւն:Տուպլին քաղաքի մահացածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Իրլանտացի թուաբանագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Թուաբանագէտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Մեքանիքներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>h5u1szsv79fnmfscu23411aiidtxkos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Փանցիր հրթիռային համակարգ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7087</id>
    <revision>
      <id>257545</id>
      <parentid>235868</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="qvh52xi8zgs3vgwp1yuibwq7bkelpuq" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Pantsir-S1 during the Victory parade 2010.jpg|մինի|320px]]
'''Փանցիր Ս1''' ({{lang-ru|Панцирь-С1}}, ՆԱԹՕ-ի դասակարգումով՝ '''SA-22 Greyhound''' (նշանակութիւնը՝ քերծէ)՝ ռուսական ինքնաշարժ զէնիթային հրթիռա-հրանոթային համակարգ ցամաքային եւ ծովային տեղակայումով:

== Նշանակութիւն ==
Համակարգը նախատեսուած է ժամանակէն եւ հեռանկարային միջոցներու օդային յարձակումներէն քաղաքացիական եւ ռազմական առարկաներու (այդ թիւին՝ մեծ հեռահարութեան հակաօդային պաշտպանութեան համալիրներու) մոտակայ ծածկոյթի համար: Նաեւ կրնայ իրագործել առարկայի պաշտպանութիւնը ցամաքային եւ վերջուրեայ սպառնալիքներէն:&lt;ref&gt;[http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/panz/panz.shtml Зенитный ракетно-артиллерийский комплекс «Панцирь-С1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020823/http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/panz/panz.shtml |date=2012-05-14 }} {{Յղում ru}}&lt;/ref&gt;

Համակարգի ստեղծման աշխատանքներն աւարտուած են [[1994 թուական]]ին, առաջին անգամ ցուցադրուած է Մոսքուայի միջազգային օդային-տիեզերական սալոնին:

2012-ի Նոյեմբեր 16-ին ՌԴ Կառավարութեան նախագահ Տմիթրի Մետվետեւի հրահանգով սպառազինութեան ընդունուած է:&lt;ref&gt;[http://www.kbptula.ru/ru/component/content/article/127-russkij/novosti/aktualnaya-informatsiya/167-aktualno-2 «Панцирь-С» принят на вооружение Российской армии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701180724/http://www.kbptula.ru/index.php?option=com_content |date=2019-07-01 }} {{Յղում ru}}&lt;/ref&gt;

[[2016 թուական]]ին աւարտուած է «Панцирь-СМ» համալիրի նորակազմութեան մշակումը, որուն մէջ նորէն մշակուած բազմագործողային նշանառման կայանի հաշուին թիրախներու խոցման հեռաւորութիւնը մեծցած է մինչեւ 40 քմ&lt;ref&gt;ТАСС [http://tass.ru/armiya-i-opk/3682156 Радиус действия нового &quot;Панциря&quot; увеличится до 40 км за счет новой прицельной станции] {{Յղում ru}}&lt;/ref&gt;

== Բնութագրական տուեալներ ==
* արտադրող {{դրօշ|Ռուսաստան}} Ռուսիա
* շահագործում՝ 2008-էն ներկայ ժամանակ
* անձնակազմ՝ 3 հոգի
* համալիրի քաշը՝ մինչեւ 30 թօն
* ծաւալման արագութիւնը՝ &lt; 5 վրկ
* արձագանքման ժամանակը՝ 4-6 եկվ
* զինապաշար՝ 12 57Է6-Ե հրթիռ, 1400 մարտագլխիկ
* թիրախի առաւելագոյն արագութիւն՝ 1000 մ/եկվ
* մինչեւ թիրախ հեռաւորութիւնը՝ 1.2-20 քմ
* թիրախի բարձրայնութիւնը՝ 15 մ-15 քմ

== Գործողութիւններու Պատմութիւն ==
=== Սուրիա ===
2012-ի Յունիս 22-ին յայտնուեցաւ, որ Սուրիոյ բանակի Փանցիր-Ս1 զօրամիաւորումը խոցած է Լաթաքիային վրայով թռչող Թուրքիոյ օդային ոյժի RF-4E ռազմական օդանաւը:&lt;ref name=&quot;debka&quot;&gt;{{cite news|title=Newly-supplied Russian Pantsyr-1 anti-air missile used to down Turkish warplane|url=http://www.debka.com/article/22112/Newly-supplied-Russian-Pantsyr-1-anti-air-missile-used-to-down-Turkish-warplane|accessdate=24 June 2012|newspaper=DEBKAfile|date=24 June 2012|archive-date=24 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624095542/http://debka.com/article/22112/Newly-supplied-Russian-Pantsyr-1-anti-air-missile-used-to-down-Turkish-warplane|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;{{cite news|title=Syria – Turkey tension: Conflicting arguments on Phantom|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18689037|accessdate=9 February 2013|publisher=BBC News Middle East|date=3 July 2012}}&lt;/ref&gt; Նաեւ 2015 թուականէն համակարգ մը տեղակայուած է որպէս Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմին ներխուժած Ռուսիոյ զօրամիաւորումներու մաս: 2018-ի Յունուար լոյս 6-ի գիշերը Հմէյնիմ օդային հենակէտը գրոհած են 13 անօդաչու թռչող սարքեր: Փանցիր-Ս-ի համակարգի պաշտպանիչ համակարգը խոցած է եօթ տրոն:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eng.mil.ru/en/news_page/country/more.htm?id=12157872@egNews|title=Head of the Russian General Staff's Office for UAV Development Major General Alexander Novikov holds briefing for domestic and foreign reporters : Ministry of Defence of the Russian Federation|website=eng.mil.ru|accessdate=14 April 2018}}&lt;/ref&gt; 2018-ի Ապրիլ 14-ին ամերիկեան, բրիտանական եւ ֆրանսական ոյժերը ութ թիրախներուն վրայ արձակեցին 103 օդէն-ցամաք տեսակի հրթիռներ: Ռուսական աղբիւրներուն համաձայն Փանցիր-Ս1-ի քսանհինգ հրթիռ արձակուեցան ոչնչացուցին եկողներէն քսաներեքը&lt;ref&gt;http://eng.mil.ru/en/news_page/country/more.htm?id=12171611@egNews&lt;/ref&gt; Սակայն, ամերիկեան Պաշտպանութեան երատեսչութիւնն ըսած է, որ դաշնակիցներու ոչ մեկ հրթիռ խոցուած է:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Department of Defense Press Briefing by Pentagon Chief Spokesperson|url=https://www.defense.gov/News/Transcripts/Transcript-View/Article/1493749/department-of-defense-press-briefing-by-pentagon-chief-spokesperson-dana-w-whit/|website=U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE|accessdate=23 April 2018}}&lt;/ref&gt; Սուրիոյ Հակաօդային պաշտպանութեան ոյժերուն պատկանող ՍԱ-22 համակարգը կործանուած է [[իսրայէլ]]ական զինուած ոյժերուն կողմէ 2018-ի Մայիսին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defenseworld.net/news/22491/Israel_Strikes_Dozens_of_Iranian_Military_Targets_in_Syria#.WvSI8NMvzVo|publisher=Defense World|title=Israel Strikes Dozens Of Iranian Military Targets In Syria|accessdate=2018-05-24|archive-date=2018-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510115430/http://www.defenseworld.net/news/22491/Israel_Strikes_Dozens_of_Iranian_Military_Targets_in_Syria#.WvSI8NMvzVo|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/245725|publisher=Israeli National News|title=IDF attacks dozens of Iranian targets in Syria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jpost.com/Middle-East/Iran-News/WATCH-Israel-strikes-Syrian-SA22-air-defense-battery-556110|publisher=Jerusalem Post|title=WATCH: ISRAEL STRIKES SYRIAN SA22 AIR DEFENSE BATTERY}}&lt;/ref&gt; Ըստ ռուսական վերլուծաբաններու եւ ռազմական անձերու հարուածի պահուն համակարգը կրնայ անջատած ըլլար:&lt;ref&gt;[https://www.rt.com/news/426520-syria-israel-pantsir-russia/ 'It was either disabled or out of ammo': How Israelis hit the Syrian SA-22 air defense system] 11 May, 2018 23:18, Russia Today&lt;/ref&gt; Զեկուցվել է, որ հիմնական սպառազինության
մնացորդները նկատվել են

=== Ուքրայինա ===
Տարբեր անկախ փորձագետներ կը հաւատան, որ Փանցիր-21-ը գործարկած են անջատողական ոյժերը Տոնպասի պատերազմին: Զեկոյցներու համաձայն հիմնական սպառազինման առարկաները Ուքրայինային մէջ նկատուած են 2014-ի Նոյեմբերին:&lt;ref name=&quot;ARES&quot;&gt;{{cite web|url=http://armamentresearch.com/Uploads/Research%20Report%20No.%203%20-%20Raising%20Red%20Flags.pdf#page=80|title=Raising Red Flags: An Examination of Arms &amp; Munitions in the Ongoing Conflict in Ukraine. (Research Report No. 3)|last2=Jenzen-Jones|first2=N.R.|date=2014|website=|publisher=ARES|page=78|last1=Ferguson|first1=Jonathan|accessdate=23 May 2017|archive-date=1 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141201185108/http://armamentresearch.com/Uploads/Research%20Report%20No.%203%20-%20Raising%20Red%20Flags.pdf#page=80|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Նաեւ կը զեկուցուի, որ ատոնք նկարահանուած են Լուհանսք եւ լուսանկարուած՝ Մաքիիվքա ապստամբող տարածքներուն մէջ 2015-ի սկիզբներուն:&lt;ref name=&quot;Atlantic&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.atlanticcouncil.org/publications/reports/hiding-in-plain-sight-putin-s-war-in-ukraine-and-boris-nemtsov-s-putin-war|title=Hiding in Plain Sight: Putin's War in Ukraine|last2=Herbst|first2=John|last3=Higgins|first3=Eliot|last4=Polyakova|first4=Alina|last5=Wilson|first5=Damon|date=2015-05-27|publisher=[[Atlantic Council]]|isbn=978-1-61977-996-9|last1=Czuperski|first1=Maksymilian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nemtsov-Report&quot;&gt;{{cite report|url=http://4freerussia.org/putin.war/Putin.War-Eng.pdf|title=Putin. War – Based on materials from Boris Nemtsov|last=Nemtsov|first=Boris|last2=Yashin|first2=Ilya|date=May 2015|publisher=Free Russia Foundation|last3=Shorina|first3=Olga|authorlink1=Boris Nemtsov}}&lt;/ref&gt;

== Սպառազինութեան Մէջ ==
[[Պատկեր:Pantsir-S1 operators.png|thumb|300px|{{resize|90%|Կապոյտով նշուած են Փանցիր-Ս1 օգտագործողները}}]]
[[Պատկեր:Pantsir-S1_(tracked)_-_Engineering_Technologies_2012_-5.jpg|thumb|300px|{{resize|90%|Թրթուրաւոր շարժակազմին վրայ տեղակայուած համալիր}}]]
* {{դրօշ|Ալժիր}} Ալճերիոյ ժողովրդական ազգային բանակ՝ 104&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://lenta.ru/news/2015/04/07/pantsir/|title=Алжир увеличит заказ на комплексы «Панцирь-С1»|access-date=2018-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sipri&gt;{{cite web|title=SIPRI Arms Transfers Database|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=13 December 2014|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422051706/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* {{դրօշ|Իրան}} [[Իրան]] 10 համալիր Փանցիր-Ս1Է, 2012-ի դրութեամբ:
* {{դրօշ|Իրաք}} Իրաք՝ 2016-ի դրութեամբ՝ 96Ք6 երեք համալիր, Փանցիր-Ս1Է ութ համալիր եւ 200 միաւոր 9М331 մատակարարուած են 2014-ին, ընդամենը 2012-ին պատուիրուած են Փանցիր-Ս1Է 48 համալիր եւ 1200 միաւոր 9М331 (պայմանագիրի գումարը կազմած է $ 2.3 մլր.): [[2016 թուական]]՝ 20 մեքենայի մատակարարում  (ոչ պաշտօնական տուեալներով 2012-ին 4.2 մլր տոլլարի պայմանագրով նախատեսուած է 24 համալիրի մատուցում:)&lt;ref&gt;[http://russian.people.com.cn/n3/2016/0214/c31519-9016112.html Россия поставила в Ирак ракетно-пушечные комплексы Панцирь-С1] // Синьхуа, 14/02/2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ռազմ.info [https://razm.info/54444 Իրաքը Փանցիր-Ս1 զէնիթահրթիռային հրանոթային համալիրներ գնած է Ռուսիայէն]&lt;/ref&gt;
* {{դրօշ|Հասարակածային Գվինեա}} Հասարակածային Կուինէայի զինեալ ոյժեր՝ երկու համալիր 2017-ի Օգոստոսի&lt;ref&gt;{{cite web|title=Russia to supply two Pantsyr-S1 air defense systems to Equatorial Guinea|url=http://tass.com/defense/961826|website=TASS|accessdate=24 August 2017|archiveurl=https://archive.is/20170824200201/http://tass.com/defense/961826|archivedate=24 August 2017|location=[[Kubinka]]|date=24 August 2017|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt;
* {{դրօշ|ԱՄԷ}} Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ՝ 2016-ի դրութեամբ 96Ք6-ի 50 համալիր&lt;ref name=&quot;cast.ru&quot;&gt;Eksport Vooruzheniy Journal, №1'2001 (January–February), [http://www.cast.ru/eng/journal/2001/1-preliminary/ Preliminary Estimates of Russian Performance in Military-Technical Cooperation with Foreign States in 2000] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206073405/http://cast.ru/eng/journal/2001/1-preliminary/ |date=2007-12-06 }}&lt;/ref&gt;
* {{դրօշ|Օման}} Օմանի սուլթանի զինեալ ոյժեր՝ 2012-ի դրութեամբ Փանցիր-Ս1Է-ի մինչեւ 12 համալիր&lt;ref&gt;The Military Balance 2012. — P. 342.&lt;/ref&gt;
* {{դրօշ|Ռուսաստան}} Ռուսիա՝ 2016-ի Փետրուար 25-ի դրութեամբ 30 96К6 համալիր&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2016/02/25/pantsir/ Военные получили модернизированный зенитный комплекс «Панцирь-С2»] // lenta.ru, 25.02.2016&lt;/ref&gt;
** Ռուսիոյ դաշնութեան Օդային-տիեզերական ոյժեր 2016-ի դրութեամբ 12 96К6 համալիր
* {{դրօշ|Սիրիա}} Սուրիոյ արաբական զինեալ ոյժեր՝ 2008-էն մինչեւ 2011-ը մատակարարուած է 96Ք6-ի 36 համալիր 50 հատ պատուիրածէն&lt;ref&gt;Ynetnews, 13 August 2007, [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3436827,00.html IDF: Syria's antiaircraft system most advanced in world]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/syria/20180409/1518206215.html|title=Россия уже поставила Сирии до 40 комплексов &quot;Панцирь&quot;, сообщил источник|website=ria.ru|date=9 April 2018|accessdate=11 April 2018}}&lt;/ref&gt; եւ 700 միաւոր 9Մ311

==== Չեղեալ Պատուերներ ====
* {{դրօշ|Բրազիլիա}} Պրազիլի զինեալ ոյժեր՝ Պրազիլը եւ Ռուսիան 2013-ի Փետրուարէն մեկ միլիար տոլլարի չափով&lt;ref&gt;[http://www.armyrecognition.com/february_2013_army_military_defense_industry_news/brazil_could_buy_russian-made_pantsir_s1_and_igla_manpads_air_defence_missile_systems_0302133.html Brazil could buy Pantsir S1 and Igla MANPADS air defence missile systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205210731/http://www.armyrecognition.com/february_2013_army_military_defense_industry_news/brazil_could_buy_russian-made_pantsir_s1_and_igla_manpads_air_defence_missile_systems_0302133.html |date=2013-02-05 }} – Armyrecognition.com, February 3, 2013&lt;/ref&gt; գնման բանակցութիւններ վարած են 2013-ի սկիզբէն&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tass.com/world/816002|title=Russia's arms exporter to reach Pantsir-S1 deal with Brazil in 2016|last=|first=|date=2015-04-08|website=|publisher=TASS|publication-place=Moscow|access-date=2017-01-17}}&lt;/ref&gt;: 2015-ին ձեռքբերումը հետաձգուեցաւ մինչեւ 2016-ը&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/473600 Brazil has postponed the purchase of Russian missile complexes &quot; Carapace - C1 &quot;], Interfax.ru, October 15th 2015&lt;/ref&gt; եւ իվերջոյ 2015-ին Պրազիլը որոշած է չեղարկել գնումը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.janes.com/article/67528/brazil-abandons-pantsir-s1-acquisition|title=Brazil abandons Pantsir-S1 acquisition|last=Barreira|first=Victor|date=2017-02-06|website=Jane's 360|dead-url=|access-date=2017-10-22}}&lt;/ref&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ2}}

[[Ստորոգութիւն:Հրթիռային զէնք]]</text>
      <sha1>qvh52xi8zgs3vgwp1yuibwq7bkelpuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ֆե­տե­րի­քօ Կարս­իա Լոր­քա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7661</id>
    <revision>
      <id>257552</id>
      <parentid>252253</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T17:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26806" sha1="cgrv5x88z2wh8jrfcqwgwdrtd9enwnu" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Ֆե­տե­րի­քօ Կարս­իա Լոր­քա'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/rmcd/9780415362436/lorca.asp|title=Routledge Modern and Contemporary Dramatists|accessdate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727091330/http://cw.routledge.com/textbooks/rmcd/9780415362436/lorca.asp|archivedate=2011-07-27|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ({{lang-es| Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca}}, {{ԱԾ}}) որ կը գիտնուի իբր Ֆետերիքօ Կարսիա Լորքա, ({{ԱԾ}}), սպանացի բանաստեղծ, թատերագիր եւ բեմադրիչ մըն է: Հայերէն թարգմանութեամբ լոյս տեսած է անոր «Մեղրի երգը» բանաստեղծութիւններու գրքոյկը (Երեւան, 1965)&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%96%D5%A5%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%AF%D5%B8_%D4%B3%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%AB%D5%A1_%D4%BC%D5%B8%D6%80%D5%AF%D5%A1&amp;oldid=10256368|date=2025-03-17|accessdate=2026-06-09|language=hy}}&lt;/ref&gt;։ 

Այս անունը սպաներէն անուանման օրէնքներով կազմուած է: Առաջին մականունը ''Կարսիա'' է՝ որ հայրենի մականունն է, իսկ երկրորդ մականունը ''Լորքա'' է՝ որ մայրենի մականունն է:

Լորքան՝ որ [['27-նի սերունդ]]ին խորհրդաւոր անդամ մըն է, ճանչցուած է միջազգայնօրէն: Իբր '27-ի սերունդի անդամը, Եւրոպայի ամէնէն ազդեցիկ շարժումները (զորօրինակ [[Խորհրդապաշտութիւն]], [[ապագայապաշտութիւն]] ու [[գերիրապաշտութիւն]]) սպանական գրականութիւնը ներկայացնող այս խոումբին բազմաթիւ արուեստագէտ ու բանաստեղծներէն մէկն է:&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopædia Britannica. &quot;Generation of 1927. ''Encyclopædia Britannica Online''. Encyclopædia Britannica Inc., n.d. Web. 18 Nov. 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/topic/Generation-of-1927|title=Generation of 1927 - Spanish literature|publisher=}}&lt;/ref&gt;

[[Սպանիայի քաղաքացիական պատերազմ|Սպանիայի քաղաքացիական պատերազմի]] ({{lang-es| Guerra Civil Española}}) սկիզբը Ազգայնականներու կողմէ սպաննուած է:&lt;ref&gt;Ian Gibson, ''The Assassination of Federico García Lorca''. Penguin (1983) {{ISBN|0-14-006473-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=8337 Michael Wood, &quot;The Lorca Murder Case&quot;, ''The New York Review of Books'', Vol. 24, No. 19 (24 November 1977)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;José Luis Vila-San-Juan, ''García Lorca, Asesinado: Toda la verdad'' Barcelona, Editorial Planeta (1975) {{ISBN|84-320-5610-3}} {{cite web|url=http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=8337|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906221112/http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=8337|archivedate=6 September 2009|accessdate=2008-10-28|deadurl=bot: unknown|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iht.com/articles/2008/10/16/europe/spain.php Reuters, &quot;Spanish judge opens case into Franco's atrocities&quot;, ''International Herald Tribune'' (16 October 2008)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210130939/http://www.iht.com/articles/2008/10/16/europe/spain.php|date=10 February 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5262420.stm|title=Poet's death still troubles Spain|last=Estefania|first=Rafael|date=18 August 2006|publisher=[[BBC News]]|accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt; Իր դիակը կորսուած է եւ չէ գտնուած: 2008-ին, սպանական դատաւոր մը Լորքային մահուան գծով խուզարկութիւններու կը սկսի: Կարսիա Լորքա ընտանիքը երկար ատեն, մեծ հաւանականութեամբ Լորքային գերեզմանը եղող [[Ալֆակար]]ի շուրջը փորելու արտօնութիւն չէ տուած: Սակայն արտօնութիւնը ստանալէ վերջ մարդկեղէն մնացորդ մը չէ գտնուած:&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/dec/18/federico-garcia-lorca-grave-alfacar|title=No remains found|author=Giles Tremlett|work=[[The Guardian]]|location=London|accessdate=14 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7624887.stm|title=Lorca family to allow exhumation|date=18 September 2008|publisher=[[BBC News]]|accessdate=28 May 2009}}&lt;/ref&gt;

== Կեանք եւ ասպարէզ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Federico García Lorca|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Federico_Garc%C3%ADa_Lorca&amp;oldid=1358076613|date=2026-06-06|accessdate=2026-06-09|language=en}}&lt;/ref&gt; ==

=== Վաղ տարիներ ===
Ֆետերիքօ տել Սաքրատօ Քորասոն տէ Խեսուս Կարսիա Լորքան ծնած է 5 Յունիս 1898-ին&lt;ref&gt;&quot;Federico Garcia Lorca&quot;. ''Routledge Modern and Contemporary Dramatists''. Archived from the original on 27 July 2011.&lt;/ref&gt;, Հարաւային Սպանիոյ Կրանատա քաղաքէն 17 քմ․ դէպի արեւմուտք գտնուող փոքրիկ քաղաքի մը՝ Ֆուէնթէ Վաքերոսի մէջ։ Հայրը՝ Ֆետերիքօ Կարսիա Ռոտրիկեսը, բարգաւաճ հողատէր էր, որ ունէր ագարակ մը Կրանատայի մօտակայ արգաւանդ հովիտին (vega) մէջ եւ յարմարաւէտ առանձնատուն մը՝ քաղաքի սիրտին մէջ։ Կարսիա Ռոտրիկեսի հարստութիւնը բազմապատկուեցաւ շաքարի արդիւնաբերութեան վերելքին զուգընթաց։ Կարսիա Լորքայի մայրը՝ Վիսենթա Լորքա Ռոմերոն, ուսուցչուհի էր։

1905-ին ընտանիքը Ֆուէնթէ Վաքերոսէն տեղափոխուեցաւ մօտակայ Վալտերուպիօ քաղաքը (որ այն ատեն կը կոչուէր Ասքերոսա)։ 1909-ին, երբ տղան 11 տարեկան էր, անոնք փոխադրուեցան շրջանային կեդրոն հանդիսացող Կրանատա քաղաքը, ուր կար միջնակարգ դպրոցի համազօր վարժարան մը։ Հոն անոնց ամենածանօթ բնակարանն էր «Ուերթա տէ Սան Վիսենթէ» (Huerta de San Vicente) կոչուող ամառանոցը, որ այն ժամանակ կը գտնուէր Կրանատա քաղաքի արուարձաններուն մէջ։ Իր կեանքի մնացեալ տարիներուն ան միշտ կարեւոր համարեց բնութեան մօտ ապրիլը՝ գովաբանելով գիւղական միջավայրի մէջ իր ստացած դաստիարակութիւնը։ Այս երեք տուներն ալ՝ Ֆուէնթէ Վաքերոսը, Վալտերուպիօն եւ Ուերթա տէ Սան Վիսենթէն, այսօր կը գործեն որպէս թանգարաններ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://patronatogarcialorca.org/|title=PATRONATO FEDERICO GARCÍA LORCA {{!}} FUENTEVAQUEROS {{!}} GRANADA {{!}}{{!}} SPAIN|website=www.patronatogarcialorca.org|accessdate=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=CASA MUSEO FEDERICO GARCÍA LORCA|url=https://doi.org/10.2307/j.ctv2s0jcdb.28|publisher=Dykinson|date=2019-11-13|accessdate=2026-06-09|pages=309–319|first=Antonio Matos|last=Gil|first2=Nieves Vico|last2=Moya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Huerta de San Vicente&quot;. ''huertadesanvicente.com''.&lt;/ref&gt;։

1915-ին, միջնակարգ դպրոցը աւարտելէ ետք, Կարսիա Լորքան յաճախեց Կրանատայի համալսարանը։ Այս շրջանին անոր ուսումնառութիւնը կը ներառէր իրաւաբանութիւն, գրականութիւն եւ երաժշտական յօրինում (composition)։ Իր պատանեկութեան ընթացքին ան աւելի խոր կապուածութիւն կը զգար երաժշտութեան, քան գրականութեան հանդէպ։ 11 տարեկանին ան սկսաւ դաշնամուրի դասեր առնել Անթոնիօ Սեկուրա Մեսայէն, որ տեղական երաժշտանոցի ներդաշնակութեան (harmony) ուսուցիչ եւ յօրինող էր։ Ճիշդ Սեկուրան էր, որ ներշնչեց Ֆետերիքոյի երաժշտական ասպարէզի երազանքը։

Իր առաջին գեղարուեստական ներշնչումները ծնունդ առին Քլոտ Տեպիւսիի, Ֆրետերիք Շոփենի եւ Լուտվիկ վան Պեթհովընի ստեղծագործութիւններէն։ Աւելի ուշ, յօրինող Մանուէլ տէ Ֆալյայի հետ իր բարեկամութեան շնորհիւ, սպանական ժողովրդական բանահիւսութիւնը դարձաւ իր ներշնչման աղբիւրը (մուսան)։

Կարսիա Լորքան գրականութեան չդիմեց մինչեւ Սեկուրայի մահը՝ 1916 թուականին, եւ անոր առաջին արձակ գործերը, ինչպէս՝ «Գիշերերգ» (Nocturne), «Պալատ» (Ballade) եւ «Սոնաթ» (Sonata), ներազդուած էին երաժշտական ձեւերէն։ Երիտասարդ մտաւորականներու իր միջավայրը կը հաւաքուէր Կրանատայի «Գաֆէ Ալամետա»-ի «Էլ Ռինքոնսիյօ» (El Rinconcillo) անկիւնը։

1916 եւ 1917 թուականներուն, Կարսիա Լորքան իր համալսարանի փրոֆեսորներէն մէկուն հետ ճամբորդեց հիւսիսային Սպանիոյ Քասթիլիա, Լէոն եւ Կալիսիա շրջաններուն մէջ։ Այդ փրոֆեսորը նոյնպէս քաջալերեց զինք, որպէսզի գրէ իր առաջին գիրքը՝ «Տպաւորութիւններ եւ բնապատկերներ» (Impresiones y paisajes, որ տպագրուեցաւ հօրը հաշւոյն՝ 1918-ին)։ Ֆեռնանտօ տէ լոս Ռիոսը համոզեց Կարսիա Լորքայի ծնողքը, որ թոյլ տան իրենց զաւկին տեղափոխուելու Մատրիտի յառաջդիմական, Օքսպրիճի (Oxbridge) օրինակով ստեղծուած Ուսանողական կացարանը (Residencia de Estudiantes)՝ 1919 թուականին, մինչ ան անուանապէս կը յաճախէր Մատրիտի համալսարանի դասընթացքներուն&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.18126|title=Maurer, Ludwig|last=Charlton|first=David|date=2001|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}&lt;/ref&gt;։

=== Իբրեւ երիտասարդ գրող ===
Մատրիտի Ուսանողական կացարանին (Residencia de Estudiantes) մէջ Կարսիա Լորքան մտերմացաւ Լուիս Պունիւէլի, Սալվատոր Տալիի եւ շատ մը ուրիշ ստեղծագործ արուեստագէտներու հետ, որոնք ազդեցիկ դարձան կամ պիտի դառնային ամբողջ Սպանիոյ մէջ։ Ան արժանացաւ բանաստեղծ Խուան Ռամոն Խիմենեսի հովանաւորութեան՝ մտերիմ կապեր հաստատելով թատերագիր Էտուարտօ Մարքինայի եւ Մատրիտի «Թէաթրօ Էսլավա»-ի (Teatro Eslava) տնօրէն Կրեկորիօ Մարթինես Սիերայի հետ։

1919–1920 թուականներուն, Սիերայի հրաւէրով, ան գրեց եւ բեմադրեց իր առաջին թատերախաղը՝ «Թիթեռնիկի չարախնդութիւնը» (The Butterfly's Evil Spell)։ Այն չափածոյ դրամա մըն էր, որ կը պատկերէր անհնարին սէր մը՝ ուտիճի (cockroach) եւ թիթեռնիկի մը միջեւ, ուր երկրորդական դերերով հանդէս կու գային այլ միջատներ։ Ընդամէնը չորս ներկայացումէ ետք, անշնորհակալ հանդիսատեսը զայն ձաղկեց ու բեմէն վռնտեց, ինչ որ անդրադարձաւ թատերասէր հասարակութեան հանդէպ Կարսիա Լորքայի ունեցած վերաբերմունքին վրայ՝ իր ասպարէզի մնացեալ տարիներուն։ Աւելի ուշ ան պիտի պնդէր, թէ 1927-ին գրուած «Մարիանա Փինետա»-ն (Mariana Pineda) իրականութեան մէջ իր առաջին թատերախաղն էր։ Ուսանողական կացարանին մէջ գտնուած միջոցին ան հետեւեցաւ իրաւաբանութեան եւ փիլիսոփայութեան դասընթացքներուն, թէեւ ուսումէն աւելի կը հետաքրքրուէր գրելով։

Կարսիա Լորքայի բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը՝ «Բանաստեղծութիւններու գիրք» (Libro de poemas), հրատարակուեցաւ 1921-ին, ուր մէկտեղուած էին 1918-էն ի վեր գրուած գործերը՝ ընտրուած իր եղբօր՝ Ֆրանսիսքոյի (մականունով՝ Փաքիթօ) օգնութեամբ։ Այս գործերը կը շօշափէին կրօնական հաւատքի, մեկուսացման եւ բնութեան թեմաները, որոնցմով լեցուն էին իր արձակ խորհրդածութիւնները։

1922-ի սկիզբը, Կրանատայի մէջ Կարսիա Լորքան միացաւ յօրինող Մանուէլ տէ Ֆալյային՝ խրախուսելու համար «Գանթէ Խոնտօ» մրցոյթը (Concurso de Cante Jondo)․ փառատօն մը, որ նուիրուած էր ֆլամենքոյի կատարողականութեան եւ անոր «գանթէ Խոնտօ» (խորունկ երգ) ոճի արժեւորման։ «Այս շրջանին Լորքան ուսումնասիրեց երգերու կարճ ժանրը, որուն օրինակն է &quot;Պարտէզ, Մարտ&quot; բանաստեղծութիւնը՝ գրուած 1921-1924 թուականներուն, որ աւելի ուշ ընդգրկուեցաւ իր &quot;Canciones&quot; (Երգեր) գիրքին մէջ»։ Նախորդ տարի Կարսիա Լորքան սկսած էր գրել իր «Poema del cante jondo» («Խորունկ երգի բանաստեղծութիւնը», որ հրատարակուեցաւ միայն 1931-ին), ուստի բնականաբար էսսէ մը յօրինեց ֆլամենքոյի արուեստին մասին եւ սկսաւ հրապարակաւ ելոյթներ ունենալ ի պաշտպանութիւն մրցոյթին։ Յունիսին կայացած երաժշտական փառատօնին ան հանդիպեցաւ հռչակաւոր ֆլամենքոյի երգիչ (cantaor) Մանուէլ Թորէին։ Յաջորդ տարի, Կրանատայի մէջ, ան Ֆալյայի եւ ուրիշներու հետ համագործակցեցաւ մանկական թատերախաղի մը երաժշտական արտադրութեան վրայ՝ «Աղջիկը, որ կը ջրէ ռեհանը եւ հարցասէր արքայազնը» (La niña que riega la albahaca y el príncipe preguntón), որ Լորքան վերամշակած էր անտալուզեան հեքիաթէ մը։ Ներշնչուած լինելով «Խորունկ երգ»-ի յաջորդական նոյն կառուցուածքային ձեւէն՝ անոր «Suites» (1923) ժողովածուն երբեք չաւարտեցաւ եւ չհրատարակուեցաւ մինչեւ 1983 թուական։

Յաջորդ քանի մը տարիներուն Կարսիա Լորքան աւելի ուշագրաւ կերպով ներգրաւուեցաւ Սպանիոյ յառաջապահ (avant-garde) արուեստի շարժման մէջ։ Ան հրատարակեց բանաստեղծութիւններու ժողովածու մը՝ «Canciones» (Երգեր) խորագիրով, թէեւ այն սովորական իմաստով երգեր չէր պարունակեր։ Կարճ ժամանակ անց, Լորքան հրաւիրուեցաւ իր գծագրութիւններու շարքը ցուցադրելու Պարսելոնայի «Կալերիս Տալմաու»-ի (Galeries Dalmau) մէջ՝ 25 Յունիսէն մինչեւ 2 Յուլիս 1927։ Լորքայի էսքիզները ժողովրդական եւ յառաջապահ ոճերու խառնուրդ մըն էին՝ լրացնելով «Canciones»-ը։ Ինչպէս իր պոեզիան, այնպէս ալ գծագրութիւնները կըտացնէին աւանդական անտալուզեան պատկերներու ազդեցութիւնը, քիւպիստական համադրութիւնը եւ սեռային ինքնութեան շուրջ մտահոգութիւնները։ Քանի մը գծագրութիւններ բաղկացած էին իրարու վրայ դրուած երազային դէմքերէ (կամ ստուերներէ)։ Ան աւելի ուշ այդ կրկնակի դէմքերը նկարագրեց իբրեւ ինքնանկարներ, որոնք կը ցուցադրեն «մարդու լալու, ինչպէս նաեւ յաղթելու կարողութիւնը»՝ համահունչ իր այն համոզումին, որ վիշտն ու խնդութիւնը նոյնքան անբաժանելի են, որքան կեանքն ու մահը&lt;ref&gt;Leslie, Stainton (2013). ''Lorca – a Dream of Life''. Bloomsbury Publishing. ISBN &lt;bdi&gt;978-1448213443&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;։

«Romancero gitano»-ն («Գնչուական տաղեր», 1928), որ իր «Cancion» (Երգեր) շարքին մէկ մասն է, դարձաւ իր ամենաճանչցուած բանաստեղծական գիրքը։ Այն Սպանիոյ գիւղական վայրերուն մէջ մինչ այդ պատմուող տաղերու եւ բանաստեղծութիւններու խիստ ոճաւորուած նմանակումն էր։ Կարսիա Լորքան այս գործը կը նկարագրէ իբրեւ Անտալուզիոյ «քանդակազարդ խորան»՝ իր «գնչուներով, ձիերով, հրեշտակապետերով, մոլորակներով, իր հրէական ու հռոմէական զեփիւռներով, գետերով, ոճիրներով, մաքսանենգի ամէնօրեայ հպումով եւ Քորտոպայի մերկ մանուկներու երկնային նշմարով։ Գիրք մը, որ հազիւ թէ կ'արտայայտէ տեսանելի Անտալուզիան, բայց ուր կը դողայ թագնուած Անտալուզիան»։

1928-ին այս գիրքը անոր համբաւ բերաւ ամբողջ Սպանիոյ եւ սպանախօս աշխարհին մէջ, եւ միայն շատ աւելի ուշ ան ճանչցուեցաւ իբրեւ թատերագիր։ Իր կեանքի մնացեալ տարիներուն գրողը պիտի փնտռէր անտալուզեան մշակոյթի տարրերը՝ փորձելով գտնել անոր էութիւնը՝ առանց դիմելու «պատկերաւոր» (picturesque) կամ «տեղական գունագեղութեան» կաղապարուած օգտագործման։

Անոր երկրորդ թատերախաղը՝ «Մարիանա Փինետա»-ն, որուն բեմայարդարումը կատարած էր Սալվատոր Տալին, մեծ ընդունելութեան արժանացաւ Պարսելոնայի մէջ 1927-ին։ 1926-ին Կարսիա Լորքան գրեց «Կոշկակարին հրաշալի կինը» (The Shoemaker's Prodigious Wife) թատերախաղը, որ պիտի ցուցադրուէր միայն 1930-ականներու սկիզբը։ Այն երեւակայութեան մասին կատակերգութիւն (farce) մըն էր՝ հիմնուած սեթեւեթող, կամակոր կնոջ եւ կնամեծար կոշկակարի մը յարաբերութեան վրայ։

1925-էն 1928 թուականներուն ան կրքոտ կերպով կապուած էր Տալիի հետ։ Թէեւ Լորքայի հետ Տալիի բարեկամութիւնը ունէր փոխադարձ կրքի ուժեղ տարրեր, Տալին կը պնդէր, որ ինք մերժած է բանաստեղծին սեռային (erotic) քայլերը։ «Գնչուական տաղեր»-ու յաջողութեան զուգընթաց՝ տեղի ունեցաւ օտարացում Տալիէն եւ քանդուեցաւ սիրային կապը քանդակագործ Էմիլիօ Ալատրէն Փերոխոյի հետ։ Ասոնք յառաջացուցին խորացող ընկճախտ (depression)՝ վիճակ մը, որ աւելի կը սրուէր իր համասեռամոլութեան պատճառով ապրած տառապանքով։ Ան կը զգար, որ թակարդի մէջ ինկած է յաջողակ հեղինակի կերպարին (որ ստիպուած էր պահել հանրութեան առջեւ) եւ տանջահար, իրական ինքնութեան միջեւ, որ միայն առանձին կրնար ընդունիլ։ Ան նաեւ այն տպաւորութիւնը ունէր, թէ զինք կը կաղապարեն իբրեւ «գնչու բանաստեղծ»։ Ան կը գրէր․ «Գնչուները պարզապէս թեմա մըն են։ Եւ ոչինչ աւելի։ Ես նոյն յաջողութեամբ կրնայի ըլլալ կարի ասեղներու կամ ջրային բնապատկերներու բանաստեղծ։ Բացի այդ, այս գնչուականութիւնը ինծի կու տայ անկիրթ, տգէտ ու նախնական բանաստեղծի տեսք մը, որ դուն շատ լաւ գիտես, թէ ես չեմ։ Ես չեմ ուզեր կաղապարուիլ»&lt;ref&gt;Maurer (2001) p. xiii&lt;/ref&gt;։

Կարսիա Լորքայի եւ իր ամենամօտիկ բարեկամներուն միջեւ աճող օտարացումը հասաւ իր գագաթնակէտին, երբ սիւրռէալիստներ Տալին եւ Լուիս Պունիւէլը համագործակցեցան իրենց 1929 թուականի «Անտալուզեան շունը» (Un Chien Andalou) ֆիլմին վրայ։ Կարսիա Լորքան զայն ընկալեց, թերեւս սխալմամբ, իբրեւ կատաղի յարձակում իր անձին դէմ։ Այս ժամանակաշրջանին Տալին հանդիպեցաւ նաեւ իր ապագայ կնոջ՝ Կալային։ Գիտակցելով այս խնդիրներուն (թէեւ թերեւս ոչ անոնց պատճառներուն)՝ Կարսիա Լորքայի ընտանիքը կազմակերպեց անոր երկարատեւ այցելութիւնը Միացեալ Նահանգներ 1929–1930 թուականներուն։

1929-ի Յունիսին, Կարսիա Լորքան Ֆեռնանտօ տէ լոս Ռիոսի հետ մեկնեցաւ ԱՄՆ՝ «RMS Olympic» շոգենաւով, որ «RMS Titanic»-ի քոյր նաւն էր։ Անոնք հիմնականին մէջ մնացին Նիւ Եորք քաղաքին մէջ, ուր Ռիոսը սկսաւ դասախօսութիւններու շարք մը, իսկ Կարսիա Լորքան, ծնողներուն նիւթական աջակցութեամբ, արձանագրուեցաւ Քոլոմպիա համալսարանի ընդհանուր ուսումնառութեան բաժանմունքը։ Ան անգլերէն կ'ուսանէր, բայց, ինչպէս նախապէս, ուսումէն աւելի կլանուած էր գրելով։ Քոլոմպիայի մէջ ան կը բնակէր «Furnald Hall»-ի թիւ 617 սենեակին մէջ, նախքան «John Jay Hall»-ի թիւ 1231 սենեակը տեղափոխուիլը։ Ան ժամանակ անցուց նաեւ Վերմոնթի, իսկ աւելի ուշ՝ Հաւանայի (Քուպա) մէջ։

Իր «Poeta en Nueva York» («Բանաստեղծը Նիւ Եորքի մէջ», հրատարակուած յետմահու՝ 1940-ին) ժողովածուն կ'ուսումնասիրէ օտարացումն ու մեկուսացումը՝ որոշ պատկերաւոր, փորձարարական բանաստեղծական հնարքներու միջոցով, եւ կրած է Ուոլ Սթրիթի տնտեսական տագնապի (Wall Street crash) ազդեցութիւնը, որուն ան անձամբ ականատես եղած էր&lt;ref&gt;García Lorca, Federico (1958). &quot;Poeta en Nueva York&quot;. Madrid.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Río, Ángel del (1948). &quot;Historia de la Literatura Española&quot;. New York. pp. 340–343.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Río, Ángel del. Columbia University. Amelia A. de del Rio. Barnard College. II Antología general de la Literatura Española, Federico García Lorca, pp. 785–791, Libro De Poemas, 1960 . Holt, Rinehart, and Winston, New York Library of Congress Card Number 60-6296&lt;/ref&gt;։

Քաղաքային կապիտալիստական հասարակութեան եւ նիւթապաշտ արդիականութեան այս դատապարտումը կտրուկ շրջադարձ մըն էր իր նախորդ գործերէն եւ բանահիւս (folklorist) կոչուելու պիտակէն։ Այս շրջանի իր թատերախաղը՝ «El público»-ն (Հասարակութիւնը), չհրատարակուեցաւ մինչեւ 1970-ականներու վերջը եւ երբեք ամբողջութեամբ չէ հրատարակուած, քանի որ ամբողջական ձեռագիրը, ըստ երեւոյթին, կորսուած է։ Այդուհանդերձ, Նիւ Եորքի Ամերիկայի Սպանախօս Մշակոյթի Ընկերութիւնը (Hispanic Society of America) կը պահէ անոր անձնական նամակներէն քանի մը հատը&lt;ref&gt;&quot;Hispanic Society of America&quot;. 16 October 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;5 April – 20 July 2013, Back Tomorrow: Federico García Lorca / Poet in New York, New York Public Library Exhibition. Fifth Avenue at 42nd Street Stephen A. Schwarzman Building, Wachenheim Gallery.&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>cgrv5x88z2wh8jrfcqwgwdrtd9enwnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ֆորպս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7680</id>
    <revision>
      <id>257553</id>
      <parentid>253972</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T17:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22460" sha1="sh109dmde76aclrotc6h3b3p3hn2rok" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Forbes building in NYC.jpg|մինի|250px]]
'''Forbes''' («Ֆորպս»), ամերիկեան ֆինանսատնտեսական ամսագիր, աշխարհի ամենահեղինակաւոր եւ ամենայայտնի տնտեսական տպագրական հրատարակութիւններէն մէկն է։ Հիմնադրուած է [[Պերթի Չարլզ Ֆորպս]]ի կողմէ` [[1917]] թուականին։

Ամսագիրի կարգախօսն է. «Կապիտալիստի գործիքը» («The Capitalist Tool»)։

== Ընդհանուր Տեղեկութիւն Հրատարակութեան Մասին ==
Ամսագիրի շտաբ-բնակարանը տեղակայուած է [[Հինգերորդ պողոտայ]]ին վրայ` [[Նիւ Եորք]]ի կեդրոնը։ [[2011]] թուականէն գլխաւոր խմբագիրն է [[Սթիւ Ֆորպս]]ը, իսկ հրատարակիչը` Ռիչարտ Քառլկաարտը։

Forbes ամսագիրը ընթերցողներու ուշադրութեան կը հրաւիրէ յաջողակ նախագիծերու եւ անոնց ապրանքներու պատմութեան, նախագիծերու ձախողումներու եւ ատոնց պատճառներու պատմութեան, յայտնի ձեռնարկատէրերու կեանքին ու գործունէութեան, մեծ իրադարձութիւններու պատճառներուն եւ հետեւանքներուն, աշխարհի ամենահարուստ մարդկանց վարկանիշներուն, շոու-պիզնեսի եւ մարզիկներու ամենամեծ պատուակալներուն, շահոյթներուն ու ծախսերուն, առեւտուրի եւ PR-հնարքներուն։

Forbes-ը կը համարուի աշխարհի գործարար ամսագիրներու յառաջատարը։ Ամսագիրը առեւտրական աշխարհին մէջ ճանաչում գտաւ խիզախօրէն հետազօտութիւններ կատարելու եւ իրադարձութիւններու առարկայական գնահատական տալու համար, ինչպէս նաեւ իրենց կողմէ տարբեր ցանկեր եւ վարկանիշներ հրապարակելու հետեւանքով։ Ատոնցմէ ամենայայտնին դարձաւ աշխարհի միլիառատէրերու ցանկը։

[[ԱՄՆ]]-ու մէջ լսարանի ընդգրկման ծաւալով Forbes-ը Bloomberg Businessweek-էն ետք 2-րդ գործարար ամսագիրն է` 970 հազարէն աւելի տպաքանակով&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://abcas3.auditedmedia.com/ecirc/magtitlesearch.asp|title=AAM: Total Circ for Consumer Magazines|website=abcas3.auditedmedia.com|accessdate=2016-05-22}}&lt;/ref&gt;։

Ամսագիրի ամէն համար կը պարունակէ 60 վերլուծական յօդուածներ ընկերութիւններու, անոնց հիմնադիրներու եւ ղեկավարներու մասին։ Forbes-ի ընդհանուր լսարանը եւ անոր միջազգային անգլիալեզու հրատարկչութիւնը ամբողջ աշխարհին վրայ կը կազմէ մօտ 5 միլիոն մարդ։ Բացի ատկէ, տեղական լեզուներով ամսագիրը լոյս կը տեսնէ [[Ռուսաստան]]ի, [[Ճափոն]]ի, [[Պրազիլ]]ի, [[Վրաստան]]ի, [[Լեհաստան]]ի, [[Ղազախստան]]ի, [[Էսթոնիա|Էսթոնիոյ]], [[Քորէայի Հանրապետութիւն|Քորէա]]յի, [[Չինաստան]]ի եւ [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] մէջ։

[[1918]] թուականին առաջին անգամ Forbes-ը փորձած է գնահատել յառաջատար գործարարներու կարողութիւնները` հրապարակելով 30 ամենահարուստ ամերիկացիներու ցանկը։ Առաջին վարկանիշի յառաջատարը դարձաւ [[Ճոն Տեւիսոն Ռոքֆելլըր|Ճոն Ռոքֆելլըր]]ը` այդ ժամանակներու համար ահռելի` 1.2 միլիառ տոլար կարողութեամբ։

== Ամսագիրի Ռուսական Հրատարակչութիւն ==
Ռուսաստանը դարձաւ աշխարհի 5-րդ երկիրը, ուր Ֆորպսը սկսաւ հրատարակել իր ամսագիրը։ Ամսագիրի ռուսական համարը լոյս տեսաւ 2004 թուականի Ապրիլին&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.forbes.ru/forbes/issue/2004-04|title = Forbes №1, апрель 2004|publisher = Forbes| accessdate= 2016-01-16}}&lt;/ref&gt;։ Ամսագիրի հրատարակիչը դարձաւ «Աքսել Շպրինկըր Ռաշա» [[ՓԲԸ]]-ն` գերմանական Axel Springer AG մետիահոլտինկի դուստր կազմակերպութիւնը։ Ապրանքանշանի սեփականատէրն է [[Forbes inc]].-ը։ [[9 Նոյեմբեր]] [[2009]]-ին բացուեցաւ ռուսական «Ֆորպս» ամսագիրի կայքէջը։

2004 թուականին ամսագիրի գլխաւոր խմբագիր նշանակուեցաւ [[Փոլ Խլեպնիկով]]ը։ Նոյն թուականի Մայիսին ռուսական Forbes-ը հրապարակեց Ռուսաստանի ամենահարուստ 100 քաղաքացիներու ցանկը։ Խլեպնիկովը սպանուեցաւ [[9 Յուլիս]] [[2004]]-ին` [[Մոսկուա]]յի մէջ Forbes-ի խմբագրատունէն ոչ հեռու։ 30 Օգոստոս 2004-էն մինչեւ Մարտ 2011 գլխաւոր խմբագիրն էր Մաքսիմ Քաշուլինսկին&lt;ref&gt;{{cite web| author=| datepublished=| url=http://lenta.ru/lib/14173628/| title=Кашулинский, Максим| publisher=Lenta.ru| accessdate=2012-12-11| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117205120/http://lenta.ru/lib/14173628/| archivedate=2013-01-17| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, 16 Մայիս 2011-էն` Էլիզաւետա Օսեթինսկայան&lt;ref&gt;{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.vedomosti.ru/career/news/1247689/glavnym_redaktorom_zhurnala_forbs_v_rf_stanet_elizaveta| title=Главным редактором журнала «Форбс» в России станет Елизавета Осетинская| publisher=// vedomosti.ru| accessdate=2012-12-11| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424090812/http://www.vedomosti.ru/career/news/1247689/glavnym_redaktorom_zhurnala_forbs_v_rf_stanet_elizaveta| archivedate=2014-04-24| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ [[1 Յունուար]] [[2014]]-էն մինչեւ Յունուար 2016 գլխաւոր խմբագիրը կը համարուէր Էլմար Մուրտազայեւը&lt;ref&gt;[http://ria.ru/spravka/20131203/981678032.html Биография Эльмара Муртазаева]. // РИА Новости&lt;/ref&gt;, սակայն ներկայիս այդ պարտականութիւնը դրուած է Նիկոլայ Ուսկովի վրայ&lt;ref&gt;{{cite news|title=В российском Forbes сменился главный редактор|url=https://meduza.io/news/2016/01/14/v-rossiyskom-forbes-smenilsya-glavnyy-redaktor|accessdate=2016-01-16|publisher=Meduza|date=2016-01-14}}&lt;/ref&gt;։

2007 թուականի ամրան հրատարակչութիւնը փորձեց ձեռք բերել [[Ռոտիոնովա հրատարակչատուն]]ը&lt;ref&gt;{{cite news|title=Axel Springer в сентябре продаст русские версии Forbes и Newsweek|url=http://lenta.ru/news/2007/09/18/springer/|accessdate=2016-01-16|publisher=Lenta.ru|date=2007-09-18}}&lt;/ref&gt;։

2015 թուականի Հոկտեմբերին ռուսական Forbes-ի հրատարակիչը դարձաւ Artcom Media Group (ACMG) ընկերութիւնը, որ կը պատկանի առեւտրական Ալեքսանդր Ֆետոտովին&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-27|title = Ланнистер с долгами: Илья Жегулев — о том, как Александр Федотов купил русский Forbes|url = https://meduza.io/feature/2015/11/17/lannister-s-dolgami|publisher = Meduza}}&lt;/ref&gt;։ Գերմանական Axel Springer հրատարակչատունը ստիպուած էր վաճառել ամսագիրը` 2014 թուականի Սեպտեմբերին ընդունուած օրէնքին պատճառով։ Վերջինս 20%-ով կը սահմանափակէ արտասահմանի բաժինը ռուսական [[ԶԼՄ]]-ներու տնօրինման գործին մէջ։ Այդ ժամանակ մետիաշուկայի մասնակիցները այդ օրէնքը անուանած են ««Տեղեկագիրեր» թերթի եւ Forbes ամսագիրի անունով»&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-27|title = Продажа активных: Илья Жегулев — о том, как меняется медиарынок из-за «закона об иностранцах в СМИ»|url = https://meduza.io/feature/2015/12/25/prodazha-aktivnyh|publisher = Meduza}}&lt;/ref&gt;։ Forbes-ի նոր ղեկավարը յայտարարեց, որ ատոր մէջ չափէն աւելի քաղաքականութիւն կայ։

== Ամսագիրի Ուքրանական Հրատարակչութիւն ==
[[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] մէջ «Forbes»-ը կը հրատարակուի [[2011]] թուականի Մարտէն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dengi.ua/news/78117_Pervyj_ukrainskij_Forbes_postupil_v_prodazhu_11_marta.html| title=Первый украинский «Forbes» поступил в продажу 11 марта}}&lt;/ref&gt;։ Որպէս ամսագիրի հրատարակիչ հանդէս եկաւ [[UMH group]]-ը (Ուքրանական Մետիա Հոլտինկ)։ [[13 Օգոստոս]] [[2010]]-ին UMH group-ի հիմնադիր [[Պորիս Լոժկին]]ը յայտարարեց հրատարակութեան թոյլտուութիւն ստանալու մասին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ua/doc/1495501|title=Борис Ложкин попал в Forbes|accessdate=2016-06-18|archive-date=2013-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021194355/http://www.kommersant.ua/doc/1495501|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

2011 թուականի աշնան թողարկուեցաւ Forbes Woman յաւելուածը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mediananny.com/novosti/16040/|title=В Украине появится Forbes Woman|accessdate=2016-06-18|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203545/https://mediananny.com/novosti/16040/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ [[2012]] թուականի Սեպտեմբերին սկսաւ գործել forbes.ua կայքէջը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mediananny.com/reportazhi/20424|title=Запуск Forbes.ua: наполеоновские планы Форбса и скромность Бершидского|accessdate=2016-06-18|archive-date=2016-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908121455/http://mediananny.com/reportazhi/20424|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, իսկ 1 տարի ետք թողարկուեցաւ հրատարակութեան [[IPad]]-տարբերակը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://korrespondent.net/business/mmedia_and_adv/1605342-opublikovana-ipad-versiya-zhurnala-forbes-woman-ukraina| title=Опубликована iPad-версия журнала Forbes Woman Украина}}&lt;/ref&gt;։

Միկել Ֆորպսի յայտարարութեամբ, որ Forbes ապրանքանիշի համաշխարհային զարգացման պատասխանատուն է, ուքրանական F0orbes-ը ցուցանիշներով առաջին հինգեակին մէջ է&lt;ref name=&quot;mig&quot;/&gt;։ Մնացած երկիրները, ուր Forbes-ը առաւել յաջողած է, [[Ռուսաստան]]ը, [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ն ու [[Լեհաստան]]ն են&lt;ref name=&quot;mig&quot;&gt;{{cite web|url=http://forbes.ua/business/1348966-migel-forbs-sredi-26-izdanij-kotorye-vyhodyat-po-licenzii-ukrainskij-forbes-v-pervoj-pyaterke| title=Мигель Форбс: Среди 26 изданий, которые выходят по лицензии, украинский Forbes – в первой пятерке}}&lt;/ref&gt;։

Առաջին գլխաւոր խմբագիրը դարձաւ Վլատիմիր Ֆետորինը, որ մինչ այդ կը զբաղեցնէր Forbes-ի ռուսական տարբերակի գլխաւոր խմբագիրի տեղակալի պաշտօնը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dusia.telekritika.ua/krasota_i_dobro/15516|title=Главред Forbes Владимир Федорин: Недостаток украинского рынка в том, что он меньше насыщен деньгами|accessdate=2016-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160725165006/http://dusia.telekritika.ua/krasota_i_dobro/15516|archivedate=2016-07-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ [[2013]] թուականի Յունիսին Վլադիմիր Ֆետորինը յայտարարեց, որ դուրս կու գայ հրատարակչութենէն՝ կապուած ընկերութեան ղեկավարի փոփոխման հետ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsworker.ru/2013/09/vladimir-fedorin-ostaetsya-v-ukraine/|title=Владимир Федорин остается в Украине, чтобы делать новый проект|accessdate=2016-06-18|archive-date=2017-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707224910/http://newsworker.ru/2013/09/vladimir-fedorin-ostaetsya-v-ukraine/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 2013 թուականի Յունիսին յայտարարուեցաւ, որ [[Սերգէյ Քուրչենկօ|Սերգէյ Քուրչեկոյի]] «ՎԵՏԷԿ» ընկերութեան խումբը ձեռք բերած էր  Ուքրանիոյ ամենախոշոր մետիա-հոլտինկներէն մէկը՝ UMH group-ը։ «Forbes Ուքրանիոյ» (կը մտնէ UMH group-ի մէջ) գլխաւոր խմբագիր Վլատիմիր Ֆետորինը «Forbes Ուքրանիոյ» վաճառքը կը համարէ նախագիծի աւարտը իր այժմու տեսքով եւ համոզուած է, որ գնորդը կը հետապնդէ 3 նպատակներէ որեւէ մէկը՝ փակած է լրագրողներու բերանը նախագահական ընտրութիւններէն առաջ, վերականգնած է սեփական համբաւը, հրատարակչութիւնը օգտագործած է այն հարցերու լուծման համար, որոնք մետիա-պիզնեսի հետ ընդհանուր ոչինչ ունին։ [[5 Նոյեմբեր]] [[2013]]-ին Սերգէյ Քուրչենկոյի ՎԵՏԷԿ ընկերութեան խումբը մուծեց վճարի վերջին մասը, որ մետիա-հոլտինկի գնման համար նախատեսուած համաձայնագիրով էր։ UMH Group-ը պէտք է ղեկավարէ ՎԵՏԷԿ ընկերութեան յատուկ ստեղծուած ստորաբաժանումը՝ «ՎԵՏԷԿ-Մետիա» ընկերութիւնը։ 2013 թուականի Յուլիսէն գլխաւոր խմբագիրն է Միխայիլ Կոտովը, որ մինչ այդ ղեկավարած է «[[Газета.Ru]]» խմբագրութիւնը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/554565| title=Новый главный редактор Forbes Украина рассказал «Известиям», как принимал решение возглавить журнал}}&lt;/ref&gt;։

[[13 Նոյեմբեր]] [[2013]]-ին ուքրանական Forbes-ի 14 լրագրողներ աշխատանքէն ազատման դիմում գրեցին «հրատարակչական քաղաքականութիւնը փոխելու փորձի» պատճառով։

[[2014]] թուականի Մարտին «BuzzFeed» պորտալը տեղեկութիւն հրապարակեց, թէ ամերիկեան «Forbes» հրատարակչատունը թոյլտուութիւն կը խնդրէ «UMH Group» ընկերութենէն Forbes ամսագիրի ուքրանական տարբերակի հրատարակման համար&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140308_ak_forbes_ukraine|title=Американський Forbes відкликає ліцензію &quot;Форбс Україна&quot;|website=BBC Україна|accessdate=2016-05-22}}&lt;/ref&gt;։ Նորութիւնը յայտնուեցաւ, երբ Միկել Ֆորպսը՝ Քուրչենկոյի նախկին մետիախորհրդատուն, լքեց «Ֆորպս» ընտանիքը։ Այդ ամբողջ ընթացքին խմբագրութիւնը կը գտնուէր կախեալ վիճակի մէջ, սակայն կայքի եւ ամսագիրի հաւաքածոյին յայտարարեցին, որ թոյլտուութիւնը այնուամենայնիւ կը գտնուի Սերգէյ Քուրչենկոյի մօտ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mediananny.com/novosti/2304211 |title=Лицензия на выпуск украинского Forbes остается у Курченко |accessdate=2016-06-18 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807030552/http://mediananny.com/novosti/2304211 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

Արդէն 2014 թուականի Սեպտեմբերին UMH group-ի զննող խորհուրդի նախագահ նշանակեցին անցանկալի պատգամաւոր Էլենա Պոնտարենկոյին&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eizvestia.com/politika-video/full/115-rezonansnoe-naznachenie-regionalku-bondarenko-naznachili-glavoj-nablyudatelnogo-soveta-umh|title=Резонансное назначение. Регионалку Бондаренко назначили главой наблюдательного совета УМХ|website=eizvestia.com|accessdate=2016-05-22|archive-date=2015-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150808031024/http://eizvestia.com/politika-video/full/115-rezonansnoe-naznachenie-regionalku-bondarenko-naznachili-glavoj-nablyudatelnogo-soveta-umh|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

[[7 Օգոստոս]] [[2015]]-ին «Forbes» ամսագիրի ուքրանական տարբերակի նորութիւններու կայքէջը անակնկալ կերպով փոխեց իր հասցէն forbes.ua-էն forbes.net.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://ain.ua/2015/08/07/596458|title = Американцы пытаются отобрать лицензию у «Forbes Украина». Издание лишилось домена .UA|author = Ольга Карпенко|work = AIN.UA|date = 07.08.2015|publisher = }}&lt;/ref&gt;, որ կը վկայէր առեւտրական ապրանքանիշի հետ խնդիրներու մասին։ Իսկ [[8 Օգոստոս]] [[2015]]-ին հրապարակուեցան Forbes-ի ներկայացուցիչներու մեկնաբանութիւնները, որոնցմով կը հաստատուի, որ համաձայն ամերիկեան կառավարութեան կարգադրութեան՝ 6 Օգոստոս 2015-ին Forbes-ը իրականացուցած է բոլոր գործողութիւնները, որ Ուքրանիոյ Forbes-ին մերժուի մրցումէն եւ ապրանքանիշէն օգտուելու հնարաւորութիւնը։ Ատով պայմանաւորուած՝ Forbes-ը այլեւս հնարաւորութիւն չի ընձեռներ UMH Group-ին՝ UMH կայքէջի համար հեղինակազօրուած մուտք գործել որպէս Forbes ապրանքանիշ կամ ունենալ forbes.ua պոմենի մուտքային թոյլտուութիւն&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://ain.ua/2015/08/08/596678|title = Американский Forbes отобрал у UMH права на использование их бренда|author = Ольга Карпенко|work = AIN.UA|date = 08.08.2015|publisher = }}&lt;/ref&gt;։

== Տես Նաեւ ==
* [[Ֆորպս 400]]
* [[Ֆորպս 2000]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականութիւն ==
* Forbes, Malcolm S. (1974) ''Fact and Comment'' Knopf, New York, ISBN 0-394-49187-4; twenty-five years of the editor's columns from ''Forbes''
* Grunwald, Edgar A. (1988) ''The Business Press Editor'' New York University Press, New York, ISBN 0-8147-3016-7
* Holliday, Karen Kahler (1987)''A Content Analysis of ''Business Week'', ''Forbes'' and ''Fortune'' from 1966–1986'' Masters of Journalism thesis from Louisiana State University, Baton Rouge, 69 pages, {{OCLC|18772376}}, available on microfilm
* Kohlmeier, Louis M.; Udell, Jon G. and Anderson, Laird B. (eds.) (1981) ''Reporting on Business and the Economy'' Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey, ISBN 0-13-773879-X
* Kurtz, Howard (2000) ''The Fortune Tellers: Inside Wall Street's Game of Money, Media, and Manipulation'' Free Press, New York, ISBN 0-684-86879-2
* {{cite book |last=Pinkerson |first=Stewart |year=2011 |title=The Fall of the House of Forbes: The Inside Story of the Collapse of a Media Empire |url=https://archive.org/details/fallofhouseoffor0000pink_e3y0|location=[[New York City|New York]] |publisher= [[St. Martin's Press]] |isbn=0312658591 |accessdate= }}
* Tebbel, John William and Zuckerman, Mary Ellen (1991) ''The Magazine in America, 1741–1990'' Oxford University Press, New York, ISBN 0-19-505127-0
* Parsons, D. W. (1989) ''The Power of the Financial Press: Journalism and Economic Opinion in Britain and America'' Rutgers University Press, New Jersey, ISBN 0-8135-1497-5

== Արտաքին Յղումներ ==
* [http://www.forbes.kz Ֆորպս կայքէջի ղասախստական տարբերակը (Forbes Kazakhstan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617173956/http://forbes.kz/ |date=2016-06-17 }}
* [http://www.forbes.ru/ Ֆորբս կայքէջի ռուսական տարբերակը]
* [http://www.axelspringer.ru/editions/forbes/«Axel Springer AG» հրատարակչութեան ռուսական Ֆորպսը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.forbes.com/ Forbes.com]
* [http://www.forbesautos.com Forbes Autos]
* [http://www.forbes.com/magazines/ Forbes Magazine Website]
* [http://www.forbes.com/billionaires/ Միլիառատէրերու ցանկը ըստ Forbes-ի:]
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ամսագիրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Ամսագիրեր]]</text>
      <sha1>sh109dmde76aclrotc6h3b3p3hn2rok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սեն Փեթերսպուրկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15835</id>
    <revision>
      <id>257533</id>
      <parentid>248350</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270915" sha1="6xvw26juni657wbcnno0wxfkn7ihyum" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
| կարգավիճակ = 
| անվանում = Սանկտ Փեթերսպուրկ էջը
| բնօրինակ անվանում = Санкт-Петербург
| զինանշան = Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg
| դրօշ = Flag of Saint Petersburg.svg
| դրօշի նկարագրութիւն = 
| զինանշանի նկարագրութիւն = 
| պատկեր = SPB Collage 2014-3.png
| նկարագրութիւն = 
| երկիր = [[Ռուսաստան]]
| ենթարկում = 
| մայրաքաղաքն է = 
| շրջանի տեսակ = 
| շրջանը աղիւսակին մէջ = 
| համայնքի տեսակ = 
| համայնքը աղիւսակին մէջ = 
| ներքին բաժանում = 18 շրջան
| ղեկավարի պաշտօն = Նահանգապետ
| ղեկավար = Գէորգի Պոլտաւչենքօ
| հիմնադրման թուական = 1703 
| առաջին հիշատակում = 
| այլ անւանումներ = 
| տվյալ կարգավիճակում = 
| տարածք = 
| բարձրութիւն = 
| կլիմա = 
| պաշտօնական լեզու = 
| լեզու = 
| բնակչութիւն =  {{Աճ}} 4 869 600 մարդ 
| մարդահամարի թւական = (2011) 
| խտութիւն = 3384 մարդ/քմ²
| ագլոմերացիա = 5,4 միլիոն (2002) 
| գտնւում է ափին = 
| ազգային կազմ = [[ռուսեր]]՝ 84,73 % &lt;br /&gt;[[ուքրանիացիներ]]՝ 1,87 % &lt;br /&gt;[[պելառուսեր]]՝ 1,17 % &lt;br /&gt;[[հրէաներ]]՝ 0,78 % &lt;br /&gt;[[թաթարներ]]՝ 0,76 % &lt;br /&gt;[[հայեր]]՝ 0,41 %
| կրօնական կազմ = 
| տեղաբնականուն = 
| ժամային գոտի = մոսկովեան ժամանակ
| DST = 
| հեռախոսային կոդ = 812
| փոստային ինդեքս = 190000-199406
| ավտոմոբիլային կոդ = 78, 98, 178 եւ 198
| իդենտիֆիկատորի տեսակ = 
| թուային իդենտիֆիկատոր = 
| պարգեւ = 
| մականուն = 
| հիմնադիր = 
| բարեխոս = 
| կայք = [[gov.spb.ru]]
| ծանօթ = 
}}

'''Սեն Փեթերսպուրկ'''  ([[:hy:Ռուսերէն|ռուս]].՝ Санкт-Петербург, 18 Օգօստոս 1914 - 26 Յունուար, 1924՝ '''Փեթրոկրատ''', 26 Յունուար 1924 - 6 Սեպտեմբեր 1991՝ '''Լենինկրատ'''), բնակչութեամբ [[:hy:Ռուսաստան|Ռուսաստանի]] երկրորդ քաղաքը։ Դաշնային նշանակութեան քաղաք։ Հիւսիսարեւմտեան դաշնային տարածաշրջանի եւ [[Լենինկրատ]]ի մարզի վարչական կեդրոնը։ Քաղաքը հիմնադրած է Պետրոս Ա.ը 27 Մայիս 1703-ին (16 Մայիս)։ 1712-1918-ականներուն՝ Ռուսաստանի մայրաքաղաք։

Քաղաքը իր անունը ստացած է [[Պետրոս առաքեալ]]ի՝ հիմնադիր արքայի երկնային հովանաւորի պատուին, սակայն ժամանակի ընթացքին սկսած է աւելի միանալ Պետրոս Ա.-ի անուան հետ։ Սեն Փեթերսպուրկի պատմութիւնն ու մշակոյթը կապուած է Ռուսական կայսրութեան եւ Ռուսաստանի՝ իբրեւ ժամանակակից պատմութեան մէջ [[եւրոպա]]կան գերտէրութիւն մտնելու հետ։ Կայսերական իշխանութեան եւ զինուորական փառքի խորհրդանիշն է&lt;ref&gt;''Елена Хеллберг-Хирн.'' Печать империи. Постсоветский Петербург. Перевод с английского Д. Д. Невельской. Издательство «Европейский Дом» — 2008—414 с., илл. ISBN 978-5-8015-0232-8, С. 41.&lt;/ref&gt;։

Տեղակայուած է Ռուսական Դաշնութեան հիւսիս-արեւմուտքը, ֆիննական ծոցի եւ Նեւա գետի ափին։ Սեն Փեթերսպուրկին մէջ կը գտնուի Ռուսական Դաշնութեան Սահմանադրական դատարանը, ՌԴ Նախագահին կից Հերալտիք խորհուրդը, Լենինկրատի մարզի իշխանութեան մարմինները&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lenobl.ru/gov/law/regulations/ustav_LO|title=Закон Ленинградской области от 27 октября 1994 г. № 6-ОЗ|date=|publisher=lenobl.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100928143057/http://lenobl.ru/gov/law/regulations/ustav_LO|archivedate=2010-09-28|accessdate=2010-09-17|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;,ԱՊՀ միջխորհրդարանական ժողովը։ Քաղաքին մէջ տեղակայուած են նաեւ ռազմածովային նաւատորմի գլխաւոր հրամանատարութիւնը եւ Ռուսաստանի Զինուած Ուժերու արեւմտեան ռազմական շրջանի շտապը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://structure.mil.ru/structure/okruga/west/history.htm|title=Западный военный округ|publisher=Министерство обороны Российской Федерации|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104162756/http://structure.mil.ru/structure/okruga/west/history.htm|archivedate=2014-01-04|accessdate=2014-01-02|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Եղած է երեք յեղափոխութիւններու՝ 1905–1907, [[1917ի Փետրուարի Յեղափոխութիւն|1917-ի Փետրուարեան]] եւ [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւններու]] կեդրոնը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sobchak.org/rus/books/izlen/2.html |title=Собчак А. А. Город четырёх революций. // Собчак А. А. Из Ленинграда в Петербург: Путешествие во времени и пространстве. — СПб.: Контрфорс, 1999. — 216 с. |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2017-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034039/http://sobchak.org/rus/books/izlen/2.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208034039/http://sobchak.org/rus/books/izlen/2.html |date=2017-02-08 }}&lt;/ref&gt;։ 1941–1945-ականներու Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքը 872 օր գտնուած է շրջափակման մէջ, որու արդիւնքով աւելի քան 2 մլն մարդ զոհուած է։ 1 Մայիս 1945-ին գերագոյն հրամանատար Իոսիֆ Սթալինի հրամանով Լենինկրատին շնորհուած է հերոս քաղաքի կոչում։ 2018-ի տուեալներով դաշնային նշանակութիւն ունեցող Սեն Փեթերսպուրկի կազմին մէջ կը մտնեն նաեւ զինուորական փառքի 3 քաղաք՝ Քրոնշդատդ, Քոլբինօ, Լոմոնոսով։

Սեն Փեթերսպուրկը 5 356 755 (2018) բնակչութեամբ, աշխարհի մէջ ամէնահիւսիսային քաղաքն է, որ ունի մէկ միլիոնէն աւելի բնակիչ։ Ամբողջովին [[Եւրոպա]]յի մէջ տեղակայուած քաղաքներուն մէջ Սեն Փեթերսպուրկը բնակչութեամբ երրորդ քաղաքն է, ինչպէս նաեւ ոչ մայրաքաղաք առաջին քաղաքը, որ ունի այդքան բնակչութիւն։ «Մինչեւ 2030-ը Սեն Փեթերսպուրկի զարգացման ռազմավարութիւն» նորարարական յատակագիծը կ'ենթադրէ, որ 2030-ին բնակչութիւնը կը կազմէ 5.9 մլն&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.online812.ru/2014/05/19/005/ |title=Что нужно сделать, чтобы летом на Невском не возникало ощущение тесноты |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2014-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112130655/http://www.online812.ru/2014/05/19/005/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141112130655/http://www.online812.ru/2014/05/19/005/ |date=2014-11-12 }}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքը Սեն Փեթերսպուրկ քաղաքային համախմբման կեդրոնն է։ Քաղաքի մակերեսը 1439&lt;ref name=&quot;gov.spb.ru-helper-day&quot;&gt;[http://gov.spb.ru/helper/day/ Петербург в цифрах. Официальный сайт Администрации Санкт-Петербурга]&lt;/ref&gt; քմ² է. 1 Յուլիս 2012-ին [[Մոսկուա]]յի ընդարձակումէն ետք Սեն Փեթերսպուրկը իր տարածքով երկրի երկրորդ քաղաքն է․ նախքան Սեւասթոբոլի՝ ՌԴ-ին միանալը, Սեն Փեթերսպուրկը Ռուսաստանի Դաշնութեան ամէնափոքր դաշնային հպատակն էր։

Սեն Փեթերսպուրկը Ռուսաստանի տնտեսական, գիտական եւ մշակութային կարեւորագոյն կեդրոնն է, երթեւեկութեան խոշոր հանգոյց։ Սեն Փեթերսպուրկի պատմական կեդրոնը եւ անոր հետ կապուած յուշարձաններու համալիրները կը մտնեն [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի համաշխարհային ժառանգութեան առարկաներուն մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/540|title=Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments|publisher=ЮНЕСКО|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111012101703/http://whc.unesco.org/en/list/540/|archivedate=2011-10-12|accessdate=2011-10-21|description=Исторический центр Петербурга в списке Всемирного наследия ЮНЕСКО|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;․ այն երկրի զբօսաշրջային ամէնակարեւոր կեդրոններէն մէկն է։ Առաւել նշանակալի մշակութա-զբօսաշրջային առարկաներու կարգին են Էրմիտաժը, Քունսթքամերան, Մարիինեան թատրոնը, Ռուսաստանի ազգային գրադարանը, Ռուսաստանի պետական թանգարանը, Պետրոպաւլովեան ամրոցը, Սուրբ Իսահակի տաճարը&lt;ref name=&quot;Паспорт Санкт-Петербурга&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kvs.spb.ru/userfiles/file/passport.pdf|title=Справочная информация. «Паспорт Санкт-Петербурга»|publisher=Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204113130/http://www.kvs.spb.ru/userfiles/file/passport.pdf|archivedate=2013-02-04|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204113130/http://www.kvs.spb.ru/userfiles/file/passport.pdf |date=2013-02-04 }}&lt;/ref&gt;,  Նեւայի պողոտան։ Մշակութային ժառանգութեան առարկաներու պահպանման ուղղուած է նաեւ Սեն Փեթերսպուրկի պատմական կեդրոնի պահպանման ու զարգացման ծրագիրը։

== Պատմութիւն ==

=== Նախապատմութիւն, քաղաքի հիմնում եւ 18-րդ դար ===
[[Պատկեր:Petersburg_coat_of_arms_1730.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Petersburg_coat_of_arms_1730.png|մինի|189x189փքս|Սեն Փեթերսպուրկի զինանշանը 1730-ին|alt=]]
Ներկայիս Սեն Փեթերսպուրկի տարածքին մարդու գործունէութեան մասին տուեալներ պահպանուած են սառցադաշտի վերջին հալքի ժամանակէն, որ ծածկած է տուեալ տարածքը։ Մօտ 12 000 տարի առաջ սառցադաշտի հեռանալէն ետք տարածքը ոտք դրին առաջին մարդիկ՝ հաւանաբար ներկայիս ուկրո-ֆիններու նախնիները&lt;ref name=&quot;Предыстория Санкт-Петербурга&quot;&gt;{{cite web|url=http://gorchev.lib.ru/ik/Predystoriya%20SPb_1703god/B1_Razdel_1/1_1_02.html|title=Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год. Книга исследований|publisher=Наследники|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120914073306/http://gorchev.lib.ru/ik/Predystoriya%20SPb_1703god/B1_Razdel_1/1_1_02.html|archivedate=2012-09-14|accessdate=2012-07-18|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 8-9-րդ դարերուն Նեւայի ափերուն բնակութիւն հաստատեցին արեւելեան սլաւոնները (իլմէնեան սլովենեներ եւ քրիւիչներ)։ Այստեղ անոնք կը զբաղուէին անտառահատային հողագործութեամբ, անասնապահութեամբ, որսորդութեամբ եւ ձկնորսութեամբ։ 9-րդ դարու սկիզբը այս հողերը մտան Քիեւեան Ռուսիայի կազմին մէջ՝ կազմելով Մեծ Նովկորոտի տարածքի մէկ մասը, որ կոչուեցաւ Վոտի հնգամաս․ Նեւայի հոսանքէն աջ գտնուող հատուածը կոչուեցաւ Քարելիայի հող, ձախ հատուածը՝ Իժորայի հող։ 8-13-րդ դարերուն Նեւայով կ'անցնէր «Վարէագներէն յոյներ առեւտրային ճանապարհը» Արեւելեան Եւրոպայի միջով [[Սկանտինաւիա|Սկանտինաւիայէն]] դէպի Բիւզանդիա&lt;ref name=&quot;Ленинградская область: исторический очерк&quot;&gt;{{книга|автор=|заглавие=Ленинградская область: исторический очерк|ответственный=В. А. Ежов|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=}}&lt;/ref&gt;։ Այդ ժամանակաշրջանին Նովկորոտի Հանրապետութիւնը մշտապէս պատերազմներ կը վարէր շուէտներու հետ։ 15 Յուլիս1240-ին Իժորայի՝ Նեւա գետ թափուելու վայրին մէջ տեղի ունեցաւ ճակատամարտ Նովկորոտի աշխարհազօրի (հրամանատար՝ իշխան Ալեքսանդր Նեւսքի) եւ շուէտական զօրքի միջեւ։ 1300-ին Օխտայի՝ Նեւա գետ թափուելու վայրին մջ շուէտները կառուցեցին Լանտսքրոնայի ամրոցը, սակայն մէկ տարի ետք նովկորոտցիները եւ տեղի կարելները գրաւեցին զայն եւ հիմնայատակ քանդեցին։ Երբեմնի Լանտսքրոնայի վայրին մէջ երկար ժամանակ կը գտնուէր Նիէնշանցը՝  նովկորոտեան շուկան։ 15-րդ դարուն Նովկորոտի հանրապետութեան կազմին մէջ գտնուող Իժորայի հողը միացուեցաւ Մոսկուայի մեծ իշխանութեան։ [[Շուէտ]]ի հետ պատերազմին պարտուելէն ետք, 1617-ին կնքուած Սթոլպովոյի հաշտութեան պայմանագրով Նեւայի երկայնքով գտնուող հողերը մտան շուէտական Ինգերմանլանտիայի կազմին մէջ, որու առեւտրային եւ վարչական կեդրոնը դարձաւ Նիէնշանց ամրոցի մօտ գտնուող Նիէն քաղաքը՝ կառուցուած 1611-ին Լանտսքրոնայի վայրին մէջ&lt;ref name=&quot;Витязева. Ленинград&quot;&gt;{{книга|автор=|заглавие=Ленинград|ответственный=В. А. Витязева|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=18—60}}&lt;/ref&gt;։
[[Պատկեր:Sg_1678_beling.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sg_1678_beling.jpg|ձախից|մինի|300x300փքս|Նեւայի գետաբերանը նախքան Սեն Փեթերսպուրկի հիմնումը։ Հատուած շուէտական «Ինգերմանլանտիա նահանգի ընդհանուր քարտէզ»-էն, որ 1678-ին կազմած է Էրիք Պելինկը։]]
1700–1721-ականներու Հիւսիսային պատերազմի արդիւնքով, Նեւա գետի հովիտը ետ գրաւուեցաւ շուէտէն, որ մտաւ Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ (30 Օգոստոս1721-ին (10 Սեպտեմբեր) կնքուած Նիշդատդի հաշտութեան պայմանագրով)։ 27 Մայիս1703-ին (16) Նեւայի գետաբերանին՝ Նիէնէն ոչ շատ հեռու, հիմնադրուեցաւ Սեն Փեթերսպուրկը&lt;ref name=&quot;Ленинградская область: исторический очерк&quot; /&gt;։ Այս օրով կը թուագրուի ցար Պետրոս Ա.-ի կողմէ քաղաքի առաջին շէնքի՝ Պետրոպաւլովեան ամրոցի հիմնադրումը Զայաչի կղզիին մէջ&lt;ref name=&quot;История города С.-Петербурга в лицах и картинках&quot;&gt;{{книга|автор=Авсеенко В. Н.|заглавие=История города С.-Петербурга в лицах и картинках. 1703—1903|ответственный=|место=СПб.|издательство=Сотис|год=1993|страницы=20}}&lt;/ref&gt;։ Նոր ամրոցը պէտք է փակեր 2 խոշոր գետերու՝ Նեւայի եւ Մեծ Նեւկայի դելտաներու գետաբազուկներու ֆարաւատէրները։ 1704-ին Ռուսաստանի ծովային սահմանները պաշտպանելու համար Ֆիննական ծոցի Քոթլին կղզիի վրայ հիմնադրուեցաւ Քրոնշդատդի ամրոցը։ Նոր քաղաքին Պետրոս Ա.-ը կարեւոր ռազմավարական նշանակութիւն կու տար Ռուսաստանէն Արեւմտեան Եւրոպա ջրագիծի ապահովման համար։

Քաղաքի գոյութեան առաջին տաս տարիներուն անոր գլխաւոր մասն էր Քաղաքային կղզին (ներկայիս՝ Փեթրոկրատի կղզի)։ Այստեղ կը գտնուէին Կոսթինի գաւիթը, Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցին, բազում ծառայողական շինութիւններ, արհեստակցական արուարձաններ եւ զօրամասեր։ Առաջին արդիւնաբերական ընկերութիւնը ծովակալութեան նաւաշինարանն էր, որ բացուեցաւ 1705-ին Նեւայի ձախ ափին՝ Ատմիրալթէյսքի կղզիին մէջ, ուր յետագային կառուցուեցաւ Գալերնայա նաւաշինարանը, Պետրոս Ա.-ի ձմեռնային պալատը եւ ամառնային պալատը՝ ամառնային այգիով։ 1712 թուականէն Սեն Փեթերսպուրկը դարձաւ Ռուսաստանի մայրաքաղաք, իսկ 1713 թուականէն ցարական արքունիքին ծառայող բոլոր անձինք պէտք է բնակութիւն հաստատէին այնտեղ․ այստեղ տեղափոխուեցաւ նաեւ կառավարական ծերակոյտը։ 16 Յունուար 1712-ին Պետրոս Մեծի հրամանով Փեթերսպուրկի մէջ ստեղծուեցան ճարտարագիտական եւ հրետանային դպրոցներ։ 1712-ին Պետրոս Ա.-ը հրաման արձակեց Սեն Փեթերսպուրկի գլխաւոր յատակագծի ստեղծման մասին։ Ճիշդ այդ ժամանակէն աշխուժօրէն սկսան կառուցապատել Վասիլեւսքի կղզին, որ պէտք է դառնար քաղաքի կեդրոնը եւ Վիպորկը, կը ծաւալի Փեթերկոֆի, Եկաթէրինկոֆի, Օրանիէնպաումի մերձքաղաքային պալատներու շինարարութիւնը&lt;ref name=&quot;Витязева. Ленинград&quot; /&gt;։ 1725-ին կը կառուցուին Սմոլնի գաւիթը, ձուլարանը, ջրային սղոցարանները, աղիւսի, մոմի, վառօդի, զինագործական, պաստառագորգի, կաշիի եւ այլ գործարանները, սնունդի ձեռնարկութիւնները․ 1724-էն Մոսկուայէն կը տեղափոխուի դրամահատարանը։ 1725-ին հիմնուեցաւ Փեթերսպուրկի գիտութիւններու ակադեմիան, ուր 1728-էն սկսաւ թողարկուիլ ռուսական առաջին թերթը՝ «Սեն Փեթերսպուրկսքիէ վետոմոսդի»-ն&lt;ref name=&quot;Санкт-Петербург 1703—1719&quot;&gt;{{книга|автор=Даринский А. В., Старцев В. И., Мурин Д. Н., Браже Т. Г., Бойко А. Г.|часть=|заглавие=Санкт-Петербург 1703—1917|издание=|ответственный=Под ред. А. В. Даринского|место=СПб.|издательство=Фирма «ГЛАГОЛ»|год=2000|страницы=68—69|isbn=5-88662-013-6}}&lt;/ref&gt;.&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Պատկեր:Summer Garden (Zubov).jpg|Ամառնային այգին 1716-ին
Պատկեր:Bianki 3.jpg|Պղինձէ հեծեալ, 19-րդ դարավերջի լուսանկար
Պատկեր:Map of Saint-Petersburg in 1720 (Homann).jpg|1716-1717-ականներու գլխաւոր յատակագիծը, Տոմենիքօ Թրեզինի, 1716
Պատկեր:Nevskii prospect and Admiralty.jpg|Ծովակալութեան եւ յարակից շինութիւններու պողոտայ, 1753
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;18-րդ դարու կէսերուն հրդեհներու եւ ջրհեղեղներու պատճառով Պետրոս Ա.-ի ժամանակ կառուցուած շատ շէնքեր Սեն Փեթերսպուրկի մէջ խարխլուեցան, իսկ ուրիշները՝ ոչնչացուեցան։ Այսպէս, 1736 եւ 1737-ականներու ամռան տեղի ունեցաւ 2 հրդեհ (հրդեհուեցաւ ամբողջովին փայտէ կառուցուած Մորսքայա սլոպոտան եւ Ատմիրալդէյսքի կղզիի զգալի մասը)։ 1737-ին կայսրուհի Աննա Եոհանովնայի հրամանով կը կազմուի Սեն Փեթերսպուրկի կառուցապատման կոմիտէն, որ կը գլխաւորէր Փիթր Երոպքինը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opeterburge.ru/allhistory.html|title=История Санкт-Петербурга|date=|publisher=opeterburge.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100810012836/http://www.opeterburge.ru/allhistory.html|archivedate=2010-08-10|accessdate=2010-09-13|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Այդ նախագիծով կը հաստատուէր Փեթերսպուրկի եռակողմ զարգացման միտքը, որ պէտք է սկսէր Ատմիրալդէյսքիի կղզիէն․ այն պէտք է դառնար կազմի կեդրոնը, իսկ գլխաւոր մայրուղիի դերը կը յատկացուէր Նեւայի պողոտային։ Սեն Փեթերսպուրկը կը դառնայ Ռուսաստանի խոշորագոյն գիտական կեդրոններէն մէկը։ Կը հիմնուի ուսումնական հաստատութիւններու ամբողջ շարք մը՝ Սմոլնիի ազնուական օրիորդներու ինստիտուտը, Գեղարուեստի կայսերական ակադեմիան, Լեռնային ուսումնարանը, Գլխաւոր ժողովրդական ուսումնարանը, որ կը զբաղէր ուսուցիչներու պատրաստմամբ եւ այլն։ Կը զարգանայ մայրաքաղաքի մշակութային կեանքը։ 30 Օգոստոս 1756-ին հրաման կ'արձակուի երկրին մէջ առաջին պետական թատրոնի ստեղծման մասին։ 1762-ին նախկին կոմիտէին փոխարինելու եկաւ Սեն Փեթերսպուրկի եւ Մոսկուայի քարէ կառուցման կոմիտէն, որ կը կարգաւորէր ափամերձ փոքր գետերու եւ ջրանցքներու շինարարութիւնը, կեդրոնական հրապարակներու ճարտարապետական համալիրներու ձեւաւորումը։ Կը սկսի Նեւայի, Ֆոնդանքայի, այնուհետեւ քաղաքի կեդրոնով հոսող այլ գետերու եւ ջրանցքներու կրանիդէ առափներու շինարարութիւնը։ 18-րդ դարու վերջը քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէր 220 000 մարդ, որմով Սեն Փեթերսպուրկը առաջ անցաւ Մոսկուայէն․ քաղաքին մէջ կը գործէր աւելի քան 60 ուղղափառ եւ 15 այլադաւան եկեղեցի։ 1780-ի տուեալներով քաղաքին մէջ կը հաշուէր աւելի քան 1200 փողոց եւ նրբանցք, 3300 տուն, քաղաքի ամբողջ կեդրոնական մասը արդէն լիովին սալարկուած էր գլաքարով եւ ծածկուած՝ լայնակի տախտակներով&lt;ref name=&quot;Витязева. Ленинград&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Санкт-Петербург 1703—1719&quot; /&gt;։ 1785-էն ետք կը կազմուի համադասային ընտրութիւններու միջոցով ձեւաւորուող քաղաքային համադասային բնակչութեան գործերը կարգաւորող մարմինը՝ Քաղաքային խորհրդարանը&lt;ref name=&quot;История города С.-Петербурга в лицах и картинках. 1703—1903.&quot;&gt;{{книга|автор=Авсеенко В. Г.|часть=|заглавие=История города С.-Петербурга в лицах и картинках. 1703—1903. Исторический очерк|издание=|ответственный=Под ред. А. В. Даринского|место=СПб.|издательство=Сотис|год=1995|страницы=|isbn=ISBN 5-85503-094-6}}&lt;/ref&gt;։

=== Փեթերսպուրկը 19-րդ դարուն ===
[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_St_Petersburg_proposal_large_(XIX_century).png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_St_Petersburg_proposal_large_(XIX_century).png|աջից|320x320փքս|Սեն Փեթերսպուրկի զինանշանը 19-րդ դարուն]]
1809-ին կը բացուի Հաղորդակցման ուղիներու երկրաչափներու կորպուսի հաստատութիւնը։ 1810-ին մարդիկ արդէն կարող էին երկրաչափական բարձրագոյն կրթութիւն ստանալ 1806-ին  հիմնադրուած Գլխաւոր երկրաչափային ուսումնարանին մէջ։ 1811-ին հիմնադրուեցաւ Ցարսքոյէ Սելոյի լիսէն։ 19 Նոյեմբեր1824-ին (7 Նոյեմբեր) տեղի ունեցաւ Սեն Փեթերսպուրկի պատմութեան մէջ ամէնամեծ եւ աւերիչ ջրհեղեղը․ ջուրը ընդունուածէն բարձրացաւ 421 սմ։ Արդիւնքով զոհուեցան, ըստ տարբեր հաշուարկներու, 400-4000 մարդ, նիւթական վնասը կը գնահատուէր միլիոնաւոր ռուբլի։ 26 Դեկտեմբեր1825-ին (14 Դեկտեմբեր) Փեթերսպուրկի ծերակոյտի հրապարակին մէջ պետական յեղաշրջման անյաջող փորձ կատարուեցաւ, որու նպատակը ինքնակալութեան եւ ճորտատիրական կարգերու վերացումն էր&lt;ref name=&quot;Витязева. Ленинград&quot; /&gt;։ 19-րդ դարու առաջին կիսուն կ'աւարտի Պալատական, ծերակոյտի, Ալեքսանդրինսքի, Միխայլովսքի հրապարակներու, Վասիլեւսքի կղզիի Սլաքի ճարտարապետական ձեւաւորումը։ Անոնց կառուցման, ինչպէս նաեւ այլ ճարտարապետական յուշարձաններու վրայ աշխատած են այնպիսի ճարտարապետներ, ինչպիսին են Քարլ Ռոսսին (Անիչքովի պալատ (վերակառուցում), Ելակինի պալատը, ծերակոյտի եւ խորհրդարանի շէնքը, Միխայլովսքի պալատը, Ալեքսանդրինսքի թատրոնի շէնքը), Ջաքոմօ Քվարէնկին (Սմոլնիի ուսումնարանը), Անդրէեան Զախարովը (Վասիլեւսքի կղզիի կառուցապատման նախագիծը (1803–1804), Ծովակալութեան շէնքը), Ժան Թոմա տէ Թոմոնը (սակարանի շէնքը՝ ռոստրաւոր սիւներով), Անտրէյ Վորոնիխինը (Կազանի Աստուածամօր տաճարը, Պետական գանձարանի շէնքը), Աւկուսդ Մոնֆերանը (Ալեքսանդրի սիւնը, Սուրբ Իսահակի տաճարը) եւ շատ ուրիշներ&lt;ref name=&quot;Зодчие Санкт-Петербурга XIX — начала XX века Бенуа&quot;&gt;{{книга|заглавие=Зодчие Санкт-Петербурга XIX — начала XX века|ответственный=Составитель А. Г. Исаченко|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=1998|страницы=556—558}}&lt;/ref&gt;։
[[Պատկեր:Plan_SPb_1885-1887.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Plan_SPb_1885-1887.jpg|ձախից|269x269փքս|Սեն Փեթերսպուրկի հատակագիծը՝ արքունական շինություններով, այգիներով, զբօսայգիներով, ճանապարհներով, 1887։]]
Այդ ժամանակ բուռն կը զարգանայ արդիւնաբերութիւնը: 1830-ականներու կէսերուն Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէր մօտ 300  գործարան, 1870-ականներու կէսերուն՝ 25 դրամատուն, իսկ դարավերջը՝ աւելի քան 500 ընկերութիւն։ Փեթերսպուրկի ծայրամասերուն մէջ կը կառուցուին խոշոր գործարաններ՝ Փուդիլովի, Օպուխովի, Պալտիք։ Վիպորկի մէջ կ'աճին արդիւնաբերական եւ բնակելի թաղամասերը, Նարվայի, Մոսկուայի, Նեւայի քաղաքամուտքերուն կը սկսի բազմայարկ շէնքերու շինարարութիւնը՝ քաղաքի կեդրոնը բազմաթիւ «եկամտաբեր տուներով»։ 1800-ին Ծովակալութեան գործարաններուն մէջ կը շինուի առաջին շոգեմեքենան, 1815-ին ջուր կ'իջեցուի առաջին ռուսական շոգենաւը՝ «Ելիզաւեդա»-ն, 1843-էն Ալեքսանդրովի թուջի գործարանին մէջ կը  սկսի երկաթուղիի շարժակազմի թողարկումը, իսկ 1845-ին կը թողարկուի առաջին հայրենական շոգեքարշը&lt;ref name=&quot;Витязева. Ленинград&quot; /&gt;։  Կարեւոր իրադարձութիւն էր 1836-ին Փեթերսպուրկի եւ Ցարսքոյէ Սելոյի միջեւ առաջին երկաթուղիի շինարարութիւնը։ 18 Օգոստոս 1851-ին Փեթերսպուրկէն Մոսկուա կը մեկնի առաջին գնացքը, շուտով երկու քաղաքներուն միջեւ հաղորդակցումը կը դառնայ կանոնաւոր։ 1837-ին կը կառուցուի Ցարսքոյէ Սելոյի կայարանը, 1850-ականներուն՝ Նիքոլայէվի, Վարշաւայի, Պալտիք կայարանները, իսկ 1870-ին ՝ Ֆինլանտական կայարանը։ Կը զարգանայ նաւագնացութիւնը, 1885-ին կ'աւարտի 32 քիլոմեթրանոց Մորսկօ ջրանցքի եւ Գուտուեւսքի կղզիի Մորսկօ նաւահանգստի շինարարութիւնը։ Բնակչութեան ջրամատակարարման համար 1863-էն քաղաքի կեդրոնական թաղամասերուն մէջ կառուցուած է ջրմուղ, իսկ 1876-ականներուն ջրմուղ կը կառուցուի նաեւ Վասիլեւսքի կղզիին մէջ, Փեթերսպուրկի եւ Վիպորկի շրջաններուն մէջ։ 1882-ին քաղաքին մէջ կը յայտնուի քաղաքային հեռախօսի առաջին կայանը, իսկ 1897-ին Էրիքսոնի գործարանին մէջ կը սկսի հեռախօսներու արտադրութիւնը։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ աւելի ուշ, քան Ռուսաստանի կայսրութեան մնացած քաղաքներուն, կը գործարկուի թրամուէյը։ Կը շարունակուի Փեթերսպուրկի զարգացումը իբրեւ երկրի քաղաքական եւ գիտական կեդրոն։ 1839-ին կը բացուի Փուլքովոյի աստղադիտարանը, իսկ 1845-ին՝ Ռուսական աշխարհագրական ընկերութիւնը։ 1890-ականներու կէսերուն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէր աւելի քան 20 բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւն&lt;ref name=&quot;История города С.-Петербурга в лицах и картинках. 1703—1903.&quot; /&gt;։&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Պատկեր:Perrot View of the Smolny Convent 1841.jpg|Սմոլնի մենաստան, 1841
Պատկեր:Kazanskiy.jpg|Կազանի Աստուածամօր տաճար,     19-րդ դար
Պատկեր:Alexandrinsky Theatre 1917.jpg|Ալեքսանտրինսքի թատրոնը եւ Եկատերինա Բ.-ի յուշարձանը,       1900-ականներու լուսանկար
Պատկեր:HorsetramSPbBirjevayaSquare1906.jpeg|Սակարանի շէնքը Վասիլեւսքի կղզիի սլաքին մէջ, 1908
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Մայրաքաղաքի կարգավիճակի կորուստ եւ վերանուանում ===
1897-ի մարդահամարի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէր 1 265 000 մարդ, իսկ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] նախօրէին կը գերազանցէր 2 միլիոնը (երրորդ տեղը կը զբաղեցնէր [[Լոնտոն]]էն ու [[Փարիզ]]էն ետք)։ 1905–1907-ականներու ռուսական յեղափոխութեան արդիւնքով, որու սկիզբը կը համարուի 19  Յունուար Արիւնոտ Կիրակին, ստեղծուեցաւ Ռուսաստանի պատմութեան մէջ առաջին խորհրդարանը՝ Պետական խորհրդարանը։ Դարասկիզբը բուռն կը զարգանար տնտեսութիւնը։ 1913-ին Փեթերսպուրկի արդիւնաբերական արտադրութեան ծաւալը հասաւ 632 մլն ռուբլիի, 1012 ընկերութիւններուն մէջ կ'աշխատէր 242 600 մարդ։ Մայրաքաղաքը կ'արտադրէր Ռուսաստանի արդիւնաբերական ապրանքներու 12 %-ը, ինչպէս՝ ելեկտրաուժային արտադրութեան 70 %-ը, քիմիական արտադրութեան 50 %-ը, մեքենաներու 25 %-ը, '''թեքսթիլի''' 17 %-ը։ Քաղաքին մէջ կը գործէր 567 դրամատուն։ Մայրաքաղաքային արդիւնաբերութեան ուժով կ'ապահովուէին 294 ելեկտրական սարքերը եւ 3 ջերմաելեկտրակեդրոնները։ 1914-ին Փեթերսպուրկի 60 համալսարաններուն մէջ կ'ուսանէր մօտ 40 000 ուսանող&lt;ref name=&quot;Витязева. Ленинград&quot; /&gt;։
[[Պատկեր:1861._Панорама_Санкт-Петербурга.jpg|մինի|1194x1194փքս|Սեն Փեթերսպուրկի համայնապատկերը՝ բաղկացած 13 նկարներէ։ Լուսանկարուած է Ծովակալութեան շէնքի աշտարակէն, 1861]]
Առաջին համաշխարհային պատերազմը խիստ ազդեց Սեն Փեթերսպուրկի ճակատագրին վրայ։ Օգոստոս 1914-ին հակագերմանական տրամադրութիւններու ներքոյ Նիքոլա Բ.-ի հրամանով քաղաքը վերանուանուեցաւ Փեթրոկրատ։ 1917-ին խնդիրներ սկսան մատակարարման, հերթ կանգնելու սովորական երեւոյթի հետ։  23-27 Փետրուար1917-ին քաղաքին մէջ տեղի ունեցած խռովութիւնները եւ [[Փետրուարեան յեղափոխութիւն|Փետրուարեան յեղափոխութեան]] այլ իրադարձութիւններ աւարտեցան Նիքոլա Բ. կայսեր գահընկեցութեամբ եւ Ժամանակակից կառավարութեան ձեւաւորումով։ 25 Հոկտեմբեր 1917-ին (7 Նոյեմբեր) զինուած ապստամբութեան արդիւնքով իշխանութիւնը քաղաքին մէջ անցաւ պոլշեւիկներու ձեռքը, ստեղծուեցան Ռուսաստանի Խորհրդային Հանրապետութիւնը՝ Փեթրոկրատ մայրաքաղաքով։ Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ հակապոլշեւիկեան զօրքերու՝ ռազմաճակատին մօտ ըլլալու պատճառով&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5329/ Интернет-проект «Конституция России»]&lt;/ref&gt; [[Վլատիմիր Լենին]]ի կառավարութիւնը տեղափոխուեցաւ Մոսկուա, Փեթրոկրատը զրկուեցաւ մայրաքաղաքի կարգավիճակէն (5 Մարտ1918), որ տեղի ունեցաւ Մոսկուայի մէջ։ 26 Յունուար1924-ին՝ Լենինի մահէն ետք, ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի որոշմամբ Փեթրոկրատը վերանուանուեցաւ [[Լենինկրատ]]&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;Большая российская энциклопедия. Том «Россия». — М.: Большая Российская энциклопедия, 2004&lt;/ref&gt;։

=== Խորհրդային շրջան ===
[[Պատկեր:Coat_of_arms_Leningrad.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_Leningrad.svg|աջից|432x432փքս|Լենինկրատի զինանշանի տարբերակներուց մեկը խորհրդային ժամանակաշրջանում։]]
1917-1919-ականներու յեղափոխական իրադարձութիւններէն ետք քաղաքի բնակչութիւնը կրճատուեցաւ․ 1920-ին անոնց թիւը հասաւ 722 000-ի&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://encspb.ru/object/2804035787|title=Население (обзорная статья)|date=|publisher=encspb.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715035914/http://encspb.ru/object/2804035787|archivedate=2014-07-15|accessdate=2010-09-17|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։Ծայրամասային աշխատաւոր շրջաններէն կեդրոնական թաղամասեր տեղափոխուեցաւ մօտ 300 000 հոգի։ 1919-ին ստեղծուեցաւ Փեթրոկրատի եւ յարակից տարածքներու նախագիծը կարգաւորող խորհուրդը։ 1923-էն քաղաքին մէջ կը սկսի բնակելի թաղամասերու շինարարութիւնը (բնակելի զանգուածներ)։ 1930-ականներուն բարեկարգուեցան Ելագին եւ Քրեսդովսքի կղզիները, դէպի Ֆիննական ծոց ելքով։ 23 Սեպտեմբեր1924-ին տեղի ունեցաւ քաղաքի պատմութեան մէջ իր մեծութեամբ երկրորդ ջրհեղեղը․ ջուրը ընդունուածէն բարձրացաւ 380 սմ։ 1933-ին Քրեսդովսքի կղզիի ծայր արեւմուտքը սկսաւ Ս․ Քիրովի անուան մարզադաշտի շինարարութիւնը։

1931-ին ՌԽՖՍՀ երկու խոշոր քաղաքները՝ Մոսկուան (16 Յունիս)&lt;ref&gt;{{книга|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=СССР: административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1974 года|оригинал=|ссылка=https://books.google.am/books?ei=fqSyU7WCCLLS4QSntIHoAQ&amp;hl=ru&amp;id=s0gdAAAAMAAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Известия|год=1974|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}, с. [https://books.google.am/books?id=s0gdAAAAMAAJ&amp;hl=ru&amp;pg=PA128&amp;img=1&amp;pgis=1&amp;dq=%2216+июня+1931%22&amp;sig=ACfU3U3FybrLrH5FlUqUHo078hxUR1eSsQ&amp;edge=0 128]&lt;/ref&gt; եւ Լենինկրատը (3 Դեկտեմբեր)&lt;ref&gt;Там же, с. [https://books.google.am/books?id=s0gdAAAAMAAJ&amp;hl=ru&amp;pg=PA116&amp;img=1&amp;pgis=1&amp;dq=%22подчинения+с+3+декабря+1931+года%22&amp;sig=ACfU3U39WD_tiXn2FPWBIGLHofJe6O3v-w&amp;edge=0 116]&lt;/ref&gt; տարբերակուեցան իբրեւ առանձին վարչական միաւորեր՝ ՌԽՖՍՀ հանրապետական ենթակայութեան քաղաքներ։ 1935-1937-ականներուն մշակուեցաւ Լենինկրատի առաջին գլխաւոր նախագիծը, որ կը նախատեսէր քաղաքի զարգացումը հարաւային ուղղութեամբ՝ Պուլկովոյի բարձունքներուն սահմանակից։ Քաղաքի կեդրոնը պէտք է դառնար Միջազգային պողոտայի եւ կեդրոնական աղեղային մայրուղիի հատման մասին մէջ գտնուող հրապարակը (այժմ՝ Մոսկուայի հրապարակ)՝ Խորհուրդներու տունով եւ վարչական այլ շինութիւններով։ 1939-ին մշակուեցաւ գլխաւոր յատակագիծի նոր տարբերակը, որ այդպէս ալ չհաստատուեցաւ, սակայն անոր համապատասխան սկսաւ բնակելի թաղամասերու շինարարութիւնը Մալայա  Օխտայի մէջ, Իւանովսքայա փողոցին վրայ, Աւտովոյի մէջ եւ Միջազգային պողոտայի վրայ&lt;ref name=&quot;Ленинград: районы новостроек&quot;&gt;{{книга|автор=Лисовский В. Г.|часть=|заглавие=Ленинград: Районы новостроек|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1983|страницы=7–81}}&lt;/ref&gt;։ Ամբողջ քաղաքով մէկ կը կառուցուի մշակոյթի պալատներ․ 1930-ականներու կէսերուն պալատներ կային արդէն բոլոր արդիւնաբերական շրջաններուն մէջ։ 1932-ին կը բացուի Լենինկրատի առաջին օդակայանը՝ Պուլքովոն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opeterburge.ru/history1917_974_981.html|title=Архитектура и благоустройство: массовое строительство. Эра ДК и ЦПКиО. Часть II|date=|publisher=opeterburge.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127141415/http://opeterburge.ru/history1917_974_981.html|archivedate=2010-11-27|accessdate=2010-09-17|author=Анна Тирле|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 1 Դեկտեմբեր 1934-ին կը սպաննուի Լենինկրատի ՀԿ(բ)Կ շրջկոմի եւ քաղկոմի առաջին քարտուղար, ՀԿ(բ)Կ Քաղբիւրոյի անդամ Սերկէյ Քիրովը․ այս դէպքը սկիզբ կը դնէ «Քիրովի հոսքին» եւ մեծ ահաբեկչութեան։ Քիրովին փոխարինելու կու գայ Անտրէյ Ժտանովը։

Լենինկրատցիներու հերոսութիւնն ու տոկունութիւնն ի յայտ կու գայ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ 8 Սեպտեմբեր 1941-ին հակառակորդը դուրս կու գայ Լատոկայի լիճ, կը զաւթէ Շլիսելպուրկը՝ իր հսկողութեան տակ վերցնելով Նեւայի ակունքը եւ կը շրջափակէ Լենինկրատը ցամաքէն։ Այդ օրը ընդունուած է համարել քաղաքի շրջափակման սկիզբը՝ հարաւէն հիթլէրեան [[Գերմանիա]]յի, իսկ հիւսիսէն՝ [[Ֆինլանտա]]յի զօրքերով։ Գրեթէ 900 օր ու գիշեր Լենինկրատի լիովին շրջափակման պայմաններուն բնակիչները ո՛չ միայն պահեցին քաղաքը, այլեւ մեծ օգնութիւն ցուցաբերեցին ռազմաճակատին։ Շրջափակման տարիներուն տարբեր տուեալներով զոհուած է աւելի քան 650 000-2 մլն քաղաքացիական բնակչութիւն։ Լենինկրատի եւ Վոլխովի ռազմաճակատներու պատասխան յարձակման արդիւնքով 18 Յունուար 1943-ին շրջափակման օղակը յաջողեցաւ ճեղքել, սակայն միայն 27 Յունուար 1944-ին քաղաքի շրջափակումը ամբողջովին հանուեցաւ։ Անկէ ետք Լենինկրատի մէջ մնաց միայն 560 000 բնակիչ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vip.lenta.ru/topic/victory/blokada.htm|title=Блокада Ленинграда|date=|publisher=Lenta.Ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102093909/http://vip.lenta.ru/topic/victory/blokada.htm|archivedate=2012-11-02|accessdate=2012-08-14|author=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Այս իրադարձութիւններէն անմիջապէս ետք սկսան քաղաքի վերականգնողական աշխատանքները։ Սեպտեմբեր 1945-ին սկսաւ ուսումնական տարին եւ Ֆիլհարմոնիայի Մեծ դահլիճին մէջ բացուեցաւ համերգային շրջանը։ 1950-ին շահագործման յանձնուեցաւ Քիրովի անուան մարզադաշտը։ 1951-ին ընդունուեցաւ Լենինկրատի զարգացման նոր գլխաւոր նախագիծը, որմով կ'առաջարկուէր քաղաքի տարածքը զարգացնել պատմական կեդրոնի շուրջբոլորը՝ բոլոր ուղղութիւններով հաւասարապէս։ 1950-ականներուն ստեղծուեցան ճարտարապետական նոր համալիրներ՝ Լենինի, Քալինինի, Քոմսոմոլի հրապարակները, ճարտարապետական աւարտին հասան Մոսկուայի, Էնկելսի, Գործադուլաւորներու, Միջին Օխտայի, Փրիմօրսքի պողոտաները։ 1951-ին գործարկուեցաւ Փուլքովոյի մէջ (1973-ին կառուցուեցաւ նոր շէնք)։ 5 Նոյեմբեր1955-ին շահագործման յանձնուեցաւ Լենինկրատի մետրոպոլիտէնի առաջին հերթափոխը։ 1957-էն կը վերականգնուի Պետրոպաւլովեան ամրոցի Նարիշքին ամրոցէն կէսօրին աւանդաբար արձակուող հրանօթի կրակոցը (ընդհատուած 1934-ին), իսկ Մարսի դաշտին մէջ կը վառուի երկրի առաջին Յաւերժական կրակը։ Նոյն թուականին Ա․ Մարտիի անուան նաւաշինարանէն ջուր  կ'իջեցուի աշխարհի մէջ առաջին ատոմային սառցահատը՝ «Լենին»-ը, իսկ 1962-ին Քիրովի գործարանին մէջ կը սկսի «Քիրովեց» թրաքթորներու թողարկումը։ 1960-ին Փիսքարէօվի գերեզմանատան մէջ կը բացուի Շրջափակման զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշահամալիրը եւ աւարտին կը հասցուի Ֆինլանտական կայարանի նոր շէնքի շինարարութիւնը։ 1962-ին Ապտեքարսքի կղզիին մէջ կը կառուցուի 316 մեթրանոց հեռուստա-աշտարակ եւ նոր հեռուստակեդրոն։ 1960-ականներու սկիզբը քանի մը խոշոր բնակարանաշինական գործարաններու կառուցմամբ կը սկսի քաղաքի զանգուածային կառուցապատումը խրիւշչովքա ձեւի շէնքերով, իսկ 1970-ականներէն՝ «նաւ-տուներով»։ 6 Մայիս 1965-ին Լենինկրատին կը շնորհուի հերոս քաղաքի կոչում (առաջին անգամ այսպէս կոչուած է 1 Մայիս1945-ին ԽՍՀՄ Զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատար Ի․ Սթալինի հրամանով&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pobeda1945-art.ru/gal5/document/doc28.htm|title=Приказ Верховного Главнокомандующего от 1 мая 1945 года № 20 г. Москва|date=|publisher=pobeda1945-art.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022002350/http://pobeda1945-art.ru/gal5/document/doc28.htm|archivedate=2013-10-22|accessdate=2011-08-11|author=|lang=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022002350/http://pobeda1945-art.ru/gal5/document/doc28.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;)։ 1966-ին կը հաստատուի Լենինկրատի խորհրդային վերջին գլխաւոր նախագիծը։ Այդ նախագծի համաձայն՝ 1960-ականներուն Վասիլեւսքի կղզիի արեւմտեան հատուածի ողողաբեր տարածքներուն մէջ, Նովոիզմայլովսլի, Եուրի Կակարինի, Տիեզերագնացներու պողոտաներուն մէջ կը սկսի զանգուածային կառուցապատում․ նոր խոշոր բնակելի թաղամասերը կը դառնան Կուպչինոն, Աւտովոն, Ուլէանկան, Դաչնոյէն, Կրաժտանքան, Պոլիւստրովոն, Օխտան։ 1967-ին Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան տարելիցին կը կառուցուին «Յուբիլէյնի» մարզանքի պալատը եւ «Օքթէապրսքի» համերգային մեծ սրահը։ 1970-ականներուն կը կառուցապատուին Ուրիցքը, Սոսնովայա Պոլեանան, Վեսէօլի Փոսէօլոքը, Մուրինսքի Ռուչեյէն հիւսիս ինկած շրջանը, նախկին Քոմէնդանտսքի օդակայանի տարածքը, Քուպչինոյի հարաւային հատուածը, Շուվալովոն եւ Օզերքին, Հարաւ-Արեւմուտքը, Ռժեւկան եւ Պորոխովիէն։ 1979-ին Ֆիննական ծոցին մէջ կը սկսի ամբարտակի շինարարութիւնը, որ պէտք է քաղաքը պաշտպանէր ջրհեղեղներէ։ 1982-ին Վասիլեւսքի կղզիի Նաւահանգիստին մէջ կը կառուցուի Ծովային կայարանը։ 1988-ին Լենինկրատի մէջ կը ծնի 5 միլիոներորդ մարդը։ 1990-ին քաղաքի պատմական կեդրոնը կ'ընդգրկուի [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի համաշխարհային ժառանգութեան առարկաներու ցանկին մէջ&lt;ref name=&quot;Ленинград: районы новостроек&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Хроника Санкт-Петербурга 20 век. 1961—1980&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guide-spb.ru/history_14|title=Хроника Санкт-Петербурга 20 век. 1961—1980|publisher=Гид Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521223650/http://www.guide-spb.ru/history_14|archivedate=2013-05-21|accessdate=2012-08-17|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521223650/http://www.guide-spb.ru/history_14 |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;։&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
|Յեղափոխականները յեղափոխութեան առաջին տարելիցին Սմոլնիի մոտ Մարքսի յուշարձանի բացման 7 Նոյեմբեր 1918 
Պատկեր:RIAN archive 5634 Antiaircrafters guarding the sky of Leningrad.jpg|«Զենիթակիրները Լենինկրատի երկինքը պաշտպանելու ժամանակ Հոկտեմբեր, 1941 
Պատկեր:Kerk van de verlosser op het Bloed aan het Gribojedovkanaal.jpg|Քրիստոսի արեան յարութեան տաճար Յունիս, 1973 
Պատկեր:Smolny Monastery 0.jpg|Սմոլնիի տաճար, 1991 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Յետխորհրդային շրջան ===
[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Saint_Petersburg_(2003).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Saint_Petersburg_(2003).svg|աջից|321x321փքս|Սեն Փեթերսպուրկի զինանշանը, 1991]]
1991-ին  հանրաքուէի արդիւնքներով լենինկրատցիներու 54 %-ը կողմ քուէարկեց քաղաքին իր պատմական՝ Սեն Փեթերսպուրկ անուանումը վերադարձնելուն։ 6 Սեպտեմբեր 1991-ին ՌԽՖՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանով անիկա վերադարձուած է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bestpravo.com/fed1991/data01/tex11077.htm|title=Указ Президиума ВС РСФСР от 06.09.91 № 1643-I О возвращении городу Ленинграду его исторического названия Санкт-Петербург|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vAb8sjl|archivedate=2012-01-24|accessdate=2011-10-21}}&lt;/ref&gt;, իսկ 21 Ապրիլ 1992 -ին ՌԴ ժողովրդական երեսփոխաններու համագումարը զայն ներառած է ՌԽՖՍՀ սահմանադրութեան մէջ&lt;ref name=&quot;constitution.garant.ru&quot;&gt;[http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183094/ Закон РФ от 21 апреля 1992 г. № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики»]&lt;/ref&gt;։ 25 Դեկտեմբեր 1993-ին համաժողովրդական քուէարկութեան արդիւնքով ուժի մէջ կը մտնէ ՌԴ սահմանադրութիւնը, որ կը հաստատէ Սեն Փեթերսպուրկ անուանումը։  12 Յունիս 1991-ին Անատոլի Սոբչաքը կ'ընտրուի քաղաքապետ։ 13 Մարտ 1996-ին գործադիր իշխանութիւնը կը փոխանցուի Սեն Փեթերսպուրկի վարչութեան, որ կը ձեւաւորէ Սեն Փեթերսպուրկի նահանգապետը։ Քաղաքապետի պաշտօնը կը վերացուի։

Փեթերսպուրկի համար կարեւոր իրադարձութիւն էր 1994-ի Բարի կամքի խաղերը։ 1995-ին մետրոպոլիտէնի «Լեսնայա» եւ «Արիութեան հրապարակ» կայարաններու միջեւ ինկած հատուածին մէջ տեղի ունեցած վթարի պատճառով դադրեցուած է գնացքներու շարժը (վերականգնուած է 2004-ին)։ 1991–2007-ականներուն տեղադրուած են բազում յուշարձաններ, վերականգնուած է Քոնստանտինովսքի պալատը, Քրիստոսի արեան յարութեան տաճարը եւ այլն։ 25 Մայիս 1991-ին՝ երկար ընդմիջումէ ետք, առաջին անգամ եկեղեցական պատարագ կատարուած է Կազանի Աստուածամօր տաճարին մէջ։ 2000-ին կառուցուած է Սառոյցէ պալատը, ուր նոյն թուականին տեղի ունեցած է հոկէյի աշխարհի առաջնութիւնը։ 1998–2011-ականներուն Սեն Փեթերսպուրկի շուրջը կառուցուած է օղակային ինքնաշարժի ճանապարհ․ 15 Դեկտեմբեր 2004-ին բացուած է Օբուխովի մեծ կամուրջը (յայտնի իբրեւ «կայմապարաններով կամուրջ»)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dsto-spb.ru/showcontent.aspx?id=24|title=По итогам работы. Строительство|publisher=Дирекция по строительству транспортного обхода Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106011542/http://www.dsto-spb.ru/showcontent.aspx?id=24|archivedate=2011-11-06|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106011542/http://www.dsto-spb.ru/showcontent.aspx?id=24 |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;։ 2005-ին քաղաքի օրէնսդիր ժողովը ընդունած է Սեն Փեթերսպուրկի նոր գլխաւոր նախագիծը, որ կը սահմանէր քաղաքի յետագայ զարգացումը մինչեւ 2025&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kgainfo.spb.ru/genplan/zakon/001.html|title=Закон Санкт-Петербурга &quot;О Генеральном плане Санкт-Петербурга и границах зон охраны объектов культурного наследия на территории Санкт-Петербурга&quot; от 21 декабря 2005 г.|publisher=Комитет по градостроительству и архитектуре Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120630184241/http://www.kgainfo.spb.ru/genplan/zakon/001.html|archivedate=2012-06-30|accessdate=2012-07-17|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630184241/http://www.kgainfo.spb.ru/genplan/zakon/001.html |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Хроника Санкт-Петербурга 20 век. 1981—2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guide-spb.ru/history_15|title=Хроника Санкт-Петербурга 20 век. 1981—2000|publisher=Гид Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521210920/http://www.guide-spb.ru/history_15|archivedate=2013-05-21|accessdate=2012-08-17|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521210920/http://www.guide-spb.ru/history_15 |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;։

1997-էն  տեղի կ'ունենայ ամէնամեայ տնտեսական գագաթնաժողովը՝ Փեթերսպուրկի միջազգային տնտեսական ֆորումը, որ միջազգային կարեւոր տնտեսական եւ քաղաքական միջոցառում է․ այն ոչ պաշտօնապէս ստացած է «Ռուսական Տաւոս» անունը։ 2006-էն ֆորումը փոխած է ձեւաչափը՝ դառնալով ռուսական եւ արտասահմանեան խոշոր ընկերութիւններու ղեկավարներու, պետութիւններու ղեկավարներու եւ քաղաքական առաջնորդներու, վարչապետներու, փոխվարչապետներու, նախարարներու, նահանգապետներու մասնակցութեամբ միջոցառում (2017-ին կը մասնակցէր աւելի քան 14 000 մարդ աւելի քան 143 երկիրներէ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forumspb.com/smi/itogi/|title=СМИ - ИТОГИ ПМЭФ-2017|publisher=Фонд «Росконгресс»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328084033/https://www.forumspb.com/smi/itogi/|archivedate=2019-03-28|accessdate=2017-08-30|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328084033/https://www.forumspb.com/smi/itogi/ |date=2019-03-28 }}&lt;/ref&gt;։  15-17 Յուլիս 2006-ը Ստրելնայի Քոնստանտինովսքի պալատին մէջ տեղի ունեցած է «մեծ ութնեակի» գագաթնաժողովը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://telegrafua.com/archive/322/6076/|title=Большая «энергетическая игра»|publisher=Киевский ТелеграфЪ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127134104/http://telegrafua.com/archive/322/6076/|archivedate=2012-01-27|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 3 Օգոստոս 2011-ին Սեն Փեթերսպուրկի նահանգապետ նշանակուած է Գէորգի Պոլտաւչենքոն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/polit/1440701.html|title=Георгий Полтавченко вступил в должность губернатора Санкт-Петербурга|publisher=REGNUM|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121205050229/http://www.regnum.ru/news/polit/1440701.html|archivedate=2012-12-05|accessdate=2012-07-17|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

2017-ին «Քրեսդովսքի» մարզադաշտին տեղի ունեցած են խմբային փուլի [[ֆութպոլ]]ային հանդիպումները եւ [[ՖԻՖԱ]]-ի դաշնութիւններու բաժակը։ 2018-ին ծրագրուած են ՖԻՖԱ-ի աշխարհի առաջնութեան եզրափակիչ հանդիպումները։ Քաղաքին մէջ տեղի ունեցած են խմբային փուլի հանդիպումները, կիսաեզրափակիչը եւ երրորդ տեղի համար հանդիպումը։

=== Պարգեւներ ===

* Հերոս քաղաքի կոչումը շնորհուած է 1 Մայիս 1945-ին Գերագոյն հրամանատար Ի․ Սթալինի № 20 հրամանով։ 
*«Ոսկիէ աստղ» մետալը շնորհուած է  8 Մայիս1965-ին «Հայրենիքի նկատմամբ ունեցած նշանակալի վաստակի, երկարամեայ թշնամական շրջափակման պայմաններուն ֆաշիստական զաւթիչներու դէմ պայքարին ցուցաբերած արիութեան եւ հերոսութեան համար եւ 1941–1945-ականներուն Հայրենական մեծ պատերազմին խորհրդային ժողովուրդի տարած յաղթանակի 20-ամեակի կապակցութեամբ»&lt;ref name=&quot;Памятные даты Петербурга май&quot;&gt;{{cite web|url=http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=5|title=Памятные даты Петербурга. Май|publisher=Мир Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524133149/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=5|archivedate=2013-05-24|accessdate=2012-11-09|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524133149/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=5 |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;։
* Լենինի շքանշան (26 Յունուար1945)՝ շրջափակման պայմաններուն ֆաշիստական զաւթիչներու դէմ պայքարին ցուցաբերած արիութեան եւ խիզախութեան համար&lt;ref name=&quot;Памятные даты Петербурга январь&quot;&gt;{{cite web|url=http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=1|title=Памятные даты Петербурга. Январь|publisher=Мир Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524152139/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=1|archivedate=2013-05-24|accessdate=2012-11-09|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524152139/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=1 |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;։
* Լենինի շքանշան (21 Յունիս 1957)՝ Լենինկրատի 250-ամեակի առիթով&lt;ref name=&quot;Памятные даты Петербурга июнь&quot;&gt;{{cite web|url=http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=6|title=Памятные даты Петербурга. Июнь|publisher=Мир Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524145654/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=6|archivedate=2013-05-24|accessdate=2012-11-09|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524145654/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=6 |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;։
* Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան շքանշան (4 Նոյեմբեր 1967)՝ Հոկտեմբերեան մեծ ընկերային յեղափոխութեան 50-ամեակի առիթով&lt;ref name=&quot;Памятные даты Петербурга ноябрь&quot;&gt;{{cite web|url=http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=11|title=Памятные даты Петербурга. Ноябрь|publisher=Мир Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524145126/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=11|archivedate=2013-05-24|accessdate=2012-11-09|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524145126/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=11 |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;։
* ՌԽՖՍՀ կարմիր դրօշի շքանշան (5 Դեկտեմբեր1919)՝ Փեթրոկրատի պրոլետարիատի հերոսութեան եւ անձնազոհութեան, քաղաքացիական պատերազմին Փեթրոկրատի պաշտպանութեան համար&lt;ref name=&quot;Памятные даты Петербурга декабрь&quot;&gt;{{cite web|url=http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=12|title=Памятные даты Петербурга. Декабрь|publisher=Мир Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524140023/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=12|archivedate=2013-05-24|accessdate=2012-11-09|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524140023/http://mirpeterburga.ru/dats/?mo=12 |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;։
* Զբօսաշրջութեան մէջ «''World Travel Awards''» մրցանակի դափնեկիր «Եւրոպական լաւագոյն քաղաքային ուղղութիւն» անուանակարգին (2015, 2016, 2017)&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/russia/news/435265-peterburg-premiya-world-travel-awards Петербург в третий раз получил премию World Travel Awards]&lt;/ref&gt;։

=== Քաղաքի անուանման պատմութիւն ===
Սեն Փեթերսպուրկը ([[գերմաներէն]]էն՝ «Պետրոս առաքեալի քաղաք») հիմնադրութենէն՝ 27 Մայիս 1703-էն(16) մինչեւ 31 Օգոստոս 1914-ը (18) կոչուած է նիտերլանտական տարբերակով՝ Sankt Pieter Burch (Սան(կ)տ Փիթեր Պուրկ)։ Սկզբնական շրջանին այսպէս կոչուած է 1703-ի Մայիսի կէսերուն Զայաչի կղզիին մէջ հիմնադրուած ամրոցը․ շուտով անուանումը տարածուած է ամբողջ քաղաքին վրայ։ Ոչ պաշտօնական պարագաներուն քաղաքը կ'անուանէին Փեթերսպուրկ, իսկ խօսակցական լեզուով՝ ուղղակի Պիթէր{{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=632}}։

31 Օգոստոս 1914-ին (18) Ռուսաստանի՝ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին համաշխարհային պատերազմ]] մտնելէն ետք, կայսր Նիքոլա Բ.-ը յայտարարեց քաղաքի օտարերկրեայ Սեն Փեթերսպուրկ անունը Փեթրոկրատով փոխարինելու մասին, իբրեւ աւելի հայրենասիրական եւ անցանկալի ընկերակցութենէն խուսափելու համար։ Այդ ատեն մայրաքաղաքի անունը այլեւս չէր զուգորդուեր Պետրոս առաքեալի հետ, այլ միայն զայն հիմնողի՝ Պետրոս կայսեր հետ&lt;ref&gt;''Елена Хеллберг-Хирн.'' Печать империи. Постсоветский Петербург. Перевод с английского Д. Д. Невельской. Издательство «Европейский Дом» — 2008—414 с., илл. ISBN 978-5-8015-0232-8, С. 119&lt;/ref&gt;։ Նոր անունը աւելի վաղ հանդիպած է ինչպէս գեղարուեստական գրականութեան մէջ (Ա․ Պուշկին), այդպէս ալ որոշ հաստատութիւններու անուանումներուն մէջ (Փեթրոկրատի հնածէսական թեմ)։ Այդուհանդերձ, առօրեային մէջ նոր անուանումը դժուար կը պահպանէր իր գոյութիւնը․ դեռեւս 1920-ականներու սկիզբը խօսակցական լեզուով շատերը կը շարունակէին քաղաքը անուանել Փեթերսպուրկ{{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=662}}։

26 Յունուար 1924-ին ԽՍՀՄ Խորհուրդներու Բ. համամիութենական համագումարը բաւարարած (Գրիգորի Զինովեւի նախաձեռնութիւն) է Փեթրոկրատի խորհուրդի խնդրանքը եւ իր որոշմամբ վերանուանած է Փեթրոկրատը Լենինկրատի՝ [[Վլատիմիր Լենին]]ի՝ 1917-ի Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան կազմակերպիչներէն մէկուն, Խորհրդային պետութեան (ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ) հիմնադիրի եւ ղեկավարի պատուին, որ վախճանած էր անոնցմէ 5 օր առաջ{{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=449}}։
[[Պատկեր:Referendum1991_bulletin.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Referendum1991_bulletin.jpg|մինի|358x358փքս|1991 թվականի հունիսի 12-ի քաղաքին իր պատմական անունը վերադարձնելու հանրաքվեի հարցաթերթիկ։]]
12 Յունիս 1991-ին տեղի ունեցած հարցախոյզի մասնակիցներու 54,86 %-ը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/piter/2011/09/06/886714.html|title=Вишневский: Не слышал, чтобы Собчак поддерживал переименование Ленинграда|publisher=Нормативная база Росбалт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205040825/http://www.rosbalt.ru/piter/2011/09/06/886714.html|archivedate=2012-02-05|accessdate=2011-11-24|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; կողմ արտայայտուած են քաղաքին իր պատմական անուանումը վերադարձնելուն։ ՌԽՖՍՀ գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան 6 Սեպտեմբեր 1991-ի № 1643-I հրամանով քաղաքին վերադարձուած է անոր սկզբնական անունը՝ Սեն Փեթերսպուրկ։ Սակայն մինչեւ Փետրուար1992, շարք մը ուսումնական հաստատութիւններ կը շարունակէին կոչուիլ Լենինկրատեան&lt;ref&gt;https://www.gazeta.ru/social/2016/09/05/10177931.shtml&lt;/ref&gt;։ 21 Ապրիլ 1992-ին ՌԴ ժողովրդական պատգամաւորներու համագումարը ՌԽՖՍՀ սահմանադրութեան 71 յօդուածին մէջ ներառեց քաղաքին նոր անուանումը&lt;ref name=&quot;constitution.garant.ru&quot; /&gt;։ Տուեալ լրացումը ուժի մէջ մտաւ անոր՝ «Ռուսքայա կազեթա» թերթին մէջ հրապարակուելէն անմիջապէս ետք՝ 16 Մայիս 1992-ին&lt;ref&gt;[http://yeltsin.ru/upload/newspaper/1992/rs05_16_92_2/index.html Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Российская газета», 16 мая 1992 года, № 111 (447), с. 3—5.&lt;/ref&gt;։ Սեն Փեթերսպուրկին իր պատմական անուանումը վերադարձնելու գլխաւոր նախաձեռնողը, որ մեծ դեր խաղցաւ այդ գործին մէջ, քաղաքապետ Անատոլի Սոբչաքն էր, որ այս գործը համարած էր իր քաղաքական ամէնամեծ ձեռքբերումը (որ յաւերժացուած է 2006-ին անոր պատուին յուշարձան կանգնեցնելով)։ Ան յոյս ունէր, որ իր քաղաքը Պալտիքայի մէջ դառնալու է դրամատնային, առեւտրային, զբօսաշրջային եւ մշակութային կեդրոնը․ լաւատեսութեամբ կը գնահատէր նոր Ռուսաստանի մայրաքաղաքը Սեն Փեթերսպուրկ տեղափոխելու հնարաւորութիւնը&lt;ref&gt;''Елена Хеллберг-Хирн.'' Печать империи. Постсоветский Петербург. Перевод с английского Д. Д. Невельской. Издательство «Европейский Дом» — 2008—414 с., илл. ISBN 978-5-8015-0232-8, С. 126, 146—147&lt;/ref&gt;։

1990-ականներուն եւ 21-րդ դարու սկիզբը, աւագ սերունդի որոշ մարդոց խօսքով կը շարունակուի հանդիպիլ նախկին անուանումը՝ Լենինկրատ․ այն պարագային, երբ աւելի երիտասարդ սերունդի խօսքով այն գրեթէ ակնթարթօրէն անհետացած է{{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=632}}։ Միեւնոյն ժամանակ այդ անուանումը կը հանդիպի կոմունիստական եւ խորհրդայնամէտ հայեացքներու տէր երիտասարդներու շրջանին, ինչպէս նաեւ կը յիշատակուի մշակոյթի մէջ (օրինակ՝ «Լենինկրատ» խումբի անուան մէջ)։ Նախկին անուանումը պահպանուած է որոշ կազմակերպութիւններու անուանումներուն մէջ՝ Լենինկրատի կենդանաբանական այգի, Լենեներկօ եւ այլն։

Քաղաքի ոչ պաշտօնական անուանումներ՝

* Հիւսիսային մայրաքաղաք (Ռուսաստանի երկրորդ մայրաքաղաք)․ այսպէս յաճախ կ'անուանեն Սեն Փեթերսպուրկը, յիշելով անոր մինչ յեղափոխական կարգավիճակի մասին։
* Հակիրճ՝ СПб (ՍՊբ) տարբերակը կ'օգտագործուի պաշտօնական մատենագրութեան մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&amp;/norms/stands/7_12.htm|title=Библиографическая запись. Сокращение слов на русском языке общие требования и правила|publisher=Нормативная база ГСНТИ|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OjOkUx0q|archivedate=2014-04-10|accessdate=2011-10-21}}&lt;/ref&gt;։
* Մշակութային մայրաքաղաք
* Քաղաք Նեւայի վրայ
* Սպիտակ գիշերներու քաղաք
* Պիտէր՝ Սեն Փեթերսպուրկի կրճատ անուանումը, որ քաղաքի ամէնահին ոչ պաշտօնական անուանումներէն մէկն է։
* Հիւսիսային Վենետիկ՝ պատկերաւոր համեմատութիւն [[Վենետիկ]]ի հետ, մեծ քանակութեան գետերու եւ ջրանցքներու, ինչպէս նաեւ ճարտարապետութեան պատճառով։
* Հիւսիսային Փալմիրա՝ բանաստեղծական համեմատութիւն Փալմիրայի՝ լեգենդար գեղեցկութիւն ունեցող քաղաքին հետ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://severnaypalmira.ucoz.ru/|title=Добро пожаловать на сайт о Санкт-Петербурге!|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105081609/http://severnaypalmira.ucoz.ru/|archivedate=2011-11-05|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։
* Լենինի քաղաք՝ կիսապաշտօնական անուանում խորհրդային ժամանակներուն, (որ կը հանդիպի մասնաւորապէս Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակուան պաստառներուն)։
* Երեք յեղափոխութիւններու օրրան (քաղաք)՝ կիսապաշտօնական անուանում, որ կապուած է 1905-1907 եւ 1917 թուականներու յեղափոխական իրադարձութիւններուն քաղաքի ունեցած վճռական դերակատարման հետ։
* Պետրոպոլ՝ բանաստեղծական այլաբերութիւն, Փեթերսպուրկ անուան հելլէնականացուած ձեւը ([[Յունարէն|յուն]]․՝ Πετρούπολης)։ Առաջին անգամ կիրառած է Միխայիլ Լոմոնոսովը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.lib.ru/l/lomonosow_m_w/text_0080.shtml|title=ОДА на прибытие Ея Величества великия Государыни Императрицы Елисаветы Петровны из Москвы в Санктпетербург 1742 года по коронации|publisher=Lib.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111107080638/http://az.lib.ru/l/lomonosow_m_w/text_0080.shtml|archivedate=2011-11-07|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։
* Նեւոկրատ՝ քաղաքի անուանումը հնածէսներու շրջանին՝ 18-րդ դարուն Սեն Փեթերսպուրկի մէջ հնադաւաններու բնակութիւն հաստատելէն ի վեր։ Այժմ որոշ պարբերականներու մէջ հրատարակութեան վայրը կը նշուի ոչ թէ Սեն Փեթերսպուրկ, այլ Նեւոկրատ (Извещение Российского Совета Древлеправославной Поморской Церкви. — Невоград, 1991)։ Տեղի պոմորեան հնածէսական համայնքը եւս կը կրէ ոչ պաշտօնական Նեւսքայա անունը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pomorian.narod.ru/module2_1.htm|title=История Невской общины|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809000031/http://pomorian.narod.ru/module2_1.htm|archivedate=2012-08-09|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։
* Պատուհան դէպի [[Եւրոպա]]: Այս մակդիրը տարածուած է այն բանէն ետք, երբ այն կիրառած է Ալեքսանդր Պուշկինը «պղինձէ հեծեալը» պոէմի նախերգանքին մէջ (1833)։ Ինքը Պուշկինը, սակայն, այդ կերպարը փոխառած է իտալացի փիլիսոփայ եւ քննադատ Ֆրանչեսքօ Ալկարօտտիէն&lt;ref&gt;См. «Lettere sulla Russia» Франческо Альгаротти (1759)&lt;/ref&gt;։
* Քրէական մայրաքաղաք՝ անուանում, որ շրջանառութեան մէջ մտած է «Յանցաւոր Փեթերսպուրկը» հեռուստաշարքի ցուցադրուելէն ետք։

== Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր ==

=== Աշխարհագրական դիրք ===
Սեն Փեթերսպուրկը տեղակայուած է Ռուսաստանի Դաշնութեան հիւսիս-արեւմուտքը, Մերձնեւեան դաշտավայրի սահմանին։ Կեդրոնի համակարգերն են՝ 59°57′ հս․ լ.30°19′ աւ. ե.։ Զբաղեցնելով Նեւա գետի գետաբերանին յարող Ֆիննական ծոցի Նեւայի ծովախորշի ափը, քաղաքը 90 քմ ձգուած է [[հիւսիս]]-[[արեւմուտք]]էն դէպի [[հարաւ]]-[[արեւելք]]։ Քաղաքի բարձրութիւնը ծովի մակերեւոյթէն ըստ շրջաններու՝ կեդրոն՝ 1-5 մ, հիւսիս՝ 5-30 մ, հարաւ եւ հարաւ-արեւմուտք՝ 5-22 մ։ Քաղաքի սահմանագիծին մէջ ամէնաբարձր վայրը Քրասնոյէ Սելօ քաղաքին մէջ գտնուող Տուտերկոֆի բարձունքներն են՝ 176 մեթրով&lt;ref name=&quot;География Ленинграда&quot;&gt;{{книга|автор=Даринский А. В.|часть=|заглавие=География Ленинграда|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1982|страницы=6–18}}&lt;/ref&gt;։  Քաղաքի տարածքին կը գտնուի բարձրութիւններու եւ խորութիւններու հաշուարկման համակարգի զերոյական նիշը, որ քանի մը պետութիւններու հարթաչափական ցանցերու համար կը ծառայէ իբրեւ ելման կէտ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kronstadt.ru/history_futshtock.htm|title=Кронштадтский футшток|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130618044529/http://www.kronstadt.ru/history_futshtock.htm|archivedate=2013-06-18|accessdate=2012-11-20|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկը կը գտնուի Մոսկուայի ժամային գօտիին մէջ՝ UTC +3:00։

=== Ջրագրութիւն ===
Սեն Փեթերսպուրկի տարածքին բոլոր ջրահոսքերու ընդհանուր երկարութիւնը 282 քմ է, իսկ անոնց ջրային մակերեսը կը կազմէ քաղաքին մէջ ամբողջ մակերեսի մօտ 7%-ը։ Քաղաքը հիմնուելէն ի վեր ջրագրային ցանցը էական փոփոխութիւններ կրած է։ Քանի որ քաղաքը կը կառուցուէր ցած ճահճային վայրի մէջ, ապա պահանջուեցաւ ջրանցքներու եւ լճակներու չորացում։ Ընդ որում, անոր արդիւնքով դուրս հանուած հողը կ'օգտագործուէր մակերեւոյթը բարձրացնելու համար։ 19-րդ դարու կէսերուն Նեւա գետի ճիւղաբերան կազմուած էր 48 գետէ եւ ջրանցքներէ, որոնք կը կազմէին 101 կղզի։ Ժամանակի ընթացքին (քաղաքի կառուցման զուգընթաց) շատ ջրաւազաններ կորսնցուցին իրենց նախնական նշանակութիւնը, աղտոտեցան եւ սորուն նիւթով լեցուեցան։ 20-րդ դարուն ջրանցքներու, վտակներու եւ գետաբազուկներու լցման արդիւնքով կղզիներու թիւը կրճատուեցաւ 42-ի։

Քաղաքի հիմնական ջրային մայրուղին՝ Նեւա գետն է, որ կը լեցուի Ֆիննական ծոցի Նեւայի ծովախորշ։ Առաւել նշանակալի են ճիւղաբերանի գետաբազուկներ Մեծ եւ Փոքր Նեւան, Մեծ, Միջին եւ Փոքր Նեւկան, Ֆոնտանկան, Մոյկան, Եկատէրինգոֆկան, Քրեստովքան, Քարպովքան, Ժդանովքան, Սմոլենքան, Պրէաժքան, Քրոնվէրի նեղուցը, Մորսկօ ջրանցքը, Օպվոդնի ջրանցքը, Կրիպոյէտովի ջրանցքը, Քրիւքովի ջրանցքը։ Քաղաքի սահմանագիծին մէջ Նեւայի հիմնական վտակներն են ձախէն՝ Իժորա, Սլաւէանքա, Մուրզինքա, աջէն՝ Օխտա, Չէօռնայա Ռեչկա։ Ճիւղաբերանի խոշոր կղզիներն են՝ Վասիլեւսքի, Փեթրոկրատի, Քրեսդովսքի, Դեկաբրիստներու, Ֆիննական ծոցի խոշոր կղզին՝ Քոթլինը&lt;ref name=&quot;Атлас Ленинграда, стр 59&quot;&gt;{{книга|заглавие=Ленинград: Историко-географический атлас|место=М.|издательство=Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР|год=1981|страницы=59}}&lt;/ref&gt;։ Ջրային առարկաներու վրայ մօտ 800 կամուրջ կառուցուած է (չհաշուած՝ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու տարածքներուն գտնուող կամուրջները), ինչպէս՝ 218 հետիոտնային եւ 22 բացովի կամուրջ։ Ասոնցմէ որոշ մաս մը կը գտնուի այնպիսի վայրերու մէջ, որ ժամանակին եղած է Սեն Փեթերսպուրկի արուարձանները՝ Քրոնշդատդումքա 5 կամուրջ, Պուշկինի մէջ՝ 54, Պետերկոֆում՝ 51, Պաւլովսքի մէջ՝ 16, Լոմոնոսվի մէջ՝ 7։ Ամէնէն երկար կամուրջը Օբուխովի մեծ կամուրջն է, որ կը գտնուի Նեւա գետին վրայ (կամուրջի ընդհանուր երկարութիւնը 2824 մ է), ամէնալայն կամուրջը Սինի կամուրջն է՝ Մոյքագետի վրայ (99,5 մ)։

Քաղաքի տարածքին զգալի մասը (Նեւա ճիւղաբերանի կղզիները, Ֆիննական ծոցի եւ Պալթեան երկաթուղիի միջեւ ինկած հատուածը, մինչեւ Ֆոնտանքա գետը ինկած ձախ ափը եւ այլն) տեղակայուած է ծովի մակերեւոյթէն 1.2-3 մեթրը չգերազանցող բարձունքներու վրայ։ Այդ շրջանները ջրհեղեղներու վտանգի տակ կը գտնուին, որ գլխաւորաբար կապուած է Ֆիննական ծոցի արեւելեան հատուածին մէջ քամիի առաջացուցած ալեկոծութեան հետ։ Աղիտալի ջրհեղեղներ տեղի ունեցած են 19 Նոյեմբեր 1824-ին (7 Նոյեմբեր, մակարդակը ընդունուածէն բարձր էր 4.21 մեթրով) եւ 23 Սեպտեմբեր 1924-ին (3.69 մ)։ Այդ ջրհեղեղի ժամանակ ջուրի տակ անցած է քաղաքի մօտ 70 քմ²-ը։ Փեթերսպուրկի երեք հարիւր տարիներու պատմութեան ընթացքին, ըստ տարբեր աղբիւրներու, գրանցուած է մօտ 300 ջրհեղեղ։ Վերջին վտանգաւոր ջրհեղեղը (ջուրը բարձրացած է մինչեւ 187 սմ՝ Քրոնշդատդի խորքաչափէն) տեղի ունեցած է 16 Նոյեմբեր 2010-ին, իսկ աւելի վտանգաւոր մէկ այլ ջրհեղեղ (220 սմ)՝ 10 Յունուար 2007-ին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nevariver.ru/flood_list.php|title=Климат, погода в Санкт-Петербурге|date=|publisher=Всё о реке Неве: мосты, притоки, наводнения...|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004220801/http://www.nevariver.ru/flood_list.php|archivedate=2011-10-04|accessdate=2011-10-26|author=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Օգոստոս 2011-ին Ֆիննական ծոցի Նեւայի ծովախորշին մէջ գործարկուեցաւ ջրհեղեղներէն Սեն Փեթերսպուրկը պաշտպանող շինութիւններու համալիրը (այսպէս կոչուած «ամբարտակ»)։ Առաջին անգամ անիկա ամբողջովին գործարկուեցաւ 28 Դեկտեմբեր 2011-ին ջրհեղեղի ժամանակ։ Եթէ ամբարտակը չփակէին, ապա, ըստ սոցիալիստներու նախագուշակմամբ, Նեւայի ջուրը այդ անգամ կը բարձրանար մինչեւ 281 սմ (ջրհեղեղը իր մեծութեամբ կ'ընդգրկուէր 5 խոշոր ջրհեղեղներու մէջ) եւ ջուրի տակ կրնար անցնիլ քաղաքի մէկ հինգերորդ մասը։ Այսպիսով, կանխարգիլուեցաւ այն վնասը, որ ջրհեղեղի պարագային կրնար մօտ 25 մլր ռուբլի&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nvspb.ru/tops/potop-otmenyaetsya-47223|title=Потоп отменяется. Комплекс защитных сооружений спас Петербург от наводнения, которое могло войти в пятёрку самых сильных и разрушительных|date=|publisher=Невское время. 29.12.2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522162421/http://nvspb.ru/tops/potop-otmenyaetsya-47223|archivedate=2012-05-22|accessdate=2012-01-11|author=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522162421/http://nvspb.ru/tops/potop-otmenyaetsya-47223 |date=2012-05-22 }}&lt;/ref&gt; արժել։

=== Կլիմայ ===
[[Պատկեր:Вид на Петропаловку и Дворцовый pan7.jpg|մինի|1128x1128փքս|Տեսարան Նեւա գետէն դեպի Վասիլեւսքի կղզիի սլաք, Պետրոպավլովեան ամրոց եւ Պալատական կամուրջ սպիտակ գիշերով, 3 Յուլիս, 2010, 1:35 MSD]]
&lt;br /&gt;
Փեթերսպուրկի կլիման չափաւոր է, անցումային՝ չափաւոր ցամաքայինէն չափաւոր ծովայինի։ Կլիմայի այսպիսի տեսակը կը բացատրուի քաղաքի աշխարհագրական դիրքով եւ Լենինկրատի մարզին բնորոշ մթնոլորտային շրջանառութեամբ։ Այս պայմանաւորուած է երկիր եւ մթնոլորտ եկող համեմատաբար ոչ մեծ քանակութեան արեւային ջերմութեամբ։ Ըստ Քէօպպէնի կլիմաներու դասակարգման&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://climateandlife.ru/wp-content/uploads/2014/10/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F-7_%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82.pdf|title=Классификация климата. Климаты Земли|work=Климат и жизнь, Climate and life, Лекции и вспомогательные материалы для студентов географических факультетов СПбГУ и ЛХФ ГЛТУ|accessdate=2016-02-26|lang=ru|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305080206/http://climateandlife.ru/wp-content/uploads/2014/10/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F-7_%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, քաղաքը կը դասուի խոնաւ ցամաքային կլիմայական տեսակին։ Պալթիք ծովի ցիկլոններու ազդեցութեան պատճառով ամառը կարճ է, տաք ու խոնաւ, իսկ ձմեռը՝ երկար, ցուրտ ու խոնաւ։ Սեն Փեթերսպուրկի կլիման նման է Հելսինքիի կլիմային, թէեւ արեւելեան դիրքին շնորհիւ այստեղ ձմռան աւելի ցուրտ է, իսկ ամռան՝ աւելի տաք։

Արեւի ճառագայթման ընդհանուր հոսքը 1.5 անգամ աւելի քիչ է, քան՝ [[Ուքրանիա]]յի հարաւը եւ երկու անգամ քիչ, քան՝ [[Միջին Ասիա|Միջին Ասիոյ]]։ Մէկ տարուան ընթացքին քաղաքին մէջ միջինը կ'ըլլայ 62 արեւոտ օր։ Այդ պատճառով տարուան մեծ մասը ամպամած եղանակ է եւ ցրուած լուսաւորութեամբ օրեր&lt;ref name=&quot;География Ленинграда2&quot;&gt;{{книга|автор=Даринский А. В.|часть=|заглавие=География Ленинграда|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1982|страницы=21—29}}&lt;/ref&gt;։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ օրուան տեւողութիւնը կը փոխուի 22 Դեկտեմբերին 5 ժամ 51 վայրկեանէն մինչեւ 22 Յունիս՝ 18 ժամ, 50 վայրկեան։ Քաղաքին մէջ կը դիտուին այսպէս կոչուած սպիտակ գիշերներ (կը համարուի, որ անոնք կը սկսին 25-26 Մայիսէն եւ կը վերջանայ 16-17 Յուլիսին), երբ արեւը կ'իջնէ հորիզոնին վրայ 9°-էն ոչ աւելի եւ գիշերային աղջամուղջը գրեթէ կը միախառնուի առաւօտեանի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, սպիտակ գիշերները կը տեւեն 50 օր&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.petrohol.ru/climat.html|title=Климат, погода в Санкт-Петербурге|date=|publisher=petrohol.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101128084637/http://petrohol.ru/climat.html|archivedate=2010-11-28|accessdate=2010-09-17|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Պարզ եղանակին հորիզոնական մակերեւոյթին արեւի ուղիղ ճառագայթման տարեկան լայնոյթը 25 ՄՋ/մ²-էն (Դեկտեմբեր) մինչեւ 686 ՄՋ/մ² (Յունիս) է։ Ամպամածութիւնը կը նուազեցնէ տարեկան արեւային ընդհանուր ճառագայթումի միջինը 21%-ով, իսկ ուղիղ արեւային ճառագայթումը՝ 60%-ով։ Միջին տարեկան ընդհանուր ճառագայթումը կը կազմէ 3156 ՄՋ/մ²{{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=371—372}}։

Քաղաքին բնորոշ է օդային զանգուածներու յաճախակի փոփոխումը, որ գլխաւորաբար պայմանաւորուած է ցիկլոնային ներգործութեամբ։ Ամռան կը գերակշռեն արեւմտեան եւ հիւսիս-արեւմտեան, ձմռան՝ արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան քամիները&lt;ref name=&quot;География Ленинграда2&quot; /&gt;։ Փեթերսպուրկի օդերեւութաբանական կայանները տուեալներ ունին 1722-էն։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ գրանցուած ամէնաբարձր ջերմաստիճանը +37,1&amp;nbsp;°C է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pogoda.ru.net/monitor.php?id=26063&amp;month=8&amp;year=2010|title=Погода в Санкт-Петербурге в августе 2010|date=|publisher=pogoda.ru.net|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110625152301/http://www.pogoda.ru.net/monitor.php?id=26063&amp;month=8&amp;year=2010|archivedate=2011-06-25|accessdate=2010-09-17|author=|lang=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625152301/http://www.pogoda.ru.net/monitor.php?id=26063&amp;month=8&amp;year=2010 |date=2011-06-25 }}&lt;/ref&gt;, իսկ ամէնացածը՝ -35,9&amp;nbsp;°C&lt;ref name=&quot;Книга рекордов Петербурга&quot;&gt;Книга рекордов Петербурга. Всё самое-самое в истории и жизни города. Редактор-составитель Дмитрий Шерих. — СПб.: Иванов и Лещинский, 1995. С.8—9.&lt;/ref&gt;։
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;14&quot; |Կլիմայական տուեալները
|-
|Ամիս
|Յունուար
|Փետրուար
|Մարտ
|Ապրիլ
|Մայիս
|Յունիս
|Յուլիս
|Օգոստոս
|Սեպտեմբեր
|Հոկտեմբեր
|Նոյեմբեր
|Դեկտեմբեր
|Տարի
|-
!Ցուցանիշային բարձր °C (°F)
|8.7
(47.7)
|10.2
(50.4)
|14.9
(58.8)
|25.3
(77.5)
|32.0
(89.6)
|34.6
(94.3)
|35.3
(95.5)
|37.1
(98.8)
|30.4
(86.7)
|21.0
(69.8)
|12.3
(54.1)
|10.9
(51.6)
|37.1
(98.8)
|-
!&lt;abbr&gt;Միջին բարձր&lt;/abbr&gt; °C (°F)
|−3.0
(26.6)
|−3.0
(26.6)
|2.0
(35.6)
|9.3
(48.7)
|16.0
(60.8)
|20.0
(68)
|23.0
(73.4)
|20.8
(69.4)
|15.0
(59)
|8.6
(47.5)
|2.0
(35.6)
|−1.5
(29.3)
|9.1
(48.4)
|-
!Միջին օրական °C (°F)
|−5.5
(22.1)
|−5.8
(21.6)
|−1.3
(29.7)
|5.1
(41.2)
|11.3
(52.3)
|15.7
(60.3)
|18.8
(65.8)
|16.9
(62.4)
|11.6
(52.9)
|6.2
(43.2)
|0.1
(32.2)
|−3.7
(25.3)
|5.8
(42.4)
|-
!&lt;abbr&gt;Միջին ցած&lt;/abbr&gt; °C (°F)
|−8.0
(17.6)
|−8.5
(16.7)
|−4.2
(24.4)
|1.5
(34.7)
|7.0
(44.6)
|11.7
(53.1)
|15.0
(59)
|13.4
(56.1)
|8.8
(47.8)
|4.0
(39.2)
|−1.8
(28.8)
|−6.1
(21)
|2.7
(36.9)
|-
!Ցուցանիշային ցած °C (°F)
|−35.9
(−32.6)
|−35.2
(−31.4)
|−29.9
(−21.8)
|−21.8
(−7.2)
|−6.6
(20.1)
|0.1
(32.2)
|4.9
(40.8)
|1.3
(34.3)
|−3.1
(26.4)
|−12.9
(8.8)
|−22.2
(−8)
|−34.4
(−29.9)
|−35.9
(−32.6)
|-
!Տեղումներ մմ (դիւյմ)
|44
(1.73)
|33
(1.3)
|37
(1.46)
|31
(1.22)
|46
(1.81)
|71
(2.8)
|79
(3.11)
|83
(3.27)
|64
(2.52)
|68
(2.68)
|55
(2.17)
|51
(2.01)
|661
(26.02)
|-
!&lt;abbr&gt;Միջ.&lt;/abbr&gt; անձրեւոտ օրեր
|9
|7
|10
|13
|16
|18
|17
|17
|20
|20
|16
|10
|173
|-
!&lt;abbr&gt;Միջ.&lt;/abbr&gt; ձնառատ օրեր
|17
|17
|10
|3
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|9
|17
|75
|-
!% խոնաւութիւն
|86
|84
|79
|69
|65
|69
|71
|76
|80
|83
|86
|87
|78
|-
!Միջին ամսական արեւային ժամ
|21.7
|53.7
|124.0
|180.0
|260.4
|276.0
|266.6
|213.9
|129.0
|71.3
|24.0
|12.4
|1633
|}

=== Բուսականութիւն ===
Սեն Փեթերսպուրկի եւ արուարձաններու անտառները ջրային մակերեւոյթի հետ կը զբաղեցնեն քաղաքային տարածքի մօտ 40%-ը (2002-ի տուեալներով)։ 2000-ին քաղաքի մէկ բնակիչին բաժին կ'իյնար մօտ 65 մ² անտառ։ Կանաչ ծառատունկերու ընդհանուր մակերեսը կը գերազանցէ 31 000 հա-ը, որոնցմէ՝ 68 զբօսայգի, 166 այգի, 730 հրապարակ, 232 ծառուղի, 750 կանաչապատ փողոցներ{{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=296—297}} են։ Քաղաքի զբօսայգիները տեղակայուած են տարբեր լանդշաֆտային պայմաններու մէջ՝ ֆիննական ծոցի ափի ստորին եւ վերին հատուածներուն մէջ (Ստրելնայի, Փեթերկոֆի եւ Լոմոնոսովի զբօսայգիները), մօրենային հարթավայրու մէջ (Պուշկին քաղաքի զբօսայգիները), կամային բլուրներուն (Շուվալովի զբօսայգի, Ռոսինովի պուրակ)։ Շարք մը զբօսայգիներու հիմքը կը կազմեն բնական անտառները, որոնք մինչ այժմ պահպանած են իրենց ծառակազմը (Սոսնովքա, Ուդալնի զբօսայգի)։ Շատ զբօսայգիներ, որոնք հիմնուած են  յետպատերազմեան տարիներուն, բաժնուած են տարածքներու, ուր բնափայտի բուսականութիւնը փաստացի կը բացակայէր (Մոսկովեան յաղթանակի զբօսայգի, Ծովամերձ յաղթանակի այգի)){{sfn|Санкт-Петербург: энциклопедия|2006|с=643}}։ Քաղաքի ծայրամասերուն մէջ պահպանուած են հարաւային տայգայի ենթագօտիէն  մնացած անտառային զանգուածներ՝ Յունտոլովի արգելոցը, Ռժեւսքի անտառապուրակը, Օխտա գետի երկայնքով անտառային կղզեակները, Տալլինի մայրուղին, Նեւա գետի եւ Մոսկուա գնացող երկաթուղիի միջեւ հատուածը&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{книга|автор=Даринский А. В.|часть=|заглавие=География Ленинграда|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1982|страницы=46—47}}&lt;/ref&gt;։&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Պատկեր:Catherine park in Tsarskoe Selo 02.jpg|Եկատերինինսքի զբօսայգին Պուշկին քաղաքին մէջ
Պատկեր:Sunset over Neva river.jpg|Մայրամուտ սառցապատ Նեւայի վրայ
Պատկեր:Bolshoy Obukhovsky Bridge SPB (img1).jpg|Օբուխովի մեծ կամուրջը Նեւայի վրայ
Պատկեր:Park Pobedy SPB 2.jpg|Մոսկովեան յաղթանակի զբօսայգի
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;Քաղաքին մէջ կայ բնութեան յատուկ պահպանուող 7 տարածք՝ 3 պետական արգելոց (Յունտոլովի, Գլադիշեւի, Նեւայի ծովախորշի հիւսիսային ափ) եւ 4 բնութեան յուշարձան (Տուտերկոֆի բարձունքներ, Քոմարովի ափ, Ստրելնայի ափ, Սերգիեւքա զբօսայգի)։ Սեն Փեթերսպուրկի զարգացման գլխաւոր նախագիծով կը ծրագրուի հիմնել եւս 3 արգելոց եւ 2 բնութեան յուշարձան։

=== Բնապահպանական խնդիրներ ===
Ռուսաստանի Դաշնութեան Բնական աղբիւրներու եւ բնապահպանութեան նախարարութեան տուեալներով 2011-ի դրութեամբ Ռուսաստանի խոշոր քաղաքներու բնապահպանական  վարկանիշային սանդղակին մէջ Սեն Փեթերսպուրկը կը զբաղեցնէր երկրորդ տեղը։ Քաղաքին մէջ կը գործէ մթնոլորտային օդը մոնիթորինգ ընող 21 ինքնաշարժ կայան։ 2009-ին օդի արտանետումները կազմեցին 625.3 հազ․ թոն։ Վնասակար նիւթերու արտանետումները բնակչութեան մէկ շունչի հաշուարկով կը կազմէ տարեկան 135.9 քկ, 1 քմ²-ին՝ 434,5 թոն։ Բոլոր արտանետումներու 91.9%-ը երթեւեկութեան արտանետումներն են։ 2009-ին, նախորդ տարուան հետ համեմատած, երթեւեկութեան արտանետումներու քանակն աւելցած է 1%-ով, իսկ կայուն աղբիւրներու արտանետումները՝ 9.8%-ով

Նեւա գետի, Նեւայի ծովախորշի եւ Ֆիննական ծոցի բնապահպանական վիճակը կը գնահատուի ոչ բաւարար։ Սեն Փեթերսպուրկի սահմաններուն մէջ Նեւան աղտոտած է արդիւնաբերական թափոններով, գետ կը լեցուին հարիւրաւոր արդիւնաբերական ընկերութիւններու թափոններ։ Նեւայով սովորաբար կը փոխադրեն նաւթամթերք։ Իւրաքանչիւր տարի գետ կը լեցուի աւելի քան 80 հազ․ թոն աղտոտիչ նիւթ։ Ամէն տարի Փեթերսպուրկի բնօգտագործման կոմիտէն միջին հաշուով կը գրանցէ նաւթամթերքի լցման աւելի քան 40 դէպք&lt;ref name=&quot;Гринпис 2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/water-pollution/saveneva/condition/|title=Состояние Невы|publisher=Гринпис|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121125002059/http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/water-pollution/saveneva/condition/|archivedate=2012-11-25|accessdate=2012-08-23|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125002059/http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/water-pollution/saveneva/condition/ |date=2012-11-25 }}&lt;/ref&gt;։ 2009-ին քաղաքի բնակարանային տնտեսութեան մէջ առաջացաւ 8 մլն մ³ պինդ կենցաղային թափոն։ Քաղաքի արդիւնաբերութիւնը արտադրական տարատեսակ թափոններու աղբիւր կը հանդիսանայ, որոնց զգալի մասը լուրջ վտանգ կը ներկայացնէ շրջակայ միջավայրին համար։ Ա.-Գ. կարգի թափոնները կը տարուին «Կրասնի Բոր» հրաձգարան (Լենինկրատի մարզի Տոսնենսքի շրջան, քաղաքէն 30 քմ դէպի հարաւ)՝ թունաւոր թափոններու, քիմիական, բժշկական, արդիւնաբերական ընկերութիւններու արտադրանքին օգտագործելու համար։

Ջրհեղեղներէն Սեն Փեթերսպուրկը պաշտպանող շինութիւններու համալիրի կառուցմամբ, Նեւայի ծովախորշի ջրափոխանակումը, Ֆիննական ծոցի արեւելեան հատուածէն, նուազեցաւ 10-20 %-ով։ Անհանգստութեան առիթ է Ֆիննական ծոցի՝ քաղաքի եւ ամբարտակի միջեւ ինկած փոքր ջրային տարածքներու արդէն սկսած աստիճանական ճահճացումը եւ անոր հետ կապուած բոյսերու մնացորդներու փտումը, որ ժամանակի ընթացքին կրնայ յանգեցնել ջրամբարի լրացուցիչ eutrophication եւ ջրատարածութենէն Նեւայի ծովախորշի ընդարձակ հատուածներու հեռացման&lt;ref name=&quot;Базы данных по экологии Финского залива и их структура&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.evol.nw.ru/lew/base1/ftp-ser/base.doc|title=Базы данных по экологии Финского залива и их структура|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111021010258/http://www.evol.nw.ru/lew/base1/ftp-ser/base.doc|archivedate=2011-10-21|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021010258/http://www.evol.nw.ru/lew/base1/ftp-ser/base.doc |date=2011-10-21 }}&lt;/ref&gt;։

== Վարչատարածքային բաժանում ==
{|
| colspan=&quot;2&quot; |Սեն Փեթերսպուրկը կը բաժնուի 18 շրջաններու՝
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Պատկեր:Spb_all_districts_2005_abc_rus.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Spb_all_districts_2005_abc_rus.svg|աջից|մինի|250x250փքս|Սեն Փեթերսպուրկի վարչատարածքային բաժանումը]]
|-
|
# Աթմիրալտէյսքիի
# Վասիլիի կղզիի
# Վիպորկի
# Քալինինի
# Քիրովի
# Քոլբինոյի
# Քրասնոկվարտէյսքի
# Քրասնոսէլսքի
# Քրոնշտադտ
|
# Քուրորտնի
# Մոսկուայի
# Նեւայի
# Փեթրոկրատի
# Պետրոդվորեցի
# Պրիմորսքի
# Պուշկինի
# Ֆրունզէի
# Կեդրոնական
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Շրջաններու սահմաններուն մէջ տեղակայուած են 111 ներքաղաքային համայնքային կազմաւորումներ՝ 81 համայնքային շրջան (որոշ շրջաններ ունին անուններ, ուրիշներ ուղղակի թուագրուած են), 9 քաղաք (Զելենոկորսք, Քոլբինօ, Քրասնոյէ Սելօ, Քրոնշտադտ, Լոմոնոսով, Պաւլովսք, Պետերկոֆ, Պուշկին, Սեստրորեցք) եւ 21 գիւղ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/law?d&amp;nd=8414528&amp;prevDoc=8442196=Закон Санкт-Петербурга «О территориальном устройстве Санкт-Петербурга» (с изменениями на 13 июля 2011 года)|title=О территориальном устройстве Санкт-Петербурга|date=|publisher=gov.spb.ru|accessdate=2011-08-12|author=|lang=}}&lt;/ref&gt;։
|}

=== Իշխանութեան մարմիններ ===
[[Պատկեր:Смольный.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Սմոլնի՝ քաղաքի կառավարութեան շէնքը]]
[[Պատկեր:Mariinsky_Palace_Saint_Petersburg.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mariinsky_Palace_Saint_Petersburg.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Մարինոյի պալատ՝ օրէնսդիր ժողովի նստավայրը]]
Քաղաքի պետական իշխանութիւնը կ'իրականացուի 14 Յունուար 1998-ին Օրէնսդիր ժողովի կողմէ ընդունուած կանոնադրութեամբ։ Քաղաքի բարձրաստիճան պաշտօնեան նահանգապետն է, որուն կ'ընտրեն ՌԴ այն քաղաքացիները, որոնք կը բնակին Սեն Փեթերսպուրկի տարածքին եւ ունին դաշնային օրէնքով սահմանուած ընտրական իրաւունք։ Նահանգապետը կ'ընտրուի գաղտնի քուէարկութեամբ 5 տարի ժամկէտով&lt;ref name=&quot;О выборах губернатора Санкт-Петербурга&quot;&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/law?d&amp;nd=537920153&amp;nh=0|title=О выборах высшего должностного лица Санкт-Петербурга - Губернатора Санкт-Петербурга (с изменениями на 22 марта 2013 года)|publisher=Официальный портал администрации СПб|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722194530/http://gov.spb.ru/law?d&amp;nd=537920153&amp;nh=0|archivedate=2014-07-22|accessdate=2013-05-27|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Օգոստոս 2011-էն քաղաքի նահանգապետն է Գէորգի Պոլտաւչենկոն «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցութենէն, որ այդ պաշտօնին նշանակուած է Օրէնսդիր ժողովին կողմէ, ՌԴ նախագահի առաջարկով, այդ պահուն գործող օրէնսդրութեան համաձայն։ Քաղաքի գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացնէ նահանգապետի կողմէ ղեկավարուող կառավարութիւնը եւ Սեն Փեթերսպուրկի պետական իշխանութեան այլ գործադիր մարմիններ, որոնք կը կազմեն քաղաքի պետական իշխանութեան գործադիր մարմիններու համակարգը՝ Սեն Փեթերսպուրկի վարչութիւնը։ Քաղաքի կառավարութիւնը կը նստի Սմոլնի ուսումնարանի շէնքը։

Քաղաքի օրէնսդիր իշխանութիւնը կ'իրականացնէ Օրէնսդիր ժողովը, որ բաղկացած է 50 պատգամաւորերէ, որոնց կ'ընտրէ քաղաքի բնակչութիւնը՝ 5 տարի ժամկէտով։ Սեպտեմբեր 2016-ին ձեւաւորուած է վեցերորդ գումարման Օրէնսդիր ժողովը, որուն կը մասնակցի 6 կուսակցութիւն՝ Միասնական Ռուսաստան (36 տեղ), Արդար Ռուսաստան (3), ՌԴ կոմունիստական կուսակցութիւն (3), Ռուսաստանի Լիպերալ-դեմոկրատական կուսակցութիւն (3), Աճի կուսակցութիւն (3), Խնձոր կուսակցութիւն (2)&lt;ref name=&quot;Выборы депутатов Законодательного Собрания Санкт-Петербурга шестого созыва&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.st-petersburg.vybory.izbirkom.ru/region/st-petersburg?action=show&amp;vrn=2782000678445&amp;region=78&amp;prver=0&amp;pronetvd=0|title=Выборы депутатов Законодательного Собрания Санкт-Петербурга шестого созыва|publisher=Санкт-Петербургская избирательная комиссия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729203202/http://www.st-petersburg.vybory.izbirkom.ru/region/st-petersburg?action=show&amp;vrn=2782000678445&amp;region=78&amp;prver=0&amp;pronetvd=0|archivedate=2017-07-29|accessdate=2017-07-25|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729203202/http://www.st-petersburg.vybory.izbirkom.ru/region/st-petersburg?action=show&amp;vrn=2782000678445&amp;region=78&amp;prver=0&amp;pronetvd=0 |date=2017-07-29 }}&lt;/ref&gt;։ Օրէնսդիր ժողովի նախագահն է Վէաչեսլաւ Մաքարովը (Դեկտեմբեր 2011-էն)։ Օրէնսդիր ժողովի նստավայրը Մարինոյի պալատն է։ Քաղաքի ելեւմտացոյցը, արտաելեւմտացոյցային հիմնադրամի ծախսերը կազմակերպելու, վերահսկելու համար ստեղծուած է Սեն Փեթերսպուրկի Վերահսկողա-հաշուարկային պալատը։ Դատական իշխանութիւնը կ'իրականացնեն Սեն Փեթերսպուրկի կանոնադրական դատարանը եւ խաղարար դատաւորերը&lt;ref name=&quot;Устав Санкт-Петербурга&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/law?d&amp;nd=8308279&amp;prevDoc=8308279&amp;spack=000listid%3D010000000100%26listpos%3D0%26lsz%3D1%26nd%3D9111570%26nh%3D0%26|title=Устав Санкт-Петербурга (с изменениями на 13 июля 2011 года)|publisher=Официальный портал администрации СПб|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928165107/http://gov.spb.ru/law?d&amp;nd=8308279&amp;prevDoc=8308279&amp;spack=000listid=010000000100&amp;listpos=0&amp;lsz=1&amp;nd=9111570&amp;nh=0&amp;|archivedate=2011-09-28|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Քաղաքին մէջ կը գործեն նաեւ համայնքային կազմաւորումներու պատգամաւորերու խորհուրդներ, որոնց ընտրութիւնները տեղի ունեցած են 2014-ին։

=== Քաղաքային ելեւմտացոյց ===
Սեն Փեթերսպուրկի ելեւմտացոյցի մուտքերու հիմնական մասը կը կազմեն կազմակերպութիւններու շահոյթէն եկած հարկը (26 %), ֆիզիքական անձանց շահոյթի հարկը (45.7 %), մաքսեր (4.4 %), կազմակերպութիւններու սեփականութեան հարկը (6.9 %), պետական եւ համայնքային սեփականութեան տակ գտնուող գոյքի օգտագործման հարկը (3,6 %)։ Հիմնական ծախսեր՝ ազգային տնտեսութիւն (24,61 %), կրթութիւն (24,07 %), առողջապահութիւն (16,34 %), ընկերային քաղաքականութիւն (12,48 %), բնակարանային տնտեսութիւն (10,21 %), համապետական հարցեր (4,86 %), մշակոյթ եւ շարժանկարչութիւն (3,80 %), մարզանք (1,37 %)։ Սեն Փեթերսպուրկի պետական պարտքը 11 Յունուար 2018-ի դրութեամբ կազմած է 34.8 մլր ռուբլի&lt;ref name=&quot;2018 թ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://fincom.gov.spb.ru/budget/public-debt/state/1|title=Официальный сайт комитета финансов Санкт-Петербурга - Бюджет - Государственный долг|website=fincom.gov.spb.ru|language=ru|accessdate=2018-02-05|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429131207/https://fincom.gov.spb.ru/budget/public-debt/state/1|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210429131207/https://fincom.gov.spb.ru/budget/public-debt/state/1 |date=2021-04-29 }}&lt;/ref&gt;։
{| class=&quot;standard&quot;
! colspan=&quot;16&quot; |Սեն Փեթերսպուրկի ելեւմտացոյցի կատարում, մլր ռուբլի&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fincom.spb.ru/comfin/budjet/laws.htm?id=10263416@SXFolderAttrSearch&amp;fid=0&amp;link=10263416@SXFolderAttrSearch$10263451@SXTuneAttrSearch$1537246&amp;blk=10263430|title=Законы о бюджете Санкт-Петербурга|publisher=Комитет финансов Санкт-Петербурга (Россия)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524122943/http://www.fincom.spb.ru/comfin/budjet/laws.htm?id=10263416@SXFolderAttrSearch&amp;fid=0&amp;link=10263416@SXFolderAttrSearch$10263451@SXTuneAttrSearch$1537246&amp;blk=10263430|archivedate=2013-05-24|accessdate=2012-09-18|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524122943/http://www.fincom.spb.ru/comfin/budjet/laws.htm?id=10263416@SXFolderAttrSearch&amp;fid=0&amp;link=10263416@SXFolderAttrSearch$10263451@SXTuneAttrSearch$1537246&amp;blk=10263430 |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sptoday.ru/2013_10_01/byudzhet-peterburga-na-2014-god-odobren-smolnym-s-deficitom-v-39-milliardov/ Бюджет Петербурга на 2014 год одобрен Смольным с дефицитом в 39 миллиардов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fincom.gov.spb.ru/budget/implementation/main|title=Официальный сайт комитета финансов Санкт-Петербурга - Бюджет - Исполнение бюджета|website=fincom.gov.spb.ru|language=ru|accessdate=2018-02-05|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704190426/https://fincom.gov.spb.ru/budget/implementation/main|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704190426/https://fincom.gov.spb.ru/budget/implementation/main |date=2019-07-04 }}&lt;/ref&gt;
|- class=&quot;bright&quot;
!
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fincom.spb.ru/comfin/budjet/laws/doc.htm?id=808@cf_npa_bud|title=ИНФОРМАЦИЯ ОБ ИСПОЛНЕНИИ ОСНОВНЫХ ПАРАМЕТРОВ БЮДЖЕТА САНКТ-ПЕТЕРБУРГА ПО СОСТОЯНИЮ НА 31 ДЕКАБРЯ 2015 Г.|accessdate=2016-09-17|archive-date=2021-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620102308/https://fincom.gov.spb.ru/comfin/budjet/laws/doc.htm?id=808%40cf_npa_bud|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620102308/https://fincom.gov.spb.ru/comfin/budjet/laws/doc.htm?id=808%40cf_npa_bud |date=2021-06-20 }}&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fincom.spb.ru/cf/activity/execution/parameters/basic.htm?id=10249164@SXFolderAttrSearch&amp;fid=6&amp;link=10249164@SXFolderAttrSearch$10249167@SXTuneAttrSearch$1537251$-816896488&amp;blk=10273263&amp;g=|title=ИНФОРМАЦИЯ ОБ ИСПОЛНЕНИИ ОСНОВНЫХ ПАРАМЕТРОВ БЮДЖЕТА САНКТ-ПЕТЕРБУРГА ПО СОСТОЯНИЮ НА 31 ДЕКАБРЯ 2016 Г.|accessdate=2017-05-01|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716053403/http://www.fincom.spb.ru/cf/activity/execution/parameters/basic.htm?id=10249164@SXFolderAttrSearch&amp;fid=6&amp;link=10249164@SXFolderAttrSearch$10249167@SXTuneAttrSearch$1537251$-816896488&amp;blk=10273263&amp;g=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716053403/http://www.fincom.spb.ru/cf/activity/execution/parameters/basic.htm?id=10249164@SXFolderAttrSearch&amp;fid=6&amp;link=10249164@SXFolderAttrSearch$10249167@SXTuneAttrSearch$1537251$-816896488&amp;blk=10273263&amp;g= |date=2017-07-16 }}&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref name=&quot;2018 թ&quot; /&gt;
|-
!Եկամուտ
|76
|87
|116
|215
|278
|339
|316
|347
|400
|374
|405
|426
|439
|477
|466
|-
!Ծախս
|77
|92
|134
|183
|259
|356
|322
|359
|404
|376
|443
|441
|432
|497
|461
|-
!Բաց հաշիւ/շահ
| -1
| -4
| -18
| +32
| +19
| -17
| -7
| -11
| -5
| -2
| -39
| -15
| +7
| -20
| +5
|}

=== Արտաքին կապեր ===
[[Պատկեր:General_Consulate_of_Germany.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:General_Consulate_of_Germany.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Գերմանիայի հիւպատոսարանը Սեն Փեթերսպուրկի մէջ]]
Քաղաքը ունի լայնածաւալ արտաքին կապեր։ Քաղաքին մէջ պարբերաբար տեղի կ'ունենան այլ քաղաքներու եւ երկիրներու մշակութային օրեր։ 2017-ին Սեն Փեթերսպուրկը ունեցած է 94 քոյր քաղաք&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kvs.spb.ru/?p=konsul_skij_korpus_akkreditovannij_v_sankt-peterburge20|title=Сотрудничество Санкт-Петербурга с зарубежными городами и регионами|publisher=Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830194252/http://kvs.spb.ru/?p=konsul_skij_korpus_akkreditovannij_v_sankt-peterburge20|archivedate=2017-08-30|accessdate=2017-08-30|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830194252/http://kvs.spb.ru/?p=konsul_skij_korpus_akkreditovannij_v_sankt-peterburge20 |date=2017-08-30 }}&lt;/ref&gt;։

Քաղաքին մէջ կայ 35 երկրի գլխաւոր հիւպատոսարան, 3 պատուաւոր գլխաւոր հիւպատոսարան, 25 պատուաւոր հիւպատոսարան, միջազգային կազմակերպութիւններու ներկայացուցչութիւններ՝ ԱՊՀ մասնակից երկիրներու միջխորհրդարանական ժողովի, Վերակառուցման եւ զարգացման եւրոպական դրամատան ներկայացուցչութիւնները, Եւրասիական զարգացման դրամատան մասնաճիւղը, Եւրասիական տնտեսական միութեան միջխորհրդարանական ժողով, ՌԴ 28 առարկաներու ներկայացուցչութիւններ, գրանցուած են 17 գիտամշակութային ինքնավարութիւններ, 51 ազգային-մշակութային միաւորումներ, 20 հայրենակցութիւն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kvs.spb.ru/konsulskij-korpus-akkreditovannyj-v-sankt-peterburge/|title=Консульский корпус, аккредитованный в Санкт-Петербурге|publisher=Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830234139/http://kvs.spb.ru/konsulskij-korpus-akkreditovannyj-v-sankt-peterburge/|archivedate=2017-08-30|accessdate=2017-08-30|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830234139/http://kvs.spb.ru/konsulskij-korpus-akkreditovannyj-v-sankt-peterburge/ |date=2017-08-30 }}&lt;/ref&gt;։

=== Քաղաքի պաշտօնական խորհրդանիշներ ===
Սեն Փեթերսպուրկի պատմական զինանշանը, որ հաստատուած է 1730-ին, վերահաստատուած է 1780-ին, լրացուած 1857-ին, երբեք չչեղարկուած եւ1991-ին կրկին կիրառութեան մէջ դրուած, կը համարուի քաղաքի ամէնահին եւ հիմնական պաշտօնական խորհրդանիշը։ Ներկայիս դրօշը ընդունուած է 8 Յունիս 1992-ին&lt;ref name=&quot;О введении официальных символов&quot;&gt;{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/521|title=Решение Ленинградского городского совета народных депутатов от 06.09.1991 № 270 «О введении официальных символов Санкт-Петербурга и возвращении исторических названий»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110911020609/http://geraldika.ru/symbols/521|archivedate=2011-09-11|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; եւ ընդգրկուած՝ ՌԴ պետական հերալտիական գրանցամատեանին մէջ, ուր ստացած է 49 համարը։ Սեն Փեթերսպուրկի զինանշանի եւ դրօշի վրայ պատկերուած է կայիսոն՝ իբրեւ մայրաքաղաքի եւ կայսերական իշխանութեան խորհրդանիշ, ծովային խարիսխ՝ իբրեւ ծովային նաւահանգիստի խորհրդանիշ եւ գետի խարիսխ՝ իբրեւ գետի նաւահանգիստի խորհրդանիշ։ Նախօրինակ ծառայած է [[Վատիկան]]ի՝ Սուրբ Պետրոսի քաղաքի զինանշանը։ Սեն Փեթերսպուրկի դրօշը՝ ՌԴ պաշտօնական խորհրդանիշը, ցոյց կու տայ Սեն Փեթերսպուրկի սահմանադրա-իրաւական կարգավիճակը, անոր միասնական բնակչութիւնը, մշակութային հարստութիւնը։ Ընդունուած է 8 Յունիս 1992-ին՝ համապատասխան որոշման դուրս գալէն 9 ամիս ետք&lt;ref name=&quot;О введении официальных символов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;О детальном описании официальных символов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/law?d&amp;nd=8376805|title=Закон Санкт Петербурга от 13.05.2003 № 165-23 «О детальном описании официальных символов Санкт-Петербурга и порядке их использования»|publisher=Официальный портал администрации СПб|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313043212/http://gov.spb.ru/law?d&amp;nd=8376805|archivedate=2016-03-13|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկի օրհներգը քաղաքի խորհրդանիշներէն մէկն է (երաժշտութիւնը՝ «Հիմն մեծ ժողովուրդին» է Ռեյնկոլտ Կլիէրի «Պղինձէ հեծեալը» բեմապարէն՝ Գրիգորի Կորչմարի խմբագրմամբ, խօսքերը՝ Օլեկ Չուպրովի)։ Ամբողջովին հաստատուած է 13 Մայիս 2003-ին&lt;ref name=&quot;О детальном описании официальных символов&quot; /&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկի կանոնադրութեան յօդուած 7-ի համաձայն, քաղաքի պատմական խորհրդանիշներ կը համարուին Ծովակալութեան շէնքի սայրաձողի նաւակը, Պղինձէ հեծեալը, Պետրոպաւլովեան տաճարի սայրաձողի հրեշտակը։ Կանոնադրութեան յօդուած 8-ի համաձայն՝ Փեթերսպուրկեան աւանդոյթ է Պետրոպաւլովեան ամրոցի Նարիշկին պատնէշէն կէսօրին հրանօթի կրակոց արձակելը&lt;ref name=&quot;Устав Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։

=== Քաղաքային տօներ եւ յիշատակի օրեր ===
Բացի համառուսական եւ միջազգային տօներէն, Սեն Փեթերսպուկի մէջ կը նշուին քաղաքային տօները եւ յիշատակելի օրերը'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/law?d&amp;nd=8419342&amp;nh=0&amp;ssect=0|title=ЗАКОН САНКТ-ПЕТЕРБУРГА «О праздниках и памятных датах в Санкт-Петербурге» (с изменениями на 14 апреля 2017 года) (редакция, действующая с 1 июля 2017 года)|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;'''

* 14 Յունուար – Սեն Փեթերսպուրկի կանոնադրութեան օր (ընդունուած է 1998-ին),
* 18 Յունուար – Լենինկրատի շրջափակումը ճեղքելու օր (1943),
* 27 Յունուար– Լենինկրատի լիովին ազատագրումը ֆաշիստական շրջափակումէն (1944 ),
* 10 Փետրուար – Ալեքսանդր Պուշկինի յիշատակի օր (բանաստեղծի մահուան օրը 1837-ին),
* 27 Մայիս– Քաղաքի օր, Սեն Փեթերսպուրկի հիմնադրման օր (1703),
* 5 Յունիս – Լենինկրատի ծովային ականային շրջափակումը ճեղքելու օր (1946 , կը նշուի 2006-էն),
* 9 Յունիս – Պետրոս Ա.-ի ծննդեան օր (1672 ),
* 14 Յունիս– Սուրբ բարեպաշտ Եոհան Քրոնշդատդցիի յիշատակի օր,
* 20 Յունիս– «Ալ առագաստներ» Փեթերսպուրկեան դպրոցներու շրջանաւարտներու տօն (նշուած է 1968–1979-ականներուն եւ 2005-էն),
* 1 Յուլիս – Ռեստաւրատորի օր (կը նշուի 2006-էն)&lt;sup&gt;[96]&lt;/sup&gt;,
* 12 Յուլիս– Սուրբ բարեպաշտ Պետրոս եւ Պօղոս առաքեալներու օր,
* 15 Օգոստոս– Լատոքայի՝ Ռուսիայի առաջին, Սեն Փեթերսպուրկին նախորդող մայրաքաղաքի օր (հիմնադրուած է 753),
* 8 Սեպտեմբեր – Շրջափակման զոհերու յիշատակի օր (Լենինկրատի շրջափակման սկիզբ, 1941),
* 10 Սեպտեմբեր – Սեն Փեթերսպուրկի արդիւնաբերութեան օր (կը նշուի 2016-ին),
* 12 Սեպտեմբեր– Սուրբ իշխան Ալեքսանդր Նեւսքիի մասունքներու տեղափոխում Սեն Փեթերսպուրկ (1724 ), Նիշտատդի հաշտութեան օր (1721 ),
* 30 Հոկտեմբեր– Նաւաշինարարի օր (կը նշուի 2014-էն)։

== Բնակչութիւն ==
2018-ի տուեալներով Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կ'ապրի 5 356 755 անձ։ Իր բնակչութեամբ անիկա [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] երկրորդ եւ [[Եւրոպա]]յի չորրորդ քաղաքն է, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի երկրորդ ([[Իսթանպուլ|Իսթանպուլէն]] ետք) քաղաքը, որ պետութեան մայրաքաղաք չէ։ Աշխարհի ամէնահիւսիսային միլիոնանոց քաղաքն է։

1990-ին քաղաքի բնակչութեան թիւը գերազանցած է 5 մլն մարդը, սակայն 1990–2007-ականներուն նկատուած է կայուն ապաբնակեցում։ 2007-ին բնակչութիւնը կը կազմէր 4 568 047 անձ։ 2009-էն կը նկատուի բնակչութեան աճ, սակայն 2012-ին աճը նկատուած է ներգաղթի հաշուին։ Արդիւնքով 2002–2010-ականներուն բնակչութեան աճը կազմած է 4%-էն քիչ մը աւելի (4661.2-էն 4879.6 հազ․)&lt;ref name=&quot;Петерстат2012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm|title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|publisher=Федеральная служба государственной статистики|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215042815/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm|archivedate=2012-02-15|accessdate=2012-02-29|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Ըստ Պետական վիճակագրութեան դաշնային ծառայութեան, 2010-ին  ծնելիութեան մակարդակը կազմած է 1000։12.0 յարաբերակցութիւն, իսկ մահուան մակարդակը՝ 1000։14.2։ 2010-ի համառուսաստանեան մարդահամարի արդիւնքներով բնակչութեան թիւը կազմած է 4 879 566 մարդ, որոնցմէ 45.6%-ը տղամարդիկ էին, 54.4%-ը՝ կանայք։ 22 Սեպտեմբեր  2012-ին Սեն Փեթերսպուրկի բնակչութիւնը կրկին գերազանցած է 5 միլիոնը։

Քաղաքի շրջաններուն մէջ բնակչութեան թիւով առաջատարն է Պրիմորսքի շրջանը՝ 507.2 հազ․ անձ&lt;ref name=&quot;Петерстат2012&quot; /&gt;։ 2007-ին փեթերսպուրկցիներու կեանքի ակնկալուող տեւողութիւնը տղամարդոց մօտ կազմած է 64 տարի, իսկ կանանց մօտ՝ 75 տարի (այս ցուցանիշները մէկ տարիով կը գերազանցեն 2006-ի ցուցանիշները)։ 2008-ի դրութեամբ՝ քաղաքի ընդհանուր բնակչութեան 4 571 000-էն 1 100 000-ը թոշակառուներ էին (որոնցմէ 55%-ը՝ հաշմանդամներ)։ Այդ ժամանակ քաղաքին մէջ կը բնակէր 80-90 տարեկան 139 000 անձ, 90 եւ աւելի տարեկան՝ 13 400 անձ, 100 եւ աւելի տարեկան՝ 188 անձ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/1061782.html|title=В Санкт-Петербурге на год выросла продолжительность жизни|date=|publisher=regnum.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812213251/http://www.regnum.ru/news/1061782.html|archivedate=2011-08-12|accessdate=2010-09-17|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Ըստ 2010-ի համառուսաստանեան մարդահամարին, Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը բնակի աւելի քան 200 ազգ եւ ժողովուրդ․ ռուսեր՝ 3 909 000 անձ (իրենց ազգութիւնը նշած ամբողջ բնակչութեան 92,5%-ը), ուքրանացիներ՝ 64 000 (1,52 %), պելառուսեր՝ 38 000 (0,9 %), թաթարներ՝ 31 000 (0,73 %), հրեաներ՝ 24 000 (0,57 %), ուզպեկներ՝ 20 300 (0,48 %), հայեր՝ 20 000 (0,47 %), ազրպէյճանցիներ՝ 17 700 (0,36 %), տաճիկներ՝ 12 100 (0,29 %), վրացիներ՝ 8 300 (0,2 %), մոլտովացիներ՝ 7 200 (0,17 %), ղազախներ՝ 3 400 (0,08 %), ֆիններ՝ 2 600 (0,06 %)&lt;ref name=&quot;Нац. состав Петербурга&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/results-inform.php|title=Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации|publisher=Федеральная служба государственной статистики|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120819154040/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/results-inform.php|archivedate=2012-08-19|accessdate=2012-07-23|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքի 15 տարեկանէն բարձր բնակչութեան 31,7 %-ը ունի բարձրագոյն կամ թերի բարձրագոյն կրթութիւն, 26,7 %-ը՝ միջին մասնագիտական կրթութիւն, 13,8 %-ը՝ միջին ընդհանուր կրթութիւն, 2287 անձ (0,06 %)՝ անգրագէտ է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17|title=Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство»|publisher=Сайт «Всероссийская перепись населения 2002 года»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010063451/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17|archivedate=2011-10-10|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։  Մայիս 2017-ին տնտեսապէս աշխոյժ բնակչութեան շրջանին մէջ գրանցուած գործազրկութեան մակարդակը կազմած է 1.6%։ Ապրիլ 2017-ին հաշուեգրուած միջին անուանական աշխատավարձը կազմած է 53 272 ռուբլի (Ապրիլ 2016-ի մակարդակի 112,2 %-ը)&lt;ref name=&quot;ИНФОРМАЦИЯ О ПОЛОЖЕНИИ НА РЫНКЕ ТРУДА И В СФЕРЕ ЗАНЯТОСТИ НАСЕЛЕНИЯ САНКТ-ПЕТЕРБУРГА В ЯНВАРЕ-ИЮНЕ 2017 ГОДА&quot;&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/static/writable/ckeditor/uploads/2017/07/10/информация%20для%20сайта%20январь-июнь%202017.pdf|title=ИНФОРМАЦИЯ О ПОЛОЖЕНИИ НА РЫНКЕ ТРУДА И В СФЕРЕ ЗАНЯТОСТИ НАСЕЛЕНИЯ САНКТ-ПЕТЕРБУРГА В ЯНВАРЕ-ИЮНЕ 2017 ГОДА|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2017-07-27}}&lt;/ref&gt;։ 2017-ի առաջին քառորդը Սեն Փեթերսպուրկի կառավարութեան որոշմամբ (7 Յունիս 2017) սահմանուած բնակչութեան մէկ շունչին ինկող կենսաապահովման նուազագոյն զամբիւղը կազմած է 10605.7 ռուբլի&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/helper/social/prozhitochnyj-minimum/|title=Величина прожиточного минимума за I квартал 2017 года|publisher=Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2017-07-25}}&lt;/ref&gt;։
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Տարի
!Բնակչութիւն
|-
!1764
|149 700±100 մարդ
|-
!1765
|150 300±100 մարդ
|-
!1780
|174 800±100 մարդ
|-
!1789
|217 900±100 մարդ
|-
!1800
|220 200±100 մարդ
|-
!1811
|335 600±100 մարդ
|-
!1817
|363 900±100 մարդ
|-
!1825
|424 700±100 մարդ
|-
!1833
|442 900±100 մարդ
|-
!1837
|468 800±100 մարդ
|-
!1840
|470 200±100 մարդ
|-
!1850
|487 300±100 մարդ
|-
!1852
|532 200±100 մարդ
|-
!1863
|539 500±100 մարդ
|-
!1870
|668 000±1000 մարդ
|-
!1882
|928 000±1000 մարդ
|-
!1891
|1 033 600±1000 մարդ
|-
!1900
|1 418 000±1000 մարդ
|-
!1901
|1 439 600±100 մարդ
|-
!1903
|1 281 108 մարդ
|-
!1910
|1 905 600±100 մարդ
|-
!1914
|2 118 500±100 մարդ
|-
!1915
|2 314 500±100 մարդ
|-
!1916
|2 415 700±1000 մարդ
|-
!1917
|2 300 000±1000 մարդ&lt;br /&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարի
!Բնակչություն
|-
!1918
|1 469 000±1000 մարդ
|-
!1919
|900 000±1000 մարդ
|-
!1920
|740 000±1000 մարդ
|-
!1921
|830 000±1000 մարդ
|-
!1922
|960 000±1000 մարդ
|-
!1923
|1 093 000±1000 մարդ
|-
!1924
|1 221 000±1000 մարդ
|-
!1925
|1 379 000±1000 մարդ
|-
!1926
|1 590 770±10 մարդ
|-
!1928
|1 688 300±100 մարդ
|-
!1930
|2 009 500±100 մարդ
|-
!1935
|2 715 700±100 մարդ
|-
!1939
|3 191 304 մարդ
|-
!1940
|2 920 000±1000 մարդ
|-
!1941
|2 992 000±1000 մարդ
|-
!1942
|2 432 000±1000 մարդ
|-
!1943
|622 000±1000 մարդ
|-
!1944
|546 000±1000 մարդ
|-
!1945
|927 000±1000 մարդ
|-
!1946
|1 541 000±1000 մարդ
|-
!1947
|1 920 000±10 000 մարդ
|-
!1948
|1 998 000±1000 մարդ
|-
!1949
|2 218 000±1000 մարդ
|-
!1950
|2 258 000±1000 մարդ
|-
!1955
|2 797 000±1000 մարդ
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարի
!Բնակչություն
|-
!1956
|2 814 000±1000 մարդ
|-
!1959
|3 321 196 մարդ
|-
!1960
|3 432 000±1000 մարդ
|-
!1962
|3 036 000±1000 մարդ
|-
!1965
|3 777 200±100 մարդ
|-
!1967
|3 296 000 մարդ
|-
!1970
|3 949 501 մարդ
|-
!1973
|3 679 000±1000 մարդ
|-
!1975
|4 418 000±1000 մարդ
|-
!1976
|3 915 000±1000 մարդ
|-
!1979
|4 588 183 մարդ
|-
!1980
|4 635 200±100 մարդ
|-
!1981
|4 669 400±100 մարդ
|-
!1982
|4 711 200±100 մարդ
|-
!1983
|4 762 100±100 մարդ
|-
!1984
|4 806 400±100 մարդ
|-
!1985
|4 844 200±100 մարդ
|-
!1986
|4 882 200±100 մարդ
|-
!1987
|4 931 200±100 մարդ
|-
!1988
|4 986 900±100 մարդ
|-
!1989
|5 023 506 մարդ
|-
!1990
|5 002 444 մարդ
|-
!1991
|5 007 469 մարդ
|-
!1992
|4 986 405 մարդ
|-
!1993
|4 881 563 մարդ
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարի
!Բնակչություն
|-
!1993
|4 942 891 մարդ
|-
!1995
|4 845 407 մարդ
|-
!1996
|4 820 213 մարդ
|-
!1997
|4 806 641 մարդ
|-
!1998
|4 783 982 մարդ
|-
!1999
|4 770 897 մարդ
|-
!2000
|4 741 923 մարդ
|-
!2001
|4 714 844 մարդ
|-
!2002
|4 661 219 մարդ
|-
!2003
|4 656 474 մարդ
|-
!2004
|4 624 083 մարդ
|-
!2005
|4 600 000±10 000 մարդ
|-
!2006
|4 580 620 մարդ
|-
!2007
|4 571 184 մարդ
|-
!2008
|4 568 047 մարդ
|-
!2009
|4 581 854 մարդ
|-
!2010
|4 879 566 մարդ
|-
!2011
|4 899 344 մարդ
|-
!2012
|4 953 219 մարդ
|-
!2013
|5 028 000±1000 մարդ
|-
!2014
|5 131 942 մարդ
|-
!2016
|5 225 690 մարդ
|-
!2017
|5 281 579 մարդ
|-
!2018
|5 351 935 մարդ
|}

== Տնտեսութիւն ==
Սեն Փեթերսպուրկը Ռուսաստանի Դաշնութեան ամէնակարեւոր տնտեսական կեդրոններէն մէկն է։ 2015-ին քաղաքի համախառն շրջանային արդիւնքը, ըստ պետական վիճակագրութեան դաշնային ծառայութեան տուեալներուն, կազմած է 3.024 դրիլիոն ռուբլի (2013-ին՝ 2.491 դրիլիոն ռուբլի)&lt;ref name=&quot;Соц-экон.развитие СПб 2016&quot;&gt;{{cite web|url=http://cedipt.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2017/03/31/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_4_%D0%98%D0%A2%D0%9E%D0%93%D0%98_%D0%A1%D0%AD%D0%A0_2016.pdf|title=Санкт-Петербург: Основные итоги социально-экономического развития за январь-декабрь 2016 года|authorlink=Комитет по экономической политике и стратегическому планированию Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219082747/http://cedipt.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2017/03/31/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_4_%D0%98%D0%A2%D0%9E%D0%93%D0%98_%D0%A1%D0%AD%D0%A0_2016.pdf|archivedate=2018-02-19|accessdate=2017-08-30|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219082747/http://cedipt.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2017/03/31/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_4_%D0%98%D0%A2%D0%9E%D0%93%D0%98_%D0%A1%D0%AD%D0%A0_2016.pdf |date=2018-02-19 }}&lt;/ref&gt;։ Տնտեսական գործունէութեան հիմնական տեսակներն են (փակագիծերուն մէջ՝ համախառն շրջանային արդիւնքի մասնաբաժինը՝ 2014-ի դրութեամբ)&lt;ref name=&quot;Росстат2016&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/region/reg-pok16.pdf|title=Регионы России. Социально-экономические показатели.|authorlink=|publisher=Информационно-издательский центр «Статистика России»|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311170629/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/region/reg-pok16.pdf|archivedate=2017-03-11|accessdate=2017-04-06|subtitle=2016|author=Федеральная служба государственной статистики|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;․

* մեծածախ եւ մանրածախ առեւտուր, ինքնաշարժի երթեւեկութեան միջոցներու, շարժակաւոր հեծանիւներու, կենցաղային իրերու եւ անձնական օգտագործման առարկաներու վերանորոգում (21.5 %),
* մշակող արդիւնաբերութիւն (19.9 %),
* անշարժ գոյքի հետ կապուած գործարքներ, վարձակալութիւններ եւ ծառայութիւններու մատուցում (19.3 %),
* երթեւեկութիւն եւ կապ (11.8 %),
* առողջապահութիւն եւ ընկերային ծառայութիւններու մատուցում (6 %)&lt;ref&gt;Доли остальных видов деятельности в 2014 г. составили менее 6 % в валовом региональном продукте города каждая.&lt;/ref&gt;։

Քաղաքի ֆինանսական շուկան իր շրջանային ֆինանսական շուկայի մեծութեամբ Ռուսաստանի երկրորդ շուկան է։ Քաղաքին մէջ կը գործեն Սեն Փեթերսպուրկի արժութային սակարանը, «Սեն Փեթերսպուրկ» ապրանքային սակարանը, Սեն Փեթերսպուրկի հիմնադրամի սակարանը, Սեն Փեթերսպուրկի ապրանքա-հումքային միջազգային սակարանը։ Քաղաքին մէջ գրանցուած է 31 դրամատուն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.banki.ru/banks/sankt-peterburg/list/?type=registered|title=Список банков Санкт-Петербурга|authorlink=Банки.ру|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170407054844/http://www.banki.ru/banks/sankt-peterburg/list/?type=registered|archivedate=2017-04-07|accessdate=2017-04-06|subtitle=Зарегистрированные в регионе|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; (առաւել խոշորերն են՝ ՎՏԲ, «Ռոսիա», «Սեն Փեթերսպուրկ», «Տաւրիչեսքի», Պալթիք դրամատուն, Պալթինուեստդրամատուն) եւ այլ շրջաններու աւելի քան 100 դրամատուներու ներկայացուցչութիւններ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imercer.com/content/mobility/rankings/d147852/index.html|title=Quality of living rankings|publisher=Mercer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181120221313/https://www.imercer.com/content/mobility/rankings/d147852/index.html|archivedate=2018-11-20|accessdate=2017-04-06|7=|subtitle=2017 city rankings|lang=en|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

«Mercer»-ի գնահատմամբ՝ 2017-ին Սեն Փեթերսպուրկը քաղաքներուն մէջ կեանքի որակի մակարդակի համաշխարհային վարկանիշին 231 տեղէն կը զբաղեցնէ 176-րդ տեղը։

=== Արդիւնաբերութիւն ===
Արդիւնաբերութեան հիմք կը կազմեն աւելի քան 700 խոշոր եւ միջին ընկերութիւններ, ինչպէս նաեւ աւելի քան 20 000 փոքր ընկերութիւններ։ 2016-ին քաղաքի արդիւնաբերութեամբ թողարկուած արտադրանքի ծաւալը կազմած է 2340.5 մլր ռուբլի, որ 6.9%-ով գերազանցած է նախորդ տարուան ցուցանիշները։ Արտադրուած ապրանքներու 30%-ը կը կազմեն երթեւեկութեան միջոցները, մեքենաները եւ տարատեսակ սարքաւորումները, 15.7%-ը՝ սննդամթերքը, ներառեալ՝ խմիչքները եւ ծխախոտը, 5.7%-ը՝ մետաղագործական արտադրանքը եւ պատրաստի մետաղական իրերը&lt;ref name=&quot;Соц-экон.развитие СПб 2016&quot; /&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկի արդիւնաբերութեան հիմքը ծանր արդիւնաբերութիւնն է։ Քաղաքին մէջ կ'աշխատին այնպիսի նաւաշինական ընկերութիւններ, ինչպիսին են «Ծովակալութեան նաւաշինարաններ»-ը (նաւեր ՌԴ ռազմածովային նաւատորմի համար, լցանաւեր, սուզանաւեր), «Միջին Նեւայի նաւաշինական գործարան»-ը (կատերներ, ականազերծիչ նաւեր ՌԴ ռազմածովային նաւատորմի համար), «Պալթիք գործարան»-ը (նաւեր Ծովային նաւատորմի համար, սառցահատեր), «Հիւսիսային նաւաշինարան»-ը (նաւեր ՌԴ ռազմածովային նաւատորմի եւ ծովային նաւատորմի համար)։ Կը գործեն մեքենաշինական ընկերութիւններ՝ «Քոմբրեսոր» (ճնշող սարքաւորումներ, նաւթագազային սարքաւորումներ), «Լենինկրատի մետաղական գործարան» (շոգեհարթանիւեր, գազահարթանիւեր եւ հիտրաւլիկ հարթանիւեր), «ելեկտրոսիլա» (ելեկտրական մեքենաներ, ուժածիներ), «ելեկտրոպուլտ» գործարան (ելեկտրական սարքաւորումներ), «Սեւկաբել» (ուժահաղորդ մալուխներ, պղինձէ գլանուածքներ), «Քիրովի գործարան» (թրաքթորեր, մետաղական արտադրանք, գիւղատնտեսական արուեստագիտութիւն), «Արսենալ» (տիեզերական արբանեակներ, հրետանային սարքաւորումներ, ճնշող կայաններ), «Իժորայի գործարաններ» (վարձակալութեան սարքաւորում, յատուկ սարքաւորում, ատոմային ռեակտորեր), «Լենինեց» (օդանաւատորմի եւ սպառազինութեան սարքաւորումներ, ռատիոելեկտրոնային սարքաւորումներ), «Սւէտլանա» (X ճառագայթային փողակներ, ռատիոելեկտրոնային սարքաւորումներ եւ բաղկացուցիչ մասեր), Լենինկրատի տեսողական մեքենագիտական միաւորում (տեսողական սարքաւորումներ) եւ այլն։ Զարգացած է երթեւեկութեան մեքենաշինութիւնը՝ «Վագոնմաշ» (ուղեւորափոխադրող վակոններ՝ երկաթուղիներու համար եւ ելեկտրավակոններ՝ մետրոպոլիտէնի համար), Ֆորտ, Թոյոթա, Ճեներալ Մոթորս&lt;ref&gt;[http://loveopium.ru/news/zavod-general-motors.html Завод General Motors в Санкт-Петербурге. Фоторепортаж]&lt;/ref&gt;,  Scania AB, Նիսան, Հունտայ Մոթոր եւ ՄԱՆ ընկերութիւններու մեքենաշինական գործարաններ։ 2016-ին 9 ամիսներու ընթացքին քաղաքին մէջ թողարկուած է Ռուսաստանի մէջ վաճառուող նոր մեքենաներու 25%-ը&lt;sup&gt;[113]&lt;/sup&gt;։ Արդիւնաբերական արտադրանքի զգալի ծաւալը կը ձեւաւորեն սպառազինութեան արտադրութեամբ զբաղուող ընկերութիւնները&lt;ref name=&quot;Перечень крупнейших промышленных предприятий Санкт-Петербурга&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kvs.spb.ru/?p=perechen__krupnejshih_promishlennih_predpriyatij_sankt-peterburga_priveden_v_prilozhenii_3278|title=Перечень крупнейших промышленных предприятий Санкт-Петербурга|publisher=Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518031135/http://www.kvs.spb.ru/?p=perechen__krupnejshih_promishlennih_predpriyatij_sankt-peterburga_priveden_v_prilozhenii_3278|archivedate=2012-05-18|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518031135/http://www.kvs.spb.ru/?p=perechen__krupnejshih_promishlennih_predpriyatij_sankt-peterburga_priveden_v_prilozhenii_3278 |date=2012-05-18 }}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքին մէջ զարգացած է սեւ («Սեւերստալ» ընկերութեան Իժորայի խողովակներու գործարան) եւ գունաւոր մետաղագործութեան, քիմիական («ВМП-Нева»), թեթեւ, բազմագրական արդիւնաբերութիւնը։

Սնունդի արդիւնաբերութեան խոշորագոյն ընկերութիւններէն են՝ «Պալթիքա» գարեջուրի գործարանը (գարեջուր, ոչ ոգելից ընպելիքներ, հանքային ջուրեր), «Հայնեքէն» ընկերութեան գարեջրագործարանը, Ստեպան Ռազինի անուան գարեջուրի գործարանը, Մոսկուայի շրջանի հացի գործարանը (խմորեղէն, ալիւրաշատ հրուշակեղէն), Քրուպսքայայի անուան գործարանը (շաքարներ եւ տուրմ), «Պարնաս-Մ» միսի գործարանը (երշիկեղէն, մսային պահածոներ եւ կիսագործարաններ), «Մելնիցա Կիրովայ»-ն (ձաւար, ալիւր), «Փեթմոլ» կաթի գործարանը (կը պատկանի «Danone»-ին), «Փոլիւսդրովօ» հանքային ջուրերու գործարանը, միսի գործարանները, հրուշակեղէնի արտադրութեամբ, ձկնարտադրութեամբ զբաղուող գործարանները եւ շատ ուրիշներ&lt;ref name=&quot;Перечень крупнейших промышленных предприятий Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Պատկեր:Spb 06-2017 img26 Kirov Plant.jpg|Կիրովի գործարան
Պատկեր:Streets Sankt-Peterburg sent2011 3934.jpg|Ծովակալութեան նաւաշինարաններու&lt;br&gt; հիւսիսային մասնաշէնք
Պատկեր:Finlandsky Rail Terminal.jpg|Ֆինլանտական կայարան
Պատկեր:Saint Petersburg 2009 tourist pictures 0268.JPG|Զբօսաշրջային մակոյկ &lt;br&gt;Մոյկա գետի վրայ
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Սպառողական շուկայ ===
2016-ին մանրածախ առեւտուրի շրջանառութիւնը կազմած է 1215.6 մլր ռուբլի, որ 1.5%-ով աւելի քիչ է, քան նախորդ տարին։ Սննդամթերքի շրջանառութիւնը (ներառեալ ըմպելիքները եւ ծխախոտները) 2016-ին կազմած է 36%, ոչ տնտեսական ապրանքներունը՝ 64%։ 2016-ին բնակչութեան մատուցուած է 417 մլր ռուբլիի վճարովի ծառայութիւն&lt;ref name=&quot;Соц-экон.развитие СПб 2016&quot; /&gt;։ Սեն Փեթերսպուրկի սպառողական շուկան աշխատանքով կ'ապահովէ քաղաքային տնտեսութեան մէջ զբաղուած բնակչութեան մէկ հինգերորդ մասը եւ կազմած է համախառն տարածաշրջանային արդիւնքի մէկ հինգերորդ մասը։ Այն կը ներառէ մանրածախ առեւտուրի 15 900 ընկերութիւն (ինչպէս՝ բնակչութեան առօրեայ սպառման տնտեսական ապրանքներ կը մատակարարեն 6500 ընկերութիւն), հանրային սնունդի 6800, կենցաղային մատակարարման աւելի քան 8500 ընկերութիւն։ Քաղաքին մէջ կը գործէ մանրածախ առեւտուրի 171 համալիր, 22 շուկայ (որմէ 16-ը մասնագիտացած է գիւղատնտեսական մթերքներու իրացման մէջ)։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ ներկայացուած են հետեւեալ առեւտրային ցանցերը՝ միջազգային (Աշան, Կ-Ռուոքա, Սպար, Մեթրօ, Փրիզմա), դաշնային (Օ'Քեյ, Լենդա, Տիկսի, Մակնիդ, ինչպէս նաեւ «X5 Retail Group»-ին պատկանող Պէատեօրոչքա, Քարուսել եւ Պերեկրէօստոկ), միջտարածաշրջանային (7Я семьЯ, Վերնի, Նորմա, Իտէա, Նետտօ, Ազպուքա Վկուսա, Պոլուշկայ), տեղական (Սեզոն, Լայմ, Լենտ, ՌիոՄակ, Սմարտ, Ռէալ) եւ այլն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imapress.spb.ru/city/city_2087.html|title=Потребительский рынок Санкт-Петербурга продолжил свой рост|publisher=ИМА-ПРЕСС - Информационное агентство|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107101905/http://www.imapress.spb.ru/city/city_2087.html|archivedate=2014-01-07|accessdate=2012-02-09|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.remchel.ru/marketnew/index.php?h=remchel.ru&amp;id=3956&amp;parent=rubricator&amp;child=getresearch|title=Исследование &quot;Сети магазинов Санкт-Петербурга. Потребительский рынок и торговля FMCG|publisher=RemChel.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120503122858/http://remchel.ru/marketnew/index.php?h=remchel.ru&amp;id=3956&amp;parent=rubricator&amp;child=getresearch|archivedate=2012-05-03|accessdate=2012-02-09|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Խոշոր առեւտրային ցանցերուն մէջ մանրածախ առեւտուրի շրջանառութիւնը կը կազմէ 76%&lt;ref name=&quot;Стратегия Соц-экон.развитие СПб 2030&quot;&gt;{{cite web|url=http://spbstrategy2030.ru/UserFiles/Files/Tom_1(1).pdf|title=Стратегия социально-экономического развития Санкт-Петербурга до 2030 года|publisher=Комитета по экономической политике и стратегическому планированию Санкт-Петербурга|archiveurl=https://www.webcitation.org/6MTvfMlHb|archivedate=2014-01-09|accessdate=2013-11-06}}&lt;/ref&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկը կը համարուի երկրի մետիատիրոյթի զարգացումը որոշող քաղաքներէն մէկը․ հիւսիսային մայրաքաղաքի հրատարակչական շուկայի համար բնորոշ են որակապէս եւ քանակապէս բարձր ցուցանիշները։ Այստեղ կը թողարկուի աւելի քան 100 լրագիր (մէկանգամեայ տպաքանակ՝ մօտ 10 մլն օրինակ) եւ 150 ամսագիր (աւելի քան 7 օրինակ)։ Պարբերական հրատարակութիւններու իրականացման տարեկան ծաւալը քաղաքին մէջ կը կազմէ 185 մլն օրինակ․ 132 մլն օրինակը կ'իրացուի մանրածախ ձեւով, իսկ 53 մլն-ը՝ բաժանորդագրութեամբ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1045152-0.html|title=Печатные СМИ Санкт-Петербурга|publisher=Лениздат.ру|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110922045914/http://www.lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1045152-0.html|archivedate=2011-09-22|accessdate=2011-10-15|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922045914/http://www.lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1045152-0.html |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ տեղակայուած է «Հինգերորդ ալիք» դաշնային հեռուստաալիքի գլխաւոր գրասենեակը։ Բացի այդ քաղաքին մէջ կը հեռարձակուին տարածաշրջանային «Life 78», «Սեն Փեթերսպուրկ» հեռուստաալիքները&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dp.ru/a/2010/10/15/Skolko_zhiteli_Peterburga|title=Сколько жители Петербурга переплатили за телеканал Смольного|publisher=Деловой Петербург|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110907080838/http://www.dp.ru/a/2010/10/15/Skolko_zhiteli_Peterburga/|archivedate=2011-09-07|accessdate=2011-10-15|author=Павел Горошков|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Կ'աշխատին նաեւ շարք մը տարածաշրջանային հեռուստաստուդիաներ՝ Լենինկրատի մարզային հեռուստաընկերութիւնը, «НТВ-Петербург»-ը, «СТС-Петербург»-ը, «ТНТ-Петербург»-ը։

=== Շինարարութիւն եւ ներդրումներ ===
2016-ին քաղաքին մէջ իրականացուած է 409.3 մլր ռուբլի արժողութեամբ շինարարական աշխատանքներ, շահագործման յանձնուած է 3116.3 հազ․ մ² բնակելի տարածք&lt;ref name=&quot;Соц-экон.развитие СПб 2016&quot; /&gt;։

2016-ին հիմնական դրամագլուխին ներդրումներու ծաւալը կազմած է 582.3 մլր ռուբլի&lt;ref name=&quot;Соц-экон.развитие СПб 2016&quot; /&gt;։ 2013-ին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ խոշոր ներդրումներ կատարած երկիրները եղած են [[Գերմանիա]]ն, [[Ղազախիստան|Ղազախիստանը]], [[Քորէա|Քորիայի Հանրապետութիւնը]], Վիրջինեան կղզիները, [[Շուէտ]]ը, [[Կիպրոս]]ը, [[Աւստրիա]]ն, [[Նիտըրլենտ|Նիտըրլենտները]], [[Մեծ Բ|Մեծ Բրիտանիան]], [[Ֆինլանտա]]ն, [[Զուիցերիա]]ն, [[Պելառուսիա|Պելառուսիան]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spbinvestment.ru/ru/whyspb/obzor|title=Экономический обзор|publisher=Комитет по инвестициям Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830195031/http://spbinvestment.ru/ru/whyspb/obzor|archivedate=2017-08-30|accessdate=2017-08-30|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

2012-ին Սեն Փեթերսպուրկը ՌԴ տարածաշրջանային զարգացման նախարարութեան, Ռուսաստանի ճարտարագէտներու միութեան, Շինարարութեան եւ բնակարանային տնտեսութեան դաշնային գործակալութեան, Ռուսաստանի սպառողներու իրաւունքները եւ մարդու բարօրութիւնը պաշտպանող դաշնային ծառայութեան, Մոսկուայի Մ․ Լոմոնոսովի անուան պետական համալսարանի կազմած քաղաքային միջավայրի որակի վարկանիշին մէջ կը զբաղեցնէ 2-րդ հորիզոնականը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minregion.ru/press_office/news/2939.html|title=Составлен проект рейтинга привлекательности российских городов|publisher=Министерство Регионального развития Российской Федерации|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607164112/http://www.minregion.ru/press_office/news/2939.html|archivedate=2013-06-07|accessdate=2013-06-09|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130629042750/www.minregion.ru/press_office/news/2939.html |date=2013-06-29 }}&lt;/ref&gt;։

=== Զբօսաշրջութիւն ===
Տնտեսութեան մէջ էական դեր կը կատարէ զբօսաշրջային աշխատանքը, որ կապուած է Ռուսաստանէն եւ արտասահմանէն հիւրերու ընդունմամբ, ինչպէս նաեւ ասոր հետ կապուած տնտեսական աշխուժութիւնը՝ ծառայութիւններու մատուցման ոլորտին մէջ։ Քաղաքը ունի պատմամշակութային զգալի ժառանգութիւն,՝ զբօսաշրջային հասոյթ ձեւաւորելու, զբօսաշրջութիւնը քաղաքային տնտեսութեան հիմնական ճիւղ դարձնելու համար։ 2012-ի տուեալներով Սեն Փեթերսպուրկը Եւրոպայի ամէնաշատ այցելուող եւ զբօսաշրջիկներու շրջանին յայտնի քաղաքներու շարքին կը զբաղեցնէ 10-րդ հորիզոնականը (աշխարհի մէջ 20-րդ հորիզոնականը)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tripadvisor.ru/TravelersChoice-Destinations-cTop25-g1|title=Мир: 25 лучших туристических направлений|publisher=TripAdvisor|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521174212/http://www.tripadvisor.ru/TravelersChoice-Destinations-cTop25-g1|archivedate=2013-05-21|accessdate=2013-05-23|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

2016-ին Սեն Փեթերսպուրկ այցելած է 6.9 մլն զբօսաշրջիկ (2016-ին հիւսիսարեւմտեան դաշնային շրջանի անցակէտերով Սեն Փեթերսպուրկ այցելած արտասահմանեան քաղաքացիներու քանակը կազմած է 2847.2 հազ․ մարդ (գլխաւորաբար զբօսաշրջիկներ Ֆինլանտայէն, Գերմանիայէն, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-էն, Շուէտէն եւ [[Ֆրանսա]]յէն)։ Քաղաքին մէջ կ'աշխատի աւելի քան 260 խոշոր եւ ոչ մեծ հիւրանոց՝ 27000 սենեակներով (ինչպէս՝ «Կրանտ Հոթել Եւրոպա», «Աստորիա», «Քորինթիա Սեն Փեթերսպուրկ», «Մերձ Պալթիքա», «Պուլկովսքայա», «Սեն Փեթերսպուրկ», «Մոսկուա», «Ռոսիա», «Հոկտեմբերեան», «Ազիմուտ Հոթէլ Սեն Փեթերսպուրկ» եւ այլ հիւրանոցներ) եւ հանգստեան տուներ։ Վասիլեւսքի կղզիի արեւմտեան հատուածին մէջ ուղեւորային ծովային նոր նաւահանգիստի շահագործմամբ եւ կարճաժամկէտ այցով ժամանած զբօսաշրջիկներու համար մուտքի վիզայի չեղարկման շնորհիւ քաղաքը կը դառնայ Եւրոպայի ծովային զբօսաշրջութեան կեդրոններէն մէկը։ 2016-ին հիւսիսային մայրաքաղաք ժամանած է 457 000 ծովային զբօսաշրջիկ (209 զբօսաշրջութիւն նաւով)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/gov/otrasl/c_tourism/statistic/|title=Развитие туристского рынка|publisher=Администрация Санкт-Петербурга|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;։

Դեկտեմբեր 2016-ին Սեն Փեթերսպուրկը 2016-ին զբօսաշրջային արդիւնաբերութեան «World’s Leading Cultural City Destination» անուանակարգին արժանացած է «''World Travel Awards''» մրցանակի, որ ռուսական աղբիւրներուն մէջ ստացած է «Աշխարհի զբօսաշրջային մայրաքաղաք» անուանումը&lt;ref&gt;[http://www.worldtravelawards.com/award-worlds-leading-cultural-city-destination-2016 World’s Leading Cultural City Destination 2016.] — World Travel Awards&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gov.spb.ru/gov/otrasl/c_tourism/news/101774/ Санкт-Петербург признан туристической столицей Мира.] — Официальный сайт Администрации Санкт-Петербурга&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/12/05/piter_awards/ Санкт-Петербург признали туристической столицей мира] — Lenta.ru&lt;/ref&gt;։

=== Շահեկան տնտեսութիւն ===
Քաղաքին մէջ ջրամատակարարմամբ եւ կոյուղաւորմամբ զբաղուող ընկերութիւնը «Վոտոկանալ Սեն Փեթերսպուրկա» մենական կազմակերպութիւնն է։ Ջրամատակարարման հիմնական աղբիւրը Նեւա գետն է։ Անկէ կը վերցուի ջուրի 96%-ը, որ կը մշակէ անցնում աւելի քան 5 խոշոր ջրմուղ կայաններու՝ Գլխաւոր ջրմուղ կայան, Հիւսիսային ջրմուղ կայան, Հարաւային ջրմուղ կայան, Վոլքովի ջրմուղ կայան, Կոլպինօ քաղաքի ջրմուղ մաքրող կառոյցներ։ 26 Յունիս 2009-էն Սեն Փեթերսպուրկը դարձած է առաջին մէգապոլիսը, ուր խմելու ամբողջ ջուրը կը մշակէ  անդրմանիշակագոյն ճառագայթներով եւ որ ջուրը վարակազերծելու համար ամբողջովին հրաժարած է հեղուկ քլորէ։ Քաղաքին մէջ կը գործէ 21 կոյուղիի մաքրման կառոյց, -որոնցմէ խոշորագոյններն են՝ Այէրացիայի կեդրոնական կայանը, Այէրացիայի հիւսիսային կայանը եւ հարաւարեւմտեան մաքրման կառոյցները, կ'աշխատի կեղտաջուրերու նստուածքի այրման 3 գործարան։ Կեղտաջուրերը սկսան մաքրուիլ 1979-էն։ 2008-ի վերջը  Փեթերսպուրկը մաքրած է կեղտաջուրերու 91.7%-ը։ Հոկտեմբեր 2013-ին քաղաքի հիւսիսային հատուածի Կոյուղիի գլխաւոր հաւաքիչ շահագործմամբ կը մաքրուի քաղաքի կեղտաջուրերու 98.4%-ը (2010-ին՝ 93%-ը)&lt;ref name=&quot;«Водоканал Санкт-Петербурга»&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vodokanal.spb.ru/content/about/projects/|title=ГУП «Водоканал Санкт-Петербурга»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111027161457/http://www.vodokanal.spb.ru/content/about/projects/|archivedate=2011-10-27|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027161457/http://www.vodokanal.spb.ru/content/about/projects/ |date=2011-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;РИА «Новости»&quot;&gt;{{cite web|url=http://eco.rian.ru/shortage/20091020/189781554.html|title=В ближайшие два года Петербург будет очищать почти 100 % сточных вод|publisher=РИА «Новости»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091031082752/http://eco.rian.ru/shortage/20091020/189781554.html|archivedate=2009-10-31|accessdate=2019-08-26|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 2016-ին սպառողներուն խմելու ջուրի միջին օրական քանակը կազմած է 1597 հազ․ մ³, ջուրի փոխադրման ժամանակ կորուստները եւ ծախսերը կազմած են 12%, կոյուղիի մաքրման կառոյցներուն կեղտաջուրերու միջին օրական ծաւալը կազմած է 2.2 մլն մ³/օր&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vodokanal.spb.ru/files/documents/press/otchet/go_2016_web.pdf|title=Годовой отчет 2016|publisher=Водоканал Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704190421/http://www.vodokanal.spb.ru/files/documents/press/otchet/go_2016_web.pdf|archivedate=2019-07-04|accessdate=2017-09-13|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704190421/http://www.vodokanal.spb.ru/files/documents/press/otchet/go_2016_web.pdf |date=2019-07-04 }}&lt;/ref&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկի ջերմամատակարարման համակարգին մէջ կ'աշխատին 8 «ТГК-1» ջերմաելեկտրակայան, 3 գերատեսչական ջերմաելեկտրակայան, 377 կաթսային «ТЭК СПб», 48 կաթսային «Лентеплоснаб», 140 կաթսային «Петербургтеплоэнерго», 28 կաթսային «Петербургэнергосбыт», 179 գերատեսչական կաթսաներ։ Ջերմային ցանցերու տարածուածութիւնը կը կազմէ աւելի քան 6000 կմ։ Քաղաքի տարածքին տեղակայուած են 118 բարձրավոլթ ենթակայաններ՝ ընդհանուր աւելի քան 15 000 մեկաուաթ հզօրութեամբ։ Կաթսայա-վառարանային տաքացման հիմնական տեսակը քաղաքային տնտեսութեան մէջ բնական կազն է (որու մասնաբաժինը կը կազմէ 94%), մնացածները կը կազմեն վառելանիւթը եւ ածուխը։ Քաղաքի առաւել խոշոր ջերմա- եւ էներգագեներացնող ընկերութիւնները կը պատկանին ТГК-1-ին՝ կեդրոնական ջերմաելեկտրակայան, Պրաւոպերեժնայա № 5 ջերմաելեկտրակայանը, Վիպորկի № 17 ջերմաելեկտրակայանը, հիւսիսային № 21 ջերմաելեկտրակայանը, Պերովոմայսքի № 14 ջերմաելեկտրակայանը, հարաւային № 22 ջերմաելեկտրակայանը եւ Աւտովսքայա № 15 ջերմաելեկտրակայանը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/ingen/numerical|title=Комитет по энергетике и инженерному обеспечению. Количественные показатели|publisher=Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010133326/http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/ingen/numerical|archivedate=2011-10-10|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Երթեւեկութիւն ==
Սեն Փեթերսպուրկը Ռուսաստանի հիւսիսարեւմտեան հատուածի խոշորագոյն երթեւեկութեան հանգոյցն է եւ երկրորդը՝ երկրին մէջ, Մոսկուայէն ետք։ Անիկա կը նեռարէ երկաթուղիներ, ծովային եւ գետնային երթեւեկութիւն, ինքնաշարժի ճանապարհներ եւ ուղիներ։ Քաղաքով կ'անցնին եւրասիական 2 երթեւեկութեան միջանցք՝ «Հիւսիս-Հարաւ» եւ «Թրանսսիպ», № 9 համաեւրոպական երթեւեկութեան միջանցքը, E 18 եւրոպական ինքնաշարժի ճանապարհը, որ Սկանտինաւիան կը կապէ Ռուսաստանի կեդրոնի հետ&lt;sup&gt;&lt;ref name=&quot;Общие сведения за 2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kvs.spb.ru/?p=spravochnaya_informatciya_273|title=Общие сведения о Санкт-Петербурге за 2010 год|publisher=Комитет по внешним связям Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111208074631/http://www.kvs.spb.ru/?p=spravochnaya_informatciya_273|archivedate=2011-12-08|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208074631/http://www.kvs.spb.ru/?p=spravochnaya_informatciya_273 |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;/sup&gt;։ 2010-ին Սեն Փեթերսպուրկի բեռնափոխադրումը կատարուած է երկաթուղիով (101 մլն թոն), խողովակային (85 մլն թոն), ծովային (9 մլն թոն), ինքնաշարժի (առանց փոքր ձեռնարկատիրութեան, 4 մլն թոն), ներքին ջրային (1.2 մլն թոն)&lt;ref name=&quot;Транспорт за 2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://petrostat.gks.ru/public/DocLib2/2010.htm|title=Статистический бюллетень. Транспорт Санкт-Петербурга и Ленинградской области в 2010 году|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по г. Санкт-Петербургу и Ленинградской области|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111031122/http://petrostat.gks.ru/public/DocLib2/2010.htm|archivedate=2011-11-11|accessdate=2012-02-12|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111031122/http://petrostat.gks.ru/public/DocLib2/2010.htm |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt;։

Քաղաքային մայրուղիներու զբաղուածութիւնը թրանզիթային երթեւեկութիւնը թեթեւցնելու համար, Սեն Փեթերսպուրկի շուրջը կառուցուած է օղակային ինքնաշարժի ճանապարհ։ Սեն Փեթերսպուրկի այլ տարածաշրջաններու հետ կապող հիմնական ճանապարհներն են (ժամացոյցի սլաքի ուղղութեամբ՝ Ֆիննական ծոցէն)՝ Փրիմորսքի խճուղի, Վիպորկի խճուղի, Փրիօզէօրսքի խճուղի, Սեն Փեթերսպուրկ-Մորիէ ճանապարհը, Մուրմանսքի խճուղին, Փետրոզաւոտի խճուղին, Մոսկուայի խճուղին, Փուլքովոյի խճուղին, Քիեւի խճուղին, Թալլինի խճուղին, Փեթերկոֆի խճուղին&lt;ref name=&quot;Атлас Санкт-Петербург&quot;&gt;Атлас Санкт-Петербург. СПб.: ФГУП «Аэрогеодезия», 2003&lt;/ref&gt;։ Սեն Փեթերսպուրկի վարչութեան երթեւեկութեան ենթակառուցուածքի զարգացման կոմիտէի տուեալներով, Սեպտեմբեր 2017-ի դրութեամբ միջքաղաքային ճանապարհներու 37%-ը ոչ բնական վիճակի մէջ են, 2020-ին կը ծրագրուի տոկոսը իջեցնել 20%-ի&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2017/09/04/121/|title=КРТИ просит в следующем году выделить 66 млрд из городского бюджета|publisher=Фонтанка.Ру|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;։

Քաղաքի տարածքին կը գտնուին Սեն Փեթերսպուրկ մեծ նաւահանգիստը, որ կը նեռարէ 5 աւազան, Վասիլեւսքի կղզիի բեռնափոխադրումային նաւահանգիստը, Կրոնշտադտի նաւահանգիստը, Լոմոնոսովի նաւահանգիստը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=44446|title=Границы морского порта Большой порт Санкт-Петербург|date=|publisher=Кадис|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102093855/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=44446|archivedate=2012-11-02|accessdate=|author=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102093855/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=44446 |date=2012-11-02 }}&lt;/ref&gt;։ Նաւահանգստին մէջ կը վերաբեռնուին նաւթամթերքներ, մետաղներ, անտառային բեռներ, բեռնարկողներ, ածուխ, հանքաքար, քիմիական բեռներ, մետաղաջարդուածք։ Մեծ նաւահանգիստի բեռնաշրջանառութիւնը 2010-ի առաջին կիսու տուեալներով կազմած է 26.35 մլն թոն (+6.4% 2009-ին առաջին կիսուն համեմատ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portnews.ru/news/55788/|title=Грузооборот морских портов России за 6 месяцев 2010 года|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126184015/http://portnews.ru/news/55788/|archivedate=2012-01-26|accessdate=2011-08-21|author=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Նաւահանգիստը միացած է ծովին 27 մղոն երկարութիւն ունեցող Մորսկօ ջրանցքի միջոցով եւ ամբողջ տարին բաց է նաւերուն համար։ Վասիլեւսքի կղզիի ծայր արեւմուտքը տեղակայուած է ծովային ուղեւորային վերջածայրը՝ երթեւեկութեան գիծեր եւ շոգենաւեր ընդունելու համար&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portspb.ru/|title=Пассажирский порт Санкт-Петербург «Морской фасад»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026092201/http://portspb.ru/|archivedate=2011-10-26|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Ջրային երթեւեկութեամբ փոխադրումներու զգալի մասը բաժին կ'իյնայ Նեւայով գետային փոխադրումներուն, որ քաղաքը կը կապէ Լատոկա լիճին հետ եւ կը հանդիսանայ Վոլկա-Պալթիք ջրային ուղիի վերջին հատուածը։ Նեւա գետի Վոլոտարսքի կամուրջէն վերեւ կը գտնուի գետային կայարանը։

Սեն Փեթերսպուրկէն օդային ուղեւորափոխադրումները կը կատարուին Փուլքովօ օդակայանէն, որ տեղակայուած է հարաւային մասը։ Ուղեւորափոխադրումներու համար միայն մէկ օդակայան ունեցող քաղաքներէն Սեն Փեթերսպուրկը բնակչութեամբ խոշորագոյնն է [[Եւրոպա]]յի մէջ։ 2013-ին օդակայանի ուղեւորահոսքը կազմած է աւելի քան 12 մլն ուղեւոր։ 4 Դեկտեմբեր 2013-էն օդակայանին մէջ կ'աշխատի նոր կեդրոնացուած ուղեւորային կայանագին, որ ամբողջովին կը սպասարկէ միջազգային չուերթները, ինչպէս նաեւ չուերթներու գրանցումը եւ ներքին չուերթներու համար նախաթռիչքային գործընթացները։ Փուլքովօ-1 նախկին կայանագինի վերակառուցուած շէնքը շահագործման յանձնուած է 4 Փետրուար 2015-ին իբրեւ նոր կեդրոնացուած կայանագինի ընդլայնում՝ ներքին չուերթներու ընդունման եւ ճանապարհման համար։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ գրանցուած է «Ռոսիա» պետական ընկերութիւնը։

Սեն Փեթերսպուրկը Ռուսաստանի Դաշնութեան ամէնախոշոր հիւսիսարեւմտեան երկաթուղային հանգոյցն է։ Քաղաքին մէջ կը գործէ 5 երկաթուղային կայարան (Պալտիք, Վիդեպսքի, Լաթոքայի, Մոսկուայի, Ֆինլանտական), 2 տեսակաւորող կայարաններ (Սեն Փեթերսպուրկ-Սորտիրովոչնի-Մոսկուայի, Շուշարի), 2 նաւահանգստային կայարաններ (Աւտոօ, Նոր նաւահանգիստ)։ Քաղաքին մէջ տեղակայուած է Հոկտեմբերեան երկաթգիծի վարչութիւնը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rzd.ru/isvp/public/rzd?STRUCTURE_ID=5010&amp;layer_id=5040&amp;refererLayerId=5039&amp;id=244|title=Октябрьская железная дорога — филиал ОАО «РЖД»|publisher=Сайт ОАО «РЖД»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111142600/http://rzd.ru/isvp/public/rzd?STRUCTURE_ID=5010&amp;layer_id=5040&amp;refererLayerId=5039&amp;id=244|archivedate=2012-01-11|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ozd.rzd.ru/isvp/public/ozd?STRUCTURE_ID=172|title=Вокзалы Санкт-Петербурга|publisher=Сайт Октябрьской железной дороги|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926134633/http://ozd.rzd.ru/isvp/public/ozd?STRUCTURE_ID=172|archivedate=2011-09-26|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

1955-էն քաղաքին մէջ կը գործէ մէտրոպոլիտէն։ Դեկտեմբեր 2012-ի վերջը Սեն Փեթերսպուրկի մետրոպոլիտէնը 5 գիծերու մէջ ունէր 67 կայարան, 7 գնացքափոխ հանգոյց․ շահագործուող գիծերու երկարութիւնը աւելի քան 120 քմ է։ 2001-ի դրութեամբ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ գործած է աշխարհի մէջ խոշորագոյն թրամուէյի ցանցը։ Վերջին տարիներուն այն էապէս կրճատուած է։ Քաղաքին մէջ զարգացած են նաեւ հանրակառքերու եւ գծակառքերու ցանցը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gortrans.vpeterburge.ru/|title=Общественный транспорт в Санкт-Петербурге|date=|publisher=gortrans.vpeterburge.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100510150628/http://gortrans.vpeterburge.ru/|archivedate=2010-05-10|accessdate=2010-09-19|author=|lang=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510150628/http://gortrans.vpeterburge.ru/ |date=2010-05-10 }}&lt;/ref&gt;։ Այստեղ շահագործուած են ԽՍՀՄ-ում ամէնաշատ Վլատիմիր Վաքլիչի&lt;ref name=&quot;Train&quot;&gt;Энциклопедия современной Украины: в 25 т. / Под ред. И. М. Дзюба и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TrainKrat&quot;&gt;''Крат В. И.''Владимир Филлипович Веклич // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-ua}}&lt;/ref&gt; գծակառքերը&lt;ref name=&quot;VTG&quot;&gt;''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд Владимира Веклича // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-ua}}&lt;/ref&gt;, որոնք կազմուած էին երկու ЗиУ-682 մեքենաներէ։ Ընդհանուր առմամբ անոնց թիւը կը կազմէր 111 միաւոր&lt;ref name=&quot;DIS405&quot;&gt;Веклич В. Ф. Докторская диссертация: Повышение эффективности эксплуатации безрельсового электрического транспорта применением средств диагностирования и управления по системе многих единиц — Киев: Научно-исследовательский и конструкторско-технологический институт городского хозяйства, 1990 С. 405&lt;/ref&gt;։

Փոխադրումներու զգալի ծաւալը կը կատարուի երթուղային վարձակառքերով&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spbmar.info/|title=Маршрутное такси Санкт-Петербурга|date=|publisher=spbmar.info|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100918155737/http://www.spbmar.info/|archivedate=2010-09-18|accessdate=2010-09-19|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Հանրային երթեւեկութեան վիճակն ու որակը, անոր անվտանգութիւնը եւ փոխադրումներու կազմակերպումը կ'ենթարկուին քննադատութեան եւ չեն համապատասխաներ ժամանակակից պահանջներուն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mintrans.ru/pressa/DAT_010704_Spravka.htm|title=Справка о состоянии городского пассажирского транспорта Российской Федерации|date=|publisher=mintrans.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020321024126/http://www.mintrans.ru/pressa/DAT_010704_Spravka.htm|archivedate=2002-03-21|accessdate=2010-09-19|author=|lang=|deadlink=404|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;։ Փորձեր եղած են զարգացնել փոքր նաւագնացութիւնը Սեն Փեթերսպուրկի գետերով եւ ջրանցքներով, 2010-2016-ականներուն գործած են ջրակառքերու քանի մը գիծ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_transport/routes/aquabus|title=Аквабус|date=|work=Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга|publisher=gov.spb.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120528190242/http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_transport/routes/aquabus|archivedate=2012-05-28|accessdate=2012-02-12|author=|lang=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։  2010-ին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ հանրային երթեւեկութեամբ փոխադրումներն են՝ մեթրոյով՝ 777 մլն մարդ, թրամուէյներով՝ 477 մլն, ինքնաշարժային երթեւեկութեամբ՝ 473 մլն, գծակառքերով՝ 281 մլն, երկաթուղիով՝ 136 մլն, ծովային երթեւեկութեամբ՝ 4 մլն&lt;ref name=&quot;Транспорт за 2010&quot; /&gt;։ 2011-ին քաղաքային ուղեւորափոխադրիչ երթեւեկութենէն օգտուած է քաղաքի բնակչութեան 70%-ը՝ աշխատանքի երթալ-գալու ճանապարհին վրայ օրական ծախսելով միջինը 56 վայրկեան&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://transport.spb.ru/tsspb/3218|title=Приложение 1 к постановлению Правительства Санкт-Петербурга от 13.07.2011 № 945 «Транспортная стратегия Санкт-Петербурга до 2025 года»|date=|publisher=Комитет по транспортно-транзитной политике Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302224046/http://www.transport.spb.ru/tsspb/3218|archivedate=2012-03-02|accessdate=2012-02-12|author=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302224046/http://www.transport.spb.ru/tsspb/3218 |date=2012-03-02 }}&lt;/ref&gt;։
== Կրթութիւն եւ գիտութիւն ==
Յունուար 2012-ին նախադպրոցական կրթութեան համակարգին մէջ կար 1054 մանկապարտէզ եւ մանկամսուր։ Բոլորը, բացի եզակի մասնաւոր հաստատութիւններէն, կը գտնուին համայնքի ենթակայութեան ներքոյ։ Քաղաքին մէջ կը գործէ 690 հանրակրթական հաստատութիւն, -որոնցմէ 609-ը՝ դպրոցներ, այսպէս՝ 135-ը առարկաներու խորացուած ուսուցմամբ, 72  գիմնազիո, 45 լիսէ, 21 երեկոյեան դպրոց, 40 ուղղիչ դպրոց, 8 գիշերօթիկ դպրոց, 19 յատուկ դպրոց, երեխաներու լրացուցիչ ուսուցման 58 դպրոց, տարրական եւ միջին մասնագիտական կրթութեան 48 հաստատութիւն։ Անոնցմէ յատկանշական են Ա․ Վականովայի անուան ռուսական բեմապարի ակադեմիան, Սեն Փեթերսպուրկի Մ․ Մուսորգսքիի անուան երաժշտական ճեմարանը, զինուորական հաստատութիւններէն յայտնի են Սեն Փեթերսպուրկի սուվորովեան ռազմական ուսումնարանը, Նախիմովեան ուսումնարանը, Պետրոս Մեծի քատէթային ջոկատը, Ծովային քատէթային ջոկատը եւ այլն&lt;ref name=&quot;Паспорт Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։
[[Պատկեր:Spb_06-2012_University_Embankment_06.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Spb_06-2012_University_Embankment_06.jpg|մինի|250x250փքս|Տասներկու խորհուրդի շենք,Սեն Փեթերսպուրկի պետական համալսարան]]
Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ 56 պետական եւ 45 մասնաւոր բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւն&lt;ref name=&quot;Соц-экон.развитие СПб 2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cedipt.spb.ru/upload/files/economics/macro/ot4et%202011%20-%203.pdf|title=Итоги социально-экономического развития Санкт-Петербурга за 2011 год|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204122233/http://www.cedipt.spb.ru/upload/files/economics/macro/ot4et%202011%20-%203.pdf|archivedate=2013-02-04|accessdate=2012-11-14|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204122233/http://www.cedipt.spb.ru/upload/files/economics/macro/ot4et%202011%20-%203.pdf |date=2013-02-04 }}&lt;/ref&gt;, որոնցմէ են յայտնի են Սեն Փեթերսպուրկի պետական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական ճարտարապետա-շինարարական համալսարանը, Սանկ Փեթերսպուրկի Ի․ Պաւլովի անուան պետական բժշկական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի կայսր Ալեքսանդր Ա.-ի հաղորդակցման ուղիներու պետական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական ծովային արուեստագիտական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի Մ․ Պոնչ-Պրուեվիչի անուան հեռահաղորդակցութիւններու պետական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական ճարտարագիտական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական արուեստագիտական համալսարանը (արուեստագիտութեան համալսարան), Սեն Փեթերսպուրկի պետական ելեկտրաարուեստագիտական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական տնտեսագիտական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական լեռնային հաստատութիւնը, Սեն Փեթերսպուրկի տեղեկատուական արուեստագիտութիւններու, մեքենական եւ տեսագիտութեան ազգային հետազօտական համալսարանը, Ռուսաստանի Ա․ Գերցենի անուան պետական մանկավարժական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական անտառաարուեստագիտական համալսարանը եւ այլն։ Քաղաքին մէջ կը գործեն շարք մը զինուորական բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ՝ Ա․ Մոժայսքիի անուան ռազմա-տիեզերական ակադեմիան, Ս․ Կիրովի անուան ռազմա-բժշկական ակադեմիան, Միխայլովեան ռազմական հրետանային ակադեմիան, Սեն Փեթերսպուրկի ռազմա-ծովային հաստատութիւնը, Ռազմական երկրաչափա-արուեստագիտական համալսարանը, Սեն Փեթերսպուրկի ռատիոելեկտրոնիկայի բարձրագոյն ռազմական ուսումնարանը եւ այլն&lt;ref name=&quot;Паспорт Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկը Ռուսաստանի գիտակրթական խոշորագոյն կեդրոններէն մէկն է, ուր կը գտնուի երկրի գիտական կարողութեան աւելի քան 10%-ը՝ աւելի քան 350 գիտական կազմակերպութիւններ, անոնցմէ ՌԴ Գիտութիւններու եւ այլ ակադեմիաներու 70 կազմակերպութիւն, որոնց մէջ կ'աշխատի աւելի քան 170 000 գիտաշխատող, այսպէս՝ 9000 գիտութիւններու դոկտոր եւ 26 000 գիտութիւններու թեկնածու։ Գիտակրթական ոլորտի աշխատողներու թիւով Սեն Փեթերսպուրկը ՌԴ-ի մէջ կը զբաղեցնէ երկրորդ հորիզոնականը։ Քաղաքին մէջ կը գտնուի ՌԴ Գիտութիւններու ակադեմիայի գիտական կեդրոնը, բազմաթիւ գիտահետազօտական հաստատութիւններ&lt;ref name=&quot;Паспорт Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։ Քաղաքի հարաւային ծայրամասը տեղակայուած է ՌԴ Գիտութիւններու ակադեմիայի գլխաւոր (Փուլքովոյի) աստղադիտարանը։

== Առողջապահութիւն ==
[[Պատկեր:Botkin_Infectious_Diseases_Hospital.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Botkin_Infectious_Diseases_Hospital.jpg|աջից|մինի|260x260փքս|Ս․ Պոթքինի անուան բուժական վարակիչ հիւանդանոց]]
Սեն Փեթերսպուրկի առողջապահական հաստատութիւններու մեծ մասը կը մտն է ՌԴ առողջապահութեան նախարարութեան համակարգին մէջ եւ կը բաժնուի 3 խումբի՝ Սեն Փեթերսպուրկի առողջապահութեան կոմիտէին ենթարկուող, ՌԴ առողջապահութեան նախարարութեան դաշնային հաստատութիւններ, Բժշկակենսաբանական դաշնային գործակալութեան հաստատութիւններ եւ Լենինկրատի մարզի հաստատութիւններ, որոնք կը գտնուին քաղաքի սահմանագիծին մէջ։ Սեն Փեթերսպուրկի կառավարութեան առողջապահութեան կոմիտէն պետական իշխանութեան գործադիր մարմինն է՝ առողջապահութեան ոլորտին մէջ քաղաքային քաղաքականութիւն վարելու առումով։ Բացի ՌԴ առողջապահութեան նախարարութեան համակարգ մտնող հաստատութիւններէն, քաղաքին մէջ տեղակայուած են նաեւ առողջապահական այլ գերատեսչութիւններու հաստատութիւններ, ինչպէս նաեւ ոչ պետական հաստատութիւններ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medline.ru/public/histm/medmono/100/4.phtml|title=Медицинский Петербург|publisher=medline.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611063028/http://medline.ru/public/histm/medmono/100/4.phtml|archivedate=2012-06-11|accessdate=2012-09-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ 106 դուրսի հիւանդ-համաբուժական հաստատութիւն, 33 ատամնաբուժական բուժարան, 44 տարբեր տեսակի դեղատուներ, 83 անշարժ բուժման հաստատութիւն, 24 հիւանդանոց, 57 շտապ օգնութեան կայան։ Անոնցմէ են՝ Ս․ Կիրովի անուան ռազմաբժշկական ակադեմիան, Ալեքսանդրի հիւանդանոցը, Պատերազմի գործիչներու հիւանդանոցը, Քաշչենկոյի, Սուրբ Նիկողայոս Հրաշագործի անուան քաղաքային հոգեբուժական հիւանդանոցները, Ս․ Պոթքինի անուան բուժական վարակիչ հիւանդանոցը, Հարբուխի գիտահետազօտական հաստատութիւնը, Ռուսաստանի Դ․ Օտտի անուան կնաբանութեան եւ մանկաբարձութեան գիտահետազօտական հաստատութիւնկը, Ռաուխֆուսի անուան մանկական հիւանդանոցը, Ֆիլատովի անուան մանկական հիւանդանոցը եւ այլն։ 2005-էն քաղաքին մէջ կ'իրականացուի «Առողջութիւն» ազգային նախագիծը, որմով կը նախատեսուի քաղաքային առողջապահական համակարգը արդիականացնել&lt;ref name=&quot;Паспорт Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։

2015-ի դրութեամբ քաղաքին մէջ առողջապահութեան մակարդակը շարք մը ցուցանիշներով լաւագոյնն է Ռուսաստանի մէջ: Քաղաքը ունի նաեւ երկրի ամէնացած մահացածութեան մակարդակը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://novchronic.ru/20833.htm |title=Здравоохранение Санкт-Петербурга заметно прогрессировало в последние годы |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518101239/http://novchronic.ru/20833.htm |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518101239/http://novchronic.ru/20833.htm |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;։ 2012-էն կ'իրականացուի բժշկական սարքաւորումներու աշխոյժ արդիականացում, ծրագիր կիրականացուի ուղղուած՝ բնակչութեան որակը բարձրացնելուն։ Աշխատանքներ կը տարուին նաեւ բուժաշխատողներու կենսապայմանները բարելաւելու ուղղութեամբ&lt;ref&gt;[http://ria-ami.ru/read/11153 Ольга Казанская: «Для здравоохранения региона сделано многое» // Российское агентство медико-социальной информации АМИ. — 27.04.2015.]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Յանցագործութիւններ ==
2011-ին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ գրանցուած է 1218 յանցագործութիւն 100 000 բնակիչի հաշուարկով (122-րդ հորիզոնականը Ռուսաստանի քաղաքներու շրջանին մէջ)․ 2010-ի համեմատ յանցագործութիւններու մակարդակը նուազած է 13.6%-ով։ Յանցագործութիւններու բացայայտումը կազմած է 53.2%, որ վերջին տարիներուն նուազած է։ Կը նկատուի անօրինական թմրանիւթերու շրջանառութեան հետ կապուած յանցագործութիւններու աճ (29,3 %-ով)։ Ծանր եւ առանձնապէս ծանր յանցագործութիւններու թիւը կը նուազի․ անոնց թիւը ընդհանուր գրանցուած յանցագործութիւններու շարքին մէջ կը կազմէ 41.7%։ Տնտեսական ուղղուածութիւն ունեցող յանցագործութիւններու քանակը կը կազմէ 6.9%։ Կը նուազի «փողոցային» յանցագործութիւններու մակարդակը, ուր կը գերակշռեն սեփականութեան հետ կապուած յանցագործութիւնները, գողութիւնները, կողոպուտները (67.5%)։ Կը նուազի բնակարաններէն եւ տարատեսակ սեփականութիւններէն կողոպուտներու թիւը (քաղաքին մէջ կատարուող ընդհանուր յանցագործութիւններու 37.9%-ը)։ 2011-ին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ տեղի ունեցած է 7451 ճանապարհաերթեւեկութեան պատահար, ուր եղած են տուժողներ (1%-ով աւել 2010-ի համեմատ), ընդ որում զոհուածներու թիւը աճած է 18.1%-ով։ Վարչական իրաւախախտումներու 71%-ը կատարուած են բարեկեցութեան ոլորտին մէջ, 17% դէպքերուն խախտած են առեւտուրի կանոնները, 12% դէպքերուն խախտած է լռութեան մասին օրէնքը։ Քաղաքի բնակիչներու շրջանին կատարուած հարցախոյզի արդիւնքով կը պահպանուի իրաւապահ մարմիններու աշխատանքի ոչ բաւարար գնահատումը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.mail.ru/society/1835098/|title=Рейтинг самых криминальных городов России|publisher=Mail.Ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204114242/http://news.mail.ru/society/1835098/|archivedate=2013-02-04|accessdate=2012-06-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/Files/file/_ea-dinamika-urovnja-ek-soc-razvitija-sankt-peterburga-v-janvare-2012-goda.pdf|title=Динамика уровня экономического и социального развития Санкт-Петербургав январе 2012года|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502175214/http://gov.spb.ru/Files/file/_ea-dinamika-urovnja-ek-soc-razvitija-sankt-peterburga-v-janvare-2012-goda.pdf|archivedate=2012-05-02|accessdate=2012-06-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.spb.ru/Files/file/_as_pravoporyadok_v%20raionah%20spb_9%20mes_2011_itogov.pdf|title=Правопорядок и общественная безопасность в районах Санкт-Петербурга. Аналитическая справка по итогам 9-ти месяцев 2011 года|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502175905/http://gov.spb.ru/Files/file/_as_pravoporyadok_v%20raionah%20spb_9%20mes_2011_itogov.pdf|archivedate=2012-05-02|accessdate=2012-06-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Քաղաքի տարածքին կը գտնուի 4 մէկուսարան (ինչպէս՝ յայտնի «Քրեսթի»-ն), 4 ուղղիչ գաղութ եւ 1 դաստիարակչական գաղութ (Կոլպինօ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.78.fsin.su/structure/index.php|title=Учреждения, подведомственные УФСИН России по г. Санкт-Петербургу и Ленинградской области|publisher=Федеральная служба исполнения наказаний России|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621013958/http://www.78.fsin.su/structure/index.php|archivedate=2013-06-21|accessdate=2012-11-14|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621013958/http://www.78.fsin.su/structure/index.php |date=2013-06-21 }}&lt;/ref&gt;։

== Մշակոյթ եւ արուեստ ==

=== Մշակոյթ ===
Սեն Փեթերսպուրկը համաշխարհային նշանակութեան մշակութային կեդրոն է․ յաճախ կ'անուանեն «Մշակութային մայրաքաղաք»։ Քաղաքին մէջ կը գտնուի մշակութային ժառանգութեան 8464 առարկայ (պատմական եւ մշակութային յուշարձաններ), այսպէս՝ 4213 դաշնային նշանակութեան մշակութային ժառանգ, որ կը կազմէ ՌԴ տարածքին պետութեան կողմէ պահպանուող բոլոր յուշարձաններու գրեթէ 10%-ը։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ աւելի քան 200 թանգարան եւ անոնց մասնաճիւղերը (ինչպէս՝ [[Էրմիթաժ (Ս․ Փեթերսպուրկ)|Էրմիթաժ]] (գրեթէ 3 մլն արուեստի գործ եւ համաշխարհային մշակոյթի յուշարձան), Ռուսական թանգարանը (ռուսական արուեստի ամէնամեծ թանգարանը), կեդրոնական ռազմածովային թանգարանը, Ռուսաստանի նկարիչներու ակադեմիայի թանգարանը, Քաղաքային քանդակագործութեան թանգարանը, Սեն Փեթերսպուրկի պատմութեան թանգարանը, Պետրոս Մեծի մարդաբանութեան եւ ազգագրութեան թանգարանը (Քունսթքամերա), Փեթերկոֆի, Օրանիենբաումի, Ցարսքոյէ Սելոյի, Պաւլովսքի, «Պուշկինսքայա, 10» արուեստի կեդրոնը, Էրարթա ժամանակակից արուեստի թանգարանը, Ա․ Պուշկինի համառուսաստանեան թանգարանը, Լենինկրատի պաշտպանութեան եւ շրջափակման թանգարանը եւ այլն), Լենէկսբօ ցուցահանդէսային համալիրը, աւելի քան 70 թատրոն (ինչպէս՝ Մարիինեան թատրոնը, Ալեքսանդրինսքի թատրոնը, Միխայլովսքի թատրոնը, Գ․ Թովսդոնոգովի անուան թատերական մեծ թատրոնը, Ն․ Աքիմովի անուան կատակերգութեան ակադեմիական թատրոնը, Փոքր թատերական թատրոնը, Սեն Փեթերսպուրկի Լենսվէթի անուան ակադեմիական թատրոնը, Պալտիքայի տուն, Վ․ Քոմիսարժեվսքայայի անուան ակադեմիական թատերական թատրոնը, «Լիցեդէի» ծաղրածուական թատրոնը, Սեն Փեթերսպուրկի պետական մեծ կրկէսը եւ շատ ուրիշներ), 1100 գրադարան (որոնցմէ մեծագոյներն են Ռուսաստանի ազգային գրադարանը (հանրային), Ռուսաստանի Գիտութիւններու ակադեմիայի գրադարանը, Պ․ Ելցինի անուան նախագահական գրադարանը), աւելի քան 50 առօրեա-մշակութային հաստատութիւններ, աւելի քան 50 շարժապատկերի դահլիճներ։ Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ քանի մը ստեղծագործական համալսարան՝ Սեն Փեթերսպուրկի Ռիմսքի-Քորսաքովի անուան երաժշտանոցը, Ա․ Վականովայի անուան ռուսական բեմապարի ակադեմիան, Ռուսաստանի բեմական արուեստներու պետական հաստատութիւնը, Սեն Փեթերսպուրկի Ռեպինի անուան գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ուսումնարանը, Սեն Փեթերսպուրկի Շտիգլիցի անուան գեղարուեստա-արդիւնաբերական ակադեմիան, Սեն Փեթերսպուրկի Ռերիխի անուան գեղարուեստական ուսումնարանը։ Քաղաքին մէջ կը գործէ մօտ 10 շարժանկարի արուեստանոց, -որոնցմէ հիներէն են «Լենֆիլմ»-ը, «Լեննաուչֆիլմ»-ը։

2011-ին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ տեղի ունեցած է մօտ 1000 ցուցահանդէս, աւելի քան 120 առաջին ներկայացում, գրեթէ 300 փառատօն, որոնցմէ են «Մարիինսքի» բեմապարի միջազգային փառատօնը, «Սպիտակ գիշերներու աստղերը» արուեստներու միջազգային փառատօնը, «Արուեստներու հրապարակ» միջազգային ձմեռնային փառատօնը, «Dance Open» բեմապարի միջազգային փառատօնը, «Սեն Փեթերսպուրկի պալատներ» միջազգային երաժշտական փառատօնը, «Սպիտակ գիշերուան» ճազի միջազգային փառատօնը, «Աւանկարտէն մինչեւ մեր օրեր» արուեստներու միջազգային փառատօնը, «Փառատօներու փառատօն» միջազգային շարժապատկերի փառատօնը, Օլկինոյի մէջ հեծանիւներու միջազգային փառատօնը, «Պալտիքայի տուն» միջազգային թատերական փառատօնը, «Մանկութեան տօն» մանկապատանեկան միջազգային մրցոյթ-փառատօնը։

1981-1990-ականներուն Լենինկրատի մէջ գործած է Լենինկրատի ռօք ակումբը, որ քաղաքին մէջ սկիզբ դրած է ռօք հաւաքականներու օրինականացման։ Ակումբի կազմաւորման մասնակցած են «Փիքնիք», «Աքուարիում», «Զուբարք», «Միֆի», իսկ աւելի ուշ նաեւ «Աուքցիոն», «Կինօ», «Ալիսա», «Փոփ-մեխանիկա», «ԴԴՏ», «Նոլ» եւ շատ ուրիշ ռօք խումբեր։ Այսօր քաղաքին մէջ կը գործէ Վիկտոր Ցոյի «Քամչատքա» ակումբ-թանգարանը․ Պոգոսլովսքիի գերեզմանոցին մէջ գտնուող երգիչի գերեզմանը անոր երկրպագուներու համար ուխտագնացութեան վայր է։

26 Մայիս 2013-ին քաղաքի հիմնադրման 310-ամեակին նուիրուած տօնակատարութեան ժամանակ, Սեն Փեթերսպուրկի մասին բազում երգեր կատարուած են։ Իսահակեան հրապարակին մէջ՝ սիմֆոնիկ նուագախումբի նուագակցութեամբ մէկ ժամուան ընթացքին 4335 մարդ կատարած է 14 երգ։&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Պատկեր:Фасад Михайловского дворца.jpg|Միխայլովսքի պալատը՝ Ռուսական թանգարանի գլխաւոր շէնքը
Պատկեր:Russian National Bibliotheque, Saint Petersburg.jpg|Ռուսաստանի ազգային     գրադարանի շէնքը &lt;br&gt;Մոսկուայի պողոտային վրայ
Պատկեր:Spb 06-2012 MariinskyTheatre.jpg|Մարիինեան թատրոն
Պատկեր:Dom sovetov (St-Petersburg, 2012-09-09).JPG|Մոսկուայի հրապարակ
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Ճարտարապետութիւն ===
1990-ին Սեն Փեթերսպուրկի պատմական կեդրոնը եւ արուարձաններու պալատ-զբօսայգիները ներառուած են [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։ Պետութեան պաշտպանութեան տակ կը գտնուի մօտ 8000 ճարտարապետական յուշարձան&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newizv.ru/print/21332|title=Был город золотой… В музейном центре Санкт-Петербурга могут появиться серые небоскрёбы.|date=16 марта 2005 года|publisher=Новые Известия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090927001116/http://www.newizv.ru/print/21332|archivedate=2009-09-27|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kulturnoe-nasledie.ru/globsearch.php?text=&amp;category=-1&amp;findType=1&amp;fo=szfo&amp;to=78&amp;city=11400000000&amp;send=%CE%F2%EF%F0%E0%E2%E8%F2%FC|title=Результаты поиска памятников архитектуры для СПб|publisher=Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111161013/http://kulturnoe-nasledie.ru/globsearch.php?text=&amp;category=-1&amp;findType=1&amp;fo=szfo&amp;to=78&amp;city=11400000000&amp;send=%CE%F2%EF%F0%E0%E2%E8%F2%FC|archivedate=2012-01-11|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161013/http://kulturnoe-nasledie.ru/globsearch.php?text=&amp;category=-1&amp;findType=1&amp;fo=szfo&amp;to=78&amp;city=11400000000&amp;send=%CE%F2%EF%F0%E0%E2%E8%F2%FC |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;։ 2005-ին ընդունուած է մշակութային ժառանգութեան պահպանման Փեթերսպուրկեան ռազմավարութիւնը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_govcontrol/proekt|title=Постановление от 1 ноября 2005 года № 1681. О Петербургской стратегии сохранения культурного наследия|publisher=Официальный портал администрации СПб|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111028054450/http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_govcontrol/proekt|archivedate=2011-10-28|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքին վեհութիւն կը հաղորդեն ճարտարապետական համալիրները, խիստ ուղիղ փողոցները, ընդարձակ հրապարակները, այգիներն ու զբօսայգիները, գետերն ու բազմաթիւ ջրանցքները, առափները, կամուրջները, նախշաւոր ցանկապատերը, յուշարձաններն ու զարդարուած քանդակները։ 18-20-րդ դարերու ճարտարապետական համալիրներէն են Պետրոպաւլովեան ամրոցը, Ալեքսանդր Նեւսքիի մայրաւանքը, Սմոլնիի ուսումնարանը, Պալատական հրապարակը՝ Ձմեռնային պալատով, Ծովակալութեան շէնքը, Նեւայի պողոտան, Վասիլեւսքի կղզիի Սլաքը՝ Սակարանի շէնքով, ծերակոյտի հրապարակը՝ Պետրոս Ա.-ի արձանով, Օստրովսքիի հրապարակը, Արուեստներու հրապարակը, Իսահակի հրապարակը եւ 20-րդ դարու երկրորդ կիսուն ստեղծուած Ապստամբութեան հրապարակը։

Փեթերսպուրկի սրընթաց զարգացումը մարտահրաւէր էր բազմադարեայ պատմութիւն ունեցող, դանդաղ զարգացող եւ աճող քաղաքի մասին աւանդական պատկերացումներուն&lt;ref name=&quot;Мир архитектуры&quot;&gt;{{книга|автор=А. Гутнов, В. Глазычев.|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}&lt;/ref&gt;։ Պետրոս Ա.-ը հիմնած է քաղաքը [[Վենետիկ]]ի ու [[Ամսթերտամ]]ի օրինակով․ սալայատակ փողոցներու փոխարէն Սեն Փեթերսպուրկը պէտք է ծածկուեր ջրանցքներու ցանցով, որմով բնակիչները պէտք է նաւարկէին թեթեւ նաւակներով։ Թէեւ Պետրոսի երազանքը այդպէս ալ չիրականացաւ, ճիշդ արտասահմանեան այդ փորձը հիմք դարձաւ յետագայ կառուցման համար։ Քաղաքի 1716-ի գլխաւոր յատակագիծի հեղինակը դարձաւ իտալացի ճարտարապետ Տոմէնիքօ Անտրիա Թրեզինին․ ուղղահայեաց փողոցները, լայնարձակ պողոտաները նոր մայրաքաղաքի բնորոշ գիծը դարձան։ Այսպիսի նախագծումը կ'երեւի Վասիլեւսքի կղզիի եւ «եռատամի» օրինակի վրայ՝ Ծովակալութեան շէնք-Նեւայի պողոտայ, Կորոխովայա փողոց, Վոզնեսենսքի պողոտայ։ Քաղաքի կեդրոնական հատուածի գրեթէ ամբողջ կառուցապատումը կատարուած է աւելի ուշ, սակայն երկրաչափօրէն կառուցուած հրապարակները եւ փողոցները որոշեցին քաղաքի կերպարը մինչեւ մեր օրերը։ Այդտեղ վճռորոշ դեր խաղցած է Պետրոս Ա.-ի անձը․ ան անձամբ ընտրած է Նեւայի պողոտայի, Ծովակալութեան շէնքի, Պետրոպաւլովեան ամրոցի վայրերը, վարած է քաղաքաշինական խիստ կարգապահութիւնը&lt;ref name=&quot;Мир архитектуры&quot; /&gt;։ Պետրոսի հրամանով բոլոր շէնքերը պէտք է կառուցուէին քարէ (ասոր հետ մէկտեղ [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] մնացած քաղաքներուն մէջ արգիլուեցաւ իբրեւ շինարարութեան հիմնական նիւթ օգտագործել քարը)։ Այդ ժամանակներուն տարածում գտած է պետրոսեան '''barocco''' ոճը, որու ներկայացուցիչներն են իտալացիներ Տ․ Թրեզինին, Ճովաննի Մարիա Ֆոնթանան, Նիկոլօ Միքէտտին, ֆրանսացի Ժան Պադիսդ Լեպլոնը, գերմանացիներ Անդրէաս Շլիւտէրը, Գէորգ Եոհան Մատարնովին, ռուս Միխայիլ Զեմցովը։ Քաղաքին մէջ պահպանուած են այդ ոճով կառուցուած քանի մը շէնքեր՝ Պետրոպաւլովեան ամրոցը՝ Պետրոպաւլովեան տաճարով, Ամառնային պալատը, Քունսթքամերան, Տասներկու խորհուրդներու շէնքը, Մենշիքովի պալատը։ 18-րդ դարու կէսերուն սկսաւ գերակշռել ելիզաւետեան '''barocco''' ոճը, որ կը ներկայացնէին ճարտարապետներ Վարֆոլոմէյ Ռաստրելլին (Ձմեռնային պալատը, Սմոլնի մենաստանը, Փեթերկոֆի մեծ պալատը, Ցարսկոյէ Սելոյի Եկատերինայի մեծ պալատը) եւ Սաւվա Չեւաքինսքին (Նիկողայոսի ծովային տաճար)&lt;ref name=&quot;Ленинград и окрестности&quot;&gt;''Алешина Л. С.'' Ленинград и окрестности. Справочник-путеводитель. — М.: Искусство, 1986. — С.V—XVI&lt;/ref&gt;։

1844-ին Նիկոլա Ա. կայսրը հրաման արձակած է արգիլել քաղաքին մէջ Ձմեռնային պալատի տանիքէն բարձր քաղաքացիական շինութիւններ կառուցել&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://walkspb.ru/zd/zimniy.html|title=Зимний дворец|publisher=Прогулки по Санкт-Петербургу|accessdate=2011-11-14}}&lt;/ref&gt;։ 18-րդ դարու երկրորդ կիսուն քաղաքի ճարտարապետութեան մէջ գերակշռող դարձաւ դասականութիւնը։ Այդ ոճի հիմնական ճարտարապետներն էին Վասիլի Պաժենովը (Միխայլովսքի ամրոց), Ժան Պատիստ Միշէլ Վալէն Տելամօտը (Գեղարուեստի ակադեմիայի շէնք, Մեծ Քոսթինի գաւիթ), Անթոնիօ Ռինալտին (Մարմարէ պալատ), Իւան Ստարովը (Տաւրիկեան պալատ, Ալեքսանդր Նեւսքիի սուրբ երրորդութեան տաճար), Ջակոմօ Քուարենկին (Սմոլնիի ուսումնարանի շէնք, Ցարսկոյէ Սելոյի Ալեքսանդրի պալատ), Չարլզ Քամերոնը (Պաւլովսք պալատ) եւ աւելի ուշ ժամանակաշրջանի (19-րդ դարու սկիզբ)՝ ռուսական ամպիր ոճի ներկայացուցիչներէն էին Անտրէ Վորոնիխինը (Կազանի տաճար), Անդրէեան Զախարովը (Ծովակալութեան գլխաւոր շէնք), Ժան Ֆրանսուա Թոմա տէ Թոմոնը (Վասիլեւսքի կղզիի Սլաք), Քարլ Ռոսսին (Միխայլովսքի պալատ, Գլխաւոր շտապի շէնք, Ալեքսանդրինսքի թատրոն, ծերակոյտի եւ սինոդի շէնք), Վասիլի Ստասովը (Վերափոխման տաճար, Սուրբ երրորդութեան տաճար), Աւկուսդ Մոնֆերանը (Իսահակի տաճար)։ 19-րդ դարու կիսուն ճարտարապետութեան մէջ գերակշռող դարձաւ էկլեկտիկան՝ Անտրէյ Շտակէնշնեյտերը (Մարինոյի պալատ, Պելոսելսքի-Պելոզէօրսքի պալատ), Ալեքսանդր Պրիվլովը (Պօղոս-Պետրոսի լիւթերական եկեղեցի), Կոնստանտին Տոնը (Մոսկուայի կայարանի շէնք), Ալֆրէտ Փարլանտը (Քրիստոսի արեան յարութեան տաճար)։ Դարակիսուն կը սկսի նոր առափներու եւ կամուրջներու կառուցապատումը, մեծ թափ կ'առնէ եկամտաբեր տուներու շինարարութիւնը։  Այդ ժամանակաշրջանում կը ձեւաւորուին Լիտէյնի, Վլատիմիրի եւ Զակորոտնի պողոտաները&lt;ref name=&quot;Ленинград и окрестности&quot; /&gt;։
[[Պատկեր:PalaceSquareNight.jpg|մինի|1125x1125փքս|Պալատական հրապարակը ձմեռնային գիշերը։ Ձմեռնային պալատը, Կվարդիական կորպուսի շտապի շէնքը, Ալեքսանտրի սիւնը, Գլխաւոր շտապի շէնք (Սեն Փեթերսպուրկ)]]

20-րդ դարու սկիզբը քաղաքին մէջ ի յայտ կու գան արդի ոճի շէնքեր, որոնցմէ են «Զինկէր» ընկերութեան տունը, Ելիսէեւի խանութը, «Աստորիա» հիւրանոցը, Վիտեպսքի կայարանը։ Այդ ժամանակաշրջանուն զանգուածային բնոյթ կը կրէր եկամտաբեր տուներու, մասնաւոր առանձնատուներու եւ հանրային շինութիւններու զարդարուն ապակէնախշերով&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Волобаева Т. В.|заглавие=Санкт-Петербургский витраж эпохи модерна: эстетика, производство, памятники.|ссылка=http://vitroshop.livejournal.com/38012.html|ответственный=Составители Л. А. Кирикова, А. В. Корнилова, Б. К. Нагор|издание=100 лет петербургском модерну. Материалы научной конференции 30 сентября - 2 октября 1999 года|место=Санкт-Петербург|издательство=ОАО &quot;Альт-Софт&quot;, ООО &quot;Белое и черное&quot;|год=2000|страницы=197—202|страниц=255|isbn=5-89771-014-7}}&lt;/ref&gt;։  Յաջորդեց neoclassicism ոճը (Լեւ Թոլսթոյի հրապարակի վրայ գտնուող «Աշտարակներով տուն»-ը), որ 1920-ականներուն փոխարինուեցաւ constructivism-ով  (Ա․ Գորկիի անուան մշակոյթի պալատ, Լիտէյնի պողոտային վրայ գտնուող Մեծ տուն) եւ ստալինեան ամպիրով (Մոսկուայի հրապարակի, Մոսկուայի պողոտայի, Ստաչեկ պողոտայի, Կալինինի հրապարակի համալիրներ, Լենինկրատի մետրոպոլիտէնի առաջին հերթափոխի կայարաններ)։ 1923-էն կը սկսի նոր թաղամասերու բնակելի շէնքերու շինարարութիւնը՝ համալիրային կառուցապատման սկզբունքով։ 1960-ականներու սկիզբը կը սկսի խրուշչյովկաներու, իսկ 1970-ականներէն՝ նաւ-տուներու զանգուածային կառուցումը։ Միեւնոյն ժամանակ ի յայտ կու գան նաեւ անհատական նախագիծերով կառուցուած շէնքեր՝ «Յոբելեանական» մարզանքի պալատը, Յաղթանակի հրապարակի համալիրը, «ՄերձՊալտիքա» հիւրանոցը, Վ․ Լենինի անուան մարզահամերգային համալիրը, «Պուլկովօ» օդակայանի շէնքը&lt;ref name=&quot;Ленинград и окрестности&quot; /&gt;։

Վերջին շրջանին պատմական կեդրոնին մէջ շինութիւններ կը քանդուին․ ոչնչացուած են Փրէոպրաժենսքի գունդի (ամէնահիներէն մէկը Ռուսաստանի մէջ) եւ սակրաւոր գումարտակի զօրանոցները (Քիրոչնայա փողոց), 5 տուն Նեւայի պողոտայի վրայ, 18-րդ դարու կորպուս, Չիչերինի տան ներքին բաժինը, Ապստամբութեան փողոցի եւ Լիտէյնի պողոտայի վրայ քանի մը տուներ, Վոզնեսենսքի պողոտայի տուներէն մէկը, շարք մը շէնքեր Փեթրոկրատի հատուածին մէջ եւ այլն։ Քանդած տուներէն որոշները ճարտարապետութեան պետական յուշարձանի կարգավիճակ ունեցած են։ 2008-ին ուժի մէջ մտած են օրէնսդրութեան մէջ կատարուած փոփոխութիւնները, որոնցմով հանուած է դաշնային նշանակութեան յուշարձաններու սեփականաշնորհման արգելքը․ օրէնքը Ռուսաստանի մէջ գործած է 2002-էն։ Սեփականաշնորհման այդ ցանկին մէջ կրնան յայտնուիլ քաղաքի մօտ 650 կառոյցները, որոնք դեռեւս դաշնային պահպանման ցանկին մէջ կը գտնուին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/02/05/reg-szapad/osobnyaki.html|title=В скором времени усадьба Юсуповой и дворец Самойловой могут стать предметом торга|date=5 февраля 2008 года|publisher=«Российская газета»|accessdate=2011-10-21}}&lt;/ref&gt;։

=== Քաղաքի արտացոլումը գրականութեան եւ արուեստի մէջ ===
[[Դասական ՈՒղղութիւն|Դասականութեան]] դարաշրջանին Ռուսական կայսրութիւնը Փեթերսպուրկի հանդիսաւոր, աշխոյժ կերպարը կը քարոզէր իբրեւ կատարեալ քաղաք, որ ծնած է ի հեճուկս աղէտներուն։ Եւրոպայի մէջ Եկատերինա Բ.-ը Հիւսիսային Շամիրամի համբաւ կը վայելէր, իսկ Փեթերսպուրկը կ'անուանէին Հիւսիսային [[Փալմիրա]]։ Պալատական բանաստեղծները կը գովերգէին զայն իրենց ներբողներուն մէջ, Ֆէոտոր Ալեքսէեւի շրջապատի բնանկարիչները վեդուտաներ կը ստեղծէին՝ անծայրածիր պողոտաներու եւ հրապարակներու տեսարաններով, ուր վիթխարի շինութիւններու ֆոնին մարդոց երեւոյթները չէին նշմարուեր&lt;ref name=&quot;volkov&quot;&gt;{{книга|автор=Волков С.|заглавие=История культуры Санкт-Петербурга с основания до наших дней|место=М.|издательство=Эксмо-пресс|год=2002|страниц=}}&lt;/ref&gt;։{{քաղվածք|Անհրաժեշտ է Փեթերսպուրկէն բաժնուիլ որոշ ժամանակով, անհրաժեշտ է տեսնել հին մայրաքաղաքները՝ հին Փարիզը, ծխոտ Լոնտոնը, որպէսզի զգաս Փեթերսպուրկի արժէքը։ Տեսէք՝ ի՜նչ միասնութիւն է, ինչպէ՜ս են բոլոր մասերը կը համապատասխանեն իրար։ Շէնքերու ինչպիսի՜ գեղեցկութիւն, ինչպիսի ճաշակ եւ ընդհանուր առմամբ ինչպիսի՜ բազմազանութիւն, որ առաջ կու գայ ջուրի եւ շինութիւններու խառնուրդէն։|Կոնստանդին Պաթյուշքով, 1814&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дергачёва Л. Д.|заглавие=Очерки русской культуры XIX века|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2005|страницы=186}}&lt;/ref&gt;}}
Ա․ Պուշկինը «պղինձէ հեծեալ»-ին մէջ (1833) Փեթերսպուրկի կերպարը ստեղծած է իբրեւ մտահայեցողապէս յօրինուած տարածք, լուսաւորութեան դարաշրջանի բանապաշտութեան պտուղ, որ կը յառնէ ճահիճներու վրայ՝ միապետի ցանկութեամբ եւ անհամար մարդկային կեանքերու գնով։ Կոկոլի «Փեթերսպուրկեան պատմուածքներ»-ուն մէջ «ամէն ինչ թաց է, հարթ, հաւասար, անգոյն, մոխրագոյն, մշուշոտ»․ հեղինակը տպաւորական երանգներով կը նկարէ կայսրութեան մայրաքաղաքը իբրեւ «մարդու համար թշնամական սատանայական ուժերու գինարբուքի վայր մը, որու տակ միշտ կը շարժի երերուն հողը՝ սպառնալով ներս քաշել վսեմ, սակայն սառն շէնքերը, անհոգի կառավարական պաշտօնատուներ եւ զանոնք լեցնող բազում փոքր, դժբախտ պաշտօնեաներուն» (Ս․ Վոլքով)&lt;ref name=&quot;volkov&quot; /&gt;։

Բացի Կոկոլէն Փեթերսպուրկի դէմ ոտքի ելած էին նաեւ Մոսկուայի անոր սլաւէանոֆիլ ընկերները․ «Ինքդ քու մէջ ժողովրդականութեան լիարժէք զգացումը ազատագրելու առաջին պայմանը Փեթերսպուրկի ամբողջ սիրտով եւ հոգիով ատելն է»,- գրած է օրինակ Իւան Աքսաքովը&lt;ref name=&quot;toporov&quot;&gt;{{книга|автор=Топоров В. Н.|заглавие=Петербург и «Петербургский текст русской литературы». Миф. Ритуал. Символ. Образ: Исследования в области мифопоэтического|место=М.|издательство=Издательская группа «Прогресс»|год=1995|страницы=259—362}}&lt;/ref&gt;։  Ցարական մայրաքաղաքի քարէ մեծակոյտերը, որոնք չեն նախատեսուած հանդիսաւոր գնացքներու եւ եկամտաբեր տուներու լաբիւրինթոս կեանքի համար, անառողջ գոլորշիացումներու եւ յաւիտենական մշուշի վարագոյրին ետեւ իրենց անէծքները կ'ուղարկէին Նիքոլա Նեկրասովի եւ Ֆէոտոր Տոստոեւսքիի հերոսները&lt;ref name=&quot;volkov&quot; /&gt;։ Անոր [[:hy:Դեռահասը (վեպ)|«Դեռահասը»]] վէպի հերոսը կը պնդէ․{{քաղվածք|Այդ մշուշի մէջ ինծի հարիւր անգամ նոյն տարօրինակ, սակայն կպչուն միտքը կը պարուրէ․ «Իսկ ի՞նչ կ'ըլլայ, եթէ այս մշուշը ցրուի եւ վեր բարձրանայ։ Անոր հետ վեր չերթա՞ր արդեօք այդ ամբողջ հոտած, լպրծուն քաղաքը․ վեր կը բարձրանա՞յ մշուշի հետ եւ կ'անհետանա՞յ ծուխի նման եւ  կը մնայ նախկին ֆիննական ճահի՞ճը, իսկ անոր մէջտեղը կը մնայ, երեւի թէ գեղեցկութեան համար, պղինձէ հեծեալ տաք շնչող, հալածուած ձիու վրայ։»|}}[[Պատկեր:Alexandre_Benois_004.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Alexandre_Benois_004.jpg|մինի|«Պղնձե հեծյալ»-ի պատկերում,Ա․ Բենուա (1904)]]
Այդ սառէ հսկայէն, ջրհեղեղէն կամ հրդեհէն անխուսափելի վախճանի վերաբերեալ կանխագուշակումները իրենց յետագայ զարգացումը գտան «արծաթէ դարու» գրականութեան մէջ։ Միխայիլ Քուզմինի օրագրի գրառման համաձայն՝ Փեթերսպուրկի մտաւորականները կը նայէին «մութ գործարաններուն այնպիսի մռայլ եւ վախցած հայեացքով, ինչպէս քաղաքային աշտարակէն պահակները կը նային քաղաքի պատերուն մօտ կանգնած հոներուն»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Кузмин М.|заглавие=Дневник 1905—07|издательство=Изд-во Ивана Лимбаха|год=2000|страницы=81}}&lt;/ref&gt;։ Հետազօտողները յիշատակման ենթակայ կը գտնեն այն, թէ ինչպէս է Փեթերսպուրկը նկարագրած Փէօդր Չայքովսքին իր «Պիքովայա տամա»-ին մէջ&lt;ref name=&quot;volkov&quot; /&gt;։  Մստիսլաւ Տոտուժինսքիի ուրուանկարներուն մէջ, Ալեքսանդր Պլոքի քաղաքային բանաստեղծութիւններուն եւ Անտրէյ Պելիի «Փեթերսպուրկ» վէպին մէջ ցոյց կը տրուի կայսերական մայրաքաղաքի դժոխային, անդրշիրիմեան հովիկը։ Այս ստեղծագործութիւնները իրենց բնոյթով հոգեհանգիստ են, ուր Փեթերսպուրկը ցոյց կը տրուի իբրեւ «մահուան դատապարտուած, սակայն դեռ հրաշագեղ՝ մահէն առաջ, խաբուսիկ գեղեցիկ» (Եւկէնի Զամէադին)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Замятин Е. И.|заглавие=Избранные произведения. Том 2|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1990|страницы=282}}&lt;/ref&gt;։

Այսպիսի առասպելագործութենէն Փեթերսպուրկի պաշտպանութեամբ նէոկլասիցիզմի տեսանկիւնէն հանդէս եկած են «Արուեստի աշխարհ»-ի նկարիչները՝ Ալեքսանդր Պենուայի գլխաւորութեամբ, որ գանգատած է․ «Կը թուի թէ՝ չկայ ամբողջ աշխարհի մէջ քաղաք մը, որ նոյնքան քիչ համակրանք վայելէր, ինչ որ Սեն Փեթերսպուրկը»&lt;ref name=&quot;toporov&quot; /&gt;։ 18-րդ դարու պատմութեան ջրանկարներուն եւ լուսաւորչական յօդուածներուն մէջ («Գեղատեսիլ Փեթերսպուրկ», «Փեթերսպուրկի գեղեցկութիւնը» եւ այլն) Պենուան նշած է հին քաղաքի հերոսական կարգի եւ իւրօրինակ բանաստեղծական հրաշագեղութեան մասին․ «Ամբողջ Փեթերսպուրկի մէջ կը թագաւորէ զարմանալիօրէն խոր եւ հեքիաթային երաժշտականութիւն»&lt;ref name=&quot;volkov&quot; /&gt;։ Այս հայրենաբաղձական շարժառիթները աւելի ուշ նկատուած են Աննա Ախմադովայի ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Մայրաքաղաքի [[Մոսկուա]] տեղափոխուելով (1918), ռուսական մշակոյթը մերկացնողէն վերածուեցաւ Նեւայի վրայ գտնուող քաղաքի «եղերամայր եւ պաշտպան», որ դեռ ոչ վաղ անցեալին անմարդկային կը թուէր&lt;ref name=&quot;volkov&quot; /&gt;։ Ախմադովայի «Requiem» պոէմին մէջ քաղաքը կը ներկայանայ իբրեւ տառապեալ, քանի որ 20-րդ դարու կէսերուն{{քաղվածք|Լենինկրատը դադրեցաւ ըլլալ կեղեքման եւ օտարման խորհրդանիշ, դառնալով ռուս հասարակութեան դարերէն եկող հոգեւոր արժէքներու մարմնաւորում, որոնք դատապարտուած են ոչնչացման անգութ տոտալիտար ռեժիմի կողմէ։|Սոլոմոն Վոլքով&lt;ref name=&quot;volkov&quot;/&gt;}}
=== Կրօնք ===
Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կը գործէ 268 կրօնական միաւորում՝ Ռուս ուղղափառ եկեղեցւոյ (131 միաւորում), հոգեգալստականներու (23 միաւորում), աւետարանչական-լիւթերական եկեղեցւոյ (19 միաւորում), աւետարանչական քրիստոնեաներ-մկրտչականներու (13 միաւորում), ինչպէս նաեւ յուդայական, Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ, եօթերորդ օրուան երկրորդ գալստեան եկեղեցւոյ, պուտտայական, իսլամական, հայ առաքելական եկեղեցւոյ, հին ծիսակարգային եկեղեցւոյ, պահաիի եւ այլն։

Կրօնական միաւորումներու սեփականութիւնն է կամ անոնց տնօրինութեան տակ կը գտնուի 229 պաշտամունքային կառոյց։ Անոնցմէ են դաշնային նշանակութեան հետեւեալ ճարտարապետական յուշարձանները՝ Սուրբ Իսահակի տաճարը, Քազանի Աստուածամօր տաճարը, Սուրբ Սամփսոնի տաճարը, Սմոլնիի տաճարը, Պետրոպաւլովսքի տաճարը, Նիկողայոսի ծովային տաճարը, Վլատիմիրի տաճարը, Սոֆիայի տաճարը, Ֆէոտորի տաճարը, Քրիստոսի արեան յարութեան տաճարը, Ալեքսանդր Նեւսքիի սուրբ երրորդութեան մայրավանքի տաճարը, ուղղափառ վանքերը՝ Ալեքսանդր Նեւսքիի մայրավանքը, Սուրբ Յովհաննէսի վանքը, Յարութեան Նովոտեւիչիէ վանքը, Սուրբ Քաթարինէ եկեղեցին, կաթոլիկ սուրբ Եկատերինա Ալեքսանդրիացիի բազիլիկը, Սուրբ Անթոնիոս Հրաշագործի կաթոլիկ վանքը, Պօղոս-Պետրոսի լիւթերական եկեղեցին, Հոլանտական բարենորոգչական եկեղեցին, Տաճարային մզկիթը, Մեծ հրէական ժողովատունը, Պուտտայական տաճարը եւ այլն։ Քաղաքին մէջ կը գործեն Սեն Փեթերսպուրկի հոգեւոր ակադեմիան եւ Սեն Փեթերսպուրկի ռուս ուղղափառ եկեղեցւոյ հոգեւոր ճեմարանը եւ «Մարիա՝ առաքեալներու թագուհի» բարձրագոյն կաթոլիկ ճեմարանը։ Քաղաքին մէջ կը գտնուին Ալեքսանդր Նեւսքիի, Եոհան Քրոնշտատսքիի, Քսէնիա Փեթերսպուրքցիի մասունքները&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.spb.ru/day/religion|title=Петербург в цифрах. Религия|publisher=Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111021130116/http://gov.spb.ru/day/religion|archivedate=2011-10-21|accessdate=2011-10-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Պատկեր:Троицкий собор Александро-Невской Лавры 06.jpg|Ալեքսանդր Նեւսքիի սուրբ երրորդութեան մայրավանքի տաճար
Պատկեր:Grand Choral Synagogue of SPB.jpg|Մեծ հրէական ժողովատունը
Պատկեր:Mosque SPB.jpg|Սենթ Փեթերսպուրկի տաճարային մզկիթ
Պատկեր:Datsan Gunzechoinei (img1).jpg|Սենթ Փեթերսպուրկի պուտտայական տաճար
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Մարզանք ==
Սեն Փեթերսպուրկի մէջ զարգացած է ինչպէս սիրողական, այդպէս ալ մասնագիտական մարզանքը։ Քաղաքին մէջ կայ 1649 մարզասրահ, 118 լողաւազան, 18 դահուկային կայան, 17 արհեստական սառոյցով, ծածկովի առարկայ, 13 մարզադաշտ՝ աւելի քան 1500 տեղով, 11 թիավարման կայան, 10 մարզանքի պալատ, հեծանիւավազքի ուղի&lt;sup&gt;[11]&lt;/sup&gt;։ Անոնցմէ են «Քրեսդովսքի»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dp.ru/a/2017/04/22/Pervij_match_Zenita_na_K|title=Первый матч «Зенита» на Крестовском острове посетили 11 тыс. человек|date=2017-04-22|publisher=Деловой Петербург|accessdate=2017-05-11}}&lt;/ref&gt; եւ «Պետրովսքի» մարզադաշտերը, «Յոբելեանական» մարզանքի պալատը, Սառէ պալատը, Ձմեռնային մարզադաշտը, «Փեթերսպուրկեան» մարզահամերգային համալիրը, Սիպուր Արենան, ՍԿԱ լողի աւազանը&lt;ref name=&quot;Паспорт Санкт-Петербурга&quot; /&gt;։

Մարզանքային մշակոյթի կարեւոր կեդրոն է Փ․ Լեսգաֆդի անուան ֆիզիքական մշակումի, մարզանքի եւ առողջութեան ազգային պետական համալսարանը։

Քաղաքին մէջ տեղակայուած են հետեւեալ մասնագիտական ակումբները՝

*[[Ֆութպոլ]]՝ «Զենիթ»՝ Ռուսաստանի թատերական առաջին ներկայացման լիկայի ամէնաուժեղ ակումբներէն մէկը, ՈՒԵՖԱ բաժակակիր (2007/08), ՈՒԵՖԱ Սուբըրբաժակակիր (2008), «Զենիթ-2»-ը եւ «Տինամօ»-ն հանդէս կու գան Առաջին բաժանումին մէջ, «Տինամօ-2»-ը՝ Երկրորդ բաժանումին մէջ։
* Հոքէյ՝ СКА, Մայրցամաքային հոքէյի լիկայի ամէնաուժեղ ակումբներէն մէկը, Կակարինի բաժակակիր (2014/2015, 2016/2017), «СКА-Нева» եւ «Տինամօ Սեն Փեթերսպուրկ» հոքէյի ակումբները, «СКА-1946», «СКА-Серебряные Львы»&lt;sup&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whl.khl.ru/teams/68062/ |title=Клубы: Динамо |accessdate=2019-08-30 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603041307/http://whl.khl.ru/teams/68062/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603041307/http://whl.khl.ru/teams/68062/ |date=2016-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;/sup&gt;։
* Basketball՝ «Զենիթ»-ը հանդէս կու գայ ՎՏԲ-ի միասնական լիկային մէջ, «Սպարտակ»-ը 2014-էն հանդէս կու գայ սիրողական մրցումներուն, «Տինամօ» (գործած է 2004֊2006-ականներուն)։
* Volleyball՝ «Աւտոմոպիլիսդ»՝ հանդէս կու գայ Ռուսաստանի առաջնութեան Բ բարձրագոյն լիկային մէջ, «Լենինկրատկա»-ն հանդէս կու գայ Ռուսաստանի առաջնութեան սուպեր լիկային մէջ։
* Մինի ֆութպոլ՝ «Փոլիտեխ», որ հանդէս կու գայ Սուբերլիկային մէջ, «Աւրորա» (կանանց մինի ֆութպոլի ակումբ)։
* Ձեռքի գնդակ՝ «Լեսկաֆդ-Նեւայի համալսարան»՝ Ռուսաստանի առաջնութեան սուբերլիկայի տղամարդոց ամէնաուժեղ ակումբներէն մէկը։
* Մականախաղ՝ «Մեդրոսդրօ» (կանանց հոքէյի ակումբ)։
* Ամերիկեան ֆութպոլ՝ «Կրիֆոններ»՝ Ռուսաստանի 2015-ի ախոյեաններ, 2016-էն հանդէս կու գայ Փրեմիէր բաժանումին մէջ, «Հիւսիսային լեգէոն»՝ 2016-էն հանդէս կու գայ Հիւսիս բաժանումին մէջ, «Վալքիրիաներ»՝ 2016-էն հանդէս կու գայ [[Ֆինլանտա]]յի Բարձրագոյն լիկային մէջ։

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Պատկեր:RUS-2016-Aerial-SPB-Krestovsky Stadium 01.jpg|«Քրեսդովսքի» մարզադաշտ
Պատկեր:Ice Palace SPB at Bolshevikov.jpg|Սառոյցէ պալատ
Պատկեր:Sankt-Petěrburg, stadion.jpg|«Փեթերպուրկեան» մարզահամերգային համալիր
Պատկեր:Petrovskiy football stadium in SPB.jpg|«Պետրովսքի» մարզադաշտ
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Դիւանագիտական ներկայացուցչութիւններ ==
ՌԴ երկրորդ քաղաքին մէջ բացուած են 50 օտարերկրեայ հիւպատոսարաններ&lt;ref&gt;[http://www.spbconsulate.ru/ Սանկտ Պետերբուրգի հյուպատոսություններ]&lt;/ref&gt;։ Անոնք ոչ միայն մուտքի եւ ելքի թոյլտուութիւն կը տրամադրեն ռուսաստանցիներուն, այլեւ կ'օգնեն ֆիզիքական եւ իրաւաբանական անձերու, կը նպաստեն մշակութային եւ տնտեսական կապերու զարգացման։ Շատերը կը սպասարկեն հիւսիսարեւմտեան տարածաշրջանի ուրիշ մարզերու՝ Կարելիայի Հանրապետութեան, Մուրմանսքի, Արխանկելսքի, Նովքորոդի եւ այլ մարզերու բնակիչներուն։

1990-2000-ականներու ընթացքին Սեն Փեթերսպուրկի մէջ սկիզբ դրուեցաւ միջազգային առարկաներու հիմնադրման։ Հիւսիսային մայրաքաղաքին մէջ բացուած են հետեւեալ  հիւպատոսութիւնները

#[[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն|Ազրպէյճան]] - Սովետական 2-րդ փողոց, 27 Ա կորպուս
#[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] - Ֆուրշդադի փողոց, 15&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stpetersburg.usconsulate.gov/ |title=ԱՄՆ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713090810/http://stpetersburg.usconsulate.gov/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713090810/http://stpetersburg.usconsulate.gov/ |date=2014-07-13 }}&lt;/ref&gt;
#[[Անկոլա]] - Շփալերնայա փողոց, 36, գրասենեակ 324
#[[Աւստրալիա]] - Իտալիայի փողոց, 1&lt;ref&gt;[http://www.russia.embassy.gov.au/mscw/home.html Աւստրալիոյ] [http://stpetersburg.usconsulate.gov/ հիւպատոսութեան պաշտօնական] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713090810/http://stpetersburg.usconsulate.gov/ |date=2014-07-13 }} կայք&lt;/ref&gt;
#[[Աւստրիա]] - Ֆուրշդադի փողոց, 43
#[[Պանկլատէշ]] - Վասիլիի կղզիի 3-րդ գիծ, 8
#[[Պելառուս]] - Պոնչ-Պրուեւիչի փողոց, 3ա
#[[Պրազիլ]] - Մոյքայի առափնեայ փողոց, 75
#[[Պուլկարիա]] - Ռիլէեւի փողոց, 27
#[[Գերմանիա]] - Ֆուրշդադի փողոց, 39&lt;ref&gt;[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/de/06-stpe/0-gk.html Գերմանիոյ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405003415/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/de/06-stpe/0-gk.html |date=2015-04-05 }} [http://stpetersburg.usconsulate.gov/ հիւպատոսութեան պաշտօնական] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713090810/http://stpetersburg.usconsulate.gov/ |date=2014-07-13 }} կայք&lt;/ref&gt;
#[[Դանիա]] - Քամեննի կղզի, Մեծ ծառուղի, 13
#[[Էսթոնիա]] - Պոլշայա Մոնեդնայա փողոց, 14&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.peterburg.estemb.ru/ |title=Էսթոնիայի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2019-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208025358/https://www.peterburg.estemb.ru/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208025358/https://www.peterburg.estemb.ru/ |date=2019-02-08 }}&lt;/ref&gt;
#[[Թայլանտ]] - Վասիլիի կղզի, Մեծ պողոտա, 9/6
#[[Թուրքիա]] - Մալայա Մորսկայա փողոց, 6, բն.5
#[[Էնտոնեզիա]] - Քամեննոօսդրովսքի պողոտա, 15
#[[Իսլանտա]] - Թելմանի փողոց, 24
#[[Սպանիա]] - Շփալերնայա փողոց, 54
#[[Իտալիա]] - Թատերական փողոց, 10&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.conssanpietroburgo.esteri.it/Consolato_SanPietroburgo |title=Իտալիոյ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602055341/http://www.conssanpietroburgo.esteri.it/Consolato_SanPietroburgo |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602055341/http://www.conssanpietroburgo.esteri.it/Consolato_SanPietroburgo |date=2016-06-02 }}&lt;/ref&gt;
#[[Լաթվիա]] - Վասիլի կղզիի 10-րդ գիծ, 1&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://latviaspb.ru/ru/stpetersburg/ |title=Լաթվիայի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2015-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115140109/http://latviaspb.ru/ru/stpetersburg/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
#[[Լիթուանիա]]- Ռիլէեւի փողոց, 37&lt;ref&gt;[http://www.spbconsulate.ru/category/litva-konsulstvo/ Լիթուայայի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Լեհաստան]] - Սովետական 5-րդ փողոց, 12/14&lt;ref&gt;[http://sanktpetersburg.msz.gov.pl/en/ Լեհաստանի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Կիպրոս]] - Չեռնիշեւսքիի փողոց, 17&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/index_en/index_en?OpenDocument |title=Կիպրոսի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2013-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324034357/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/index_en/index_en?OpenDocument |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
#[[Հայաստան]] - Տեքապրիսդներու փողոց, 22
#[[Հարաւային Քորիա]] - Նեքրասովի փողոց, 32
#[[Հնդկաստան]] - Ռիլէեւի փողոց, 35
#[[Նիտերլանտներ]] - Շփալերնայա փողոց, 38&lt;ref&gt;[http://www.vfsglobal.com/netherlands/russia/ Նիտերլանտներու հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Յունաստան|Յունսատան]] - Չեռնիշեւսքիի փողոց, 17
#[[Հունգարիա]] - Մարադի փողոց, 15
#[[Ղազախստան]] - Կալերնայա փողոց, 11
#[[Ղրղզստան]] - Սուվորովի պողոտա, 40, գրասենեակ 18
#[[Ճափոն]] - Մոյքայի առափնեայ փողոց, 29&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.st-petersburg.ru.emb-japan.go.jp/ |title=Ճափոնի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2017-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814174157/http://www.st-petersburg.ru.emb-japan.go.jp/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
#[[Մալթա]] - Կարմիր բանակի 8-րդ փողոց, 6ա/5
#[[Մեծ Բրիտանիա]] - Փրոլեդարիադի դիկտատուրայի փողոց, 5&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/world/russia Մեծ Բրիտանիոյ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Մոնաքօ]] - Անգլիական մերձափնեայ փողոց, 42
#[[Նորվեկիա]] - Նեւայի պողոտա, 25&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/world/russia.ru Նորվեկիոյ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Շուէտ]] - Մալայա Քոնյուշեննայա փողոց, 13&lt;ref&gt;[http://www.swedenabroad.com/ru-RU/Embassies/Saint-Petersburg/ Շուէտի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Զուիցերիա]] - Չեռնիշեւսքիի փողոց, 17&lt;ref&gt;[http://www.eda.admin.ch/eda/de/home.html Զուիցերիոյ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Սրի Լանքա|Սերելանքա]] - Վասիլիի կղզիի 17-րդ գիծ, 60
#[[Չեխիա]] - Տվերի փողոց, 5&lt;ref&gt;[http://www.mzv.cz/jnp/ Չեխիոյ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
#[[Չիլի]] - Վասիլիի կղզիի 9-րդ փողոց, 34
#[[Չինաստան]] - Կրիպոէտովի ջրանցքի մերձափնեայ փողոց, 134&lt;ref&gt;[http://saint-petersburg.china-consulate.org/rus/ Չինաստանի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք]&lt;/ref&gt;
# [[Փաքիստան]] - Վիպորկի մերձափնեայ փողոց 29, գրասենեակ 516
#[[Ռումանիա]] - Կորոխովայա փողոց, 4
# Սեյշելեան կղզիներ - Տեդսքայա փողոց, 30
#[[Սլովաքիա]] - Օրբելի փողոց, 21, կորպուս 2
#[[Սլովէնիա]] - Անտոնենքօ նրբանցք, 6ա, գրասենեակ 208
#[[Ուքրանիա]] - Պոնչ-Պրուեւիչի փողոց, 1&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cons-ua.ru/ |title=Ուքրանիոյ հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2018-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223014207/http://cons-ua.ru/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223014207/http://cons-ua.ru/ |date=2018-12-23 }}&lt;/ref&gt;
#[[Ֆիլիփիններ]] - Վասիլիի կղզիի Մեծ Պողոտա, 103
#[[Ֆինլանտա]] - Փրէօպրաժենսքայա հրապարակ, 4&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.finland.org.ru/Public/Default.aspx |title=Ֆիլիփիններու հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105145039/http://www.finland.org.ru/Public/default.aspx |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105145039/http://www.finland.org.ru/Public/default.aspx |date=2013-01-05 }}&lt;/ref&gt;
#[[Ֆրանսա]] - Շփալերնայա փողոց, 38&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.francevac-ru.com/russian/index.aspx |title=Ֆրանսայի հիւպատոսութեան պաշտօնական կայք |accessdate=2019-08-26 |archive-date=2015-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416155425/http://www.francevac-ru.com/russian/index.aspx |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416155425/http://www.francevac-ru.com/russian/index.aspx |date=2015-04-16 }}&lt;/ref&gt;

== Հայերը Սեն Փեթերսպուրկի մէջ ==
Սեն Փեթերսպուրկի մէջ հայերը սկսած են բնակիլ քաղաքի հիմնադրումէն (1703) ի վեր: Ռուսաստանի քաղաքական ու տնտեսական կեանքին մէջ ունենալով նշանակալից դեր, Փեթերսպուրկը սկիզբէն եւեթ դէպի իրեն ձգած է մեծ թիւով հայեր։ Քաղաքի հայ բնակչութիւնը գլխաւորաբար կազմուած է վաճառականներէ, արդիւնաբերողներէ, պետական պաշտօնեաներէ եւ փոքր թիւով ազնուականներէ։ Անոնց ընդհանուր թուաքանակի մասին հաւաստի տեղեկութիւններ չկան։ Յայտնի է միայն, որ 18-րդ դարու վերջը եղած է շուրջ հարիւր տուն հայ&lt;ref name=&quot;ՀՍ հանրագիտարան&quot;&gt;{{Cite book|url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5_%D5%8D%D6%83%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%BC%D6%84_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_2003.djvu/457|title=Հայ սփիւռք հանրագիտարան|last=Այվազեան|first=Յովհաննէս|date=22.02.2018|work=Հայերէն Վիքիդարան|publisher=Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչութիւն ՊՈԱԿ|year=2003|isbn=|location=Երեւան|pages=463-465}}&lt;/ref&gt;։

19-րդ դարուն որոշակի թիւ կազմած է նաեւ հայ ուսանող երիտասարդութիւնը, որոնցմէ շատեր մասնակցած են լուսաւորական-դեմոկրատական եւ յեղափոխական շարժումներուն։ Նախապէս հայերը կեդրոնացած էին Վասիլեւեան կղզիին մէջ։ Շատ հայ վաճառականներ եւ արդիւնաբերողներ քաղաքին մէջ հիմնեցին առեւտրական գրասենեակներ ու գործարաններ։ 1758-ին նորջուղայեցի Իսախանեան եղբայրները այստեղ հիմնած են Ռուսաստանի մէջ առաջին փայատիրական ընկերութիւններէն մէկը՝ [[Իրան]]ի հետ առեւտուրի համար։ 18-րդ դարու կիսուն մետաքսագործական գործարաններ հիմնած են Արտէմի Մանվիլովը, Պոկտան Ախուերդովը, Պետրոս Շիրուանովը, Մանուչարեան եղբայրները։ 1760-ականներու սկիզբը առեւտրական գրասենեակ կը հիմնէ Հ. Լազարեանը&lt;ref name=&quot;ՀՍ հանրագիտարան&quot; /&gt;, որու ջանքերով 1770-ին կը կառուցուի Ս. Քաթարինէ հայկական տաճարը Նեւսքի պողոտային վրայ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenpress.am/arm/news/725141/|title=Սենթ Փեթերսպուրկի Սուրբ Քաթարինէ եկեղեցին դարձած է տեղի հայերու մշակոյթի հոգեւոր կեդրոնը|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;, իսկ 1791-ին՝ հայկական գերեզմանատան Ս. Յարութիւն եկեղեցին։ 1779-ին կը հիմնուի Փեթերսպուրկի եւ Մոսկուայի հայկական եկեղեցիներու միացեալ հոգաբարձութիւնը։ Առաջին հոգաբարձու կ'ընտրուի Հ. Լազարեանը։

1781-ին Գ. Խալդարեանը կը հիմնէ հայկական տպարան (մինչեւ 1789), ուր հրատարակուած առաջին գործն էր մայրենի լեզուի «Այբբենարանը»։ 19-րդ դարու քաղաքի հայկական գաղութին դերը կը մեծնայ, Հայաստանին եւ հայ ժողովուրդին վերաբերող հարցերուն մէջ Ռուսաստանի դերի մեծացման զուգընթաց, մանաւանդ Արեւելեան Հայաստանը Ռուսաստանին միացուելէն ետք։ Այս շրջանին Փեթերսպուրկի եւ Մոսկուայի հայկական շրջանները հանդէս կու գային միասնաբար։ Յետագային գաղութը ձեռք կը բերէ առաւելապէս մշակութային նշանակութիւն։ 19-20-րդ դարերուն Փեթերսպուրկի հայ նշանաւոր գործիչներէն եղած են Ա. Խուդաբաշեանը, Կ. Եզեանը, Ք. Պատկանեանը, Ն. Ադոնցը, Հ. Օրբելին եւ ուրիշներ&lt;ref name=&quot;ՀՍ հանրագիտարան&quot; /&gt;։

Նիկողայոս Մառի ջանքերով 19-րդ դարու վերջը, 20-րդ դարու սկիզբը Փեթերսպուրկի համալսարանը կը դառնայ կարեւոր հայագիտական օճախներէն մէկը&lt;ref name=&quot;ՀՍ հանրագիտարան&quot; /&gt;։

2003-ի տուեալներով Սեն Փեթերսպուրկի մէջ կ'ապրի շուրջ 60 000 հայ&lt;ref name=&quot;ՀՍ հանրագիտարան&quot; /&gt;։

== Նշումներ ==

# 18-րդ դարու առաջին կիսուն քաղաքին անունը կը գրուէր Սան(կ)տ Փիթէր Պուրխ։ Քաղաքը հիմնուելու յատուկ գործողութիւն չկար, ուր կը նշուէր քաղաքի անունը, սակայն Պետրոս Ա.-ի եւ «Վեդոմոստի» պաշտօնաթերթին մէջ գրեթէ միշտ կը յիշատակուի Սան(կ)տ Փիթէր Պուրխ անունը, որ կը համապատասխանէ անուան նիտերլանտական տարբերակին հետ (հոլ.՝ Sankt Pieter Burch` «Պետրոս առաքեալի քաղաք»)։ «Սեն Փեթերսպուրկ» գրելաձեւը առաջին անգամ հաստագրուած է «Վետոմոսդի» թերթին մէջ Յուլիս 1724-ին։
# ↑ 6 Սեպտեմբեր1991-ի ՌԽՖՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան № 1643-I հրամանով Լենինկրատին վերադարձուած է անոր պատմական անուանումը՝ Սեն Փեթերսպուրկ։ Սահմանադրական մակարդակով այս փոփոխութիւնը ամրագրուած է 2 Ապրիլ 1992-ին (օրէնքը ուժի մէջ մտած է 16 Մայիս1992-ին՝ հրապարակուելու պահէն։)
# ↑ Մինչեւ 1721՝ Ռուսական թագաւորութեան, 1721-1917-ականներուն՝ Ռուսական կայսրութեան, Սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր1917-ին՝ Ռուսաստանի հանրապետութեան, Հոկտեմբեր1917-ին՝ Խորհրդային Ռուսաստանի։

== Գրականութիւն ==

* ''Горбачевич К.С., Хабло Е.П.'' Почему так названы?. — 2002.
* ''Даринский А. В.'' География Ленинграда. — Л.: Лениздат, 1982.
* ''Елена Хеллберг-Хирн.'' Печать империи. Постсоветский Петербург. Перевод с английского Д. Д. Невельской. Издательство «Европейский Дом» — 2008—414 с., илл. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-8015-0232-8&lt;/nowiki&gt;
* ''Исаченко В.Г.'' Зодчие Санкт-Петербурга.
* ''Исаченко В.Г.'' Зодчие Санкт-Петербурга.
* ''Исаченко В.Г.'' Зодчие Санкт-Петербурга.
* Ленинград. Историко-географический атлас. — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1981.
* ''Пыляев М. И.'' Старый Петербург. Рассказы из былой жизни столицы. — СПб.: Типография А. С. Суворина, 1889.
* Санкт-Петербург: энциклопедия.
* Топонимическая энциклопедия Санкт-Петербурга. — СПб.: Информационно-издательское агентство ЛИК, 2002.
&lt;references group=&quot;Ն&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Ծանօթագրութիւն ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* {{cite web|url=http://gov.spb.ru/|title=Սենթ Փեթերսպուրկի վարչական պաշտօնական կայք|last=|first=|date=|website=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826145929/https://www.gov.spb.ru/|archivedate=2019-08-26|accessdate=|dead-url=yes}}
* {{cite web|url=http://www.st-petersburg.ru/|title=Սենթ Փեթերսպուրկի ներդրումներու եւ ռազմավարական նախագիծերու պաշտօնական մուտք|last=|first=|date=|website=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418085755/http://st-petersburg.ru/|archivedate=2015-04-18|accessdate=|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418085755/http://st-petersburg.ru/ |date=2015-04-18 }}
* {{cite web|url=http://www.visit-petersburg.ru/|title=Քաղաքային զբօսաշրջային պաշտօնական մուտք|last=|first=|date=|website=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210922195912/http://www.visit-petersburg.ru/|archivedate=2021-09-22|accessdate=|dead-url=yes}}
* {{cite web|url=http://www.encspb.ru/ru/|title=Սենթ Փեթերսպուրկ հանրագիտարան|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=|archive-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121204703/http://encspb.ru/ru/|dead-url=yes}}
* {{cite web|url=http://walkspb.ru/istoriya_peterburga/|title=Սենթ Փեթերսպուրկի պատմութիւնը եւ տեսարժան վայրերը|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227120941/http://walkspb.ru/istoriya_peterburga/|archivedate=2011-02-27|dead-url=yes}}</text>
      <sha1>6xvw26juni657wbcnno0wxfkn7ihyum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սելանիկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16277</id>
    <revision>
      <id>257532</id>
      <parentid>256922</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142634" sha1="0qrrz33joqoywp5sp0m49zfzbah4efl" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
| կարգավիճակ = քաղաք, նաւահանգիստ
| զինանշան = -
| նկարագրութիւն = Սելանիկ․սլաքի կարգով՝ Արիստոթելիս հրապարակ, Սուրբ Տիմիթրի եկեղեցին, Սելանիկին Համերգասրահը, ծովափը եւ Սպիտակ Բերդը
| պատկեր = Thessalonica Montage L.png
| ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ
| կը գտնուի ափին = Թերմայիքոս Ծոց
| ծածկանուն = Թերմայիքոսի Գեղուհին
|տարածք=19․307 ք․քմ․}}

'''Սելանիկ''' կամ՝ '''Թեսաղոնիկէ''' ({{lang-el|Θεσσαλονίκη}}), դիրքին գեղեցկութեան պատճառաւ, կ՛անուանուի նաեւ ''Թերմայիքոսին Գեղուհին'')&lt;ref&gt; [https://www.newsit.gr/topikes-eidhseis/thessaloniki-na-giati-evgalan-tin-poli-nyfi-toy-thermaikoy-deite-to-fotoreportaz/1663570/ Ելեկտ․ Լրատ․էջ՝ Newsit ''Ահաւասիկ ինչո՞ւ Սելանիկին տուին Թերմայիքոսին Գեղուհին անունը 06.01.2014'']&lt;/ref&gt;։ Քաղաք-նաւահանգիստ [[Յունաստան]]ի հիւսիսը, Կեդրոնական Մակետոնիոյ Շրջանը, [[Էգէական Ծով]]ուն [[Թերմայիքոս]] ծոցի հիւսիսային ափին։ Կեդրոնական Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Ապակեդրոն վարչատարածքին վարչական կեդրոն․ Հիւսիսային Յունաստանի մայրաքաղաքը եւ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի երկրորդ մայրաքաղաքը։&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100702124802/http://www.eetaa.gr/kallikratis/nomosxedio/Systash_Dhmwn_Perifereiwn.pdf Wayback Machine PDF Քալիքրաթիս Ծրագիրը․ 2/6/2011, յղուածէ 6/8/2011 ''Αποκεντρωμένη Διοίκηση Μακεδονίας – Θράκης, η οποία εκτείνεται στα όρια της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης και Κεντρικής Μακεδονίας, με έδρα την Θεσσαλονίκη. ([The creation of the] Decentralized Administration of Macedonia-Thrace, which includes the modern regions of East Macedonia-Thrace and Central Macedonia, with Thessaloniki as capital.)'']&lt;/ref&gt;Սելանիկի Վարչական Շրջանային Քաղաքատարածքին բնակչութեան թիւը 1․030․338 է, Քաղաքային Տարածքինը (արուարձաններով միասին)՝ 824․676, իսկ բուն քաղաքապետութեան շրջանը՝ 325․182։&lt;ref&gt;[http://www.i-diadromi.gr/2011/07/2011_24.html Ելեկտ․ թերթ ''Ի Տիատրոմի''․ Յունաստանի 2011-ի մարդահամարը]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=EGPgXK%2BwgZE%3D&amp;tabid=367&amp;language=el-GR Յունաստանի Բնապահպանման Նախարարութեան ուսումնասիրութիւն, ''Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας''. 14-9-2012]&lt;/ref&gt;     

Սելանիկը համբաւ ունի իբրեւ փառատօներու քաղաք։ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մշակոյթի մայրաքաղաքը կը նկատուի։

Հիմնուած է Ք․ա․ 315/6 թուականներուն։&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.greek-tourism.com/thessaloniki/index.htm Ելեկտ․ էջ - Յունաստանի Զբօսաշրջութիւն (յուն․)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.meteoclub.gr/themata/taksidevontas/1583-taksidi-thessaloniki |title=&gt;ելեկտ․ էջ Մեթէօ Քլապ Պտտելով Յունաստանը ''meteoclub Ταξιδεύοντας στην Ελλάδα 17 - 6 - 2009'' |accessdate=2019-12-03 |archive-date=2019-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203091519/http://www.meteoclub.gr/themata/taksidevontas/1583-taksidi-thessaloniki |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;    

Քաղաքը իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական]] գերիշխանութեան շրջանին եւ յատկապէս Ղալերիոս ''Galerius'' Կասրին որոշումով Կայսրութեան մայրաքաղաքը կը նշանակուի։ Ք․Ա․ 120-ին, երբ Էղնանտիա Ճամբուն ''Via Egnatia'' շինութիւնը կ՛ամբողջանայ, Սելանիկը գլխաւոր կապը կը հանդիսանայ Արեւելքին եւ Արեւմուտքին միչեւ։ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութեան]] բաժանումէն ետք, Արեւելեան Կայսրութեան մայրաքաղաք ըլլալու թեկնածու է, սակայն կ՛ընտրուի Բիւզանդիոնը եւ իրեն կու տան Արքայական Երկրորդ Մայրաքաղաք տիտղոսը․ այս անունով ծանօթ է [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] եւ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին]] ընթացքին։

== Հիմնադրութիւն, Անունի ստուգաբանութիւն ==
Սելանիկը (Թեսաղոնիկէ) կը հիմնուի Ք․Ա․ 315/6 թուականին, Քասանտրօ Մակետոնացիէն ''Κάσσανδρο ο Μακεδόνας'' ([[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի զօրավարներէն եւ հետաքային Մակետոնիոյ թագաւոր)․ Թեսաղոնիկէ կ՛անուանէ ի պատիւ տիկնոջը․ կինը՝ Թեսալոնիքի*, [[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի խորթ քոյրն էր, Փիլիպոս (Ֆիլիփոս) Բ․ի զաւակը եւ Մակետոնիոյ իշխանուհին։

* ''&lt;u&gt;Թեսալոնիքի&lt;/u&gt;․ ըստ կարգ մը աղբիւրներու անունը յառաջ եկած է Թեսալոս [[Յունարէն|յուն․]]՝Θεσσαλός [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի համանուն շրջանի եւ Նիքի [[Յունաստան|յուն]]․՝Νίκη (յաղթանակ) բառերէն․ անունը տրուած է Փիլիպոս Բ․-էն ի պատիւ Մակետոնական բանակին տարած յաղթանակին Ք․Ա․ 353 թ․ Քրոքիու Ռազմավայրի Կռիւին (Μάχη του Κρόκιου Πεδίου - Battle of Crocus Field)''։

Սելանիկ անունին կը հանդիպինք 14-րդ դարուն գրուած «Մորէա ժամանակագրութիւն» պատմական գիրքին մէջ ''Chronicle of the Morea'' (յուն․՝ Το χρονικόν του Μορέως)։ Այս անունը նաեւ ընդհանրացած կը հանդիպինք ժողովրդային երգերու մէջ։ Նաեւ՝ թրքախօսները, հրիաները եւ Օսմանցի քաղաքացիները քաղաքը Սելանիկ կ՛անուանեն, իսկ Իտալացիները՝ Սալոնիկ ''Salonicco''։&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Աշխարհագրութիւն ==
=== Դիրքը ===
Քաղաքին աշխարհագրական դիրքը՝ հիւսիսային [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի տարածքին, անոր նաւահանգիստին գոյութիւնը իբրեւ բնական ելք դէպի ծով, ինչպէս նաեւ՝ շրջապատող լեռներուն ընծայած բնական ամրացումը, հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերուն Սելանիկը կը հանդիսացնեն ռազմական, առեւտրական, քաղաքական եւ մշակութային խաչմերուկ մը։

Սելանիկին նաւահանգիստը [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի առեւտուրի գլխաւոր կեդրոններէն է։

Սելանիկը Կեդրոնական Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Ապակեդրոն վարչատարածքին արեւմտեան մասին կը գտնուի, Թերմայիքոս Ծոցին խորքին։ Շրջաթատերային դիրք ունի․ շրջապատուած է՝

* Արեւելքէն Քետրինօ Լոֆօ-էն (յուն․՝ ''Κέδρινος Λόφος'', ''Cedar Hill'', թրքերէն անունը՝ ''Σέιχ Σου, Şeyh Su'' այսինքն՝ ''Շէյխին Ջուրը'')։
* Հարաւին կը գտնուին օդակայանը, Թերմիին ''Θέρμη'' շրջանը։ 
* Հարաւ արեւելքը կը գտնուի Փանորամայի ''Πανοράμα'' շրջանը եւ Խորդիադի ''Χορτιάτη'' լեռը (քաղաքին բնական ամրացումը եւ ջրամատակարարման կարեւոր վայրերէն մին)։
* Հիւսիս արեւմուտքին կը տարածուի Սելանիկի դաշտը, որ կը լրացնէ քաղաքին ջրամատակարարումը։
* Հիւսիսը կը բարձրանայ Սիվրի ''Σιβρί'' լեռը․ Խորդիադի լեռէն կը բաժնուի Տերվենի ''Δερβένι'' անցքով։

Սելանիկին դաշտատարածքը գլխաւոր դեր կը խաղայ քաղաքին տնտեսական զարգացման։ Հողը բարեբեր է շնորհիւ գետերուն։

Թերմայիքոս Ծոցը կը թափին արեւմուտքէն՝ Աքսիոս ''Αξιός'', Լուտիաս ''Λουδίας'' եւ Էհետորոս ''Εχέδωρος'' երեք գետերը, իսկ քիչ մը անդին հարաւէն` Ալիաքմոնաս ''Αλιάκμονας'' գետը։ Այս գետերը, դժուարանցելի ըլլալով, պատմութեան ընթացքին քաղաքը զանազան պաշարողներէ պաշտպանեցին։ 

Աքսիոս գետին Տելդան, 22․000 խոնաւ բնավայր արտավարի տարածք կը կազմէ․ կը պաշտպանուի Ռամսարի Դաշինքով ''Ramsar Convention''։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://diocles.civil.duth.gr/links/home/database/thessaloniki/pr20ge.pdf |title=Ելեկ․ էջ, diocles Տիոքլես, Սելանիկի Աշխարհագրական տուեալներ եւ Կլիմա |accessdate=2019-12-02 |archive-date=2019-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202211218/http://diocles.civil.duth.gr/links/home/database/thessaloniki/pr20ge.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160409053942/ web.archive.org] [http://ramweb-uat.neox24.ch/about/the-ramsar-convention-and-its-mission Ռամսարի Դաշինքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409053942/http://ramweb-uat.neox24.ch/about/the-ramsar-convention-and-its-mission |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;

=== Կլիման ===
Սելանիկը [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականի]] կլիմայի յատկանիշները ունի եւ քաղաքին դիրքին պատճառով ցամաքային ալ է (ծովէն կ՛ազդուի)։ Ձմեռը ձիւնը յաճախակի է, իսկ ամառները աւելի խոնաւ են [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մնացեալ մասէն։&lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=8XyBZEZFtiUC&amp;pg=PA315&amp;dq=Thessaloniki+climate&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Thessaloniki%20climate&amp;f=false Կլիմա եւ ուժգնութիւն ''Energy and Climate in the Urban Built Environment'' հեղինակ Demosthenes N. Asimakopoulos էջ՝315-322]&lt;/ref&gt;

Սելանիկը նաեւ ենթակայ է յաճախակի զօրաւոր երկրաշարժներու։ Վերջին դարաշրջաններուն արձանագրուած են՝ [[1759 թուական|1759]], [[1902 թուական|1902]], [[1978 թուական|1978]], [[1995 թուական|1995]], 2019 թուականներուն ցնցումները։&lt;ref&gt;[http://users.auth.gr/~kpitilak/publicfiles_files/main_data/RiskThessaloniki_Final2.pdf Սելանիկի համալսարանի Ճարտարագէտներու դպրոցի Երկրաշարժներու Ուսումնասիրական-Գիտաշխատական Կեդրոն - Սելանիկի ցնցումներու պատմականը - PDF]&lt;/ref&gt;

== Պատմական անդրադարձ ==
Սելանիկը իր հիմնումէն, Ք․Ա․ 315/6 թուական մինչեւ Օսմանեան գրաւման շրջանին հարատեւ կը զարգանայ, կ՛օգտագործէ եւ կ՛արժեւորէ իր աշխարհագրական դիրքը․ բազմամշակութային քաղաք կը դառնայ։

[[1912 թուական|1912]] թուականէն ետք, Պալքանեան պատերազմներու վերջաւորութեան, կը վերամիանայ մայր [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ին․ այդ օրէն ասդին, [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի երկրորդ մեծ քաղաքն է, մայրաքաղաք [[Աթէնք]]&lt;nowiki/&gt;էն ետք (կ՛որակուի երկրորդ մայրաքաղաք, բնակչութեան թիւով եւ ճարտարարուեստի, առեւտուրի աճով)։

=== Հելլենիստական Ժամանակաշրջան ===
[[Պատկեր:MakedonischesReich.jpg|մինի|ձախից|Հելլենիստական Աշխարհը, Մեծն Աղեքսատրի մահուան ժամանակ]]Ժամանակաշրջան որ կ՛ընթանայ [[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի նուաճումներուն շրջանէն մինչեւ յունական հելլենիստական թագաւորութիւններուն անկման, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութեան]] վերելքին շրջանին (Ք․Ա․ 323 - Ք․Ա․ 30)։[[Պատկեր:Kassander316BC.jpg|մինի|աջից|Հին դրամ․ Քասանտրոն - յունարէն գրութեան թրգ/նը՝ ԹԱԳԱՒՈՐ ՔԱՍԱՆՏՐՈՆ]]Հելլենիստական ժամանակաշրջանի ընթացքին է որ Սելանիկը կը հիմնուի, [[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի զօրավարներէն եւ հետագային Մակետոնիոյ Թագաւոր Քասանտրոսին կողմէն, Ք․ա․ 315/6։

Մինչեւ Ք․Ա․ Զ․ դարուն, Սելանիկի Շրջանային Տարածքին մէջ յոյները մեծամասնութիւն կը կազմեն, իսկ յունական ցեղերէն՝ գլխաւորաբար Թրակիացիները ''Θράκες-Thracians''։ Նաեւ հոն կը բնակին ուրիշ ցեղեր ալ՝ Ֆրիքիացիներ ''Φρύγες'' -''Phryges'', Փէոնես ''Παίονες-Peoni'', Միղտոնես ''Μύγδονες-Migdons'' եւայլն․։ Ք․Ա․ Զ․ դարուն, շրջանի յունական ցեղերէն Մակետոնացիները կը փոխադրուին Թերմայիքոս Ծոցին ափերուն։   

Քաղաքը պարսիկները կը գրաւեն՝ Ք․Ա․ 510 - Ք․Ա․ 480։ [[Պատկեր:Thessaloniki Satellite View.jpg|մինի|աջից|Սելանիկը եւ Թերմայիքոս Ծոցը, արփանեակէ դիտուած ]]Այս ժամանակին, Թերմին ''Θέρμη'' կարեւոր կեդրոններէն է եւ դիրքով՝ ապահով նաւահանգիստ (կը գտնուի Թերմայիքոս Ծոցին հիւսիս արեւելքը, Սելանիկ քաղաքին հարաւ-արեւելքը)։ Պարսիկ արքայ Քսերքսես Ա․ հոն կը հաւաքէ իր նաւատորմիղը։ ''Տե՛ս [[Յունաստան#Յունապարսկական պատերազմներ]]''       

[[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի մահէն ետք, կը յաջորդեն երկարատեւ կռիւները զօրավարներուն միջեւ կայսրութեան տիրութեան համար։ Ի վերջոյ հսկայ կայսրութիւնը իրար միջեւ կը բաժնուին։ Մակետոնիոյ շրջանը, ինչպէս եւ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մնացեալ շրջանները կ՛անցնին [[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտրի]] զօրավարներէն Անդիղոնոս Ա․ Միակնանիին ''Ἀντίγονος Μονόφθαλμος'' -''Antígonos Monóphthalmos'' ու անոր յաջորդներուն իշխանութեան տակ։

Քասանտրօ Մակետոնացին, կը զգայ շրջանին կարեւոր ռազմական դիրքը՝ միջերկրեային կապը ծովուն հետ։ Պայմանները կան ամրացած շրջանին մէջ առեւտուրի ապահով բարգաւաճման համար։ Ան, ունենալով մեկնակետ Թերմի հին քաղաքը, շրջանի ծովեզերիայ եւ արեւմտեան Խալքիտիքիի ''Χαλκιδική'' 26 գիւղաքաղաքներու եւ գիւղերու բնակիչները բռնի կը տեղափոխէ եւ կը հիմնէ նոր քաղաք մը որ Թեսաղոնիկէ (Սելանիկ) կ՛անուանէ ի պատիւ իր տիկնոջ՝ Թեսալոնիքիին։

[[Պատկեր:Plan battle of Pydna-el.svg|մինի|ձախից|Փիտնայի Ճակատամարտը․ Ք․ա․ 168 թ․ - կարմիրով՝ Մակետոնացիները, կապոյտով՝ Հռոմէացիները]]Քաղաքը արագօրէն կը զարգանայ։ Անոր առեւտրական կարեւորութիւնը տարբեր ազգութեան պատկանող գաղթականներ (եգիպտացիներ, ասորիներ, հրիաներ) կը հրապուրէ։ Անմիջական հետեւանքն է՝ բնակչութեան թիւի աճ, տեղագրական տարածում եւ արեւելքի նաւահանգիստներուն հետ կապ։ Պատմական տուիալներու համաձայն, քաղաքը կ՛ունենայ մնայուն պահակագունդ, բաղկացած գաղիացի վարձկաններէ։&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ Դասարան ''-  E-Learning Methodologies and Computer Applications in Archaeology'' հեղ․ ''Politis, Dionysios''  https://books.google.gr/books?id=TD0D0zYQcJYC&amp;pg=PA171&amp;dq=thessalonica+macedon+parliament&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=thessalonica%20macedon%20parliament&amp;f=false&lt;/ref&gt;

Ք․Ա 187-ին, Սելանիկը կ՛ ունենայ իր դրամը, ''ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ'' (ԹԵՍԱՂՈՆԻԿԷ) արձանագրութեամբ։

Նոյն ժամանակաշրջանին, Հռոմէացիները արդէն մտած են Հիւսիսային Յունաստան։ Ք․Ա․ 169-ին, Յունիսին, տեղի կ՛ունենան Մակետոնացիներուն եւ Հռոմէացիներուն միջեւ կռիւները։ Մակետոնացիներուն օգնութեան կը հասնին դրացի յունական իշխանութիւններ, ինչպէս նաեւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] յունական թագաւորութիւններէն (Վիթինիա եւ Փերղամօ) բանակներ եւ մարտանաւեր։

Ք․Ա․ 168-ին, Յունիս 24-ին, Սելանիկը վերջնականապէս կ՛իյնայ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|հռոմէ]]&lt;nowiki/&gt;ացիներուն իշխանութեան տակ․ Փիտնայի Կռիւ ''Battle of Pydna''։&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Ancient History, Հին Պատմութիւն, Թեսաղոնիկէ - ''Thessalonica,''Mark Cartwright,1/5/2016   https://www.ancient.eu/Thessalonica/&lt;/ref&gt;

=== Հռոմէական շրջան ===
Անդիղոնիտես Հարստութեան տապալումէն ետք, Սելանիկը (Ք․Ա․ 148) Հռոմէական Մակետոնիա նահանգին մայրաքաղաքը կը նշանակուի։ Իսկ Ք․Ա․ 41-ին, Մարք Անտոնիի օրով [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Հանրապետութե]]&lt;nowiki/&gt;ան ազատ քաղաք ''ελεύθερη πόλη'' - ''Civitas Libera'' կը դառնայ։ Հռոմի Հանրապետականներուն եւ Կայսերականներուն ներքին վէճերուն ընթացքին, Սելանիկը վերջիններուն կողմը կ՛առնէ, ու երբ անոնք յաղթական դուրս կու գան, անոր լայն իրաւասութիւններ կու տան։ Քաղաքը կը շարունակէ աճիլ ու բարգաւաճիլ, շնորհիւ իր դիրքին եւ մանաւանդ Ք․Ա․ 120-ին կառուցուած Էղնանտիա Ճամբուն ''Εγναντία Οδός'' -''Via Egnatia'' եւ գլխաւոր խաչմերուկ կը դառնայ։ Էղնանտիա Ճամբան Տիրախիոն (նաւահանգիստ, այժմ՝ արեւմտεան [[Ալպանիա]]) Բիւզանդիոնին կը կապէ, կը դիւրացնէ [[Հռոմ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդ]]&lt;nowiki/&gt;իոնի միջեւ առեւտուրը։ Հռոմէական արեւելեան վարչամեքենային գլխաւոր անցքն է եւ Ատրիադիք ծովը Տարտանելին (Էլիսփոնտօ) ու Փոքր Ասիոյ կը կապէ։&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Ելեկտ․ գիրք - Յունահռոմէական Վճիռներու Գիրքը, ''The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting, էջ՝ 409,''   David W. J. Gill, Gempf&lt;nowiki/&gt;https://books.google.gr/books?id=W-L1DA1ptKQC&amp;pg=PA409&amp;dq=Via+Egnatia&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Via%20Egnatia&amp;f=false&lt;/ref&gt;[[Պատկեր:THES-Agora odeum scena.jpg|մինի|աջից|Սելանիկի Հին Շուկան․ Հռոմէական թատրոն]]Մակետոնիոյ շրջանը Հռոմէական Անտոնեան Հարստութեան ընթացքին, խաղաղութեան եւ բարգաւաճութեան շրջան մը կը բոլորէ, շնորհիւ «Հռոմէական Խաղաղութեան» ''Pax Romana'' (հռոմէական կայսրութեան մէջ մօտաւորապէս 200 տարուայ խաղաղութեան եւ բարգաւաճման շրջան)։ Սելանիկին բազմաթիւ քաղաքացիներուն Հռոմի Քաղաքացիի տիտղոսը ''civitas Romana'' կը շնորհուի։&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;[[Պատկեր:Aside 00348.JPG|մինի|աջից|Ղալերիոս Կայսրի Կամարը 4րդ դար, Rotunda of Galerius․&lt;nowiki/&gt;[[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Ե]]&lt;nowiki/&gt;[[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկ&lt;nowiki/&gt;]]Այս ժամանակաշրջանին, Սելանիկցիները կը պաշտեն բազմաթիւ չաստուածներ։ Բացի 12 (երկոտասան) աստուածներէն ''Δωδεκάθεο,'' կը պաշտեն նաեւ Տիոնիսոսը ''Διόνυσος -Dionysos'', եգիպտական կրօնէն՝ Սերափիս, Իսիտա եւ Արփոքրադի չաստուածները։  

Նախաքրիստոնէական վերջին դարուն, Սելանիկի մէջ հրեաները զանգուածային բնակութիւն կը հաստատեն․ կ՛առաջանայ հրէական մեծ համայնք մը նաւահանգիստին մօտ։   

Սելանիկի մէջ քրիստոնէութեան առաջին քարոզիչը Պողօս Առաքեալը կ՛ըլլայ, 50 թուականին։ Արագօրէն Սելանիկի եւ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի բնակչութեան մեծ մասը քրիստոնէութեան կը հետեւին։ Քաղաքին քրիստոնէական համայնքը կը զօրանայ եւ օրինակ կը դառնայ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ուրիշ քաղաքներու քրիստոնեաներուն․ Պողօս Առաքեալ կը գովէ Սելանիկի տեղական եկեղեցին իր Ա․ նամակին մէջ։

Հաւատքի ազատութիւնը կամ անաստուածութեան վիճակը կը դադրի, երբ Ղալերիոս ''Galerius'' Կասրը Սելանիկ կը հաստատուի։ Քրիստոնեաներուն դէմ բուռն հալածանք մը կը սկսի, Սուրբ Տիմիթրիսը (305-ին) առաջին զոհերէն կ՛ ըլլայ։ Ի պատիւ անոր, Ե․ դարուն Սուրբ (Այ․) Տիմիթրիս եկեղեցին կը կառուցուի․ այժմ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջն է։  

Սակայն, հալածանքներուն հակապատկերն է Սելանիկի [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Կայսրութեան]] Վարչական կեդրոն դառնալը, Ղալերիոս Կայսրին կողմէն։ Քաղաքը կը հարստանայ բազմաթիւ պետական շէնքերով, յուշարձաններով։ Հետագայ տարիներուն անոր զարգացումը կը շարունակուի։ Կոստանտինոս Ա․ Կայսրը քաղաքին պատերուն առջեւ նաւահանգիստ մը կը կառուցէ․ կը գործածուի մինչեւ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութ]]&lt;nowiki/&gt;եան անկումը։&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ գիրք - Հռոմէական Կայսրութենէն մինչեւ Կոստանտին, ''The Roman Empire from Severus to Constantine,'' Pat Southern  https://books.google.gr/books?id=DWiyzw91atgC&amp;pg=PA400&amp;dq=Roman+Empire+tetrarchy+Thessaloniki&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Thessalonika&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան / Արքայական երկրորդ մայրաքաղաք ===
[[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութ]]&lt;nowiki/&gt;եան առաջին օրերէն իսկ, Սելանիկ գլխաւոր դեր կը խաղայ կայսրութեան մէջ։

Մեծն Թէոտոսիոս կայսրը, Սելանիկ կը հաստատուի եւ կը դիմադրէ Գոթերու (Ղոթ) յարձակումներուն։ Ան, 378-ին քրիստոնեայ կը դառնայ եւ Սելանիկէն կայսերական հրովարտակով [[Քրիստոնէութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը պետական կրօնք կը հռչակէ։ Այս բոլորին հանդերձ, Սելանիկի բնակիչները իրմէ դժգոհ են, որովհետեւ բիւզանդական բանակին եւ կայսերական պահակագունդին մէջ վարձկան Գոթեր կը թափանցեն։ Ու երբ գոթերու պահակագունդին հրամանատարը ժողովուրդին համբաւ վայելող սայլարշաւի մարզիկ մը կը ձեռբակալէ, խռովութիւններ կ՛առաջանան եւ Թէոտոսիոն 7․000 Սելանիկցիներու սպանդը կը հրամայէ Ձիարձակարանին մէջ։ Այդ օրէն ասդին սոյն վայրը այլեւս չ՛օգտագործուիր։

[[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութ]]&lt;nowiki/&gt;եան ուրիշ կայսրեր ալ Սելանիկը իբրեւ վարչական կեդրոն կը գործածեն, որպէսզի ետ քշեն պետութեան սահմանները ներխուժողներուն եւ կամ բարբարոս ցեղերու արշաւները։ Գոթերու յարձակումները կը շարունակուին մինչեւ Ե․ դարու վերջաւորութեան, սակայն քաղաքը կը կարողանայ շարունակել իր բնականոն կեանքը։ Այս կանոնաւորութեան մասնաւոր դեր կը խաղայ Յուստինեանոս Ա․ (Իուստինիանոս) կայսրը ''Ιουστινιανός Α´-Justinien․'' ան ծագումով Մակետոնացի ըլլալով, յատուկ ուշադրութիւն կու տայ Սելանիկի հարցերուն վրայ եւ քաղաքը Իլիրիքի կուսակալութեան (Պալքանեան թերակղզիին) մայրաքաղաքը կը յայտարարէ։ &lt;ref&gt;ելեկտ․ գիրք, Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը ''-History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII.'' George Finlay https://books.google.gr/books?id=7D3PAAAAMAAJ&amp;pg=PA316&amp;dq=Thessalonica+second+city+Byzantine+Empire&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Thessalonica%20second%20city%20Byzantine%20Empire&amp;f=false&lt;/ref&gt;

527-688 երկարող ժամանակաշրջանին, Սելանիկ կը դիմագրաւէ հիւսիսէն արշաւող ցեղերուն յարձակումները․ Սլաւներ եւ անոնց ազգակից այլ սլաւ ցեղեր ''Σλάβοι-Slavs'', Ավարներ ''Άβαροι-Pannonian Avars'', Պարսիկներ եւայլն։ Սլավները քանիցս կ՛արշաւեն, սակայն միշտ ետ կը քշուին եւ 688-ին Յուստինեանոս Բ․ կայսրը անոնց արշաւանքներուն վերջ կը դնէ ու մեծ շուքով Սելանիկ կը մտնէ։

[[Պատկեր:Thessaloniki - byzantine city walls.jpg|մինի|աջից|Սելանիկ․ Բիւզանդական շրջանէն կառուցուած պարիսպները]]
904-ին, Սելանիկին վրայ Սարաքիները (արեւմուտքի արաբները) ''Σαρακηνοί Saracen'' կ՛արշաւեն․ անոնց առաջնորդն է իսլամացած Լէոն Թրիփոլիդին ''Λέοντα τον Τριπολίτη -'' արաբերէն''՝ '''Rashīq al-Wardāmī''' (رشيق الوردامي),ժ եւ '''Ghulām Zurāfa''' (غلام زرافة)'' ։ Յարձակումի սաստկութիւնը եւ Սելանիկի անպատրաստութիւնը դիմագրաւելու նման պաշարում, պատճառ կ՛ըլլան քաղաքի գրաւման եւ կողոպուտին։ Բնակչութենէն հազարներով կը ջարդուին, գերի կը տարուին ու իբրեւ ստրուկ կը ծախուին։ Յաջորդող դարերը կը յատկանշուին շարունակի յարձակումներով եւ Բիւզանդական կայսրութեան տարած պատերազմներով, որոնք տեղի կ՛ունենան Պալքանեան թերակղզիին հողերուն վրայ։ Սակայն Ժ․ դարուն եւ ԺԱ․ դարսկիզբին, Սելանիկը վերանորոգման շրջան մը կը բոլորէ։ Կայսրութիւնը Թեմերու (թեմ՝ զինուորական/վարչական բաժանում) կը բաժնուի։ Սելանիկը այս Թեմերէն մէկուն մայրաքաղաքը կը դառնայ։&lt;ref&gt;ելեկտ․ գիրք,Վաղ միջնադարեան Պալքանները․ 6րդ դարէն  - 12րդ դար գիտաուսումնասիրութիւն․ ''The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth'' , ''Century'' John V. A. Fine, John Van Antwerp Fine  https://books.google.gr/books?id=YbS9QmwDC58C&amp;pg=PA140&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

=== Նորմանտիներու եւ Խաչակիրներուն կարճատեւ գերիշխանութեան շրջան ===
1185 թուականին, Նորմանտիները Տիրախիոն կը գրաւեն ու յաջորդաբար Սելանիկը։ 1185, 15 Օգոստոսին ցամաքէն եւ ծովէն քաղաքին պաշարումը կը սկսի․ պաշարողները կ՛ունենան 200 նաւ եւ 80․000 զինուոր։ Սելանիկին բնակիչներուն սնունդի հայթայթումը անբաւարար ըլլալով եւ կառավարիչի Դաւիթ Կոմնինոս չկարողանալով պատրաստել պէտք եղած ձեւով քաղաքին պաշտպանումը ([[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլիս]]&lt;nowiki/&gt;էն օգնական ուժերը շատ ուշ կը հասնին), պատճառ կ՛ըլլան քանի մը օրուան ընթացքին, 24 Օգոստոսին, Նորմանտիները քաղաք ներխուժեն ու սպանդի տալ 7․000 անզէն բնակիչներ։

1204 թուականին, [[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներուն Դ․ արշաւանք]]&lt;nowiki/&gt;ին ընթացքին, Սելանիկը եւ այլ հիւսիսային շրջաններ կ՛իյնան անոնց գերիշխանութեան տակ։ Խաչակիրները հիւսիսային շրջանները միացնելով կը հիմնեն Սելանիկի Թագաւորութիւնը (1204-1224)։ 1230 թուականին Սելանիկի Թագաւորութիւնը կը հպատակի [[Պուլկարիա|Պուլկար]]&lt;nowiki/&gt;իոյ Երկրորդ Կայսրութեան եւ կ՛ազատագրուի Նիքէայի* Կայսրութենէն։

* ''&lt;u&gt;Նիքէայի Կայսրութիւն&lt;/u&gt;․ Երբ Խաչակիրները 4րդ արշաւանքին ընթացքին Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլիս]]&lt;nowiki/&gt;ը կը գրաւեն (13/04/1204), վերջինին կողմէն կը ստեղծուին ժառանգական պետութիւններ։ Նիքէայի Կայսրութիւնը անոնցմէ մէկն է։''

1261 թուականին, Նիքէայի կայսրերը կը կարողանան [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]] վերատիրանալ, լուծել [[Լատինական կայսրութիւն|Լատինական Կայսրութիւնը]] եւ վերակազմել [[Բիւզանդական Կայսրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։

ԺԴ․ դարուն Սելանիկը կը վերագտնէ իր հմայքը․ նկատելով թէ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը այլեւս կը կեդրոնանայ Պալքանեան թերակղզիին մէջ, Սելանիկը ընդհանրապէս կը կառավարուի կայսրին զաւակ/ներէն (բիւզանդական կայսրութեան գահաժառանգներէն)։

1354 թուականին, Կէլլիպոլի գրաւումը օսմանցիներէն, կ՛արագացնէ անոնց տարածումը Պալքանեան թերակղզիին հարաւային շրջանները։ 1369 թուականին, անոնք Ատրիանուպոլիսը (Ատրիանուփոլի, ներկայ անունով՝ Էտիրնէ) կը գրաւեն եւ զայն իրենց կայսրութեան մայրաքաղաքը կը դարձնեն մինչեւ Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումը՝ 1453։[[Պատկեր:Anna of Savoy.jpg|մինի|աջից|Սավուայի Աննա կայսրուհին]]1383 -1387 թուականներուն Սելանիկը երկար պաշարումէ ետք, կառավարիչ Մանուէլ Փալէոլողոս քաղաքը օսմանցիներուն հսկողութեան կը յանձնէ, յանձն առնելով վճարել տարեկան տուրքը ''χαράτσι'' ''kharaj''։  

1403-էն մինչեւ 1423, օգտուելով օսմանցիներու ներքին կռիւներէն, Սելանիկը խաղաղ շրջան մը կը բոլորէ։ 1423-ին, օսմանցիները քաղաքը կը պաշարեն։ Կառավարիչ Անտրոնիքոս Փալէոլողոս կը նախընտրէ քաղաքը դնել [[Վենետիկ|Վենետիկի Հանրապետութեան]] իշխանութեան հսկողութեան տակ․ այդպէս ալ կը մնայ մինչեւ 1430 թուականին, երբ վերջնականապէս Սելանիկը կը գրաւէ Սուլթան Մուրատ Բ․ Մարտ 29-ին։&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Ելեկտ․ գիրք -  Բիւզանդիոնը եւ Խաչակիրները, էջ 157-185 ''Byzantium and the Crusades,Jonathan Harris''

https://books.google.gr/books?id=PXizk1RZ88wC&amp;pg=PA152&amp;dq=Fourth+Crusade+Thessalonica+1204&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Fourth%20Crusade%20Thessalonica%201204&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;ելեկտ․ գիրք Յունաստանի Պատմութիւն -  Խաչակիրներէն՝թուրքերը ․․․ Տրապիզոնի Կայսրութիւն 1204-1461 -  14/08/2011  ''The History of Greece: From Its Conquest by the Crusaders to Its Conquest by ...։'' George Finlay https://books.google.gr/books?id=w54BAAAAQAAJ&amp;pg=PA144&amp;dq=Empire+of+Thessalonica&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Empire%20of%20Thessalonica&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ելեկտ․ գիրք Բրիտանական թանգարանի Դրամանիշերու ցանկ Վանտալներու, Օսդրողոթներու եւ Լոմպարտներու, Սելանիկի Նիքէայի եւ տրապիզոնի թագաւորութիւններու, ''Catalogue of the Coins of the Vandals, Ostrogoths and Lombards and of the Empires of Thessalonica, Nicaea and Trebizond in the British Museum - ISBN 9781402189678:''  Warwick William Wroth, 14/08/2011   https://books.google.gr/books?id=EXJ3gSLOTtAC&amp;pg=PR69&amp;dq=Empire+of+Thessalonica&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Empire%20of%20Thessalonica&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Ելեկտ․ գիրք - Խաչակիրներ՝ պատմութիւն մը, ''The Crusades: A History''  Jonathan Simon Christopher Riley-Smith էջ 222-280    https://books.google.gr/books?id=eDTaOZxvkqAC&amp;pg=PA218&amp;dq=kingdom+of+Thessalonica+vassal&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q&amp;f=false&lt;/ref&gt;

=== Զիլոթիներուն շարժումը եւ Բիւզանդական արուեստը (Փալէոլողոսեան Վերածնունդ) ===
Սելանիկը իբրեւ Կայսրութեան երկրորդ մայրաքաղաք, երկու ներքին քաղաքացիական կռիւներուն մէջ կը մխրճուի․ 1320-1328, Անտրոնիքոս Բ․ եւ Անտրոնիքոս Գ․ միջեւ եւ 1341-1354, Յովհաննէս Ե․ եւ Յովհաննէս Զ․ Քադաքուզինոներուն միջեւ։ 1342 թուականին կը պայթի Զիլոթիներուն շարժումը․ հակա-ազնուական շարժում, առաջացած քաղաքին միջին եւ աղքատ դասակարգերէն։ Անոնք կը յաջողին եւ կարճ ժամանակի համար քաղաքին ղեկը կը ստանձնեն։ 1349 թուականին, երբ Սելանիկին կը շնորհուի ինքնակառավարում, Զիլոթիները կը փորձեն կապի մէջ մտնել Սերպ կառավարիչին հետ, որպէսզի զօրացնեն իրենց դիրքը։ Սակայն բնակիչները, ազնուականներուն ղեկավարութեամբ կը հակազդեն եւ Զիլոթիներուն կը տապալեն։ 

1350 թուականին, Սելանիկ կը հաստատուի Սավուայի Աննա-ն ''Anna of Savoy'' (1327-1341 [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդիոնի]] կայսրուհի)․ ան կը կառավարէ իր տղուն հաշւոյն, Յովհաննէս Ե․ Բիւզանդիոնի կայսր։ Այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական խռովութիւնները, արգելք չեն ըլլար քաղաքին հոգեմտաւոր զարգացման։ ԺԴ․ դարուն, Սելանիկ կ՛ապրին բազմաթիւ մտաւորականներ, կը կառուցուին եկեղեցիներ, վանքեր եւ պետական շէնքեր։ Սելանիկի արուեստի դպրոցները կ՛ազդեն պալքանեան քրիստոնիայ աշխարհը եւ [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսիա]]&lt;nowiki/&gt;ն։

Այս ամբողջ շարժումը «Փալէոլողոսեան Վերածնունդ» կը կոչուի․ Սելանիկը կայսրութեան հոգեմտաւոր կեդրոնն է։ &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== Օսմանեան տիրապետութեան ժամանակաշրջան ===
1354 թուականին, Օսմանցիները Արեւելեան Թրակիոյ սահմանները կը հասնին, գրաւելով Կէլլիպոլը ''Καλλίπολη,'' ''Gallipoli'': Այս գրաւումով, անոնք արագօրէն Պալքանեան թերակղզին կը ներխուժեն ու յաջորդող քանի մը տարիներուն ընթացքին կը գրաւեն զայն։ 1369 թուականին, օսմանցիները Ատրիանուպոլիսը ''Ανδιανούπολη, Edirne'' իրենց կայսրութեան մայրաքաղաքը կը հռչակեն մինչեւ 1453 թուականին, երբ վերջնականապէս [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտինուպոլիս]]&lt;nowiki/&gt;ը կը գրաւեն։

1383 - 1387 թուականներուն, չորս տարուան պաշարումէ ետք, Սելանիկի իշխան Մանուէլ Բ․ Փալէոլողոս կը ստիպուի քաղաքը օսմանցիներուն յանձնել, իսկ ինքը Կոստանտնուպոլիս կը փախչի եւ հոն կայսր կը հռչակուի, յաջորդելով իր հօրը։

[[Պատկեր:White Tower 19th century.jpg|մինի|աջից|Սպիտակ Բերդը եւ կամ Արիւնի Բերդը (''Kanli Kule'')․ Գծանկար 19-րդ դարու․ Գործեց իբրեւ Օսմանեան բանտ 400 տարի․ կ՛երեւի նաեւ անոր շրջապատող պարիսպը։]]Այս ժամանակաշրջանին, օսմանցիներուն կողմէ գրաուած քաղաքները ինքնիշխան են։ Սակայն ծանր տուրք կը վճարեն, խարաճը*։ Նաեւ, օսմանեան տարածքին քրիստոնիայ բնակչութիւնը մանկահաւաքի* ''Devshirme'' կ՛ենթարկուի։  

* խարաճ ''Kharaj'' ՝ հողատարածքի եւ անշարժ գոյքի տուրք։  
* մանկահաւաք ''Devshirme՝'' մօրը գիրկէն մանուկները բռնի կ՛առնեն եւ անոնց մոլի օսմանցի զինուորի՝ Ենիչարի ''Janissaries'' կը վերածեն։ 

1403 թուականին, Մանուէլ կայսր, օսմանցիներուն ներքին ժառանգական փախումներուն ընթացքին, Պայազիտ սուլթանին մեծ տղուն՝ Սուլէյմանին կողմը կ՛առնէ։ Սուլէյման, երբ գահ կը բարձրանայ, իբրեւ գնահատանք, Սելանիկը եւ քանի մը շրջաններ իբրեւ Սեփականութիւն ''Appanage'' Բիւզանդական կայսրութեան կը շնորհէ։ 

1423 թուականին, օսմանցիները կրկին քաղաքը կը պաշարեն։ Անոր մենատէր կառավարիչը՝ Անտրոնիքոս Փալէոլողոս, քաղաքը Վենետիկի Հանրապետութեան կը յանձնէ եւ այսպէս Սելանիկը Օսմանցիներուն ձեռքը չ՛իյնար։  

1430 թուականին Սուլթան Մուրատ Բ․ ի օրով, Սելանիկը վերջնականապէս կ՛իյնայ Օսմանցիներուն ձեռքը։ 

Օսմանցիները քաղաքին պարիսպը կ՛ամրացնեն։ Քաղաքը հսկելու եւ իշխելու համար բերդեր կը կառուցեն եւ կամ կը վերանորոգեն․ օրինակ՝ բիւզանդական շրջանին կառուցուած Սպիտակ Բերդը՝ այսօր քաղաքը յատկանշող յուշարձան-թանգարան։ Սպիտակ Բերդը կը հիմնուի 12-րդ դարուն [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] ատեն․ հետագային Օսմանցիները Ենիչարիներու բնակատեղի կը վերածեն, ապա՝ մահուան դատապարտեալներու բանտ։    

Գրաւումէն անմիջապէս ետք, քաղաքին բնակչութեան 1/5ը գերի կը բռնուի․ ասոնցմէ մեծամասնութիւնը կ՛ազատուի ազգականներէն, որոնք կը վճարեն փրկագինը, իսկ մնացեալները կը հեռացուին քաղաքէն։ Քաղաքին գրաւումէն ետք, բնակչութեան թիւը զգալիօրէն կը նուազի․ 2․000 բնակիչ միայն։ Բնակչութենէն լուրջ թիւ մը քաղաքէն անդարձ կը մեկնի․ անոնց կալուածները Սուլթանը կ՛իւրացնէ եւ կը բաժնէ թուրք եւ այլ իսլամ բնակիչներուն (իսլամացած յոյներ, պուլկարներ եւ ալպանացիներ) որոնց Սելանիկ կը բերէ ու կը տեղաւորէ լքուած բնակարաններուն մէջ։ Քաղաքին մտաւորականներէն շատեր կը յաջողին փախչիլ։ Կը բռնագրաւին եկեղեցիներ եւ վանքեր ու անոնց հարստութիւնը․ ասոնցմէ շատեր մզկիթի եւ իսլամ կրօնի դպրոցի կը վերածուին։

Քաղաքին բնակչութեան դիմագիծը բոլորովին կը փոխուի երբ Սելանիկ կը հաստատուին (Սուլթանին հրաւէրով) կեդրոնական եւրոպայէն Ասքենազի հրիաներ ''Ashkenazi Jews'' եւ 1492 թուականէն [[Սպանիա]]&lt;nowiki/&gt;յէն Սեֆարտի հրէական ցեղախումը ''Sephardi Jews''։ Մինչեւ ԺԵ․ դարավերջը, Սելանիկ կը հաստատուին մօտաւորապէս 20․000 հրիաներ։ Ըստ 1519 թուականի մարդահամարին, Սելանիկին բնակչութեան թիւը 29․220 հոգի կը հաշուէ․ 53,8% հրիայ, 23,5% [[Իսլամութիւն|իսլամ]] եւ 22,7% քրիստոնիայ։ Քաղաքը, դանդաղ քայլերով ինքզինքը կը գտնէ եւ կը շարունակէ պահել առեւտուրի կարեւոր կեդրոնի իր համբաւն ու գործունէութիւնը։ Կարգ մը պատմաբաններ կ՛ենթադրեն թէ հրիաներուն ուղղուած հրաւէրը՝ գալ ու հաստատուիլ Սելանիկ, Օսմանցիներուն ռազմաքաղաքականութիւնն է․ արգիլել յոյն բնակչութեան քաղաքին ղեկը առնել։

Այս համայնքները կ՛ունենան մարն մունր ներքին խնդիրներ։ Սակայն շատ աւելի լուրջ են [[Իսլամութիւն|իսլամներ]]&lt;nowiki/&gt;ուն միջեւ ծագած հարցերը, որոնք հետեւանքն են ընկերային անարդարութեան եւ օսմանեան վարչակարգին դէմ Ենիչարիներուն ապստամբութիւններուն։[[Պատկեր:Saloniki population graph.png|մինի|աջից|Ցանց․ 1500թ․-1950թ․ Սելանիկի ժողովագրական զարգացում - սրճագոյն՝ հրիաներ, կանաչ՝ իսլամ (թուրք, իսլամացած յոյն եւ այլ), կապոյտ՝ յոյն -]]1520-էն, քաղաքին տնտեսութիւնը կը սկսի բարգաւաճիլ։ Ձերարհեստը (հիւսք, ոսկերչութիւն, գորգաշինութիւն, կաշեգործութիւն) եւ միջազգային առեւտուրը կը զարգանան։ Տնտեսական այս աճը կը շարունակուի մինչեւ ԺԷ․ դարուն կէսերը, երբ համաշխարհային վաճարականութիւնը կը տեղափոխուի Ադլանտեան Ովկիանոսին կողմը եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը կը նուաղի։ Այս վիճակը կը դադրի ԺԸ․ դարուն երրորդ տասնամեակին, որովհետեւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, մանաւանդ եւրոպական մասին, առեւտուրը կրկին թափ կ՛առնէ դէպի [[Աւստրիա]] եւ [[Ռուսիա]] (գլխաւորաբար ծխախոտի, բուրդի եւ փամպակի վաճառք)։

ԺԹ․ դարուն սկիզբներէն իսկ, յունական համայնքը կը սկսի իր բնակչութեան թիւով ե՛ւ տնտեսական վիճակով մրցակցիլ հրէական համայնքին։ Սակայն համաշխարհային գետնի վրայ, Սելանիկը միակ քաղաքն է որ ունի հսկայ հրէական համայնք մը, որ հրիաները կ՛անուանեն «Պալքաններուն Երուսաղեմը» եւ «Մայր Իսրայէլի»։  

Նաեւ, մինչեւ ԺԸ․ դար, բնակչութեան թիւը ելեւէջներ կ՛ունենայ․ հետեւանք՝ քաղաքին մէջ ծագած հրդեհներուն եւ համատարած հիւանդութիւններուն։

Սելանիկը, [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] տիրապետութեան շրջանին, վարչական, տնտեսական եւ կրօնական կարեւոր կեդրոն կը հանդիսանայ, նման [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութ]]&lt;nowiki/&gt;եան ընթացքին։ Կը կառուցուին բաղնիքներ, իսլամ կրօնի վանքեր, իսկ բազմաթիւ եկեղեցիներ մզկիթի կը վերածուին։ Ե․ դարուն կառուցուած Սուրբ (Այ․) Տիմիթրիս եկեղեցին 1491 թուականէն մինչեւ 1912 (քաղաքին ազատագրութեան թուական) մզկիթի կը վերածուի։ Մինչեւ [[1856 թուական|1856]] թուականը, ուր որ եկեղեցին չկայ, նոր եկեղեցիի կառուցումը կ՛արգիլուի։ [[1669 թուական|1669]] թուականին ֆրանսացի կրօնաւոր Ռոպեր Տը Տռօ իր արձանագրութիւններուն մէջ կը նշէ թէ Սելանիկը [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ամենագեղեցիկ եւ համբաւաւոր քաղաքներէն է։ [[1737 թուական|1737]] թուականին, նոյնպէս Ֆրանսացի կրօնաւոր Ժօզէֆ Տը լա Փորդ կը նշէ որ Սելանկը ունի 48 մզկիթ, 30 եկեղեցի եւ 36 հրէական ժողովատուն։

Մինչեւ [[1826 թուական|1826]] թուականին Թեսաղոնիկէն մայրաքաղաքն է Սելանիկի Սանճակին ''Sanjak of Selanik'' եւ մինչեւ [[1867 թուական|1867]] թուական՝ Սելանիկի Վիլայէթին։ &lt;ref&gt;Ելեկ․ գրադարան, Վաղ Միջնադարի Պատմութիւն, ''A History of the Late Medieval Siege, 1200-1500'', Peter Fraser Purton  https://books.google.gr/books?id=WaEaIsb1Y6gC&amp;pg=PA244&amp;dq=white+tower+thessaloniki+1430+murat&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=white%2520tower%2520thessaloniki%25201430%2520murat&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկ․ գրադարան, Սելանիկ եւ Զմիւռնիա, Օսմանեան առուտուրի կեդրոններ, էջ՝ 39-43, 278 ''Thessalonica and Smyrna trading Ottoman Empire, Professor John R Lampe, John R. Lampe,''  https://books.google.gr/books?id=OtW2axOSn10C&amp;pg=PA39&amp;dq=Thessalonica+and+Smyrna+trading+Ottoman+Empire&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Thessaloniki&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Կրետէի Պատմագիտութեան համալսարանի ելեկ․ գրադարան․   Էջ 32-33․ Սելանիկի եւ շրջաններուն գիւղատնտեսութիւնը Թրքական տիրութեան շրջանին,  Ցոփոդոս Տիմիդրի, 1912, ելեկտ, արձ/թիւն 5/3/2016, ''«Τσοποτός Δημήτριος Κ., Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατίαν, Βόλος, 1912, σελ. 32, 33»'' https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2Fc%2F7%2Fmetadata-5a4952d101ffabc80daa73d1e325bda7_1274254188.tkl&amp;do=116498_w.pdf&amp;pageno=22&amp;pagestart=1&amp;width=1031&amp;height=728&amp;maxpage=143&amp;lang=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014511/http://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2Fc%2F7%2Fmetadata-5a4952d101ffabc80daa73d1e325bda7_1274254188.tkl&amp;do=116498_w.pdf&amp;pageno=22&amp;pagestart=1&amp;width=1031&amp;height=728&amp;maxpage=143&amp;lang=en |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;WAYBACK MACHINE, Ելեկտ․ արխիւ, Սելանիկին Սպիտակ Բերդը (յուն․) https://web.archive.org/web/20120616070759/http://www.lpth.gr/gr/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Բրիտանական Հանրագիտարան, 11-րդ հրատարակութիւն, հատոր 15, էջ 151է Եէնիչարիները - ''Encyclopædia Britannica. Eleventh Edition, vol. 15, p 151''.https://archive.org/details/encyclopaediabri15chisrich/page/n8&lt;/ref&gt;

==== Յունաստանի 1821-ի ապստամբութեան տարիներ ====
[[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ապստամբութեան ծագումին առաջին իսկ օրէն, Սելանիկի կառավարիչ Եուսուֆ Պէյ ''Yusuf Bey'' քաղաքին երեւելիներէն 400 հոգի կը բանտարկէ իբրեւ պատանդ։ Ան, երբ կ՛իմանայ թէ Խալքիտիքիի գիւղերը ապստամբութեան դրօշ պարզած են, սպանդի կ՛ենթարկէ պատանդներուն կէսը, կը զինէ քաղաքին թուրք բնակչութեան 16-60 տարեկան տղամարդիկը եւ քաղաքին մէջ սարսափ կը տարածէ։ Երկու տարուան ընթացքին, մինչեւ [[1823 թուական|1823]]՝ երբ օսմանցիները վերջնականապէս կը սանձեն Մակետոնիոյ տարածքին ծագած ապստամբութիւնները, կը սպանուին 25․000 յոյն բնակիչներ, նաեւ յոյն բարձրաստիճան կրօնաւորներ եւ մտաւորականներ, հրոյ ճրագ կը դառնան վանքերն ու վանականները։ Մնացեալ յոյն բնակչութիւնը, որպէսզի կարողանայ վճառել իրեն պարտադրուած ծանր տուրքերը եւ կեանքը ազատէ, կը պարտաւորուի ծանր փրկագին տալ․ ծախել անշարժ եւ շարժական գոյքը չնչին գինով եւ կամ փրկագինին վճարման համար բարձր՝ 30-50%, տոկոսով դրամ փոխ առնել։ Սակայն հազարներով չեն կարողանար դիմագրաւել այս կացութիւնը․ հետեւանքն է՝ տղամարդիկ բանտարկուին կամ սպաննուին, կիներ եւ երեխաներ ծախուին իբրեւ ստրուկ։ Արեւելեան Սելանիկի եւ Խալքիտիքիի շրջանները կ՛ամայանան, յոյն բնակչութիւնը գրեթէ կ՛ոչնչանցուի։ Սելանիկը 60 տարի ետք միայն, պիտի կարողանայ բուժել իր վէրքերը։ &lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Յունական արաքելական եկեղեցի, Սելանիկ Մայիս - Յուլիս 1821,  http://www.apostoliki-diakonia.gr/GR_MAIN/catehism/theologia_zoi/themata.asp?contents=ecclesia_history%2Fcontents_Genos.asp&amp;main=genos&amp;file=7.1.1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207020158/http://www.apostoliki-diakonia.gr/GR_MAIN/catehism/theologia_zoi/themata.asp?contents=ecclesia_history%2Fcontents_Genos.asp&amp;main=genos&amp;file=7.1.1.htm |date=2019-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Մակետոնիոյ հրատարակութիւններ, «Սելանիկը յունական ապստամբութեան ծագման սկիզբներուն » ''«Σούλης Χρ. Γεώργιος, Η Θεσσαλονίκη κατά τας αρχάς της Ελληνικής Επαναστάσεως. Μακεδονικά, τ. Β', 1953, σ. 583-589»'' (PDF). Սուլիս Ղիորղոս, 26-4-2015  http://media.ems.gr/ekdoseis/makedonika/makedonika_02/ekd_pemk_02_soulis.pdf&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[1826 թուական|1826]] թուականին, Սուլթան Մահմուտ Բ․ օսմանեան բանակին վերակազմութիւնը կ՛որոշէ։ Սելանիկի 10․000է աւելի Ենիչարիները ''Janissaries'' վախնալով թէ պիտի կորսնցեն իրենց լայն իրաւասութիւնները եւ ինչքը կ՛ապստամբին։ Սուլթանի հրամանով Յունիս ամսուն օսմանեան բանակի զինուորներ կը յարձակին անոնց կեդրոնը եւ բոլորը կը սպաննեն։ Այս դէպքը կը կոչուի Ուրախ Պատահար, ''Vaka-i Hayriye'' ''Auspicious Incident''։&lt;ref&gt;Ելեկտ․ գրադարան, Իսլամական Աշխարհի բախումներ եւ նուաճումներ՝ Պատմական Հանրագիտարան,Ուրախ Պատահարը 

''Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia [2 ...''

, Alexander Mikaberidze էջ 149   https://books.google.gr/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA149&amp;dq=The+Auspicious+Incident&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=The%20Auspicious%20Incident&amp;f=false&lt;/ref&gt;
[[Պատկեր:Thessaloniki map 1882.jpg|մինի|ձախից|1882/1883թ․ Սելանիկի փողոցներուն յատակագիծը]]
[[Պատկեր:Salonika1.jpg|մինի|աջից|Սելանիկ 1909․ Զբօսնելու փողոց (յուն․ Εξοχική Οδός - թրք․ Bahçe Çiftlik), այսօրուան Վասիլիսիս Օլղաս պողոտան։]]
=== Բարգաւաճման ընթացք ===
Ռուս-թրքական պատերազմին ([[1828 թուական|1828]]–&lt;nowiki/&gt;[[1829 թուական|1829]]) աւարտով եւ Թանզիմադի՝ (Սուլթանի «դիւանագիտական» մուրհակ - Կայսրութեան Վերանորոգումի Հրովարտակ - «պահանջուած» [[Եւրոպա]]&lt;nowiki/&gt;յի Մեծ Ուժերէն) [[1839 թուական|1839]] թուականէն ետք [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] տարածքին եւրոպական հողերուն վրայ խաղաղութիւնը կը վերատիրէ եւ կը սկսի տնտեսական աճը։ Սելանիկը [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] հայելին է [[եւրոպա]]&lt;nowiki/&gt;յին համար․ առեւտրական գլխաւոր կեդրոն կը դառնայ, միաժամանակ վարչական, կրթական եւ անձնական շէնքերու վերակառուցումը կը սկսի։ ԺԹ․ դարավերջին բնակչութեան թիւը շարունակ կ՛աճի, յոյն բնակչութիւնն ալ։ [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութենէն]] վտարուած հազարներով հրիաներ Սելանիկ կը հաստատուին։ Քաղաքին բնակչութեան թիւը [[1865 թուական|1865]]-ին 50․000 է, [[1880 թուական|1880]]-ին 90․000, [[1895 թուական|1895]]-ին 120․000, հասնելով [[1917 թուական|1917]]-ին 135․000։

[[1869 թուական|1869]]-[[1889 թուական|1889]] թուականներուն քաղաքին պարիսպները մաս առ մաս կը փլուին, որպէսզի Սելանիկը կարողանայ ընդարձակուիլ։

[[1888 թուական|1888]] թուականին Սելանիկ կ՛ունենայ իր տրամուղին ''tramway'', իսկ [[1908 թուական|1908]]-ին՝ ելեկտրականութիւն։ [[1888 թուական|1888]]-ին «Արեւելեան Երկաթուղին» Սելանիկը Կեդրոնական Եւրոպային կը կապէ [[Պելկրատ|Պելկրատի]] ([[Սերպիա|Սերպիոյ]] մայրաքաղաք) միջոցաւ։ Իսկ անոր կցուղին՝ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]] հետ [[1986 թուական|1986]]-ին։

ԺԹ․ դարուն, Սելանիկը [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] չորրորդ գլխաւոր քաղաքն է (վարչականօրէն եւ քաղաքականօրէն)․ հոն է ուր պիտի ծնի [[Երիտասարդ Թուրքերու Յեղափոխութիւն|Երիտասարդ թուրքեր]]&lt;nowiki/&gt;ու շարժումը՝ ''Young Turks'' -''İttihat ve Terakki Cemiyeti։''&lt;ref&gt;Ելեկտ․ գրադարան, Թուրքիան-պատմութիւնը եւ զարգացումը, հատոր 2, Սելանիկի վիլայէթը, էջ 92․ Sir James Porter, Sir George Gerard de Hochepied Larpent ''Turkey: its history and progress: from the journals and ..., Volume 2''   https://books.google.gr/books?id=gLFJAAAAMAAJ&amp;pg=PA292&amp;dq=Selanik+Eyaleti&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Selanik%20Eyaleti&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ գրադարան,  Թուրքիան 1867 միջազգային ցուցահանդէսին, Սելանիկի Վիլայէթը․էջ 177, Salaheddin Bey, Salaheddin (bey.)

''La Turquie à l'exposition universelle de 1867 -'' ) https://books.google.gr/books?id=pvgPAAAAQAAJ&amp;pg=PA177&amp;dq=Selanik+Eyaleti&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;Ելեկտ; արխիւ, WaybackMachine, Դեկտ․ 26, 2008 Պալքաններուն Երուսաղեմը՝ Սելանիկ, 1856-1919  ''The Jerusalem of the Balkans Salonica 1856-1919,''  Dr. Rena Molho&lt;nowiki/&gt;https://web.archive.org/web/20081226001725/http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm&lt;/ref&gt;

=== Երիտասարդ Թուրքերու շարժումը եւ Ազգային շարժումներ ===
[[Պատկեր:Abdul-Hamid villa Allatini.jpg|մինի|աջից|Ալլադինի առանձնատունը, ուր գահընկեց սուլթան Ապտուլ Համիտը ապրեցաւ 1909 -1912 թ․։ Հարաւ-արեւելեան Սելանիկ․]][[Պատկեր:Sultan Mehmed V Agia Sophia Salonica 1911.jpg|մինի|աջից|1911 թ․ Սուլթան Մեհմետ Ե․-ի այցելութիւնը Սելանիկ․ նկարը՝ երբ դուրս կ՛ելլէ մզկիթի վերածուած Ս․ Սօֆիա (կամ՝ Ս․ Սոփիա) եկեղեցիէն․ ]]
[[1871 թուական|1871]]-[[1872 թուական|1872]] թուականներուն, Սելանիկին յունական համայնքը եւ փոքրաթիւ պուլկարական համայնքը իրարու կ՛ընդհարին երբ Սուլթանի հրովարտակով, քաղաքին մէջ կը հիմնուի անջատ պուլկարական ուղղափառ եկեղեցիի կեդրոն․ յոյները այս քայլը բնակչութեան պուլկարացման միջոց կը համարեն (''տե՛ս '''Աղբիւրներ''' թիւ՝ 16'')։ Այս ընդհարումները ալ աւելի կը զարգանան 1903-ի&lt;nowiki/&gt;[[Ապրիլ]]&lt;nowiki/&gt;ի դէպքերով ''Boatmen of Thessaloniki -'' [[Յունարէն|յուն․]]՝ ''Απριλιανά του 1903-'' ու կը տարածուին 1904-1908 թուականներուն, Մակետոնական Պայքարի ''Macedonian Struggle Μακεδονικός Αγώνας'' ընթացքին։&lt;ref&gt;Մակետոնիոյ թանգարանի հիմնարկ, Մակետոնիան 17րդ դարէն մինչեւ Յունական Պետութեան հիմնումը․ Իոաննիս Խասիոդիս ''Η Μακεδονία από τις αρχές του ΙΗ’ αιώνος έως την ίδρυση του ελληνικού κράτους''   http://www.imma.edu.gr/imma/history/07.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Մակետոնիոյ թանգարանի հիմնարկ, Ազգային պահանջներ, ընհարումներ եւ զարգացումներ Մակետոնիոյ մէջ, Վասիլիս Ղունարիս․ ''Εθνικές διεκδικήσεις, συγκρούσεις και εξελίξεις στη Μακεδονία, 1870-1912''http://www.imma.edu.gr/imma/history/09.html&lt;/ref&gt;

Այս ազգային շարժումներուն զուգահեռ, [[1896 թուական|1896]]-էն սկսեալ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] տարածքին, [[Կոստանդնուպոլիս|Պոլսոյ]] եւ Սելանիկի մտաւորական (անձնաւորութիւններ գլխաւորաբար թուրք ազգութեամբ եւ մասամբ մակետոնիոյ մէջ ապրող ազգերէն եւ նաեւ հայեր) եւ զինուորական խաւին մէջ արագ զարգացումով հանդէս կու գայ այլ շարժում մը որ կուսակցութեան կը վերածուի․ [[Երիտասարդ Թուրքերու Կուսակցութիւն|Երիտասարդ Թուրքեր]] (Իթթիհատ Վէ Թէրաքքի) ''İttihad ve Terakki Cemiyeti'' ։ Անոր գաղափարախօսութիւնը սկզբնական քայլերուն հակակայսերապաշտութիւնն ու ժողովուրդի քաղաքականացումն է եւ նպատակը՝ տկարացած ու խաբեպատիր օսմանեան կայսրութեան արդիականացումը եւ անոր վարչակարգի վերածումը՝ ժողովրդավարական եւ եւրոպական տիպի սահմանադրական մենատիրութեան։

[[Երիտասարդ Թուրքերու Յեղափոխութիւն|Երիտ-Թուրքերուն Յեղափոխութեան]] իբրեւ արդիւնք, Սուլթան Ապտուլ Համիտ Բ․ (ծանօթ նաեւ իբրեւ Կարմիր, Ջարդարար կամ Արիւնարբու սուլթան - հայ ժողովուրդին զանգուածային ջարդերուն համար-) [[1908 թուական|1908]]-ին [[Յուլիս]] 24-ին Սահմանադրութիւն կը շնորհէ, սակայն [[1909 թուական|1909]]-ին ետ կ՛առնէ զայն պահպանողական դասակարգին օգնութեամբ։ Շուտով երկրին ղեկը վերստին [[Երիտասարդ Թուրքերու Կուսակցութիւն|Երիտ-թուրքերուն]] ձեռքը կ՛անցնի. անոնք 26 [[Ապրիլ]]&lt;nowiki/&gt;ին սուլթանը կը տապալեն ու գահ կը բարձրացնեն անոր եղբայրը՝ Մեհմետ Ե․ ''Mehmed &lt;abbr&gt;V&lt;/abbr&gt;''։

Ապտուլ Համիտը Սելանիկ կը բերեն, Երիտ-թուրքերուն կեդրոնը եւ զայն «կը բանտարկեն» Ալլադինի ընտանիքին առանձնատան մէջ․ հոն կը մնայ մինչեւ [[1912 թուական|1912]] թուականին։

[[1911 թուական|1911]], 31 [[Մայիս]]&lt;nowiki/&gt;ին, Սուլթան Մեհմետ Ե․ կայսրութեան եւրոպական տարածքներուն իր շրջապտոյտին առթիւ Սելանիկ կ՛այցելէ ։&lt;ref&gt;Սելանիկը Թուրքիոյ գերիշխանութեան տակ, PDF Վասիլիս Տիմիդրիատիս http://site.lpth.gr/gr/texts/Dimitriadis_gr.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227104846/http://site.lpth.gr/gr/texts/Dimitriadis_gr.pdf |date=2019-12-27 }}&lt;/ref&gt;
=== Օսմանեան Տիրապետութենէն Ազատագրում ===
[[Պատկեր:Internationale geschiedenis, Eerste Balkanoorlog, SFA022816365.jpg|մինի|աջից|1912թ․ Յունական բանակը գլխաւորութեամբ Թագաւոր Ղիորղոս Ա․ի եւ գահաժառանգ՝ Կոստանտինոս Ա․ ազատագրուած Սելնակիկը կը մտնէ․ ]]
Շատ ժամանակ չանցած, յայտնի կ՛ըլլայ [[Երիտասարդ Թուրքերու Կուսակցութիւն|Երիտ-թուրքեր կուսակցութեան]] բուն նպատակը․ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] բնակչութեան թրքացումը՝ փոքրամասնութիւններու հանդէպ պետական քաղաքականութեան կարծրացումով։ &lt;ref&gt;Պրիթանիքա, ելեկտ․ գրադարան - փան Թուրանիզմ/Թուրքիզմ   https://www.britannica.com/topic/Pan-Turkism&lt;/ref&gt;

[[Պատկեր:Ελευθέριος Βενιζέλος.jpg|մինի|աջից|Էլէֆթերիոս Վենիզելոս]]
Այս քաղաքականութիւնը կ՛առաջացնէ [[Պալքանեան Ա․ Պատերազմ|Պալքանեան Ա․ Պատերազմը]] (Հոկտ․ [[1912 թուական|1912]] - Մայիս [[1913 թուական|1913]])։ Պալքանեան 4 երկիրներ՝ [[Յունաստան]], Սերպիա, [[Պուլկարիա]] եւ [[Մոնթենեկրօ|Մոնթէնեկրօ]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] դէմ պատերազմ կը յայտարարեն նպատակ ունենալով տիրանալ վերջինին եւրոպական հողերուն՝ ուր կը բնակին իրենց ազգակիցները։

Սելանիկին օսմանեան բանակի պետը՝ Հասան Թահսին Փաշա, տեսնելով թէ անիմաստ է դիմադրել յունական բանակին, բանակցութիւններէ ետք քաղաքը յոյներուն կը յանձնէ․ համաձայնութեան դաշինքը կը ստորագրուի 26 [[Հոկտեմբեր]]&lt;nowiki/&gt;ի իրիկուան դէմ մինչեւ 27 Հոկտեմբերի արեւածագին (քաղաքին բարեխօս Ս․ Տիմիթրի տօնին օրը)*։

[[1912 թուական|1912]] Հոկտեմբեր 29-ին (հին օրացոյցով), յունական բանակին մաս մը, գլխաւորութեամբ Յունաստանի թագաւոր Ղիորղոս Ա․ին, Սելանիկ կը մտնէ։

Պատերազմը կը վերջանայ [[Լոնտոն]]&lt;nowiki/&gt;ի Դաշինքի (30 [[Մայիս]], [[1913 թուական|1913]]) ստորագրութեամբ․ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը վերջնականապէս կը քաշուի եւրոպական հողերէն եւ դաշնակցած երկիրները կը տիրանան եւ իրար մէջ կը բաժնուին Քոսովօն, Մակետոնեան եւ Թրակիոյ մեծ մասը։ Նաեւ, այս պատերազմին ընթացքին Ալպանացիները կ՛ապրին իրենց զարթօնքը․ ինչ որ պիտի առաջացնէ [[Ալպանիա|Ալպանի]]&lt;nowiki/&gt;ոյ պետութեան հիմնումին։&lt;ref&gt;Ելեկտ․ գրադարան,  Նորագոյն Յունաստանի համառօտ պատմութիւն, 1821-1945, էջ 103 -

''A Short History of Modern Greece, 1821-1945 -''

Edward Seymour Forster  https://books.google.gr/books?id=iuo8AAAAIAAJ&amp;pg=PA103&amp;dq=treaty+of+bucharest+1913&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=treaty%20of%20bucharest%201913&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Ելեկտ․ թերթ Alterthess -  Զեփըլլին Սելանիկի երկինքին, 22 Ապրիլ 2012, յունարէն, ''Ζέππελιν υπεράνω της πόλης (1916)'', Γιάννη Γκλαρνέτατζη  http://www.alterthess.gr/content/zeppelin-yperano-tis-polis-1916-toy-gianni-gklarnetatzi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191350/http://www.alterthess.gr/content/zeppelin-yperano-tis-polis-1916-toy-gianni-gklarnetatzi |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

:*''Պուլկարներն ալ աչք ունէին Սելանիկին վրայ, սակայն յունական բանակը աւելի արագ կը հասնի շնորհիւ վարչապետ Էլէֆթերիոս Վենիզելոսի դրդումներուն․ երբ Վենիզելոս կը հարցուի թէ յունական բանակը դէպի ո՞ւր շարժի, Սելանիկ կամ Մոնասդիրի (այժմ Վիդոլա, Հիւսիսային Մակետոնիա), ան կը պատասխանէ․- «Սելանիկ ամէն գնով!»։''

=== Նորագոյն պատմութիւն ===

==== Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ ====

===== Պալքանեան Բ․ եւ Ա․ Համաշխարհային պատերազմներ =====
Սելանիկը իր ազատագրումէն ետք կը պահէ օսմանեան կառավարական վարչաձեւը, որպէսզի քաղաքին ընկերային եւ տնտեսական վիճակը չլուծուի։ Իսկ քաղաքապետը՝ Օսման Սայիդ պաշտօնը կը պահէ մինչեւ [[1922 թուական|1922]], փոքր դադարներով։[[Պատկեր:Triumvirate.jpg|մինի|աջից|26 Սեպտ․ 1916]][[Պուլկարիա|Պուլկարիան]] դժգոհ Պալքանեան Ա․ պատերազմի արդիւնքներէն, պատերազմ կը յայտարարէ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Սերպիոյ դէմ։ Վերջիններուն կը միանան [[Ռումանիա|Ռումանիան]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Այս [[Պալքանեան Բ․ Պատերազմ|Պալքանեան Բ․ Պատերազմը]] (21 Յունիս - 31 Յուլիս [[1913 թուական|1913]]) կ՛աւարտի Պուքրէշի Դաշինքի ''Treaty of Bucharest'' ստորագրութեամբ, 10 Օգոստոս, [[1913 թուական|1913]]-ին․ ի միջի այլոց, յունական Մակետոնիոյ շրջանը [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ին կը կցուի, իսկ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]] դաշինքի ''Treaty of Constantinople'' ստորագրութեամբ, 29 Սեպտ․ [[1913 թուական|1913]], Էտիրնէն (Անտրիանուպոլիսը) վերստին [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] կը կցուի։

[[1913 թուական|1913]]-ին, Մարտ ամսուն, թագաւոր Ղիորղոս Ա․ Սելանիկ այցելութեան ընթացքին կը սպաննուի։ 

[[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ]]&lt;nowiki/&gt;ի պայթումի ժամանակ [[Յունաստան]] կարճ տեւողութեամբ կ՛ունենայ երկու կառավարութիւն՝ գերմանամէտ թագաւորականը, որուն նստատեղին [[Աթէնք]]&lt;nowiki/&gt;ն է եւ բրիտանամէտը (կամ ԱՆՏԱՆՏնանամետը) նստատեղին՝ Սելանիկը (վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոս)։ ''Տես [[Յունաստան|Յունաստան, Պատմութիւն - Նորագոյն շրջան - Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ]]''  

[[Պատկեր:A Salonique, le défilé du premier bataillon grec volontaire.jpg|մինի|աջից|Պալքանեան Ճակատի ա․ գունդը]]
Պալքանեան Ճակատը (կամ՝ Մակետոնական Ճակատը ''Macedonian Front'') կը կազմուի․ տասնեակ հազարներով մարդուժ կ՛ունենայ եւ նպատակն է Սերպիոյ եւ [[Ռուսիա|Ռուսի]]&lt;nowiki/&gt;ոյ դիկունք կանգնիլ։

[[1915 թուական|1915]], 30 Դեկտեմբերին, Սելանիկի վրայ [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] օդային յարձակումին իբրեւ հետեւանք, Դաշնակցած (ԱՆՏԱՆՏ) ուժերը կը ձեռբակալեն [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]], [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] փոխ-հիւպատոսները եւ իրենց ընտանիքներն ու հարազատները։ Անոնց կը դնեն ռազմանաւի մը մէջ, իսկ դատարկ հիւպատոսարաններուն մէջ կ՛օթեւանեն իրենց ուժերը։

[[Պատկեր:Salonique-Vue générale 1917.jpg|1917, Սելանիկի համայնապատկեր․ հաւանական է որ նկարուած է նախ կան Մեծ Հրդեհը․- Ծթ․՝ բացիկը կը պատկանէր ֆրանսացի զինուորականի մը որ Սելանիկէն մեկնեցաւ 1919 թ․ - հրատարակիչ՝ ''Jacques Saul à Salonique''․ |alt=|կենտրոն|մինի|660x660փքս]][[1917ի Փետրուարի Յեղափոխութիւն|1917]]-ին, վերոնշեալ երկու կառավարութիւնները կը միանան։ [[Յունաստան]] կը կռուի ԱՆՏԱՆՏ-ի կողքին եւ Պատերազմի աւարտին կը գտնուի յաղթականներուն հետ։

Այս ժամանակաշրջաններուն, Սելանիկ կ՛ապաստանին մեծ թիւով գաղթականներ, գլխաւորաբար արեւմտեան Թրակիոյ շրջանէն, որոնք փախուստ կու տան պատերազմի գօտիէն։&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․գրադարան, Յունաստանի նորագոյն շրջանի համառօտ պատմութիւն, Պուքրէշի դաշինքը, էջ 103 -  ''A Short History of Modern Greece, 1821-1945,'' Edward Seymour Forster, treaty of bucharest 1913  https://books.google.gr/books?id=iuo8AAAAIAAJ&amp;pg=PA103&amp;dq=treaty+of+bucharest+1913&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=treaty%20of%20bucharest%201913&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ելեկտ․ գրադարան, Պալքանեան ճակատը, էջեր 810, 1044, 1076, 1216, 1657  https://books.google.gr/books?id=2YqjfHLyyj8C&amp;pg=PA1044&amp;dq=Macedonian+Salonika+Front+WWI&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Salonika%20Front&amp;f=false&lt;/ref&gt;

===== Սելանիկի Մեծ Հրդեհը =====
Սելանիկի Մեծ Հրդեհը ''Μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης - 1917 Incendie de Thessalonique'', Սելանիկի պատմութեան կարեւոր դէպքերէն մէկն է։

[[Պատկեր:Thessaloniki Fire 1917 Map.jpg|մինի|ձախից|Սելանիկի մեծ Հրդեհը, 1917, քարտէս․ Սեւով՝ քաղաքին այրած մասը]][[Պատկեր:ThessaloniqueHébrard.PNG|մինի|աջից|1917, Սելանիկի վերակառուցման յատակագիծը․ ճարտարապետ՝ ''Ernest Hébrard''․ &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;]][[1917 թուական|1917]], 5 Օգոստոսին (հին օրացոյցով`18 Օգոստոս), Շաբաթ օր, կ․ե․ ժամը 5։00ին, Սելանիկի աղքատ գաղթական ընտանիքի մը բնակարանին մէջ ծագած հրդեհը (հետագային պիտի կոչուի Սելանիկի Մեծ Հրդեհը) արագօրէն կը տարածուի եւ 32 ժամուան մէջ, 1.000.000ք․մ․ տարածքաշրջան մը կ՛այրէ ( 9.500 տուն եւ բազմաթիւ շէմքեր) եւ անտուն կը ձգէ 70․000 հոգի։ Քաղաքին տնտեսական, վարչական, առեւտրական սպասարկութիւնները, զբօսավայրերը եւ համայնքներու գլխաւոր հոգեւոր, կրօնական կառոյցները իրենց արխիւներով հրոյ ճրագ կը դառնան։ Մարդկային զոհերը քիչ են՝ քանի մը ֆրանսացի զինուորներ։ 

Պետական սպասարկութիւնները արագօրէն կը հակազդեն, ու շաբաթ մը ետք 11 Օգոստոսին, կ՛որոշուի քաղաքին այրած մասին վերակառուցումը կազմակերպուած քաղաքային նոր ըմբռնումով եւ կը ստեղծուի արդի քաղաք մը։&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;Ելեկ․ թերթ - Protagon (յուն․) «Հրդեհի մը  շնորհիւ ինչպէս Սելանիկը  վերածնուեցաւ», Խրսիտինա Դահիաու, 28 Օգոստոս, 2017   https://www.protagon.gr/themata/flashback/44341461826-44341461826&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Մադիա Ելեկ․ գրադարան,''Ματιά, «''Թելը - ''Το νήμα – The thread»,'' (յուն․)''by Victoria Hislop''  https://www.matia.gr/books/vivlia-gia-doro/gift-adults/to-nima-tis-viktoria-chislop-the-thread-by-victoria-hislop.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;Ելեկտ․ հաղոր/ջոց՝  Μιχανή του Χρόνου,  ''Քաղաքը քաղաքին տակ․ Սելանիկի բնակիչները կը գտնեն Հին քաղաքը․․ 1917-ի հրդեհէն ետք․․''(յուն․ )  https://www.mixanitouxronou.gr/i-poli-kato-apo-tin-poli-deite-ti-kryvotan-kato-apo-kathe-geitonia-tis-thessalonikis-fotografika-ntokoymenta-me-toys-archaiologikoys-thisayroys-poy-apokalypsan-ta-erga-toy-metro-foto/&lt;/ref&gt;

===== Միջպատերազմեան շրջան =====
[[Պատկեր:Thessaloniki-Exhibition2.JPG|մինի|աջից|Սելանիկին Միջազգային Ցուցահանդէսին վայրը․ կը տեսնուի Ցուցահանդէսի յատկանշական OTE աշտարակը․]]
[[1922 թուական|1922]]-ին Փոքր Ասիոյ աղէտէն եւ [[1923 թուական|1923]]-[[1924 թուական|1924]] տարիներուն ընթացքին յոյն եւ թուրք բնակչութեանց փոխանակումէն ետք ([[Լոզանի Դաշնագիր]] ''Treaty of Lausanne)'' Սելանիկ կը տեղաւորուին գաղթականներ Փոքր Ասիայէն, արեւելեան Թրակիակէն եւ [[Պոնտոս|Պոնտոսէն]], իսկ իսլամ բնակչութիւնը (թուրք եւ իսլամացած յոյներ) կը փոխադրուի Թուրքիա։ Քաղաքին կառոյցները բաւարար չեն եւ գաղթականներուն զանգուածային հոսանքը կը պարտաւորէ կառուցումը զուտ գաղթականական թաղամասերու, շէնքերու, ինչպէս օրինակ՝ Նէափոլի, Քալամարիա։&lt;ref&gt;Ելեկ․ գրադարան, Պալքանեան փոքրամասնութիւններուն փոխանակում եւ Յունաստանի վրայ ազդեցութիւնը, Dimitri Pentzopoulos, էջ՝ 97,164,184,227,235 - ''The Balkan Exchange of Minorities and Its Impact on Greece''  -   [https://books.google.gr/books?id=lAWKstorJAEC&amp;pg=PA51&amp;dq=exchange+of+populations+Greece+was+represented+by+Venizelos&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Salonica&amp;f=false https://books.google.gr/books?id=lA WKstorJAEC&amp;pg=PA51&amp;dq=exchange+of+populations+Greece+was+represented+by+Venizelos&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Salonica&amp;f=false]&lt;/ref&gt;

[[1925 թուական|1925]]-ին Սելանիկի Համալսարանը կը հիմնուի եւ [[1954 թուական|1954]]-ին կ՛անուանուի Արիստոթելեան Համալսարան, ի պատիւ Արիստոթելի յոյն պատմաբան, գիտնական եւ փիլիսոփային, որ [[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանտր]]&lt;nowiki/&gt;ի ուսուցիչն ալ եղած էր։

[[1926 թուական|1926,]] 3 Հոկտեմբերին Սելանիկի Ա․ Միջազգային Ցուցահանդէսին ''Thessaloniki International Fair'' բացումը կը կատարուի։  

Միջպատերազմեան շրջանը կը յատկանշուի բանուորական շարժման աշխուժութեամբ։ Գաղթական բանուորները մեծ մղում կու տան այս շարժումներուն։ [[1930 թուական|1930]]-ական թուականներու սկիզբէն եւ մինչեւ Իոաննիս Մեթաքսասի ազգայնամոլ վարչակառքին կերտումին ([[1936 թուական|1936)]], Սելանիկի մէջ ամենօրեայ երեւոյթ են բանուորական բողոքի ցոյցերը եւ գործադուլները։ Բանուորական զօրաշարժը իր գագաթնակետին կը հասնի Մայիս [[1936 թուական|1936]]-ին ծխախոտի գործարաններու բանուորներուն մեծ գործադուլով եւ 9 Մայիսի արիւնահեղ բողոքի ցոյցով․ բռնատիրական վարչակառքի բիրտ դիմադրումը պատճառ կ՛ըլլայ 12 զոհերու․ առաջին զոհը՝ 25 տարեկան շարժավար Թասոս Թուսիս։ Անոր դիակին վրայ մօրը ողբէն ներշնչուած, յոյն միջազգային համբաւի արժանացած բանաստեղծ Ղիանի Ռիցոս կը գրէ «Դամբանագիրը» ''Ο Επιτάφιος The Epitaph'' ։&lt;ref&gt;Ելեկտ․ թերթ ''Ασβεστοχώρι online,'' Մայիս 9, 2012 «Թասոս Թուսիս առաջին զոհը Մայիս 9-ի մեծ ցոյցին» http://www.asvestohori.gr/?p=1371 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927071252/http://www.asvestohori.gr/?p=1371 |date=2015-09-27 }}&lt;/ref&gt;          

==== Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի շրջան ====
[[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 101I-168-0894-20A, Griechenland, Saloniki, Erfassung von Juden.jpg|մինի|աջից|Յուլիս 1942, Սելանիկի Հրիայ բնակչութեան տղամարդիկը հաւաքուած Ազատութեան հրապարակը]]
[[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի]] սկիզբին, Իտալացիները կը ռմբակոծեն Սելանիկը․ 232 հոգի մեռեալ, 871 վիրաւոր եւ 800-է աւելի քանդուած կամ լրջորէն վնասուած շէնքեր։ [[Յունաստան]] կը դիմադրէ ու կը յաղթէ, սակայն կը յաջորդէ գերմանացիներուն ներխուժումը։ Վերջինները Սելանիկը կը գրաւեն, 9 Ապրիլ, [[1941 թուական|1941]]-ին։ Ներխուժումէն ամիս մը ետք, 15 Մայիսին [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի առաջին դիմակալ (գերիշխանութեան դէմ ընդիմութիւն) կազմակերպութիւնը կը հիմնուի՝ «Ազատութիւն» ''&quot;Ελευθερία&quot;'' , կ՛ունենայ համանուն թերթը եւ քաղաքին առաջին ապօրինի տպարանը։
[[Պատկեր:Thessaloniki under the German occupation.png|մինի|1941 Ապրիլ․ Սելանիկը գրաուած․ Ազատութեան հրապարակը եւ Սդէյն շէնքը կառուցուած 1906 թ․|alt=|183x183փքս]]

Գերմանացիները հրիաները յառաջատաբար կը սահմանափակեն Հիրս համայնքին մէջ, անոնց հարստութիւնը կը գրաւեն։ Վերջապէս, քաղաքին ամբողջ հրիայ բնակչութիւնը Աուշվիցի եւ Պերկըն-Պելսըն կեդրոնացման կայանները կ՛առաջնորդեն։ Սելանիկին 46․000-ի հաշուող հրիայ բնակչութիւնը կ՛անհետանայ, կը սպաննուի։ 

[[1944 թուական|1944]] 11 Մայիսին, Նացի-գերմանացիներուն կողմէն 20-30 տարեկան 8 դիմակալ (ընդիմութեան պայքար տանող) երիտասարդներ կը սպաննուին Քայիսթրի շրջանը։          

Քաղաքը կ՛ազատագրուի [[1944 թուական|1944]] 30 Հոկտեմբերին։ &lt;ref&gt;Ելեկտ․ գրադարան, Ժամանակագրութիւն եւ Ցուցակ Բ․ Համաշխ․ Պատերազմին, էջ՝ 40,53,402,433 - ''Chronology and Index of the Second World War, 1938-1945''։ Royal Institute of International Affairs  https://books.google.gr/books?id=wCkXWI5p5XcC&amp;pg=PA402&amp;dq=timeline+of+the+German+occupation+of+Greece+Salonika&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Salonika&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․գրադարան, Ողջակէզ ''Holocaust'':  Հրիաներուն հալածանքը եւ սպանդը Նացիներունն կողմէն - ''The Nazi Persecution and Murder of the Jews''։ Peter Longerich https://books.google.gr/books?id=EWIwDwAAQBAJ&amp;pg=PA391&amp;dq=deportation+jews+thessaloniki+auschwitz&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=deportation%2520jews%2520thessaloniki%2520auschwitz&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ արխիւային գրադարան, Ազգային արխիւներու փաստագրութեան կեդրոն․ «Գերմանացիներուն փոխվրէժը Մակետոնիոյ մէջ, 1941-1945»։ Δορδανάς Στράτος աւարտաճառ, 2002 թուական, Սելանիկի Արիստոթելեան Համալսարան, https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20569#page/1/mode/2up {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214110618/http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20569#page/1/mode/2up |date=2018-12-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ գրադարան․ Ողջակիզման քարտէսը՝  Martin Gilbert,  էջ 152  https://books.google.gr/books?id=pYs5OSnsrHwC&amp;pg=PA152&amp;dq=Salonica&amp;redir_esc=y&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=Salonica&amp;f=false&lt;/ref&gt; ''Տե՛ս [[Յունաստան#Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ]]''          

=== Ժամանակակից շրջան ===
Պատերազմէն ետք, Սելանիկը կը վերակառուցուի, ճարտարարուեստը թափ կ՛առնէ [[1950 թուական|1950]], [[1960 թուական|1960]] եւ [[1970 թուական|1970]] թուականներուն։ Քաղաքին ճարտարապետական հարստութիւնը զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւէ։ [[1988 թուական|1988]]-ին Սելանիկին Քրիստոնէական եւ Բիւզանդական յուշարձաններէն շատերը [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջ կը ներառնուին։

[[1978 թուական|1978,]] 20 Յունիսին կը պատահի մեծ երկրաշարժը․ 49 մեռեալ, 220 վիրաւոր եւ 1,2 միլիառի նիւթական վնասներ։  

[[1997 թուական|1997]]-ին, Սելանիկը '''Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք'''ը կը դառնայ եւ [[2014]]-ին՝ Եւրոպայի Երիտասարդութեան Մայրաքաղաքը։

[[2004]]-ին, Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական Խաղերուն ընթացքին, Սելանիկը կը հիւրասիրէ ոտնագնդակի մարզախաղերը։

2014-ին Սելանիկը '''Եւրոպայի Երիտասարդութեան մայրաքաղաք'''ը կը դառնայ։

Այժմ Սելանիկը [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի, հարաւ արեւելեան Եւրոպայի եւ [[Էգէական Ծով]]&lt;nowiki/&gt;ուն գլխաւոր նաւահանգիստներէն է եւ կը դիւրացնէ Պալքանեան երկիրներուն առեւտուրը։ Նաեւ հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի ուսանողներու կեդրոնն է։&lt;ref&gt;Սելանիկը երտասարդութեան մայրաքաղաք, 2014 https://www.youthforum.org/european-youth-capital-winner-thessaloniki-2014 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518094917/https://www.youthforum.org/european-youth-capital-winner-thessaloniki-2014 |date=2019-05-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;եունեսքօ, ժառանգութեան ցանկ - Սելանիկի հին քրիստոնէական եւ բիւզանդական  յուշարձանները, https://whc.unesco.org/en/list/456&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;եւր․ Միութեան Ելեկտ․ արխիւ- մշակութային մայրաքաղաքներու ցանկ https://web.archive.org/web/20111019061617/http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/doc2485_en.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ արխիւ, , Վիմա օրաթերթ, (յուն․) «Սելանիկ․ 33 տարի մեծ երկրաշարժէն ետք» Χεκίμογλου Αχιλλέας, 20 Յունիս 2011, 15:12 https://web.archive.org/web/20190831013534/https://www.tovima.gr/2011/06/20/society/thessaloniki-33-xronia-apo-ton-megalo-seismo/&lt;/ref&gt;
[[Պատկեր:Port of Thessaloniki.png|մինի|կենտրոն|2009, Փետրուար 5․ Սելանիկի նաւահանգիստը|alt=|660x660փքս]]

== Վարչական բաժանում եւ Բնակչութիւն ==
[[Պատկեր:Municipalities of Thessaloniki.svg|մինի|ձախից|Սելանիկը եւ իր արուարձանները]]&lt;ref&gt;Association of Greek Regions-Յունաստանի Շրջաններու (անգլ․)Միութիւն, https://www.enpe.gr/en/regions-of-greece {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203194108/https://www.enpe.gr/en/regions-of-greece |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt;Սելանիկ քաղաքը կազմուած է 6 քաղաքապետութիւններէ եւ մէկ Քաղաքապետական Միաւորումէ՝ Փիլէա ''Πυλαία'' եւ Խորդիադի ''Χορτιάτη'' քաղաքապետութիւններ․ անոնք '''Սելանիկի Քաղաքային Տարածք'''ը կը կազմեն․- 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Քաղաքապետութիւն !! Կեդրոնը !! Քաղաքապետական Միաւորումներ !! Բնակչութիւն
|-
|| Սելանիկ || Սելանիկ || Սելանիկ, Դրիանտրիա || 325.182
|-
|| Քալամարիա || Քալամարիա || Քալամարիա || 91.518
|-
|| Նէափոլի-Սիքէոն || Սիքիէս || Աղիոս Փաւլոս, Նէափոլի, Փեւքա, Սիքիէս || 84.741
|-
|| Փաւլու Մելա || Սդաւրուփոլի || Նէա Էվքարփիա, փոլիհնի, Սդաւրուփոլի || 99.240
|-
|| Քորտելիու-Էվոզմու || Էվոզմոս || Էլեֆթերիօ-Քորտելիօ, Էվոզմոս || 101.010
|-
|| Ամպելոքիփոն-Մենեմենիս || Ամպելոքիփի || Ամպելոքիփի, Մենեմենի || 52.127
|-
|| Փիլէա-Խորդիադի || Փանորամա || Փիլէա,Խորդիադի, Ազվեսդոհորի, Էքսոհի, Ֆիլիրօ, Փանորամա || 70.653
|}
&lt;br /&gt;
[[Պատկեր:Looking down at Aristotelous Sq Thessaloniki 2005.jpg|մինի|Սելանիկի պատմական կեդրոնի Արիստոթելի հրապարակը․ նկար՝ 2005թ․]]

=== Սելանիկին պատմական կեդրոնը (ոստայնը) ===
Սելանիկի Մեծ Հրդեհէն (1917) ետք, պետական սպասարկութիւնները արագօրէն հակազդելով, քաղաքին վերակառուցումը կը յանձնեն խումբ մը ճարտարապետներու, որոնց կը գլխաւորեն՝ Թոմաս Մաուսոն ''Thomas Mawson'' եւ Էրնեսդ Հեպրարտ ''Ernest Hebrard'' ։ Քաղաքին պատմական կեդրոն կը զարգանայ Հանրապետութեան հրապարակին ''Πλατεία Δημοκρατίας'' հիւսիս արեւմտեան կողմը․ հրապարակը աւանդաբար Սելանիկին կեդրոնը եւ անոր ազգային պողոտաներու ցանցին քիլոմեթրաչափի մեկնակետը կը համարուի։  

Քաղաքին պատմական կեդրոնին շուրջը հաւաքուած են խանութներուն մեծամասնութիւնը, պետական սպասարկութիւնները, տեսարժան վայրերը եւ զբօսայգիները։ Այս շրջանը կը յատկանշուի իր բազմաթիւ պատմական շէնքերով, կամարաշարքերով, փակուղիներով եւ որոշ շէնքերու Art Nouveau եւ Art Deco ճարտարապետական ոճով։ &lt;ref&gt;ելեկտ․ թերթ՝ Փարալաքսի․ 2-2-2019, Յայտնուեցաւ Սելանիկի կեդրոն-մեկնակետը* (յուն․) ''*0 մեկնակետ, ուրկէ կը սկսի Ազգային Մայրուղիին քիլօմեթրաչափը''    https://parallaximag.gr/thessaloniki/apokalyfthike-to-simeio-miden-tis-thessalonikis&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;
[[Պատկեր:Thessaloniki-Ano-Poli.png|մինի|Վերին Քաղաք․]]

=== Վերին Քաղաքը ===
1980-էն ի վեր, Վերին Քաղաքը ''Ano Poli'' Սելանիկի Մեծ Հրդեհէն (1917) փրկուած ու պահպանուած ըլլալով [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մաս կը կազմէ։ Հին քաղաքին հիւսիսային եւ ամենաբարձր մասին կը գտնուի։ Կը յատկանշուի նեղ, փոքր եւ քարայատակ փողոցներով, հին հրապարակներով եւ բնակարաններով, որոնք հին յունական եւ Օսմանեան ճարտարապետութեան պատկերն են։ &lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;

=== Հիւսիս-արեւմտեան Սելանիկ ===
Այս շրջանը քաղաքին գլխաւոր մուտքն է, շնորհիւ «Մոնասթիրիու», «Լակատա» եւ «26 Հոկտեմբեր» պողոտաներուն, ինչպէս նաեւ մայրուղիին (Ա1) որ կը հանգի քաղաքին կեդրոնը։  

Հիւսիս-արեւմտեան Սելանիկին տարածքին մէջ կը գտնուին՝ Երկաթուղագիծի Հին Կայանը, Երկաթուղագիծի Նոր Կայանը, Նաւահանգիստին առուտուրի եւ ճամբորդներուն բաժինը, 1898-ին կառուցուած Կազի Ընկերութեան շէնքը (այժմ Շրջանային Կեդրոնական Մակետոնիոյ կեդրոնական համալիրը), Արտաքաղաքային Հանրակառքերու Կայանը ΚΤΕΛ ''Μακεδονία,'' 1894-ին կառուցուած Երկաթուղագիծի Փոքր Կայանը (այժմ Սելանիկի Երկաթուղագիծի Թանգարանը) եւ 200-է աւելի դարաւոր ձիթենիներէ ստեղծուած է Յիշատակի Պուրակը։ 

Նաւահանգիստին կողմը բազմաթիւ պանդոկներ եւ հին պահպանուած ճարտարարուեստական շէնքեր կը գտնուին։ Պահպանուած ճարտարարուեստական շէնքերը վերանորոգուած են ու կը գործածուին իբրեւ բազմատիպ մշակութային կեդրոններ, ինչպէս օրինակ՝ հինգ յարկանի Ջաղացքը (1924), քաղաքին ջրաբաշխական կեդրոնը որ այժմ Ջրամատակարարման Թանգարանն է եւ քարաշէն կաշեգործարանը՝ այժմ՝ պանդոկ (1913)։&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;ելեկտ․ թերթ Վորիա, 14-12-2018 «Տնկուեցան Յիշատակի Պուրակին մէջ դարաւոր ձիթենիները» https://www.voria.gr/article/thessaloniki-metafiteftikan-ta-prota-eleodentra-sto-parko-mnimis&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ելետ․ էջ Սելանիկի Արուեստի Պետական Թանգարան  https://www.greekstatemuseum.com/kmst/index.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;Համացանցի Արխիւ․WayBack Machine, PDF 12-01-2012, Շրջապտոյտ Սելանիկի Ժառանգութեան https://web.archive.org/web/20120113204658/http://www.thessaloniki.gr/portal/page/portal/DioikitikesYpiresies/PolitistikesYpiresies/DnsiBibliothikwn/TmimaKentrIstorias/PeripatoiKlironomiassthThessaloniki/Thessaloniki.pdf&lt;/ref&gt;

=== Հարաւ-արեւելեան Սելանիկ ===
Հարաւ-արեւելեան Սելանիկը կը տարածուի «Վասիլիսիս Օլկա» պողոտային շուրջը եւ ըլլալով Թերմայիքոս Ծոցին մօտիկը կը կոչուէր նաեւ Էքսոհես ''Exochès'' (թարգ․՝ արձակուրդի վայր), որովհետեւ մինչեւ 1920-ին քաղաքին ամենահարուստներուն արձակուրդի բնակարանները հոն կը գտնուէին. օրինակ ''Villa Allatini'', ''Villa Bianca'', ''Villa Mehmet Kapanci'', ''Villa Modiano'', ''Villa Mordoch'' եւայլն։&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Ներկայիս Սելանիկի կեդրոնէն ասդին ընթարձակուած մասերէն մէկն է։&lt;br /&gt;
[[Պատկեր:GR-thessalon-pano-1.jpg|կենտրոն|մինի|880x880px|'''Սելանիկի համայնապատկեր․''' նկարուած Վերի Քաղաքէն]]
&lt;br /&gt;

=== Սելանիկի բնակչութեան թիւին աճը ԻԱ․ դարուն սկիզբին, ըստ մարդահամարներուն․- ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարի
!Քաղաքապետութիւն
!Քաղաքային Տարածք
!Շրջանային Քաղաքատարածք
|-
|2001
|363 987
|786 212
|954 027
|-
|2004
|386 627
|–
|995 766
|-
|2011
|325 182
|824 676
|1 030 338
|}
&lt;ref&gt;Ելեկտ․ արխիւ wayBackMachine, Յունաստանի 2011-ի մարդահամար  https://web.archive.org/web/20131225194213/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Սելանիկի 2001 մարդահամար  http://3dim-lagad.thess.sch.gr/index1.html&lt;/ref&gt;

=== Ընդհանուր բնակչութիւն ===
{{Wikidata/Population}}

=== Սելանիկի Քաղաքապետութեան կարեւոր տեսարժան վայրերը ===
[[Պատկեր:Салоникидостопр.jpg|thumb|center|600px|Սելանիկ քաղաքի կարեւոր տեսարժան վայրեր&lt;br&gt;
{| style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|- valign=top bgcolor=&quot;fafafa&quot;
|
{{պարզաբանագիր|#FFD700|1. Սպիտակ բերդ}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|2. Արիստոթելիս հրապարակ}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|3. Սելանիկի նաւահանգիստ}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|4. Հռոմէական Շուկայ}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|5. Աքրոփոլ}}
| width=&quot;15%&quot;|
|
{{պարզաբանագիր|#FFD700|6. Սուրբ Գէորգի դամբարան}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|7. Արիստոթելեան համալսարան}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|8. Սելանիկի համերգասրահը}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|9. «Քաֆթանծողլու» մարզադաշտ}}{{պարզաբանագիր|#FFD700|10. Սպիտակ Բերդ․ Հնագիտական թանգարան}}
|}
]]&lt;br /&gt;

== Մշակութային քաղաք ==
[[Պատկեր:Cratère de Derveni 0001.jpg|մինի|248x248px|Տերվենիի Մակետոնական Դամբան, - Տերվենի հրաբերան ''Derveni Krater''․ ոսկրակոյտի եւ մոխրակալի աման․ Ք․ա․ 4րդ-3րդ դարաշրջան]]
Սելանիկի կեդրոնը բաւական ընդարձակ է եւ հոն հաւաքուած են շուկայի գլխաւոր մասը, պետական սպասարկութիւնները, տեսարժան վայրերը եւ զբօսայգիները։ Հարուստ է հնագիտական վայրերով եւ յուշարձաններով․ հին յունական, հռոմէական, Հէլլենիստական, բիւզանդական, օսմանեան եւ արդի ժամանակներէն։ Ինչպէս նաեւ՝ թատրոններով (պետական թէ անձնական), համերգասրահներով, պատկերասրահներով, թանգարաններով։ Ասոնցմէ մի քանին, ինչպէս նաեւ Վերին Քաղաքը, [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մաս կը կազմեն։&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt; 

=== Յուշարձաններ ===

==== Մակետոնական Գերեզմաններ ====
Սելանիկի շրջանին մէջ գտնուած Մակետոնական գերեզմանները կը ցուցնեն Հելլենիստական ժամանակներու հարստութիւնն եւ բնակիչներուն գեղարուեստական զգայնութիւնը։&lt;ref&gt;Ելեկտ․ Թերթ Քաթիմերինի, 16-12-2016, Մակետոնական նշանաւոր դամբան  https://www.kathimerini.gr/888187/article/politismos/polh/spoydaio-makedoniko-tafiko-mnhmeio&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ելեկտ․ յունական մշակոյթի էջ, Մակետոնական դմբան․ Մաքրիտի Պէի ․http://macedoniantombmacridybey.culture.gr/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ելեկտ․ էջ՝ Thessmemory, Սելանիկի Քաղաքատարածքին Մակետոնական Դամբանները, 19-11-2017, Խրիսդոս Ծաֆիրիս   http://www.thessmemory.gr/%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%B9%CE%B1-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B7/%CE%BF%CE%B9-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84o-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B5%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CF%83/&lt;/ref&gt;

==== Հռոմէական շրջան ====
Բ․ - Գ․ դարաշրջանին կառուցուած Հռոմէական Շուկան զոյգ սրահով․ Սիւները քանդակուած են զանազան ներկայացումներով։ Սիւները յժմ կը գտնուին [[Լուվր]]&lt;nowiki/&gt;ի թանգարանը։ Նշանաւոր են հրապարակը, բաղնիքներն եւ երաժշտանոցը․ վերջինը ներկայիս իբրեւ ամրան թատրոն կը գործածուի։ &lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
[[Պատկեր:Καμάρα.jpg|մինի|Ղալերիոս Կասրին Կամարը|ձախից]]

===== Ղալերիոս Կայսրին համալիրը =====
Կը բաղկանայ չորս յուշարձաններէ՝ &lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

* Ղալերիոս Կայսրի Բոլորաձեւը 4րդ դար, Rotunda of Galerius
* Ղալերիոս Կասրին Կամարը
* Ղալերիոս Կասրին Պալատը
* Ղալերիոս Կասրին Ձիարձակարանը[[Պատկեր:The White Tower of Thessaloniki, Greece.jpg|մինի|Սպիտակ Աշտարակը]]

===== Արուսեակ աստուածուհիին Տաճարը&lt;ref&gt;Ելեկտ․ արխիւ WayBack Machine, Սելանիկի Արուսեակ աստուածուհիին անծանօթ Տաճարը,25-09-2015, Սդելինա Մարղարիդիտու  https://web.archive.org/web/20150925142128/http://www.templeofvenus.gr/el/temple/articles/91-o-adnostos-naos-tis-afroditis-thessaloniki&lt;/ref&gt; =====
[[Պատկեր:Thessaloniki historical center el2.png|մինի|Սելանիկին յուշարձաններուն քարտէսը]]

==== Բիւզանդական Սելանիկը ====

* Սելանիկի Պաշտպանութեան / ամրացման համար կառուցումներ՝ Բիւզանդական Պարիսպ, Եռանկիւնային Աշտարակը, Եօթնաշտարակը։&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;Սելանիկի յուշարձաններու քարտէս PDF  https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2017/02/Thessaloniki-Monuments-Map-GR-Web.pdf&lt;/ref&gt;
* Բիւզանդական շրջանի եկեղեցիներ եւ վանքեր։ Քաղաքը հարուստ է Բիւզանդական շրջանէն կառուցուած եկեղեցիներով եւ վանքերով։&lt;ref&gt;Ելեկտ․ էջ․ Սելանիկի պատմական թաղամասի յուշարձաններ 15-2-2013   https://mikrasiatwn.wordpress.com/2013/02/15/%CE%BE%CE%B7%CF%81%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%B7%CE%BD%CE%B7-%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%B7-%CE%B3%CE%B5%CE%B9%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B4/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;
* Բիւզանդական բաղնիքը․ միակ պահպանուած բաղնիքը կը գտնուի Վերին քաղաքը (13-րդ դար)։
* Բիւզանդական Ջրամատակարարման Դրութիւնը&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;Սելանիկի Գանձերը, PDF Փոլիխնի 5-րդ նախակրթարանի աշակերտութեան աշխատութիւն    http://users.sch.gr/gpil_gr/thessaloniki-diag/?portfolio=watermills-byzantines-polichni&lt;/ref&gt;

==== Օսմանեան Շրջան ====
Սելանիկի ամրացման համար կառուցումներ՝ Սպիտակ Աշտարակը եւ Վարտարիին ամրոցը (1546)։&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; 

Օսմանեան Սրբավայրեր․ նորակառոյց մզկիթներ եւ կամ մզկիթի վերացուած եկեղեցիներ։ Սելանիկի Մեծ Հրդեհին ժամանակ, ասոնց մեծամասնութիւնը հրոյ ճրագ դարձաւ․ այժմ կըպահպանուին՝ ''Hamza Bey Mosque,Yeni Mosque, Alaca Imaret Mosque, Τζαμί του Λεμπέτ։'' &lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

Բաղնիքներ․ 1444 կը կառուցուի Սելանիկի առաջին օսմանեան բաղնիքը, Յունաստանի տարածքին ամենամեծը՝ Համամ Պէյը ''Bey Hamam''։ Պահպանուած ուրիշ բաղնիքներ՝ Փասա Համամ ''Πασά Χαμάμ'' , Եահուտի Համամ ''Γιαχουντί Χαμάμ'', Ենի Համամ ''Γενί Χαμάμ''։&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

==== Յետ Բիւզանդական շրջանի եկեղեցիներ ====
18-րդ եւ 19-րդ դարերուն ընթացքին բազմաթիւ եկեղեցիներ կը կառուցուին։ &lt;ref&gt;Քալամարիայի 1-ին Միջնակարգ, PDF Սելանիկի յետբիւզանդական եկեղեցիներ եւ արուեստ  http://1gym-kalam.thess.sch.gr/sxoleio/programmata/epeaek/epeaek9899.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514100029/http://1gym-kalam.thess.sch.gr/sxoleio/programmata/epeaek/epeaek9899.htm |date=2015-05-14 }}&lt;/ref&gt;

==== Ուրիշ յուշարձաններ&lt;ref&gt;Սելանիկի Արիստոթելեան Համալսարան, Yılan Mermer, 2-3-2015, «Սելանիկի մոռցուած յուշարձան մը»   https://www.auth.gr/news/press/18348&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; ====
Օձերու Սիւնը, Էղնանտիա ճամբուն վրայ գտնուող շինութիւն։

==== Նորագոյն եւ ժամանակակից շրջանի յուշարձաններ ====
Բացի վերոնշեալ ժամանակաշրջաններու յուշարձաններէն, Սելանիկը հարուստ է ճարտարապետական ԺԹ․, Ի․ դարերու եւ ժամանակակից շրջանի կառոյցներով․ բնակարաններ, գործատեղեր, կամարաշարքեր, փակուղիներ, որոնցմէ շատեր՝ ''Art Nouveau'' եւ ''Art Deco'' ճարտարապետական ոճով։ &lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;ելեկտ․ էջ, Սելանիկի յուշարձանները http://www.it.uom.gr/project/monuments/page.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630202446/http://www.it.uom.gr/project/monuments/page.htm |date=2007-06-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Բացօթեայ թանգարան մը ===

Սելանիկը լի ու լի կ՛օգտագործէ իր հարուստ եւ բազմատեսակ մշակութային ժառանգութիւնը։ 

Տարեկան հերթականութեամբ զանազան եղելութիւններ կը պատահին, օրինակ՝ Սելանիկի Միջազգային Ցուցահանդէսը, Սելանիկի Շարժապատկերի Փառատօնը, Փաստագրային ֆիլմերու փառատօնը, Տիմիդրիա, Գիրքերու փառատօնը եւայլն․։ Ասոնց զուգահեռ տեղի կ՛ունենան նաեւ քաղաքապետութեան եւ կամ Շրջանային Տարաշքաշրջանին կողմէն ծրագրուած զանազան ձեռնարկներ։ &lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;Ելեկտ․ Զբօսաշրջութեան Էջ․Սելանիկ Թրավել,   https://thessaloniki.travel/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102115030/https://thessaloniki.travel/en/ |date=2019-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt; &lt;br /&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Պատկեր:Θέατρο Δάσους.jpg|Տասոս Թատրոնը (թարգմ․ Անտառի թատրոնը)․
Պատկեր:Thessalonike Theatre.JPG|Սելանիկի Մակետոնական Թատրոնը․ նկար 2004
Պատկեր:Villa Petridi Anagenniseos.jpg|Փեթրիտի Առանձնատուն, կառուցուած 1900 Այժմ՝ Սելանիկի քաղաքապետութեան Մշակութային Տուն, Տիմիդրիա փառատօնի գլխաւոր վայրը․
Պատկեր:Macedonian Museums-81-Krat Sygxronhs Texnhs Thess-356.jpg|Մասամբ վերակառուցուած Լազարիսթոն վանքը․ այժմ Արդի Արուեստի Թանգարան․ Հիւսիս-արեւմտեան Սելանիկ
Պատկեր:Gold myrtle wreath (8724504231).jpg|Ք․ա․ 4-րդ դարու վերջաւորութեան պատկանող մրտենիի Ոսկեթագ, Հնագիտական Թանգարան - Հիւսիս-արեւմտեան Սելանիկ
Պատկեր:THESSALONIKI-Alexander the Great overlooking the Mount Olympus - panoramio.jpg|Սելանիկի ծովափ․ Մեծն Աղեքսանտրի յուշարձանը․ Մեծն Աղեքսանտր իր Վուքեֆալա ձիուն վրայ․
Պատկեր:Holy Wisdom Salonica 1.jpg|Ս․ Սոֆիայի (կամ՝ Ս․ Սոփիա) մայր եկեղեցին
Պատկեր:Thessaloniki Filippou.jpg|Ք․Ա․ 187 Փիլլիպոս Ե․ թագաւորին ժայռափոր արձանագրութիւնը․ Սելանիկի հնագիտական թանգարան․
Պատկեր:Macedonian Museums-88-Arx Byz Thessaloniknhs-391.jpg|Սելանիկի Բիւզանդական Մշակոյթի թանգարանը
Պատկեր:Thessaloniki-Ancient Agora.jpg|Սելանիկ․ նկար Հռոմէական Շուկայէն
Պատկեր:Mpezesteni, Thessaloniki.JPG|Պեզեսդենի․ Սելանիկի կերպասեղէնի գոց շուկան
Պատկեր:Saint Demetrius Salonica 3.jpg|Ս․ Տիմիթրիի եկեղեցին, 412-413
Պատկեր:Vue sud est 00132.JPG|Επταπύργιο թարգմ․՝''Եօթնաշտարակը'', Սելանիկի Վերին Քաղաքի Սիքէոն շրջանը
Պատկեր:Macedonian Museums-62-Fvtografias Thessalonikhs-274.jpg|Սելանիկի Նկարչութեան Թանգարանը
Պատկեր:Façade arrière Musée de la Guerre 01382.JPG|Սելանիկի Ռազմագիտական թանգարանը
Պատկեր:Museum for the Macedonian Struggle (Thessaloniki) by Joy of Museums.jpg|Մակետոնական Պայքարի Թանգարան
Պատկեր:Terminal passagers Salonique 09377.jpg|Սելանիկ նաւահանգիստ․ Ճամբորդներու Կայանը
Պատկեր:Street in Ladidaka neighbourhood of Thessaloniki July 2006.jpg|Լատատիքա թաղամաս․ Սելանիկ․ նկար՝ 2006
&lt;/gallery&gt;

'''Ստորեւ Սելանիկի իտալացի ճարտարապետ Վիդալիանօ Փոզելիի ''Vitaliano Poselli'' գործերը․''' Սելանիկ ապրեցաւ ու գործեց 1886-1918 թուականներուն։ Նաեւ քաղաքին մէջ ապրեցաւ եւ գործեց ճարտարապետ եւ ճարտարագէտ՝ Փիետրօ Առիկոնի Pietro Arrigoni (1856-1940)
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Պատկեր:20121020 exterior of Yeni Mosque Thessaloniki Greece.jpg|Եէնի Ծամի (թարգմ․ Նոր Մզկիթ)
Պատկեր:Thessaloniki prefecture building.jpg|Ալլադինի առանձնատունը․ հարաւ-արեւելեան Սելանիկ
Պատկեր:Konak2.jpg|Մակետոնիոյ-Թրակիոյ Շրջանային կառավարման շէնքը
Պատկեր:Edifice Old Market Salonica 2.jpg|Սելանիկի Դրամատան շէնքը, Սակարանի հրապարակ
Պատկեր:Villa bianca.jpg|Սպիտակ Առանձնատունը․ ''Villa Bianca'' Սելանիկ, ճարտարապետ Փյեդրօ Առիկոնի - Այժմ Սելանիկի Քաղաքապետարանի Պատկերասրահ․ Հարաւ-արեւելեան Սելանիկ 
&lt;/gallery&gt;

=== Սնունդը Սելանիկին մէջ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Պատկեր:Frappe (4547117210).jpg|[[Ֆրափէ]] սուրճը, հնարուած յոյն պաշտօնիայէ( 1957) Սելանիկին Միջազգային Ցուցահանդէսին ընթացքին
Պատկեր:Bougatsa.png|Պուղացա
Պատկեր:Simit-2x.JPG|Սելանիկի նշանաւոր Քուլուրի-ն
Պատկեր:Greek Salad Choriatiki.jpg|''Խորիադիքի''աղցանը  
&lt;/gallery&gt;

=== Զբօսաշրջիկութիւն ===
Վերջին տասնամեակին թափ առած է զբօսաշրջիկութիւնը, տարիէ տարի կը կրկնապատկուին Սելանիկ եւ անոր յարակից շրջանները այցելող զբօսաշրջիկները։ Միայն 2018 թուականին, այցելած են մօտ 3․000․000 միլիոն զբօսաշրջիկներ։&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;

== Կրթական Հաստատութիւններ ==

Սելանիկի մէջ կը գործէ Արիստոթելեան Համալսարանը իր բոլոր ճիւղերով՝ Գրական, Գիտական, Բժշկական, Բազմարուեստի, Ճարտարագիտական, Փիլիսոփայական, Մանկավարժական, Համակարգիչի Ճարտարարուեստի, Արուեստագիտութեան, մարզական։ Կան նաեւ քիչ թիւով անձնական համալսարաններ եւ ուսումնարաններ։ 

== Փոխադրական միջոցներ ==

=== Ցամաքային փոխադրամիջոցներ ===
Սելանիկը ունի խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ։ Արագընթացը՝ ''métro'' պատրաստ պիտի ըլլայ 2022-ին։ Իսկ երկաթուղագիծը կը կապէ զայն ամբողջ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ին հետ եւ նաեւ Պալքանեան երկիրներուն հետ։ Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։

==== Հեծանիւի ճամբաներ ====
Սելանիկը ունի 12 քմ․ երկարութեամբ հեծանիւի ճամբայ։

=== Նաւային փոխադրամիջոցներ ===
Նաւային փոխադրամիջոցը Սելանիկը կը կապէ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի կղզիներուն եւ նաւահանգիստներուն հետ։ Նաեւ կ՛ընդունի մեծ թիւով զբօսանաւեր։

=== Օդային փոխադրամիջոց ===
Սելանիկի Միջազգային Օդակայանը: Սելանիկի Միջազգային Օդակայանը ''Διεθνής Κρατικός Αερολιμένας Θεσσαλονίκης'' (իր ներքին ու արտաքին համաշխարհային ծաւալի թռիչքներով) կը գտնուի քաղաքէն 15քմ․ դէպի հարաւ։

== Հիւպատոսարաններ ==
Բոլոր երկիրները որ ունին դեսպանատուն [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ, ունին նաեւ համապատասխան Հիւպատոսարանը Սելանիկի մէջ։

== Լրատուական միջոցներ ==
Սելանիկին մէջ կը հրատարակուին քաղաքական, մարզական, զանազան նիւթերով օրաթերթեր, պարբերաթերթեր։ Նաեւ կը գործեն ձայնասփիւռի եւ հեռատեսիլի բազմաթիւ կայաններ։

== Սելանիկին հետ եղբայրացած քաղաքներ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Քաղաք
!Երկիր
!եղբ․ Թուական
|-
|Հարթֆորտ 
|[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]
|5 - 5 - 1962
|-
|[[Փլովտիւ|Ֆիլիփուփոլի]]
|[[Պուլկարիա]]
|27 - 2 - 1984
|-
|Մելպուրն 
|[[Աւստրալիա]]
|19 - 3 -1984
|-
|Լիմասոլ 
|[[Կիպրոս]]
|30 - 6 - 1984
|-
|Լիփսիա 
|[[Գերմանիա]]
|17 - 10 - 1984
|-
|[[Պոլոնիա]]
|[[Իտալիա]]
|20 - 10 - 1984
|-
|Պրադիսլավա
|[[Սլովաքիա]]
|23 - 4 - 1986
|-
|Քոսդանծա
|Ռումանիա
|5 - 9 - 1988
|-
|Քոլոնիա
|[[Գերմանիա]]
|13 - 9 - 1988
|-
|Սան Ֆրանցիսքօ
|[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]
|7 - 8 - 1990
|-
|Մարսէյլ
|[[Ֆրանսա]]
|14 - 2 - 1991
|-
|[[Նիս]]
|[[Ֆրանսա]]
|20 - 3 - 1992
|-
|[[Աղեքսանտրիա]]
|[[Եգիպտոս]]
|12 - 7 - 1993
|-
|[[Թել Աւիւ]]
|[[Իսրայէլ]]
|24 - 11 - 1994
|-
|Թյէն Ճին
|[[Չինաստան]]
|4 - 3 - 2002
|-
|Քոլքադա
|[[Հնդկաստան]]
|21 - 1 - 2005
|-
|Քորիցա 
|[[Ալպանիա]]
|14 - 1 - 2005
|-
|Պուսան
|Հարաւային Քորէա
|8 - 3 - 2010
|-
|Տիրախիօ
|[[Ալպանիա]]
|4 - 4 - 2012
|}
Սելանիկը ստորագրած է ուրիշ քաղաքներու հետ նաեւ Բարեկամութեան եւ Գործակցութեան համաձայնագրեր։

== Սելանիկի հայկական գաղութը, համառօտ տեղեկութիւններ ==
''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Սելանիկի հայկական գաղութը]]''

Շատ հիմ ժամանակներէն, Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններուն մէջ ապրած են հայեր։ Անոնց թիւը կ՛աւելնայ ԺԱ․ եւ ԺԵ․ դարերուն, իսկ ԺԸ․ դարուն որոշ տեղեկութիւններ կ՛ունենանք [[Էջմիածին|Էջմիածնի]] Աբրահամ Կաթողիկոսին կողմէն, 1737-ի Յունուարի «Թէքիրտաղու (Ռոտոսթօ-Արեւելեան Թրակիա) Առաջնորդութեան» ղրկած կոնդակին մէջ։ &lt;ref&gt;Ելեկտ․ է` qahana (Քահանայ) ԱԲՐԱՀԱՄ Գ ԿՐԵՏԱՑԻ    https://www.qahana.am/am/leaders/show/524637444/0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103214041/https://www.qahana.am/am/leaders/show/524637444/0 |date=2020-01-03 }}&lt;/ref&gt;

Սելանիկին մէջ, տեղւոյն հայկական գաղութին կազմութեան մասին արձանագրութիւններ կամ հետքեր կան ԺԸ․ դարէն սկսեալ։ Հայկական համայնքը կը կազմակերպուի ԺԹ․ դարուն վերջաւորութեան։ Ի․ դարասկիզբի առաջին տասնամեակին արդէն կ՛ունենան եկեղեցի եւ ազգապատկան շէնք մը։ &lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;Ելեկտ․ Թերթ՝ Մակետոնիա (յուն․) «Սելանիկի հայկական համայնքը»https://www.makthes.gr/armeniki-koinotita-thessalonikis-me-to-vlemma-strammeno-stis-ipa-243654&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;Ելեկտ․ գրադարան, Սելանիկի համայնքին պատմութիւնը,( յուն․)http://ikee.lib.auth.gr/record/126315/files/GRI-2011-6534.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Ազատ Օր, արխիւ․ «Թեսաղոնիկեան հայ գաղութը՝ անցեալին եւ ներկայիս», (Արտատպուած «Յունահայ Տարեգիրք»էն, «Նոր Օր» - 1927) Գրեց՝ Ա.Յ. ՄԱԿԱՐԵԱՆ   https://azator.gr/?p=1012&lt;/ref&gt;

Փոքր Ասիոյ աղէտին հետեւանքով, յոյներուն հետ 10․000 հաշուող հայ գաղթականներ կը հասնին քաղաքը եւ Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ ուրիշ քաղաքներուն մէջ ալ, ուր արդէն կ՛ապրէին քիչ թիւով հայ ընտանիքներ, կը տեղաւորուին 8 - 9․000 հայ գաղթականներ։
[[Պատկեր:Armenian Church of Virgin Mary Salonica 1.jpg|մինի|աջից|Սելանիկի Ս․ Աստուածածին եկեղեցին եւ ազգապատկան շէնքը․ 1902-1903 թ․Ճարտարապետ՝ Վիդալիանօ Փոզելի ]]

Համայնքին թիւը կ՛աճի եւ հիւսիսային Յունաստանի հայկական համայքները կարգաւորելու համար, Սելանիկին մէջ Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Թեմը կ՛առաջանայ իր Ազգային թեմական իշխանութեամբ։

Սելանիկի գաղութը բեղուն շրջան մը կը բոլորէ։ Ազգային իշխանութեան կողքին կ՛ունենայ դպրոցներ, հարուստ մամուլ, բարեսիրական եւ մարզական միութիւններ։

Միջպատերազմեան շրջանին եւ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին վերջաւորութեան համայնքին թիւը կը նուազուի ներգաղթի եւ արտագաղթի պատճառով։ Համայնքին թիւը մեծ անկում կը կրէ․ կը նուազի 5/6-ով եւ անմիջական անդրադարձ կ՛ունենայ համայնքի ազգային, կրթական, մարզական եւ մշակութային կեանքին մէջ։

Յունահայերու զանգուածային ներգաղթէն եւ արտագաղթէն ետք, [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի հայկական գաղութը կը վերակազմուի եւ կը վերածուի 1 թեմի, 15 համայնքներով, (30 Մարտ 1958-ի Յունահայոց Թեմական Ժողովին ընթացքին)։&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Համայնքին ներկայ վիճակը ===
Խորհրդային Միութեան փլուզումով եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]] վերահաստատման առաջին դժուար տարիներուն, մասնաւորաբար 1991 - 2001 թուականներուն, Սելանիկ կը հասնին տնտեսական գաղթականներ։ Այժմ մօտ 15․000 հայեր կ՛ապրին Սելանիկի քաղաքային տարածքաշրջանը, սակայն համայնքին մէջ արձանագրուած են միայն 1․200 հոգի, մնացեալը դժբախտաբար հեռու կը մնայ հայ գաղութին կեանքէն։

1956-էն, եկեղեցւույ կից շէնքին մէջ, կը վերաբացուի հայկական վարժարանը «Մալաքեան-Գասպարեան Ծաղկոց» անունով, սակայն շաբաթօրիայ բնոյթով․ կը գործէ շաբաթ օրերը եւ ունի մօտ 90 աշակերտներ։&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

==== Միութիւններ ====
Ներկայիս աշխուժ ներկայութիւն ունին հետեւեալ միութիւնները՝

* Հայ Գթութեան Խաչին Սելանիկին «Անի» մասնաճիւղը․ հիմնուած 1928, 15 Դեկտեմբեր (&lt;u&gt;''Հայ Գթութեան Խաչ''&lt;/u&gt;''․ Հիւսիսային Յունաստանի մէջ [[Հայ Օգնութեան Միութիւն|Հ․Օ․Մ․]]&lt;nowiki/&gt;ի միաւոր''։&lt;nowiki/&gt;[[Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն|Հ․Մ․Ը․Մ]]․ի Սելանիկի մասնաճիւղը․ հիմնուած 1924-ին)։  
* «&lt;nowiki/&gt;[[Համազգայինի Հայ Կրթական Եւ Մշակութային Միութիւն|Համազգային]]&lt;nowiki/&gt;» Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Թեսաղոնիկէի (Սելանիկ) «Ղ. Սարեան» մասնաճիւղ․ աշխուժ գործունէութիւն ունի։ Իր հովանաւորութեան տակ կը գտնուի «Մասիս» Պարախումբը, բեղուն աշխատանքով։
* [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ․Յ․Դ․]] Երիտասարդական եւ Պատանեկան խումբերը։
* Բարեգործականի Սելանիկի մասնաճիւղ։&lt;ref&gt;Համազգայինի Սելանիկի  «Ղ. Սարեան» մասնաճիւղի անդ․ ժողով, 4-5-2019&lt;nowiki/&gt;https://www.hamazkayin.com/news/%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6%D5%AB-%D5%A9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B2%D5%B8%D5%B6%D5%AB%D5%AF%D5%A7%D5%AB-%D5%B2-%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

==== «Թեսաղոնիկէ 97» Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք, «Հայկական Ամիս» ====
[[1997 թուական|1997]]-ին, Սելանիկը կը հանդիսանայ «Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք»ը։ Շնորհիւ քաղաքին Թաղային Մարմնոյ եւ Համազգայինի մասնաճիւղի վարչութեան տարած հետեւողական աշխատանքներուն Թեսաղոնիկէի «Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք»ի կազմակերպիչ յանձնախումբին մօտ, ծրագիրներուն ցանկին մէջ կը ներառնուի «Հայկական Ամիս»ը։ Ելոյթները տեղի կ՛ունենան [[1997 թուական|1997]] Հոկտեմբեր ամսուն բացառիկ յաջողութեամբ։ 

== Աղբիւրներ ==
# Թեսաղոնիկէ - Սելանիկ, քաղաքին անունին պատմականը․ Սելանիկի պատմութեան Հիմնարկ, Սելանիկի քաղաքապետութիւն, 1985, էջ՝ 5-21․''&quot;Θεσσαλονίκη - Σαλονίκη. Η ιστορία του ονόματος της πόλης&quot;, στο &quot;Η Θεσσαλονίκη&quot;, Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, Δήμος Θεσσ/νίκης, 1985, σ. 5-21.''
# Samuel N. C. Lieu, Dominic Montserrat, ''From Constantine to Julian: A Source History'', 1996, Routledge Կոստանտինէն Յուլիանոսին՝ Պատմական Աղբիւր, 1996, էջ՝ 59
#Explorer (2004) Սելանիկ, էջ 16 - ''Θεσσαλονίκη''
#''2․300 տարի Սելանիկի հիմնումէն'' - Աթէնքի Կաճառի Արձանագրութիւններ, 1985, հատոր 60, 2-րդ գլուխ, հեղ․ Մ․ Սաքելարիու
#Սելանիկը Ազատ Քաղաք Հռոմէական Կայսրութեան մէջ - Plinius Secundus, Naturalis Historia, Liber IV, 33: ''&quot;Thessalonice liberae condicionis&quot;''
#Սուրբ Պողօսին Կեանքն ու Նամակները, էջ՝ 304-314 - W. J. Conybeare, J. S. Howson, ''The Life and Epistles of St. Paul'', 1987, Wm. B. Eerdmans Publishing,
#Սելանիկի քաղաքային զարգացումը, անոր հիմնումէն մինչեւ Ղալերիոսի ժամանակ․ Հնագիտական Ընկերութիւն, Աթէնք, 1996 M.Vitti, Η πολεοδομική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης από την ίδρυσή της ως το Γαλέριο
#Պատահարը ծանօթ իբրեւ՝ «Սելանիկի ջարդը»․ ''Το γεγονός έχει μείνει στην ιστορία ω''ς ''«Σφαγή της Θεσσαλονίκης»'' David Stone Potter, ''The Roman Empire at Bay: Ad 180-395'', - 2004, Routledge էջ՝ 567-570
#Գիտական կոչունքաճառ, հովանաւորութեամբ Մակետոնական Ուսումներու Ընկերութեան․ Ա․ արձանագրութիւններ, էջ 87-95 «Նիղրիդա - Վիսալդիան պատմութեան ընդմէջէն» Նիղրիդա, 1995, Տիմիդրիցայի Կռիւը, 1185թ․, Պետրոս Վլախաքոս․ ''Πέτρος Βλαχάκος, Η μάχη στο Δημητρίτσι (1185 μ.Χ.), Πρακτικά Α΄ Επιστημονικού Συμποσίου «Η Νιγρίτα – Η Βισαλτία δια μέσου της Ιστορίας» (υπό την αιγίδα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών). Νιγρίτα 1995, σελ. 87-95''
#Գ․ Գոցիոփուլոս - Զիլոթիներուն շարժումը, Սելանիկ (1342-1349)․ Աստուածաբանական եւ Ընկերային գիտաշխատութիւն, գլուխ 4․ «Ապստամբութեան Աստուածաբանութիւնը-Ազատագրում եւ Զիլոթիներուն Շարժումը» ,էջ՝ 156-163 եւ գլուխ 5՝ «Քրիստոնէութիւն եւ Ընկերային հարցեր» էջ 164-169, Սելանիկ 1997, Κ. Κωτσιόπουλος, ''Το κίνημα των Ζηλωτών στην Θεσσαλονίκη (1342-1349): Θεολογική και Κοινωνιολογική διερεύνηση, κεφάλαιο 4 «Η Θεολογία της Επανάστασης–Απελευθέρωσης και το Ζηλωτικό κίνημα» σελ. 156-163 και κεφάλαιο 5 «Χριστιανισμός και Κοινωνικά Προβλήματα» σελ. 164-169, Θεσσαλονίκη (1997)''
#«Բիւզանդիոն եւ Վենետիկ» ուսումնասիրութիւն՝ Դիւանագիտական եւ Մշակութային կապեր․ Քեմպրիճի համալսարանի մամուլ, էջ 371''։ Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations''. Cambridge University Press. p. 371.
#«Մակետոնիոյ պատմութիւնը», 1354-1833, Ափոսթոլոս Վաքալոփուլոս․ Սելանիկ, 1992, էջ 99։ ''Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία της Μακεδονίας, 1354-1833, σελ. 99, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη (1992), σελίδα 99''
#Մէջբերում Mark Mazower-ի գիրքէն «Ուրուականներու քաղաքը», Սելանիկ -2006, էջ՝ 75․ - Քաղաքը արագօրէն կը մեծնար ու կը տարածուէր Սպանիայէն եկող գաղթականներով․ 1520 թուականին 30․000 բնակիչներունկէսէն աւելին հրիաները կը կազմէին եւ Սելանիկը դարձած էր Արեւելեան Միջերկրականի գլխաւոր նաւահանգիստներէն մին-։ ''«Καθώς οι Ισπανοί πρόσφυγες έφταναν στις προβλήτες κατά διαδοχικά κύματα, η πόλη μεγάλωνε αλματωδώς. Το 1520 περισσότεροι από τους μισούς από τους 30.000 κατοίκους της ήταν Εβραίοι και η ίδια είχε μεταβληθεί σε ένα από τα σπουδαιότερα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου»'', Mark Mazower, ''Θεσσαλονίκη, Η πόλη των φαντασμάτων'', σελ. 75, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (2006)
#Ռոզամոնտ Մաք Քիդդըրիք, Քրիստոֆըր Ալլմանտ, Քեմպրիճի նոր Միջնադարեան Պատմութիւնը, էջ 779 - ''Rosamond McKitterick, Christopher Allmand, The New Cambridge Medieval History, p. 779''
#Սեֆարտի հրիաներ․ սպանահրէկան համայնքի պատմութիւն, 14րդ -20րդ դար, Քալիֆորնիոյ Համալսարանի մամուլ, 2000, էջ 8 - Esther Benbassa, Aron Rodrigue, ''Sephardi Jewry: A History of the Judeo-Spanish Community, 14th-20th Centuries, σελ. 8, University of California Press (2000)''
#Richard J. Crampton, ''A Concise History of Bulgaria'', 1997, Cambridge University Press σσ. 75-76 και John Meyendorff, ''The Orthodox Church: Its Past and Its Role in the World Today'', «1871 թ․ Փետրուարին, Սուլթանի հրովարտակով, Պուլկարիոյ ուղղափառ եկեղեցին կ՛անջատուի Պոլսոյ Տիէզերական Կաթողիկոսութենէն &lt;ref&gt;Պոլսոյ Տիէզերական Կաթողիկողութիւն&lt;nowiki/&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Ecumenical_Patriarchate_of_Constantinople&lt;/ref&gt;''Ecumenical Patriarchate of Constantinople'' (կեդրոնը Ֆանարի, Պոլիս) եւ կը հիմնուի ինքնավար Պուլկարական էկզարքութիւնը ''Bulgarian Exarchate'' , որ տարրական կապ կը պահէ Տիէզերական Կաթողիկոսութեան հետ։ 1872թ․ Տիէզերական Կաթողիկոսը Անթիմօ Ե․ եկեղեցական Ժողով կը հրաւիրէ։ Հոն կը դատապարտուի կրօնական ազգայնամոլութիւնը եւ Պուլկարական էկզարքութիւնը հերձուածական կը յայտարարուի։ 1945 թուականին Պուլկարիոյ Եկեղեցին ներողամտութեան դիմուն կը կատարէ Պոլսոյ Տիէզերական Կաթողիկոսութեան Գահին եւ այնուհետեւ կանոնաւոր ընթացքի մէջ կը մտնէ։» 1981, St Vladimir's Seminary Press էջ 153
#«Հայ Դատ» - 11րդ դասարանի պատմութեան դասագիրք․ Երիտ-թուրքերու շարժումը եւ անոնց յեղափոխութիւնը, էջ 16-17, 23-24, հեղինակ՝ Ռուբինա Փիրումեան, Լոս Անճելըս, 1994
#Ամենուն Տարեգիրքը, 1960, [[Կարօ Գէորգեան]], «Հիւսիսային Յունաստանի գաղութը - Թեսաղոնիկէ»
#Ազատ Օր - 1997ի բացառիկ, Հիւսիսային Յունաստանի Թեսաղոնիկէ գաղութը էջ՝ 34-46, Դեկտ․ 31, 1997

== Տես նաեւ ==
[[Կրետէ]]

[[Էգէական Ծով]]

[[Սելանիկի հայկական գաղութը]]

[[Կրետէի հայերը]]

[[Քերքիրայի հայերը]]

[[Յունաստան#Յունապարսկական պատերազմներ]]

[[Յունաստան]]

[[Աթէնք]]

[[Փիրէա]]

[[Աղեքսանտրիա]]

[[Մեծն Աղեքսանտր]]

[[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Քոքինիոյ հայկական գաղութը]]

[[Կարօ Գէորգեան]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}

== Արտաքին յղումներ ==
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Via_Egnatia Էղնանտիա ճամբան]{{ref-en}}
# 
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Crocus_Field Քրոքիու Ռազմավայրի Կռիւը] {{ref-en}}
# 
# [[Յունաստան#Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան]]
#[[Միջերկրական Ծով#Ստորաբաժանումներ]]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Pax_Romana Հռոմէական Խաղաղութիւն, PaxRomana] {{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Anna_of_Savoy Սավուայի Աննա] {{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Auspicious_Incident Ուրախ Պատահար]{{ref-en}}
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Tanzimat Թանզիմադ]{{ref-fr}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%80%CF%81%CE%B9%CE%BB%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%AC_%CF%84%CE%BF%CF%85_1903 1903ի Ապրիլեան Դէպքեր]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Macedonian_Struggle Մակետոնական Պայքար]{{ref-en}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%91%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B1%CF%82 Մակետոնական Պայքար]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Young_Turks Երիտ-թուրքեր]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/First_Balkan_War Պալքանեան ա․ պատերազմ]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_London_(1913) Լոնտոնի Դաշինք, 1913]{{ref-en}}
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Elefth%C3%A9rios_Veniz%C3%A9los էլէֆթերիոս Վենիզելոս]{{ref-fr}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/George_I_of_Greece Թագաւոր Ղիորղոս Ա․]{{ref-en}}
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Trait%C3%A9_de_Bucarest_(1913) Պուքրէշի Դաշինքը]{{ref-fr}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Constantinople_(1913) Կոստանտնուպոլսոկ Դաշինք]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Lausanne Լոզանի Դաշնագիր]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Thessaloniki_International_Fair Սելանիկի Միջազգային Ցուցահանդէսը]{{ref-en}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%80%CE%B9%CF%84%CE%AC%CF%86%CE%B9%CE%BF%CF%82_(%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82_%CE%A1%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%82) ''Επιτάφιος'' Դամբանագիրը, Ղիանիս Ռիցոս]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Extermination_camp Բնաջնջման բանակավայրեր]{{ref-en}}
# [[:en:European_Capital_of_Culture#List_of_European_Capitals_of_Culture|Եւրոպայի Մշակութային Քաղաքներու ցուցակ]]{{ref-en}}
# [[:en:European_Youth_Capital|Եւրոպայի Երիտասարդութեան Մայրաքաղաք]]{{ref-en}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Auschwitz_concentration_camp Աուշվիցի կեդրոնացման կայան]
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Festival_international_du_film_de_Thessalonique Սելանիկի Շարժապատկերի Փառատօնը]{{ref-fr}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B5%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%BB_%CE%9D%CF%84%CE%BF%CE%BA%CE%B9%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AD%CF%81_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7%CF%82 Փաստագրային ֆիլմերու փառատօնը ]{{ref-el}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B1 Տիմիդրիա]{{ref-el}}
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Յունաստան]]
[[Ստորոգութիւն:Մակետոնիա]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստան]]
[[Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ]]</text>
      <sha1>0qrrz33joqoywp5sp0m49zfzbah4efl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սէյլըմ (Մասսաչուսէթս)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18201</id>
    <revision>
      <id>257536</id>
      <parentid>248365</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18782" sha1="r8hwdt92ktpmm3295qtm4wlz1zeng5h" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
| կարգավիճակ = 
| անուանում = Սեյլըմ (Մասսաչուսէթս)
| բնօրինակ անուանում = անգլ.՝ Salem
| զինանշան = 
| դրօշակ = 
| դրօշակի նկարագրութիւն = 
| զինանշանի նկարագրութիւն = 
| պատկեր = 
| նկարագրութիւն = 
| երկիր = Մասսասուչէսթս
| ենթարկուած է = 
| մայրաքաղաքն է = 
| շրջանի տեսակ = Էսսեքս շրջան
| շրջանը աղիւսակին մէջ = 
| համայնքի տեսակ = 
| համայնքը աղիւսակին մէջ = 
| ներքին բաժանում = 
| ղեկավարի պաշտօն = 
| ղեկավար = 
| օրէնսդրական մարմին = 
| հիմնադրումի թուական = 1626 թ.
| առաջին յիշատակում = 1626
| այլ անուանումներ = 
| տուեալ կարգավիճակ = 1836 թուականէն
| տարածք = 46,8 քմ²
| բարձրութիւն =4 մ 
| կլիմա = 
| պաշտօնական լեզու = 
| լեզու = 
| բնակչութեան թիւ = 40 407 մարդ (2010)
| մարդահամարի թուական = 
| խտութիւն = 
| կը գտնուի ափին = 
| ազգային կազմ = 
| կրօնական կազմ = 
| տեղաբնականուն = 
| ժամային գօտի = UTC-5
| DST = 
| հեռախօսային ցուցանիշ = 351, 978
| փոստային ցուցանիշ = 01970, 01971
| շրջագայութեան համարագիր = 
| թուային ստուգում = 
| պարգեւ = 
| ծածկանուն = 
| հիմնադիր = 
| կայքէջ = 
| ծանօթ = 
}}

'''Սէյլըմ''', (Salem /ˈseɪləm/, {{lang-en|Salem}}), [[քաղաք]] [[Մասսաչուսէթս]] նահանգի [[Էսսեքս շրջան (Մասսաչուսէթս)|Էսսեքս]] շրջանի մէջ, մինչեւ [[1999]] թուականը շրջանի վարչական կեդրոններէն մէկը։ [[Պոսթըն]]ի [[Արուարձան|արուարձաններէն]] է եւ ընդգրկուած է Մեծ Պոսթընի համախմբումին մէջ։

== Ժողովրդագրութիւն ==
{{Պատմական բնակչութիւն|[[1635]]|51=+1.9%|58=[[1960]]|57=+1.6%|56=41,880|55=[[1950]]|54=−4.9%|53=41,213|52=[[1940]]|50=43,353|60=−6.4%|49=[[1930]]|48=−2.7%|47=42,529|46=[[1920]]|45=+21.5%|44=43,697|43=[[1910]]|59=39,211|61=[[1970]]|41=35,956|71=40,407|78=+5.4%|77=43,559|76=[[2018]]|75=+2.3%|74=41,340|73=[[2010]]|72=+6.1%|70=[[2000]]|62=40,556|69=−0.3%|68=38,091|67=[[1990]]|66=−5.8%|65=38,220|64=[[1980]]|63=+3.4%|42=+16.7%|40=[[1900]]|900|11=9,457|18=+0.9%|17=12,731|16=[[1820]]|15=+33.4%|14=12,613|13=[[1810]]|12=+19.4%|10=[[1800]]|20=13,895|9=+78.9%|8=7,921|7=[[1790]]|6=+391.9%|5=4,427|4=[[1765]]|—|19=[[1830]]|21=+9.1%|39=+11.7%|31=[[1870]]|38=30,801|37=[[1890]]|36=+14.3%|35=27,563|34=[[1880]]|33=+8.4%|32=24,117|30=+9.8%|22=[[1840]]|29=22,252|28=[[1860]]|27=+34.4%|26=20,264|25=[[1850]]|24=+8.5%|23=15,082|footnote=Բնակչության թվաքանակի գնահատում &lt;ref name=&quot;1950_Census_Urban_populations_since_1790&quot;&gt;{{cite journal |title=1950 Census of Population|volume=1: Number of Inhabitants|at=Section 6, Pages 21-7 through 21-09, Massachusetts Table 4. Population of Urban Places of 10,000 or more from Earliest Census to 1920|publisher=Bureau of the Census|accessdate=July 12, 2011|year=1952|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/23761117v1ch06.pdf}}&lt;/ref&gt;։}}

Բնակչութիւնը՝ 40 407 մարդ ([[2000]] թ․ մարդահամարի տուեալներով), որոնցմէ 85,37%-ը [[Եւրոպեոիդ ռասա|սպիտակամորթներ]], 3,15 %-ը [[աֆրոամերիկացիներ]], բնակիչներու մօտ 2%-ն  էլ ունեն [[Ասիա|ասիական]] ծագում։ Բնակչութեան 24,2 %-ը մինչեւ 18 տարեկան են, 11,5 %-ը՝ տարեցներ։ Քաղաքացիներու 9,7%-ն կ'ապրի աղքատութեան մակարդակէն ալ ցածր կենսակերպով։

== Պատմութիւն ==
[[Պատկեր:1820_Salem_Massachusetts_map_bySaunders_BPL_12094.png|alt=|ձախից|մինի|220x220փքս|[[1820]] թուականի Սէյլըմի քարտէսը]]
Սէյլըմը Նոր Անգլիայի ամենահին քաղաքներէն մէկն է, բնակավայրը հիմնադրւեր է [[1626]] թուակնին Քեյփ Էնն թերակղզիի [[հարաւ]]-[[Արեւմուտք|արեւմուտքի]] վրայ։ Անուանակոչուած է [[Երուսաղէմ|Երուսաղէմի]] պատուին։ Երեք տարի անց քաղաքին մէջ հիմնադրուեցաւ Նոր աշխարհի առաջին միաբանական եկեղեցին, ուր որպէս հոգեւոր հովիւ ծառայեց Ռոտ Այլընտ գաղութի հիմնադիր Ռոճըր Ուիլիամսը։

Հին Սէյլըմը յայտնի էր իր [[Փուրիթանութիւն|Փուրիթանական]] հայացքներու խստութեամբ։ Փուրիթանական անհանդուրժողականութեան ամենավառ դրսեւորումը դարձան [[Սեյլըմի վհուկներու դատավարութիւն|«վհուկներու» դէմ հաշուահարդարները]], որը կատարուեր է տեղի բնիկներու կողմէն՝ [[1692]]-[[1693]] թուականներուն։ Այսպիսով, քաղաքի գլխաւոր խնդիրը յայտարարուեցաւ «վհուկներու որսը», որը տեւեց մօտ մէկ ու կէս դար։ Այս ժամանակաշրջանին Սէյլըմցիներու բարքերու մասին կը պատմէ այս քաղաքին մէջ ծնած գրող [[Նաթանիէլ Հոթորն|Նաթանիէլ Հոթորնն]] իր &quot;Ալ-նամակ&quot; վէպի մէջ ([[1850]])։

[[18-րդ դար|18-րդ]] եւ [[19-րդ դար|19-րդ]] դարերուն Սէյլըմը [[Նոր Անգլիա|Նոր Անգլիայի]] ծովային առեւտուրի եւ նաւաշինութեան խոշորագոյն կեդրոնն էր: [[Անկախութեան պատերազմ Հիւսիսային Ամերիկայի|Անգլիայի հետ բարդոյթ]]&lt;nowiki/&gt;ի ժամանակ այն դարձաւ [[Կապերութիւն|կապերական]] գործունէութեան կեդրոն: Քաղաքի բարեկեցութեանը լուրջ հարուած հասցուց [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Անգլիա]]յի հետ առեւտրային կապերու խզումը եւ [[Նաւահանգիստ|նաւահանգիստի]]  չափազանց նեղութիւնը:

[[1914]] թուականին քաղաքին մէջ խոշոր հրդեհ բռնկեցաւ։

Այսօր քաղաքին մէջ կը զարգանայ զբօսաշրջութիւնը (գլխաւորապէս զբօսաշրջիկներուն կը գրաւէ &quot;Սէյլըմեան Վհուկներու&quot; նկատմամբ պատմական գործընթացի շուրջ ստեղծուած առեղծուածային լուսապսակը։ Որպէս ժառանգութիւն, քաղաքին մէջ այժմ կան մօտաւորապէս 15 հազար &quot;[[Վհուկ|վհուկներ]]&quot;։)։ Սէյլըմի մէջ կը գտնուի Սէյլըմ Սթեյթ քոլէճը՝ նահանգի խոշորագոյն պետական Քոլէճը։

== Փոխադրութիւն եւ փոխադրամիջոցներ ==
[[Պատկեր:Inbound_train_at_Salem_station_(6),_December_2018.jpg|ձախից|մինի|220x220փքս|Սէյլըմի երկաթուղին]]

=== Ճանապարհներ ===
Սէյլըմի եւ Պեվերլիի միջեւ կապը կ'իրականացուի Տենվըրս գետի (Danvers River) եւ Պեվերլի նաւահանգստի ողջ տարածքով, երեք կամուրջներով ՝ Քերնվուտով, Էսեքսով եւ Քոլինս Քովայով:

=== Երկաթուղի ===
[[Պատկեր:MBTA_route_455_bus_and_Salem_garage,_December_2018.jpg|ձախից|մինի|220x220փքս|[[Մասսաչուսէթս]]ի Ծոցի Փոխադրութեան Վարչութեան 455-րդ հանրակառքը Սէյլըմի մէջ]]
Սէյլըմը նաեւ  ունի երկաթուղային կայան։ Երկաթուղային գիծերը միացուած են բեռնափոխադրման գիծերու կիսաւեր լքուած հատուածին, իսկ Մարպլեհետի նախկին գիծը այժմ վերափոխուեր է հեծանիւներու ճանապարհի։

=== Հանրակառք ===
Մասսաչուսէթսի Ծոցի Փոխադրութեան Վարչութեան հանրակառքերու քանի մը երթուղիներ կ'անցնին քաղաքով։

=== Օդանաւակայան ===
Մօտակայ ընդհանուր օդանաւակայանը Պեվերլիի քաղաքային օդանաւակայանն է, իսկ ազգային եւ միջազգային թռիչքներու համար ամենամօտ առեւտրային օդանաւային ընկերութիւնը կը գտնուի Պոսթընի Լոկանի միջազգային օդանաւակայանի մէջ:
[[Պատկեր:Veterans_Memorial_Bridge.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Veterans_Memorial_Bridge.JPG|alt=|մինի|220x220փքս|Վեթերաններու յուշահամալիր կամուրջը Սէյլըմի եւ Պեվերլիի միջեւ]]

=== Ծովային Փոխադրութեան, Սէյլըմի լաստանաւը ===
''Նաթանիէլ Պաուտիչը'' 92 ֆութ (28 մ) երկարութեամբ արագընթաց [[Քաթամարան լաստանաւ]]ն է, որ [[Մայիս|Մայիսէն]] [[Հոկտեմբեր]] ինկած ժամանակահատուածին 50 վայրկեանին կ'ուղեւորուի Սէյլըմէն Պոսթըն, իսկ իր առաջին ուղեւորութիւնը կատարեր է [[2006]] թուականի [[22 Հունիս]]-ին: Սէյլըմի լաստանաւը անուանուեր է Նաթանիէլ Պաուտիչի (Nathaniel Bowditch), պատուին, որ ծնունդով Սէյլըմէն էր եւ գրած է «Ամերիկացի Գործնական Ծովագնաց» գիրքը&lt;ref name=&quot;The Salem Harbor Plan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.salempartnership.org/wharf.htm|title=The Salem Harbor Plan|date=2006-06-22|publisher=The Salem Partnership|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303142727/http://www.salempartnership.org/wharf.htm|archive-date=2012-03-03|access-date=2012-09-03|url-status=dead|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303142727/http://www.salempartnership.org/wharf.htm |date=2012-03-03 }}&lt;/ref&gt;։ Լաստանաւը ձեռք բերուած է Սէյլըմ քաղաքի դրամաշնորհային գումարներով, որոնք կը ծածկէին 2,1 միլիոն տոլարի գնման գնի 90 տոկոսը&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.salemnews.com/local/x1437249329/Salem-ferry-operator-Its-not-working-out|title=Salem ferry operator: 'It's not working out' » Local News » SalemNews.com, Salem, MA|date=2012-08-30|publisher=Salemnews.com|accessdate=2012-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120630154541/http://www.salemnews.com/local/x1437249329/Salem-ferry-operator-Its-not-working-out|archivedate=2012-06-30|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

[[2011]] թուականի ընթացքին կատարուած ծառայութիւններու կրճատումներու պատճառով, ներկայիս քաղաքապետ Քիմ Տրիսքոլն այժմ կը փնտռէ նոր գործարկու կամ արհեստաւոր, որ կը կարողանայ Մայիսէն Հոկտեմբեր ինկած ժամանակահատուածին շաբաթը 7 օր լաստանաւը վարել&lt;ref name=&quot;The Salem Ferry&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.salemferry.com/|title=The Salem Ferry|publisher=The Salem Ferry|accessdate=2012-11-10|archive-date=2011-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612092345/http://www.salemferry.com/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

== Տեսարժան վայրեր ==
Սէյլըմի մէջ պահպանուեր են գաղութային եւ վաղ դաշնութեան դարաշրջանի մեծ թիւով հին շէնքեր եւ այլ կառոյցներ․

* Վհուկներու տուն (մօտաւորապէս [[1670]]), ուր կատարուեր է «Վհուկներու դատավարութիւնը»;
* Փիքերքինգի տունը ([[1651]]), ԱՄՆ-ի ամենահին տունը, որ այժմ կը զբաղեցնէ նոյն Փիքերքինկի ընտանիքը;
* [[Նաթանիէլ Հոթորն|Հոթորնի]] տուն թանգարանը, այդ այն տունն է ուր ան ծնած ու մեծցած է (կառուցուեր է մօտաւորապէս [[1740]] թուականին);
* Եօթ Ճակտոցային (pedimental) [[Ճակտոց|ֆրոնթոններու]] մասին տունը ([[1668]])՝ կը փառաւորուի Հոթորնի նոյնանուն վէպի մէջ;
* Փալլատիըն ոճի (Palladian architecture) շինութիւնները, որոնք նախագծուեր են [[1780]]-ական թուականներէն [[1810]]-ական թուականներուն, Սէյլըմ քաղաքի ճարտարապետ Սամուէլ Մաքինթայրի (Samuel McIntire) կողմէ;
* Փայինըր (առաջնորդ) գիւղը (''Pioneer Village'') ՝ քաղաքի այն scale model [[Մանրակերտ|մանրակերտն]] է, ինչպիսին ան եղեր է իր գոյութեան առաջին տասնամեակին;
* Էսսէքսի Փիպատի թանգարանը՝ նախկին Սէյլըմի Փիպատի թանգարանը;
* Սէյլըմի ուռենիներու այգին;
* Ֆիլիփսի գրադարանը Էսսէքսի Փիպատի թանգարանին մէջ։
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:SalemMassCustomHouse1ty13531.jpg|Այն մաքսատունը, ուր ծառայեր է [[Նաթանիէլ Հոթորն|Նաթանիէլ Հոթորնն]]
Պատկեր:House of the Seven Gables (front angle) - Salem, Massachusetts.jpg|Յոթ [[Ճաքթոն|ֆրոնթոններու]] մասին տունը
Պատկեր:House of the Seven Gables Before Restoration.jpg|Եօթ [[Ճաքթոն|ֆրոնթոններո]] մասին տունը
Պատկեր:Crowninshield-Bentley House - Salem, Massachusetts.JPG|Ուիլիըմ Պենթլիի տունը  (կառուցուեր է մօտաւորապէս [[1730]] թուականին)
Պատկեր:John Ward House.jpg|Ջոն Վարդի տունը
Պատկեր:The Peabody Essex Museum in Salem, MA.jpg|Էսէքսի Փիպատի թանգարանի գլխաւոր մուտքը
Պատկեր:Hamilton Hall (Salem).jpg|Համիլթոնի սրահը  ([[1805]]), հասցէ՝ Չեսթնաթի փողոց - 9
Պատկեր:Stephen Phillips House.jpg|Սթիվըն Ֆիլիփսի տունը, հասցէ՝ Չեսթնաթի փողոց - 34
Պատկեր:Salem Willows Path.jpg|Ուռենիներու այգին
Պատկեր:Peabody Essex Museum Collection Center and Phillips Library, Rowley, MA.jpg|Ֆիլիփսի գրադարանը
&lt;/gallery&gt;

== Նշանաւոր մարդիկ ==
Սէյլըմի մէջ ծնած է [[Նկարիչ|նկարչուհի]] Ֆիտելիա Պիճեսը, Սթիվըն Հենրի Ֆիլիփսը, [[իրաւաբան]], [[քաղաքական գործիչ]], պետական գործիչ, Մասսաչուսէթս նահանգի գլխաւոր դատախազը։

*[[Նաթանիէլ Հոթորն]] Nathaniel Hawthorne ([[1804]]–&lt;nowiki/&gt;[[1864|186]]&lt;nowiki/&gt;[[1864|4]]) - ամերիկացի ականաւոր գրող;
*Էլիաս Հասքեթ Տերպի ([[1739]]–&lt;nowiki/&gt;[[1799]]) - վաճառական, քաղաքի առաջին միլիոնատէր;
* Ճոն Էնտիքոթ ([[1588]]–&lt;nowiki/&gt;[[1665]]) - մարզպետ;
* Ֆրետերիք Լենտըր([[1821]]–&lt;nowiki/&gt;[[1862]]) - քաղաքացիական պատերազմի զօրավար, վակոնի արահետի եւ երկաթուղիի գծագրաշար, բանաստեղծ;
*[[Ֆրենք Պենսըն]] ([[1862]]–&lt;nowiki/&gt;[[1951|19]]&lt;nowiki/&gt;[[1951|51]]),[[Իմփրեսիոնիզմ|իմփրեսիոնիսթ]] նկարիչ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://best.artunion.ru/b2-02.htm |title=Величайшие художники мира XVIII—XXI вв. |accessdate=2020-06-16 |archive-date=2015-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151128064659/http://best.artunion.ru/b2-02.htm |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128064659/http://best.artunion.ru/b2-02.htm |date=2015-11-28 }}&lt;/ref&gt; եւ մանկավարժ&lt;ref name=&quot;JohnBenson&quot;&gt;About John Benson.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bedford13&quot;&gt;[[Մասնակից:LuizaAbovyan/Ավազարկղ2#Bedford2000|Bedford (2000)]], p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bedford16to17&quot;&gt;[[Մասնակից:LuizaAbovyan/Ավազարկղ2#Bedford2000|Bedford (2000)]], pp. 16-17.&lt;/ref&gt;;
*[[Տենիըլ Ուեպսթըր]] ([[1782]]&lt;nowiki/&gt;–&lt;nowiki/&gt;[[1852]]) - քաղաքական գործիչ եւ խօսնակ;
*Մերի Լու Լորտ երգիչ, երգահան, մեծցեր է Սէյլըմի մէջ;

*Սարահ Փարքըր Ռեմոնտ ([[1826]]–&lt;nowiki/&gt;[[1894]]) - apolitical Apoliticism անտարբեր դրսեւորում քաղաքականութեան հանդէպ [[Ապոլիցիոնիզմ|ապոլիցիոնիստ]];
*Հարիեթ Հեմընուէյ ([[1858]]–&lt;nowiki/&gt;[[1960]]) - Ազգային Հասարակութեան Մասսաչուսէթսի բնութիւնը պաշտպանող (Massachusetts Audubon Society) մասնաճիւղի հիմնադիր;
*Լիտիա Լուիզա Աննա Վերի ([[1823]]–&lt;nowiki/&gt;[[1901]]) - ամերիկացի գրող եւ [[ծաղկող]]։&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Պատկեր:Nathaniel Hawthorne.jpg|[[Նաթանիէլ Հոթորն]]
Պատկեր:Frothingham EliasHasketDerby.jpg|Էլիաս Հասքեթ Տերի
Պատկեր:JohnEndecottPortrait.jpg|Ճոն Էնտիքոթ
Պատկեր:FWLander.jpg|Ֆրետերիք Լենտըր
Պատկեր:Frank W Benson artist headshot-crop.jpg|[[Ֆրենք Պենսըն]]
Պատկեր:Daniel Webster 1.jpg|[[Տենիըլ Ուեպսթըր]]
Պատկեր:Mary Lou Lord.jpg|Մերի Լու Լորտ
Պատկեր:Sarah Parker Remond.jpg|Սարահ Պարքըր Ռեմոնտ
Պատկեր:Harriet Lawrence Hemenway.jpg|Հարիէթ Լորենս Հեմենուէյ
Պատկեր:LYDIA LOUISA ANNA VERY A woman of the century (page 743 crop).jpg|Լիտիա Լուիզա Աննա Վերի
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>r8hwdt92ktpmm3295qtm4wlz1zeng5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ուիլիըմ Փրեսքոթ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18235</id>
    <revision>
      <id>257522</id>
      <parentid>219472</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17722" sha1="ctyqkkx5xwb91dmdc1nc5s8our9ksuq" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Գիտնական
| անուն = Ուիլիըմ Փրեսքոթ
| բնագիր անուն = William Hickling Prescott
| պատկեր = William Hickling Prescott by Southworth &amp; Hawes, c1850-9-crop.jpg
| ծնած է = 4 Մայիս 1796
| ծննդեան վայր = Սեյլըմ, Մասսաչուսեթս
| մահացած է = 28 Յունուար 1859
| մահւան վայր = Պոսթըն, ԱՄՆ
| մահւան պատճառ = 
| գերեզման = 
| բնակութեան վայր = 
| կեղծանուն = 
| քաղաքացիութիւն = ԱՄՆ
| ոլորտ = պատմութիւն
| գործատու = 
| մեկենաս = 
| կրթութիւն =
| կոչում = պատմաբան, գրող եւ իրաւաբան
| գիտական ղեկավար = 
| աշակերտել է = 
| յայտնի է = 
| ազգութիւն = 
| լեզու = անգլերէն
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| աշակերտներ = 
| պաշտոն = 
| անդամ =  Արուեստներու եւ գիտութիւններու ամերիկեան ակադեմիա, Փրուսիայի գիտութիւններու ակադեմիա, Phi Beta Kappa եւ Ամերիկայի հնավաճառութեան միութիւն
Ալմա մաթեր	Հարվըրտի համալսարան
| պարգեւ = 
| կուսակցութիւն =
| ամուսին = Սիւզըն Էյմոր
| ծնողներ = 
| երեխաներ = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| կայք = 
| ստորագրութիւն = 
| ծանօթ = 
}}
'''Ուիլիըմ Փրեսքոթ''' ({{lang-en|William Hickling Prescott}}, ամերիկացի պատմաբան, [[Սպանիայի պատմութիւն|Սպանիայի պատմութեան]] XV-XVI 15-16-րդ դդ. աշխատութիւններու հեղինակ:

== Կեանք եւ գործունէութիւն ==
=== Ընտանիք ===
Ուիլիըմ Փրեսքոթը ծնած է [[Սեյլըմ (Մասսաչուսեթս)|Սեյլըմ]], ծնողներու՝ Ուիլիըմ Փրեսքոթ Կրտսերի ծերակուտական եւ Քեթրին Կրին Հիքլինկի առաջնէկն է: Ուիլիըմէն բացի՝ ծնողներն ունեցեր են եւս վեց զաւակ, որոնցմէ չորսը մահացեր են մանուկ տարիքին: Ուիլիըմի պապը՝ Ուիլիըմ Փրեսքոթը ([[1726 թուական|1726]]-[[1795 թուական|1795]]), [[ԱՄՆ]] [[ԱՄՆ անկախութեան օր|ԱՄՆ անկախութեան]] համար մղուած պատերազմի հերոսներէն է: Ղեկավարեր է Պանքըր-Հիլլի ապստամբութիւնը եւ այստեղ ալ կրթութիւն ստացեր է եպիսկոպոսական Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցւոյ վանահայր դոկտոր Ճոն Կարտների քով:

=== Կրթութիւն ===
1811 թուականի Օգոստոսին Ուիլիըմ Փրեսքոթը ընդունուեր է Հարվըրտի քոլէճի իրաւաբանական կաճառի երկրորդ դասընթացի շրջանը: Դժբախտ պատահարի հետեւանքով կորսնցուցած է մէկ աչքի տեսողութիւնը, ինչ որ ամբողջ կեանքին մէջ հետապնդեր է զինք: Ծանրաբեռնուած աշխատանքը յանգեցուցած է տեսողութեան ի սպառ կորստին։ Ուիլիըմ Փրեսքոթն ստիպուած եղեր է օգտուիլ ընթերցողներու ծառայութիւնէն, իսկ իր գիրքերը գրած է յատուկ շրջանակով տողացոյցի միջոցով. միաժամանակ ան զարգացուցած է գերմարդկային ընդունակութիւններ՝ կարողանալով բնագիրէն անգիր յիշել եւ վերարտադրել աւելի քան 60 էջ: [[1814 թուական|1814]] թուականին աւարտեր է համալսարանը, որմէ յետոյ [[1816 թուական|1816]]-[[1817 թուական|1817]] թուականներուն ճամբորդեր է [[Եւրոպա]], եղած է [[Անգլիա]], [[Ֆրանսա]], [[Իտալիա]]:

[[1820 թուական|1820]] թուականին Ուիլիըմ Փրեսքոթն ամուսնացեր է Սիւզըն Էյմորիի հետ, անոնք ունեցեր են չորս զաւակ: Ամուսնութիւնէն յետոյ որոշեր է նուիրուիլ գրականութեանը:

== Ստեղծագործութիւն ==

=== Առաջին յօդուածներ ===
[[1821 թուական|1821]] թուականին Ուիլիըմ Փրեսքոթը ''North American Review''  պարբերականին մէջ հրապարակեր է [[[[Ճորճ Պայրըն|Ճորճ Պայրըն]]|լորտ Պայրըն]]ի նամակներու համառօտ ակնարկը, որը հասցէագրուած էր Հռոմի պապին: Սկիզբը Ուիլիըմ Փրեսքոթը ցանկացեր է նուիրուիլ իտալական գրականութեանը, սակայն, [[Ճորճ Թիքնոր]]ի (''{{lang-en|}}George Ticknor'') հետ ընկերութեան շնորհիւ սկսեր է ուսումնասիրել Սպանիայի եւ [[Լատինական Ամերիկա]]յի պատմութիւնը: Աւելի ուշ Թիքնորը դարձեր է  Փրեսքոթի կենսագիրը եւ գրած է «Ուիլիըմ Հիքլինկ Փրեսքոթի կեանքը» ({{lang-en|}}''The life of William Hikcling Prescott'' ) գիրքը, որը հրատարակուեր է [[Պոսթըն]]ի մէջ, [[1864 թուական|1864]] թուական եւ վերահրատարակուեր է [[1875 թուական|1875]] թուականին:
[[Պատկեր:Statue of william prescott in charlestown massachusetts.jpg|մինի|Փրեսքոթի պապի՝ Ուիլիըմ Փրեսքոթի պրոնզաձոյլ արձանը Չարլսթաունի մէջ, Մասսաչուսեթս|alt=A statue of a man wearing cape and hat, and holding a sword standing to the left]]

=== Պատմական աշխատութիւններ: Վախճան ===
1837 թուականին լոյս տեսեր է «[[Ֆերտինանտ II (Արակոնի թագաւոր)|Ֆերտինանտ]]ի եւ [[Իզապէլլա I (Քասթիլիայի թագուհի)|Իզապէլլա]]յի պատմութիւնը» (''{{lang-en|}}History of Ferdinand and Isabella'')՝ Ուիլիըմ Փրեսքոթի տասնամեայ աշխատանքի արդիւնքը։  Որմէ յեոյ ան յայտնի դարձեր է որպէս պատմաբան եւ ճանաչման  արժանացեր է ընթերցողներու կողմէն: [[1843 թուական|1843]] թոպականին լոյս տեսեր է «Մեքսիկայի նուաճման պատմութիւնը» (գրուած է Սպանացի պատմաբան [[Փասքալ տե Կայանկոսա Արսէ]]ի աջակցութեամբ) եւ [[1847 թուական|1847]] թուականին՝ «Փերուի նուաճման պատմութիւնը»: Անոր վերջին աշխատութիւնը՝ «Ֆիլիփ II-ի պատմութիւնը», մնացեր է անաւարտ (հատոր I եւ II 1855 թուական, հատոր III 1858 թուական): [[1858 թուական|1858]] թուականին Ուիլիըմ Փրեսքոթը [[Կաթուած|կաթոպածահար]] եղեր է, իսկ մէկ տարի անց պատահած երկրորդ կաթուածը դարձեր է իր մահուան պատճառը:

1859 թուականին լոյս տեսեր են իր՝ տակաւին անտիպ կենսագրական նիւթերը եւ նամակագրութիւնը: 

[[1870 թուական|1870]]-[[1874 թուական|1874]] թուականներուն Ճ. Քիրքի (J. F. Kirk) խմբագրութեամբ 16 հատորով լոյս տեսեր է Ուիլիըմ Փրեսքոթի երկերու լիակատար ժողովածուն: Հետագային ժողովածուն վերամշակեր է Ու. Մունրոն (W. H. Munro) եւ [[1904 թուական|1904]] թուականին լոյս տեսեր է 22 հատորով, վերահրատարակուեր՝ [[1968 թուական|1968]] թուականին: Ուիլիըմ Փրեսքոթի ''Նամակաները'' ժողվեր է [[Ռոճըր Ուոլքոթը|Ռոճըր Ուոլքոթ]]ը (Roger Wolcott) (1925 թվական), իսկ ''Գեղարուեստական գրառումները''՝ [[Հարվի Կարտիներ]]ը (C. Harvey Gardiner) (1961 թուական):

Անոր գիրքերը թարգմանուեր են բազմաթիւ լեզուներով եւ 19-րդ դարուն մեծ ճանաչում վայելած են:

== Գիտական ժառանգութիւն ==
Ուիլիըմ Փրեսքոթը XIX 19-րդ դարու [[Դրապաշտութիւն|դրապաշտ]] [[Պատմագրութիւն|պատմագրութեան]] դասական  ներկայացուցիչ է: Ան ձգտեր է ստեղծել պատմա-դիւցազներգական աշխատութիւններ: Ուիլիըմ Փրեսքոթը գիտական շրջանառութեան մեջ դրած է սպանական արխիւի մինչեւ այդ անյայտ փաստաթուղթեր: Անոր ճանաչման գործին մեծ դերակատարում ունեցեր է  կուրութեան փաստը: Ուիլիըմ Փրեսքոթի աշխատութիւնները ոգեւորեր են ամերիկացի երկաթուղային մագնատ [[Էտուարտ Այեր]]ին ([[1841 թուական|1841]]-[[1927 թուական|1927]]): Ան սկսեր է հաւաքել հնդկական մշակոյթի եւ գրականութեան մեծ հաւաքածոյ, որոնց մէջ կային գաղութային շրջանին վերաբերող բացառիկ ձեռագրեր, որոնք համալրած են [[Շիքակօ|Շիքակոյ]]ի [[Նիւ Պերրիի գրադարան]]ի եւ [[Շիքակօ|Շիքակոյի]] բնական պատմութեան թանգարանի հիմնական հաւաքածոները:

== Յարգանքի տուրք ==
* Ի պատիւ պատմաբանի՝ [[Արիզոնա|Արիզոնա նահանգ]]ի մէջ Ուիլիըմ Փրեսքոթի անունով քաղաք է անուանակոչուեր է:
*[[Պոսթըն]]ի մէջ կը գտնուի Փրեսքոթի [[տուն-թանգարան]]ը (ան ապրեր է այդ տանը  մէջ [[1845 թուական|1845]]-[[1859 թուական|1859]] թուականներուն), որն ընդգրկուեր է ԱՄՆ ազգային պատմական յուշարձաններու ցանկին մէջ&lt;ref&gt;[http://www.nscda.org/ma/william_hickling_prescott_house.htm William Hickling Prescott House&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201123404/http://www.nscda.org/ma/william_hickling_prescott_house.htm |date=2009-02-01 }}&lt;/ref&gt;:
*[[Արեքիփա]]յի մէջ ([[Փերու]]), ի պատիւ Ուիլիըմ Փրեսքոթի, անուանակոչուեր է անգլո-սպանական քոլէճ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.prescott.edu.pe/noticias/index.php |title=Prescott Daily News — Home&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2009-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110213750/http://www.prescott.edu.pe/noticias/index.php |archivedate=2010-01-10 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;:

== Ուշագրաւ փաստ ==
*[[Հարվըրտի համալսարան]]ի մէջ ուսանած տարիներուն Փրեսքոթը վարձած էր այն բնակարանը, որ ժամանակին վարձած էր աւագ Փրեսքոթը: Տարիներ անց Ուիլիըմ Փրեսքոթի որդին վարձած է նոյն սենեակը&lt;ref&gt;Sullivan, Wilson. New England Men of Letters. New York: The Macmillan Company, 1972. P. 156. ISBN 0-02-788680-8&lt;/ref&gt;։

== Աշխատություններ ==
* {{книга|автор=Prescott W. H.|заглавие=History of the reign of Ferdinand and Isabella the Catholic, of Spain|издание=3rd ed.|место=London|год=1841|allpages=580|ref=Prescott|ссылка=https://archive.org/details/historyofthereig00presiala}}
* ''Spain’s Conquest of the Moors'', 1840
* [http://az.lib.ru/editors/p/preskott_u/text_1843_history_of_the_conquest_of_mexico-oldorfo.shtml Завоевание Мексики] (''History of the Conquest of Mexico'', 1843). // журнал «[[Отечественные Записки]]», № 1-9, 1848.
* ''Biographical and Critical Miscellanies'' (1845).
* ''History of the Conquest of Peru'' (1847).
* ''History of the Reign of Philip II'' (1855-58) — не завершен.
* ''The Correspondence of William Hickling Prescott (1833—1847)''. Ed. by Roger Wolcott. Massachusetts Historical Society, 1925.
* ''The Literary Memoranda of William Hickling Prescott''. 2 vols. Ed. by C. Harvey Gardiner. Oklahoma, 1961.
* ''The Papers of William Hickling Prescott''. Ed. by C. Harvey Gardiner. Illinois, 1964.
== Սկզբնաղբյուրներ ==
* Gardiner, Clinton Harvey (1969), ''William Hickling Prescott, a Biography.'' Introd. por Allan Nevis, Austin:Texas University Press. ISBN 0-292-70005-9
* {{книга |год=1929 |заглавие=The life of Edward E. Ayer |место=Chicago, IL |oclc=1251430 |язык=und }}
* {{книга |год=1864 |заглавие=Necrology of Alumni of Harvard College, 1851-52 to 1862-63 |место=Boston, MA |издательство=J. Wilson and Son |oclc=1344448 |язык=en }}
* {{книга |год=1861 |заглавие=Papers discussing the comparative merits of Prescott’s and Wilson’s histories, pro. and con.: As laid before the Massachusetts Historical Society |место=Boston |издательство=s.n. |oclc=12315930 |язык=en }}
* {{книга |год=1859 |заглавие=A New History of the Conquest of Mexico: In which Las Casas' denunciations of the popular historians of that war are fully vindicated |место=Philadelphia, PA |издательство=James Challen &amp; Son |oclc=9642461 |язык=en }}
* {{книга |год=2006 |часть=Cortés and his Companions: Critical essay on the documentary sources of Mexican history |заглавие=Narrative and Critical History of America, Vol. 2 |издание=unabridged facsimile of edn. published 1866 [Boston:Houghton, Mifflin &amp; Co.] |серия=Elibron Classics series |место=Boston, MA |издательство=Adamant Media Corporation |страницы=397—430 |isbn=0-543-98914-3 |oclc=3523208 |язык=en |ответственный=Justin Winsor, (ed.)}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին յղումներ ==
{{навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20090201123404/http://www.nscda.org/ma/william_hickling_prescott_house.htm Ուիլիըմ Փրեսքոթի տուն-թանգարան]
* [[s:Littell's Living Age/Volume 1/Issue 1/Prescott's History of the Conquest of Mexico|1844 թուականի գրախօսութիւն «Մեքսիքայի նուաճման պատմութեան»]] [[s:Littell's Living Age/Volume 1/Issue 1/Prescott's History of the Conquest of Mexico|վերաբերեալ]] Վիքիդարանի մէջ
* [https://web.archive.org/web/20080907185856/http://www.accuracyproject.org/cbe-Prescott,WilliamH.html Ուիլիըմ Փրեսքոթ] Դեկտեմբեր 20, 2008
* [https://web.archive.org/web/20081212055830/http://www.familysearch.org/eng/default.asp familysearch.org] Դեկտեմբեր 20, 2008
* Johnson, Rossiter, and John Howard Brown. ''The Twentieth Century Biographical Dictionary of Notable Americans.'' Boston: Biographical Society, 1904. [https://books.google.com/books?id=IW5mAAAAMAAJ&amp;pg=PT432&amp;dq=william+hickling+prescott,+amory+twentieth+century+biographical+dictionary+of+notable+Americans&amp;as_brr=1#v=onepage&amp;q=&amp;f=false googlebooks] Retrieved August 26, 2009
* [https://web.archive.org/web/20090807110718/http://xroads.virginia.edu/~HYPER/LEVIN/levtit.html Տէյվիտ Լեւին Ռոմանթիք արուեստի պատմութիւն: Պանքրոֆթ, Ուիլիըմ Փրեսքոթ, Մոթլի եւ Փարքմեն]
* [https://web.archive.org/web/20111129094700/http://www.1911encyclopedia.org/William_Hickling_Prescott Կենսագրութիւն [[1911 թուական|1911]] թուականի հանրագիտարանին մէջ]
* [https://web.archive.org/web/20080906122810/http://www1.bartleby.com/65/pr/PrscttWH.html Քոլումպիայի հանրագիտարանի յօդուած]
* {{gutenberg author| id= | name=Ուիլիըմ Փրեսքոթ}}
*[http://www.gutenberg.org/dirs/1/3/2/4/13240/13240-h/13240-h.htm Կենսագրութիւնը ''Անգլիական գրականութեան կենսագրական համառօտ հանրագիտարանին մէջ'']
* [http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/PreConq.html ''History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes''], by William H. Prescott, full-text online reproduction by Electronic Text Center, University of Virginia Library


{{DEFAULTSORT:Փրեսքոթ, Ուիլիըմ}}

[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի պատմաբաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Սպանացի պատմաբաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Կաթուածէն մահացածներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ ըստ ազգութեան]]
[[Ստորոգութիւն:Սպանիայի պատմագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Փերուի պատմագիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի պատմագիրներ]]</text>
      <sha1>ctyqkkx5xwb91dmdc1nc5s8our9ksuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Քերքիրա (կղզի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18762</id>
    <revision>
      <id>257548</id>
      <parentid>245368</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37052" sha1="o1lyuk07mzv3rsx62pxr600ear24q6x" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Կղզի}}'''Քերքիրա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Κέρκυρα'')'' կամ՝ '''Քորֆու''' (''Corfou),'' [[Յոնիական կղզիներ (Էփթանիսա)|Յոնիական կղզիներ]], [[Յունաստան]]։ Մայրաքաղաքն է Քերքիրա։  Յունաստանի հիւսիսային եւ արեւմտեան մասի ամենամեծ կղզիներէն։  Օտարները զայն Քորֆու կ՛անուանեն։  Յոնիական կղզիներուն աշխարհաքաղաքացի կղզին։

Բնակչութեան թիւն է՝ 104 371։

Կղզին, Յոնիական Ծովուն յաճախակի զօրաւոր երկրաշարժներէն՝ ինչպէս օրինակ՝ [[1953 թուական|1953]]-ին, շատ չի տուժեր․ մեծ աւերներ չունենար։  Այդպէս կը պահպանէ կղզիին հմայքը պատճառող Վենետիկեան Հանրապետութեան ընթացքին եղած ճարտարապետութեան շինութիւնները, որոնք ճոխացած են ֆրանսական եւ անգլիական ազդեցութիւններէն։  

== Աշխարհագրութիւն ==
Կը գտնուի Ատրիաթիկ Ծովուն մուտքին եւ շատ մօտ է արեւմտեան Յունաստանի Իփիրոս շրջանի ափերուն։ Նաեւ, անոր հիւսիս-արեւմտեան ափերը [[Ալպանիա|Ալպանիոյ]] յունաբնակ Այիուս Սարանտա քաղաքէն հազիւ 2 քլ․ հեռու են։[[Պատկեր:Corfu topographic map-es.svg|մինի|Քերքիրա եւ շրջակայքի կղզիները]]Քերքիրան կը բաղկանայ երեք քաղաքապետութիւններէ՝ [[Օթոնի]], [[Էրիքուսա]] եւ [[Մաթրաքի]]։

Անոր կլիման [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականեան]] է։ Ամառները տաք եւ չոր, իսկ ձմեռները պաղ եւ անձրեւոտ։

Լեռնային կղզի է 592 ք․քմ․ տարածութեամբ։  Երկարաձեւ է․ հիւսիսային մասը լայն, իսկ հարաւային մասը նեղ։  Ամենաբարձր գագաթներն են Փանտոքրաթորա (914 մ․) եւ Սթրաւոսքիատի (849 մ․)։ Կղզին կը ճեղքեն փոքր գետեր, ինչպէս՝ Մեղալոփոթամոս, Թիֆլոս, Մեսօղիս։  Ամենամեծ լիճն է Քորիսէա կամ Քորիսիօն, 4 ք․քմ․ տարածութեամբ։ 

== Պատմական  անդրադարձ ==

=== Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակէն մինչեւ Քրիստոնէութեան քարոզումը ===
Քերքիրայի մասին հնագոյն արձանագրութիւնը կը գտնենք [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան շրջանին]], Ք․Ա․ 1300, (Գծային Բ․ նախնայունարէնով գրուած)։ Սթրապոնի գրութիւններուն մէջ, Քերքիրան Հոմերոսի [[Ոդիսական]] դիւցազներգութեան Սհերիա (Ֆէաքիներուն կղզին ''Νήσος των Φαιάκων'') կղզին է, որուն բնակիչները ծանօթ էին իբրեւ Ֆէաքես։ [[Թուքիտիտիս]] պատմաբանը ասի կը հաստատէ․ «.''.ἐπαιρόμενοι καὶ κατὰ τὴν Φαιάκων προενοίκησιν τῆς Κερκύρας...»''։

Ըստ Սթրապոնի, կղզիին բնակիչները Լիվուրնիներն էին (Իլլիրայի ժողովուրդներէն)։ Ք․Ա․ 735-ին, [[Կորնթոս]] քաղաք պետութիւնը առաջինը կ՛ըլլայ հոն գաղթօճախ հաստատելու․  սակայն Կորնթոսցիները, ուր որ գաղթօճախ կը հիմնեն, կ՛անկախանան [[Կորնթոս|Կորսնթոս]] մայր քաղաքէն եւ նոյնիսկ անոր հետ կը թշնամանան։ Ք․Ա․ 734-ին [[Էրեթրիա|Էրեթրիայէն]] բնակիչներ ([[Էվիա]] կղզիին արեւմտեան ափեր) Քերքիրա կը հաստատուին։  
[[Պատկեր:Ancient Greek Colonies in Magna Grecia.PNG|մինի|Մեծ Յունաստան - Հարաւային Իտալիոյ յունական գաղթօճախները]]
Կղզիին գլխաւոր առաւելութիւններէն մէկն է թէ ան կը գտնուի [[Յունաստան|Յունաստանի]] եւ [[Մեծ Յունաստան|Մեծ Յունաստանի]]* ''Μεγάλη Ελλάδα - Magna Grecia'' միջեւ։ Նաեւ անոր բարեբեր հողերը կղզիին զարգացման մեծ ներդրում ունեցած են։    

* ''Մեծ Յունաստան․ Իտալիոյ հարաւի հսկայ տարածքը, ուր հին յոյները գաղթօճախներ կը հաստատեն Դրոյեան պատերազմի շրջանէն իսկ սկսեալ։''
[[Պատկեր:Temple at Kardaki in Corfu.jpg|ձախից|մինի|Ք․Ա․ 7-րդ դար, Տորեան ոճի տաճարի աւերակներ - Քարտաքի]]
Ք․Ա․ 7-րդ դարասկիզբին, Կորնթոսցի գաղթականներուն եւ Կորնթոս մայր քաղաքին միջեւ առաջին գլխաւոր կռիւը տեղի կ՛ունենայ (Թութիտիտիս պատմութիւն, Ք․Ա․ 665)։ Կը վերջանայ Կորնթոսի յաղթանակով։ 

Պարսիկներուն երկրորդ արշաւանքին ընթացքին Ք․Ա․ 480-479, Քերքիրացիները կը միանան Յունաստանի տարածքին քաղաք-պետութիւններուն եւ կը մասնակցին 60 նաւերով։ Ու քիչ ժամանակ ետք, [[Աթէնք|Աթէնքի]] օգնութեամբ կը կռուին [[Կորնթոս|Կորնթոսի]] դէմ Տիրախիօ ''Δυρράχιο'' (ալպաներէն՝''Durrës)՝'' այժմ [[Ալպանիա|Ալպանիոյ]] նաւահանգիստ, քաղաքին հսկողութեան համար։ Այս կռիւը, Պելոպոնեսեան Պատերազմին բռնկման գլխաւոր պատճառներէն է։

Երբ Աթենացիները Սիցիլիա կ՛արշաւեն, Ք․Ա․415 -413, Քերքիրան անոնց մատակարարման խարիսխը կը դառնայ։

Կղզին յաջորդաբար կը գրաւեն Մակետոնացի Քասանտրոն Ք․Ա․ 303, Սպարտացի Քլէոմենին եւ Սիցիլիոյ բռնատէր Աղաթոքլիս ''Αγαθοκλής των Συρακουσών''։ Փաքսիի ծովամարտէն ետք՝ Ք․Ա․ 229, Իլիրիացիները կղզին կը գրաւեն, սակայն շուտով Հռոմէական նաւատորմիղը կը հասնի եւ զայն կը վերածէ հոմէական զօրքին նաւային խարիսխի։

Պօղոս եւ Անտրէաս առաքեալներուն աշակերտներէն՝ Տարսոնի Իասոնան եւ Սուրբ Սոսիփաթրոսը (Իքոնիոյ պատրիարք) քրիստոնէութիւնը կը քարոզեն։ Անոնք կը հալածուին եւ չարչարանքներու տակ կը սպաննուին։ Անոնց աճիւնները թաղուած են Հին Բերդին վայրը։[[Պատկեր:Corfu Pinargenti 1573.jpg|մինի|Քարտէս Վենետիկցիներուն Հին Բերդին, 1573]]
=== Միջնադար ===
Կոթերու պատերազմներուն ընթացքին, 551,  կղզիին մայրաքաղաքը կը քանդուի եւ յաջորդող դարերուն կը տեղափոխուի դէպի արեւելք, Հին Բերդի թերակղզիին վայրը։ Վայրը ապահով կը սեպուի շնորհիւ երկու ապառաժ գագաթներուն, որոնց պատճառով [[Միջնադար|Միջնադարին]] կղզին կը կոչուի Քորիֆօ կամ՝ Քորֆի ''Κορυφώ'', ''Κορφοί''  (բառացի թարգմ՝ ''Κορυφώ'' գագաթ, ''Κορφοί'' գագաթներ)։  Կղզիին հին մայրաքաղաքը, ծանօթ այժմ իբրեւ Փալէոփոլիս, յաջորդող դարերուն ընթացքին կը շարունակուի բնակուիլ։ 

Մինչեւ ԺԳ․ դար Քերքիրան [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] մաս կը կազմէ։ Սակայն յաճախ թիրախ կը դառնայ արաբներու (սարաքինի) արշաւանքներուն (933 եւ 1033), ինչպէս նաեւ Նորմանտներու (1081, 1147 եւ 1185) եւ ծովահէններու (1197-1207)։

Քերքիրան Ռոմա ժողովուրդներու հաստատման առաջին վայրերէն կ՛ըլլայ (1360)։

=== Վենետիկեան իշխանութեան շրջան ===
Քերքիրան, ինչպէս [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովուն]] մնացեալ կղզիները, կ՛իյնայ [[Վենետիկ|Վենետիկի Հանրապետութեան]] լուծին տակ վերջնականապէս 1404 թուականին։

Կղզիին ռազմական դիրքը զայն Եւրոպացիներուն կարեւոր ամբարտակը կը հանդիսացնէ կանխարգելու համար [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] տարածումը Եւրոպա՝ 1431, 1537, [[1571 թուական|1571]] եւ [[1716 թուական|1716]]։  Այդ պատճառով ալ անոր տարածքին բազմաթիւ ամրացումներու, որոնք կանգուն կը մնան մինչեւ այսօր։  

==== Հայերու ներկայութիւնը ԺԶ․ դարուն ====
Հայեր եւ յոյներ Քերքիրա կը հասնին փրկուելու համար [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանցիներու]] հալածանքներէն։ ''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Քերքիրայի հայերը#%D5%84%D5%B8%D5%BC%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE %D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 %D5%A3%D5%AB%D6%82%D5%B2 %D5%B4%D5%A8|Քերքիրայի հայերը]]'' 

==== Վենետիկեան ազդեցութիւնը ====
[[Պատկեր:Angelokastro ( Northern Gate).JPG|մինի|Անկելոքաստրօ, Բերդը․ օսմանցիներուն դէմ նշանաւոր դիմադրութեան ամրոց 1571]]
[[Պատկեր:Corfu town centre bgiu.jpg|ձախից|մինի|Քերքիրա մայրաքաղաք․ հին քաղաքը]]
Հակառակ Կաթողիկէ Հռոմէական եկեղեցուոյ փորձերուն, բնակչութիւնը կառչած կը մնայ Ուղղաբառ դաւանանքին։

Վենետիկեան ազդեցութիւնը զգալի է տարբեր բնագաւառներու մէջ․ ճարտարապետութեան, գեղարուեստի, երաժշտութեան եւ մանաւանդ խոհանոցին մէջ։ Կան գեղարուստի եւ երաժշտութեան բազմաթիւ դպրոցներ։ 
[[Պատկեր:Corfou-ville-nouvelle citadelle.jpg|մինի|Նոր Բերդը (Քերքիրա քաղաք)․ Վենետիկեան շրջանէն]]
Քերքիրային ճարտարապետական ոճը կը տարբերի Յունաստանի տարածքին ուրիշ քաղաքներու ոճէն։  Կզղիին քաղաքները, կառուցուած են հետեւելով Վենետիկեան ոճին․ բազմայարկանի, նեղ եւ կղմինտրերով շէնքեր։  Քերքիրային հին քաղաքը հար ու նման է Վենետիկին։ 

===== Խոհանոց =====
Քերքիրայի հանրածանօթ կերակուրն է՝ Փասթիցատա  ''παστιτσάδα'', ժողովրդական լայն ընդունելութիւն գտած են նաեւ Սոֆրիթօ, Սթրափացատա, Մանտօլաթօ, Պուրտեթօ կերակուրները․ բոլորին ալ ծագումը Վենետիկէն է։

=== Նորագոյն շրջան ===
[[1797 թուական|1797]]-ին, երբ Նափոլէոն Պոնափարթը Վենետիկը կը գրաւէ, Քերքիրան եւ մնացեալ Յոնիական կղզիները Քամփօ Ֆորմիօ դաշինքով ''traité de Campo-Formio'' ֆրանսական գերիշխանութեան տակ կը գտնուին։

21-3-[[1800 թուական|1800]] մինչեւ 8-6-[[1807 թուական|1807]] «Եօթը կղզիներու Հանրապետութիւն» անուանումով  Քերքիրան ալ կը գտնուի [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] եւ Օսմանեան լուծին տակ։

1807-[[1809 թուական|1809]] կղզին կը գտնուի ֆրանսական տիրապետութեան տակ։

1809 թուականին, ֆրանսական նաւատորմիղին պարտութեամբ, Անգլիացիները յաջորդաբար կը գրաւեն Յոնիական Ծովուն գլխաւոր կղզիները, Քերքիրան ներառեալ։

[[1815 թուական|1815]]-[[1864 թուական|1864]] [[Յոնիական կղզիներ (Էփթանիսա)|Յոնիական կղզիները]] [[Անգլիա|Անգլիոյ]] հովանաւորութեան տակ կը գտնուին՝ «Յոնիական կղզիներու միացեալ Պետութիւն» անունին տակ։  Սակայն, կղզիներուն բնակիչները տեւաբար կը ճնշեն պահանջելով անոնց միացումը Յունաստանին։

Յունաստանին կը միանայ, ինչպէս նաեւ Յոնիական Ծովուն մնացեալ կղզիերը 21 Մայիս 1864-ին՝ 17-29 Մարտ 1864 թուականին [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]], [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] եւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] միջեւ ստորագրուած դաշինքով։
=== Ա․ Համաշխարհային պատերազմ ===
[[Պատկեր:Serbs Corfu1916-1918.jpg|ձախից|մինի|Ա․ Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին Սերպ զինուորներ Քերքիրա կ՛ապաստանին]]
[[Պատկեր:Corfu town 95.JPG|մինի|Վիտօ կղզիակը եւ խորին՝ Քերքիրա մայրաքաղաքը]][[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա․ Համաշխարհային պատերազմին]] ընթացքին, Քերքիրան Սերպիոյ բանակին պատսպարանը կը դառնայ, երբ [[Գերմանիա|Գերմանիան]], [[Աւստրիա|Աւստրիան]] եւ [[Պուլկարիա|Պուլկարիան]] [[Սերպիա|Սերպիան]] կը ռմբակոծեն։ Այս փախուստին ընթացքին, բազմաթիւ սերպ զինուորներ կը մեռնին․ անոնք կը թաղուին Քերքիրա մայրաքաղաքին հին նաւահանգիստին եւ Վենետիկեան հին Բերդին դիմացը գտնուող Վիտօ կղզիակին վրան։   

Սերպերը յոյներուն կը յայտնեն իրենց երախտագիտութիւնը, կղզիին վրայ յուշարձան մը զետեղելով։ Իսկ, կղզիակը շրջապատող ջուրերը սերպերը «Պլէ Թաֆոս» (Կապոյտ գերեզման) ''Μπλε τάφος'' կ՛անուանեն։

=== Փոքր Ասիոյ գաղթականներու ժամանում եւ հաստատում ===
Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք եւ [[Լօզանի Համաժողովը|Լոզանի Դաշինքի]] իբրեւ հետեւանք բնակչութիւններուն փոխանակումով, բազմաթիւ յոյն գաղթականներ Փոքր Ասիայէն եւ Արեւելեան Թրակիայէն Քերքիրա կը հաստատուին։

==== Քերքիրայի հայ որբերը ====
Քերքիրա կղզիին որբանոցին մէջ կը պատսպարուին 1 627 հայ որբեր։ ''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Քերքիրայի հայերը]]''

=== Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ ===
[[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին]] ծագումով, Իտալացիները Քերքիրան կը գրաւեն, Ապրիլ 1941։

Նոյեմբեր [[1941 թուական|1941]] առաջին Կիրակին, Քերքիրայի բոլոր շրջաններուն մէջ յոյն ուսանողները ֆաշիստ Իտալական լուծին դէմ բողոքի շարժումներ կը կազմակերպեն։ Անոնք կը հալածուին եւ հետագային կը յաջողին [[Կիպրոս]] փախչիլ։

=== Նացիական գերիշխանութիւն ===
[[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 101I-177-1459-32, Korfu, italienische Soldaten.jpg|մինի|Գերմանացիներուն կողմէ գերի բռնուած իտալացի զինուորներ, Քերքիրա, Սեպտեմբեր 1943]]

=== Գերմանացիներուն կողմէ գերի բռնուած իտալացի զինուորներ, Քերքիրա, Սեպտեմբեր 1943 ===
1943 իտալական Ֆաշիստ վարչակարգին տապալումին կը յաջորդէ Նացիական [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] ծանր լուծը։  Գերմանացիները նախ ամբողջ կղզին կը ռմբակոծեն․ կը քանդուին հարիւրաւոր տուներ, եկեղեցիներ, յուշարձաններ, հրէական թաղամասը, ինչպէս նաեւ պետական շէնքեր՝ Յոնիական Խորհրդարանը, Քաղաքապետական Թատրոնը եւ Քաղաքապետական Գրադարանը։

[[1944 թուական|1944]] Յունիսին Կեստափոն Γκεστάπο ''Gestapo'' (Նացիական Գերմանիոյ պետական գաղտնի սպասարկութիւն) կղզիին հրիաները կը ձեռբակալէ եւ քաղաքին հին բերդին մէջ կը բանտարկէ։ Ապա, զանոնք կը ղրկէ հրիաներու հաւաքատեղին՝ ''Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau''։ Քերքիրա մայրաքաղաքին 1 900 հրիաներէն, միայն 200 կը վերապրին (անոնք ապաստան կը գտնեն յոյն բնակիչներուն տուներուն մէջ)։ 

=== Ժամանակակից շրջան ===
[[Պատկեր:Kapodistrias In Front of Ionian Academy.JPG|ձախից|մինի|147x147փքս|Յոնիական Համալսարանի կեդրոնական շէնքը եւ Յունաստանի առաջին կառավարիչին՝ Քափոտիսթրիաս, արձանը]]
[[Պատկեր:Corfu Mon Repos R01.jpg|մինի|110x110փքս|Մոն Ռեփօ․ նախկին թագաւորական արքունիքը]]
Բ․ Համաշխարհային եւ անոր յաջորդող միջ-քաղաքացիական պատերազմներէն ետք Յունաստանը կը վերակառուցուի եւ զարկ կը տրուի տնտեսութեան եւ առեւտուրին։ Քերքիրան ալ կը հետեւի նոյն թափով։ 18 Ապրիլ [[1956 թուական|1956]] Քերքիրա մայրաքաղաքը կ՛ընտրէ իր առաջին կին քաղաքապետը՝ Մարիա Տեսիլա, Յունաստանի առաջին կառավարիչ Իոաննի Քափոտիսդրիային եղբօր ծոռը։ 

==== Քերքիրա մայրաքաղաքը ====
[[Պատկեր:Corfu Vlacherna R01.jpg|մինի|Վլահերնա վանքը եւ ետեւը՝ Փոնտիքոնիսի կղզիակը]]
Քերքիրա մայրաքաղաքը կը յատկանշուի իր Վենետիկեան ուրոյն ոճով եւ անգլիական ու ֆրանսական ազդեցութիւններով։

Մայրաքաղաքը ունի բազմաթիւ տեսարժան վայրեր․ Սփիանատա հրապարակը՝ պալքաններուն ամենամեծը, Հին ու Նոր Բերդը, Քաղաքապետարանի շէնքը (նակխին Սան Ճիաքոմօ թատրոն), Քանոնի ''Κανόνι'', Մոն Ռեփօ ''Μον Ρεπό,'' Յոնիական համալսարանի կեդրոնական շէնքը'','' նաեւ Բիւզանդական, Յետբիւզանդական, Սերպերու եւ Ասիական արուեստի թանգարանները։

Քանոնիին առջեւ կը գտնուի Քերքիրայի ամենանկարուած տեսարժան վայրը՝ փոքրիկ թերակղզիակին վրան գտնուող Վլահերնա վանքը եւ քիչ մը անդին՝ Փոնտիքոնիսի կղզիակը։

Մայրաքաղաքին պահապան սուրբն է՝ Այիոս Սփիրիտոն Թրիմիթունտոս։ 

[[Պատկեր:Corfu Town R02.jpg|կենտրոն|մինի|880x880փքս|Քերքիրա մայրաքաղաքին համայնապատկերը]]

== Սովորութիւններ ==
[[Պատկեր:Easter in Corfu 2011.jpg|ձախից|մինի|280x280փքս|Քերքիրա, Աւագ Շաբաթ, առտուան ժամը 11։00․ կուժեր, անօթներ կը նետուին․․․ ]]

# '''Բարեկենդանի տողանձք'''․ տեղի կ՛ունենայ Փակեալ Խորանի նախորդող Կիրակին եւ կը մասնակցին բնակիչներուն մեծամասնութիւնը։
# '''Քերքիրային Փառատօնը'''․ Սեպտեմբեր ամսուն զանազան ելոյթներ տեղի կ՛ունենան՝ պարի ներկայացումներ, թատերախաղեր, համերգներ եւ օփերաներ։
# '''Սուրբ Սփիրիտոն'''․ Կղզիին պահապան սուրբն է։  Ըստ հաւատքին, կղզին պաշտպանած է 1716 ժանտախտի համաճարակէն, սովէն եւ թրքական պաշարումէն։  Հաւատացեալները տարին չորս անգամ անոր «դիակ»ը կը շրջեն քաղաքին փողոցներուն մէջ։
# '''Զատիկ'''․ Սուրբ Զատկուան նախորդող երեք օրերուն ընթացքին, տեղի կ՛ունենան զանազան ելոյթներ․-
#* Երաժշտութեան բոլոր դպրոցները քաղաքին փողոցներուն մէջ տողանցքով հանդէս կու գան մինչեւ ուշ իրիկուն։  
#* Նախաքրիստոնէական շրջանէն եկած սովորութիւնը մըն է Աւագ Շաբաթ առտուան ճիշտ ժամը 11։00-ին բնակիչները իրենց տանիքներէն ու պատշգամներէն ջուրով լեցուն անօթներ, կուժեր նետեն․ այս զուարճալի սովորութիւնը հազիւ 5 վայրկեան կը տեւէ եւ ճամբաները կտորտանքներով կը լեցուին։ 
#* '''«Cricket»''' (գնդակախաղ)․ անգլիական իշխանութենէն մնացած սովորութիւն, Սփիանատա մարմանդին վրայ։

=== Խոհանոց ===
Բացի վենետիկեան շրջանէն մնացած կարգ մը կերակուրներէն (Փասթիցատա, Սոֆրիթօ, Սթրափացատա, Մանտօլաթօ, Պուրտեթօ), նշանաւոր է քումքուաթի ոգելից անուշ ըմպելին ''liqueur de kumquat։''

== Փոխադրական միջոցներ ==
Քերքիրան ունի փոխադրամիջոցներու լայն հնարաւորութիւն։  

Նաւային փոխադրամիջոցը, 24 ժամուան հետեւողականութեամբ, կը կատարուի առաւելաբար ու գլխաւորաբար կղզիին արեւելքին գտնուող Իղումենիցա նաւահանգիստէն հիւսիս-արեւմտեան Յունաստան։ Անոնց կապուած են ցամաքի փոխադրամիջոցները․ Քերքիրան ունի ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ (ΚΤΕΛ)։ 

Միջազգային օդակայանը, որ նաեւ կը կապուի [[Աթէնք|Աթէնքի]] եւ [[Սելանիկ|Սելանիկին]] հետ եւ նոյնպէս Յոնիական մնացեալ կղզիներուն եւ Փրեվեզա քաղաքին հետ։ Իսկ ամռուան եղանակին աշխարհի չորս ծագերէն կ՛ընդունի ամենօրիայ բազմաթիւ թռիչքներ եւ փոխադարձ։

== Բնապահպանման շրջաններ ==
[[Պատկեր:Λιμνοθάλασσα Κορισσίων, Κέρκυρα. Πανοραμική θέα λίμνης, δεξιά το Ιόνιο πέλαγος 01.jpg|մինի|Քորիսիօն լիճի համայնապատկեր․ աջին՝ Յոնիական Ծովը]]
[[Պատկեր:Λιμνοθάλασσα Κορισσίων, Κέρκυρα. Συννεφιασμένος ουρανός πάνω από το Καβαλόβουνο.jpg|ձախից|մինի|Քորիսիօն լիճ․ ամպեր Քավալովունօ լերան վրայ]]
Գրեթէ ամբողջ կղզին ներառնուած է Նաթուրա ծիրէն ներս Բնապահպանման Գօտիի Միջազգային համաձայնագրով ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 ''Natura 2000''

* Քերքիրա GR2230002 
* Անտինիօթի ծովալիճ GR2230001 եւ անոր ծովային տարածքը՝ GR2230010 
* Քորիսիօն ծովալիճը GR2230002 
* Ալիքի Լեֆքիմիս GR2230003 
* [[Փաքսի (կղզի)|Փաքսի]], [[Անտիփաքսի]] եւ անոնց ծովային տարածքները GR2230004 
* Քանոնի շրջանէն մինչեւ Մեսոկի GR2230005 
* Քորիսիօն ծովալիճը եւ Լաղուտիա կղզին GR2230007
* [[Տիափոնտեա կղզիներ]] (Քերքիրային հիւսիսը․ [[Օթոնի]], [[էրիքուսա]], [[Մաթրաքի]] եւ Ժայռակղզիզկներ) GR2230008
* Անտինիօթի ծովալիճ եւ Ֆոնիսաս գետ GR2230009
== Տեսարժան վայրեր ==
Կղզին ունի բազմաթիւ տեսարժան վայրեր, նշենք մի քանին․-

* Ախիլիօ․ Աւստրոհունգարիոյ Սիսի կայսրուհիին պալատը, որուն բակը կը զարդարէ «Ախիլէան վիրաւոր» ''Αχιλλέας Θνήσκων'' նշանաւոր քանդակը։

* Փալէօքաստրիցա․  ծովափը եւ բիւզանդական Ակելոքաստրօ բերդը։

* Փելեքաս․ հանրածանօթ է անոր մայրամուտի տեսարանը։

* Բարակ աւազով գեղեցիկ ծովափներ․ Այ-Ղորտի, Ղլիֆատա, Քորիսիոն լիճ, Այիու Ղիորղու թոն Փաղոն, Մարաթիա, Գարտենու, Քասիոփի, Սիտարի, Ռոտաս, Ահարավի, Ալմիրու, Տասիա, Փալէօքաստրիցաս, Այիու Սփիտոնա։

* Միջերկրեայ ծառախիտ շրջաններ․ Սինարատես, Այիոս Մատթէոս, Վարիփաթատես, Քարուսատես, Իանատես, Էփիսքեփսի, Հլոմոս, Լեֆքիմի եւ այլն։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Պատկեր:Korfu (GR), Kassiopi -- 2018 -- 1076.jpg|Քասիոփի
Պատկեր:Το Δημαρχείο της Κέρκυρας.jpg|Քերքիրային քաղաքապետարանի շէնքը
Պատկեր:Palace of St Michael and St George, Corfu town.jpg|Ասիական Արուեստի Թանգարանը
Պատկեր:Lazaretto island (Corfu).jpg|[[Լազարեթօ, Քերքիրա|Լազարեթօ կղզիակը․]] Քերքիրային հարաւ-արեւելքը
Պատկեր:Aghios Georgios Bay in Corfu.JPG|Քերքիրա․ Այիոս Ղիորղոս ծովափը
Պատկեր:Othonoi 1.jpg|Քերքիրա․ [[Օթոնի]] 
Պատկեր:Παλιό Φρούριο και Παλιά Πόλη από το Νέο Φρούριο.JPG|Քերքիրա քաղաքը - հին բերդին եւ հին քաղաքին համայնապատկեր
Պատկեր:Bay of Garitsa.png|Ղարիցա ծովափը
Պատկեր:Corfu city by the sea.jpg|Քերքիրա հին քաղաքը, ծովէն դիտուած
Պատկեր:Kapodistrias Home in Corfu.jpg|Քափոտիսթրիա կառավարիչին պապենական տունը․ այժմ Յոնիական համալսարանի Թարգմանութեան Դպրոցը
Պատկեր:Carrer i campanar de l'església de sant Espiridó, Corfú.JPG|Այիոս Սփիրիտոս եկեղեցուոյ զանգագատունը
Պատկեր:Ionian University Music Laboratory.jpg|Յոնիական համալսարանի Երաժշտանոցը
Պատկեր:2018-06-21 Canal d'amour at Sidari.jpg|Սիտարի․ Canal D'Amour ծովափը․ ծոցին մուտքին ժայռին տակը նշմարելի է բաց մասը, որ կ՛երկարի մինչեւ ժայռին միւս կողմը՝ բնական փապուղի մը, որմէ ջրանցքը առաւ անունը։  
Պատկեր:Sissi1.png|Ախիլիօ
Պատկեր:Aquiles Achilles dying closeup - Corfu Achilleion (autocorrected+restored).jpg|«Ախիլէան վիրաւոր» L’''Achille blessé'' գործ՝ Ernst Herter 
&lt;/gallery&gt;
&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150908142240/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1602/PressReleases/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_03_F_EN.pdf Յունաստանի 2011ի մարդահամար HELLENIC STATISTICAL AUTHORITY - 2011 POPULATION AND HOUSING CENSUS {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131207115610/http://westgreece.gr/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=35&amp;Itemid=34 Յոնիական Ծովուն ափերը, Քերքիրա{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://corfutvnews.gr/diaspasi-deite-tin-tropologia/ corfutvnews – Յունաստանի տարածքին Շրջաններու վարչակարգի փոփոխութիւններ․ Յոնիական կղզիներ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090411090942/http://www.corfuweb.gr/gb-history6.htm Քերքիրային պատմութիւնը՝ Վենետիկի հանրապետութիւնը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/ag_history/browse.html?start=48 Հին յունարէն լեզուին ծագումին պատմութիւնը,  Α.-Φ. Χριστίδη{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGL-A108/225/1644,5233/extras/texts/Thuc_b1-25.html թուքիտիտիս, գիրք 1, գլուխ 25․4․ &quot;...ἐπαιρόμενοι καὶ κατὰ τὴν Φαιάκων προενοίκησιν τῆς Κερκύρας...&quot; թարգմ․՝ Α. Βλάχου{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/Yliko/OMHROS%20ODYSSEIA/Odysseia%20arxaio/0.htm Յունական Քաղաքակրթութիւն, Օտիսիա․ հին գրութիւնը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=hQMPAAAAYAAJ&amp;pg=PA398&amp;lpg=PA398&amp;dq=%CE%A0%CE%BF%CF%83%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CF%8E%CE%BD%CE%BF%CF%82+%CE%B5%CE%B3%CE%AD%CE%BD%CE%B5%CF%84%CE%BF+%CE%A6%CE%B1%CE%AF%CE%B1%CE%BE&amp;source=bl&amp;ots=btTkl2q5ZN&amp;sig=ACfU3U3uxoVRQXrxpLgSHvXw9znJyIkJig&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiI39_opZ3nAhWvl4sKHbkiBV8Q6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&amp;q=%CE%A0%CE%BF%CF%83%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CF%8E%CE%BD%CE%BF%CF%82%20%CE%B5%CE%B3%CE%AD%CE%BD%CE%B5%CF%84%CE%BF%20%CE%A6%CE%B1%CE%AF%CE%B1%CE%BE&amp;f=false   Bibliotheca historica – Փոսիտոնաէն Ֆէաքան կը ծնի Διόδωρος ο Σικελιώτης  - Diodorus (Siculus) &quot;...εκ ταύτης δε και Ποσειδώνος εγένετο Φαίαξ...Φαίακος δε εγένετο Αλκίνοος...&quot;{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.theoi.com/Nymphe/NympheKorkyra.html Յունական դիցաբանութիւն․ Քօրքիրա կամ՝ Քերքիրա{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://books.google.gr/books?id=CdIxBwAAQBAJ&amp;pg=PA26&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false  Յոնիական կղզիները Բիւզանդական կայսրութեան շրջանին եւ անոնց յուշարձանները, Լէոնցինի 2014{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.enosieptanision.gr/el/eptanisa/55-eptanisiakes-sintages Յոնիական կղզիներուն խոհանոցին զանազան բաղադրութիւններ -  Յունաստանի Եօթնակղզեան Միութիւն{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.politeianet.gr/books/9789603828822-dafnis-grigorios-kaktos-i-ellas-metaxu-duo-polemon-1923-1940-epitomo-203399 Յունաստանը երկու մեծ պատերազմներուն միջանցքին՝ 1923-1940․ Δαφνής, Γρηγόριος, 1-1-1997{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080106230616/http://www.corfu.gr/en/history.htm Արխիւ - Քերքիրա, {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20041015102214/http://www.corfu.gr/en/proties/desila.htm Տեսիլա Մարիա, Քերքիրա մայրաքաղաքին քաղաքապետը եւ Յունաստանի առաջին կին քաղաքապետը {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.iefimerida.gr/news/421515/eseis-xerete-poio-einai-pontikonisi-ohi-den-einai-ayto-poy-nomizete-eikones Փոնտիքոնիսի եւ Փանաղիա ՎԼահերնօն եկեղեցիին կղզիակը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=GR2210002 |title=NATURA 2000 - STANDARD DATA FORM․ Բնապահպանում GR2210002{{ref-el}} |accessdate=2020-08-01 |archive-date=2020-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724192243/https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=GR2210002 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://filotis.itia.ntua.gr/biotopes/c/GR2230007/ |title=Քորիսիօն ծովալիճը․ NATURA բնապահպանում, Յունիս 2019{{ref-el}} |accessdate=2020-08-01 |archive-date=2021-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516082136/https://filotis.itia.ntua.gr/biotopes/c/GR2230007/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://atcorfu.com/el/korission-lake/ Քորիսիօն լիճ - NATURA, 13-4-2015, վերահրատ․ Յունիս 19, 2019{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.gtp.gr/TDirectoryDetails.asp?id=226 Յունաստանի Հանրապետութիւն, Յոնիական Կղզիներու Շրջանային Միաւորում – վերջին տեղեկատուութիւն՝ Յուլիս 2019, Շրջ․ կառավարիչ՝ տիկին Ρόδη Κράτσα Τσαγκαροπούλου{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://greece.terrabook.com/el/corfu/page/mon-repo/ Մոն Ռեփօ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Տես նաեւ ==
[[Փաքսի (կղզի)|Փաքսի]]

[[Լեֆքատա (կղզի)|Լեֆքատա]]

[[Քեֆալոնիա (կղզի)|Քեֆալոնիա]]

[[Իթաքի (կղզի)|Իթաքի]]

[[Զաքինթոս (կղզի)|Զաքինթոս]]

[[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}

== Արտաքին յղումներ ==
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Sarrasins Սարաքինի]{{ref-fr}}
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Roms Ռոմա]{{ref-fr}}
# [https://web.archive.org/web/20220410152317/https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%B9%CF%84%CF%83%CE%AC%CE%B4%CE%B1 Փաստիցատա]{{ref-el}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%A3%CF%80%CF%85%CF%81%CE%AF%CE%B4%CF%89%CE%BD_%CE%A4%CF%81%CE%B9%CE%BC%CF%85%CE%B8%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CF%84%CE%BF%CF%82 Այիոս Սփիրիտոն Թրիմիթունտոս]{{ref-el}}
# [https://fr.wikipedia.org/wiki/Achilleion Ախիլիոն]{{ref-fr}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CF%83%CF%84%CF%81%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B1_%CE%9A%CE%AD%CF%81%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B1%CF%82 Փալէօքաստրիցա]{{ref-el}}
# [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%AD%CE%BB%CE%B5%CE%BA%CE%B1%CF%82_%CE%9A%CE%AD%CF%81%CE%BA%CF%85%CF%81%CE%B1%CF%82 Փելեքաս]{{ref-el}}
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Igoumenitsa Իղումենիցա]{{ref-en}}
# [http://www.ekby.gr/ekby/el/natura_tables_el_Dec2017.pdf NATURA 2017 արձանագրութեամբ Յուանաստանի Բնապահպանման Ծրագրին մէջ ներառնուած շրջաններ]{{ref-el}}
[[Ստորոգութիւն:Յոնիական կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յոնիական Ծով]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Յունաստան]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպա]]</text>
      <sha1>o1lyuk07mzv3rsx62pxr600ear24q6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պելառուսիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19828</id>
    <revision>
      <id>257528</id>
      <parentid>242244</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7524" sha1="ahstsunbq9bx2nqqyxve9nsp6ah1ty9" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Պետութիւն}}

'''Պելառուսիա ''' ( Պելառուսերէն.՝ Белару́сь, Ռուսերէն՝ Белару́сь), պաշտօնական անուանում՝ '''Պելառուսիոյ Հանրապետութիւն '''(Պելառուսերէն.՝ &lt;span lang=&quot;be&quot;&gt;Рэспубліка Беларусь, Ռուսերէն՝ Республика Беларусь), դէպի ծով ելք չունեցող պետութիւն մը՝ [[Արեւելեան Եւրոպա]]յի մէջ:

&lt;span lang=&quot;be&quot;&gt;Հիւսիս-արեւելքէն սահմանակից է [[Ռուսաստան]]ի, հիւսիսէն՝ [[Լիթվա]]յի եւ Լաթվիոյ, հարաւէն՝ Ուքրանիոյ, իսկ արեւմուտքէն՝ Լեհաստանի։ Մայրաքաղաքը [[Մինսկ]]ն է, մեծ քաղաքներն են [[Պրեսթ]]ը, [[Քրոթնօ]]ն, [[Կոմել]]ը, [[Մոկիլիով]]ը եւ [[Վիթեպսք]]ը: Մինչեւ 1991 ԽՍՀՄ-ի կազմին մէջ էր։&lt;ref&gt;[http://belstat.gov.by/homep/en/publications/belarus_in_figures/2012/about.php «Բովանդակութիւն»:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510180735/http://belstat.gov.by/homep/en/publications/belarus_in_figures/2012/about.php |date=2012-05-10 }} Belstat.gov.by: Վերցուած է 4 Հոկտեմբեր 2012:&lt;/ref&gt;

Երկրի բնակչութեան մեծ մասը կ'ապրի մեծ քաղաքներու մէջ: Բնակչութեան աւելի քան 80%-ը պելառուսեր են, ամէնամեծ ազգային փոքրամասնութիւններն են ռուսերը, լեհերը եւ ուքրանացիները։ Պաշտօնական լեզուներն են պելառուսերէնը եւ ռուսերէնը։ Դաւանանքային առումով մեծ մասը ուղղափառ քրիստոնեաներ են, Պելառուսիոյ ուղղափառ եկեղեցւոյ հետեւորդներ, որ ռուս ուղղափառ եկեղեցւոյ իրաւասութեան տակ է, իսկ երկրին արեւմուտքը կայ կաթոլիկ եկեղեցւոյ փոքր համայնք մը։
=== Կլիմայ ===
Կլիման յատկանշական է մեղմ ցուրտ ձմեռներով. Յունուարին միջին ջերմաստիճանը 4&amp;nbsp;°C (24.8&amp;nbsp;°F) է, հարաւը՝ (Պրեսթ) մինչեւ -8&amp;nbsp;°C (17, 6&amp;nbsp;°F), իսկ հիւսիսը՝ (Վիթեպսքի)  զով ու խոնաւ ամառներով միջին ջերմաստիճանը՝ 18&amp;nbsp;°C (64.4&amp;nbsp;°F):&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Ֆիոտոր, Էլեն (1995): [http://countrystudies.us/belarus/15.htm «Պելառուսիա - Կլիման»:] Պելառուսիա։ երկիրի ուսումնասիրութիւն։ գրադարան։&lt;/ref&gt; Պելառուսիա ունի 550-էն 700 մմ միջին տարեկան տեղումներ&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;։
=== Բնութիւն ===
Բնութիւնն ու կենդանական աշխարհը պահպանելու նպատակով ստեղծուած են պահպանուող յատուկ տարածքներ, որոնցմէ հռչակաւոր է Պելովեժեան թաւուտը (ազգային պարկ), որ ամբողջ Կեդրոնական [[Եւրոպա]]յի մէջ պահպանուած միակ կուսական անտառն է։ Անոր մէկ մասը կը գտնուի [[Լեհաստան]]ի տարածքին մէջ։ Պելովեժեան թաւուտին շոճիի անտառներուն մէջ կան [[Եղնիկ|եղնիկներ]], որմզդեղներ, [[գայլ]]եր, գորշուկներ, [[կուղբ]]եր, [[նապաստակ]]ներ, եւ այլն։ Արգելոցին հպարտութիւնը վայրի ցուլերն են։
=== Կրթութիւն ===
Կրթական համակարգը Պելառուսիոյ մէջ.
* Նախադպրոցական կրթութիւն (մանկապարտէզներ)&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[http://president.gov.by/ «Կրթական և նախակրթական հաստատություներն Բելառուսում»:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }} president.gov.by Վերցված 23 Հունվարի 2015:&lt;/ref&gt;
* Պարտադիր տարրական դպրոց (ինը տարի, անվճար)&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Միջնակարգ դպրոց (անվճար եւ պարտադիր) արհեստագիտական դպրոցներ, վարժարաններ եւ այլն&lt;ref&gt;[http://education.stateuniversity.com/pages/143/Belarus-SECONDARY-EDUCATION.html «Միջնակարգ դպրոցներն բելառուսում»:] education.stateuniversity.com: Վերցված 23 Հունվարի 2015:&lt;/ref&gt;
* Բարձրագոյն կրթութիւն (կան շուրջ 40 պետական եւ 20 անձնական համալսարաններ)&lt;ref&gt;[http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/belarus_tempus_country_fiche_final.pdf «Բարձրագույն կրթական կառույցները Բելառուսում»:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222031135/http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/belarus_tempus_country_fiche_final.pdf |date=2016-02-22 }} europa.eu: Վերցված 23 Հունվարի 2015:&lt;/ref&gt;:
*Դպրոցներէն ներս կրթութիւնը երկու պաշտօնական լեզուներով է՝ ռուսերէն եւ պելառուսերէն։ Սակայն, քաղաքային տարածքներուն եւ համալսարաններուն մէջ յաճախ ընդունուած է ռուսերէնը, իսկ պելառուսերէնը գլխաւորաբար կ'ուսուցանուի գիւղական դպրոցներուն մէջ&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2010/08/14/ic_articles_116_170056/ «Կրթական համակարգը Բելառուսում»:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316213239/http://naviny.by/rubrics/society/2010/08/14/ic_articles_116_170056/ |date=2013-03-16 }} naviny.by: Վերցված 23 Հունվարի 2015:&lt;/ref&gt;։ Ամէնաբարձր գիտական հաստատութիւնը Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիան է։
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
== Գրականութիւն ==
*Birgerson, Susanne Michele (2002). After the Breakup of a Multi-Ethnic Empire. Praeger/Greenwood. ISBN 0-275-96965-7.
*Levy, Patricia; Spilling, Michael (2009). Belarus. New York։ Benchmark Books. ISBN 0-7614-3411-9.
== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.belarus.by/en/ Պելառուսիոյ պաշտօնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115201716/http://www.belarus.by/en/ |date=2018-01-15 }}
* [http://curlie.org/Regional/Europe/Belarus/ Պելառուսիոյ կայք]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941131 Պելառուսիոյ] նորութիւները BBC կայքին մէջ
* [http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion Պելառուսիոյ կրօնական վիճակագրութիւնը]
* [http://www.worldbank.org/en/country/belarus Համաշխարհային դրամատունը Պելառուսիոյ մէջ]
* [http://www.openstreetmap.org/browse/relation/59065 Պելառուսիոյ աշխարհագրական քարտէսը]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>ahstsunbq9bx2nqqyxve9nsp6ah1ty9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նոյեմբերեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20926</id>
    <revision>
      <id>257518</id>
      <parentid>242707</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13977" sha1="6dzslpm1qfcs013fwsko26djom0l2zu" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Քաղաք|կրոնական կազմ=[[Հայ Առաքելական եկեղեցի]]|փոստային ինդեքսներ=|փոստային ինդեքս=4101|հեռախոսային կոդ=+374 (266)|DST=|ժամային գոտի=+4|էթնոհորոնիմ=նոյեմբերյանցի|ազգային կազմ=[[Հայեր]]|իդենտիֆիկատորի տեսակ=|ագլոմերացիա=|խտություն=|մարդահամարի թվական=2015|բնակչություն=5 000&lt;ref name=HH_mshtakan_bnakchutyuny_2015_hulisi_1-i_drutyamb&gt;{{cite web|url=http://armstat.am/file/article/bnakch_01.07.2015.pdf |title=Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2015 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ, |date= |accessdate=2015 Օգոստոսի 9}}&lt;/ref&gt;|պաշտոնական լեզու=Հայերեն|կլիմա=|ավտոմոբիլային կոդ=58|թվային իդենտիֆիկատոր=|բարձրության տեսակ=Բարձրություն ծովի մակարդակից|երկրի քարտեզ=|Վիքիպահեստում=Noyemberyan|շրջանի քարտեզի չափ=|շրջանի քարտեզ=|երկրամասի քարտեզի չափ=300|երկրամասի քարտեզ=|երկրի քարտեզի չափ=300|պարամետր2=|կայք=|պարամետրի անվանում2=|պարամետր1=|պարամետրի անվանում1=|կայքի լեզու 3=|կայքի լեզու 2=|կայքի լեզու=|կենտրոնի բարձրություն=820|տարածք=39.5|հայերեն անվանում=Նոյեմբերյան|պատկեր=Noyemberyan landscape.jpg|lon_min=59|lon_deg=44|lat_sec=21|lat_min=10|lat_deg=41|պատկերի նկարագրում=|զինանշանի լայնություն=|CoordAddon=|դրոշի լայնություն=|զինանշանի նկարագրում=Խորհրդանշան|դրոշի նկարագրում=|դրոշ=|զինանշան=|երկիր=Հայաստան|lon_sec=37|CoordScale=|տվյալ կարգավիճակում=|համայնք=|այլ անվանումներ=Բարանա|առաջին հիշատակում=|հիմնադրման թվական=898|ղեկավար=|ներքին բաժանում=|համայնքը աղյուսակում=|համայնքի տեսակ=|ենթարկում=|շրջանը աղյուսակում=|շրջան=|շրջանի տեսակ=|երկրամասը աղյուսակում=Տաւուշ|երկրամաս=«Տաւուշ»|երկրամասի տեսակ=Մարզ|ղեկավարի տեսակ=Քաղաքապետ}}'''Նոյեմբերեանը''' (հին անունը՝ Բարանա), քաղաք [[Հայաստան|Հայաստանի]] [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի մարզի]] [[Հիւսիս|հիւսիսը]], մարզկեդրոնէն 55 քմ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://am.toponavi.com/53391-37795|title=Նոյեմբերեան — Իջեւան, հեռաւորութիւնը քաղաքների միջեւ (քմ, MI), Վարորդական ուղղութիւններ, ճանապարհ|website=am.toponavi.com|accessdate=2017-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170513043403/http://am.toponavi.com/53391-37795|archivedate=2017-05-13|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[հիւսիս]]-[[արեւմուտք]]։ 

== Աշխարհագրութիւն ==
Կը գտնուի [[Երեւան|Երեւանէն]] 185 քմ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://am.toponavi.com/53391-1165|title=Նոյեմբերեան — Երեւան, հեռաւորութիւնը քաղաքների միջեւ (քմ, MI), Վարորդական ուղղութիւններ, ճանապարհ|website=am.toponavi.com|accessdate=2017-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718032658/http://am.toponavi.com/53391-1165|archivedate=2019-07-18|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; հեռաւորութեան վրայ։ Քաղաքի մօտ հայ-ազրպէյճանական սահմանը կը գտնուի։ Մօտակայքի գիւղերը [[Կողբ|Կողբը]], [[Դովեղ|Դովեղը]] եւ [[Ջուջեւան|Ջուջեւանն]] են։ Նոյեմբերեանէն [[հարաւ]] կը գտնուի Ոսկեպարի լեռնաշղթայի լանջերը, հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն Գուգարաց լեռնաշղթան։ Մակերեսը՝ 28.93 քմ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։

== Պատմութիւն ==
Նոյեմբերեանը կը գտնուի ՀՀ հիւսիսարեւելեան լեռնային գօտիին մէջ, Գուգարաց լեռնաշղթայի արեւելեան լանջին՝ Այրում երկաթուղային կայարանէն 22 քմ հարաւ-արեւելք։ Ստոյգ տուեալներ չկան այս տարածքին մէջ հնագոյն բնակավայրերու վերաբերեալ, սակայն անոր անմիջական հարեւանութեամբ գտնուող 13-րդ դարուն կառուցուած «&lt;nowiki/&gt;[[Մշկավանք|Մշկավանքն]]&lt;nowiki/&gt;» ու «Սուրբ Սարգիս» եկեղեցին, «Ղարիչաքար» ամրոցը կը յուշեն, որ այս տարածքը հին ժամանակներուն եւս բնակեցուած է։ Հնագիտական ուսումնասիրութիւնները կը վկայեն, որ Նոյեմբերեանի տարածքին մարդը բնակած է հին քարէ դարէն։ Նոյեմբերեանէն մօտ 5 քմ արեւմուտք կը գտնուի Սրոցահանք հանդամասը, ուր անցեալին սրոցաքար արտահանած են [[Իրան|Պարսկաստան]] եւ [[Թուրքիա]]։

Հին ժամանակներուն Նոյեմբերեանի տարածքը մտած է [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի]] [[Գուգարք]] նահանգի, 10-րդ դարու եւ 12-րդ դարու սկիզբը՝ Տաշիր-Ձորագետի (Կիւրիկեան) թագաւորութեան կազմին մէջ։ 11-րդ դարու վերջը եւ 12-րդ դարու սկիզբը Կիւրիկեան թագաւորութիւնը նուաճեցին սելճուկները եւ Նոյեմբերեանի տարածքը միացուեցաւ Գանձակի ամիրայութեան։ 1118-1124 թուականներուն վրաց Դաւիթ Շինարար թագաւորը տարածքը վերագրաւած է սելճուկներէն եւ միացուցած [[Վիրք|Վիրքին]]։ 1236-էն նուաճուեցաւ մոնկոլներու կողմէ։ 1801-էն Նոյեմբերեանի տարածքը միացաւ [[Ռուսիա|Ռուսաստանին]]։ 19-րդ դարուն այն կը մտնէր Ելիզաւետպոլի նահանգի Ղազախ գաւառին մէջ, 1920-29 թուականին՝ Լոռի-Փամբակի գաւառին մէջ։ 1938-էն Նոյեմբերեանը համանուն վարչական շրջանի կեդրոնն է։

=== Աւանդութիւն ===
Ժամանակին [[Ապարան|Ապարանէն]] այստեղ գալով՝ բնակութիւն կը հաստատեն քանի մը հայ ընտանիք։ Մօտակայ գիւղերու բնակիչները նորեկներուն կը հարցնեն՝ «Էդ որտեղից էք եկել»։ Անոնք կ՚ըսեն՝ Ապարանա։ Անկէ ետք գիւղի անունը կը մնայ Բարանա&lt;ref&gt;{{cite book|title=Աւանդապատում|author=Արամ Ղանալանեան|publisher=Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան ինստիտուտ|year=1969|location=Երեւան}}&lt;/ref&gt;։

== Պատմամշակութային կառոյցներ ==
Շրջակայքին մէջ կան եկեղեցիներ, գիւղատեղի, գերեզմանոց, Ք.Ա 2-հազարամեակի դամբարաններ։ Նոյեմբերեանէն 2 քմ հիւսիս-արեւելք կը գտնուի պարսպապատ, առանց քարաբուրգերու, «Բերդաղ» կոչուող կիկլոպեան ամրոցը։ Ունի 1 հեքթար տարածք։ Մուտքը կը գտնուի հարաւ-արեւելեան մասը, երկու աշտարակներու միջեւ։ Ներսի կլոր կացարանները ունին քառանկիւնի օժանդակ կառոյցներ։ Նոյեմբերեանի մօտ, դժուարամատչելի բարձունքի մը վրայ պահպանուած է «Մրաղանց Արեգունի» կիկլոպեան ամրոցը, ուր յայտնաբերած են մետաղաձուլական յարմարանքներ։ Մօտ 50 մ հեռաւորութեամբ կան մետաղի հանքախորշեր։ Ամրոցին մէջ յայտնաբերուած են պրոնզէ մատանի, ապարանջան, սեւ խեցանաթ, խեցեղէն բեկորներ։ Նոյեմբերեանի հիւսիսային կողմը կը գտնուի «Թփի դաշ» (Ք.Ա. 2-րդ-1-ին հզմ.) կիկլոպեան ամրոցը։ Երեք ամրոցներն ալ կը պատկանին Ք.Ա. 1 հազարամեակին։

Նոյեմբերեանը ունի 1903-ի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին։ Քաղաքի շրջակայքը կան զանազան հնութիւններ՝ հս. մասին մէջ «Թփի դաշ» ամրոցը, 2 քմ հիւսիս-արեւելք՝ Բերդատեղի ամրոցը, 2 քմ հարաւ-արեւմուտք «Ջուխտակեղցի» եկեղեցին (13-14 դարեր)։

== Բնակչութիւն ==
Նոյեմբերեանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը&lt;ref name=&quot;hay_gyux&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|title=Հայաստանի հանրապետութեան բնակավայրերի բառարան, էջ 184|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|archive-date=2014-09-12|dead-url=yes|accessdate=2014 Մայիսի 22}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Տարի
|1831
|1897
|1926
|1939
|1959
|1970
|1980
|1989
|2001
|2004
|2015
|-
!Բնակիչ
|294
|1197
|1901
|2655
|3138
|4330
|5115
|6116
|5486
|5500
|5000
|}
{{Wikidata/Population}}

== Տնտեսութիւն ==
Բնակչութիւնը կը զբաղի [[Անասնապահութիւն|անասնապահութեամբ]] եւ [[Այգեգործութիւն|այգեգործութեամբ]]։ Յայտնի է իր [[Դեղձենի|դեղձով]]։ Կարեւոր դեր ունի կաթնամթերքի, յատկապէս [[Պանիր|պանիրի]] արտադրութեան մէջ։

== Օգտակար հանածոներ ==
Նոյեմբերեանի տարածքին կան [[Երկաթ Եւ Պողպատ|երկաթի]] բովեր, [[Պղինձ|պղինձի]] երեւակումներ, սպիտակ ֆելզիտի պաշարներ եւ հանքային ջուրեր։

== Առողջապահութիւն ==
2010-ին Հայաստան համահայկական հիմնադրամը իր [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Աւստրալիա|Աւստրալիայի]], [[Լիբանան|Լիբանանի]], [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] տեղական մարմիններու եւ Լիբանանի վարչապետ (2009-2011) [[Սաատ Հարիրի|Սաատ Հարիրիի]] ֆինանսաւորումով հիմնանորոգած է Նոյեմբերեանի քաղաքային հիւանդանոցը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lragir.am/index/arm/0/country/view/39466|title=Վերանորոգուել է Նոյեմբերեանի հիւանդանոցը|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013315/http://www.lragir.am/index/arm/0/country/view/39466|archive-date=2016-03-05|dead-url=yes|accessdate=2021-07-19}}&lt;/ref&gt;։

== Հասարակական կառոյցներ ==
Նոյեմբերեանի մէջ կը գործեն հիւրանոցներ, ճաշարաններ, երկու եկեղեցիներ, մէկ հիմնական եւ մէկ աւագ դպրոցներ, երաժշտական, գեղարուեստի եւ մարզական դպրոցներ, 2 մանկապարտէզ, «Սարգիս Զուրաբեանի» անուան նախակրթական վարժարան, «Յոյսի կամուրջ» ՀԿ Նոյեմբերեանի մ/ճ-ը, մշակոյթի տուն, կինոթատրոն, հեռուստաընկերութիւն, բժշկական կեդրոն, կապի հանգոյց։

== Մարզանք ==
Նոյեմբերեանը աւանդաբար աշխոյժ դերակատարում ունեցած է հայկական մարզանքի զարգացման մէջ։ Նոյեմբերեանի մէջ տարածուած մարզաձեւերն են [[Ըմբշամարտ|ըմբշամարտը]], վոլէյպոլը, արեւելեան մարտարուեստի տարբեր ոճերը, [[Շախմատ|շախմատը]] եւ այլն։

== Տես նաեւ ==

* [[Նոյեմբերեանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ (Տաւուշի մարզ)]]

== Յղումներ ==

* [http://noyemberyan.am/ Նոյեմբերեան քաղաքի պաշտօնական ինտերնետային կայքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515231623/http://noyemberyan.am/ |date=2017-05-15 }}
* [http://www.gismeteo.ru/city/legacy/5314/ Եղանակի տեսութիւնը Նոյեմբերեանում]
* [http://mira-karta.ru/Armenia/Tavush-Province/Noyemberyan/ Նոյեմբերեան քաղաքի քարտէզը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719193511/http://www.mira-karta.ru/Armenia/Tavush-Province/Noyemberyan/ |date=2021-07-19 }}

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ-Ատրպէյճանական շփման գիծի բնակավայրեր հայկական կողմէն]]
[[Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի բնակավայրեր]]</text>
      <sha1>6dzslpm1qfcs013fwsko26djom0l2zu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սուրբ Կիրակոս (Տիգրանակերտ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20971</id>
    <revision>
      <id>257538</id>
      <parentid>237675</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30379" sha1="0nvagulypzf94edvaum7tbpbe82wj9v" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի (Դիարբեքիր) (3).JPG|մինի|Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցին (Տիգրանակերտ)]]
'''Սուրբ Կիրակոս''', Տիգրանակերտ (Տիարպեքիր)․ [[Միջին Արեւելք|Միջին Արեւելքի]] հայկական ամենամեծ եկեղեցին։  Կը գտնուի Տիգրանակերտի Սուր թաղամասը։  Եղած է առաջնորդանիստ եկեղեցի։  [[2011]]-ին վերջացած են վե­րա­նո­րոգ­ման աշխատանքները եւ [[2011]], [[23 Հոկտեմբեր|23 Հոկտեմբերին]], 32 տա­րո­ւան ընդ­մի­ջու­մէ ետք, 2 500 հայերու ներկայութեամբ կը կատարուի ե­կե­ղե­ցա­կան ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը:
[[Պատկեր:Diyarbakır Surp Giragos Armenian Church 1110.jpg|մինի|330x330px|Ս․ Կիրակոս եկեղեցւոյ զանգակատունը]]
[[Պատկեր:1- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ մուտքին արձանագրութիւնը, նկար՝ 24-6-2015.jpg|մինի|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ մուտքին արձանագրութիւնը, նկար՝ 24-6-2015|ձախից]]
Եկեղեցւոյ տարածքը 1400 քառ. մեթր է, իսկ համալիրինը՝ 3500, ուր կը գտնուին  հոգեւորականի բնակավայր, դպրոց, աղքատներու կերակուր սպասարկող ճաշարան, հաւաքման սրահ:  Տաճարի եօթ խորանները կը խորհրդանշեն եկեղեցւոյ եօթ խորհուրդները՝ մկրտութիւն, դրոշմ, ապաշխարութիւն, սուրբ հաղորդութիւն, ձեռնադրութիւն, պսակ-ամուսնութեան եւ կարգ հիւանդաց, իսկ չորս դռներն ալ՝  չորս աւետարանիչները՝  Մատթէոս, Մարկոս, Ղուկաս եւ Յովհաննէս:

== Պատմական տեղեկութիւններ ==
[[Պատկեր:11- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ կողքի պատին արձանագրութիւնը, նկար՝ 24-6-2015.jpg|մինի|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ կողքի պատին` շրջափակը նայող, արձանագրութիւնը․ նկար՝ 24-6-2015]]
Եկեղեցւոյ շինութեան թուականը [[1376]] է․ այս թուականը արձանագրուած է եկեղեցւոյ մուտքի տախտակին վրայ։  &lt;nowiki/&gt;[[1610 թուական|1610]]-[[1615 թուական|1615]] թուականներուն Սիմէոն Դպիր Lեհացի իր «Ուղեգրութեան» մէջ եկեղեցին կը յիշէ իբրեւ կեդրոնական փառաւոր ու մեծ եկեղեցի, որ ունէր հինգ խորաններ։
[[Պատկեր:3- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին մուտքէն նկար՝ 24-6-2015.jpg|մինի|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին մուտքէն նկար՝ 24-6-2015]]
[[Պատկեր:Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի (Դիարբեքիր) (1).JPG|մինի|Ս․ Կիրակոսը վերանորոգման աշխատանքներուն ընթացքին]]
Ըստ Պոլսոյ Պատրիարքարանի տուեալներուն, եկեղեցին կառուցուած է  ԺԶ․ դարասկիզբին։  Պատրիարքարանի պաշտօնական կայքէջին մէջ հետեւեալը գրուած է․- «''Եկեղեցւոյ մասին առաջին անգամ Ղուկաս Վարդապետ Ինճիճեանի (1758-1833) աշխարհագրութիւն գրքին մէջ կը հանդիպինք, ուր ըսուած է`'' «''1515ին կամ 1518ին Սուրբ Թէոդորոս Մայր Եկեղեցիին մզկիթի վերածուելէն ետք, այս եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջն ալ կը կառուցուի սոյն եկեղեցին։ Եղած է առաջնորդանիստ եկեղեցի։ Ունէր եօթը խորաններ եւ առաստաղը փայտեայ էր։ 1722ին առաջնորդ Պետրոս վարդապետի կողմէ հիմնական նորոգութիւն տեսած է, որուն մասին պատին վրայ յիշատակարան մը կը գտնուի։ Այս քաղաքին մէջ ժամանակին մեծահարուստ հայեր կ՚ապրէին, որոնք եկեղեցին ճոխացուցած էին արծաթեղէն ու ոսկեղէն իրերով. բայց շրջան մը պատահած սովին պատճառով այս իրերը ծախուած են''»»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.turkiyeermenileripatrikligi.org/site/hy/%D5%BD-%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB-%D5%A5-%D5%BE%D5%AB%D5%B3%D5%A1%D5%AF-%D5%A3%D5%A1%D6%82%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2/ |title=Պատրիարքութիւն Հայոց - Ս. Կիրակոս Եկեղեցի, Տիարպաքըր (Տիգրանակերտ) – Ս. Սարգիս Եկեղեցի – Ս. Յակոբ Մատուռ |accessdate=2021-07-27 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727181725/http://www.turkiyeermenileripatrikligi.org/site/hy/%D5%BD-%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB-%D5%A5-%D5%BE%D5%AB%D5%B3%D5%A1%D5%AF-%D5%A3%D5%A1%D6%82%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

=== 19-րդ եւ 20-րդ դար ===
Եկեղեցւոյ մասին վերջին տեղեկութիւնները քաղուած են յաջորդաբար Տիգրան Մկունդի «Ամիտայի Արձագանքները», Շաւարշ քհնյ․Պալըմեանի «Ու ես կ՛ երթամ» եւ [[Մկրտիչ Մարկոսեան|Մկրտիչ Մարկոսեանի]] «Տիգրիսի ափերէն» եւ «Մեր այդ կողմերը» գիրքերէն։ 

Եկեղեցին [[10 Յունիս]] [[1881 թուական|1881]]-ին ամբողջութեամբ կ՚այրի, սակայն [[1883 թուական|1883]]-ին դարձեալ կը կառուցուի։   

* ''Ըստ կարգ մը պատմագէտներու պատմական Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը կը գտնուէր Տիարպեքիրէն մօտաւորապէս 50 քմ․ դէպի արեւելք՝ հիմակուան Սիլվան քաղաքին կից․ անոր  նշանաւոր բաարձրադիր պարիսպներէն մաս մը դեռ կանգուն է։  Իսկ Տիարպեքիրը, զոր հայերս Տիգրանակերտ կը կոչենք, պատմութեան մէջ ծանօթ է Ամիտա (յուն․՝ Ἄμιδα) անունով։''

[[1913 թուական|1913]]-ին, սարսափելի կայծակ մը կը հարուածէ սոխաձեւ գմբէթն ու զանգակատունը։  Միեւնոյն տարին կը կառուցուի կոթական ոճով 29 մեթր բարձրութեամբ նոր զանգակատուն մը։

[[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին]] Գերման սպաներուն համար իբրեւ զօրանոց կը գործածուի։  [[1914 թուական|1914]]-ին գեղեցիկ եւ բարձր զանգակատունը տեղացիներուն կողմէ կը քանդուի շրջակայ մզկիթներու մինարէներէն բարձր ըլլալու պատճառաբանութեամբ։ [[1950 թուական|1950]]-ին, պայմաններու մասամբ բարելաւումով, Սուրբ Կիրակոս կը սկսի գործել։ 

Եկեղեցին մինչեւ [[1980 թուական|1980]]-ին կանոնաւոր կը գործէ։  Սակայն հայութեան թիւը տարիէ տարի կը նուազի տնտեսական եւ շրջապատի ճնշման անհանդուրժելի պատճառներով։  Հեռացողները կը կորսնցնեն, պետականօրէն ճշդուած, եկեղեցւոյ վարչութեան անդամ ընտրուելու իրաւունքը։  Եկեղեցին ու շրջապատող շէնքերը կը մնան անխնամ, գրեթէ փլատակ վիճակի մէջ։  [[1992 թուական|1992]]-ին, եկեղեցւոյ տանիքն ալ փուլ կու գայ։ 

==== Եկեղեցին աւերակ վիճակի մէջ ====
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Diyarbakir P1050657 20080427132122.JPG
Պատկեր:Diyarbakır Surp Giragos Armenian Church 2831.jpg
Պատկեր:Saint Giragos in Diyarbakir1.JPG
Պատկեր:Saint Giragos in Diyarbakir5.JPG
Պատկեր:St. Giragos Armenian Church in Diyarbakır (2008) 138.jpg
Պատկեր:St. Giragos Armenian Church in Diyarbakır (2008) 657.jpg
Պատկեր:Surp Giragos Ermeni Kilisesi harabesi.jpg
Պատկեր:Saint Giragos in Diyarbakir3.JPG
Պատկեր:St. Giragos Armenian Church in Diyarbakır (2008) 058.jpg
Պատկեր:St. Giragos Armenian Church in Diyarbakır (2008) 329.jpg
Պատկեր:St. Giragos Armenian Church in Diyarbakır (2008) 442.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Վերանորոգման աշխատանքներ ==
[[Պատկեր:Տիգրանակերտ, Ս․ Կիրակոս, դէմքի սրբիչ.jpg|մինի|...դէմքի սրբիչ, նկար՝ 2015 Յունիս|110x110փքս]]
[[Պատկեր:Ս․ Կիրակոս - անձեռոց.jpg|ձախից|մինի|Աշխատուած անձեռոց|110x110փքս]]
=== Առաջին հիմնովին վերանորոգում ===
[[Պատկեր:Cup, 24-6-2015 (2).jpg|մինի|143x143փքս|Բաժակ․․․|ձախից]][[Պատկեր:For tea, 24-6-2015 (1).jpg|մինի|162x162փքս|Թէյի համար․․]][[2008]]-ին, նոր օրէնքներու թոյլատւութեամբ՝ Տիգրանակերտէն հեռու ապրողներուն ալ վարչական ընտրուելու արտօնութիւն կը տրուի, Պատրիարքարանը կ՛ որոշէ եկեղեցին վերակառուցել եւ կը դիմէ հայ համայնքին, նամանաւանդ աշխարհին չորս կողմ տարածուած նախկին Տիգրանակերտցիներուն։  Պոլսոյ մէջ կը կազմուի «Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ հիմնարկ»ը: Վարչութիւնը պատրիարքարանին հետ խորհրդակցելէ ետք, կ՛ որոշէ եկեղեցին վերանորոգել։  2011-ին հիմնովին կը վերանորոգուի շնորհիւ եկեղեցւոյ հիմնադրամին եւ Տիարպեքիրի քաղաքապետարանի նիւթական ներդրումին։  Եկեղեցին, ինչպէս իր անցեալին`լայնատարած շէնք մը, բարձր պատերով, փայտաշէն երդիքով։ '' ''Կը վերանորոգուի նաեւ եկեղեցւոյ տարածքին մէջ գտնուող Ս. Յակոբ մատուռը։  2011, 23 Հոկտեմբերին, հիմնովին վերանորոգուած եկեղեցւոյ մէջ կը կատարուի ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը:  Կը դառնայ շրջանի հայութեան (քրիստոնեայ կամ իսլամացած) հաւաքատեղին։  Եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ կը կառուցուի փոքր թանգարան-վաճառատուն մը, ուր այցելուները կրնան գնել տեղացի հայերուն կողմէ պատրաստուած զանազան ձեռային աշխատաքներ, որոնց նիւթն է՝ Ս․ Կիրակող եկեղեցին։  Հասոյթը եկեղեցւոյ մատակարարական աշխատանքներուն համար կը տրամադրուի։

Սակայն, թրքական բանակին եւ քրտական զինիալ ուժերուն միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն ընթացքին ([[2015]]-ին վերջերէն մինչեւ [[2016]]-ի սկիզբները) եւ մանաւանդ թրքական ուժերու գործողութիւններուն ընթացքին եկեղեցին մեծ վնասներ կը կրէ, ինչպէս նաեւ անոր շրջակայքը եւ Սուր թաղամասի հայկական հին շէնքերը։

2016-ին թրքական պետութիւնը Տիգրանակերտի շրջանին մէջ կը բռնագրաւէ 6300 կառոյցներ եւ տարածքներ, որոնք կը պատկանէին Տիգրանակերտի (Տիարպեքիր) քաղաքապետութեան՝ ջախջախիչ մասամբ քիւրտերէ կառավարուող, որոնց շարքին էին ասորական, քաղդէական եւ այլ քրիստոնէական եկեղեցիներ, կառոյցներ եւ մանաւանդ Հայ առաքելական Ս. Կիրակոս վերանորոգուած եկեղեցին:

==== Եկեղեցին վերանորոգուած ====
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:8- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցւոյ կեդրոնական խորանը, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցւոյ կեդրոնական խորանը, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:9- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ համեստ մոմակալը, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Կիրակոս եկեղեցւոյ համեստ մոմակալը, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:12- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ շրջափակին հանգստաւէտ նստարանները, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ շրջափակին հանգստաւէտ նստարանները, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի (Դիարբեքիր) (11).JPG|Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի․ նկարուած վերնատունէն
Պատկեր:10- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցին , նկար՝ 24-6-2015.jpg
Պատկեր:2- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ մուտքը, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ մուտքը, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:7- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցi. մուտքին եւ նագակատան միջեւ, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի. մուտքին եւ զանագակատան միջեւ վերնատան պատշգամը, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:6- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ զանգակատունը, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ զանգակատունը, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:Surp Giragos Ermeni Kilisesi.jpg
Պատկեր:4- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցին, նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցին, նկար՝ 24-6-2015
Պատկեր:5- Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին նկար՝ 24-6-2015.jpg|Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին նկար՝ 24-6-2015․ եկեղեցւոյ աջ կողմը
Պատկեր:Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի (Դիարբեքիր) (4).JPG|․․ եկեղեցւոյ ձախ կողմը
&lt;/gallery&gt;

=== Եկեղեցւոյ երկրորդ վերանորոգում ===
Շնորհիւ Տիգրանակերտի հայ համայնքի եւ Պոլսոյ Պատրիարքարանի համատեղ ջանքերուն, [[2020]]-ին թրքական կառավարութեան ծախսերով կը սկսին եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները։

== Ս. Կիրակոսի թաղական երկսեռ վարժարանը ==

=== ԺԹ․ դար – 1908 ===
[[Պատկեր:Saint Giragos in Diyarbakir4.JPG|մինի|Տապանաքար, գտնուած Ս․ Կիրակոս եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ]]
Ս. Կիրակոսի թաղական երկսեռ վարժարանի մասին մեզ հասած տեղեկութիւնները [[1850 թուական|1850]]-էն ետքն են։  &lt;nowiki/&gt;[[1879 թուական|1879]] [[13 Ապրիլ|13 Ապրիլին]] կազմուած «Վիճակ Ազգային Վարժարանաց եւ Ընկերութեանց Տիգրանակերտի» վերտառութեամբ տեղեկագրի տուեալներէն, յայտնի կը դառնայ թէ  Ս. Կիրակոսի թաղի ծաղկոցը կը յաճախէր 160 երեխայ, Արական վարժարան ուսում կը ստանային 24 աշակերտ, իսկ Իգական վարժարանի աշակերտուհիներուն թիւը 150 էր:

[[1857 թուական|1857]]-ին քաղաքի Ս. Կիրակոս, ինչպէս նաեւ Ս. Սարգիս եկեղեցիներուն կից գործած են աղջիկներու համար դպրոցներ («վարժատուն»):  Ս. Կիրակոսի Հայրենասիրաց վարժատան մէջ կ՛ ուսանէին 200 տղաք եւ աղջիկներ։

[[1870 թուական|1870]]-ական թուականներուն Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ Վարժարանը կիրակի օրերը կը գործէր իբրեւ «Արհեստաւորաց Դպրոց», ուր ուսուցումը անվճար էր։  Հոն աշակերտները արհեստ կը սորվէին։

[[1874 թուական|1874]]-ին, Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ փակին մէջ կը վերակառուցուի Աղջկանց վարժարանը։

[[1886 թուական|1886]]-ի սկզբներու տուեալներով, Ս. Կիրակոսի թաղական երկսեռ վարժարանի աշակերտութեան ընդհանուր թիւն է 370 (տղայ եւ աղջիկ):

[[1900 թուական|1900]] [[29 Նոյեմբեր|29 Նոյեմբերին]] (Դեկտեմբերի 12) [[Արեւելք (թերթ, Իսթանպուլ)|«Արեւելք» թերթին]] մէջ լոյս տեսած Տիարբեքիրէն թղթակցութիւնը կը նշէ թէ Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ թաղական երկսեռ վարժարաններուն վիճակը կը բարեկարգուի, շնորհիւ հաստատութեան հոգաբարձութեան եւ տնօրենի ջանքերուն։  Դպրոցին ուսուցչական կազմը օժտուած է Արեւմտեան Հայաստանի առաւել զարգացած կրթական կենտրոններէն հրաւիրուած նոր դասատուներով։

[[1900 թուական|1900]]-[[1901 թուական|1901]] ուսումնական տարեշրջանին Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ թաղական երկսեռ դպրոցին աշակերտութեան թիւը 754 էր, իսկ ուսուցչական կազմին թիւը 20 (13 տղամարդ, 7 կին)։  

[[1906 թուական|1906]]-[[1908 թուական|1908]] տարեշրջաններուն Տիարպեքիրի Ս. Սարգիսի, ապա Ս. Կիրակոսի թաղական դպրոցներուն մէջ հայրենի աշխարհագրութեան եւ ընդհանուր պատմութեան ուսուցիչն է [[Կարօ Սասունի]], հազիւ 17 տարեկան հասակին։  Ս. Կիրակոսի թաղական վարժարանն ունէր 1200 աշակերտ եւ կը դասաւանդէին 36 ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ։   Դպրոցը նաեւ ունէր մեծ գրադարան՝ մօտ 6000 գիրքերով: [[Պատկեր:Ս․ Կիրակոս եկեղեցի․ հիւրեր հիւրասիրող շէնք.jpg|մինի|Ս․ Կիրակոս եկեղեցի․ հոգեւոր հայրեր հիւրասիրող շէնք, նկար 24-6-2015]]
[[Պատկեր:Նախաճաշ Ս․ Կիրակոս եկեղեցւոյ փակին մէջ, 24-9-2015.jpg|մինի|Նախաճաշ Ս․ Կիրակոս եկեղեցւոյ փակին մէջ, 24-6-2015|ձախից]]

=== 1908 - 1915 ===
[[Պատկեր:Ս․ Կիրակոս եկեղեցւոյ շրջափակին գտնուած եւ տեղաւորուած տապանաքարեր, նկար 24-6-2014.jpg|մինի|Ս․ Կիրակոս եկեղեցւոյ շրջափակին գտնուած եւ տեղաւորուած տապանաքարեր,նկար 24-6-2014]][[1909 թուական|1909]]-ին Ս. Կիրակոսի թաղական Աղջկանց վարժարանին կից կը հիմնուի «Հայուհեաց միութիւն»ը։   Կը կազմակերպէ լսարաններ եւ կիրակնօրեայ դասախօսութիւններ։   Բարձր դասարաններու՝ հինգերորդ եւ վեցերորդ, հայ  աշակերտները «Ուսանողական միութիւն» մը կը հիմնեն, որ տարբեր կրթական ծրագրեր կ՛ իրականացնէ (սեփական գրադարան-ընթերցարանի ստեղծում, որ բաժանորդագրութեամբ տարբեր հայկական թերթեր կը ստանար):  Միութեան անդամները կը նախաձեռնեն եւ կը հրատարակեն «Արաքս» թերթը։  Աշակերտները նաեւ եկեղեցւոյ թաղային պատասխանատուներուն տարբեր բնոյթի կրթական պահանջներ կը ներկայացնեն։  Տարբեր նիւթերով կանոնաւոր բանախօսութիւններ կը կազմակերպուին․ Երկուշաբթի օրերուն՝ տղամարդոց համար, Չորեքշաբթի օրերուն՝ կիներուն համար, ինչպէս նաեւ կրթական-լուսաւորչական բնոյթի միջոցառումներ հրաւիրեալ հիւրերու մասնակցութեամբ:  Ինչպէս օրինակ, [[1910 թուական|1910]] [[21 Փետրուար|21 Փետրուարին]] Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ մէջ բանախօսութիւններով հանդէս կու գան [[Զաւէն Տէր Եղիայեան|Զաւէն Տէր-Եղիայեանը]] եւ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ․Յ․Դ․]] անդամ, ուսուցիչ Ֆէրիտ Ճէմիլը (Տիգրան Ամսէեան)։

== Եկեղեցւոյ պարգեւատրում ==
[[2015]] Յունիսին, Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին [[Օսլօ]] կայացած ձեռնարկին ժամանակ կը պարգեւատրուի Եւրոմիութեան «Մշակութային ժառանգութիւն» մրցանակով.  Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ ներկայացուցիչին կը յանձնուի «Պահպանութեան ոլորտի մեծ մրցանակը»:

Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցին Եւրոպայի մշակութային արժէքներու պաշտպանութեան 263 ծրագրերէն ընտրուած 28-էն մէկն է:

&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oRptYM0yNec&amp;ab_channel=NuardWashingtonUSA Տեսերիզ․ Դիարբեքիր Տիգրանակերտ Սբ Կիրակոս եկեղեցին , 12-9-2014]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://treasury.am/hy/%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8 |title=Ամիտայի Արձագանքները |accessdate=2021-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727181726/http://treasury.am/hy/%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8 |archivedate=2021-07-27 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/social/item/7266-%D5%8F%D5%AB%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%AB-%D5%8D-%D4%BF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB%D5%B6-%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%AB%D6%80-%D5%B0%D5%B8%D5%A3%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%80-%D5%B0%D5%B8%D5%BE%D5%AB%D6%82%D5%AB%D5%B6 |title=Տիգրանակերտի Ս. Կիրակոս եկեղեցին սպասում է իր հոգեւոր հովիւին, Ժ․Չ․, 22-12-2013 |accessdate=2021-07-27 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727181726/https://alikonline.ir/news/social/item/7266-%D5%8F%D5%AB%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%AB-%D5%8D-%D4%BF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB%D5%B6-%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%AB%D6%80-%D5%B0%D5%B8%D5%A3%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%80-%D5%B0%D5%B8%D5%BE%D5%AB%D6%82%D5%AB%D5%B6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.houshamadyan.org/arm/mapottomanempire/vilayetdiyarbekir/cityofdiyarbekir/educationandsport/schools.html Տիարպեքիր - Դպրոցներ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/arevelq%20k.polis/1900/1900(4494).pdf Արեւելք թերթ, 1900 Նոյեմբեր 29 / 12 Դեկտեմբեր, էջ 1, Տիգրանակերտի գործեր]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://westernarmeniatv.com/hy/57176/%D5%BF%D5%AB%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%AB-%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A2-%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները սկսած են, 19-12-2019]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/294470 Ազդակ - Տիգրանակերտ Ս. Կիրակոս Եկեղեցին` Վերաշինուած Ու Բռնագրաւուած, Կարօ Վ․ Մանճիկեան, 13-5-2016]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://azator.gr/?p=7601 Ազատ Օր - Այցելութիւն Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի․ 23-11-2017]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alikonline.ir/news/social/item/25344-%D5%BF%D5%AB%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%AB-%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A2-%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A5%D5%B4-%D5%AB-%C2%AB%D5%B4%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%AA%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%C2%BB-%D5%B4%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6 |title=Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին արժանացել է ԵՄ-ի «Մշակութային ժառանգութիւն» մրցանակին․ 17-6-2015 |accessdate=2021-07-27 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727181726/https://alikonline.ir/news/social/item/25344-%D5%BF%D5%AB%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%AB-%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A2-%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D5%A5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A5%D5%B4-%D5%AB-%C2%AB%D5%B4%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%AA%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%C2%BB-%D5%B4%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=NhC-XsQ4-fY&amp;ab_channel=%D4%B1%D5%A6%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 Ազատութիւն TV․  Տեսերիզ - Տիարպեքիրի Սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցւոյվերակառուցման աշխատանքներ տեղի կ՛ ունենան, 17 Սեպտ․2020]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.1in.am/1598392.html Տիարպեքիրի հայկական եկեղեցին արժանացած է Եւրոպայի մշակութային ժառանգութեան մրցանակին, 15-4-2015]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.azator.gr/index.php/armenia-karabaki/1167-2011-10-31-10-59-10 Ազատ Օր․ ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ ՍՈՒՐԲ ԿԻՐԱԿՈՍ ԵԿԵՂԵՑԻՆ… ԿՈԹՈՂԱՅԻՆ ԿԱՌՈՅՑ ՄԸ, 31-10-2011]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Jahakir%20Kahire/2011/1674.pdf Ջահակիր․ Տիգրանակերտի Սուրգ Կիրակոս եկեղեցւոյ մէջ մատուցուեցաւ պատարագ, էջ 2, Հինգշաբթի 27 Հոկտեմբեր, 2011]&lt;/ref&gt;

== Աղբիւրներ ==

* «Ամիտայի Արձագանքները» [[Տիգրան Մկունդ]] 
* «Ու ես կ՛ երթամ» [[Շաւարշ Քահանայ Պալըմեան|Շաւարշ քհնյ․Պալըմեան]], հրատ․՝ «Արաս» Մարտ [[2005]], [[Պոլիս]]
*«Գաւառէն Ձայներ» [[Շաւարշ Քահանայ Պալըմեան]], «Արաս» հրատարակչատուն, [[Իսթանպուլ]], Հոկտեմբեր [[2016]] '' '' 
* «Տիգրիսի ափերէն» [[Մկրտիչ Մարկոսեան]], հրատ․՝ «Արաս» Բ․ տպագր․ Փետրուար [[2010]], Պոլիս
* «Մեր այդ կողմերը» [[Մկրտիչ Մարկոսեան]], հրատ․՝ «Արաս» Զ․ տպագր․ Յունիս [[2011]], Պոլիս

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [[:en:Amida_(Mesopotamia)|Ամիտա (հայկական միջագետք)]]{{ref-en}}
# [[:en:Silvan,_Diyarbakır|Սիլվան, Տիարպեքիր]]{{ref-en}}
[[Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի եկեղեցիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտի եկեղեցիներ]]
[[Ստորոգութիւն:ԺԴ․ դարու կառուցուած հայկական հոգեւոր վայրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Կրօնական կառոյցներ]]</text>
      <sha1>0nvagulypzf94edvaum7tbpbe82wj9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սուլալեզու</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21024</id>
    <revision>
      <id>257537</id>
      <parentid>247122</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10513" sha1="t2kg3c6vm381jxkbv2w8k9x4o1mq9mo" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Siffleurs.JPG|մինի|Սուլելով հաղորդակցիլ]]
'''Սուլալեզու''', սուլոցով հաղորդակցելու իւրայատուկ միջոց, որ տարածուած է աշխարհի բազմաթիւ շրջաններու մէջ եւ կարգ մը վայրերու մէջ զարգանալով` վերածուած է սուլալեզուի։ Ներկայիս որպէս լեզու կը գործածուի լեռնային հեռաւոր եւ անտառային շրջաններու մէջ։ Արձանագրուած են 70 տեղաբնակ ժողովուրդներ, որոնք սուլալեզուով կը հաղորդակցին։ Սուլալեզուներէն իւրաքանչիւրը անկախ լեզու մը չէ, այլ տեղական լեզուին ընդարձակումն է։

== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
[[Իրոտոթոս|Իրոտոթոսին]] «Դ․ Պատմութիւն» գիրքին մէջ, կը յիշատակուի «այրաբնակ Եթովպեացիներ»ու ''τρωγλοδύτας Αἰθίοπας'' մասին, որոնց լեզուն չղջիկներուն հանած ճռինչին կը նմանի․-   «․․''ու այս Ղարամատցիները քառաձիակարգերով այրաբնակ Եթովպեացիներուն կը հետապնտեն։ Որովհետեւ այրաբնակ Եթովպեացիները բոլոր ժողովուրդներէն ամենէն արագավազն են, ըստ մեզի եղած տեղեկութիւններուն։ Անոնք օձերով, մողէսներով եւ նման սողուններով կը սնանին․ խօսած լեզուն ուրիշ լեզուի չի նմանիր, չղջիկներուն հանած ճռինչին պէս բան մըն է''։» ([4.183.4] ''οἱ Γαράμαντες δὴ οὗτοι τοὺς τρωγλοδύτας Αἰθίοπας θηρεύουσι τοῖσι τεθρίπποισι· οἱ γὰρ τρωγλοδύται Αἰθίοπες πόδας τάχιστοι ἀνθρώπων πάντων εἰσὶ τῶν ἡμεῖς πέρι λόγους ἀποφερομένους ἀκούομεν. σιτέονται δὲ οἱ τρωγλοδύται ὄφις καὶ σαύρας καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ἑρπετῶν· γλῶσσαν δὲ οὐδεμιῇ ἄλλῃ παρομοίην νενομίκασι, ἀλλὰ τετρίγασι κατά περ αἱ νυκτερίδες''.)
[[Պատկեր:El Silbo.jpg|մինի|Մարդ մը կը «խօսի» Սիլպօ սուլալեզուն]]
Ծովայիններու հին վկայութիւններ կը յիշատակեն թէ [[Քանարեան կղզիներ|Քանարեան կղզիներուն]] ([[Սպանիա|Սպանիա)]] Ղուանչէ բնիկները ''Guanche'', բացի հասարակ լեզուէն, կը գործածէին նաեւ սուլալեզու մը, որ ներկայիս կը կոչուի սիլպօ ''silbo'' եւ սուլել կը նշանակէ։ [[2009]]-էն «Silbo Gomero» սուլալեզուն [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] «Անշօշափելի Մշակութային Ժառանգութեան Ցանկ»ին ընդգրկուած է&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=C0CIRCjoICA&amp;ab_channel=TIME Տեսերիզ - Սիպլօ սուլալեզուն վերջին խօսողները ]&lt;/ref&gt;:

Եւրոպացի ծովայիններ կը վկայեն թէ նոյնանման լեզու մը կը խօսուի նաեւ հարաւային Ամերիկայի [[Անտեան Լեռնաշղթայ|Անտեան Լեռնաշղթային]] հովիտին&lt;ref&gt;[http://www.lemondesiffle.free.fr/projet/science/TheseMeyer.pdf Ժիւլեան Մէյըր, Սուլալեզուներու նկարագրութիւն, 16-12-2005{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;։  

Սուլալեզուն նաեւ եղած է հովիւներու լաւագոյն հաղորդակցութեան միջոցը բազմաթիւ առանձնացած շրջաններու բնակիչներուն համար։ Ինչպէս օրինակ՝ Ա՜ս ''Aas'' գիւղին բնակիչներ (արեւմտեան Փիրինեան լեռնաշղթայ), [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] հիւսիս-արեւմտեան [[Պոնտական լեռներ|Պոնտական լեռներու]] (տե՛ս [[Պոնտոս]]) [[Գերասունտա]] շրջանին Քիւշքոյ գիւղի (հին պոնտական գիւղ) բնակիչներ, որոնք իսլամացան ԺԶ․ եւ ԺԷ․ դարերուն ընթացքին, եւայլն&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=fAqgzRPQhxs&amp;ab_channel=DrewBinsky Տեսերիզ - Քիւշքոյի Kusköy սուլալեզու ]&lt;/ref&gt;:

== Սուլալեզուներուն սահմանումը ==
Ներկայիս աշխարհի տարածքին 70 սուլալեզուներ կան։ Նշենք գլխաւորները․-

* [[Եւրոպա]]․ [[Պէարն]] ([[Ֆրանսա|Ֆրանսա)]] եւ [[Սֆիրիա]] ([[Ատիա]] գիւղ, [[Յունաստան|Յունաստան),]]
* [[Ասիա]]․ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] հիւսիս-արեւմուտքը՝ Քիւշքոյ,  հարաւ-արեւելեան Ասիա (Ախաս ''Akhas'' եւ Խմոնկ ''Hmong'') , Թամիլ՝ [[Հնդկաստան]], Իւփիքս ''Yupiks՝''  [[Սիպերիա|Սիպերիա,]] 
* [[Ափրիկէ]]․ [[Քանարեան կղզիներ|Քանարեան]] [[Լա Կոմերա (կղզի)|Լա Կոմերա]] կղզին,  [[Ադլանտեան լեռներ]] [[Մարոք]], Զիպապուէ, [[Թոկօ]] եւ [[Եթովպիա|Եթովպիա,]]
* [[Ամերիկա]]․ Wayãpi , Éperviers, Gavião [[Պրազիլ|Պրազլիոյ]] [[Ամազոնի անտառներ|Ամազոնիոյ]] շրջան, [[Անտեան Լեռնաշղթայ]], [[Կինի]] ''Guinea'' եւ [[Մեքսիքա]]
* [[Ովկիանիա]]․ [[Փափուա]] ([[Նոր Կինի]] ''New Guinea'')։

== Զանազան նախաձեռնութիւններ սուլալեզուի պահպանման համար ==

* [[Լա Կոմերա (կղզի)|Լա Կոմերա]] կղզի ''La Gomera''․ [[1999 թուական|1999]]-էն [[Սիլպօ]] «լեզուն» կը դասաւանդուի նախակրթարանի կարգերուն։
* [[Փօ]]․ «Ա՜սի սուլոցը» «''Lo siular d'Aas»'' ագոյցը կը պայքարի պէարնէ սուլալեզուն վերականգնել․ առ այժմ կը դասաւանդուի Bilhères-ի նախակրթարանին եւ Laruns-ի երկրորդական վարժարաներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Փօ քաղաքին համալսարանին մէջ։
* [[Քիւշքոյ]]  (Թուրքիա)․ բնիկ սուլալեզուն կը դասաւանդուի Քիւշքոյի (Kusköy) նախակրթարանին մէջ։
*Ատիա ([[Էվիա]] կղզի, [[Յունաստան]])․ «Աշխարհասփիւռ Ատիացիներու Մշակութային Միութիւն»ը զանազան նախաձեռնութիւններով (վաւերագրական ժապաւէններ, միջազգային համագումարներ, եւայլն․․․) ջանք կը թափէ, որպէսզի հասարակութիւնը շփուի [[Սֆիրիա]] սուլալեզուին հետ եւ քաջալերուի սորվելու համար։

== Սուլալեզուին գործնականութիւնը ==
Սուլալեզուն գործնական է լեռնային եւ կամ դաշտային երկար տարածութիւններու մէջ մարդոց հաղորդակցութեան համար։ Անոր ձայնը շատ հեռուները կը հասի․ մինչեւ 4 քմ․։

&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/future/article/20170525-the-people-who-speak-in-whistles BBC Սուլալեզու խօսող ժողովուրդները{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://blog.pimsleur.com/2018/11/30/whistled-languages-ultimate-guide-long-distance-conversations/ Սուլալեզուներ․ ուղեցոյց երկար խօսակցութիւններու{{ref-en}}] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/newshour/show/ancient-whistling-language-grave-danger-dying Հին սուլալեզուները անհետացումով վտանգուած են, 5-9-2017{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/fr/RL/le-langage-siffl-de-lle-de-la-gomera-les-canaries-le-silbo-gomero-00172 Եունեսքոյին Անշօշափելի Մշակութային Ժառանգութիւն - Քանարեան կղզիներուն լեզուն՝ Silbo Gomero»{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/USL/whistled-language-00658 Սուլալեզու․ թուքիոյ սուլալեզուն Եունեսքոյին Անշօշափելի Մշակութային Ժառանգութեան ցանկին մէջ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303183249/http://www.sonuma.com/archive/le-langage-siffl%C3%A9 Bearnais հովիւներուն սուլալեզուն{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.canal-u.tv/video/cerimes/documents_sur_une_langue_sifflee_pyreneenne.9134 Փիրինեան լեռներու սուլալեզուն{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.lemondesiffle.free.fr/voyage/grece/antia.htm Էվիա կզղիին սուլալեզուն{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.lexpress.fr/region/aquitaine/ces-bearnais-qui-font-revivre-leur-langue-sifflee_1757823.html Պէարնեցիները կը վերագտնեն եւ կը վերապրեցնեն իրենց սուլալեզուն{{ref-fr}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6eliANcZdkw&amp;ab_channel=IndigenousAmericans Տեսերիզ - Մեքսիքայի սուլալեզու]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=QPuE0UMEMEs&amp;ab_channel=MarkSicoli Տեսերիզ - Մեքսիքայի Oaxaca սուլալեզու]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Hvw9sN2fN8A&amp;ab_channel=ArthurLightbody  Տեսերիզ - Մեքսիքայի Mazatec սուլալեզու]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7NW3ZEMQlkE&amp;ab_channel=VariousArtists-Topic Տեսերիզ - Զիպապուէ սուլալեզու, Ափրիկէ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=65MkXI2fDsA&amp;ab_channel=Informative Տեսերիզ - Թամիլ սուլալեզու, Հնդկաստան]&lt;/ref&gt;

== Տե՛ս նաեւ ==
[[Սֆիրիա]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Լեզուներ]]</text>
      <sha1>t2kg3c6vm381jxkbv2w8k9x4o1mq9mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Չեխիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21033</id>
    <revision>
      <id>257523</id>
      <parentid>227456</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4922" sha1="1ddd2lc5buz484k098tltk8uk6647pv" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}

'''Չեխիա''' (չեխերէն՝ Česko), պաշտօնական անուանումը '''Չեխական Հանրապետութիւն''' (չեխերէն՝ Česká republika), համառօտ՝ '''ՉՀ''' (չեխերէն՝ ČR), պետութիւն Արեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Հիւսիսէն՝ սահմանակէն է [[Փոլոնիա|Լեհաստանի]], հարաւէն՝ [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]], արեւելքէն՝ [[Սլովաքիա|Սլովաքիոյ]], իսկ արեւմուտքէն եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Գերմանիոյ։ [[Պրահա|Պրահան]]՝ Չեխիոյ Հանրապետութեան մայրաքաղաքը, կը հանդիսանայ երկիրին ամէնէն մեծ քաղաքը եւ Եւրոպայի գլխաւոր զբօսաշրջային տեսարժան վայրերէն մէկը։ Անիկա կառուցուած է Վլտավա գետին վրայ։ Պրահայի բնակչութիւնը 1 մլն-էն աւելի է։

== Պատմութիւն ==
Պետութիւնը յառաջացած է երկու պատմական շրջաններու՝ Մոռավիոյ եւ Պոհեմիոյ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.radio.cz/bohemia-czechia-8220362|title=From Bohemia to Czechia|last1=Šitler|first1=Jiří|date=12 July 2016|website=Czech Radio|language=Անգլերէն|access-date=1 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016120038/https://english.radio.cz/bohemia-czechia-8220362|archivedate=16 October 2021|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, ինչպէս նաեւ Սիլեզիոյ մէկ մասին միաւորման իբրեւ արդիւնք։ Չեխական հողերուն մասին առաջին յիշատակումները կը վերաբերին Ք.Ե. Թ. դարուն։ Այդ օրերուն, այդ հողերուն վրայ յառաջացած է առաջին միաւորուած պետութիւնը՝ Պրժեմիսլովիչներու թագաւորութեամբ։ Այդ պետութիւնը կը կոչուէր Պոհեմիական Թագաւորութիւն։ Անիկա բաւական հարուստ եւ հզօր էր, սակայն ԺԵ. եւ ԺԷ. դարերուն ծագած կրօնական հակամարտութիւններու հետեւանքով, անիկա անկում կ'ապրի։ Որոշ ժամանակ մը ետք բոլոր հողերը կ'անցնին Հապսպուրկներու ազդեցութեան տակ եւ կը մտնեն Աւստրօ-հունգարական կայսրութեան կազմին մէջ։

[[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին համաշխարհային պատերազմէն]] ետք՝ 1918-ին, Չեխիա, միաւորուելով [[Սլովաքիա|Սլովաքիոյ]] եւ Անդրկարպատեան Ռուսիոյ հետ, կը հիմնէ նորանկախ Չեքոսլովաքիոյ հանրապետութիւն։ 1938-ին [[Միւնհենեան պայմանագիր|Միւնհենեան պայմանագիրով]] Սլովաքիա դուրս կու գայ Հանրապետութենէն, իսկ 1939-ին Գերմանիա կը գրաւէ ողջ Չեքոսլովաքիան, դարձնելով զայն Մոռավիոյ եւ Պոհեմիոյ ենթակայ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Գերմանիոյ պարտութենէն ետք, Չեքոսլովաքիա կ'անցնի Խորհրդային Միութեան ազդեցութեան տակ եւ մուտք կը գործէ ընկերային ճամբար։ 1968-էն շրջանառութեան մէջ կը մտնէ Պրահեան գարուն արտայայտութիւնը, երբ 21 Օգոստոսի գիշերը Վարշավեան պայմանագիրի անդամ խորհրդային հինգ հանրապետութիւններու զօրքերը կը հատեն Չեքոսլովաքիոյ սահմանը՝ ազատական տրամադրուած բնակչութիւնը ճնշելու նպատակով։ Փողոց կ'ելլեն շարքային քաղաքացիները։ Դիմադրութիւնը կը տեւէ ընդամէնը երկու օր, ապստամբութիւնը կը ճնշուի։ 1989 -ին Չեքոսլովաքիա Թաւշեայ յեղափոխութեան հետեւանքով կը շեղի զարգացման ընկերվարական ուղիէն։ 1 Յունուար 1993-ին երկիրը խաղաղ ձեւով կը բաժանուի երկու մասի՝ յառաջացնելով անկախ Չեխոյի եւ Սլովաքիոյ պետութիւններ։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>1ddd2lc5buz484k098tltk8uk6647pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Չնքուշ (Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաք)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21163</id>
    <revision>
      <id>257524</id>
      <parentid>256824</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8229" sha1="f5vibr8t88yp7yzgtcubns9z4iip00g" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 19-07.jpg|մինի|Չնքուշ․ նկար՝ Յունիս 2015]]
'''Չնքուշ''' (Շնքուշ, Չունքուշ, Շունքուշ կամ Չիանքիազ)․  [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստանի]] Տիարպեքիր նահանգի Արղն գաւառի գիւղաքաղաք, [[Եփրատ գետ|Եփրատ գետի]] ձախ ափին։

== Աշխարհագրական դիրքը ==
Չնքուշ գիւղաքաղաքը կը գտնուի Պատմական Հայաստանի Տիարպեքիր նահանգի Արղն (կամ Արղանա) գաւառին հարաւը, Տիարպեքիր քաղաքին հիւսիս-արեւմուտքը, [[Ատըեաման]] գաւառի [[Կերկեր աւան|Կերկեր աւանին]] հիւսիսը։  Կառուցուած է [[Տաւրոսեան լեռնաշղթայ|Տաւրոսեան լեռնաշղթային]] հարաւ արեւելեան մասին, ծովու մակերեսէն 1049 մ․ ապառաժոտ բարձրութեան վրայ եւ դէմ յանդիման է անոր արեւելքը գտնուող [[Ջերմուկ (Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաք)|Ջերմուկ]] գիւղաքաղաքին։

== Հակիրճ պատմական տեղեկութիւններ ==
[[Պատկեր:Դէպի Չնքուշ.jpg|մինի|Դէպի Չնքուշ․․․]]
Մինչեւ [[1915 թուական|1915]], բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս 14 000 էր։  [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] ժամանակ, գաւառակի 5 700 հայեր բռնի կը տարուին Տուտան կոչուած ապառաժոտ ճեղքուածքը ու կիրճէն վար կը նետուին։  Չնքուշի հայերուն Ցեղասպանութիւնը յիշատակուած է «100 տարի ետք» վաւերագրական ժապաւէնին մէջ։

Չնքուշը, ժամանակին գտնուելով [[Մետաքսի Ճանապարհ|Մետաքսի ճամբուն]] վրայ, կը զարգանայ ու կը բարգաւաճի։  Սակայն Մետաքսի Ճանապարհի փոփոխութամբ կը կորսնցնէ տնտեսական կարեւորութիւնը եւ բնակչութեան լուրջ թիւ մը կը գաղթէ։

Հայ բնակչութիւնը [[1895 թուական|1895]]-ի կոտորածներուն ժամանակ քաջարի դիմադրութիւն կը ցուցնէ․ կը բարձրանայ լեռները ու կը դիմադրէ, փրկուելով մահէն։  

1915-ի Ցեղասպանութեան ժամանակ, բնակչութեան մաս մը միայն լեռ բարձրանալով կը դիմադրէ ու կը փրկուի։  Իսկ քաղաք մնացած 5 700 հոգին, բռնի կը տարուին ու Տիտան (կամ Տուտան) կիրճէն թուրքերը զանոնք վար կը նետեն։  

[[1918 թուական|1918]]-ին չնքուշցի բազմաթիւ երիտասարդներ կը մասնակցին [[Արարայի ճակատամարտ|Արարայի ճակատամարտին]] (Պաղեստինեան ճակատ, [[19 Սեպտեմբեր]], ուր 5 000 հայ զինեալներ կը կռուին Դաշնակիցներուն կողքին, հայկական լեգէոնի դրօշին տակ)։ 

=== Արտագաղթ ===
1920-ական թուականներուն, չնքուշցիներու լուրջ թիւ մը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] կ՛ ապաստանի գլխաւորաբար [[Շիքակօ]] եւ [[Նիու Եորք]]։  Հոն կը հիմնեն հայրենակցական միութիւն եւ կը հրատարակեն «Ծովառ» (1927 – 1933, Շիքակօ) եւ «Նոր Չնքուշ» (1931 -1935, Նիու Եորք) պաբերաթերթերը։
[[Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանքը 2.jpg|մինի|Ս․ Աստուածածին վանքային համալիրի աւերակները․ նկար՝ Յունիս 2015]]

== Տնտեսութիւն ==
Բնակչութիւնը կը զբաղէր այգեգործութեամբ, [[Անասնապահութիւն|անասնապահութեամբ]], արհեստներով եւ առեւտուրով։  Նաեւ կը շահագործուէին շրջանի երկաթի հանքերը։

== Կրթութիւն եւ եկեղեցիներ ==
Չնքուշին մէջ կը գործէին երեք եկեղեցիներ իրենց դպրոցներով․ Ս․ Կարապետ առաքելական, Ս․ Պօղոս կաթոլիկ եւ Աւետարանական եկեղեցիները։  Նաեւ Ի․ դարասկիզբին կար երկսեռ վարժարան մը։  Չնքուշի դիմացի բլուրին վրայ կը գտնուի Ս․ Աստուածածին վանքը։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 17-53.jpg|Չնքուշէն տեսարան մը
Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 19-23.jpg
Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 19-25.jpg
Պատկեր:Malkaya gün batımı.jpg|Արեւածագը Չնքուշէն դիտուած 
Պատկեր:Ս․ Պօղոս (1).jpg|Ս․ Պօղոս, նկար՝ Յունիս 2015
Պատկեր:Ս․ Պօղոս.jpg|Ս․ Պօղոս
Պատկեր:Ս․ Պօղոս - 2.jpg|Ս․ Պօղոս
Պատկեր:Ս․Պօղոս- արձանագրութիւն.jpg|Ս․ Աստուածածին, եկեղեցւոյ աւերակներուն մէջ կանգուն մնացած քանդակ․ նկար՝ Յունիս 2015
Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանքը 4.jpg|Ս․ Աստուածածին վանքը, նկար՝ Յունիս 2015
Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանք.jpg|Ս․ Աստուածածին վանք
Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանք - 1.jpg|Ս․ Աստուածածին վանք, նկար՝ Յունիս 2015
&lt;/gallery&gt;


&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://akunq.net/am/?p=8999 |title=Ակունք․ Չնքուշ, 15-2-2011 |accessdate=2025-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241204134529/https://akunq.net/am/?p=8999 |archivedate=2024-12-04 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://armenianweekly.com/2012/06/19/alchemy-near-the-chasm-of-death-visiting-a-mass-grave-of-the-armenian-genocide/armenianweekly․ Այցելելով Ցեղասպանութեան շրջանի հաւաքական գերեզման մը, Խաչիկ Մուրատեան]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://vimeo.com/159897601 100 տարի ետք․ վաւերագրական ժապաւէն, Չնքուշի հայերուն ցեղասպանութեան շուրջ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://digilib.aua.am/book/1390/1687/12247/%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%B9%D5%B8%D6%80%D5%AB%D6%81%20%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D6%81%20%D5%A1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%AB.%20%D4%B1%D5%BD%D5%AB%D5%A1digilib%E2%80%A4 |title=«Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի. Ասիա», Ինճիճեան Ղուկաս Վրդ․, Աշխարհագրութիւն, Պատմագրութիւն |accessdate=2021-09-24 |archive-date=2021-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924221857/https://digilib.aua.am/book/1390/1687/12247/%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%B9%D5%B8%D6%80%D5%AB%D6%81%20%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D6%81%20%D5%A1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%AB.%20%D4%B1%D5%BD%D5%AB%D5%A1digilib%E2%80%A4 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://akunq.net/am/?p=991 |title=Ակունք․ ԴԻԱՐԲԵՔԻՐԻ ՆԱՀԱՆԳԻ ԱՐՂԱՆԱ-ՄԱԴԵՆԻ ԳԱՎԱՌ, 2-3-2010 |accessdate=2021-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924171819/https://akunq.net/am/?p=991 |archivedate=2021-09-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://amongarmenianruins.wordpress.com/tag/dudan/ Ջերմուկի եւ Չնքուշի մասին, 4 Յուլիս, 2015]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>f5vibr8t88yp7yzgtcubns9z4iip00g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նիքիֆորոս Լիթրաս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21531</id>
    <revision>
      <id>257517</id>
      <parentid>251246</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13665" sha1="t1p9cbsgs2lohvv01ab07bf5v8zfg0x" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ|անուն ազգանուն=Նիքիֆորոս Լիթրաս|բնագիր ԱԱՀ=|պատկեր=Nikiforos Lytras Self-portrait.png|նկարագրութիւն=Նիքիֆորոս Լիթրաս, ''Νικηφόρος Λύτρας'' ինքնակենդանագիր|չափ=|ծնած է=1832|մահուան  վայրը=[[Աթէնք]]|վախճանած է=[[13 Յունիս]], [[1904 թուական|1904]]|ծննդավայր=Փիրղոս, [[Թինոս]], [[Քիքլատես]] [[Յունաստան]]|ազգութիւն=Յոյն|պարգեւներ եւ մրցանակներ=1903՝ «Փրկիչի Սուրբ Խաչ» Աթէնք, զանազան ցուցահանդէսներու մանսակցութեան առթիւ պարգեւներ՝ Փարիզ, Վիէննա, Աթէնք|մասնագիտութիւն=յոյն գեղանկարիչ եւ գեղանկարչութեան ուսուցիչ|ուսումնավայր=Աթէնքի Գեղարուեստի Դպրոց, Միւնիխի Գեղարուեստի Ակադեմիա||աշխատանք=|ազդուած է=Միւնիխի արուեստի հոսանքներէն|Գլխաւոր գործ=«Քալատա», «Սպասում»|ծնողներ=Հածիանտոնիս Լիթրաս}}
'''Նիքիֆորոս Լիթրաս''' ([[Յունարէն|յուն]]․՝ Νικηφόρος Λύτρας ‎, [[1832 թուական|1832]], Փիրղոս, [[Թինոս]], [[Քիքլատես]] - [[13 Յունիս]], [[1904 թուական|1904]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]]), յոյն գեղանկարիչ եւ գեղանկարչութեան ուսուցիչ։  Կը նկատուի [[Մյունիխ|Միւնիխի]] գեղանկարիչներու ակադեմիայի գլխաւոր ներկայացուցիչներէն եւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] Գեղարուեստի դասաւանդութեան կարապետը։ 

== Կենսագրութիւն ==

=== Առաջին տարիները ===
Նիքիֆորոս Լիթրաս ծնած է Թինոս կղզին։  Հայրը՝ Հածիանտոնիս Լիթրաս, մարմարի քանդակագործ էր եւ ապրուստը ճարելու համար [[Պալքանեան Թերակղզի|Պալքանեան թերակղզիին]] քաղաքները կը թափառէր մինչեւ որ կը վերադառնայ Թինոս կղզին ([[Քիքլատես]])։  Ան, Նիքիֆորոսին կը փոխանցէ արուեստի հանդէպ սէրը։  Նիքիֆորոս փոքր տարիքէն կը ցուցնէ տաղանդը։

[[1850 թուական|1850]]-ին, Նիքիֆորոս Լիթրաս, 18 տարեկան հասակին կ՛ արձանագրուի Աթէնքի Արուեստի Դպրոցը (հետագային՝ [[Աթէնքի Գեղարուեստի Բարձրագոյն Դպրոց]])։  Ուսուցիչներն են գերմանացի Լուտվիկ Թիրս (որ նաեւ Դպրոցին տնօրէնն է), Մարղարիթի եղբայրներ եւ իտալացի Րաֆայէլօ Չեքոլի։  

=== Միւնիխ ===
[[1860 թուական|1860]]-ին, Օթոնաս թագաւորին շնորհած կրթաթոշակով Միւնիխ կ՛ երթայ, ուր գեղանկարչութիւն կ՛ ուսանի Գեղարուեստի Թագաւորական Ակադեմիան, ուսուցիչ ունենալով [[Քարլ Վոն Փիլոթի]]՝ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ [[Իրապաշտ Ուղղութիւն|իրապաշտութեան]] հոսանքի գլխաւոր ներկայացուցիչը։  Միւնիխ այդ ժամանակ եւրոպական արուեստի կեանքի կեդրոնն է։  [[1865 թուական|1865]]-ի ամառը, Միւնիխ կը հասնի Քարլ Վոն Փիլոթիին մօտ գեղանկարչութիւն ուսանելու համար [[Նիքոլաոս Կիզիս]]։  Միասին կ՛ այցելեն զանազան թանգարաններ եւ ցուցահանդէսներ։
[[Պատկեր:Nikiforos_Lytras.JPG|մինի|«Նիքիֆորոս Լիթրաս»․ 1893, հեղինակ՝ Տիոմիտիս Փաւլոս]]
[[Պատկեր:Lytras.jpg|ձախից|մինի|Նիքիֆորոս Լիթրաս․ ինքնակենդագիր՝ գծագրութիւն]]

=== Ասպարէզին ընթացքը Աթէնք ===
Աթէնք վերադարձին, անմիջապէս Գեղարուեստի Դպրոցին գեղանկարչութեան բաժնի ուսուցիչ կը նշանակուի։  38 տարիներ կը դասաւանդէ բացառիկ բծախնդրութեամբ եւ նախանձախնդրութեամբ։  Աշակերտներէն են՝ [[Եորղոս Եաքովիտիս]], [[Փոլիհրոնիս Լեպեսիս]], [[Փերիքլիս Փատազիս]], [[Եորղոս Ռոյլոս]] եւ [[Նիքոլաոս Վոքոս]]։

=== Շրջապտոյտներ ===

* [[1873 թուական|1873]]-ին Կիզիսին հետ երեք ամսուան համար [[Փոքր Ասիա]] եւ [[Իզմիր]],
* [[1875 թուական|1875]]-ին Միւնիխ,
* [[1876 թուական|1876]]-ին Կիզիսին հետ Միւնիխ եւ [[Փարիզ]],
* [[1879 թուական|1879]]-ին [[Եգիպտոս]]։

== Ընտանիք ==
[[1879 թուական|1879]]-ի ձմրան, կ՛ամուսնանայ Իրինի Քիրաքիտիին հետ (Իզմիրցի յոյն առեւտրականի մը դուստր)։  Կը բախտաւորուին վեց զաւակներով՝ 5 տղաք եւ 1 աղջիկ։ 

== Մահը ==
[[1904 թուական|1904]]-ի ամրան, 72 տարեկան հասակին կը մահանայ։  Մահէն ետք, Գեղարուեստի Դպրոցին տնօրէնութիւնը յանձն կ՛առնէ իր աշակերտներէն [[Եորղոս Եաքովիտիս]]։

== Գործը ==

=== Միւնիխ ===
[[Մյունիխ|Միւնիխ]] գտնուած տարիներուն, երբ Փիլոթի ուսուցիչն էր, կը զբաղի «պատմական գեղանկարչութեամբ»․ նիւթերն են ընդհանրապէս [[Յունական Դիցաբանութիւն|յունական դիցաբանութիւնն]] եւ յունական պատմութիւնը։

==== «Պատմական գեղանկարչութիւն» եզրին մէջ, Լիթրասի գլխաւոր գործերէն նմուշներ ====
&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;240&quot;&gt;
Պատկեր:Lytras - Execution of Gregory V.jpg|«Ղրիղորիոս Ե․ պատրիարք կախաղան կը տարուի» (Ղրիղորիոս Ե․ Պոլսոյ Տիեղերական Պատրիարք)
Պատկեր:Hanging of Patriarch Gregory V.JPG|«Ղրիղորիոս Ե․ պատրիարք կախաղան կ՛ ահաբեկուի»․
Պատկեր:Lytras nikiforos antigone polynices.jpeg|«Անթիղոնին մեռած Փոլինիքիսին առջեւ», 1865
Պատկեր:Selfportrait, Nikiforos Lytras.png|Նիքիֆորոս Լիթրաս, ինքնակենդանագիր, 1867
&lt;/gallery&gt;

=== Յունաստան ===
Յունաստան վերադարձին, արդէն ծանօթ ու սիրուած Լիթրաս կը զբաղի դիմանկարներով։  Կը մասնակցի զանազան ցուցահանդէսներու, ուր նաեւ պարգեւներու կ՛ արժանանայ․-

* Փարիզ՝ [[1855 թուական|1855]], [[1867 թուական|1867]], [[1878 թուական|1878]], [[1889 թուական|1889]] եւ [[1900 թուական|1900]],
* [[1873 թուական|1873]]՝ [[Վիեննա|Վիեննայի]] համաշխարհային ցուցահանդէս,
* [[Զափիօ|Զափիօ Տան]] (Աթէնք) եւ «Փարնասոսի Գեղարուեստներու Միութեան» (Աթէնք) հերթական ցուցահանդէսներ։

Աթէնքի ազնուական եւ վերի խաւերու դիմանկարիչը կը դառնայ։  Կը գեղանկարէ «Ազգային Դրամատան» տնօրէններուն եւ Աթէնքի ազնուական եւ վերի խաւերու անձնաւորութիւններու կոթողական կենդանկարներ։

Յունաստանի արուեստի պատմութեան մէջ, Նիքիֆորոս Լիթրաս ձգած է իր ուրոյն դրոշմը։  [[1903 թուական|1903]]-ին կը պարգեւատրուի «Փրկիչի Սուրբ Խաչ»ով։

== Յետ մահու ==

* [[1909 թուական|1909]]․ Միւնիխի Heinemann սրահին մէջ «Փիլոթի Դպրոց 1885-1886» ցուցահանդէսին Լիթրասի
* գործերը կը ցուցադրուին,
* [[1933 թուական|1933]]․ Աթէնքի Գեղարուեստի Բարձրագոյն Դպրոցին մէջ կը կատարուի յատուկ ցուցահանդէս, ուր Լիթրասի 186 գործերը կը ներկայացուին։
* Յունաստանի Նամակատունները, Լիթրասի յիշատակը կը պատուեն դրոշմաթուղթ հրատարակելով։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Lytras Nikiforos Carols.jpeg|«Քալատա»․ 1872
Պատկեր:Greek-painters-Lytras.jpg|«Սպասում»
Պատկեր:The burning of the Turkish flagship by Kanaris.png|Քանարին կը հրկիզէ թրքական նաւը, 1873
Պատկեր:Lytras Nikiforos return from the bazaar.jpg|Վերադարձ Փենտելիին վաճառահանդեսէն
Պատկեր:Lytras nikiforos galatas the milkman.jpeg|Կաթնավաճառը, 1895
Պատկեր:Nikiforos Lytras-Königin OLga 1867.jpg|Օլղա թագուհին․ 1867
Պատկեր:Lytras Nikiforos Hristos Arapis.jpg|Սեւամորթը․ 1873-74
Պատկեր:Lytras Nikiforos Michael Soutzos.jpeg|«Միքայէլ Սուծոս» (Մոլտավիոյ վեհապետը), 1890
Պատկեր:Lytras Nikiforos portrait of Kaftantzoglou.jpg|Քաֆթանծողլուին կենդանկարը, 
Պատկեր:Lytras Nikephoros  - The Dirge in Psara (before 1888).jpg|«Փսարա՝ միրոլոյի» (Փսարա կղզի, մահերգը)
Պատկեր:Lytras Nikiforos sailor smoking.jpg|«Նաւաստին իր ծխաթայտով»
Պատկեր:Lytras nikiforos self portrait.jpeg|Նիքիֆորոս Լիթրաս, ինքնակենդանագիր
Պատկեր:Lytras Nikiphoros Fellah Girl.jpg|«Ֆելահ աղջիկ մը»
Պատկեր:Lytras Nikiphoros Knitting monk.jpg|«Վանականը կը հիւսէ»
Պատկեր:Nikiforos Lytras - o kakos eggonos.JPG|«Չարաճճի թոռնիկը» 1876
Պատկեր:Nikiforos Lytras - meta tin peirateian.JPG|«Ծովահէնութենէն ետք», 1876
Պատկեր:Queen Amalia of Greece in Greek costume.jpg|Յունաստանի Ամալիա թագուհին, 1875
Պատկեր:Νικηφόρος Λύτρας - Γυμνό.jpg|«Մերկութիւն» 1867-1870
Պատկեր:Νικηφόρος Λύτρας - Παιδί που στρίβει τσιγάρο.jpg|«Պատանի մը գլանիկով» 1884
Պատկեր:Lytras Nikiforos Marianthe Charilaou.jpeg|«Մարիանթի Հարիլաու», 1895-1900
&lt;/gallery&gt;

&lt;ref&gt;[https://www.tinos.biz/culture/LITRAS.htm Թինոս կղզիին պաշտօնական կայքէջ․ յոյն գեղարուեստներ, Նիքիֆորոս Լիթրաս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.anistor.gr/english/enback/e984.htm ԺԹ․ դարու յոյն գեղանկարիչներ {{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nationalgallery.gr/el/zographikh-monimi-ekthesi/painter/lutras-hatziantonis.html |title=Հածիանտոնիս Լիթրաս{{ref-el}} |accessdate=2022-01-16 |archive-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117215121/https://www.nationalgallery.gr/el/zographikh-monimi-ekthesi/painter/lutras-hatziantonis.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://lekythos.library.ucy.ac.cy/handle/10797/13950 Սքոքոս, Ազգային օրացոյց,1886-1918{{ref-el}} ] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.timesnews.gr/nikiforos-lytras-1832-1904-theoreitai-apo-toys-simantikoteroys-ekprosopoys-tis-scholis-toy-monachoy/ |title=timesnews - Նիքիֆորոս Լիթրաս, 1832-1904, Միւնիխի Դպրոցին գլխաւոր ներկայացուցիչներէն, 13-6-2021 |accessdate=2022-01-16 |archive-date=2022-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118183849/https://www.timesnews.gr/nikiforos-lytras-1832-1904-theoreitai-apo-toys-simantikoteroys-ekprosopoys-tis-scholis-toy-monachoy/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110529115434/http://www.mlahanas.de/Greeks/NewArts/Arts5.htm Յունաստանի Նամակատունները, Լիթրաս կը պատուեն դրոշմաթուղթ հրատարակելով{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Նիքոս Հածիքիրիաքոս-Կիքաս]]
* [[Նիքոլաոս Կիզիս]]
*[[Եորղոս Եաքովիտիս]]
* [[Փիեռ Օկիւսթ Ռենուար]]
* [[Էօժէն Տելաքրուա]]

* [[Փոլ Կօկէն]]

* [[Վինսընթ Վան Կոկ|Վան Կոկ]]
* [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]]
* [[Տիէկօ Ռիվերա]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ ըստ ազգութեան]]
[[Ստորոգութիւն:Յոյն գեղանկարիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:1832 ծնունդներ]]
[[Ստորոգութիւն:1904 մահեր]]
[[Ստորոգութիւն:13 Յունիսի մահեր]]</text>
      <sha1>t1p9cbsgs2lohvv01ab07bf5v8zfg0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Քուքենհոֆ (Հոլանտա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21788</id>
    <revision>
      <id>257550</id>
      <parentid>257416</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T17:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4598" sha1="dvs222uypf6g2wexrkqkapa4o5fqza2" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}  
'''Քուքենհոֆ,''' ծաղիկներու պարտէզ՝ [[Նիտըրլենտ|Հոլանտայի]] մէջ:
[[Պատկեր:Kasteel keukenhof.jpg|մինի]]
Ճանչցուած է նաեւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] պարտէզ անունով: Համաշխարհային ճանաչում ունեցող ծաղիկի պարտէզներէն է։

Աւելի քան եօթը հեկտար տարածութիւն ունեցող այս պարտէզին մէջ ամէն տարի կը ցանուի մօտաւորապէս եօթը միլիոն սոխ` ցուցադրելու համար հոլանտական ծաղիկներուն ամէնէն գեղեցիկ հաւաքածոն: 

Այս ծաղիկները ԺԷ. դարուն այնքան յարգի էին [[Նիտըրլենտ|Հոլանտայի]] մէջ, որ անոնք իբրեւ դրամ կը գործածուէին:

Պարտէզին մէջ կը ցուցադրուին կակաչի 800 տեսակներ:

Սկզբնական շրջանին Քուքենհոֆ, որ կը նշանակէ բանջարանոց, կը գործածուէր մշակելու համար պտուղներ եւ բանջարեղէններ` նշանաւոր ազնուական կնոջ մը խոհանոցին անձնակազմին համար: 1641-ին հոն կը շինուի պալատ մը, եւ անոր շրջակայքը կը փոխուի: ԺԹ. դարու կէսերուն անիկա կը ստանայ անգլիական պարտէզի մը կերպարանքը&lt;ref&gt;[https://www.aztagdaily.com/archives/441429 Բանջարանոցէն՝ Պարտէզ]&lt;/ref&gt;:
=== Այցելուներ ===
[[Պատկեր:Kuekenhoff 006.jpg|մինի|ձախից]]
2017-ին պարտէզը 1.4 միլիոն զբօսաշրջիկ ընդունած է&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraaf.nl/nieuws/3617208/record-1-5-miljoen-bezoekers-keukenhof|title=Record: 1,5 miljoen bezoekers Keukenhof|last=Klopper|first=Roy|date=20 May 2019|work=De Telegraaf|access-date=8 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://keukenhof.nl/nl/keukenhof-sluit-een-succesvol-seizoen|title=Keukenhof sluit een succesvol seizoen {{!}} Keukenhof.nl|website=keukenhof.nl|access-date=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008211203/https://keukenhof.nl/nl/keukenhof-sluit-een-succesvol-seizoen|archivedate=2019-10-08|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot; - 
!Տարի||Այցելու|| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:transparent&quot; |&amp;nbsp;||Տարի||Այցելու
|-
|2008||835,000
|2014||1,020,000
|-
|2009
|850,000
|2015
|1,175,000
|-
|2010||800,000
|2016||1,143,000
|-
|2011
|884,000||2017
| 1,400,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vandooren.nl/keukenhof-visitors-2018-bezoekers-2018?lang=en|title=Keukenhof- Visitors 2018|website=Van Doorne|accessdate=8 October 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012
|875,000
|2018
|1,400,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/670887/visitor-numbers-to-the-keukenhof-in-the-netherlands/|title=Number of visitors to the Keukenhof in the Netherlands from 2011 to 2019 (in 1,000s)|website=Statista|publisher=Statista|accessdate=8 October 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|849,000
|2019
|1,500,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/670887/visitor-numbers-to-the-keukenhof-in-the-netherlands/|title=Number of visitors to the Keukenhof in the Netherlands from 2011 to 2019 (in 1,000s)|website=Statista|publisher=Statista|accessdate=8 October 2019}}&lt;/ref&gt;
|}

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery mode=packed&gt; 
File:Keukenhof - panoramio (82).jpg|
File:NL-keukenhof-01.jpg|
File:Keukenhof 8.jpg|
File:NL-keukenhof-14.jpg|
File:Ornithogalum dubium.jpg|
Image:keukenhof.jpg|
File:Keukenhof 340.JPG|
File:Keukenhof1374.jpg|
File:Keukenhof well1352.jpg|
File:140409 Keukenhof 01.JPG|
File:Keukenhof tulips.JPG|
&lt;/gallery&gt;

== Աղբիւրներ ==
*[http://www.keukenhof.nl Keukenhof] - Official Website of Keukenhof Park
*[http://www.photoree.com/collections/slider/111267 Keukenhof Gardens Creative Commons Photo Slideshow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715082347/http://www.photoree.com/collections/slider/111267 |date=2011-07-15 }}
*[https://web.archive.org/web/20160307070412/http://www.veltra.com/en/europe/netherlands/amsterdam/ctg/160649:keukenhof/ Keukenhof Gardens Tours and Photos]
*[https://web.archive.org/web/20141028171505/http://www.kerstopkeukenhof.nl/english Keukenhof Christmas Fair] - Official Website of Keukenhof Christmas Fair
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հոլանտայի այգիներ]]</text>
      <sha1>dvs222uypf6g2wexrkqkapa4o5fqza2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Քոլարես (Սինթրա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22910</id>
    <revision>
      <id>257549</id>
      <parentid>204816</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T17:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8298" sha1="niye1n2c2h4e0mcx2s55ge20qo8wsp7" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Azenhas.JPG|կարգավիճակ=քաղաքային թեմ (freguesia)|երկրամաս=Սինթրա, Փորթուկալ|բնակչութիւն=7 628|պատկերի նկարագրութիւն=Ազենհաս տօ Մառ, Քոլարես|կը գտնուի ափին=Ատլանտեան ովկիանոս|բնօրինակ անուանում=Colares}}
'''Քոլարես''' (փորթուկալերէն`Colares), քաղաքային թեմ (freguesia), [[Սինթրա]], [[Փորթուկալ]]։  

== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
[[Պատկեր:SNT_Colares.svg|մինի|Սինթրա, Քոլարես]]
Համայնքը կը գտնուի Փորթուկալի արեւմտեան ծայրագոյն ծովեզրին եւ Եւրոպայի արեւմտեան ծայրակէտին․ Քապօ տա Ղոքա կամ Քապօ տա Ռոքա (Cabo da Roca)։  Կ՛ ընդգրկէ Ալմոսաժենէ, Աթալէա, Ազենհաս տօ Մառ, Ազոյիա, Քոլարես, Էուկարիա, Ճիկարոս, Միւսիֆալ, Փենետօ, Փռայա տաս Մասուս եւ Ուլկէյռա։ [[Լիզպոն|Լիզպոնի]] օդակայանէն 30 քլ․ հեռու է։

Տարածութիւնն է 33․37 քլ², իսկ բնակչութեան թիւն է 7 628։   

== Պատմական ակնարկ ==
Քոլարես, հնադարէն եղած է բնակավայր։  Մասուզ ''Maçãs'' գետաբերանին մօտ հռոմէացիներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանէն գտնուած արձանագրութիւնը ''SOLI ET LUNAE CESTIVIUS ACIDIVIS PERENNIS LEG. AVG. PR. PR. PROVINCIAE LUSITANAE''  Քոլարեսի ճարտարապետութիւնը կը ցոլացնէ։

ԺԲ․ դարասկիզբին (1108)՝ Նորվեկեան Խաչակրութեան շրջանին, քանի մը ամսուան համար շրջանը կ՛ իյնայ Նորվեկիոյ Սիկըրտ Ա․ Մակնուսըն թագաւորին գերիշխանութեան տակ։  1147-ին, Փորթուկալի առաջին թագաւոր Ալֆոնսօ Էնրիքեսի օրով, Քոլարես մաս կը կազմէ Փորթուկալի թագաւորութեան մինչեւ 1385։  Կը դառնայ կարեւոր կեդրոն երբ թագաւորներէն կը ստանայ քանիցս «ֆորալ» ''foral''  թագաւորական գիրը*։ 

''&lt;u&gt;Ֆորալ&lt;/u&gt; (Foral կամ Carta de Foral), Փորթուկալիոյ թագաւորներու գիր (ԺԲ․ - ԺԶ․ դարեր)․ նպատակն էր Խորհուրդի մը ստեղծումը, որպէսզի հսկէ վարչութիւնը, սահմանները եւ առանձնաշնորհումները։''

1801-ին Քոլարես քաղաքապետութիւնը ունի 1 930 բնակիչ, իսկ 1849-ին՝ 3 341։  1855-ին Քոլարես կ՛ ընդգրկուի Սինթրա քաղաքապետութեան մէջ իբրեւ համայնք։

== Գիւղատնտեսութիւն ==

=== Այգեգործութիւն ===
Որթատունկերը աւազին կը մշակուին Colares DOC 50 լծվար տարածութեան մէջ։  1940-ական թուականներուն այգեստանը 2․500 լծվար տարածութիւն էր եւ 1934 - 1994 միայն համայնքին ընկերակցութեան արտօնուած էր գործածել Colares անունը։

«Ֆիլոքսերա» ''Phylloxera'' խաղողի որդը աւազին վրայ չ՛ապրիր, այդ պատճառով Քոլարեսի այգիները, Եւրոպայի հազուագիւտ որթատունկերէն են որ չեն պատուաստուիր։ 

=== Գինեգործութիւն ===
Կարմիր գինին կ՛ արտադրուի մշակուած որթատունկերու 75%-էն՝ Ռամիսքօ տեսակէն ''Ramisco''։  Ճերմակ գինին Մալվազիա ''malvasia'' խաղողի տեսակին տեղական մէկ զանազանակէն կ՛ արտադրուի։

== Տեսարժան վայրեր ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:AntadeAdranunes2.jpg|alt=|«Անտա տէ Ատրենունես» նախապատմական յուշարձան
Պատկեր:Praia das Maçãs Prehistoric Monument.jpg|alt=|Փրեա տաս Մասուս (Praia das Maçãs) նախապատմական յուշարձան
Պատկեր:RomanVillaAlmocageme1.jpg|alt=|Santo André de Almoçageme հռոմէական բնակավայր, Գ․ - Ե․ դար
Պատկեր:Fontanário de Almoçageme 03.jpg|alt=|Almoçageme աղբիւր
Պատկեր:Cine-Teatro Gomes da Silva 02.jpg|alt=|Gomes da Silva թատերասրահ
Պատկեր:Fachada da Igreja de Nossa Senhora da Graça, Almoçageme. 06-18.jpg|alt=|Nossa Senhora da Graça եկեղեցի, Almoçageme
Պատկեր:Cabo da Roca - panoramio - D.Majerus.jpg|alt=|Քապօ տա Ռոքա (Cabo da Roca) հրուանդան
Պատկեր:Wine Cellars (20725440552).jpg|alt=|Քոլարես տեղական գինիին գործարանը
Պատկեր:Capuchos 3.jpg|alt=|Քափուչինոներուն վանքը
Պատկեր:Rua das Regueiras, Casas Novas. 06-18 (01).jpg|alt=|Ճամբայ մը
Պատկեր:Largo da Escola Primária, Colares. 06-18.jpg|alt=
Պատկեր:Rua Cândido dos Reis, Colares. 06-18.jpg|alt=
Պատկեր:Colares (13014406603).jpg|alt=|Քոլարես
Պատկեր:Penedo, panorama. 06-18 (01).jpg|alt=|Փենետօ
Պատկեր:Adraga 03.jpg|alt=|Փրեա տէ Ատրակա
Պատկեր:Praia da Ursa - Parque Natural Sintra-Cascais.jpg|alt=|Փրեա տա Ուրսա
Պատկեր:2014-02-02 Praia Grande (1).JPG|alt=|Փրեա Կրանտէ
Պատկեր:Praia Grande - Portugal (15359109619).jpg|alt=|Փրեա Կրանտէ
Պատկեր:Colares (29704165726).jpg|alt=|Քինթօ տօ Վինակրէ, գետ, Քոլարես
Պատկեր:Várzea de Colares (28057477183).jpg|alt=
Պատկեր:PTCON0008 - Santuário da Peninha.jpg|alt=|Փինինհա սրբարան
Պատկեր:Apus de soare la Plaja Mare - panoramio.jpg|alt=
&lt;/gallery&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.entrevinhas.com/en/colares-wines/ Քոլարես եւ իւրայատուկ գինին{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.visitportugal.com/en/NR/exeres/CA65A980-3794-4F74-9372-0741F3BBDF47 Քոլարես {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_ad Փորթուկալի վարչական բաժանումներ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tripadvisor.com/ShowTopic-g189158-i203-k2880020-Driving_to_colares-Lisbon_Lisbon_District_Central_Portugal.html Դէպի Քոլարես{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://arcolares.com/en/ Քոլարես, այգիներ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://visitsintra.travel/pt/comer-beber/vinho-de-colares |title=Քոլարեսի այգիները, պատմական անդրադարձ{{ref-es}} |accessdate=2022-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220422230621/https://visitsintra.travel/pt/comer-beber/vinho-de-colares |archivedate=2022-04-22 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://mapcarta.com/28370774 Քոլարես, քարտէս{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.tripadvisor.com/Attractions-g189155-Activities-Colares_Sintra_Municipality_Lisbon_District_Central_Portugal.html Քոլարես տեսարժան վայրեր{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2017/08/03/dining/portuguese-wine-colares.html Քոլարես, հոն ուր աւազին կ՛ աճին որթատունկերը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [[:el:Αλφόνσος_Α΄_της_Πορτογαλίας|Ալֆոնսօ Էնրիքես]] {{ref-el}}
# [[Իպերական Թերակղզի|Իպերական թերակղզին]]
# [[:en:Norwegian_Crusade#In_mainland_Iberia_.281108-09.29|Նորբեկեան խաչակրութիւն]] {{ref-en}}
# [[:en:Ramisco|Ramisco]]{{ref-en}}
# [[:en:Malvasia|Malvasia]]{{ref-en}}

[[Ստորոգութիւն:Փորթուկալի քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի ծովափնեայ քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի]]</text>
      <sha1>niye1n2c2h4e0mcx2s55ge20qo8wsp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Օննիկ Գաւուքեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24521</id>
    <revision>
      <id>257551</id>
      <parentid>212622</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T17:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2799" sha1="6c6eixhw3pycs0avxfrwhntb0dy58im" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Օննիկ Գաւուքեան''' ({{ԱԾ}}), հայ լուսանկարիչ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lusarvest.org/%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB%D5%B9%D5%B6%D5%A5%D6%80/%D5%A3%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%82%D6%84%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%85%D5%B6%D5%B6%D5%AB%D5%AF/#|title=ԳԱւՈՒՔԵԱՆ, ՕՆՆԻԿ {{!}} Հայ լուսանկարչական արուեստների հետազօտական շտեմարան|website=www.lusarvest.org|language=en|accessdate=2017-09-18}}&lt;/ref&gt;։ Արթին Գաւուքի որդին է, [[Րաֆֆի Գաւուքեան|Րաֆֆի]] եւ Էն Գաւուքեանների եղբայրը&lt;ref name=&quot;spec20080122&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thespec.com/article/312974|title=Cavouk of Winona: Life through the lens|publisher=Hamilton Spectator|first=Suzanne|last=Bourret|date=January 22, 2008|accessdate=2009-01-16|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906174230/http://www.thespec.com/article/312974|archivedate=September 6, 2008}}&lt;/ref&gt;։

== Կենսագրական գիծեր ==
Ծնած է Գահիրէ` Արթին եւ Լիւսի Գաւուքեաններու ընտանիքին մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucalgary.ca/lib-old/SpecColl/OccPaper/occ10.htm|title=University of Calgary Libraries, Special Collections Division, Occasional Paper No. 10: Onnig CAVOUKIAN (born 1945)}}&lt;/ref&gt;։  1958 թուականէն ընտանիքով հաստատուած է [[Թորոնթօ]]։ Պապիկին` [[Յովհաննեէս Գաւուքեան|Յովհաննեէս Գաւուքեանի]] եւ հօր պէս ընտրած է լուսանկարչութեան ուղին եւ դարձած է դիմանկարներ լուսանկարող&lt;ref name=&quot;spec20080122&quot; /&gt;։

Գաւուքը լուսանկարած է [[Ինտիրա Կանտի|Ինտրա Կանտիին]],  Էլիզապէթ Պոուզ Լայոնին, [[Էլիզապէթ Բ.|Էլիզապէթ Բ․-]]&lt;nowiki/&gt;ին, Օսքար Փիթըրսըն, Փիեռ Էլիոթին, Լէոնիթ Պրեժնեւին, Հիւպերթ Համֆրիին եւ ուրիշներու&lt;ref name=&quot;spec20080122&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ntw20070420&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.niagarathisweek.com/news/article/86952|title=Stamp of approval|publisher=Niagara This Week|date=April 20, 2007|first=Scott|last=Rosts|accessdate=2009-01-16|archive-date=2009-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090911055127/http://www.niagarathisweek.com/news/article/86952|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Քանատայի երեք նամականիշներ պատրաստուած են Գաւուքի լուսանկարած դիմանկարներու հիման վրայ&lt;ref name=&quot;spec20080122&quot; /&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ]]</text>
      <sha1>6c6eixhw3pycs0avxfrwhntb0dy58im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նամուրվան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25513</id>
    <revision>
      <id>257514</id>
      <parentid>237735</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1531" sha1="a0pzavubsuh9a5trluxltnd2buzalgi" xml:space="preserve">'''Նամուրվան''' ([[թրքերէն]]՝ '''Narman''' , [[թրքերէն]]&lt;nowiki/&gt;ով նախապէս կը կոչուէր՝ '''Namervan''' [[վրացերէն]]՝ ნარიმანი)։ Արեւմտեան Հայաստանի, այժմու թուրքիոյ հանրապետութեան Էրզրում (Կարին) նահանգի շրջաններէն։&lt;ref&gt;[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx Büyükşehir İlçe Belediyesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306001414/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |date=2023-03-06 }}, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 12 July 2023.&lt;/ref&gt; Տարածութիւնը կը կազմէ 799 քառակուսի ՔՄ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.harita.gov.tr/uploads/files-folder/il_ilce_alanlari.xlsx|title=İl ve İlçe Yüz ölçümleri|publisher=General Directorate of Mapping|access-date=12 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230331065214/https://www.harita.gov.tr/uploads/files-folder/il_ilce_alanlari.xlsx|archivedate=31 March 2023|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, եւ բնակչութեան թիւը կը հասնւ 12,292-ի (2022 թուական)&lt;ref name=&quot;tuik2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=en|title=Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports|publisher=[[TÜİK]]|language=en|format=XLS|access-date=12 July 2023}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a0pzavubsuh9a5trluxltnd2buzalgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պատմական զգեստներու թանգարան (Փոզնան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27338</id>
    <revision>
      <id>257526</id>
      <parentid>248027</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11989" sha1="b36xk6ot65tui2z0gebxkqsr86xl7qw" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Թանգարան
| անուանում = Պատմական զգեստներու թանգարան (Փոզնան)
| բնօրինակ անուն = 
| պատկերանիշ =  
| պատկեր =Pila (1 of 1).jpg
| նկարագրութիւն = 
| երկիր = Լեհաստան
| տեղագրութիւն = 
| վայր = 
| կազմուած է = 
| մասն է = 
| տեսակ = 
| կը պատկանի = 
| նստավայր = 
| հասցէ = ul. Kwiatowa 14/2[1]61-886
| նամակատան նիշ = 
| փողոց = 
| հեռախօս = 
| հիմնադրուած է = 2018-ին
| հիմնադիր = 
| պատուիրող = 
| մակերես = 
| այցելուներ = 
| տնօրէն = 
| անցում = 
| չափ = 
| կայք = xixgallery.com
| ծանօթ = 
}}

'''Պատմական զգեստներու թանգարան (Փոզնան)''', ''Múzeum Historii Ubioru'' ''W POZNANIU''), մասնաւոր թանգարան, որ կը գտնուի [[Լեհաստան]]ի [[Փոզնան]] քաղաքի Կուիատովա փողոցի 14/2 հասցէի բազմաբնակարան շէնքերէն մէկուն մէջ։ հիմնուած է Դեկտեմբեր 2018-ին&lt;ref&gt;{{Citation |title=Biuletyn Informacji Publicznej MKiDN - Rejestry muzeów |url=http://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/rejestry-muzeow.php |access-date=8 Մայիս 2019 |language=pl |archivedate=2023-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929055927/https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/rejestry-muzeow.php |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;՝ Աննա Մորիտոյի կողմէ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Museum of Historical Costume in Poznan |url=https://en.xixgallery.com/ |accessdate=9 Մայիս 2019 |language=en |archive-date=2024-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618234237/https://en.xixgallery.com/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Պատմութիւն ==
Թանգարանը հիմնադրուած է պատմական [[վինտաժ հագուստ]]ի, զգեստներու լեհ հաւաքորդ Աննա Մորիտոն։ Մասնաւոր ցուցասրահէն հաստատութիւնը  [[թանգարան]]ի վերածած է  Դեկտեմբեր 2018-ին։ Թանգարանը յայտնի է իր շրջիկ ցուցահանդէսներով ամբողջ երկրի տարածքին&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 Մարտ 2019|title=Grand Opening of the Museum of Historical Costume in Poznan, Poland |url=https://fashionhistory.fitnyc.edu/costume-in-poland/ |accessdate=6 Մայիս 2019|website=Fashion History Timeline}}&lt;/ref&gt;։ 2004 թուականէն սկսեալ Աննա Մորիտոն կը հաւաքէ [[վինտաժ հագուստ]]ներ եւ զարդեղէններ՝ յատկապէս XIX դարու պատկանող։ 19-րդ դարու բնօրինակ կտորները բերուած են [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]ի եւ [[Լոնտոն]]ի առեւտրային եւ աճուրդային տուներէն&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Մարտ 2019|title=Museum from Inquisitiveness |url=http://kultura.poznan.pl/mim/kultura/news/rozmowy,c,7/muzeum-z-dociekliwosci,130313.html |accessdate=9 Մայիս 2019|website=Poznan Culture}}&lt;/ref&gt;։

Թանգարանի մօտ կը գործէ զգեստներու վերանորոգման արհեստանոց ''«Stroje z Pasja»&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Stroje z Pasją |url=https://www.strojezpasja.pl/ |accessdate=8 Մայիս 2019}}&lt;/ref&gt;'': Անոնք կ'իրականացնեն ցուցանմուշներու հիմնական նորոգութիւնն ու սպասարկումը։

== Առաքելութիւն ==
Թանգարանի առաքելութիւնը կրթական բնոյթ ունի։ Ապագայ ծրագիրներուն մէջ ներառուած է թանգարանը պատմական թեմատիկ դարձնելու գաղափարը։ Թանգարանը կը տարածէ XIX դարու ապրելակերպն ու մշակոյթը, ինչպէս նաեւ կանանց դերը ընկերութեան մէջ։ 
Թանգարանի առաքելութիւնն է նաեւ երեխաներուն, երիտասարդներուն եւ պատմութեան սիրահարներուն սորվեցնել XIX դարու նորաձեւութեան պատմութեան մասին։ Այս մէկը եզակի հնարաւորութիւն է տեսնել [[վինտաժ հագուստ]]ներ։ Թանգարանը նաեւ նշանակալի աջակցութիւն կը ցուցաբերէ հագուստի տիզայններուն&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 Մարտ 2019|title=Grand Opening of the Museum of Historical Costume in Poznan |url=https://janeaustensworld.wordpress.com/2019/03/03/grand-opening-of-the-museum-of-historical-costume-in-poznan-poland/ |accessdate=8 Ապրիլ 2019|website=Jane Austen’s World Blog}}&lt;/ref&gt;։

== Հաւաքածու ==
Հաւաքածուն բաղկացած է աւելի քան 80 հնագոյն ցուցանմուշներէ, ներառեալ աւելի քան 50 ամբողջական տարազներ, որոնք հիմնական կերպով XIX դարէն են։ Սա բնօրինակ պատմական տարազներու ամենամեծ հաւաքածուն է Լեհաստանի մէջ։ Հաւաքածուին մէջ զգեստներէն միայն քիչերը վերանորոգուած են: Հաւաքածուն կը ներառէ զգեստներ, ներքնազգեստ եւ [[Նորաձև աքսեսուարներ|զարդեղէններ]]։

Առաւել ցայտուն ցուցանմուշներն են.

* Ամառային զգեստ XIX դարու 40-ական թուականներէն
* Զգեստ 1840 թուականէն՝ զարդարուած կեղծ կոճակներով
* Երեկոյեան զգեստ՝ մօտ 1880 թուականի, Բ. Ալտմանի առեւտրային տունէն&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Collection |url=https://en.xixgallery.com/collection/ |accessdate=3 Մայիս 2019 |website=Museum of Historical Costume in Poznan }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Շրջիկ ցուցահանդէսներ ==
* 27 Սեպտեմբեր 2018 - 9 Դեկտեմբեր 2018, Շրջանային թանգարան Պիլայի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Belle epoque - women fashion 1871-1914 |url=https://muzeum.pila.pl/wystawy.php?lang=pl&amp;id_strony=646 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918194335/http://muzeum.pila.pl/wystawy.php?lang=pl&amp;id_strony=646 |archivedate=18 Սեպտեմբեր 2020|accessdate=20 Ապրիլ 2019|website=Pila Museum}}&lt;/ref&gt;
* 12 Սեպտեմբեր 2018 - 14 Դեկտեմբեր 2018, Զամոսկի ամրաշինական կառոյցներու եւ սպառազինութեան «Արսենալ» թանգարան, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 Սեպտեմբեր 2018|title=The route of Polish emancipants and patriots in XIX and XX century|url=https://muzeumarsenal.pl/pl/298-otwarcie-wystawy-emancypantki-i-patriotki-wizerunki-walczacych-polek-xix-i-xx-wieku|accessdate=9 Մայիս 2019|website=Arsenal - Museum of Fortifications and Weapons|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509154314/https://muzeumarsenal.pl/pl/298-otwarcie-wystawy-emancypantki-i-patriotki-wizerunki-walczacych-polek-xix-i-xx-wieku|archivedate=2019-05-09|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* 17 Դեկտեմբեր 2017 - 15 Յունուար 2018, Քաղաքային թանգարան Նովա Սոլուի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rynkiewicz |first=Marcin |date=15 Նոյեմբեր 2017|title=An exhibition of XIX century dresses in Nowa Sol Museum |url=https://dzieje.pl/wystawy/w-nowosolskim-muzeum-wystawa-xix-wiecznych-sukien |accessdate=8 Մայիս 2019|website=Dzieje.pl}}&lt;/ref&gt;
* 6 Յուլիս 2017 - 8 Սեպտեմբեր 2017, տարածաշրջանային թանգարան Չելլովոյի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19th century Women Fashion |url=https://zamekczluchow.pl/pl/component/content/article/37-czasowe/302-moda-damska-xix-wiekui |accessdate=8 Մայիս 2019|website=Zamek Czluchow}}&lt;/ref&gt;
* 8 Մարտ 2017 - 14 Մայիս 2017, Գորկու ամրոցի թանգարան Շամոտուլիայի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 Մարտ 2017|title=Exhibition’s Opening &quot;In the grandmother’s closet. Ladies dresses from XIX century from Anna Moryto collection&quot; |url=http://zamek.org.pl/aktualnosci/otwarcie-wystawy-w-szafie-prababki-xix-wieczne-stroje-damskie-z-kolekcji-anny-moryto/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518134954/http://zamek.org.pl/aktualnosci/otwarcie-wystawy-w-szafie-prababki-xix-wieczne-stroje-damskie-z-kolekcji-anny-moryto/ |archivedate=18 Մայիս 2019|accessdate=7 Մայիս 2019|website=Museum Zamek Gorkow in Szamotuly}}&lt;/ref&gt;
* 5 Մարտ 2016 - 4 Մայիս 2016, Սիլեզեան պիեսներու թանգարան Բջեկի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web|date=21 Ապրիլ 2016|title=Ladies dresses from XIX century visiting Brzeg|url=https://blog.balladine.com/damskie-stroje-z-xix-wieku-goszcza-w-brzegu|accessdate=7 Մայիս 2019|website=Balladine Blog|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623205450/https://blog.balladine.com/damskie-stroje-z-xix-wieku-goszcza-w-brzegu|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* 2 Յուլիս 2015 - 6 Սեպտեմբեր 2015, տարածաշրջանային թանգարան Սեցցինեկի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 Յուլիս 2015|title=Gone with the Wind. XIX century fashion |url=http://www.spotkania-z-zabytkami.pl/aktualnosci/39/431 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509154315/http://www.spotkania-z-zabytkami.pl/aktualnosci/39/431 |archivedate=9 Մայիս 2019|accessdate=3 Մայիս 2019|website=Spotkania z Zabytkami}}&lt;/ref&gt;
* 8 Մարտ 2014 - 27 Մայիսի 2014, Սիլեզի թանգարան Օպոլիի մէջ, Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dresses from XIX century on the show in Opole |url=http://www.spotkania-z-zabytkami.pl/aktualnosci/58/279 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509154312/http://www.spotkania-z-zabytkami.pl/aktualnosci/58/279 |archivedate=9 Մայիս 2019|accessdate=5 Մայիս 2019|website=Spotkania z Zabytkami}}&lt;/ref&gt;
* Մայիս 2012 - 3 Յունիս 2012, Հենրիկ Սենկեւիչի թանգարան, Օբլեքորկ,  Լեհաստան&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adamek-Świechowska |first=Adrianna |date=16 Մայիս 2012|title=Women in Henryk Sienkiewicz’s life |url=http://naszemiasto.pl/artykul/kobiety-w-zyciu-henryka-sienkiewicza-wystawa-w-oblegorku-do,4486532,artgal,t,id,tm.html |accessdate=9 Մայիս 2019|website=Nasze Miasto}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Pila (1 of 1).jpg
Պատկեր:Muzeum Historii Ubioru, wystawa &quot;Moda lubi się powtarzać&quot;.jpg|alt=Source: The Museum of Historical Costume
Պատկեր:Widok nocą na okna Muzeum Historii Ubioru w Poznaniu.jpg|alt=Source: Museum of Historical Costume|Թանգարանի տեսարան դուրսէն՝ գիշերային ժամու:
Պատկեր:Ekspozycja w Muzeum Historii Ubioru podczas wystawy &quot;Moda lubi się powtarzać&quot;.jpg|alt=Source: Museum of Historical Costume
Պատկեր:Finisaż wystawy XIX wiecznych sukien w Muzeum Regionalnym Człuchowie.jpg|alt=Source: Museum of Historical Costume|XIX դարու զգեստներու ցուցադրութիւն Չլուխովի մարզային թանգարանին մէջ
Պատկեր:Nowa Sól, wernisaż wystawy Dama z Żurnala.jpg|alt=Source: Museum of Historical Costume
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.poznan.pl/mim/turystyka/muzea-w-poznaniu,poi,202,12/ Թանգարաններ Լեհաստանի մէջ] 
* [http://www.poznan.pl/ Փոզնան քաղաք]
{{Արտաքին յղումներ}}</text>
      <sha1>b36xk6ot65tui2z0gebxkqsr86xl7qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ս. Երրորդութիւն Եկեղեցի (Մալաթիա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29290</id>
    <revision>
      <id>257531</id>
      <parentid>241662</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2800" sha1="5es8qooazhy0wj3auozam18968lzo2l" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց|պատկեր=Armenische oder aramäische Taschchoron-Kirche.jpg|երկիր={{դրօշ|Թուրքիա}}|պատկերի չափ=250px}}

'''Ս. Երրորդութիւն Եկեղեցի''' (Թաշխորան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/malatya/gezilecekyer/tashoron-kilisesi|title=TAŞHORON KİLİSESİ|website=Kültür Portalı|language=թրքերէն|accessdate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260421231255/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/malatya/gezilecekyer/tashoron-kilisesi|archivedate=2026-04-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;), հայ պատմական տաճար, ուր Մալաթիոյ շրջանի հայերը իրենց պաշտամունքը կատարած են։ Այժմ՝ «Թաշխորան» անուանեալ պատմական սրբավայրը, մշակոյթի կեդրոնի կարգավիճակ ստացած է։

== Պատմական ակնարկ ==
[[Մալաթիա|Մալաթիոյ]] Սուրբ Երրորդութիւն Հայ Եկեղեցւոյ շինութիւնը 1878-ին յոյն ճարտարապետի մը եւ Հայ քարագործներուն աշխատութեամբ սկսած է։ Շինութիւնը 1893-ին աւարտած է։

1893-ի երկրաշարժին եկեղեցւոյ գմբեթը փլած է։

1905-1907 տարիներուն միջեւ  եկեղեցին կը վերանորոգուի։ 1915-էն ետք եկեղեցին, իբրեւ զօրանոց եւ բանտ կը գործածուի։ 1969-ի հրդեհին` եկեղեցւոյ գմբէթը կ'այրի։ Եկեղեցին երկար ժամանակ աւերակ կը մնայ։

2010-ին Մալաթիոյ Կուսակալ  Ուլվի Սարանի հրահանգով եկեղեցւոյ վերանորոգումը կը ծրագրուի։ 2012-ին եկեղեցւոյ շինութիւնը կը սկսի։ Գիտարուեստական հարցերուն եւ պիւտճէի անկարողութեան պատճառաւ շինութիւնը  կանգ կ'առնէ։
2021-ին Մալաթիոյ Քաղաքապետը  Սելահաթթին Կիւրքանի առաջնորդութեամբ  վերանորոգումը կ'աւարտի&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=ԱՍՏՈՒԱԾԱՅԻՆ ՆՇԱՆՆԵՐ…|website=www.jamanak.com|accessdate=2025-07-14}}&lt;/ref&gt;։ Մալաթիոյ «ՀԱՅՏԵՐ» միութիւնը, վերանորոգումի ընթացքին պաշտօն կը ստանձնէ։ «ՀԱՅՏԵՐ» միութիւնը եկեղեցւոյ խորանի եւ մկրտարանի վերանորոգումին նիւթական նեցուկ կը կանգնի:

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ]]</text>
      <sha1>5es8qooazhy0wj3auozam18968lzo2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սեւագնդիկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29617</id>
    <revision>
      <id>257535</id>
      <parentid>242830</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2919" sha1="8pty6ysmck3k464j125yv69k6koufdo" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Black cumin seed.png|մինի]]
'''Սեւագնդիկ,''' ծաղկաւոր բոյսի տեսակ մը, որ կը մշակուի իր սերմերուն համար&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:711687-1 |title=Սեւագնդիկ |accessdate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412133631/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:711687-1 |archivedate=2021-04-12 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 

== Տարածում ==
Բոյսը կը մշակուի [[Ասիա|Արեւմտեան Ասիոյ]]՝ [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզիին]], [[Կիպրոս|Կիպրոսի]], [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]], [[Իրան|Իրանի]] եւ [[Իրաք|Իրաքի]] մէջ։  

Անիկա կը մշակուի նաեւ [[Արեւելեան Եւրոպա|Արեւելեան Եւրոպայի]] որոշ շրջաններու մէջ ([[Պուլկարիա]], [[Ռումանիա]])։ 

== Նկարագրութիւն ==
[[Պատկեր:Nsativa001Wien.jpg|ձախից|մինի]]
* Բարձրութիւնը՝ շուրջ 20-30 սմ, երբեմն՝ 40 սմ։
* Սաղարթը՝ բարակ եւ փետրազարդ, [[Կանաչ (գոյն)|կանաչաւուն]]։
* [[Ծաղիկ|Ծաղիկները]]՝ [[Կապոյտ (գոյն)|երկնագոյն]] կամ [[Ճերմակ (գոյն)|ճերմակ]] թերթերով եւ կը դասաւորուին բաց ձեւով։
* Պտուղները՝ պարկիկաձեւ, որոնք կը պարունակեն բազմաթիւ մանր սեւ սերմեր։
== Օգտագործում ==

* '''Խոհանոց''' – սերմերը կը գործածուին իբրեւ համեմ։ Անոնք յատկապէս տարածուած են արաբական, [[Իսլամութիւն|իսլամական]] (հալալ) եւ հարաւասիական խոհանոցներու մէջ։ Սերմերը կը գործածուին [[Հաց|հացերու]], [[Աղանդեր|աղանդերու]], [[Թթուներ|թթուներու]] եւ բազմազան ուտեստներու համեմադրման համար։
* '''Աւանդական բժշկութիւն''' – Բազմաթիւ մշակոյթներու մէջ սերմերը գործածուած են [[Բժշկութեան Պատմութիւն|աւանդական բժշկութեան]] մէջ՝ իբրեւ [[Մարսողութիւն|մարսողական]] համակարգը նպաստող եւ ընդհանուր առողջութիւնը զօրացնող։ Իսլամական աւանդութեան մէջ յիշուած է իբրեւ «շիֆայ»՝ բուժիչ հատիկ, եւ դարերու ընթացքին ունեցած է խորհրդանշական արժէք&lt;ref&gt;[https://www.bbcgoodfoodme.com/ Սերմերը]&lt;/ref&gt;։
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Սերմեր]]</text>
      <sha1>8pty6ysmck3k464j125yv69k6koufdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Փոքրիկ Այնշթայն Գիտութեան Թանգարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29838</id>
    <revision>
      <id>257547</id>
      <parentid>243612</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4976" sha1="3o5dbhauw8ux7nosoimc1b87bvf4rqh" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Թանգարան|տնօրեն=Մարինա Գրիգորյան}}'''Փոքրիկ''' '''Այնշթայն գիտութեան թանգարան''', գիտութեան ինտերակտիւ թանգարան [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ, ուր ներկայացուած է ելեկտրականութեան, մագնիսականութեան, [[Դեղագիտութիւն|դեղագիտութեան]], ֆիզիկայի, մեխանիկայի եւ բնագիտական այլ ոլորտներուն առնչուող շուրջ 25 ցուցանմուշ[https://web.archive.org/web/20250401104344/https://museumofillusions.am/about-us/]։

== Պատմութիւն ==
Թանգարանը բացուած է [[2016 թուական|2016]] թուականին։ Նախքան բացուիլը համահիմնադիրներու խումբը կազմակերպած է ինտերակտիւ շոու ծրագրեր, հիմնած է գիտական կեդրոններ, ուր երեխաները խաղերու եւ գիտափորձերու միջոցով կարողացած են ծանօթանալ տարատեսակ գիտական փաստերուն, թողարկած են հայալեզու գիտական հաւաքածոներ։ Թանգարանը նախատեսուած է 7 տարեկանէն բարձր երեխաներու եւ մեծահասակներու համար&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://newsarmenia.am/am/news/science/-Erevanum-bacvel-e-taracashrjanum-bacarik-Poqrik-Einshtein-gitutyan-mankakan-tangarany-/|title=Երևանում բացվել է տարածաշրջանում բացառիկ «Փոքրիկ Էյնշտեյն» գիտության մանկական թանգարանը|website=newsarmenia.am|accessdate=2017 թ․ հունիսի 21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=cultural|title=«ՓՈՔՐԻԿ ԷՅՆՇՏԵՅՆ»․ ԹԱՆԳԱՐԱՆ, ՈՐՏԵՂ ՑՈՒՑԱՆՄՈՒՇՆԵՐԻՆ ԴԻՊՉԵԼԸ ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՊԱՅՄԱՆ Է|url=https://museumofillusions.am/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20250401102607/https://museumofillusions.am/|archive-date=2025 թ․ ապրիլի 1|access-date=2017 թ․ հունիսի 21|newspaper=https://museumofillusions.am/}}&lt;/ref&gt;։

== Ցուցանմուշներ ==
Թանգարանին մէջ ներկայացուած են մօտ 25 ցուցանմուշներ՝ ելեկտրականութեան, մագնետիզմի, դեղագիտութեան, մեխանիկայի, ֆիզիկայի եւ այլ բնագաւառներէ։ Ցուցանմուշները բերուած են [[Ռուսաստան|Ռուսաստանէն]] եւ [[Չինաստան|Չինաստանէն]]։ Թանգարանին մէջ ներկայացուած բոլոր նմուշները ունին գործնական կիրառութիւն ե՛ւ առօրեայ կեանքին, ե՛ւ գիտութեան մէջ, ցուցանմուշները նախատեսուած են, որպէսզի երեխաները, տարատեսակ ֆիզիկական երեւոյթներուն ծանօթանալով, զանոնք ձեռք տան։ «Արքիմեդի լծակի» միջոցով թանգարանին մէջ կարելի է բարձրացնել 32 քիլոկրամանոց գունդը&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Բացվել է երեխաների համար նախատեսված Գիտության թանգարանը|url=https://museumofillusions.am/|access-date=2017 թ․ հունիսի 21|newspaper=mediamax.am|language=en}}&lt;/ref&gt;։&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Musée_Little_Einstein,_Erevan,_Arménie_-_extérieur.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mus%C3%A9e_Little_Einstein,_Erevan,_Arm%C3%A9nie_-_ext%C3%A9rieur.JPG
Պատկեր:Musée_Little_Einstein,_Erevan,_Arménie_-_4.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mus%C3%A9e_Little_Einstein,_Erevan,_Arm%C3%A9nie_-_4.JPG
Պատկեր:Musée_Little_Einstein,_Erevan,_Arménie_-_5.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mus%C3%A9e_Little_Einstein,_Erevan,_Arm%C3%A9nie_-_5.JPG
Պատկեր:Musée_Little_Einstein,_Erevan,_Arménie_-_6.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mus%C3%A9e_Little_Einstein,_Erevan,_Arm%C3%A9nie_-_6.JPG
Պատկեր:Musée_Little_Einstein,_Erevan,_Arménie_-_8.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mus%C3%A9e_Little_Einstein,_Erevan,_Arm%C3%A9nie_-_8.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Աշխատանքային ժամեր ==

* Երկուշաբի-ուրբաթ՝ 13:00-20:00
* Շաբաթ, կիրակի՝  12:00-21:00

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=p1tA57Pgo9A «Փոքրիկ Էյնշտեյն»․ թանգարանը՝ գիտափորձերի համար]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայաստանի թանգարաններ]]</text>
      <sha1>3o5dbhauw8ux7nosoimc1b87bvf4rqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Տուեալներու Պաշտպանութեան Օր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30340</id>
    <revision>
      <id>257544</id>
      <parentid>257037</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8083" sha1="56aui6ufpud3266sdpa0a1zihwrc6ps" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Տօն}}

'''Տուեալներու պաշտպանութեան օր''' ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ Data Protection Day կամ ''Data Privacy Day'')&lt;ref name=&quot;dataprotectionday&quot;&gt;[https://www.coe.int/en/web/portal/28-january-data-protection-day 28 January — Data protection day]&lt;/ref&gt;, միջազգային օր, որ ամէն տարի կը նշուի [[28 Յունուար|28 Յունուարին]]&lt;ref name=&quot;dataprivacyday&quot;&gt;Peter Fleischer, Jane Horvath, Shuman Ghosemajumder (2008)&lt;/ref&gt;։ Տուեալներու պաշտպանութեան օրուայ նպատակն է բարձրացնել իրազեկութիւնը, գաղտնիութեան եւ տուեալներու պաշտպանութեան լաւագոյն միջոցներու քարոզչութիւնը։ Ներկայիս կը նշուի [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի, [[Քանատա|Քանատայի]] եւ Եւրախորհուրդի անդամ 47 երկիրներուն մէջ։

== Նպատակ ==
Տուեալներու պաշտպանութեան օրուայ ստեղծման նախաձեռնութիւնը նախապէս կեդրոնացած եղած է գործարարներու եւ օգտատէրերու անձնական առցանց տեղեկութեան պաշտպանութեան բարձրացման վրայ, յատկապէս սոցիալական ցանցերու համատեքստին մէջ։ Վերջին տարիներու ընթացքին կրթական հայեցակարգը նշանակալիօրէն ընդլայնուած է։

Բացի այդ, տուեալներու պաշտպանութեան օրը կը նպաստէ անձնական տեղեկատուութեան նկատմամբ անձնական վերահսկողութեան արհեստագիտական գործիքներու զարգացման խթանող միջոցներուն, կը նպաստէ գաղտնիութեան օրէնսդրութեան պահպանման եւ տուեալներու պաշտպանութեան բարելաւման, շահագրգիռ կողմերու միջեւ երկխօսութեան ստեղծման։ Օրուայ միջազգային տօնակատարութիւնը կը ծառայէ կառավարութեան, արդիւնաբերութեան, գիտնականներու, մասնագէտներու, հասարակական եւ կրթական կազմակերպութիւններու համագործակցութեան։

== Պատմութիւն ==
[[28 Յունուար]] [[1981 թուական|1981]]-ին Եւրոպայի Խորհուրդը ստորագրման համար բացած է «Անձնական տուեալներու ինքնաշխատ մշակման հետ կապուած անձերու պաշտպանութեան մասին» հռչակագիրը&lt;ref&gt;[http://ippi.org.ua/sites/default/files/conv108.pdf Конвенция Совета Европы от 28 января 1981 № 108 «О защите лиц в связи с автоматизированной обработкой персональных данных» (официальный перевод)]&lt;/ref&gt;։ Հռչակագրին մէջ թարմացման գործընթացը ճշգրտումներ իրականացուցած է, որպէսզի արտացոլեն արհեստագիտական զարգացմամբ պայմանաւորուած նոր մարտահրաւէրները։

[[2001 թուական|2001]] թուականի՝ կիբեռյանցագործութիւններու մասին հռչակագիրը ([[Պուտափեշթ|Պուտափեշթի]] հռչակագիր) նաեւ կոչուած է պաշտպանելու տուեալներու համակարգերու ամբողջականութիւնը եւ, այդպիսով, գաղտնիութիւնը կիբեռտարածքին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/994_575 |title=Конвенция о киберпреступности |accessdate=2022-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205203139/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/994_575 |archivedate=2016-02-05 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Տուեալներու գաղտնիութիւնը պաշտպանուած է նաեւ Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական կոնուենցիայի 8-րդ յօդուածով։

Առաջին անգամ տուեալներու պաշտպանութեան եւրոպական օրը նախաձեռնած է Եւրախորհուրդը [[2007]] թուականին։ Երկու տարի ետք ՝ [[26 Յունուար]] [[2009 թուական|2009]]-ին, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Ներկայացուցիչներու պալատը միաձայն ընդունած է HR 31 բանաձեւը, որ 28 Յունուարը հռչակած է որպէս տուեալներու գաղտնիութեան ազգային օր&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d111%3Ah.res.00031%2F|title=H.Res.31 Expressing support for the designation of January 28, 2009 as «National Data Privacy Day»|archive-url=https://archive.today/20120718131345/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d111:h.res.00031/|archive-date=2012 թ․ հուլիսի 18|accessdate=2022 թ․ հունիսի 4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;։ 28 Յունուար 2009 թուականի  ԱՄՆ Սենատը բանաձեւ ընդունած է եւ ճանչցած նաեւ տուեալներու գաղտնիութեան օրը՝ [[2010]] եւ [[2011]] թուականներուն։

== Մասնակից կազմակերպութիւններ ==
Տուեալներու գաղտնիութեան օրուան մասնակցող կազմակերպութիւններէն են՝ «Anti-Phishing Working Group», «California Office of Privacy Protection», «Cyber Data-Risk Managers», «EDUCAUSE», Ճորճթաունի համալսարան, Կապի դաշնային յանձնաժողով, Յետաքննութիւններու դաշնային բիւրօ, [[Նիւ Եորք]] նահանգի գլխաւոր դատախազութիւն, «Online Trust Alliance», [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] տեղեկատուութեան գծով յանձնակատար եւ այլն&lt;ref&gt;[http://www.staysafeonline.org/dpd/2012-events Data Privacy Day 2012 website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104135649/http://staysafeonline.org/dpd/2012-events|date=2012-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.europeanprivacyday.org/eventsbydate European Privacy Day 2012 website]&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://otalliance.org/DpD Online Trust Alliance Data Privacy &amp; Protection website] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}. [https://otalliance.org/initiatives/data-privacy-protection-day Online Trust Alliance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081634/https://otalliance.org/initiatives/data-privacy-protection-day|date=2016-03-04}}
* [https://web.archive.org/web/20120128055256/http://www.staysafeonline.org/dpd Stay Safe Online website]. National Cyber Security Alliance
* [http://www.cybrosys.com/camfecting/index.html DATA PRIVACY DAY and THE INTERNET PANOPTICON — Studies Says Webcam Users Under Serious Threat]
* [https://store.ksolves.com/blog/odoo-2/data-privacy-is-lacking-in-your-business-know-how Why Data Privacy Is Important To Preserve Your Data Online]
* [http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=108&amp;CM=8&amp;DF=01/10/2010&amp;CL=ENG Convention 108 of data protection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302000911/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=108&amp;CM=8&amp;DF=01%2F10%2F2010&amp;CL=ENG|date=2012-03-02}}
* [https://www.kanakinfosystems.com/ Odoo Development Services]
[[Ստորոգութիւն:Մարդու իրաւունքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Տուեալներ]]</text>
      <sha1>56aui6ufpud3266sdpa0a1zihwrc6ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Փինելոբի Տելթա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31538</id>
    <revision>
      <id>257546</id>
      <parentid>250441</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12649" sha1="6luoactx9biln3o9a9gj4qnjfd8tp6e" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Փինելոբի Տելթա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Πηνελόπη Δέλτα, [[24 Ապրիլ]] [[1874 թուական|1874]] [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]] - [[2 Մայիս]] [[1941 թուական|1941]] [[Աթէնք]])․ յոյն գրագիտուհի, ճանչցուած մանաւանդ երեխաներու համար իր պատմական վէպերով։ Իր պատմական վէպերը լայնօրէն կարդացուած են եւ ազդած՝ յոյն ժողովուրդի ազգային ինքնութեան ու պատմութեան մասին արդի ընկալումներուն վրայ։ 

== Կենսագրական գիծեր ==
Փինելոբի Պենաքի Տելթա ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Πηνελόπη Μπενάκη - Δέλτα) ծնած է Աղեքսանդրիա, [[Եգիպտոս]]։ Հայրն էր գործարար եւ ազգային բարերար [[Էմանուիլ Պենաքիս]] եւ մայրը՝ Վիրղինիա Խորեմի,  Աղեքսանդրիայի հզօր առեւտրական Խորեմի ընտանիքին վեց զաւակներէն երրորդն էր։

[[1882 թուական|1882]]-ին Պենաքիս ընտանիքը ժամանակաւորապէս [[Աթէնք]] կը փոխադրուի, ուր Փինելոբին 1895-ին կ'ամուսնանայ [[Ֆանարիոթիս]] (երեւելի յունական ընտանիքներու անդամներ, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] [[Փանարի]] [[Յունարէն|յուն․]]՝ Φανάρι - [[Թրքերէն|թրք․]]՝ Fener, թաղամաս) [[Սթեֆանոս Տելթաս|Սթեֆանոս Տելթասին]]՝ ունեւոր Ֆանարացի վաճառականի հետ։ Անոնք երեք դուստր կ'ունենան․ Սոֆիա (հետագային Մավրոքորտաթու), Վիրղինիա (հետագային Զաննա եւ Յունաստանի նախկին վարչապետ [[Անտոնիս Սամարաս|Անտոնիս Սամարասի]] մեծ մայրը) եւ Ալեքսանտրա (հետագային Բաբադոփուլու)։ 1905-ին կը վերադառնան [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]], ուր Փինելոբի կը հանդիպի Իոն Տրաղումիսին, որ այդ ժամանակ Յունաստանի փոխ-հիւպատոսն էր Աղեքսանդրիոյ մէջ։ Մեծ սէր մը կը ծնի իրենց միջեւ, սակայն Փինելոբի չ՛ուզեր հակադրուիլ ընկերային պարտադրանքներուն ու իր պարտականութեան՝ ամուսնուն եւ զաւակներուն հանդէպ։ Այդ պղատոնական յարաբերութիւնը՝ Փինելոբի Տելթային եւ Տրաղումիսին միջեւ կ՛աւարտի [[1908 թուական|1908]]-ին, երբ վերջինը կը կապուի [[Մարիքա Գոթոբուլի|Մարիքա Գոթոբուլիին]] հետ։

[[1910 թուական|1910]]-ին կը սկսի Տելթայի երկարատեւ նամակագրութիւնը ֆրանսացի բիւզանդագէտ Կիւսթաւ Շլիւմպերժէի հետ, որ օգնեց իրեն գրելու բիւզանդական պատմութեան վերաբերեալ իր վէպերը։ Տելթա, որ [[1906 թուական|1906]]-ին փոխադրուած էր [[Ֆրանքֆուրթ]], [[1909 թուական|1909]]-ին հրատարակած է իր առաջին վէպը՝ «Հանուն Հայրենիքի», որ կը պատահի [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] ժամանակ։ Շուտով կը յաջորդէ իր երկրորդ վէպը՝ «Պուլկարասպանին Ժամանակ»։ 1909-ին [[Ղուտիի զինուորական յեղաշրջում|Ղուտիի զինուորական յեղաշրջումը]] զայն կը ներշնչէ գրել «Անուն չունեցող հեքիաթ» (1911)։

[[1913 թուական|1913]]-ին, Տելթա ընտանիքը Աղեքսանդրիա կը վերադառնայ, իսկ [[1916 թուական|1916]]-ին [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ մնայուն բնակութիւն կը հաստատէ, ուր Տելթայի հայրը՝ Էմանուիլ Պենաքիս, քաղաքապետ ընտրուած էր։

[[Արեւելեան Մակեդոնիոյ պուլկարական գրաւումը (1916-1918)|Բ. Պուլկարական գրաւման ժամանակաշրջանին (1916-1918)]] Արեւելեան Մակեդոնիոյ յոյներուն դէմ հալածանքներուն, ինչպէս նաեւ շրջաններուն ազատագրումէն ետք ստեղծուած սննդական եւ մարդասիրական ճգնաժամին ընթացքին, կարեւոր դարձաւ Յունական Կարմիր Խաչին ներդրումը՝ Փինելոբի Տելթայի եւ Էլլի Ատոսիտուի գլխաւորութեամբ, ապուրի խոհանոցներու, ժամանակաւոր հիւանդանոցներու կազմակերպման եւ բժշկական պարագաներու բաշխման համար։ Առաւել՝ վճռորոշ էր Փինելովի Տելթային ներդրումը պետական մեքենայի գործարկման, ինչպէս նաեւ 1917-1918 Պուլկարիոյ ներքին շրջաններուն մէջ՝ հարկադրական աշխատանքներ կատարող պուլկարական համակեդրոնացման ճամբարներուն մէջ, գտնուող հազարաւոր Արեւելեան [[Մակեդոնիա (շրջան)|Մակեդոնիոյ]] յոյն պատանդներուն վերադարձի դժուարին գործին։ 

[[1922 թուական|1922]]-ին, իր ընտանիքին գործակցութեամբ, կը ձեռնարկէ գործունէութեան մը՝ նպաստելու համար [[Փոքր Ասիոյ աղէտ|Փոքր Ասիոյ]] [[Փոքր Ասիոյ աղէտ|աղէտէն]] փախստականներու կարիքներուն եւ վերականգնելու զանոնք։ Մանաւանդ, հօրը կալուածին մէջ, [[Քիֆիսիա]], ինչպէս նաեւ իրենց տան մէջ, տասնեակներով ընտանիքներ կը հիւրընկալուին, որոնց կը տրուին նաեւ սնունդի օգնութիւն։

[[1925 թուական|1925]]-ին կը հրատարակին «Քրիստոսի Կեանքը» գործը, իսկ նոյն տարին կ՛երեւին բազմացման կռճիկի (սքլերոզ) առաջին երեւոյթները, հիւանդութիւն մը որ զինք տանջած է մինչեւ իր մահը։ [[1929 թուական|1929]]-ին կը սկսի գրել «Ռոմիոբուլես» եռերգութիւնը, որ կ՛աւարտի [[1939 թուական|1939]]-ին ու ինքնակենսագրական վէպ մըն է, որ երեք հատորներու մէջ կը պատմէ Տէսփինա Քրինա-Տաբերղոլա անունով գործունեայ կնոջ մը կեանքը, զոր իր ժամանակի հասարակութիւնը ոսկեայ վանդակի մը մէջ կը սահմանափակէր: Առաջին գիրքը՝ «Զարթօնք»-ը կ'ընդգրկէ 1895-1907 տարիներուն դէպքերը, «Լաւրա»ն կ'ընդգրկէ 1907-1909 տարիները, իսկ «Մթնշաղ»-ը՝ 1914-1920 տարիները։

Միեւնոյն ժամանակ, լոյս կը տեսնեն իր միւս երեք վէպերը՝ «Թրելանտոնիս» ([[1932 թուական|1932]]), ուր կը նկարագրէ իր եղբօր արկածները, երբ բոլոր եղբայրները Եգիպտոսէն կու գան իրենց մօրաքրոջին մօտ ամառը անցընելու [[Բիրէա]], «Մանկաս» (1935)՝ կեանքը Աղեքսանդրիոյ մէջ ընտանիքի փոքրիկ շան մը աչքերով դիտուած, եւ «Ճահիճին գաղտնիքներուն մէջ» (1937), ուր պատմութիւնը ծաւալ կ'առնէ Մակեդոնական Պայքարի ընթացքին [[Եանիցա|Եանիցայի]] լիճին շուրջ։

1941-ին, Ֆիլիփոս Տրաղումիս Տելթային կը վստահի իր եղբօր՝ [[Իոն Տրաղումիս|Իոն Տրաղումիսի]] օրագրերը եւ արխիւը, որոնց վրայ Տելթա կ՛աւելցնէ մօտաւորապէս 1․000 ձեռագիր էջեր՝ [[Իոն Տրաղումիս|Տրաղումիսի]] գործին մասին մեկնաբանութիւններով: 

== Մահը ==
Աթէնքը գերմանական զօրքերու կողմէ գրաւուելէն օր մը ետք, [[27 Ապրիլ]] [[1941 թուական|1941]]-ին, Փինելոբի Տէլթա թոյն խմելով կը փորձէ ինքնասպան ըլլալ, եւ կը մահանայ հինգ օր ետք, [[2 Մայիս]] [[1941 թուական|1941]]-ին: Ատկէ առաջ, ան ինքնասպանութեան երկու փորձեր եւս ըրած էր:

Իր տան պարտէզին մէջ, իր գերեզմանին վրայ, փորագրուած է «ΣIΩΠH» (ԼՌՈՒԹԻՒՆ) բառը։ [[2012]]-ին, «Քառանկիւն» ''Τετράγωνο'' հրատարակչատունէն լոյս տեսաւ իր կենսագրութիւնը՝ Միցի Փիքրամենուի ստորագրութեամբ, «Սեւազգեստ Տիկինը» խորագրով։

== Յետ մահու ==
Իր վերջին չհրատարակուած գործը՝ «Ռոմիոբուլես», հրատարակուեցաւ [[2014]]-ին «Էրմէս» հրատարակչատունէն (գործը 75 տարի չհրատարակուած մնացած էր) եւ լոյս տեսաւ իր ծոռնիկին՝ Ալեքոս Պ. Զաննայի խմբագրութեամբ։

Ձգած է հարուստ արխիւ մը, ինչպէս նաեւ իր գործերէն թիւ մը անգլերէնի թարգմանուած է։

== Գործեր ==

* 1909: ''Για την Πατρίδα'' (Հայրենիքին  համար), ա․ հրտ․
* 1909: ''Η καρδιά της βασιλοπούλας'' (Իշխանուհիին սիրտը), ա․ հրտ․
* 1910: ''Παραμύθι χωρίς όνομα'' (Առանց անունի հեքիաթ), ա․ հրտ․
* 1911: ''Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου'' (Պուլկարասպանին Ժամանակ), ա․ հրտ․
* 1915: ''Παραμύθια και άλλα'' (Պատմութիւններ եւ ուրիշ), ա․ հրտ․
* 1921: ''Τ' Ανεύθυνα'' (Անպատասխանատուները),  ա․ հրտ․
* 1922: ''Στο Κοτέτσι'' (Հաւնոցին մէջ), ա․ հրտ․
* 1925: ''Η ζωή του Χριστού'' - (Յիսուսին կեանքը), ա․ հրտ․
* 1927: ''Το γκρέμισμα'', (Քանդումը), ա․ հրտ․
* 1932: ''Τρελαντώνης'' (Թրելանտոնիս), ա․ հրտ․
* 1935: ''Μάγκας'' (Մակաս), ա․ հրտ․
* 1937: ''Στα μυστικά του βάλτου'' (Ճախիճին գաղտնիքներուն մէջ), ա․ հրտ․
* 1939: ''Οι Ρωμιοπούλες'' (Ռոմիոբուլես) ա․ հրտ․

&lt;ref&gt;[https://www.bibalex.org/en/ne Խորհրդաժողով Փինելոբի Տելթայի մասին, 5-4-2009{{ref-en}}] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110614140918/http://www.benaki.gr/index.asp?id=4010201&amp;lang=en Փինելոբի Տելթային կենսագրականը, Պենաքի թանգարան, 14-6-2011{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.capital.gr/story/1564887/pinelopi-delta-mia-zoi-muthistorima/ Փինելոբի Տելթա, մէկ կեանք՝ վէպ մը, 21-7-2012{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.ert.gr/73518/  Յայտագրեր զոր սիրեցի․ տեսերիզ 0000073518 Փինելովի Տելթա {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.taexeiola.gr/pinelopidelta/ Փինելովի Տելթա գրադարան․ բջիջային արխիւ{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://archive.ert.gr/7419/ ΕΡΤ տեսերիզ 0000007419- մանկական յիշողութիւններ․ Փինելովի Տելթային գիրքերը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.vlioras.gr//Philologia/Literature/Prose/Delta/Ekebi.htm Տելթա Փինելոբի, 1874-1941, Սփիրիտոն Վլիորիս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>6luoactx9biln3o9a9gj4qnjfd8tp6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Սրբուկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31747</id>
    <revision>
      <id>257539</id>
      <parentid>256969</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8920" sha1="rn4wmgontn9266wksvkyqs1at06q9u6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Սրբուհի Սարգսեան''' ({{ԱԾ}}) աւելի յայտնի է որպէս '''Սրբուկ''', հայ փոփ երգչուհի-երգահան։ Սրբուհի Սարգսեանը երգարուեստին մէջ յայտնուած է հայկական X-Factor առաջին եթերաշրջանին մասնակցելէն յետոյ, ուր գրաւած է երկրորդ հորիզոնականը։ [[2018 թուական|2018]] թուականին ան մասնակցած է [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] Ձայնը հեռուստաշոուի ութերորդ եթերաշրջանին՝ զբաղեցնելով չորրորդ տեղը։ Սրբուկը ներկայացուցած է [[Հայաստան|Հայաստանը]] Եւրատեսիլ [[2019]] երգի մրցոյթին, ուր կատարած է «Walking Out» երգը&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mediamax|title=«Եվրատեսիլ 2019»-ում Հայաստանը կներկայացնի Սրբուկը|url=https://bravo.am/news/_%D4%B5%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%AB%D5%AC_2019__%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%AB_%D5%8D%D6%80%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%A8_66313|access-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 3|newspaper=Bravo.am}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Intell-Sol.com|title=«Եվրատեսիլ 2019» երգի մրցույթում Հայաստանը կներկայացնի Սրբուհի Սարգսյանը|url=http://www.7or.am/am/news/view/152253/|access-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 3|newspaper=www.7or.am|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203180247/http://www.7or.am/am/news/view/152253/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.armradio.am/hy/1683|title=Սրբուկը կներկայացնի Հայաստանը՝ «Եվրատեսիլ 2019»-ում|last=LLC|first=ZOOM GRAPHICS|website=www.armradio.am|language=en|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eurovision.am/hy/eurovision/our-entries/61 |title=Սրբուկ - Եվրատեսիլ |accessdate=2022-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221024233357/https://www.eurovision.am/hy/eurovision/our-entries/61 |archivedate=2022-10-24 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Վաղ կեանքը ==
Սրբուհի Սարգսեանը ծնած է [[3 Ապրիլ]] [[1994 թուական|1994]]-ին, [[Երեւան]]։ Ան երաժշտական կրթութիւնը ստացած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցէն։ Մանուկ հասակին յաճախած է քանոնի դասընթացքի&lt;ref name=&quot;Armenpress&quot;&gt;{{Cite web|url=https://armenpress.am/arm/news/933174.html|title=Սրբուհի Սարգսյանն ամռանը կմեկնի արտերկիր համերգային շրջագայության|work=[[Armenpress]]|accessdate=2018 թ․ նոյեմբերի 30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bravo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bravo.am/news/%D5%8D%D6%80%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%B0%D5%AB-%D5%8D%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%80%D5%A5%D5%B7%D5%BF-%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B8%D5%BE-%D5%B9%D5%A5%D5%B4-%D5%A1%D5%BA%D6%80%D5%A5%D5%AC|title=Սրբուհի Սարգսյան. “Հեշտ կյանքով չեմ ապրել ”|date=2015 թ․ մարտի 26|work=Bravo.am|accessdate=2018 թ․ նոյեմբերի 30}}&lt;/ref&gt;։

== Գործունէութիւն ==
[[2010]] թուականին մասնակցած է հայկական  X-Factor-ի առաջին եթերաշրջանի լսումներուն, ուր երգած է Սիայի «Soon We'll Be Found» երգը եւ անցած է յաջորդ փուլ։ Ան միացած է [[Գարիկ Պապոյեան|Գարիկ Պապոյեանի]] թիմին եւ եզրափակիչին զբաղեցուցած է երկրորդ տեղը։ [[2012 թուական|2012]] թուականին Սրբուկը ստեղծած է իր խումբը, որ կոչուած է «Allusion»: [[2014 թուական|2014]] թուականին ան Պապոյեանի հետ ներկայացուցած է «Boat» երգը, որ ռուսական «Лёгок на поми́не» ֆիլմի սաունտթրեքերէն է։

[[2016 թուական|2016]] թուականին Սրբուկը թողարկած է իր «Եթէ կարող ես» սինկլը։ [[2018 թուական|2018]] թուականին ան մասնակցած է [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] Ձայնը մրցոյթի ութերորդ եթերաշրջանին, ուր մարզուած է Պոտապի թիմին մէջ եւ զբաղեցուցած է չորրորդ տեղը։ [[30 Նոյեմբեր]] 2018-ին յայտարարուեցաւ, որ ան Եւրատեսիլ 2019 երգի մրցոյթին կը ներկայացնէ [[Հայաստան|Հայաստանը]]։ Յայտարարութենէն անմիջապէս յետոյ Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերութիւնը նաեւ բացաւ երգերու ներկայացման ժամանակաշրջանը` երգահաններուն իրենց ստեղծագործութիւնները ուղարկելու համար&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eurovision.am/hy/eurovision/news/2018/11/30/%D4%B5%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%AB%D5%AC-2019-%D4%B5%D6%80%D5%A3%D5%AB-%D5%B4%D6%80%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9/994|title=«Եվրատեսիլ 2019»․ Հանրայինը հայտարարում է երգահանների մրցույթ|last=LLC|first=Helix Consulting|website=www.eurovision.am|language=en|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 3}}&lt;/ref&gt;։ [[2019]] թուականի Մարտին յայտնի դարձաւ, որ Սրբուկը մրցոյթին կատարելու է «Walking Out» երգը։ Ան ելոյթ ունեցաւ երկրորդ կիսաեզրափակիչի ժամանակ եւ չկարողացաւ անցնիլ եզրափակիչ փուլ։

== Սկաւառակագրութիւն ==

=== Սինկլներ ===

==== Որպէս մենակատար ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Անուանում
!Տարի
!Ալպոմ
|-
!«Եթէ Կարող Ես»&lt;ref name=&quot;itunes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/yete-karogh-es-single/1171118398|title=Yete Karogh Es - Single by Srbuk|work=[[iTunes]]|accessdate=2018 թ․ նոյեմբերի 30}}&lt;/ref&gt;
|2016| 2016 
| rowspan=&quot;4&quot; |Ոչ ալպոմային սիլկլներ
|-
!«Half a Goddess»&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2018 թ․ նոյեմբերի 30|title=She's &quot;Half a Goddess&quot;! Srbuk will represent Armenia at Eurovision 2019 {{!}} wiwibloggs|url=https://wiwibloggs.com/2018/11/30/srbuk-will-represent-armenia-at-eurovision-2019/229248/|access-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 3|newspaper=wiwibloggs|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|2018
|-
!«Walking Out»
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|-
!«Նա նա նա»
|}

==== Համագործակցութիւններ ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Անուանում
!Տարի
!Ալպոմ
|-
!«Boat»
&lt;small&gt;(Գարիկ Պապոյեանը Սրբուկի հետ)&lt;/small&gt;
|2014| 2016
| rowspan=&quot;2&quot; |Ոչ ալպոմային սիլկլներ
|-
!«Let Me Down»
&lt;small&gt;(Համբիկ Աշոտը Սրբուկի հետ)&lt;/small&gt;
|2018
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [https://www.srbuk.com/ Պաշտօնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101145312/https://www.srbuk.com/|date=2019-01-01}}

{| class=&quot;wikitable succession-box&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto 10px; font-size: 95%; clear: both;&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; id=&quot;102&quot; style=&quot;width:30%;&quot; |Նախորդած է
[[:hy:Սևակ_Խանաղյան|Սեւակ Խանաղեան]]
[[:hy:Քամի_(սինգլ)|«Քամի»]]
| rowspan=&quot;1&quot; id=&quot;106&quot; style=&quot;width: 40%; text-align: center;&quot; | '''[[:hy:Հայաստանը_Եվրատեսիլ_երգի_մրցույթում|Հայաստանը Եւրատեսիլ երգի մրցոյթին]]'''
[[:hy:Եվրատեսիլ_2019_երգի_մրցույթ|2019]]
| rowspan=&quot;1&quot; id=&quot;110&quot; style=&quot;width: 30%; text-align: center;&quot; |Յաջորդած է
[[:hy:Աթենա_Մանուկյան|Աթենա Մանուկեան]] [[:hy:Chains_On_You|Chains On You]]
|}
[[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:21-րդ դարու երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բեմական կեղծանուններ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրատեսիլ երգի մրցոյթի մասնակիցներ ըստ տարեթիւի]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի շրջանաւարտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ]]</text>
      <sha1>rn4wmgontn9266wksvkyqs1at06q9u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ռուզաննա Լալայեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31842</id>
    <revision>
      <id>257530</id>
      <parentid>251583</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7035" sha1="m3h4w1ueto1wcpkvn92zepgwirp0u9u" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բժիշկ}}'''Ռուզաննա Լեւոնի Լալայեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բժիշկ, բժշկական գիտութիւններու թեկնածու։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] Արեւելեան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», [[1941 թուական|1941]]-[[1945 թուական|1945]]) եւ աշխատանքի վետերան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenpress.am/arm/news/817797|title=Կյանքից հեռացել է Լենինգրադի բլոկադան վերապրած հայաստանաբնակ ամենատարեց մարդը՝ Ռուզաննա Լալայանը|website=armenpress.am|accessdate=2019 թ․ հունիսի 4}}&lt;/ref&gt;, [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] վաստակաւոր բժիշկ։

== Կենսագրութիւն ==
Ռուզաննա Լալայեան ծնած է [[1919 թուական|1919]] թուականին [[Թիֆլիս]] քաղաքին մէջ, բանուոր ընտանիքի մէջ։ 1936-1941 թուականներուն սորված է [[Լենինկրատ|Լենինկրատի]] թիւ 2 բժշկական ինստիտուտին մէջ։

Գերմանա-խորհրդային պատերազմի առաջին օրերէն համալրած է Խորհրդային բանակի շարքերը․ աւագ քրոջ՝ Սոֆիայի հետ կամաւոր գրանցուած են 1941 թուականին Կիրովի գործարանին կից ժողովրդական աշխարհազօրի «Յատակ» առաջին դիւիզիային մէջ, եղած է զինուորական բժիշկ-վիրաբոյժ։ 1943 թուականին Կալինինկրատի (Քեոնիգսբերգ) մօտ վիրաւորուած եւ կոնտուզիա ստանալով՝ յայտնուած է հիւանդանոցին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=8hiqBAAAQBAJ&amp;pg=PT552&amp;lpg=PT552&amp;dq=%D5%8C%D5%B8%D6%82%D5%A6%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A1+%D4%BC%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6&amp;source=bl&amp;ots=tqHjUQui8f&amp;sig=ACfU3U3UKrCipdf68utdG3_gD-CSR03tcQ&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwizye2t78_iAhWwAxAIHUnwACwQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=%D5%8C%D5%B8%D6%82%D5%A6%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A1%20%D4%BC%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6&amp;f=false|title=Leningrad: Siege and Symphony: The Story of the Great City Terrorized by Stalin, Starved by Hitler, Immortalized by Shostakovich|last=Moynahan|first=Brian|date=2014 թ․ հոկտեմբերի 14|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=9780802191908|language=ar}}&lt;/ref&gt;։ Քոյրը՝ Սոֆեան, բուժաշխատողներու իր ամբողջ բրիգադայի հետ զոհուած է 1944 թուականի փետրուարի ռմբակոծութեան ժամանակ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://imyerevan.com/hy/society/view/2568|title=Պատերազմի ականատեսները. վերադարձի երկարուձիգ ճամփան|website=ImYerevan.com|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604134057/https://imyerevan.com/hy/society/view/2568|archive-date=2019 թ․ հունիսի 4|accessdate=2019 թ․ հունիսի 4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;։ Երկար ապաքինումէ ետք Ռուզաննա Լալայեան զօրացրուած է եւ 1946 թուականին վերադարձած է [[Երեւան]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yerkramas.org/article/31449/nizkij-poklon-vam--doktor-lalayan|title=Низкий поклон вам, доктор Лалаян - yerkramas.org|website=yerkramas.org|accessdate=2019 թ․ հունիսի 4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190604134050/http://yerkramas.org/article/31449/nizkij-poklon-vam--doktor-lalayan|archivedate=2019-06-04|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

1946 թուականին Լալայեան ընդունուած է Երեւանի վնասուածքաբանութեան եւ օրթոպեդիայի գիտահետազօտական ինստիտուտ, ուր աշխատած է շուրջ երկու տասնամեակ։ 1964 թուականին պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն։ 1968 թուականին Լալայեան ընդունուած է Երեւանի բժիշկներու կատարելագործման պետական ինստիտուտ (այժմ՝ ՀՀ ԱՆ Առողջապահութեան ազգային ինստիտուտ) որպէս զինուորական ամբիոնի աւագ դասախօս, ուր դասաւանդած է ռազմադաշտային վիրաբուժութիւն&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nih.am/am/our_legends|title=ՄԵՐ ԼԵԳԵՆԴՆԵՐԸ {{!}} Առողջապահության ազգային ինստիուտ|website=nih.am|accessdate=2019 թ․ հունիսի 4}}&lt;/ref&gt;։ [[1969 թուական|1969]] թուականին նշանակուած է ԵԲԿՊԻ բժշկական ծառայութեան քաղաքացիական պաշտպանութեան դասընթացքի վարիչ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://life.panorama.am/hy/news/2015/09/07/ruzanna-lalayan/382009|title=Մահացել է ՀՀ վաստակավոր բժիշկ Ռուզաննա Լալայանը|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604133448/https://life.panorama.am/hy/news/2015/09/07/ruzanna-lalayan/382009|archive-date=2019 թ․ հունիսի 4|accessdate=2019 թ․ հունիսի 4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;։ Լալայեան երկար տարիներ եղած է ինստիտուտի արհմիութեան կոմիտէի նախագահ։ Մեծ ներդրում ունեցած է Առողջապահութեան ազգային ինստիտուտի թանգարանի ստեղծման գործին մէջ, որ ղեկավարած է 1997 թուականէն&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;։

== Մահ ==
Մահացած է 2015 թուականի սեպտեմբերի 6-ին։

== Յիշատակ ==
Պատերազմի ժամանակ Ռուզաննա Լալայեան եւ իր քոյր Սոֆիայի սխրանքներու մասին յօդուածներ գրուած են եւ ֆիլմեր նկարահանուած են։ Բժիշկ քոյրերը յիշատակուած են պատերազմի մասին բազմաթիւ հրատարակութիւններու, ինքնակենսագրութիւններու եւ զինակիցներու յուշերու մէջ։

== Պարգեւներ ==

* «Կարմիր աստղ» շքանշան
* Հայրենական պատերազմի Ա աստիճանի շքանշան
* «Մարտական ծառայութիւններու համար» մեդալ
* Ժուկովի մեդալ
* «Առողջապահութեան գերազանցիկ» կրծքանշան

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Հայ բժշկուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Բժշկական գիտութիւններու թեկնածուներ]]
[[Ստորոգութիւն:ՀՀ վաստակաւոր բժիշկներ]]</text>
      <sha1>m3h4w1ueto1wcpkvn92zepgwirp0u9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պայծառակերպութեան Տօն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32219</id>
    <revision>
      <id>257525</id>
      <parentid>252687</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19148" sha1="qgh4et0xwbjvz623pq0offfrwuha71m" xml:space="preserve">
'''Պայծառակերպութեան տօնը''' կը տօնուի զանազան քրիստոնեայ համայնքներու կողմէ՝ ի պատիւ Յիսուսի պայծառակերպութեան։ Տօնին ծագումը ստոյգ չէ եւ կրնայ սերած ըլլալ Թափոր լերան վրայ երեք տաճարներու նաւակատիքէն։&lt;ref name=&quot;Baggley58&quot;&gt;''Festival icons for the Christian year'' by John Baggley 2000 {{ISBN|0-264-67487-1}} pages 58–60&lt;/ref&gt; Տօնը զանազան ձեւերով գոյութիւն ունէր 9-րդ դարուն, իսկ Արեւմտեան Եկեղեցւոյ մէջ Կալիքստոս Գ. Պապին կողմէ դարձաւ համընդհանուր տօն՝ նշուելով 6 Օգոստոսին, ի յիշատակ Պելկրատի պաշարման վերացման (1456)։&lt;ref&gt;''Christian liturgy'' by Ignatius Puthiadam 2003 {{ISBN|81-7109-585-2}} page 169&lt;/ref&gt;

Ասորի Ուղղափառ, Մալանքարայի Ուղղափառ եկեղեցիներուն, Արեւելեան Ուղղափառութեան մէջ վերանայուած Յուլեան օրացոյցին հետեւող եկեղեցիներուն, Կաթողիկէ, Հին Կաթողիկէ եւ Անկլիքան եկեղեցիներուն մէջ Պայծառակերպութեան տօնը կը նշուի 6 Օգոստոսին։ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ Պայծառակերպութեան տօնը կը նշուի Զատիկէն ետք տասնչորրորդ Կիրակին։&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armenianchurch.us/the-lord/feast-of-the-transfiguration/|title=Feast of the Transfiguration}}&lt;/ref&gt; Լիւթերական կարգ մը աւանդութիւններու մէջ, նախքան 1970-ականներու ծիսական բարեկարգումները, 6 Օգոստոսը նոյնպէս կը նշուէր որպէս Պայծառակերպութեան տօն։ Այն ուղղափառ եկեղեցիներուն մէջ, որոնք կը շարունակեն հետեւիլ Յուլեան օրացոյցին, 6 Օգոստոսը կը զուգադիպի Գրիգորեան օրացոյցի 19 Օգոստոսին։ Պայծառակերպութիւնը կը համարուի մեծ տօն՝ դասուած բիւզանդական կաթողիկէութեան եւ ուղղափառութեան Տասներկու Մեծ Տօներուն շարքին։ Այս բոլոր եկեղեցիներուն մէջ, եթէ տօնը զուգադիպի Կիրակիի մը, անոր արարողութիւնը չի միացուիր կիրակնօրեայ արարողութեան, այլ ամբողջութեամբ կը փոխարինէ զայն։

Պայծառակերպութիւնը կրնայ յիշատակուիլ նաեւ ծիսական տարուան այլ պահերու, երբեմն բուն տօնին կողքին։ Հին արեւմտեան ճաշոցին մէջ Մեծ Պահքի քառօրեայ պահոց Շաբաթ օրը կ՚ընդգրկէր Պայծառակերպութեան աւետարանը։ Կաթողիկէ ճաշոցին մէջ Մեծ Պահքի երկրորդ Կիրակին կը կարդացուի Պայծառակերպութեան աւետարանը։ Շուէտի Լիւթերական Եկեղեցւոյ եւ Ֆինլանտայի Եկեղեցւոյ մէջ պատմութիւնը կը կարդացուի Երրորդութենէն ետք եօթներորդ Կիրակին՝ Հոգեգալուստէն ետք ութերորդ Կիրակին։ Վերանայուած Հասարակաց Ճաշոցին մէջ, որուն կը հետեւին կարգ մը լիւթերականներ, անկլիքաններ, մեթոտիստներ եւ ուրիշներ, Աստուածայայտնութեան շրջանի վերջին Կիրակին (որ անմիջապէս կը նախորդէ Մոխիրի Չորեքշաբթիին) կը գործածէ աւետարանական պատումը, ինչ որ առիթ տուած է, որ հաստատուած տօնացոյց չունեցող կարգ մը եկեղեցիներ այս օրը կոչեն «Պայծառակերպութեան Կիրակի»։

== Բիւզանդական կաթողիկէ եւ արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիներ ==
[[Պատկեր:Fruits_Transfiguration_jp.jpg|մինի]]
Բիւզանդական կաթողիկէ եւ արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիներուն մէջ Պայծառակերպութիւնը կը զուգադիպի Վերափոխման պահքին, սակայն ի պատիւ տօնին՝ պահքը որոշ չափով կը մեղմանայ, եւ այդ օրը կ՚արտօնուի ձուկի, գինիի եւ ձէթի գործածութիւնը։

Բիւզանդական ըմբռնումով Պայծառակերպութիւնը ոչ միայն Յիսուսի պատուին տօն է, այլեւ Սուրբ Երրորդութեան տօն, քանի որ Երրորդութեան երեք Անձերն ալ կը մեկնաբանուին որպէս ներկայ այդ պահուն. Հայր Աստուած խօսեցաւ երկինքէն, Որդի Աստուած պայծառակերպուողն էր, իսկ Սուրբ Հոգի Աստուած ներկայ էր ամպի ձեւով։ Այս իմաստով Պայծառակերպութիւնը կը համարուի նաեւ «Փոքր Աստուածայայտնութիւն» («Մեծ Աստուածայայտնութիւնը» ըլլալով Յիսուսի Մկրտութիւնը, երբ Սուրբ Երրորդութիւնը յայտնուեցաւ նման կերպով)։

Պայծառակերպութիւնը դասուած է բիւզանդական ծիսական օրացոյցի Տասներկու Մեծ Տօներուն շարքին եւ կը տօնուի համագիշերային հսկումով, որ կը սկսի տօնին նախօրէին։

Պայծառակերպութեան օրը Սուրբ Պատարագէն ետք աւանդաբար խաղող կը բերուի եկեղեցի՝ օրհնուելու համար։ Եթէ շրջանին մէջ խաղող չկայ, կրնայ բերուիլ խնձոր կամ այլ պտուղ։ Ասով կը սկսի տարուան «երախայրիքի օրհնութիւնը» (արեւմտեան եկեղեցիներուն մէջ՝ կաթողիկէ, լիւթերական եւ անկլիքան, երախայրիքը կ՚օրհնուի Լամմասի օրը)։

Պայծառակերպութիւնը երկրորդն է «Օգոստոսի Փրկչական Երեք Տօներուն», միւս երկուքը ըլլալով Խաչի Թափօրը 1 Օգոստոսին եւ Անձեռակերտ Փրկչի Պատկերի տօնը 16 Օգոստոսին։ Պայծառակերպութեան կը նախորդէ մէկօրեայ նախատօնակ մը եւ կը յաջորդէ ութօրեայ յետտօնակ մը, որ կը վերջանայ Վերափոխման նախատօնակին նախորդ օրը։

Բիւզանդական աստուածաբանութեան մէջ Թափորական Լոյսը Յիսուսի Պայծառակերպութեան ժամանակ Թափոր լերան վրայ յայտնուած լոյսն է, որ կը նոյնացուի Դամասկոսի ճամբուն վրայ Պօղոսի տեսած լոյսին հետ։

== Հայ Առաքելական Եկեղեցի ==
Հայ Առաքելական Եկեղեցին Պայծառակերպութեան տօնը կը տօնէ Զատիկէն ետք տասնչորրորդ Կիրակին։&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vemkar.us/պայծառակերպութիւն/|title=Պայծառակերպութիւն – VEMKAR|accessdate=2021-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710104252/https://vemkar.us/%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%AE%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/|archivedate=2021-07-10|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Ան Հայ Եկեղեցւոյ տօնացոյցի հինգ տաղաւար տօներէն մէկն է։ Ան կը կոչուի նաեւ Վարդավառ, հեթանոսական տօնակատարութիւն մը, որ Պայծառակերպութեան նշումը պաշտօնապէս փոխարինեց, բայց որուն կարգ մը սովորոյթներն ու աւանդութիւնները տակաւին կը պահուին քրիստոնեայ հայերու եւ իսլամ համշէնցիներու կողմէ։

== Ղպտի կաթողիկէ եւ ուղղափառ եկեղեցիներ ==
Ղպտի Ուղղափառ Եկեղեցին Պայծառակերպութեան տօնը կը տօնէ ղպտական օրացոյցի Մեսրի ամսուան 13-ին (այսինքն 6 Օգոստոս հին տոմարով կամ 19 Օգոստոս նոր տոմարով)։ Պայծառակերպութիւնը միշտ կը զուգադիպի Սուրբ Մարիամի պահքին, ուստի կը նշուի որպէս պահոց տօն։ Տօնը կը համարուի Տէրունական եօթը փոքր տօներէն մէկը եւ կը տօնուի ուրախութեան եղանակով։

== Եթովպիական կաթողիկէ եւ ուղղափառ եկեղեցիներ ==
Եթովպիական Ուղղափառ Եկեղեցին Պայծառակերպութեան տօնին կը կատարէ Պուհէի արարողութիւնը։

== Հռոմէական Կաթողիկէ Եկեղեցի ==
Հռոմէական Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ մէջ Պայծառակերպութիւնը ժամանակին տեղական մակարդակով կը տօնուէր կաթողիկէ աշխարհի զանազան մասերու մէջ՝ տարբեր օրերու, ներառեալ 6 Օգոստոսին, բայց համընդհանուր ճանաչում չունէր։ 1456-ին Հունգարիոյ Թագաւորութիւնը ետ մղեց Պալքաններու օսմանեան ներխուժում մը՝ ջախջախելով Պելկրատի պաշարումը։ Յաղթանակի լուրը Հռոմ հասաւ 6 Օգոստոսին։&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kitchin|first=Rev. William P. H., Ph.D.|title=Priests as Soldiers|journal=The American Ecclesiastical Review; A Monthly Publication for the Clergy|volume=54|issue=4|page=431|publisher=The Dolphin Press|location=Philadelphia|date=April 1916|url=https://books.google.com/books?id=JdXNAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt; Նկատի ունենալով քրիստոնեայ եւ իսլամ ազգերու միջեւ նման ճակատամարտերու կարեւորութիւնը այդ ժամանակուան միջազգային քաղաքականութեան համար, ի տօնումն յաղթանակին, Կալիքստոս Գ. Պապը Պայծառակերպութիւնը բարձրացուց տօնի աստիճանի՝ նշուելու համար ամբողջ հռոմէական ծէսին մէջ։

2002-ին Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապը Պայծառակերպութիւնը ընտրեց որպէս Վարդարանի հինգ Լուսաւոր Խորհուրդներէն մէկը։

== Հին Կաթողիկէ Եկեղեցի ==
Հին Կաթողիկէ Եկեղեցին Պայծառակերպութիւնը սովորաբար կը տօնէ 6 Օգոստոսին՝ ըստ հռոմէական ծէսի օրացոյցին. սակայն աշխարհի իւրաքանչիւր տեղական Հին Կաթողիկէ Եկեղեցի ունի այս մեծ տօնը տարբեր օրու տօնելու ընտրանքը։ Պայծառակերպութեան հին կաթողիկէ աստուածաբանական ըմբռնումը շատ ընդհանրութիւններ ունի արեւելեան ուղղափառ տեսակէտին հետ։ Հին կաթողիկէները նոյնպէս կը հաւատան, որ Պայծառակերպութիւնը մեծ իրադարձութիւն էր, որ յայտնեց Քրիստոսի աստուածութիւնը. որ Յիսուս իրապէս Հօր փառքն ու պատկերն է։ Պայծառակերպութիւնը ցոյց կու տայ մարդկութիւնը իր նախնական կերպարանքի փառքին մէջ, երբ ան միացած էր Երրորդութիւն Աստուծոյ կենսատու սիրոյն։ Այս իրադարձութիւնը կը յայտնէ մարդկութեան աստուածացման կարելիութիւնը։

Եթէ Պայծառակերպութիւնը զուգադիպի Կիրակիի մը, ան կը փոխարինէ եղանակի սովորական ծիսակարգը Սուրբ Պատարագին համար։

== Լիւթերական եկեղեցիներ ==
Ամերիկայի Աւետարանական Լիւթերական Եկեղեցին, Լիւթերական Եկեղեցի-Միզուրիի Սինոտը, Կանադայի Աւետարանական Լիւթերական Եկեղեցին եւ Հիւսիսային Ամերիկայի Լիւթերական Եկեղեցին Պայծառակերպութեան տօնը կը նշեն որպէս Աստուածայայտնութենէն ետք վերջին Կիրակին։ Եռամեայ ճաշոցին մէջ ասիկա Մոխիրի Չորեքշաբթիին եւ Մեծ Պահքի շրջանին անմիջապէս նախորդող Կիրակին է, բայց պատմական միամեայ ճաշոցին հետեւող ժողովուրդներուն համար Պայծառակերպութիւնը Յիսնակամուտի նախորդ Կիրակին է, որ կը նշէ նախապահոց շրջանի սկիզբը։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elca.org/Growing-In-Faith/Worship/Planning/Epiphany.aspx|title=Epiphany|publisher=Evangelical Lutheran Church in America|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115205025/http://www.elca.org/Growing-In-Faith/Worship/Planning/Epiphany.aspx|archive-date=15 November 2012|access-date=19 August 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://calendar.lcms.org/event/feast-of-the-transfiguration-one-year-series/|title=Feast of the Transfiguration (One-Year Series)|website=The Lutheran Church - Missouri Synod|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Անկլիքան Հաղորդութիւն ==
Հասարակաց Աղօթքի Գիրքին մէջ (1549 եւ 1552) Պայծառակերպութեան տօնը, որ Սարումի օրացոյցին մէջ համեմատաբար ցած աստիճան ունէր, զանց առնուած է, բայց 1560-ին արքայական հրամանով վերադարձուեցաւ օրացոյց՝ առանց աղօթքի եւ ընթերցումի տրամադրումի։ Այս վիճակը կը շարունակուի 1662-ի Աղօթագիրքին մէջ, բայց պիտի սրբագրուէր, եթէ 1928-ի առաջարկուած Հասարակաց Աղօթքի Գիրքը հաստատուէր Խորհրդարանին կողմէ։ Իրականութեան մէջ Անգլիոյ Եկեղեցւոյ եպիսկոպոսները հրաժարեցան պատժել անոնք, որոնք կը գործածէին 1928-ի Հասարակաց Աղօթքի Գիրքը, եւ 6 Օգոստոսի թուականը մտաւ ընդհանուր գործածութեան մէջ։ Պայծառակերպութեան տօնը պահուած է Անգլիոյ Եկեղեցւոյ Common Worship ճաշոցին մէջ (6 Օգոստոս)։ Ամերիկեան 1892-ի Հասարակաց Աղօթքի Գիրքը ընդգրկուած է արդի անկլիքան տօնացոյցերու մեծ մասին մէջ (երբեմն կոչուելով «Մեր Տիրոջ Պայծառակերպութիւն»)։&lt;ref&gt;Philip H. Pfatteicher ''New Book of Festivals and Commemorations: A Proposed Common Calendar of Saints'' 2008 p378&lt;/ref&gt;

Ամերիկեան Եպիսկոպոսական Եկեղեցւոյ Հասարակաց Աղօթքի Գիրքը Մեր Տիրոջ Պայծառակերպութեան տօնը կը նշէ 6 Օգոստոսին։&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.episcopalchurch.org/lectionary/?_m=8&amp;_y=2025|title=Lectionary Calendar - The Episcopal Church|publisher=The Episcopal Church|access-date=2 March 2025}}&lt;/ref&gt;

== Մայրցամաքային բարեկարգեալ, պրեսբիտերական, համաժողովական եկեղեցիներ ==
Պրեսբիտերական Եկեղեցւոյ մէջ Պայծառակերպութեան Կիրակին կը նշէ Աստուածայայտնութեան շրջանի վերջին օրը՝ Մոխիրի Չորեքշաբթիին նախորդ վերջին Կիրակին։ Սկզբնական քալվինական աւանդութիւնը կը մերժէր բոլոր ծիսական տօները, ներառեալ Պայծառակերպութեան տօնը։ Ասիկա, սակայն, չի նշանակեր, թէ Պայծառակերպութիւնը ինքնին անտեսուած էր քալվինականներու կողմէ։ Քալվինի սեփական տեսակէտները Պայծառակերպութեան մասին ամենեւին երկդիմի չէին.

: «Կրնայ հարցուիլ, թէ արդեօք իրապէս Մովսէսն ու Եղիան էին ներկայ, թէ միայն անոնց տեսիլքները դրուեցան աշակերտներուն առջեւ, ինչպէս յաճախ մարգարէները կը տեսնէին բացակայ բաներու տեսիլքներ։ Թէեւ, ինչպէս կ՚ըսեն, երկու կողմերուն ալ ի նպաստ շատ բան կայ ըսելիք, ինծի աւելի հաւանական կը թուի, որ անոնք իրապէս բերուած էին այդ վայրը»։&lt;ref&gt;Quoted after &quot;A Harmony of the Gospels, II&quot; Edinburgh: St Andrew Press, 1972, p. 199.&lt;/ref&gt;

Ժամանակի ընթացքին մեծ տօներուն մեծ մասը վերադարձուեցաւ բարեկարգեալ եկեղեցական օրացոյցին։ Պայծառակերպութեան Կիրակին այժմ Վերանայուած Հասարակաց Ճաշոցի մաս է։ Անոր ծիսականօրէն թէ միայն անունով տօնուիլը ձգուած է հոգեւորականութեան կամ եկեղեցական խորհուրդին հայեցողութեան։

1993-ի Հասարակաց Պաշտամունքի Գիրքը (Միացեալ Նահանգներու Պրեսբիտերական Եկեղեցի) կը պարունակէ Տիրոջ Պայծառակերպութեան արարողութեան կարգը։ Այս կարգը կա՛մ կը միացուի կիրակնօրեայ արարողութեան, կա՛մ կը փոխարինէ զայն այն համայնքներուն մէջ, որոնք կողմնորոշուած են դէպի ծիսական գործադրութիւններ եւ նշումներ։&lt;ref&gt;The Book of Common Worship, PCUSA. {{ISBN|0-664-22088-6}} Westminster John Knox Press, Louisville, London, 1993, pages 214–220&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ|30em}}{{Արտաքին յղումներ}}
[[Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական տօներ]]</text>
      <sha1>qgh4et0xwbjvz623pq0offfrwuha71m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պաքարաթ Ռուժ (Անուշահոտ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32576</id>
    <revision>
      <id>257527</id>
      <parentid>254141</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>257527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5552" sha1="o2odvlxxcbk6f7tuu4wm9u45hbkbuk3" xml:space="preserve">'''Պաքարաթ Ռուժ,''' ([[Անգլերէն|Անգլ.]] Baccarat Rouge 540) անուշահոտ մը, որ սկզբնապէս ստեղծուած է [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] օծանելիքի լաւագոյն տարատեսակներու ստեղծողներէն մէկուն՝ [[Ֆրանսիս Քիւրքճեան|Ֆրանսիս Քիւրքճեանի]] կողմէ՝ «Պաքարաթ» ընկերութեան համար։ 

Հետագային անիկա դարձած է [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] ամէնէն շատ վաճառուող անուշահոտերէն մէկը։ 

=== Նախապատմութիւն ===
2013-ին, Պաքարաթ անուշահոտի ընկերութիւնը կը դիմէ Քիւրքճեանին՝ իր հիմնադրութեան 250-ամեակին առիթով, օծանելիք մը ստեղծելու համար։ Սկզբնական շրջանին, անիկա կ'արտադրուի սահմանափակ քանակով՝ Պաքարաթի բիւրեղեայ սրուակներու մէջ, իւրաքանչիւրը՝ 3,000 եւրօ արժողութեամբ։

«Rouge 540»-ը կը ներկայացուի 2014-ի աշնան եւ շատ արագ կը սպառի։ Անուանումը՝ «540», կը յղուի այն ջերմաստիճանին, որուն պայմաններուն մէջ Պաքարաթին բոյրը կը պատրաստուի&lt;ref&gt;[https://www.thebeautyinfluencers.com/2024/02/25/mfk-to-receive-hba-fragrance-of-the-year-for-baccarat-rouge-540/ Գեղագիտութեան աշխարհէն]&lt;/ref&gt;։

Քիւրքճեան սրուակ մը նուէր կու տայ Kelly St. Johnի-ն՝ «Neiman Marcus»ի գեղեցկագիտութեան բաժինի փոխնախագահին։ Ան այնքան շատ հաճոյախօսութիւններ կը ստանայ օծանելիքին վերաբերեալ, որ Քիւրքճեանին կ'առաջարկէ զայն արտադրութեան մէջ դնել եւ վաճառքի հանել իրենց խանութներուն մէջ&lt;ref&gt;[https://www.vogue.com/sponsored/article/how-maison-francis-kurkdjian-created-the-iconic-baccarat-rouge-540-our-favorite-french-perfume-perfume Անուշահոտ մը, որ կը վկայէ իր մասին]&lt;/ref&gt;։

Քիւրքճեան եւ Պաքարաթ համաձայնութիւն մը կը կնքեն, որուն շնորհիւ ան կը սկսի անուշահոտը վաճառել իր ստորագրութիւնը կրող քառակուսի ապակեայ սրուակներու մէջ։ Ժամանակի ընթացքին, անիկա կը դառնայ աշխարհի ամէնէն շատ վաճառուող անուշահոտերէն մէկը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.franciskurkdjian.com/us-en/p/baccarat-rouge-540-eau-de-parfum-RA12232.html |title=Պաքարաթ 540 |accessdate=2025-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250312063855/https://www.franciskurkdjian.com/us-en/p/baccarat-rouge-540-eau-de-parfum-RA12232.html |archivedate=2025-03-12 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ 

=== Հետաքրքրական Փաստեր ===
'''''«540» թիւին գաղտնիքը''''' 

Անուշահոտին անունը պատահական չէ։ Պաքարաթի յայտնի «ոսկիով կարմիր» բոյրին պատրաստութեան ընթացքին թափանցիկ բոյրը կը միախառնուի 24 քարաթ ոսկիի փոշիին հետ եւ կը տաքցուի մինչեւ 540°C։ Այդ ընթացքին, բոյրը կը ստանայ իր բնորոշ վառ կարմիր գոյնը։ 

Հետեւաբար «Rouge 540» կը նշանակէ բառացիօրէն «Կարմիր 540»։

'''''Ընկերային ցանցերը նոր կեանք կու տան անուշահոտին'''''

Թէեւ «Baccarat Rouge 540»ը ստեղծուած էր 2014-ին, հետագայ տարիներուն, մասնաւորաբար անուշահոտերու մասին տեսանիւթերու եւ ակնարկներու տարածումով, ան նոր սերունդի սպառողներու կողմէ կը դառնայ լայնօրէն ճանչցուած բոյր։

'''''Պաքարաթ Ռուժ 540-ը միայն կանացի կամ միայն արական բոյր չէ'''''

Անուշահոտը սովորաբար կրնայ գործածուիլ թէ՛ կիներու եւ թէ՛ տղամարդոց կողմէ։ Այս հանգամանքը նաեւ նպաստած է անոր լայն ժողովրդականութեան։

'''''Բոյրը «հետք» կը ձգէ'''''

Անուշահոտի աշխարհին մէջ «''sillage»'' բառը կը գործածուի այն բոյրի հետքը նկարագրելու համար, որ մարդ իր ետին կը ձգէ, երբ կը շարժի կամ երբ սենեակէն դուրս կ'ելլէ։ Պաքարաթ Ռուժ 540-ը ծանօթ է իր արտայայտիչ ''«sillage»''ով, այսինքն՝ բոյրը կրող անձը հեռանալէ ետք ալ, որոշ ժամանակ կրնայ զգացուիլ։

=== Մրցանակներ ===
2024-ին Քիւրքճեան կը ստանայ «Hollywood Beauty Award» մրցանակը՝ «Տարուան անուշահոտը» շարքին մէջ՝ «Baccarat Rouge 540»-ին համար։
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Անուշահոտեր]]
[[Ստորոգութիւն:ֆրանսական անուշահոտեր]]</text>
      <sha1>o2odvlxxcbk6f7tuu4wm9u45hbkbuk3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>