La Union

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ilo">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ilowiki</dbname>
    <base>https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Midia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Espesial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Tungtungan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Agar-aramat</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Agar-aramat tungtungan</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia tungtungan</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Papeles</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Papeles tungtungan</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki tungtungan</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Plantilia</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plantilia tungtungan</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Tulong</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Tulong tungtungan</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria tungtungan</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulo tungtungan</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>La Union</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16</id>
    <revision>
      <id>407377</id>
      <parentid>406659</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96510" sha1="72q7cd6apanxtide5p1cxcyvgmk5eyk" xml:space="preserve">{{Infobox probinsia
| name                    = La Union
| native_name             = 
| official_name           = 
| settlement_type         = [[Dagiti probinsia ti Filipinas|Probinsia]]
| image_skyline           =
| image_alt               =
| image_caption           =
| image_flag              = Vlag Fil LaUnion.gif
| flag_size               = 120x80px
| image_seal              = Ph_seal_la_union.png
| seal_size               = 100x80px
| image_shield            =
| shield_alt              =
| nickname                =
| motto                   =
| image_map               = Ph_locator_la_union.svg
| map_alt                 =
| map_caption             = Mapa iti Filipinas a mangipakita ti pakasarakan iti La Union.
| coordinates             = {{coord|format=dms|region:PH_type:adm1st|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes   =
| subdivision_type        = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name        = {{wagayway|Filipinas}}
| subdivision_type1       = [[Dagiti rehion iti Filipinas|Rehion]]
| subdivision_name1       = [[Rehion ti Ilocos]] (Rehion I) 
| established_title       = Pannakabangon
| established_date        = 1850
| seat_type               = Kapitolio
| seat                    = [[Ciudad ti San Fernando, La Union|Siudad ti San Fernando]] 
| leader_party            =
| government_footnotes    = &lt;ref&gt;Dagiti daulo ti [https://web.archive.org/web/20130530173153/http://dilg.gov.ph/provinces.php probinsia]: [[Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno]], [[Ciudad ti Quezon|Siudad ti Quezon]]- Naala idi 06 Enero 2013&lt;/ref&gt;
| government_type         = [[Dagiti probinsia ti Filipinas|Probinsia]]
| leader_title            = [[Gobernador]]
| leader_name             = Raphaelle Veronica Ortega-David ([[Nationalist People's Coalition|NPC]])
| leader_title1           = [[Bise Gobernador]]
| leader_name1            = 
| area_total_km2          = 1504.0
| area_rank               = Maika-70
| area_note               =
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|Taudan}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = {{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|&lt;!--psgc a kodigo ti ili--&gt;013300000}}
| population_as_of        = {{Populasion ti Filipinas|Rehion ti Ilocos|TAWEN}}
| population_rank         = Maika-34
| population_density_km2  = auto
| population_density_rank = Maika-9
| population_note         =
| elevation_m             =
| demographics_type1      = Panakabingbingay
| demographics1_footnotes = 
| demographics1_title1    = [[Dagiti siudad ti Filipinas#Dagiti nawaya a siudad|Nawaya&amp;nbsp;a&amp;nbsp;siudad]]
| demographics1_info1     = 0
| demographics1_title2    = [[Dagiti siudad ti Filipinas#Pannakaidasig|Komponente&amp;nbsp;a&amp;nbsp;siudad]]
| demographics1_info2     = 1
| demographics1_title3    = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]
| demographics1_info3     = 19
| demographics1_title4    = [[Baranggay]]
| demographics1_info4     = 576
| demographics1_title5    = [[Kamara_dagiti_Pannakabagi_iti_Filipinas#Distrito_a_panakaitakderan|Distrito]]
| demographics1_info5     = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti La Union|Umuna ken maika-2 a distrito]]
| blank_name_sec1         = Pagsasao
| blank_info_sec1         = [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]], [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]], [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
| population_demonym      = 
| timezone                = [[Oras idiay Filipinas|PHT]]
| utc_offset              = +08
| postal_code_type        = [[Listaan dagiti kodigo ti koreo idiay Filipinas|Koreo]]
| postal_code             = [[Listaan_dagiti_kodigo_ti_koreo_idiay_Filipinas#La Union|Kitaen ti listaan]]
| area_code_type          = [[Dagiti numero ti telepono idiay Filipinas|Panagtawag]]
| area_code               = 72
| iso_code                = [[ISO 3166-2:PH|PH-LUN]]
| website                 = [http://www.sanfernandocity.gov.ph sanfernando.gov]
| footnotes               =
}}

Ti '''La Union''' (Ingles: Province of La Union; Filipino: Lalawigan ng La Union), ket maysa a  [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] iti igid ti baybay iti [[Filipinas]] a mabirukan iti [[Rehion ti Ilocos]] (Rehion I) iti [[Luzon]] isla ti Luzon. Ti [[kapitolio]] ti probinsia, ti [[Ciudad ti San Fernando, La Union|Siudad ti San Fernando]], ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad iti La Union ken agserbi a kas ti rehional a sentro ti Rehion ti Ilocos.

Nabeddengan ti [[Ilocos Sur]] iti amianan, [[Benguet]] iti daya, ken [[Pangasinan]] iti abagatan, ken ti [[Baybay Abagatan a Tsína]] iti laud, ti La Union ket mabirukan iti 273 kilometro (170 mi) iti amianan ti [[Metro Manila]] ken 57 kilometro (35 mi) iti amianan a laud ti Siudad ti [[Baguio]]. Ti probinsia ket sakupenna ti kalawa ti 1,497.70 kuadrado kilometro (578.27 kuadrado milia). Manipud idi 2020 a sensus, ti La Union ket addaan ti populasion iti 822,352, a nagbanagan ti densidad ti 550 nga agindeg iti tunggal kuadrado kilometro wenno 1,400 iti tunggal kuadrado a milia. Ti probinsia ket addaan iti 538,730 a nairehistro a botante idi 2022. Ti opisial a pagsasao ti probinsia ket [[Pagsasao nga Ilokano|Iloco]] (Ilocano), kas naideklara babaen ti gobierno ti probinsia ti La Union.

Nalatak ti La Union gapu kadagiti napintas nga ili iti igid ti baybay, nalatak a lugar a pagluganan, ken nadalus a baybay. Ti probinsia ket nabaknang kadagiti natural ken kultural nga atraksion, a mangituktukon kadagiti aktibidad a kas iti red clay pottery, panagpukan iti ubas, panagaramid iti [[inabel]], ken panagpasiar kadagiti napnuan pakasaritaan nga iglesia, agraman dagiti napintas a waterfall ken eco-tours. Ti populasion ket mairaman dagiti Ilocano a tattao manipud kadagiti nababa a daga ken dagiti [[Tattao nga Igorot|Igorot]] a tattao manipud kadagiti kabambantayan, a mangkontribusion iti nadumaduma a kultural a tawidna.

==Pakasaritaan==

=== Nasapa a Pakasaritaan ===
Iti nasapa a pakasaritaan ti La Union, dagiti patad iti igid ti baybay iti amianan a laud a paset ti rehion, manipud iti [[Tagudin|Tagudin, Ilocos Sur]] iti amianan agingga iti [[Sudipen]], [[Bangar, La Union|Bangar]], Purao ([[Luna, La Union|Luna]] &amp; [[Balaoan]] itan), ken [[Bacnotan]] iti abagatan, ken dagiti lugar iti aglawlaw ti Karayan [[Amburayan]], ket pagtaengan dagiti ''[[Samtoys]]'' wenno [[Tattao nga Ilokano|Ilocanos]]. Dagitoy nga immuna a nagnaed ket addaan iti narayray nga animistik a kultura ken relihion. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kurditan Samtoy: The Literature of A Manly Race|url=http://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/literary-arts/kurditan-samtoy-the-literature-of-a-manly-race/|access-date=2021-09-26|website=National Commission for Culture and the Arts|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232819/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/literary-arts/kurditan-samtoy-the-literature-of-a-manly-race/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Reid|first1=Lawrence A.|last2=Rubino|first2=Carl Ralph Galvez|date=June 2002|title=Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano|journal=Oceanic Linguistics|volume=41|issue=1|pages=238|doi=10.2307/3623336|issn=0029-8115|jstor=3623336}}&lt;/ref&gt;

Ti makin-abagatan a kosta, a naam-ammuan idi a kas ''Aroo'' wenno ''Agoho'' ([[Agoo, La Union|Agoo]] ita), ket paset idi ti makin-amianan a teritorio ti [[Caboloan]], wenno [[Pangasinan]], maysa a naturay a [[pre-kolonial]] a gobierno ti Filipinas nga addaan iti narang-ay a kultura ken tradision, ken addaan iti agpapada a relasion ti etniko kadagiti umili ti Pangasinan. Karaman iti daytoy a lugar dagiti moderno nga ili iti igid ti baybay ti Agoo, [[Aringay]] (dati nga ''Alingay'' wenno ''Alinguey''), [[Caba]], [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]], ken [[Rosario, La Union|Rosario]]. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cortes|first=Rosario Mendoza|title=A History of Pangasinan, 1572–1800|publisher=New Day|year=1991}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sals2&quot;&gt;{{Cite book|last=Sals|first=Florent Joseph|title=The History of Agoo: 1578-2005|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ti historiador a ni [[William Henry Scott]] dinakamatna a ti La Union ket naisangsangayan a sentro ti komersio, nangruna iti balitok ti Igorot ken ti lokal a balitok. Ti ruta ti komersio, a pagaammo kas dalan ti ''[[Aringay-Tonglo-Balatok]]'', ti nangkonektar iti abagatan a laud a [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]] kadagiti nababa a daga, a nangipasdek iti Aringay ken Agoo kas kangrunaan a sentro ti komersio. Daytoy a sistema ti komersio ti nangkonektar iti La Union kadagiti ruta ti baybay iti intero a [[Taaw Indiano]] ken ti [[Baybay Abagatan Tsina]], kasta met iti komersio kadagiti [[Tagalog]], [[Tsina|Tsino]], ken [[Hapon|Hapones]]. Karaman kadagiti tagilako ti ''porselana'', ''seda'' (abel), ''koton'', ''beeswax'', ''diro'', ''napateg'' ''a bato'', ''kuentas'', napateg a ''mineral'', ''burnáy'' a naaramid iti dayta a lugar, ken nangnangruna ti ''[[balitok]]''. &lt;ref name=&quot;Barangay&quot;&gt;{{cite book|last=Scott|first=William Henry|title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society|url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1994|isbn=971-550-135-4|location=Quezon City|author-link=William Henry Scott (historian)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Suarez|first=K. D.|date=2017-03-19|title=Looking into the past through the eyes of the future|url=https://www.rappler.com/science/society-culture/163689-filipino-archaeologist-traces-ancient-gold-trade-trail-north-luzon/|access-date=2024-11-07|website=RAPPLER|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Dagiti artefacto a kas ti porselana ken ti alkitran, a naduktalan bayat ti panangtarimaan ti [[simbaan a Katoliko]] ken agdama a naikabil iti [[Museo de Iloko]], ti mangpaneknek iti daytoy a negosio. &lt;ref name=&quot;Sals&quot;&gt;{{Cite book|last=Sals|first=Florent Joseph|title=The History of Agoo: 1578-2005|date=2005|publisher=Limbagan Printhouse|location=La Union|pages=80|language=en}}&lt;/ref&gt; Simmangpet dagiti Hapones a negosiante ken mangngalap idi agangay, a nangbukel kadagiti pagnaedan iti igid ti baybay ti La Union. Dagiti natural a puerto ti rehion iti igid ti [[Golpo Lingayen|Lingayen Gulf]] ti nangaramid iti dayta a lugar a paggapuan dagiti ganggannaet a barko.

Kadagiti katurturodan ti La Union ti pagnanaedan dagiti [[Tattao nga Igorot|Igorot]], kangrunaanna dagiti [[Kankanaey]] ken [[Ibaloi]], a mangar-aramid iti panagkalap iti ulo kas paset ti kulturada a mannakigubat ken sumursurot kadagiti animistik a pammati, nga agdaydayaw kadagiti espiritu ti nakaparsuaan ken didiosen dagiti inapo. Nalaingda nga agmulmula ken agaramid iti ima, a mangpataud kadagiti nagayad a tela, balitok ken metal, a sireregta a pagnegosioda kadagiti kaarrubada nga Ilocano ken Pangasinan nga agnanaed iti nababa a daga. Daytoy a panagsisinnukat ti nangpadur-as iti dinamiko a relasion iti nagbaetan dagiti komunidad iti kabambantayan ken iti nababa a daga, a nangkontribusion iti nabaknang, nainaig a kultural a buya iti nasapa a La Union.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Person|first=Communications|date=2018-01-25|title=The Igorots, the indigenous peoples of the Northern Philippines under the faces of state terrorism and tyranny|url=https://indigenouspeoples-sdg.org/index.php/english/ttt/398-the-igorots-the-indigenous-peoples-of-the-northern-philippines-under-the-faces-of-state-terrorism-and-tyranny|access-date=2024-10-01|website=indigenouspeoples-sdg.org|language=en-us|archive-date=2024-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926215440/https://indigenouspeoples-sdg.org/index.php/english/ttt/398-the-igorots-the-indigenous-peoples-of-the-northern-philippines-under-the-faces-of-state-terrorism-and-tyranny|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Panawen ti Kolonisasion ti Espania ===
Makatawen kalpasan a pinagbalin ni [[Miguel López de Legazpi|Adelantado Miguel Lopez de Legazpi]] ti [[Manila]] a kabesera ti Filipinas idi Hunio 24, 1571, rinugian dagiti Kastila ti kolonisasion iti [[Amianan a Luzon]] &quot;''tapno mapalpaliwaan dagiti tattao iti dayta''&quot;. 
[[Papeles:Juan de Salcedo, Spanish conquistador.png|left|thumb|289x289px|Ti Espaniol a konkistador a ni '''Juan de Salcedo''']]
Idi Hunio 1572, dagiti [[konkistador]] nga indauluan ni [[Juan de Salcedo]], apoko ni Miguel López de Legazpi, naglayagda iti [[Karayan Angalacan]] nga agturong iti [[Golpo Lingayen|Gulpo ti Lingayen]] ket simmangladda idiay Aroo wenno Agoho, a pagaammo itan kas [[Agoo, La Union|Agoo]]. Idi simmangpetda, adda tallo a barko ti [[Hapon]] a sinaranget ti grupo ni Salcedo, a kinamatda agingga iti maysa a kolonia dagiti Hapones. Dagiti Kastila kiniddawda ti tangdan iti [[Reina ti Espania]] agpadpada kadagiti katutubo ken dagiti Hapon, nupay nagkedked ti dadduma idi damo. Dagidiay nagtulnog napalubosanda nga agtalinaed ken makomberte iti Kristianidad kalpasan ti panangbayadda iti buis. Gapu iti daytoy a pannakataripnong, naawagan ti Agoo kas ''&quot;El Puerto de Japon&quot;'', gapu ta dagiti negosiante a Hapon ken Tsino ket aglaklako kadagiti umili iti dayta a puerto. Gapuna, dakkel ti naaramidan ti Agoo iti [[komersio]] kadagiti dadduma a pagilian iti [[Abagatan a daya nga Asia]]. 

Kanayonanna, intultuloy dagiti [[Espaniol]] a konkistador ti panagdaliasatda nga agpaamianan, a nakasaritada dagiti katutubo iti pagaammo itan a [[San Fernando, La Union|San Fernando]]. Kiniddaw dagiti Kastila ti kontribusion iti Reina ti Espania, ngem kiniddaw dagiti katutubo ti tiempo tapno mapanda iti kabambantayan tapno urnongenda ti maidatagda. Nupay kasta, saanda a nagsubli. Kalpasanna, nagturong dagiti konkistador iti amianan a lumasat iti ''Atuley'' wenno ''Dalandan'' ([[San Juan, La Union|San Juan]]), a nangkiddaw iti buis kadagiti katutubo, a nangipasdek iti panangituray ti Espania, ken nangkonberte kadagiti katutubo iti [[Kristianidad]], nga awanen ti kanayonan a panangbusor agingga a nakadanonda iti dakkel a karayan a pagaammo kas '''Purao'',' a kaipapananna ti ' puraw' iti Iloco, a naipanagan gapu iti nadalus a langa ti igid ti baybay ken karayan. Daytoy a lugar ket paset itan ti [[Balaoan]] ken [[Luna, La Union|Luna]]. 

Idiay Purao, dagiti Kastila kinaritda dagiti [[Ilocano]], a situtured a nagkedked nga agbayad iti buis. Simmaruno ti maysa a dangadang, a nangtanda iti umuna a panagibukbok ti dara dagiti Ilocano kas panangbusor iti ganggannaet a turay. Kalpasan daytoy a panagsusupiat, ti karayan ket napanaganan manen iti &quot;''Darigayos''&quot;, a nagtaud kadagiti sasao nga Ilocano a &quot;''[[dara]]''&quot; ken &quot;''ayos''&quot; (nagayus), a kaipapananna &quot;''no sadino ti naggayus ti dara''&quot;. Nagpaamianan ni Salcedo ken dagiti tattaona a nagturong idiay [[Vigan]], a sadiay idi agangay, naaddaanda iti di nasayaat a pannakigayyem kadagiti Ilocano, a di maragsakan a nangakseptar iti panangituray ti Espania.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About the City|url=https://www.sanfernandocity.gov.ph/csflu_website/aboutcsf/}}&lt;/ref&gt;

Daytoy a pannakataripnong ti nangrugi iti nasapa a panangkolonisar ti Espania iti [[Amianan a Luzon]] ken nangparnuay iti sangagasut a tawen a panangbusor iti panangituray ti Espania. Nangiturong met dayta iti pannakaipasdek dagiti baro a narelihiosuan, kultural, ken administratibo nga institusion, a nagresulta iti pannakabukel dagiti [[pueblo]], [[rancherias]] kadagiti ili a nagbalin idi agangay a probinsia ti La Union. 

Sakbay ti pannakabukelna, ti probinsia ket nabingbingay kadagiti probinsia ti [[Ylocos]] ken [[Pangasinan]], ken dagiti rancherias ti akindaya a ''Pais del Igorotes'' ([[Benguet]]). Addaan daytoy iti sumagmamano a [[barrio]] ken pueblos nga idauluan ti [[cabeza de barangay]], [[gobernadorcillo]], ken [[alcalde-mayor]], a kaaduan kadagitoy ket impasdek dagiti agkakabsat nga [[Agustino]] idi maika-16 a siglo kabayatan ti nasapa a panagsaknap ti panagturay ti Espaniol. Ti sibil a gobierno a naipasdek iti sidong ti Kastila a [[Maura a Linteg]] ket nalabit naipasdek idi 1700. Kaaduan kadagiti barrio ken ili ket paset idi ti encomienda nga inturayan dagiti Español nga [[insulares]] ken [[Mestizo]], a nairaman ti sumagmamano a rancherias ken [[catechumens]] a nagnaed kadagiti bantay ti Igorot. 

Kas kadagiti dadduma a ili iti Ylocos, nabingbingay dagiti klase ti kagimongan iti dua: dagiti ''babaknang'' wenno ''agtuturay'', ken dagiti ''cailianes''. Dagiti babaknang wenno agtuturay ket dagiti prinsipalia wenno insulares a nagsao iti pagsasao a Castilian, bayat a dagiti cailianes ket dagiti katutubo a nagsao iti [[Pagsasao nga Ilokano|Iloco]], [[Kankanai]], [[Ibaloi]], wenno [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]. Nupay kasta, ti Iloko ti nagserbi kas [[lingua franca]] ti probinsia.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=History of Balaoan|url=https://www.balaoanlaunion.gov.ph/history-of-balaoan/|access-date=2024-10-01|website=Official Website of Municipality of Balaoan|language=en-US}}{{Natay a silpo|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:Top view Baluarte Watch Tower.jpg|thumb|326x326px|Ti '''Baluarte Watch Tower''' idiay Luna, La Union]]
Dagiti pagnaedan iti igid ti baybay ket masansan a rauten dagiti marimot wenno pirata a [[Moro]], a mangsamsam ken mangpuor kadagiti purok bayat a tiliwenda dagiti babbai ken ubbing. Kas sungbat, naibangon dagiti ''baluartes'' iti igid ti kosta manipud ili ti ''Baratao'' ([[Bauang]]), ''San Vicente de Balanac'' / ''Pindangan'' ([[San Fernando, La Union|San Fernando]]), ''Dalandan'' ([[San Juan, La Union|San Juan]]), [[Bacnotan]], ''Purao'' ([[Balaoan]]) agingga iti ''Namacpacan'' ([[Luna, La Union|Luna]]). Nagserbi dagitoy a [[Torre|baluarte]] kas pangdepensa ken pagwanawanan, a nangpakdaar kadagiti lumugar ken autoridad kadagiti umad-adani a peggad manipud iti baybay. Bayat ti maika-18 ken maika-19 a siglo, napateg ti akem dagitoy a baluarte iti panangsalaknib kadagiti ili iti La Union ken iti dadduma pay a paset ti Pilipinas, a nangsalaknib kadagiti umili ken nangsaluad kadagiti napateg a ruta ti komersio. 

Bayat ti Kastila a Kolonisasion, maysa a nalimed a kagimongan dagiti insurrectos ti naorganisar idiay Balaoan nga addaan iti panggep a panagrebelde maibusor kadagiti tiraniko a panagabuso ti ''&quot;[[Guardia Civil]]&quot;'' ken &quot;[[Cora Parrocos|''Cora Parrocos'']]” . Karaman kadagiti miembrona da ''Luciano Resurreccion, Primo Ostrea, Artemio Ostrea, Fernando Ostrea, Patricio Lopez, Rufino Zambrano'', ken ''Mariano Peralta'' a pagaammoda a kas dagiti [[Siete Martires]]. Dagitoy pito nga agtutubo a lallaki ti immuna nga Ilocano a napapatay gapu kadagiti rebolusionario nga aktibidadda wenno gapu ta mapapati a simpatia iti gakat. &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|title=History of Balaoan|url=https://www.balaoanlaunion.gov.ph/history-of-balaoan/|access-date=2024-10-01|website=Official Website of Municipality of Balaoan|language=en-US}}{{Natay a silpo|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Iti bisperas ti rebolusion, impalgak ti maysa a traidor ti planoda kadagiti autoridad ti Espania, a nangiturong iti pannakaaresto ti pito a lallaki, a napapatay a di naimbestigar. Saan a natay ni Fernando Ostrea nupay nasugatan iti patongna, ket gapu ta simimilagro a nakalasat, nabaelanna nga ipakaammo ti trahedia kadagiti umili iti dayta a lugar. Kalpasan daytoy a pasamak, isu ket pinakawan dagiti autoridad maitunos iti kaugalian ti Espania. Idi napapatay, ni Fernando ket maysa idi a Cabeza de Barangay ken idi agangay nagserbi kas bise presidente ti ili. Kas maysa a kangrunaan a tao iti rebolusion, indauluanna dagiti kailianna iti pannakidangadangda iti Espania ken Estados Unidos. Kas pammadayaw kadagiti pito a martir, ti ''Siete Martires Lodge No. 177'' ket naipasdek kas maysa a masonic lodge. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Siete Martires {{!}} The Most Worshipful Grand Lodge of Free and Accepted Masons of the Philippines|url=https://grandlodge.ph/lodges/siete-martires|access-date=2024-10-01|website=grandlodge.ph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La Union History|url=https://launion.gov.ph/history/|access-date=2024-11-19|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092607/https://launion.gov.ph/history/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== Pannakabukel ti Probinsia ti La Union ====
Ti La Union ket nabangon idi Marso 2, 1850, ken nagbalin a ti maika-34 a probinsia ti Filipinas. Kalpasan a nagbalin ti [[Cebu]] a kaunaan a [[Probinsia|probincia]] idi 1565, dagiti Kastila pinarsuada dagiti baro a probinsia. Tallo a kangrunaan a pagrebbengan ti naibilang a kasta: ''ti administrasion ti [[politika]]'' ken ''sibil'', ti panangituray ti simbaan ken dagiti panangusig iti heograpia. Iti nasurok a dua ket kagudua a siglo, ti orihinal a probinsia ti [[Ilocos]] ket nagtalinaed a di nadadael agingga idi 1818 idi nabingbingay iti [[Ilocos Norte]] ken [[Ilocos Sur]]. Idi 1846, ni [[Abra]] ket pinartuat babaen ni [[Gobernador Heneral Narciso Zaldua Claveria]]. 
[[Papeles:Administrative Divisions of the Philippines (1899).svg|left|thumb|333x333px|Dagiti Administratibo a Dibision ti Filipinas (1899)]]
Ni Gobernador Heneral Claveria ket maysa a managsirmata nga administrador. Patienna a ti panagtipon ti tallo a nagtipon a lugar nga adayo kadagiti kabesera ti probinsia ket maysa a solusion kadagiti kalikaguman ti administrasion ti politika ken sibil. Nakitana met ti pagimbagan ti agrikultura ken komersio iti dayta a teritoria. Ket ti kangrunaan a banag ket ti pannakaisaknap ti sibilisasion dagiti [[Hispanico]] ken ti [[Kristianidad]] iti dayta a lugar. Ti Bangar, Namacpacan (Luna) ken Balaoan iti makin-abagatan a paset ti llocos Sur ket adayo iti cabezera ti [[Vigan]] ken iti dandani umasping a pamay-an, ti dagiti ili a Sto. Tomas, Agoo, Aringay, Caba, Bauang, Naguilian, San Fernando, San Juan ken Bacnotan ket adayoda iti kabesera ti Pangasinan a [[Lingayen]]. Dagiti 40-45 a rancheria iti kaunegan ti Central [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]] iti distrito ti [[Benguet]] (''Eastern Pais del Igorotes'') a pagbeddengan ti tallo nga ili ti Ilocos Sur ken ti siam nga ili ti Pangasinan ket ad-adda pay a nakaro ti parikutda. 

Isu nga idi Oktubre 29, 1849, pinirmaan ni Gobernador Heneral Claveria ti singasing (''promovido'') a pagkaykaysaen dagiti lugar ti ''Pangasinan-Ilocos-Cordillera'' iti baro a probinsia a naawagan iti La Union (ti opisial a nagan a dinutokan ni Claveria a mismo). Iti las-ud ti 124 nga aldaw, dagiti nangato ken napateg nga opisial ti kolonia ti Espania inadal ken inutobda ti singasing a mangbukel iti La Union wenno saan. Idi Marso 2, 1850, pinirmaan ni [[Gobernador Heneral Antonio Maria Blanco]] ti [[Superior Decreto|''Superior Decreto'']] a nangipasdek iti La Union ti maika-34 a probinsia sipud idi nabangon ti Cebu idi 1565. Nailasin dayta kas ''gobierno politico-militar''. Idi Marso 4, 1850, dinutokan ni Blanco ni Kapitan [[Toribio Ruiz de la Escalera]] (dati a mapagtalkan nga aide de camp ni Claveria) kas ti umuna a ''Gobernador Militar y Politico''. Ti La Union ket ti panagkaykaysa dagiti daga, tattao, kultura ken rekurso. Idi Abril 18, 1854, impaulog ni [[Reyna Isabella II ti Espania]] ti naarian a bilin (real orden) manipud [[Madrid]] a mangpatalged iti Superior Decreto ni Blanco. 

Idi 1860, adda dakkel a panagrang-ay ti komersio ken agrikultura iti probinsia gapu iti Tabako. Inusar dagiti autoridad ti España ti napateg a bulong a pangitandudo iti ad-adu pay a panagrang-ay ti ekonomia. Ti industria ti tabako ket makagunggona unay isu a naipasdek ti Tobacco Monopoly. Amin a bulong ti Tabako ket nainget a kontrolado ken ginatang laeng ti gobierno iti naikeddeng a presio.

==== Rebolusion ti Filipinas ====
Idi 1896, ti dumakdakkel a riribuk iti probinsia ti La Union ket timmaud manipud kadagiti tawen ti panangirurumen ti Espania, a naipaganetget babaen ti panangtutuok kadagiti lokal a papadi ken ti pannakapapatay ti Balaoan ''Siete Martires'', panangtutuok kadagiti patneng a papadi, ni [[Padres Adriano Garces]] ti Balaoan, ni [[Mariano Gaerlan]] ti San Fernando ken ni [[Mariano Dacanay]] ti Bacnotan. Daytoy a di pannakapnek ket dimmanon iti kangatuan idi Mayo 22, 1898, idi a pinaltogan ti nangpapatay iti nakaro a kagura a ni Prayle [[Mariano Garcia]] ti Santo Tomas - maysa a pammaltog a nangngeg iti intero a probinsia, a nangparnuay iti rebolusion iti inawagan idi dagiti Kastila a &quot;''Una Provincia Modelo&quot;''. Ni [[Manuel Tinio|Manuel Tinio y Bondoc]], maysa nga agtutubo a heneral a nakikadua ken ni [[Emilio Aguinaldo]], ti nangidaulo iti panangbusor kadagiti puersa ti Espania, a nangpapanaw kadakuada idiay La Union, nupay adda dagiti nagsanud idiay [[Vigan]]. Kalpasan ti pannakaparmekda, naipasdek ti Rebolusionario a Gobierno, a ni Aguinaldo ti presidente ken ni Tinio ti immuna a nagserbi a kas de facto a gobernador, a sinuktan idi agangay ni Dr. [[Lucino Almeida]]. 
[[Papeles:Manuel Tinio.jpg|thumb|283x283px|Ni '''Heneral Manuel Tinio''' a lider ti rebolusion ti Amianan a Luzon]]
Idi Hulio 22, dagiti tropa ti Novo-Ecijano, a napabileg iti nasurok a 600 a lallaki, simmangpetda idiay [[San Fernando, La Union|San Fernando]] kalpasan a simmuko ti [[Dagupan]] ken ni [[Francisco Makabulos|Heneral Francisco Makabulos]] ket nasarakanda ti siudad a linakub dagiti [[rebolusionista]] nga indauluan ni [[Mauro Ortiz|Heneral Mauro Ortiz]]. Dagiti Kastila, nga indauluan ni Koronel [[Jose Garcia Herrero]], pinatibkerda ti bagbagida kadagiti kangrunaan a pasdek, nga agur-urayda iti panagsaranay. Iti laksid ti panangikagumaan ni Tinio iti natalna a pannakisarita, saan a simmuko dagiti naparigatan nga armada ti Espania. Idi Hulio 31, kalpasan ti adu nga aldaw a di panagtignay, rinaut ni Tinio, a nagresulta iti nabara a dangadang a nagpatingga iti panagkappiat dagiti Kastila. Ti panagsuko iramanna ti 400 a soldado, 8 nga opisial, ken adu a material a militar. 

Kalpasan a nasigurado ti San Fernando, ti Tinio Brigade ket immadayo idiay [[Balaoan]], a sadiay naipasangoda iti naulpit a panangbusor dagiti soldado nga Espaniol a nagkampo iti kombento. Iti laksid ti panangsuporta ti lokal a populasion, nagpaut ti pananglakub iti lima nga aldaw ket nasurok a 70 a Filipino ti natay. Kinuna ti Saksi a ni [[Camilo Osías]] nga adu a katipuneros iti dayta a lugar ti nairaman iti Tinio Brigade kalpasan daytoy a rigat. Kalpasanna, immakar dagiti rebelde idiay Bangar, a sibaballigi a nanglikmut kadagiti puersa ti Espania, a nagresulta iti nakapatpateg a balligi idi Agosto 7, a nangiturong iti panagsuko ti 87 nga Espaniol kalpasan ti uppat nga aldaw laeng a pannakigubat a bassit laeng ti natay a Filipino. Daytoy a panagsasaruno ti balligi ti nangmarka iti napateg a kapitulo iti kontribusion ti La Union iti nalawlawa a Rebolusion ti Filipinas a maibusor iti panangituray ti [[Kastila a kolonia]].

=== Panawen ti Kolonisasion ti Amerika ===
Ti kolonisasion ti La Union iti Amerika ket nangrugi kalpasan ti [[Gubat ti Espaniol–Amerikano|Gubat ti Espaniol-Amerikano]] idi 1898 idi a ti Filipinas ket naited iti [[Estados Unidos iti Amerika|Estados Unidos]] babaen ti [[Tulag ti Paris (1898)|Tulag ti Paris]]. Kalpasan ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano|Gubat ti Filipino-Amerikano]] (1899-1902), ti La Union ket naorganisar manen babaen ti administrasion ti kolonia ti Amerika, a nangiturong kadagiti napateg a panagbalbaliw iti politika, ekonomia, ken kagimongan. 
[[Papeles:Manila646 1899.jpg|left|thumb|308x308px|'''Gubat ti Filipino-Amerikano''' c. 1899]]
Bayat ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano|Gubat ti Filipino-Amerikano]], napasaran ti La Union dagiti militar a panagririri ken panaggugubat bayat a dagiti puersa ti Estados Unidos ti mangikagkagumaan a mangkontrol iti probinsia. Ti [[gubat]] ket nailasin babaen kadagiti nakaro a panangabuso maibusor kadagiti katutubo a populasion, a pakairamanan ti napilit a pannakaiyalis, di nainkalintegan a panangpapatay, ken pannakadadael ti sanikua. Dagitoy a panangabuso ti nangituggod iti nasaknap a panagpungtot ken panangbusor dagiti katutubo kadagiti puersa ti Amerika iti intero a probinsia, a mangipakita iti napigsa a tarigagayda nga agwaywayas ken panangbusor iti ganggannaet a panangkontrol. Nagparang dagiti lokal a lider, a nangorganisar iti gerra dagiti gerilya ken panaglalaban kadagiti away, a nangguyugoy kadagiti komunidadda maibusor kadagiti autoridad ti kolonia ken nangipaganetget kadagiti narigat a kasasaad ti imperialismo ti America. 

Kalpasan a nagballigi dagiti Amerikano a nangsakup iti probinsia, impatungpal ti administrasion ti Amerika dagiti [[Demokrasia|demokratiko]] a proseso a naikkan iti agpapada a kinapateg, a nangpalubos iti pannakabutos ti umuna a Sibil a Gobernador ti La Union idi 1901, ni [[Don Joaquín Joaquino Ortega]], a nangmarka iti napateg a tignay iti lokal a panagturay. Ti maysa kadagiti kangrunaan a kontribusion ti kolonisasion ti America ket ti pannakaipasdek ti maysa a na-centralized a sistema ti publiko nga eskuelaan idi 1901, a nausar ti Ingles kas ti pamay-an ti panangisuro. Nairaman daytoy a panagregget ti panangyeg iti 600 a mannursuro manipud iti U.S., a naam-ammo kas dagiti Thomasita, a mangisuro kadagiti estudiante a Filipino.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Brief History of The Thomasites · The Philippines and the University of Michigan, 1870-1935 · Philippines|url=https://philippines.michiganintheworld.history.lsa.umich.edu/s/exhibit/page/a-brief-history-of-the-thomasites|access-date=2024-10-01|website=philippines.michiganintheworld.history.lsa.umich.edu}}&lt;/ref&gt; Dagiti [[Thomasites|Thomasita]] ket nairanta iti sumagmamano nga [[eskuelaan publiko]], nangruna idiay San Fernando, Bacnotan, Luna, Balaoan, Bauang, Naguilian, Agoo, ken Rosario. Mainayon pay, dagiti reporma ti agrikultura ket naipamaysa iti panangnayon ti produksion dagiti mula a paggatangan a kas ti tabako, asukar, ken abaca, a mangpaimbag iti kangrunaan a agrikultural nga ekonomia ti La Union bayat a pabilgenna ti panagdepende ti kolonia iti paglakoan. 

Nangipasdek met ti gobierno ti kolonia ti Amerika iti Gobierno ti Isla iti La Union, a ti panggepna ket mangited ti balangkas para iti lokal nga administrasion ken panagturay bayat a taginayonenna ti sapasap a kontrol manipud iti sentral a gobierno. Karaman iti dayta ti lokal nga eleksion ken pannakaipasdek dagiti gobierno ti munisipio, a nangpalubos kadagiti Filipino a makipaset iti panagturayda.

Idi 1935, ti Filipinas ket simmuko iti [[Mankomunidad ti Filipinas]], a nangipaay iti ad-adu nga autonomia ken panagturay a bukbukod bayat nga adda pay laeng iti sidong ti panangimaton ti Estados Unidos. Daytoy a panawen ket nangpalubos ti La Union a mangpasaran ti ad-adu a lokal a politikal a pannakibiang ken dagiti inisiatiba ti panagrang-ay, nupay daytoy ket nangpabileg kadagiti kolonia a patakder a nanglapped ti pudno a panagturay-bukod agingga a ti Filipinas ket nakagun-od ti naan-anay a panagwaywayas idi 1946. 

Nupay ti panawen dagiti Amerikano ket nangitulong iti pannaka-modernize ti La Union, nangibati met daytoy iti narikut a tawid ti impluensia ti kolonia, panagdepende, ken panangabuso kadagiti patneng a populasion. Ti pakalaglagipan ti resistensia ken ti pannakidangadang para iti kinasiasino bayat daytoy a tiempo ket agtalinaed a napateg nga aspeto ti pakasaritaan a salaysay ti La Union, a mangsukog iti dalan ti probinsia nga agturong iti panagikeddeng iti bukodna a pagbanagan ken iti nailian a kinapannakkel. 

Siam a sabali pay a kasta met a makabael a gobernador ti simmaruno ken ni Don Joaquin sakbay ti panagrugi ti Gubat Sangalubongan II: Joaquín Luna 1904-1907, Sixto Zandueta 1908-1919, Pío Ancheta 1919-1922, Thomas de Guzmán 1922-1923, 1928-1931, Juan Lucero 1923-1929, Mauro Ortiz 1931-1934, Juan Rivera 1934-1937, Francisco Nisce 1937-1940 ken Bernardo Gapuz 1940. Kas idi ur-urayen dagiti Pilipino ti pannakawayawayada, kas inkari dagiti Amerikano babaen ti [[Tydings-Mcduffie Law]], bimtak ti [[Gubat ti Sangalubongan II|Gubat Sangalubongan II.]]&lt;ref&gt;[http://www.launion.gov.ph/page.php?262 La Union Profile: Gallery of Governors – Province of La Union :: Official Website]&lt;/ref&gt;

=== Panawen ti Okupasyon ti Hapon ===
[[Papeles:Advance Japanese Landings Dec 1941.jpg|thumb|Dagiti Naipangato a Panaglayag ti Hapon Disiembre 1941]]
Ti panangsakup ti Hapon iti La Union bayat ti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] ket maysa idi a nangruna a kanito iti pakasaritaan ti probinsia, gapu iti estratehiko a kinapategna agpadpada kadagiti Aliado ken Hapon a puersa. Idi Disiembre 1941, simmalog dagiti tropa ti Hapon idiay Agoo, a dagus a nakontrolda ti lugar idi rugrugi ti 1942. Iti laksid dagiti nakaro a karit, dagiti Filipino, a kadua dagiti buyot ti Amerika, sinarangetda ti panangsakup. Kabayatan daytoy nariribuk a panawen, dagiti [[Gobernador]] a [[Bernardo Gapuz]], [[Jorge Camacho]], ken [[Bonifacio Tadiar]] ti nangidaulo ken nangsuporta kadagiti umili ti La Union. Iti sidong ti panangituray ti Japan, naipasango ti probinsia iti nainget a panangkontrol ti militar, napilit a panagtrabaho, kinakirang ti taraon, ken nasaknap a kinaranggas. Nupay kasta, timmaud dagiti grupo a mangsupiat, ket adu a lumugar ti nakiraman iti gerilya a pannakigubat tapno busorenda ti panangsakup. Daytoy a panawen ipaganetgetna ti kinatibker ken di agpangpangadua nga espiritu dagiti umili ti La Union iti sanguanan ti nakaro a rigat.

==== Gubat ti Rosario (Inkaso ti Hapon iti Gulpo ti Lingayen) ====
Idi Disiembre 22, 1941, ti Hapon a 4th Tank Regiment ken ti 47th Infantry Regiment iti sidong ti panangituray ni Col. [[Ti Isamu Yanagi]], a sinuportaran ti dakkel a armada dagiti barko ti armada, pinadasda ti agdisso idiay Agoo tapno agbalin a maysa kadagiti tallo a kangrunaan a beachhead para iti Invasion ti Japan iti [[Golpo Lingayen|Lingayen Gulf]], nupay ti tiempo ti nangwarawara kadagiti buyotda ken nangipatakder kadakuada iti nalawa a paset ti aplaya manipud iti [[Poro Point]] (San Fernando) agingga iti abagatan a kas iti Damortis. Dagitoy a puersa idi agangay ket nakidangadangda kadagiti puersa ti Commonwealth a buklen ti 26th Cavalry Regiment (Philippine Scouts), ti Philippine 21st Division, ti Philippine 11th Division, ken ti kabbaro a nabuangay a Philippine 71st Division iti maawagan idi agangay a Gubat ti Rosario.'''&lt;ref name=&quot;Dull&quot;&gt;{{Cite book|last=Dull|first=Paul S.|title=A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945|url=https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull|date=1978|publisher=Naval Institute Press|isbn=1299324614|pages=[https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull/page/29 29]–31}}&lt;/ref&gt;'''

==== Gubat ti Bacnotan ====
Dagiti mangraut a soldado a Hapones dimtengda idiay [[Bacnotan]] idi Disiembre 21, 1941, kabayatan dagiti nasapa nga aldaw ti Gubat Sangalubongan II. Idi Enero 4, 1945, nagbaliw ti kasasaad ti gubat idiay La Union idi sinakup dagiti soldado a Pilipino-Amerikano ti Baroro Bridge idiay Bacnotan, maysa a estratehiko a rangtay a mangkonektar iti dadduma a paset ti Amianan a Luzon ken San Fernando. Ti balligi ti nangpasigurado iti pannakawayawaya ti La Union. Simmaruno dayta iti historikal a Battle of San Fernando ken Bacsil Ridge. Gapu ta naparmek, nagsanud ti Imperial a Heneral ti Hapon idiay Baguio a sadiay a nakitiponda kadagiti kakaduada ken nagtakderda iti maudi a panaglabanda.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History {{!}} Local Government of Bacnotan - Official Website|url=https://bacnotan.gov.ph/history/|access-date=2024-10-02|language=en-US|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912164633/https://bacnotan.gov.ph/history/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''

==== Gubat iti Bacsil Ridge ====
Ti [[Gubat ti Bacsil Ridge]] ket napasamak idi Marso 1945 ket maysa kadagiti nagtultuloy a kangrunaan a gubat iti Kampania ti Filipinas iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nagbaetan dagiti soldado a Filipino iti babaen ti 121st Infantry Regiment, [[Philippine Commonwealth Army]], USAFIP-NL, iti babaen ti bilin ni [[Russell W. Ni Volckmann]], ken dagiti puersa ti Imperial a Hapon babaen ni Heneral Tomoyuki Yamashita.'''&lt;ref name=&quot;Battle of Bacsil Ridge - PVAO&quot;&gt;{{Cite web|title=Battle of Bacsil Ridge – PVAO|url=https://pvao.gov.ph/events/battle-of-bacsil-ridge/|access-date=2021-09-26|language=en-US|archive-date=2021-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926025420/https://pvao.gov.ph/events/battle-of-bacsil-ridge/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'''
[[Papeles:1959-PHC-Bacsil Ridge.png|left|thumb|264x264px|Ti pakasaritaan a marka ti '''Bacsil Ridge''']]
Ti Battle of Bacsil Ridge ti nangpatingga iti makabulan a pannakigubat para iti panangkontrol iti San Fernando. Dagiti mangidepensa a Hapones a naawagan iti Hayashi Detachment, a buklen ti 3,000 a nakaarmas a soldado ken 2,000 a di nakaarmas a puersa a mangsuporta, sinakupda ti San Fernando ken dagiti kabangibangna a lugar a nangiparit iti iseserrek iti sangladan ti siudad ken iti dalan nga agturong idiay Baguio. Kas paset ti San Fernando-Bacsil Operations, ti 1st Battalion ti 121st Infantry ket naibaon a mangibbet kadagiti puesto ti kabusor a nangrugi idi arinunos ti Pebrero babaen ti tulong ti [[Allied Air Force]]. 

Ti 1st Battalion ket nangaramid ti sapasap a panangraut iti rangkis idi Marso 16, 1945 ken nakiranget kadagiti Hapon a mangidepensa agingga iti pannakakautibo ti Bacsil idi Marso 19. Iti isu met laeng nga aldaw, ti maika-3 a battalion sinakupna ti Reservoir Hill. Ti Battle of Bacsil Ridge iti nagbaetan dagiti soldado a Filipino ken dagiti nabigbig a gerilya ken dagiti puersa ti Hapon ket nagresulta iti pannakasakup manen ti siudad ti San Fernando, La Union. Nagresulta dayta iti pannakatagikua ti San Fernando, La Union idi Marso 23, 1945, ken ti Bacnotan, La Union ken ti militar a panangraut iti intero a probinsia ket nagpatingga idi Marso 24 kalpasan ti dua a bulan a pannakigubat.

==== Pannakawayawaya ti Bauang ====
Ti Pannakawayawaya ti Bauang, La Union ket paset ti San Fernando-Bascil nga operasion a nairanta a mangwayawaya iti probinsia ti La Union ken manglukat iti maysa kadagiti kalsada nga agturong iti Baguio. Dagiti yunit manipud iti Rosario, La Union a pakairamanan dagiti elemento ti 2nd Battalion, 121st Infantry ti United States Army Forces iti Pilipinas Northern Luzon (USAFIP-NL) iti sidong ti panangituray ni Mayor Diego Sipin, ket naituding a mapan iti amianan nga agturong iti Bauang. Ti 2nd Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL pinabilegna dagiti dadduma a battalion iti panangikagumaanda a mangsakup iti San Fernando. Kabayatanna, dagiti combat units manipud iti  ⁇ B ⁇  company, 1st Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL rinautda dagiti defensive lines idiay Bauang tapno tulonganda ti 1st Battalion, 130th Infantry (US) iti panagrang-ayda manipud iti abagatan. Ti Bauang ket immuna a nawayawayaan idi Marso 19, 1945, a sinurot babaen ti deklarasion ti panagpatingga ti operasion idiay La Union idi Marso 24, 1945. Idi Enero 4, 1945, nawayawayaan ti La Union babaen ti Battle of San Fernando ken Bacsil Ridge. 

Gapu ta nadadael idi ti San Fernando, nagbalin ti Bacnotan a temporario a tugaw ti administrasion ti probinsia kalpasan ti gubat. Ti La Union National High School ket naiyalis met idiay Bacnotan kas resulta daytoy a pannakaiyalis. Idi nagsubli ti kasasaad, ti gobierno ti probinsia ket nayakar idiay San Fernando, a sinurot ti La Union National High School. Naipasdek ti North Provincial High School kalpasan a naiyalis ti provincial high school idiay Bacnotan (ti agdama a Bacnotan National High School). &lt;ref name=&quot;#OnThisDay - PVAO&quot;&gt;{{Cite web|title=#OnThisDay – PVAO|url=https://pvao.gov.ph/story-of-battles-pvao/liberation-of-bauang-la-union/|access-date=2021-09-26|language=en-US|archive-date=2021-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926040532/https://pvao.gov.ph/story-of-battles-pvao/liberation-of-bauang-la-union/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Panawen Kalpasan ti Gubat ===
Ti panawen ti panagsubli iti kasasaad kalpasan ti gubat ti nangipakita iti panagsubli ti industria ti tabako iti Rehion ti Ilocos. Sipud idi nagpatinggan ti panag-monopolio ti tabako, bimmaba ti produksion ti tabako idiay Ilocos idi rinugian dagiti Pilipino ti agbaliw manipud kadagiti lokal a naaramid a sigarilio nga agturong kadagiti sigarilio a naaramid iti sabali a pagilian.&lt;ref name=&quot;StarTabacalera2&quot;&gt;{{Cite news|last=Sison|first=Norman|title=Tabacalera: 130 years of cigars and Philippine history|work=The [[Philippine Star]]|url=https://www.philstar.com/business/business-as-usual/2011/12/05/754678/tabacalera-130-years-cigars-and-philippine-history|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt; Ngem kalpasan a nabasana ti serye dagiti artikulo ni Maximo Soliven a nangilawlawag no apay a nasayaat ti panagtubo ti tabako ti Virginia iti daga ti Ilocos, nakombinsir ti negosiante a ni Harry Stonehill a mangbusbos iti adu a kuarta iti panangbangon manen iti industria, a nangipasdek iti Philippine Tobacco Flue-Curing and Redrying Corporation (PTFCRC) idi 1951 ken nangrekrut kadagiti mannalon iti intero a Rehion 1 tapno agpataud iti tabako.&lt;ref name=&quot;NTA2&quot;&gt;{{Cite web|last=Department of Agriculture|first=National Tobacco Administration|title=Tobacco History|url=https://www.nta.da.gov.ph/tobacco/|access-date=2024-03-26|website=National Tobacco Administration|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;StonehillGhost&quot;&gt;{{cite news|last=De Guzman|first=Sara Soliven|date=2014-05-26|title=A ghost from the past – the Stonehill scandal|work=The Phiippine Star|url=https://www.philstar.com/opinion/2014/05/26/1327283/ghost-past-stonehill-scandal}}&lt;/ref&gt; Iti simmaganad a tawen, ni La Union Congressman Manuel T. Nangidatag ni Cases iti linteg a &quot;manglapped iti pannakaiserrek ti tabako a bulong ti sabali a pagilian&quot;, a pinirmaan idi agangay ni [[Elpidio Quirino|Presidente Elpidio Quirino]] kas Republic Act 698.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=June 1951|title=The American Chamber of Commerce Journal, June 1951|url=https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/86281|url-status=live|journal=The American Chamber of Commerce Journal|volume=XXVII|issue=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330124126/https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/86281|archive-date=2024-03-30}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti nangpalubos kadagiti paggastuan ni Stonehill a mangpataud iti nasayaat a ganansia, ken ti nabiit pay a naipatakder manen a lokal nga industria ket rimmang-ay.&lt;ref name=&quot;Kasaysayan9ch23&quot;&gt;{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=A Web of Corruption}}&lt;/ref&gt; Idi agangay, napapanaw ni &lt;ref name=&quot;NTA&quot;&gt;{{Cite web|last=Department of Agriculture|first=National Tobacco Administration|title=Tobacco History|url=https://www.nta.da.gov.ph/tobacco/|access-date=2024-03-26|website=National Tobacco Administration|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Stonehill kalpasan ti maysa a dekada, idi 1960's, gapu iti panagliklik iti buis ken panagpasuksok kadagiti opisial ti gobierno, iti maawagan idi agangay iti Stonehill scandal,&lt;ref name=&quot;Kasaysayan9ch22&quot;&gt;{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=A Web of Corruption}}&lt;/ref&gt; ngem nagtultuloy a rimmang-ay ti industria ti tabako.al,&lt;ref name=&quot;StonehillGhost2&quot;&gt;{{cite news|last=De Guzman|first=Sara Soliven|date=2014-05-26|title=A ghost from the past – the Stonehill scandal|work=The Phiippine Star|url=https://www.philstar.com/opinion/2014/05/26/1327283/ghost-past-stonehill-scandal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kasaysayan9ch2&quot;&gt;{{Cite book|title=Kasaysayan, The Story of the Filipino People Volume 9:A Nation Reborn.|publisher=Asia Publishing Company Limited|year=1998|editor-last=Magno|editor-first=Alexander R.|location=Hong Kong|chapter=A Web of Corruption}}&lt;/ref&gt;

==== Bayat ti Diktadura ni Marcos ====
Nupay apektaran ti ekonomia babaen ti napartak a panagpababa ti balor ti peso a pinataud babaen ti saan a naiget a panaggasto ti eleksion a nagturong iti 1969 a panagbutos ti presidente,&lt;ref name=&quot;Balisacan&amp;Hill20032&quot;&gt;{{Cite book|last1=Balisacan|first1=A. M.|url=https://books.google.com/books?id=O_L9k58WM9UC&amp;q=The+Philippine+economy+under+Marcos:+A+balance+sheet|title=The Philippine Economy: Development, Policies, and Challenges|last2=Hill|first2=Hal|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195158984|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CamilleDiola&quot;&gt;{{Cite news|last=Diola|first=Camille|title=Debt, deprivation and spoils of dictatorship – 31 years of amnesia|work=The Philippine Star|url=https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/golden-era|url-status=live|access-date=2 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626200905/https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/golden-era|archive-date=26 June 2017}}&lt;/ref&gt; ti politikal a biag idiay La Union ket saan a dakkel a naapektaran babaen ti deklarasion ni [[Ferdinand Marcos]] iti Martial Law idi 1972.&lt;ref name=&quot;Turner&quot;&gt;Turner, Mark M. (1989) Elites and Power in a Philippine Town. Under Martial Law, 1972–76.  Philippine Studies 37: 283–300.&lt;/ref&gt; Dagiti nabileg a grupo ti pamilia a nangdominar iti politika ti La Union sipud pay sakbay ti kolonia a panawen ti America ket kaaduan a nagtalinaed iti lugarda, nupay ti pamilia ni Congressman [[Jose D. Aspiras]] -adda a nalatak ni Aspiras idi nagbalin a Ministro ti Turismo ni Marcos. Ti kangrunaan a panagbalbaliw iti politika ket ti rimmang-ay a bileg dagiti rehional ken probinsial nga opisina dagiti nailian nga ahensia, a dagiti direktorda ket direkta nga agsungbat ken ni Marcos.&lt;ref name=&quot;Turner2&quot;&gt;Turner, Mark M. (1989) Elites and Power in a Philippine Town. Under Martial Law, 1972–76.  Philippine Studies 37: 283–300.&lt;/ref&gt;

Daytoy a pamay-an nga inus-usar ni Marcos a mangpatibker ti napolitikaan a bileg ket saan a nakaala ti adu a resistensia iti [[Rehion ti Ilocos]], &lt;ref name=&quot;Turner3&quot;&gt;Turner, Mark M. (1989) Elites and Power in a Philippine Town. Under Martial Law, 1972–76.  Philippine Studies 37: 283–300.&lt;/ref&gt; a mairaman ti La Union, nga addaan ti napigsa nga etniko nga asosasion iti pamilia Marcos.&lt;ref name=&quot;Cortes&quot;&gt;Cortes, Rosario Mendoza. (1990) ''Pangasinan, 1901–1986: A Political, Socioeconomic, and Cultural History''. New Day Publishers.&lt;/ref&gt; Ti panagusar ti administrasion ni Marcos kadagiti naranggas a pamay-an a mangdadael iti di panagkikinnaawatan ket kaaduan a napasamak kadagiti sabali, saan nga Ilocano a probinsia, a kas ti asideg nga [[Abra]], [[Kalinga]], ken [[Mountain Province]].&lt;ref name=&quot;Cortes2&quot;&gt;Cortes, Rosario Mendoza. (1990) ''Pangasinan, 1901–1986: A Political, Socioeconomic, and Cultural History''. New Day Publishers.&lt;/ref&gt; Ti nabayagen a maikadua a distrito a kongresista a ni Manuel T. Cases ket nangbukel ti maysa a pakikaduaan &lt;ref name=&quot;Cimatu2&quot;&gt;{{Cite news|last=Cimatu|first=Frank|date=2022-06-07|title=Solid North: Not gold and honey but blood and money #2|language=en|work=Baguio Chronicle|url=https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|access-date=2024-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330133056/https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|archive-date=2024-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ni Marcos a kaduana dagiti dadduma a napigsa a kongresista ti Rehion ti Ilocos,&lt;ref name=&quot;Cimatu&quot;&gt;{{Cite news|last=Cimatu|first=Frank|date=2022-06-07|title=Solid North: Not gold and honey but blood and money #2|language=en|work=Baguio Chronicle|url=https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|access-date=2024-03-30|archive-date=2024-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330133056/https://thebaguiochronicle.com/literature/solid-north-not-gold-and-honey-but-blood-and-money-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti simmukat kenkuana a ni Jose D. Ni Aspiras ket nasinged met a katrabahuan ni Marcos a nagbalin a Ministro ti Turismo kalpasan a naideklara ti Martial Law. 

Ngem adda pay laeng dagiti katutubo ti La Union a situtulok a mangsupiat kadagiti autoritariko nga ar-aramid ken panangabuso ti administrasion ni Marcos, iti laksid ti personal a peggad.&lt;ref name=&quot;AtlanticDamagedCulture&quot;&gt;{{cite web|title=From 1987: 'A Damaged Culture' in the Philippines – The Atlantic|url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1987/11/a-damaged-culture/505178|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028125710/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/1987/11/a-damaged-culture/505178|archive-date=28 October 2016|access-date=2020-01-22|website=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Today&quot;&gt;[https://manilatoday.net/fqs-martyrs/ &quot;Mula Sigwa hanggang Commune hanggang EDSA: mga kabataang martir at bayani ng UP&quot;], manilatoday.net. Accessed 28 July 2022.&lt;/ref&gt; Karaman ditoy dagiti [[estudiante]] nga [[aktibista]] a dimmakkel idiay San Fernando, ni [[Romulo Palabay|Romulo]] ken [[Armando Palabay]], dagiti Estudiante ti [[Unibersidad ti Pilipinas, Diliman|Unibersidad ti Filipinas]] ken dagiti alumni ti [[La Union National High School]] a naibalud gapu kadagiti aktibidadda a protesta, na-torturan idiay Camp Olivas idiay [[Pampanga]], ken kalpasanna a naisina a napapatay sakbay ti panagpatingga ti Martial Law. Ni Romulo (agtawen iti 22) ken ni Armando (agtawen iti 21) &lt;ref name=&quot;BantayogMandrake&quot;&gt;{{cite web|date=18 January 2017|title=PALABAY, Armando D. – Bantayog ng mga Bayani|url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|access-date=22 January 2020|website=bantayog.org|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111133837/http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ket naitan-ok kalpasan ti ipapatayna idi naikitikit ti naganda iti Wall of Remembrance iti [[Bantayog ng mga Bayani]] ti Filipinas, a mangpadayaw kadagiti bayani ken martir a nakidangadang iti autoritariko a turay.&lt;ref name=&quot;Burgonio&quot;&gt;Burgonio, TJ [https://barangayrp.wordpress.com/2008/09/21/museum-puts-a-face-on-little-known-martial-law-martyrs/ &quot;Museum puts a face on little-known martial law martyrs&quot;], Philippine Daily Inquirer, 21 September 2008.&lt;/ref&gt;

Agoo, La Union, katutubo nga [[Antonio L. Mabutas]] ket nagbalin nga Arsobispo ti Davao idi panawen ti Martial Law, ken aktibo a nagsao maibusor kadagiti panangabuso ti karbengan ti tao iti dayta a panawen,&lt;ref name=&quot;Davaob2&quot;&gt;{{cite web|date=23 February 2018|title=Honoring Davao's Contributions to the Struggle for Rights, Freedom|url=http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|archive-date=2018-02-28|access-date=8 February 2020|website=Bantayog ng mga Bayani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MindaNews&quot;&gt;{{cite news|last1=Maglana|first1=MAgz|date=2017-07-10|title=VOICES FROM MINDANAO: Fear is not a good foundation for getting Mindanao out of the rut|work=MindaNews|url=https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|access-date=8 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208094745/https://www.mindanews.com/mindaviews/2017/07/voices-from-mindanao-fear-is-not-a-good-foundation-for-getting-mindanao-out-of-the-rut/|archive-date=2020-02-08}}&lt;/ref&gt; nangruna ti panangtutuok ken panangpapatay kadagiti trabahador ti simbaan. Ti pastoral a surat nga insuratna a maibusor iti Martial law, &quot;Reign of Terror in the Countryside&quot;,  ket nalatak gapu ta isu ti immuna a pastoral a naisurat a maibusor iti martial law nga administrasion ni Marcos,&lt;ref name=&quot;Davaob&quot;&gt;{{cite web|date=23 February 2018|title=Honoring Davao's Contributions to the Struggle for Rights, Freedom|url=http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228182116/http://www.bantayog.org/davao-konsensya/|archive-date=2018-02-28|access-date=8 February 2020|website=Bantayog ng mga Bayani}}&lt;/ref&gt; ken ad-adda pay a nalatak gapu ta ni Mabutas ket naipanpanunotan a maysa a konserbatibo iti uneg ti Katoliko a simbaan a hierarkia idiay Filipinas.&lt;ref name=&quot;MarcosAgainstTheChurch&quot;&gt;{{Cite book|last=Youngblood|first=Robert L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/312239945|title=Marcos against the church : economic development and political repression in the Philippines|date=1993|publisher=New Day Publ|isbn=971-10-0512-3|location=Quezon City|oclc=312239945}}&lt;/ref&gt;

=== Panawen ti Kontemporario ===

==== Ti Ginggined ti Luzon idi 1990 ====
Ti La Union ket nakaro a dinadael ti ginggined idiay Luzon idi 1990. Lima a munisipalidad iti La Union ti naapektaran: Agoo, Aringay, Caba, Santo Tomas, ken Tubao nga addaan iti 132,208 a populasion. Adu a pasdek, a pakairamanan ti Agoo Municipal hall, ti Museo de Iloko, ti simbaan a parokia ti Aringay,[40] ken ti Basilica Minore ti Our Lady of Charity,[8] ket narba wenno nakaro ti pannakadadaelda. 100,000 a pamilia ti naiyalis idi dua a ballasiw-taaw a purok ti nalayus gapu iti panag-liquefaction. Adu ti natay iti dayta a probinsia ket 32 ti natay. &lt;ref name=&quot;AgooMunicipalHallreferece&quot;&gt;{{Cite web|date=2015-12-12|title=23 Years in La Union|url=https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716172926/https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/|archive-date=2020-07-16|access-date=2020-07-16|website=The Philippine Navigators|language=en-US}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716172926/https://www.philnavs.org/23-years-of-ministry-in-la-union/ |date=2020-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=July 17, 1990|title=Killer quake rumbles across Luzon|work=Manila Standard|url=https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19900717&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en|access-date=October 10, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== Ti 2010 a Panagbalbaliw ti Turismo ====
[[Papeles:Surf’s up.jpg|left|thumb|302x302px|'''San Juan''' surf town]]
Manipud idi tengnga ti 2000s aginggana idi nasapa a 2010s, adu a negosiante ti nangrugi a nangipatakder kadagiti establisimiento a kas iti boho-chic-style nga art hostels ken third-wavecoffeeshops idiay San Juan ken Agoo. Idi damo, naallukoyda iti nalatak a surfing scene iti Barangay Urbiztondo iti San Juan, ngem idi agangay, pinanunotda ti panagnegosio iti probinsia kas alternatibo iti stress iti trabaho iti siudad.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-11-14|title=Hanging Out with Kiddo Cosio, the Man Behind La Union's Hipster Coffee Shop|url=http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114120552/http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature|archive-date=2014-11-14|access-date=2020-10-10|website=Pepper.Ph}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114120552/http://www.pepper.ph/kiddo-cosio-feature |date=2014-11-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Ortiga|first1=Kara|date=2017-07-21|title=This La Union Couple Is Raising Smarter Kids Through &quot;Unschooling&quot;|url=https://www.esquiremag.ph/life/health-and-fitness/how-this-surfing-couple-is-bringing-up-their-kids-by-the-sea-without-school-a1520-20170721-lfrm3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010174037/https://www.esquiremag.ph/life/health-and-fitness/how-this-surfing-couple-is-bringing-up-their-kids-by-the-sea-without-school-a1520-20170721-lfrm3|archive-date=2020-10-10|access-date=2020-10-10|website=Esquiremag.ph}}&lt;/ref&gt; Naitunos daytoy iti in-inut a pannakailukat ti Tarlac-Pangasinan-La Union Expressway ([[TPLEX]]), a nangaramid iti La Union a nalaklaka a madanon dagiti turista manipud iti Metro Manila.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Cardiñoza|first=Gabriel|date=2018-03-17|title=Beaches and gardens to beat summer heat|url=https://business.inquirer.net/247827/beaches-gardens-beat-summer-heat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317010122/http://business.inquirer.net/247827/beaches-gardens-beat-summer-heat|archive-date=2018-03-17|access-date=2020-10-10|website=INQUIRER.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-06-01|title=How entrepreneurs are reinventing the La Union lifestyle|url=http://fnbreport.ph/features/how-entrepreneurs-are-reinventing-the-la-union-lifestyle-eric-20170601/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927060339/http://fnbreport.ph/features/how-entrepreneurs-are-reinventing-the-la-union-lifestyle-eric-20170601|archive-date=2019-09-27|access-date=2020-10-10|website=F&amp;B Report Magazine|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Iti baet ti umad-adu nga impluensia ti social media a Twitter ken Instagram, dagitoy a banag ket nangiturong iti nakaro a panagsaknap ti turismo a nangaramid iti San Juan - a dati a maysa laeng kadagiti adu a surfing a lugar iti Pilipinas - a kangrunaan a destinasion dagiti backpacker a dagiti pakaay-ayatanna ket nakasentro iti surfing ken arte.Ti San Juan ket nangrugin a naiparang a prominente kadagiti agwaywayas a pelikula a kas ti pelikula a Flotsam ni Jay Abello idi 2015 &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-05-05|title=10 Philippine Travel Destinations From Our Favorite Pinoy Films|url=https://www.wheninmanila.com/10-philippine-travel-destinations-from-our-favorite-pinoy-films/|access-date=2020-10-10|website=When In Manila|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ken ti pelikula ni JP Habac idi 2017 nga I'm Drunk, I Love You,&lt;ref name=&quot;pepIDILY&quot;&gt;{{Cite web|date=2017-02-19|title=REVIEW: Maja, Paulo at a crossroads in I'm Drunk I Love You|url=http://www.pep.ph/guide/movies/25555/review-maja-salvador-and-paulo-avelino-are-at-a-crossroads-in-emim-drunk-i-love-youem|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219172701/http://www.pep.ph/guide/movies/25555/review-maja-salvador-and-paulo-avelino-are-at-a-crossroads-in-emim-drunk-i-love-youem|archive-date=2017-02-19|access-date=2020-10-10|website=PEP.ph}}&lt;/ref&gt; ken ti probinsia ket nangrugin a nainaganan babaen ti kolokvial nga inisialismo a &quot;Elyu&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-03-22|title=Stoked in ELYU : La Union, The Ultimate Beach Vibe|url=https://escapemanila.com/2018/03/surfing-in-la-union.html|access-date=2020-10-10|website=Escape Manila|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Kadagiti literario a sirkulo ti Filipinas, ti ili ti Bauang ket nagbalin pay a lugar ti panagdaliasat para iti panangselebrar ti biag ken dagiti obra ti mannurat ken Martir ti Sangalubongan a Gubat II a ni Manuel Arguilla,&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sotelo|first=Yolanda|date=2017-06-04|title=House in literary classic defies time|url=https://newsinfo.inquirer.net/902364/house-in-literary-classic-defies-time|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603182737/http://newsinfo.inquirer.net/902364/house-in-literary-classic-defies-time|archive-date=2017-06-03|access-date=2022-04-19|website=INQUIRER.net|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hindsight20140728&quot;&gt;{{Cite news|last=Jose|first=F. Sionil|date=2014-07-28|title=A visit to Arguilla Country: Literature as patriotism|work=Philstar.com|url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2014/07/28/1350574/visit-arguilla-country-literature-patriotism|url-status=live|access-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930202429/https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2014/07/28/1350574/visit-arguilla-country-literature-patriotism|archive-date=2018-09-30}}&lt;/ref&gt; a dagiti mannurat ket bimmisita iti nakayanakan a siudad ti mannurat tapno mapadasan dagiti tanap a nangparegta kenkuana, ken nangiparang kadagiti saritana. Ti kalatakan a pasamak a mangrambak iti Arguilla ket ti 2017 a Taboan Literary Festival, maysa a selebrasion ti literatura ti Pilipinas a mangbaliw iti lugar iti tunggal tawen, nga inorganisar ti National Commission on Culture and the Arts bayat ti National Arts Month iti Pebrero. Karaman kadagiti nalatak nga artista a nagsarita maipapan iti Arguilla iti piesta ket ti mannurat-akademiko a ni Butch Dalisay ken ti Nailian nga Artista ti Filipinas para iti literatura a ni Bienvenido Lumbera.&lt;ref name=&quot;Penman20171203&quot;&gt;{{Cite news|last=Dalisay|first=Butch|date=2017-12-03|title=Handfuls of fragrant hay|work=Philstar.com|url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2017/12/03/1765003/lifestyle|url-status=live|access-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706165333/https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2017/12/03/1765003/lifestyle|archive-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
[[File:SaFernandoCityLa_Unionjf462.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SaFernandoCityLa_Unionjf462.JPG|left|thumb|282x282px|Pannakaimatangan ti Siudad ti '''San Fernando''', ti kabesera ti probinsia]]
Ti La Union, a mabirukan iti abagatan a laud a paset ti Rehion ti Ilocos, ket nabeddengan iti amianan ken amianan a daya babaen ti Ilocos Sur, iti abagatan babaen ti Pangasinan, iti daya babaen ti Benguet, ken iti laud babaen ti Golpo ti Lingayen ken ti Baybay Abagatan Tsina. Iti heograpia, adda iti 273 kilometro iti amianan ti Metro Manila ken 57 kilometro iti amianan a laud ti Siudad ti Baguio. Kadagiti probinsia iti Rehion ti Ilocos, ti La Union ti kabassitan no maipanggep iti kalawa ti daga, a sakupenna ti 149,309 nga ektaria, a mangbukel iti 11.60% ti dagup a kalawa ti daga ti rehion ken agarup a 0.5% iti intero a pagilian. Ti probinsia ket nabingbingay iti dua a distrito. Ti Distrito I, a mangbukel ti 70,069 nga ektaria (46.93% ti kalawa ti daga ti probinsia), ket mairaman ti San Gabriel, ti kadakkelan a munisipalidad, nga addaan iti 15,500 nga ektaria, a sarunuen ti Siudad ti San Fernando nga addaan iti 10,688 nga ektaria, bayat a ti Luna ti kabassitan. Ti Distrito II ket sakupenna ti 79,240 nga ektaria (53.07% iti probinsia), a ti Bagulin ti addaan ti kadakkelan a lugar, sarunuen ti Aringay, bayat a ti Santo Tomas ket sakupenna ti kabassitan a lugar.

==== Topograpia ====
Ti La Union ket nangnangruna a [[kabambantayan]], nga in-inut nga agpangato nga agpadaya manipud kadagiti tanap iti igid ti baybay. Daytoy a buya ti daga ket binukel ti [[coral alluvium]] (paladawan ken pitak) a naikabil babaen ti agayus a danum. Dagiti patad ti igid ti baybay ti probinsia ket kababaan iti abagatan, iti asideg ti Damortis idiay [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]], ken kaakabaan iti amianan, iti asideg ti [[Balaoan]], a sadiay agsaknapda agingga iti 15 kilometro iti uneg ti daga manipud iti baybay. Ti akindaya a paset ti probinsia ket kaaduan a kabambantayan, nupay ti kangato ket basbassit no maidilig iti asideg a [[Cordillera Mountain Range|Cordillera a Kabambantayan]] idiay [[Benguet]] ken [[Mountain Province]]. Ti kangatuan a tuktok ket idiay [[Bagulin]], iti 1,200 a pie, nga adda dagiti kanayonan a nangato a lugar idiay [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]] ken [[Burgos, La Union|Burgos]]. 

Nagduduma ti pannakausar ti daga idiay La Union. Dagiti kabakiran ken [[kakaykayuan]] a luglugar ket sakupenda ti 41,240 nga ektaria (27.62%), a mangpadpadakkel iti biodiversidad daytoy. Ti agrikultura ti mangituray, a mangsakup iti 54,701 nga ektaria (36.64%), bayat a dagiti karuotan ken dagiti kaykayo ti mangirepresenta iti 22,834 nga ektaria (15.29%). Ti urbano a panagdur-as ket sakupenna ti 15,555 nga ektaria (10.42%), a kaduana ti 14,788 nga ektaria (3.30%) ti awan nagyanna a daga, ken ti 191 nga ektaria (0.13%) ket naidasig a kas dagiti natikag a daga. 

Sumagmamano a kangrunaan a karayan ti agtaray iti probinsia, a mairaman ti [[Karayan Amburayan]], a dumakdakkel iti igid ti pagbeddengan ti La Union ken Ilocos Sur, kasta met ti [[Karayan Baroro]], [[Karayan Naguilian]], [[Karayan Aringay]], ken [[Karayan Bued]]. Adu met ti karayan, dan-aw, ken waig iti La Union.

==== Klima ====
Sigun iti [[PAGASA]], ti La Union ket addaan iti klima a Type I, nga addaan iti panawen ti tudo a kadawyan a mangrugi iti Mayo ken agpaut agingga iti Oktubre, a sarunuen ti panawen ti tikag manipud Nobiembre agingga iti Abril. Ti kadakkelan a tudo ket mapasamak manipud Hunio agingga iti Septiembre. Ti La Union ket apektaran met dagiti tropikal a bagyo, nga addaan iti 85 a kasta a sistema ti paniempo a nairekord iti nagbaetan ti 1948 ken 2009, a pakairamanan ti maysa a super bagyo. Dagitoy a bagyo, a masansan a mapasamak manipud Hulio agingga iti Oktubre, adda dakes nga epektona iti turismo, agrikultura, ken prangkura. No adda napigsa a bagyo, masansan nga agserra dagiti negosio, masansan nga agkurkurang ti koriente, limitado ti transportasion, ken madadael dagiti mula, a mangkissay iti produksion ti agrikultura.

==== Administratibo a Dibision ====
Ti La Union ket buklen dagiti 19 a munisipalidad ken 1 a component city, amin dagitoy ket naurnos iti dua a lehislatibo a distrito. 
[[File:Ph_fil_la_union.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ph_fil_la_union.png|thumb|{{center|Political a mapa ti La Union}}]]

===== Barangay =====
Ti La Union ket buklen dagiti 576 a [[Baranggay|barangays]], a naiwaras kadagiti 19 a munisipalidad ken 1 a [[siudad]]. Segun ti 2020 a sensus, ti barangay nga addaan ti kangatuan a populasion ket ti Sevilla, a mabirukan idiay Siudad ti [[San Fernando, La Union|San Fernando]], nga addaan ti populasion ti 11,316. No saan a maibilang dagiti siudad, ti Central East (Poblacion) iti munisipalidad ti [[Bauang]] ti kaaduan ti populasionna a barangay, nga addaan iti 4,249 nga agindeg. Iti kasumbangirna, ti Caggao idiay [[Bangar, La Union|Bangar]] ti kabassitan ti populasion, nga agdagup laeng iti 192 nga agindeg. 

== Demograpia ==
Segun ti 2020 a sensus babaen ti [[Philippine Statistics Authority]], ti La Union ket addaan ti populasion iti '''822,352''',{{PH census|current|01}} nga addaan ti densidad ti populasion iti 550 a tattao iti tunggal kilometro kuadrado (1,400 iti tunggal kilometro kuadrado). Ti populasion ti sangakabbalayan ket dandani agpapada a nabingbingay, nga addaan iti 50.6% a lallaki (414.86 a ribu) ken 49.4% a babbai (405.48 a ribu). No maipanggep iti pannakabingbingay ti edad, 26.3% ti populasion ket dagiti agtutubo a dependent (ubing ngem 15 ti tawenna), 66.1% ket adda iti edad nga agtrabaho (15 aginggana iti 64) ken 7.6% ket lallakay ken babbaket (65 ti tawenna ken nangatngato). &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Age and Sex Distribution in the La Union Population (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Region I|url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/age-and-sex-distribution-la-union-population-2020-census-population-and-housing#:~:text=Moreover,%20the%20median%20age%20of,is%20older%20than%2028.5%20years.|access-date=2024-10-08|website=rsso01.psa.gov.ph|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061105/https://rsso01.psa.gov.ph/content/age-and-sex-distribution-la-union-population-2020-census-population-and-housing#:~:text=Moreover,%20the%20median%20age%20of,is%20older%20than%2028.5%20years.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Dagiti lallaki ket bassit a nangatngato ngem dagiti babbai kadagiti ub-ubing a grupo ti edad, a mangbukel iti 85.5% kadagiti agtawen iti 0 aginggana iti 54, idinto a dagiti babbai ket 82.2%. Nupay kasta, kadagiti lallakay ken babbaket (55 a tawen ken nasursurok), ad-adu ti babbai ngem kadagiti lallaki, a 17.8%, no idilig iti 14.5% kadagiti lallaki. Daytoy a panagbalbaliw ti mangipakita iti ad-adu a namnama a panagbiag wenno basbassit a bilang ti matmatay a babbai idiay La Union. Ti dagup a sex ratio ket 102 a lallaki iti tunggal 100 a babbai, nga adda dagiti naisangsangayan a panagbaliwbaliw ti edad: 108 a lallaki iti tunggal 100 a babbai iti grupo nga agtawen iti nababbaba ngem 15, 105 a lallaki iti tunggal 100 a babbai iti populasion nga agtrabaho, ken 70 a lallaki iti tunggal 100 a babbai kadagiti agtawen iti 65 ken nasursurok. Ti mediana nga edad ti populasion ket 28.5 a tawen, a dagiti senior citizens (60 ken nataengan) ket buklen ti 11.5% ti dagup a populasion, a ti 56.4% ket babbai. Dagitoy nga estadistika ipakitana ti maysa nga agkabannuag ken kangrunaan a populasion nga agtawenen nga agtrabaho, nga addaan iti naisangsangayan nga iyaadu kadagiti lallakay ken babbaket. Kanayonanna, ti La Union ti addaan iti kaatiddogan a namnama a panagbiag iti pagilian idi 2012, iti 78.3 a tawen. 

Iti umuna a paset ti tawen 2022, 1,697 ti natay iti La Union. Ti Siudad ti San Fernando ti kaaduan iti 581 a natay (34.24% iti dagup), sa ti [[Agoo, La Union|Agoo]] (171 a natay wenno 10.08%), [[Bauang]] (115 a natay wenno 6.78%), [[Balaoan]] (94 a natay wenno 5.54%), ken [[Naguilian, La Union|Naguilian]] (86 a natay wenno 5.07%). Ti kabassitan a bilang ti natay ket nairekord idiay [[Burgos, La Union|Burgos]] (16 a natay wenno 0.78%), Bagulin (21 a natay wenno 0.64%), ken Santol (26 a natay wenno 1.49%). Dagiti lallaki ti 56.16% kadagiti amin a natay, idinto a dagiti babbai ti 43.84%, a mangibunga iti ratio a 128 a lallaki ti natay kada 100 a babbai. 

No maipapan iti relihion, ipakita ti 2020 census para iti Religious Affiliation iti Rehion ti Ilocos a ti populasion ti sangakabbalayan ti La Union ket kaaduan a [[Kristianidad|Kristiano]], a dagiti [[Simbaan a Katoliko|Romano Katoliko]] ket buklen ti 16.0% ti populasion (695,867 a tattao). Ti [[Iglesia ni Cristo]] ket addaan iti 23,374 a miembro, ti [[Islam]] ket addaan iti 1,932 a sumursurot (15.49%), ken ti [[Budismo]] ket addaan iti 24.96%.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Religious Affiliation in llocos Region {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Region I|url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-llocos-region|access-date=2024-10-08|website=rsso01.psa.gov.ph|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061104/https://rsso01.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-llocos-region|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Iti kultural, segun ti 2020 a report ti Philippine Statistics Authority, ti La Union ket kaaduan a pagtaengan ti Ilocano a grupo ti etniko, nga addaan ti populasion iti 673,312.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethnicity in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Republic of the Philippines|url=https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing|access-date=2024-10-18|website=psa.gov.ph}}&lt;/ref&gt; Iti abagatan a laud a paset ti probinsia, adda 10,319 a tattao a [[Pangasinense|Pangasinan]]. Dagiti komunidad dagiti katutubo, kas iti [[Kankanaey]] (42,552), Bago (24,757), ken [[Ibaloi]] (9,107), ket agnaedda kadagiti kabambantayan a lugar ti [[Sudipen]], [[Santol, La Union|Santol]], [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]], [[Bacnotan]], [[Tubao]], [[Pugo, La Union|Pugo]], [[Bagulin]], ken [[Burgos, La Union|Burgos]]. Idiay Bagulin laeng, 85% ti populasion (11,539 nga indibidual) ket tagikuaen dagiti grupo dagiti katutubo.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Provincial Government of La Union|title=#letmetelyu: “Natalinaay ti biagmi ditoy La Union, nangnangruna kadakami a kameng ti Indigenous People (IP) ta adda dagiti linteg a mangprotektar ken mangbigbig kadagiti karbenganmi kas katutubo.”|url=https://launion.gov.ph/letmetelyu-natalinaay-ti-biagmi-ditoy-la-union-nangnangruna-kadakami-a-kameng-ti-indigenous-people-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mangprotektar-ken-mangbigbig-kadagiti-karbenganmi-kas-katutu/|access-date=2024-11-19|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121014151/https://launion.gov.ph/letmetelyu-natalinaay-ti-biagmi-ditoy-la-union-nangnangruna-kadakami-a-kameng-ti-indigenous-people-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mangprotektar-ken-mangbigbig-kadagiti-karbenganmi-kas-katutu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagitoy a grupo ti naipasango iti pannakaidestiero, a pakairamanan ti pannakaikkatda iti Mount Shontoug area iti Pugo bayat ti pannakaibangon ti Marcos bust.&lt;ref name=&quot;ExorciseMarcosBust&quot;&gt;{{Cite news|last=Yabes|first=Criselda|title=Tribesmen 'Exorcise' Marcos Bust With PM-Philippines|url=https://apnews.com/article/152a25a9c9a151c79262b985c7122ed1|access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma pay nga etniko a grupo ket mairaman dagiti 23,518 a [[Tagalog]]; 10,025 a [[Bisaya (panangilawlawag)|Bisaya/Binisay]] ken dadduma pay, a mangkontribusion iti kultural a panagduduma ti probinsia. Idi Septiembre 2012, opisial a binigbig ti La Union ti Ilocano (Iloco) kas pagsasao ti probinsiana, agraman dagiti nailian a pagsasao, Filipino ken [[Ingles (panangilawlawag)|Ingles]]. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2015|title=List of Identified Ancestral Domain (ADs) per Region: Region 1|url=https://www.doe.gov.ph/sites/default/files/pdf/eicc/ad-region01.pdf?withshield=1|website=Department of Energy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=POPCOM expands its population program to Indigenous peoples and Indigenous Cultural Commmunities|url=https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126021836/https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/|archive-date=2020-11-26|access-date=2022-04-05|website=Commission on Population and Development (POPCOM) Website}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126021836/https://rpo1.popcom.gov.ph/popcom-expands-its-population-program-to-indigenous-peoples-and-indigenous-cultural-commmunities/ |date=2020-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ozymandias&quot;&gt;{{cite news|last1=Cimatu|first1=Frank|last2=Santos-Doctor|first2=Joya|date=1 January 2003|title=Philippines' 'Ozymandias' still haunts|newspaper=Philippine Daily Inquirer|url=https://news.google.com/newspapers?id=RlU1AAAAIBAJ&amp;sjid=fCUMAAAAIBAJ&amp;pg=698%2C14327047|access-date=27 February 2015}}&lt;/ref&gt;{{clear left}}{{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}}

== Kultura ==
Ti kultura ti La Union ket nabaknang ken nagduduma, a nairamut iti pakasaritaan, heograpia, ken impluensia dagiti umili. Maysa dayta a naisangsangayan a panagtitipon dagiti tradision ti Ilokano, dagiti kontribusion dagiti tribu ti Igorot iti kabambantayan, ken ti adu a siglo a kolonisasion ken pannakilangen kadagiti ganggannaet. Daytoy a panagtipon dagiti impluensia ti nangporma iti naisangsangayan a kultural a kinasiasino ti probinsia. 

Nalatak daytoy a probinsia gapu kadagiti tradisional nga industria, a pakairamanan ti panagaramid iti tela, damili, ken panagaramid iti arak, kasta met kadagiti naragragsak ken maris ti kolorna a piesta, a napateg nga aspeto ti kulturana. Gapu ta ti kaaduan a populasion ket [[Tattao nga Ilokano|Ilokano]] (93%) ken [[Romano Katoliko]], dagiti kustombre ken kaugalian ti La Union ket nairut a nailansa iti tawid ti Ilocano. Nupay kasta, iti panaglabas ti tiempo, dagitoy a tradision ket nagparang-ay babaen ti pannakilangenda kadagiti kabangibang a komunidad ti Pangasinan iti abagatan, dagiti tribu ti Igorot nangruna dagiti Ibaloi, Kankanaey, ken Bag-o iti arisadsad ti [[Tattao nga Igorot|Cordilleran]], ken dagiti komunidad ti [[Intsik|Insik]] kadagiti siudadna. 

Dagiti kontribusion ti La Union iti arte ken kultura ti Pilipinas ket napateg, ta daytoy ti lugar a nakayanakan dagiti prominente a nailian a pigura a kas ti mannurat ken bayani iti Gubat Sangalubongan II a ni [[Manuel Arguilla]] ken ti Nailian nga Artista para iti Musika, ni [[Lucrecia Kasilag]]. Ti tawidda ket ad-adda pay a nangipaganetget ti kinabaknang ti kultura ken arte ti probinsia. &lt;ref name=&quot;Composers&quot;&gt;{{cite book|last1=Samson|first1=Helen|title=Contemporary Filipino Composers|date=1976|publisher=Manlapaz Publishing Company|location=Quezon City}}&lt;/ref&gt;

==== Panagabel ====
[[Papeles:Candon Inabel cotton loom displays fairC.jpg|thumb|251x251px|Dagiti produkto a '''[[inabel]]''']]
Ti munisipalidad ti [[Bangar, La Union|Bangar]] ket naamammoan para iti lokal nga industria ti panagaramid iti tela, a mangpataud ti tela ti [[Abel Iloko]], maysa a tradisional a tela ti Ilocano a pinataud ti ili iti adu a siglo. Ti Abel ket ti Ilocano a sao para iti panagabel, ken ti [[inabel]] ket tumukoy iti aniaman a kita ti nagayad a tela. Nupay kasta, iti lubong ti panagabel, ti inabel ket espesipiko a maus-usar a mangitudo kadagiti tela a nalawag nga Ilocano ti nagtaudanda.

==== Panagaramid iti arak ti Basi ====
Ti tradision a panagaramid iti [[basi]] ket adda pay laeng iti ili ti [[Naguilian, La Union|Naguilian]], a sadiay a nabayagen a maar-aramid dayta. Ti basi ket maysa a naingpis nga inumen a naaramidan iti [[unas]] (sugarcane) nga, no naingpis iti napaut a tiempo, agbalin a sukang Iloco. Ti Basi ket isu ti &quot;Maysa nga Ili, Maysa a Produkto&quot; ti Naguilian, ken tinawen a maangay ti Piesta ti Basi. Saan a kas iti Ilocos ken Pangasinan, naiduma ti pamay-an ti panagaramid iti basi iti Naguilian. Ti Naguilian a pamay-an ket mangiraman ti panangisagana ti bubod wenno starter, kasta met ti 24-oras a binubudan (napagburek a bagas ken starter), agburburek a suka ti ganagan, ken dagiti additibo a kas ti maysa a tawen a duhat bark, tangal bark, ken berde a bulong ti bayabas. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sanchez|first=Prescilla|title=STUDIES ON THE TRADITIONAL SUGARCANE WINE (BASI) PRODUCTION IN THE PHILIPPINES}}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:FvfNaguilanLaUnion0260 16.JPG|left|thumb|245x245px|Produkto a '''basi''' ti ili ti Naguilian]]
Uray pay sakbay ti isasangpet dagiti Kastila, ti panaginum iti basi ket napateg a paset ti kultura ti Ilocano, manipud panagasawa agingga iti panagpasngay ken ipapatay. Paset dayta dagiti ritual, tradision, ken inaldaw a panagbiagda. Dayta ti makagapu a, idi Setiembre 16, 1807, napasamak ti Basi Rebolusion, a nagpaut iti 13 nga aldaw idiay Piddig, Ilocos Norte, idi imparit dagiti agtuturay nga Espaniol ti pribado a panagaramid iti basi nga arak. Ti serye ti riribuk ti nangiturong met iti gobierno a kolonia a nangbingay iti probinsia iti Ilocos Norte ken Ilocos Sur.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ano Ang Basi Revolt? Bakit Nahati Ang Ilocos? 🇵🇭🍷🤔|date=27 September 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=eArJ364uYNQ|language=en|access-date=2022-04-22}}&lt;/ref&gt;

==== Dagiti Piesta ====
Dagiti piesta idiay Pilipinas ket naragragsak, dadakkel, ken marambakan buyogen ti adu a kinangayed ken panagpaspasindayag. Tunggal bulan ken tunggal siudad adda bukodna a kinaraniag a rumrummuar kadagiti piestada iti di kumurang a makalawas, no saan nga ad-adu pay. Tunggal ili idiay La Union ket addaan iti bukodna a fiesta, ket dagiti umili ti La Union ket addaan iti nainget a panagrambak. Malaksid iti dayta, adda sumagmamano a dadduma pay a naisangsangayan a piesta a maangay iti intero a La Union iti kada tawen: 

'''Piesta ti Pindangan''' - Maysa a piesta a manglaglagip iti anibersario ti pannakaipasdek ti San Fernando kas maysa a siudad, a naipatungpal babaen ti plebisito idi Marso 20, 1998. Ti Pindangan ket termino ti Ilocano para iti lugar &quot;a paggangasan ti karne iti init&quot;. Naawagan ti lugar iti &quot;Pindangan&quot; gapu ta adu a karne a na-sun-dried (nga adda asin) ti inaramid dagiti lumugar tapno mapreserba dayta.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pindangan Festival 2019 in Philippines, photos, Fair, Festival when is Pindangan Festival 2019 – HelloTravel|url=https://www.hellotravel.com/events/pindangan-festival#:~:text=Pindangan%20Festival%20is%20the%20festival,February%2013%20that%20same%20year.|access-date=2022-04-24|website=www.hellotravel.com}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Sillag''' - Fiesta ti Kalgaw idiay La Union, Sillag Poro Point Fiesta ti Silaw. Ti Sillag ket maysa a sao ti Ilocano a kaipapananna ti &quot;ray ti bulan&quot; wenno &quot;pannakalawag&quot; manipud iti Bulan. Ti piesta ket naipangpangruna iti tema dagiti silaw, nga adda dagiti nadumaduma nga aktibidad a mangrugi apaman a lumnek ti init idiay Poro Point.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Design|first=Halcyon Web|title=La Union Celebrates 7th Sillag Poro Point Festival Of Lights {{!}} Bases Conversion and Development Authority|url=https://bcda.gov.ph/announcements/la-union-celebrates-7th-sillag-poro-point-festival-lights|access-date=2022-04-24|website=bcda.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Diro''' - Ti Diro ket Ilocano a sao a kaipapananna ti &quot;honey&quot; a mangirepresentar iti panagkaykaysa ken panagmaymaysa dagiti Bacnoteñans. &quot;Maysa a Siudad, Maysa a Produkto&quot; met daytoy ti Bacnotan iti sidong ti programa ti DTI. Dagiti opisial ken dagiti empleado manipud iti Head Office ken ti sanga ti Bacnotan ket nakipaset iti float parade ken nangibunong kadagiti regalo kadagiti residente. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bacnotan|url=https://www.launiontayo.com.ph/municipality/bacnotan/|access-date=2022-04-24|website=La Union Tayo!|language=en-US|archive-date=2022-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424021229/https://www.launiontayo.com.ph/municipality/bacnotan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Dinengdeng''' 

Ti Piesta ti Dinengdeng ket isu ti opisial a piesta ti munisipalidad ti Agoo. Tinawen a maangay dayta iti kalgaw kas panangselebrar iti putahe a nakaalaanna iti naganna. Ti Dinengdeng ket isu ti termino ti Ilocano para iti aniaman a taraon a naidasay iti nateng. Kaaduanna a maisagsagana iti banga, maysa a lokal a termino para iti banga a paglutoan nga us-usaren dagiti kaputotan dagiti lokal a nagnaed idi un-unana. 

'''Piesta ti Tinungbo''' Tinawen a selebrasion iti ili ti Pugo. Ti piesta ti Tinungbo ket naala ti naganna manipud iti lokal a dialekto a tinungbo, a daytoy ket maysa a patneng a wagas ti panagluto iti bagas ken nasam-it a danum ken dadduma pay a lokal a delicacy. Ti baro a kawayan a bambu, a tinawtawagan iti lokal a kas ti tubong, ket na-grill iti karbon wenno bassit nga apuy. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-12-12|title=Pugo town launches Tinungbo festival - HERALD EXPRESS {{!}} News in Cordillera and Northern Luzon|url=https://www.baguioheraldexpressonline.com/pugo-town-launches-tinungbo-festival/|access-date=2022-04-24|language=en-US|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627015104/https://www.baguioheraldexpressonline.com/pugo-town-launches-tinungbo-festival/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Timpuyog'''  Ti maysa a piesta a maselebraran iti ili ti Caba, ti shat ipakitana dagiti produkto ti One Town a naaramid iti kawayan. Ti Timpuyog ket maysa a sao iti Ilocano a kaipapananna ti &quot;panagkaykaysa, panagtinnulong, panagtitinnulong&quot; wenno &quot;panagkaykaysa&quot;. 

'''Piesta ti Baggak''' Tunggal bulan ti Enero, pumigsa ti ili ti Bauang a mangangay iti daytoy agkakapintas a piesta. Kadawyan a ti baggak kaipapananna ti &quot;bituen ti bigat&quot; iti Ilocano ket tumakder para iti panagbannawag ti baro nga aldaw. Kabayatan daytoy a pasamak, daytoy ket mangiladawan ti Ilocano nga espiritu ti panagkaykaysa ken panagduduma ti kultura. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Festivities {{!}} Municipality of Bauang|url=http://bauangtgis.gov.ph/tourism/festivities/|access-date=2022-04-24|language=en-US|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608010323/http://bauangtgis.gov.ph/tourism/festivities/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220608010323/http://bauangtgis.gov.ph/tourism/festivities/ |date=2022-06-08 }}&lt;/ref&gt;

'''Piesta ti Daing''' Ti ili ti Santo Tomas ket naamammuan gapu iti Damortis dried fish (dagiti puesto a pagtaraon iti igid ti national highway) ti lokal a komersio, ken dagiti maipatulod. Maangay ti Piesta ti Daing iti tunggal Abril 20, a sarunuen ti tinawen a Fiesta ti ili iti tunggal Abril 24 ken 25.

'''Piesta ti Basi''' Maangay iti tunggal maikatlo a lawas ti Pebrero iti ili ti Naguilian tapno maramrambakan ti tradisional a basi nga arak a naaramid manipud iti gayang a naganna. Ti piesta ket kangrunaan a mangitandudo ti Basi a kas maysa a lokal a produkto ken dagiti kadawyan nga aktibidad ket mairaman ti panagsala iti kalsada, dagiti pasamak iti isport, ti agri-trade fair ken dagiti dadduma pay nga ay-ayam a paglinglingayan. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naguilian|url=https://www.launiontayo.com.ph/municipality/naguilian/|access-date=2022-04-24|website=La Union Tayo!|language=en-US|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425190456/https://www.launiontayo.com.ph/municipality/naguilian/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''Dagiti selebrasion ti anibersario ti pannakaipasdek ti La Union''' - Maangay iti agarup Marso, ti piesta para iti La Union Foundation Anniversary ket mangrambak iti pannakabukel ti probinsia idi 1850. Maysa kadagiti kangrunaan a pasetna ket ti Miss La Union wenno Mutia ti La Union a pasalip. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Marzan|first=Jerome|date=2023-02-20|title=La Union's Festive Anniversary Celebration Returns, Launches Ayat Fest 2023|url=https://launion.gov.ph/%F0%9D%97%9F%F0%9D%97%AE-%F0%9D%97%A8%F0%9D%97%BB%F0%9D%97%B6%F0%9D%97%BC%F0%9D%97%BB%F0%9D%98%80-%F0%9D%97%99%F0%9D%97%B2%F0%9D%98%80%F0%9D%98%81%F0%9D%97%B6%F0%9D%98%83%F0%9D%97%B2/|access-date=2023-10-08|website=Provincial Government of La Union|language=en-US|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121013345/https://launion.gov.ph/%F0%9D%97%9F%F0%9D%97%AE-%F0%9D%97%A8%F0%9D%97%BB%F0%9D%97%B6%F0%9D%97%BC%F0%9D%97%BB%F0%9D%98%80-%F0%9D%97%99%F0%9D%97%B2%F0%9D%98%80%F0%9D%98%81%F0%9D%97%B6%F0%9D%98%83%F0%9D%97%B2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|date=2018-03-09|title=Mutia ti La Union 2018|url=https://launion.gov.ph/mutia-ti-la-union-2018/|access-date=2023-10-08|website=Provincial Government of La Union|language=en-US|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121012823/https://launion.gov.ph/mutia-ti-la-union-2018/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Iti 174th Foundation Anniversary, ni Gobernador Raphaelle Veronica Ortega-David, maysa a lisensiado a piloto, idi Marso 2 ⁇ 3, 204, ti nangidaulo iti Second La Union Hot Air Balloon Show iti Poro Point bay-walk idiay San Fernando, La Union. Dagiti dadduma pay nga aktibidad ket mairaman ti La Union Static Display ken ti La Union Car Show.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Dumlao|first1=Artemio|date=March 1, 2024|title=Hot air balloon, thrill shows head to La Union|publisher=[[The Philippine Star]]|url=https://www.philstar.com/nation/2024/03/01/2337320/hot-air-balloon-thrill-shows-head-la-union|accessdate=March 2, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Economia ==
Ti ekonomia ti La Union ket idurduron ti tallo a kangrunaan a sektor: [[agrikultura]], [[industria]], ken [[serbisio]]. Ti sektor ti serbisio ket addaan ti nangruna a papel, a mangbukel ti 81.28% kadagiti amin a panggedan ti negosio, bayat a ti industria ket mangkontribusion iti 17.21% ken ti agrikultura ket 1.51%. Idi 2022, ti La Union ti maikadua a kapartakan ti idadakkelna nga ekonomia iti Rehion ti Ilocos, nga addaan iti 7.7% a kapartakan ti idadakkelna. Sigun iti preliminario a pattapatta manipud iti 2019 Provincial Human Development Index nga impablaak ti [[Philippine Statistics Authority]] (PSA), ti La Union ket nakagun-od iti 0.76, a mangipakita iti nangato a ranggo ti panagrang-ay. Ti [[Gross Domestic Product]] (GDP) ti probinsia idi 2022 ket napattapatta iti Php.118.60 bilion, a mangirepresentar iti 18.1% a paset ti dagup nga ekonomia ti rehion. Ti La Union ti maikadua iti GDP per capita, a nairekord iti  Php.140,840 ken Php.124,580 iti dua a nagduduma a rukod.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Economic Performance of the Provinces of Ilocos Region {{!}} Philippine Statistics Authority {{!}} Region I|url=https://rsso01.psa.gov.ph/content/economic-performance-provinces-ilocos-region#:~:text=In%20the%20Ilocos%20Region,%20Ilocos,Ilocos%20Sur,%20with%207.1%20percent.&amp;text=llocos%20Norte%20posted%20122.33%20thousand,the%20highest%20in%20llocos%20Region.|access-date=2024-10-08|website=rsso01.psa.gov.ph|archive-date=2024-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008061103/https://rsso01.psa.gov.ph/content/economic-performance-provinces-ilocos-region#:~:text=In%20the%20Ilocos%20Region,%20Ilocos,Ilocos%20Sur,%20with%207.1%20percent.&amp;text=llocos%20Norte%20posted%20122.33%20thousand,the%20highest%20in%20llocos%20Region.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, impakita ti 2021 a datos manipud iti PSA ti panagadu ti napanglaw, a 13.90% iti populasion ken 10.70% kadagiti pamilia ti agbibiag iti baba ti linia ti kinapanglaw, manipud iti 5.20% ken 3.70% idi 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=La Union POPS PLAN 2023-2025|url=https://launion.gov.ph/wp-content/uploads/2023/03/POPS-Plan-2023-2025.pdf|access-date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926005216/https://launion.gov.ph/wp-content/uploads/2023/03/POPS-Plan-2023-2025.pdf|archive-date=2025-09-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2018PSAQuickStatLAUNION&quot;&gt;{{Cite web|title=2018 Quickstat of La Union (Region I - Ilocos Region)|url=https://psa.gov.ph/statistics/quickstat/provincial-quickstat/2018/Region%2520I%2520%2528Ilocos%2520Region%2529/La%2520Union|access-date=2021-10-22|website=[[Philippine Statistics Authority]]}}&lt;/ref&gt;

==== '''Ti Industrias ken Produkto''' ====
Ti La Union ket addaan iti aglaplapusanan nga [[Ekonomika|ekonomia]], a pakairamanan ti agrikultura, industria, ken serbisio. Ti [[Poro Point Freeport Zone]] wenno ti Port of San Fernando ket agserbi a kas aktibo a pagluganan ti barko, bayat a ti dati a Wallace Air Station ket nagbalinen a negosio ken industria a lugar tapno masuportaran dagiti komersio nga aktibidad. 

Maitunos iti [[One Town One Product]] (OTOP) nga inisiatiba, ti lokal a gobierno ti La Union ket aktibo a mangitandudo iti entrepreneurship ken panangpartuat iti trabaho ken mangsuporta kadagiti babassit ken agdadakkel a negosio babaen ti panangilasin ken panangparang-ayda kadagiti produkto a manggundaway kadagiti nabaknang a produkto ti probinsia. Dagiti kangrunaan a produkto manipud iti La Union ket mairaman dagiti naikabil iti ima a lampin ([[inabel]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Weaving Communities in Luzon|url=https://narrastudio.com/blogs/journal/weaving-communities-in-luzon|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918223942/https://narrastudio.com/blogs/journal/weaving-communities-in-luzon|archive-date=2020-09-18|access-date=2022-04-05|website=Narra Studio|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WigTysmans&quot;&gt;{{Cite book|last1=Valenciano|first1=Al M.|title=Inabel : Philippine textile from the Ilocos Region|last2=Tysmans|first2=Wig|publisher=ArtPostAsia|year=2015|isbn=9789710579303|edition=First|oclc=950450580}}&lt;/ref&gt;, buyboy, basket, pagtokar, arak ti bagas (tapuey), arak ti gayang (basi), suka ti gayang (sukang Iloco), panagtrabaho iti kayo, panagtrabaho iti kawayan, nailian a tinapay ti bagas (kankanen), daan a muebles, sigarilio, niog, urbon ti baybay, malunggay, ken batbato. Kanayonanna, mangpataud ti probinsia kadagiti produkto a nagtaud iti bagas manipud iti Agoo, diro ken mushroom manipud iti Bacnotan, kasta met ti ubas ken guapple manipud iti Bauang. Dadduma pay a naisangsangayan a sagut ket mairaman ti yellow corn manipud San Juan, green corn manipud Tubao, highland vegetables ken tiger grass manipud Santol ken San Gabriel, dried fish manipud Sto. Tomas, milkfish (bangus) manipud Aringay, sea urchin manipud Balaoan, pebble stones manipud Luna, bamboo crafts manipud Caba, ken dagiti alikamen iti balay ken nakitikitan a kayo manipud Pugo ken Rosario.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=In Pugo, La Union, Fathers Carve Better Livelihood with DOLE's Help|url=https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|access-date=2022-04-05|language=en-US|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/ |date=2022-04-05 }}&lt;/ref&gt; Nalatak met ti probinsia gapu kadagiti ladawan ken eskultura nga inaramid dagiti lokal nga artista.&lt;ref name=&quot;LaUnionGovPH-Softbroom&quot;&gt;{{cite web|last1=Rudio|first1=Israel O.|title=La Union Soft Brooms: The First and the Original|url=http://launion.gov.ph/page.php?206|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624131213/http://launion.gov.ph/page.php?206|archive-date=24 June 2016|access-date=18 May 2016|website=Provincial Government of La Union (Official Website)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624131213/http://launion.gov.ph/page.php?206 |date=24 June 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=In Pugo, La Union, Fathers Carve Better Livelihood with DOLE's Help|url=https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|access-date=2022-04-05|language=en-US|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405030535/https://ro1.dole.gov.ph/news/in-pugo-la-union-fathers-carve-better-livelihood-with-doles-help/ |date=2022-04-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=One Town, One Product|url=https://www.launiontayo.com.ph/mall/one-town-one-product/|access-date=2024-10-02|website=La Union Tayo!|language=en-US|archive-date=2020-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423034500/http://www.launiontayo.com.ph/mall/one-town-one-product/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti La Union ket pagtaengan ti nadumaduma a multinasional nga industria, a mangkontribusion iti panagrang-ay ti ekonomia babaen ti panagpokus kadagiti pinansial a deklarasion, dagiti estrategia ti panaglako ken panag-marketing, ti panagrang-ay ti kompetisyon, ken dagiti firmograpiko a pannakaawat. Dagitoy nga industria iramanda dagiti prominente nga agar-aramid kas iti Universal Leaf Inc., HOLCIM Cement Inc., ken Shell Liquefied Petroleum Filling Station. Kanayonanna, ti Bauang Private Power Plant Corporation, Pepsi Cola Plant, Fortune Tobacco Corporation, ken Amianan Motors ket addaan iti napateg a paset iti rehion. Dagiti dadduma pay a nalatak a kompania ket mairaman ti Coca Cola Plant, Pilipinas Shell Petroleum Corporation, Poro Point Industrial Corporation, Steel Corporation, ken dagiti kangrunaan a depot a kas iti Petron, Caltex, ken Shell. Suportaran met ti La Union dagiti espesialisado nga industria a kas iti Soil Tech Agricultural Products Filipino ken ti B-Meg Satellite Plant, a mangpaadu pay iti industria ti probinsia.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dun &amp; Bradstreet|title=Discover Manufacturing Companies in La Union, Philippines|url=https://www.dnb.com/business-directory/company-information.manufacturing.ph.la_union.html}}&lt;/ref&gt;

== Turismo ==
Ti La Union ti mangibilang iti bagina a kas ti Puso ti Agri-Turismo iti Amianan a Luzon inton 2025. Ti panagsaknap dagiti baro a pamay-an ti agrikultura ti nangpabileg iti sektor ti turismo iti probinsia, ta adu a talon ti mangbalbaliw kadagiti lugarda a pagturongan a mangipaay kadagiti nadumaduma nga aktibidad para kadagiti bisita. Idi 2022, 494,387 a turista ti simmarungkar iti probinsia, maysa a bilang nga immadu iti 550,359 idi 2023, a nangpataud iti nasurok a  ⁇ 1 a bilion iti tourism receipts. Bayat ti umuna a kagudua ti 2024, adda 237,868 a bisita a nagdagus iti La Union, a ti promedio a kapaut ti panagyanda ket 1.37 nga aldaw, a nangyeg iti napattapatta a 462,210,706.59 iti tourism revenue. Dagitoy a bilang ipaganetgetda ti kinapateg ti turismo iti ekonomia ti La Union, nga addaan iti adu a sumarsarungkar a bisita ken dakkel a pinansial a kontribusion.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Philippine News Agency|date=February 2, 2024|title=La Union records 550K tourists in 2023|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1218167#:~:text=MALASIQUI%2C%20Pangasinan%20%E2%80%93%20The%20province%20of,PHP1%20billion%20estimated%20tourism%20receipts.}}&lt;/ref&gt;

Dagiti tallo a kangrunaan a destinasion ti turista idi 2023 ket ti San Juan, a nangatrakar iti 215,645 a bisita, ti Bauang nga addaan iti 100,762 a bisita, ken ti San Fernando City, nga addaan iti 97,726 a bisita. Dagitoy a destinasion ti mangipaganetget iti kinapintas ti probinsia a kas sentro ti turismo, a mangkontribusion iti lokal nga ekonomia ken iti dumakdakkel a reputasion ti La Union a kas maysa a kangrunaan a destinasion iti Amianan a Luzon.&lt;ref&gt;La Union Tourist Arrival 2024 - Love La Union&lt;nowiki/&gt;https://www.facebook.com/share/p/TLki8engkZnhJGJM/&lt;/ref&gt;

Adu dagiti mabalin pagpasyaran iti il-ili ti La Union.&lt;gallery&gt;
|Templo ti Taoista (San Fernando)
Papeles:FvfBauangChurch0001 17.JPG|Simbaan da Santo Pedro ken Pablo (Bauang)
Papeles:Between the Rocks of Baroro River.tif|Karayan Baroro (Bacnotan)
Papeles:Surfing Capital of the Northern Philippines.jpg|Baybay Akinlaud Filipinas (San Juan)
Papeles:La Union-Tangadan Falls Adventure.jpg|Dissuor Tangadan (San Gabriel)
&lt;/gallery&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{La Union}}
{{Luzon lateral}}

[[Kategoria:Kailokuan]]
[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Filipinas]]</text>
      <sha1>72q7cd6apanxtide5p1cxcyvgmk5eyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estados Unidos iti Amerika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186</id>
    <revision>
      <id>407346</id>
      <parentid>407225</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52455" sha1="l9uykgoznsgeiujfaor53rs8l8958wj" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}{{Coord|40|N|100|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Estados Unidos iti Amerika
| native_name            = United States of America
| common_name            = Estados Unidos
| image_flag             = Flag of the United States (Pantone).svg
| image_coat             = US-GreatSeal-Obverse.svg
| symbol_type            = Nalatak a Selio
| national_motto         = [[In God We Trust]]{{spaces|2}}&lt;small&gt;(opisial)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-ilo|Ni Apo Dios iti pagtalekanmi}})&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang|la|[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]}}{{spaces|2}}&lt;small&gt;(tinawtawid)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Pagsasao a Latin|Latin]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-ilo|Aggapu iti Adu, Maymaysa}})&lt;/small&gt;
| image_map              = USA orthographic.svg
| map_width              = 220px
| national_anthem        = &quot;[[The Star-Spangled Banner|Ti Nabituenan a Wagayway]]&quot;{{brk|2}}[[Papeles:Star Spangled Banner instrumental.ogg|center]]
| official_languages     = Awan iti pederal nga agpang{{Ref label|engoffbox|a|}}
| languages_type         = Nailian a pagsasao
| languages              = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] (''[[de facto]]''){{Ref label|engfactobox|b|}}
| capital                = [[Washington, D.C.]]&lt;br /&gt;{{small|{{coord|38|53|N|77|01|W|display=inline}}}}
| largest_city           = [[Siudad ti New York]]&lt;br /&gt;{{small|{{coord|40|43|N|74|00|W|display=inline}}}}
| government_type        = [[Pederalismo|Pederal]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[batay-linteg a republika]]
| leader_title1          = [[Presidente ti Estados Unidos|Presidente]]
| leader_name1           = [[Donald Trump]] ([[Partido Republikano (Estados Unidos)|R]])
| leader_title2          = [[Bise Presidente ti Estados Unidos|Bise Presidente]]
| leader_name2           = [[J.D. Vance]] ([[Partido Republikano (Estados Unidos)|R]])
| leader_title3          = {{nowrap|[[Tagabitla ti Kamara dagiti Panakabagi iti Estados Unidos|Tagabitla ti Kamara]]}}
| leader_name3           = [[Mike Johnson]] ([[Partido Republikano (Estados Unidos)|R]])
| leader_title4          = [[Ehekutibo a Hustisia iti Estados Unidos|Ehekutibo a Hustisia]]
| leader_name4           = [[John Roberts]]
| legislature            = [[Kongreso ti Estados Unidos|Kongreso]]
| upper_house            = [[Senado ti Estados Unidos|Senado]]
| lower_house            = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos|Kamara dagiti Pannakabagi]]
| sovereignty_type       = [[Pananggulo a Gubat ti Amerika|Panagwaywayas]]
| sovereignty_note       = manipud iti [[Pagarian ti Nalatak a Britania]]
| established_event1     = [[Panangiyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas|Nairangrang]]
| established_date1      = Hulio 4, 1776
| established_event2     = [[Tulag ti Paris (1783)|Nabigbigan]]
| established_date2      = Septiembre 3, 1783
| established_event3     = [[Batay-linteg ti Estados Unidos|Ti agdama a Batay-linteg]]
| established_date3      = Hunio 21, 1788
| area_footnote          = {{Ref label|areabox|c|}}
| area_sq_mi             = 3794101
| area_km2               = 9826675
| area_rank              = Maika-3/Maika-4
| percent_water          = 6.76
| population_estimate    = {{formatnum:{{data United States | Poptoday }} }}&lt;ref name=&quot;POP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/popclockus.html|publisher=U.S. Census Bureau|title=U.S. POPClock Projection}} automatiko a mapabaro ti karkulo.&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2011
| population_estimate_rank = Maika-3
| population_density_km2 = 33.7
| population_density_sq_mi = 87.4
| GDP_PPP_year           = 2011
| GDP_PPP                = $15.065 trillion&lt;ref name=IMF_GDP&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=49&amp;pr1.y=17|title=Estados Unidos|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=2011-10-09}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = Umuna
| GDP_PPP_per_capita     = $48,147&lt;ref name=&quot;IMF_GDP&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-8
| GDP_nominal            = $15.065 trilion&lt;ref name=&quot;IMF_GDP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = Umuna
| GDP_nominal_year       = 2011
| GDP_nominal_per_capita = $48,147&lt;ref name=&quot;IMF_GDP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-15
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 38.0 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|title=OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts|url=http://www.oecd.org/els/soc/income-distribution-database.htm|website=Organisation for Economic Co-operation and Development}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global inequality: How the U.S. compares|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/19/global-inequality-how-the-u-s-compares/|website=Pew Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY|url=http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|website=OECD|access-date=2015-06-25|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093506/http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| HDI_year               = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.914 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=Hulio 27, 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-5
| currency               = [[Doliar ti Estados Unidos]] ($)
| currency_code          = USD
| utc_offset             = −5 aginggana ti −10
| utc_offset_DST         = −4 aginggana ti −10
| cctld                  = [[.us]] [[.gov]] [[.mil]] [[.edu]]
| calling_code           = [[Plano a Panagnumero ti Amianan nga Amerika|+1]]
| date_format            = m/d/yy ([[Anno Domini|AD]])
| drives_on              = kanawan
| demonym                = Amerikano/Amerikana
| footnotes              = {{note|engoffbox}}a. Ti Ingles ket opisial a pagsasao kadagiti 28 nga estado—adu pay dagiti nagtaudan ng agit-ited ti nangatngato a karkulo, a naibatay iti sabsabali a panagipalpalawag iti &quot;opisial&quot;. Ti Ingglés ken [[Pagsasao a Hawayano|Hawayano]] dagitoy dua ket opisial a pagsasao ti estado iti [[Hawaii]].

{{note|engfactobox}}b.Ti Ingles ket isu ti ''de facto'' a pagsasao ti gobierno ti Amerika ken isu laeng ti pagsasao ti sangkabalayan babaen ti 80% kadagiti Amerikano nga agtawen iti lima ken nangatngato. Ti Españiol ket isu ti maikadua a kaaduan a bilang a pagsasao.

{{note|areabox}}c. Wenno saan a ti Estados Unidos wenno ti [[Tsina]] ket dakdakel ket naisuppiat. Ti bilang ket manipud iti [[Central Intelligence Agency]] it Estados Unidos ''[[World Factbook]]''. Ti sabsabali a pagtaudan ket nagited ti basbassit a bilang. Dagiti naturayan a bilang iti kaddakkel iti daytoy a pagilian ket kadagiti 50 nga estado ken Distrito iti Columbia laeng, saan a naited dagiti territorio.

{{note|popbox}}d. Ti karkulo kadagiti bilang ti umili ket nairaman dagiti tattao a kadawyan a nagtaeng kadagiti 50 nga estado ken ti Distrito iti Columbia, a nairaman dagiti saan nga umili. Saan a nairaman dagiti nagtaeng kadagiti territorio, nga addaan iti sumurok a &amp;nbsp;riwriw nga umili iti Estados Unidos (kaaduan idiay [[Puerto Rico]]), wenno dagiti umili ti Estados Unidos a nagtaeng iti ruar ti Estados Unidos.
}}

Ti '''Estados Unidos iti Amerika''' ({{lang-en|United States of America}}), wenno kaadduan ket masao nga &quot;Amerika&quot; laeng, ket pagilian a pederal a naibatay ti linteg a republika, mabirukan iti tengnga ti kontinente ti [[Amianan nga Amerika]], a naisadagan dagiti 48 a kontinental nga estado ken [[Washington, D.C.]], a kapitoliona, ket naisadagan pay a nagbaetan ti [[Taaw Pasipiko]] ken [[Taaw Atlantiko]], nabeddengan ti [[Kanada]] iti amianan ken [[Méhiko]] iti abagatan. Ti estado iti [[Alaska]] ket adda idiay amianan a laud iti kontinente, nga addaan iti Kanada iti daya ken [[Rusia]] iti laud, iti ballasiw ti [[Nailet a Baybay Bering]]. Ti estado iti [[Hawaii]] ket maysa a [[purpuro]] idiay tennga a Pasipiko. Daytoy a pagilian ket addaan pay kadagiti territoriona idiay Pasipiko ken [[Karibe]]. Limapulo nga estado ti mangbukbukel daytoy a pagilian, saan a nairaman kadagiti dadduma a teritoriona.

Iti 3.79 kuadrado milia (9.83&amp;nbsp;riwriw km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ken addaan iti sumurok a 312 riwriw a tattao, ti Estados Unidos ket isu ti maika-3 wenno maika-4 a kadakkelan a pagilian iti dagup a kalawa ti dagana, ken ti maika-3 a kadakkelan baben ti kalawa ti daga ken bilang dagiti umili. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti sabsabali nga etnisidad ket sabsabali a kultura a pagilian, ti nagbanagan daytoy ti kaaduan a panag-imigrasion manipud kadagiti sabsabali a pagilian.&lt;ref name=&quot;DD&quot;&gt;Adams, J. Q., ken Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. {{ISBN|0-7872-8145-X}}.&lt;/ref&gt;Ti ekonomia ti Estados Unidos ket isu ti kadakkelan a nailian nga ekonomia iti lubong, nga addan ti nakarkulo a 2011[[GDP]] iti $15.1 trilion.

[[Dagiti patneng a tattao iti Kaamerikaan|Dagiti patneng a tattao]] ket nagtaudda manipud kadagiti [[dagiti Paleo nga Indio]] nga asino dagitoy ket naggapuda idiay [[Pagtaengan dagiti Amerika|Asia]] a nagnaedanda iti ribribo a taw-tawen nga ti tattan ket ti kangrunaan a daga ti Estados Unidos. Daytoy a [[Dagiti patneng nga Amerikano iti Estados Unidos|bilang dagiti umili a patneng nga Amerikano]] ket nalatak a nakissayan babaen kadagiti saksakit ket gubgubat kalpasan ti panagkolonia ti Europa. Ti Estados Unidos ket naibangon babaen kadagiti [[Sangapulo ket tallo a Kolonia]] a mabirukan iti [[Daya nga Aplaya iti Estados Unidos]]. Idi [[Hulio 4]], [[1776]] ket nagisayasay da ti [[Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas]], a daytoy ket nagparangarang ti [[kinabukod a panagturay]] ken ti pannakaipatakder ti panagtintinnulongan a kappon. Dagiti nagsuppiat nga estado ket inabakda ti [[Imperio a Britaniko]] iti [[Rebolusionario a Gubat ti Amerika]], daytoy ti immuna a nagballigi iti kolonia a gubat iti panagwaywayas.&lt;ref&gt;Dull, Jonathan R. (2003). &quot;Diplomasia iti Rebolusion, aginggana ti 1783&quot;, p. 352, chap. iti ''Ti Kadua ti Amerikano a Rebolusion'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. {{ISBN|1-4051-1674-9}}.&lt;/ref&gt; Ti agdama a [[Batay-linteg ti Estados Unidos]] ket naampon idid Septiembre 17, 1787; ti panakatalgedan na iti sumaganad a tawen ket pinakabaelan na dagiti estado a paset iti nagkaykaysa a republika nga addaan iti napigsa a tengnga a gobierno. Ti [[Pateg dagiti Karbengan]], ket naglaon kadagiti sangapulo a [[Listaan dagiti pannakapasayaat ti Batay-linteg iti Estados Unidos|a pannakapasayaatan ti Batay-linteg]] nga ag-garantia kadagiti kaaduan a [[Dagiti nakaisugud ken naikalintegan a karbengan|nakaisugud ken naikalintegan a karbengan]], ket napatalgedan idi 1791.

Lumapus iti maika-19 a siglo ti Estados Unidos ket inyallatyiw na dagiti patneng a tribu, naala na ti [[Pananggatang ti Louisiana|territorio ti Louisiana]] manipud iti [[Pransia]], [[Adams-Oní a Tulag|Florida]] manipud iti [[Espania]] ken paset ti [[Pagilian nga Oregon]] manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]], [[Panag-ibbetan ti Méhiko|Alta California ken New Mexico]] manipud iti Méhiko, ken [[Pananggatang ti Alaska|Alaska]] manipud iti Russia, ken innala na ti [[Republika iti Texas]] ken ti [[Republika iti Hawaii]]. Ti suppiatan a baetan ti [[Abagatan nga Amerika]] ken ti [[Amianan nga Amerika]] iti panag-padakkel ti [[Pannakaadipen idiay Estados Unidos|patakder iti pannakaadipen]] ken dagiti [[Karbengan dagiti estado|karbengan ti estado]] napungtoten na ti [[Sibil a Gubat ti Amerikano|Sibil a Gubat]] iti panawen nga 1860. Ti panangabak ti Amianan ket napawilan na ti agnayon a panaggudua iti daytoy a pagilian ken nagbanagan ti pannakagibus ti [[Maika-sangapulo ket tallo a pannakapasayaat ti Batay-linteg iti Estados Unidos|nailintegan a panagtagabu]] idiay Estados Unidos. Babaen ti panawennga 1870, ti nailian nga ekonomia na ket isun ti kadakkelan iti sangalubongan.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Pakasaritaan dagiti Estadistika para iti Ekonomia ti Lubong|publisher=The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen|year=2006|accessdate=2008-11-06|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205205145/http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;Ti [[Kastila-Amerikano a Gubat]] ken [[Umuna a Sangalubongan a Gubat]] ket nagpasingked iti daytoy a pagilian ti kasasaadna a kas maysa a napigsa a militar. Rimmuar manipud iti [[Maikadua a Sangalubongan a Gubat]] nga isu ti [[Dagiti nuklear nga armas ken ti Estados Unidos|immuna a pagilian nga addaan iti nuklear nga armas]] ken agnanayon a kameng iti [[Talinaay a Konsilo Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian]], ken kultural a puersa iti sangalubongan.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=Hulio 2004|accessdate=2006-07-14}} {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Bariweswes ti Pagilian: Estados Unidos iti Amerika|publisher=BBC News|date=2008-04-22|accessdate=2008-05-18}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Idi 1507, maysa nga Aleman a managararamid ti mapa nga agnagan ti [[Martin Waldseemüller]] ket nagaramid ti mapa iti lubong nga nainagananna ti Akinlaud a Hemisperio iti &quot;[[Amerika]]&quot; nainaganan daytoy iti maysa nag Italino a managsukisuk ken managararamid ti mapa a ni [[Amerigo Vespucci]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2007-04-24-america-turns-500_N.htm?csp=34|title=Dagiti kartograpo ket inkabilda ti 'Amerika' iti Mapa idi napalabas a 500 a tawtawen|work=USA Today|date=2007-04-24|accessdate=2008-11-30}}&lt;/ref&gt;Ti akinsakbay kadagiti kolonia ti Britania ket inus-usar da daytoy baro a nagan ti pagilian idi 1776 a [[Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas|panagirangarang ti panagwaywayas]], &quot;ti nagtutunos a Panagyebkas kadagiti sangapulo ket tallo a nakkaykysa nag Estado iti Amerika&quot;.&lt;!--Saan nga ipadakkel ti letra ti &quot;nagkaykaysa&quot; ditoy: naipabassit a letra idiay Panagyebkas--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html|title=Ti Dokumento ti Linteg ti Wayawaya|publisher=Nailian nga Arkibo|accessdate=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624075829/http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html|archive-date=2013-06-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;Idi Nobiembre 15, 1777, ti [[Maikadua a Kontinental a Kongreso]] ket inampon na ti [[Dagiti Artikulo iti Konpederasion]], a nangisao, &quot;Ti Patakder iti daytoy a Konpedarasion ket isunto ti &quot;Ti Estados Unidos iti Amerika&quot;. Ti Pranko-Amerikano a tul-tulag iti 1778 ket nag-usar ti &quot;Estados Unidos iti Amianan nga Amerika&quot;, ngem manipud idi Hunio 11, 1778, ti &quot;Estados Unidos iti Amerika&quot; ket ti nausar kadagiti [[Dagiti kuenta iti pannagsukat|kuenta iti pannagsukat]] iti daytoy a pagilian, ken nagbalin nga opisial daytoy manipud idin.&lt;ref&gt;{{cite web|author=McClure, James|url=http://www.ydr.com/ci_9569289|title=Pangyuna: Ti Suppiat nga 'Umuna a Kapitolio'|publisher=YDR.com|date=2008-06-12|accessdate=2010-07-26|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725004522/http://www.ydr.com/ci_9569289|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti nababa a porma &quot;Estados Unidos&quot;(United States) ket maysa pay a pagalagadan. Dagiti sabbali pay a porma ket ti &quot;E.U.&quot; (U.S), ti &quot;EUA&quot; (USA), ken &quot;Amerika&quot;. Ti pangsarsarita pay a nagan ket mairaman ti &quot;E.U. iti A&quot; (U.S. of A) ken, it sabsabali a lugar iti lubong, ti &quot;States&quot; (dagiti estado). Ti &quot;Columbia&quot;, idi ket maysa a nasikat a nagan para iti Estados Unidos, a nainaganan kenni [[Christopher Columbus]]; apparang daytoy iti nagan a &quot;[[Washington, D.C.|Distrito iti Columbia]]&quot;.

Ti pagalagadan a panagtawag kadagiti umili iti Estados Unidos ket ka ti &quot;[[Dagiti Amerikano|Amerikano]]&quot;. Nupay a ti &quot;Estados Unidos&quot; ket isu ti opisial a panagsuppiat a termino, ti &quot;Amerikano&quot; ken &quot;U.S.&quot; ket kadawyan a maus-usar a panagitudo a pangilasin ti pagilian (&quot;Dagiti Amerikano a kapategan&quot;, &quot;dagiti puersa ti U.S.&quot;). Ti &quot;[[Amerikano (balikas)|Amerikano]]&quot; ket saan unay a maus-usar iti Ingles a mangitudo kadagiti tattao a saana naikonekta iti Estados Unidos.&lt;ref&gt;Wilson, Kenneth G. (1993). ''Ti Columbia a Pagsurotan ti Amerikano nga Ingles''. New York: Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, pp. 27–28. {{ISBN|0-231-06989-8}}.&lt;/ref&gt;

Ti panangisao nga &quot;Estados Unidos&quot; ket kasisigud idi a natrato a kas ad-adu ngem maysa a kas ti, &quot;dagiti Estados Unidos ket&quot;—a nairaman iti [[Maikasangapulo ket tallo a Panagpasayaat ti Batay-linteg ti Estados Unidos]], a napasingkedan idi 1865. Daytoy ket kadaywan a nagbalin a natrato a kas maymaysa laeng a ks ti, &quot;ti Estados Unidos ket&quot;—kalpasan ti gibus iti Sibil a Gubat. Ti maymaysa a porma ket pagalagadan tattan; ti ad-adu ngem maysa a porma ket naibati iti idioma a &quot;dagitoy Estados Unidos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002663.html |author=Zimmer, Benjamin |date=Nobiembre 24, 2005 |title=Ti Biag Kadagitoy, Uh, Daytoy Estados Unidos |publisher=Unibersidad ti Pennsylvania—Listaan ti Pagsasao |accessdate=Pebrero 22, 2008}}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ken enbironmento ==
{{Nangruna|Heograpia iti Estados Unidos|Klima iti Estados Unidos|Enbironmento iti Estados Unidos}}
Ti kalawa ti daga iti [[kasigkay nga Estados Unidos]] ket agarup a {{pagbaliwen|1900|e6acre|km2}}. Ti Alaska, a nailasin manipud iti kasigkay nga Estados Unidos babaen ti Kanada, ket isu ti kadakkelan nga estado iti {{pagbaliwen|365|e6acre|km2}}. Ti Hawaii, a sumaksakop ti maysa a purpuro idiay tengnga a Pasipiko, nga abagatan a laud ti Amianan nga Amerika, ket adda ti sumurok a {{pagbaliwen|4|e6acre|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lubowski |first=Ruben |last2=Vesterby |first2=Marlow |last3=Bucholtz |first3=Shawn |url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/ |title=AREI a Kapitulo 1.1: Panagusar ti Daga |publisher=Serbisio ti Panagsukisok ti Ekonomia |date=Hulio 21, 2006 |accessdate=Marso 9, 2009 |archive-date=2006-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo wenno maikapat a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti kalawa|kadakkelen a pagilian babaen ti dagup a kalawa]] iti lubong (daga ken danum), a nairanggo daytoy iti likud ti Rusia ken Kanada ken nangatngato bassit ngem wenno ti baba ti [[Tsina]]. Ti pannakairanggo ket agdumaduma segun ti panagibilang kadagiti dua a teritorio a supsupiaten babaen ti Tsina ken [[India]] ken kasano ti panagrukod ti dagup a kadakkel ti Estados Unidos: ti panagkarkulo ket sumakop manipud iti {{pagbaliwen|3676486|sqmi|km2|0}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States |title= Estados Unidos |publisher= Encyclopædia Britannica |accessdate=Marso 25, 2008}}&lt;/ref&gt; aginggana iti {{pagbaliwen|3717813|sqmi|km2|0}}&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf |title=Populasion babaen ti sekso, Gatad ti Panagdakkel ti Populasion, Kalawa ti Rabaw ken Densidad |publisher=Dibision dagiti Estadistika ti Nagkaykaysa a Pagpagilian |work= Demographic Yearbook 2005 |accessdate=Marso 25, 2008}}&lt;/ref&gt; aginggana ti {{pagbaliwen|3794101|sqmi|km2|0}}.&lt;ref name=&quot;WF&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Estados Unidos |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=Septiembre 30, 2009 |accessdate=Enero 5, 2010 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; No mairaman laeng ti kadakkel ti daga, ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo a likudan ti Rusia ken Tsina, ken sango bassit ti Kanada.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://web.archive.org/web/20080208233209rn_1/education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html |title=World Factbook: Tabla a Pagiparisan ti Kalawa ti Pagilian |publisher=Yahoo Edukasion |accessdate=Pebrero 28, 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Papeles:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|thumb|upright|left|Ti [[Pultak nga Agila]], ti nailian a billit iti Estados Unidos manipud idi 1782]]

Ti aplaya a tanap iti Atlantiko a pantar ket agpastrek kadagiti ada-dayo a dagdaga dagiti [[agtintinnag ti bulong]]na a kabakiran ken dagiti agtultulatid a turod iti [[Piedmont (Estados Unidos)|Piedmont]]. Ti [[Banbantay Appalachia]] ket bingayenna ti dumaya a pantar manipud iti [[Nalatak a Danaw]] ken dagiti karuotan iti [[Akinlaud a tengnga ti Estado Unidos|tenga a laud]]. Ti [[Karayan Mississippi|Mississippi]]–[[Karayan Missouri]], ti [[Listaan dagti karayan babaen ti kaatiddog|maikapat a kaatiddogan sistema ti karayan]] iti lubong, ket kangrunaan nga agayos ti amianan-abagatan babaen ti pusod daytoy a pagilian. Ti nadalumpinas, nalames a [[tay-ak]] iti [[Nalatak a Tanap]] ket maibistrad iti laud, a tubngaren babaen ti [[Kaunegan a Kabanbantayan ti Estados Unidos|rehion a kabanbantayan]] iti abagatan adaya. Ti [[Kabatbatuan a Kabanbantayan]], iti lumaud nga igid iti Nlatak a Tanap, ket gumay-ay iti amianan aginggana ti abagatan iti ballasiw daytoy a pagilian, nga umababot ti kanagto a nagatngato ngem 14,000&amp;nbsp;a pié (4,300&amp;nbsp;m) idiay [[Colorado]].Iti pay adadayo a laud ket dagiti kabatbatuan a [[Nalatak a labneng]] ken dagiti desierto a kas ti [[Disierto ti Chihuahua|Chihuahua]] ken [[Disierto ti Mojave|Mojave]]. Ti [[Sierra Nevada (Estados Unidos.)|Sierra Nevada]] ken [[Cascade Range|Cascade]] a kabanbantayan ket umasideg ti [[Laud nga Aplaya iti Estados Unidos|aplaya ti Pasipiko]]. Nga iti 20,320&amp;nbsp;pié (6,194&amp;nbsp;m), ti [[Bantay McKinley]] ti Alaska ket isu ti katayagan a tuktok iti pagilian ken ti Amianan nga Amerika. Dagiti aktibo a [[bulkan]] ket kadaywan kadagiti [[Purpuro ti Alehandro|Alehandro]] ti Alaska ken [[Is-isla ti Aleutia]], ken ti Hawaii ket buklen dagiti isla ti bulkan. Ti [[nalatak a bulkan]] a pinasirokan ti [[Nailian a Parke ti Yellowstone]] idiay Rockies ket daytoy ti kadagkelan a langa ti bulkan iti kontinente.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |title=Nalatak a Bulkan: Ania ti adda ti sirok ti Yellowstone? |author=O'Hanlon, Larry |publisher=Discovery Channel |accessdate=Hunio 13, 2007 |archiveurl=https://archive.today/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |archivedate=2012-05-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ti Estados Unidos, nga adda ti nawatiwat a kadakkelna ken ti nadumaduma a heograpiko, ket mangiraman kadagiti adu a kita ti klima. Ti daya iti [[Maika-100 a meridiano ti laud|maika-100 a meridiano]], ti klima ket sumakop manipud iti [[nadam-eg a kontinental a klima|nadag-eg a kontinental]] iti amianan aginggana ti [[nadam-eg a subtropikal a klima|nadam-eg a subtropikal]] iti abagatan. Ti akin-abagatan nga ungto iti [[Florida]] ket tropikal, ken kasta met ti Hawaii. Ti Nalatak a Tanap a laud ti maika-100 a meridiano ket namaga bassit. Kaaduan kadagiti Lumaud a kabanbantayan ken [[alpino a klima|alpino]]. Ti klima ti Nalatak a Labneng ket namaga,ti desierto idiay Abagatn a luad, ti [[Mediteraneo a klima|Mediteraneo]] idiay [[aplaya ti California]], ken [[naintaawan a klima|naintaawan]] idiay aplaya ti [[Oregon]] ken [[Washington (estado ti Estado sUnidos)|Washington]] ken abagatan nga Alaska. Kaaduan ti Alaska ket subartiko wenno polar. Ti nakaro a tiempo ket kadaywan kadagiti naibeddeng nga estado iti [[Golpo ti Mehiko]] ken daytoy ket kanayon a makasansanay kadagiti [[Tropikal nga alipugpog|alawig]], ken kaaduan kadagiti [[alipugpog]] iti lubong ket rumsua iti uneg iti daytoy a pagilian, a nagnangruna idiay [[Bettang ti alipuglog]] ti Tengnga a laud.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Perkins, Sid |url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |archivedate=2007-07-01 |title=Bettang ti alipugpug, USA |accessdate=Septiembre 20, 2006 |date=Mayo 11, 2002 |work=Siensia a Damdamag |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti ekolohia ti Estados Unidos ket naikapnunotan a &quot;[[megadibersio a pagpagilian|megadibersio]]&quot;: agarup a 17,000 a sebbangan dagiti [[vascular a mulmula]] oket rumsua iti kasigkay nga Estados Unidos ken Alaska, ken sumurok a 1,800 a sebbangan dagiti [[agsabsabong a mula]] ket mabirukan idiay Hawaii, ken bassit kadagitoy ti rumsua idiay kangrunaan a daga.&lt;ref&gt;{{cite web |author= Morin, Nancy |url= http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |title= Dagiti vascular a Mulmula iti Estados Unidos |publisher= Serbiso ti Nailian a Biolohiko |work= Mulmula |accessdate= Oktubre 27, 2008 |archive-date= 2013-07-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Ti Estados Unidos ket pagtaengan kadagiti ad-adu ngem 400 a sebbangan ti mamalia, 750 billit, ken 500 reptilia ken ampibio.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html |title= Sangalubongan a Kamudingan dagiti Napilia Patneng a Mula ken Sebbangan ti Ayup iti Estados Unidos |publisher=Grupo ti SDI |date=Pebrero 9, 2001 |accessdate=Enero 20, 2009}}&lt;/ref&gt; Agarup a 91,000 a sebbangan ti insekto ket nainagananen.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |title=Dagiti Bilang ti Insekto (Dagiti Sebbangan ken Agmaymaysa) |publisher=Instituto ti Smithsonia  |accessdate=Enero 20, 2009}}&lt;/ref&gt; Ti [[Tignay ti Nadangran a Sebbangan]] iti 1973 ket mangsalaknib kadagiti naipangta ken nadangran a sebbangan ken dagiti pagtaenganda, a dagitoy ket palpaliiwen ti [[Serbiso ti Ikan ken Kaatapan ti Estados Unidos]]. Adda dagiti sangapulo ket walo a [[Listaan dagiti lugar iti Sistema ti Nailian a Parke ti Estados Unidos|nailian aparke]] ken ginasot kadagiti sabali pay a tinartarapato ti pederal a parke, kabakiran, ken [[langalang]] a luglugar.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 |title=Ti Nailaian a Serbisio ti Parke ket Nagirangarang ti Panakainayon ti Dua a Baro a Unit |publisher=Nailian aSerbisio ti Parke |date=Pebrero 28, 2006 |accessdate=Hunio 13, 2006 |archive-date=2006-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; No mairaman amin dagitoy, ti gobierno ket agtagikua iti 28.8% iti kadakkel a lugar ti pagilian.&lt;ref name=FL&gt;{{cite web |url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf |title=Pederal a Daga ken dagiti Patakder a Panagtagikua |publisher=Komite ti Republikano a Panagadal |date=Mayo 19, 2005 |accessdate=Marso 9, 2009 |archive-date=2009-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kaaduan kadagitoy ket [[nasalakniban alugar|nasalakniban]], ngem adda dagiti naipaupa para iti panagkulukol ti lana, panagmina, panagtarikayo, wenno panagrantso ti baka; Ti 2.4% ket maus-usar para kadagiti militar a kapanggepan.&lt;ref name=FL /&gt;

== Politiko a panakabingbingay ==
{{Nangruna|Estado ti Estados Unidos}}
{{Sumaruno|Teritorio nga ebolusion iti Estados Unidos|Dagiti panagala ti teriorio iti Estados Unidos}}
Ti Estados Unidos ket maysa a [[Pederasion|pederal a kappon]] kadagiti limapulo nga estdo. Dagiti kasisigud a sangapulo ket tallo nga estado ket dagiti simmaruno kadagiti [[Dagiti sangapulo ket tallo a kolonia|sangapulo ket tallo a kolonia]] a nagrebelde iti Britaniko a panagturay. Iti nasapa a pakasaritaan iti daytoy a pagilian, adda dagiti tallo a baro nga estado a naurnong iti teritorio a naisina para kadagiti panagtunton kadagiti addan nga estado: ti [[Kentucky]] manipud iti [[Virginia]]; [[Tennessee]] manipud iti [[North Carolina]]; ken [[Maine]] manipud iti [[Massachusetts]]. Kaaduan kadagiti dadduma nga estado ket naukiran manipud kadagiti teritorio a naala babaen ti gubat wenno panaggatang babaen ti gobierno ti Estados Unidos. Maysa kadagiti malaksid nga agasmang ket buklen ti [[Vermont]], [[Texas]], ken [[Hawaii]]: tunggal maysa kadagitoy ket nawaya a republika sakbayda a timmipon iti kappon. Idi panawen ti [[Sibil a Gubat ti Amerikano]], ti [[West Virginia]] ket nakisina manipud iti Virginia. Ti kabaroan nga estado ti Hawaii ket nakagun-od ti panagestado idi Agosto 21, 1959.&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html |title='Ti Pagtungpalan idi ket Demokrasia para iti Amin |work= Honolulu Star-Bulletin |author=Borreca, Richard |date=Oktubre 18, 1999 |accessdate=Pebrero 11, 2012}}&lt;/ref&gt; Dagti estado ket [[Texas v. White|awananda ti karnegan]] a [[sumina]] manipud iti kappon.

Dagiti estado ket buklen ti nawatiwat a masa ti daga ti Estados Unidos; dagiti sabali pay a dua a lugar a naipanunotan nga importante a paset iti daytoy a pagilian ket dagiti Distrito iti Columbia, ti [[pederal a distrito]] nga adda ditoy ti pakabirukan ti kapitolio ti Washington; ken ti [[Palmyra Atol]], a daytoy ket awan dagiti agtaeng ngem [[Dagiti teritorio iti Estados Unidos|nainkorporado a teritorio]] idiay taaw Pasipiko. Ti Estados Unidos ket agtagikua pay kadagiti nagruna a teritorio ti ballasiw-taaw: ti [[Puerto Rico]] ken ti [[Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos]] idiay Karibe; ken [[Amerikano a Samoa]], [[Guam]], ken ti [[Akin-amianan nga Is-isla ti Mariana]] idiay Pasipiko.&lt;ref&gt;Kitaen ti 8 U.S.C. §&amp;nbsp;1101(a)(36) ken 8 U.S.C. §&amp;nbsp;1101(a)(38) Pederal a Kodigo ti Estados Unidos, Tignay ti Imigrasion ken Pannakiilian. {{USC|8|1101a}}&lt;/ref&gt; Dagiti naipasngay kadagiti nangruna a teritorio (malaksid ti Amerikano a Samoa) ket agtagikuada ti [[Karbengan ti panakaipasngay a pannakaumili iti Estados Unidos|pannakaumili iti Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.senate.gov/reference/resources/pdf/RL30527.pdf| title = Panagbutos ti Presidente idiay Estados Unidos: Maysa a Pangyuna (Panid 7)| accessdate = Enero 18, 2010| date = Abril 17, 2000| publisher = Serbiso ti Kongresional a Panagsukisok ti Estados Unidos}}&lt;/ref&gt; Dagiti umili ti Amerika nga agtaeng kadagitoy a teritorio ket adda dagiti karbengan ken responsibilidad a kapadpada dagiti umili nga agteng kadagiti estado; nupay kasta, isuda ket malaksid kadagiti pederal a panagbuis ti matgedan, saan a makabutos para iti presidente, ken adda laeng ti [[Delegado (Kongreso ti Estados Unidos)|saan a makabutos a pannakabagi iti Kongreso ti Estados Unidos]].&lt;ref&gt;Raskin, James B. (2003). ''Pangsuppiat ti Demokrasia: Ti Kangatuan a Korte Vs. ti Amerikano a Tattao''. Londres ken Nueva York: Routledge, pp. 36–38. {{ISBN|0-415-93439-7}}.&lt;/ref&gt;

{{Kalalainganna nga imagemap ti USA nga adda dagiti nagan ti estado}}

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan iti Estados Unidos}}

=== Patneng nga Amerikano ken Europeano a pagtaengan ===
Dagiti [[Dagiti patneng a tattao iti Kaamerikaan|patneng a tatto]] iti kangrunaan a daga ti Estados Unidos, a mairanan [[dagiti patneng ti Alaska]], ket naipammati a dagitoy ket [[Dagiti modelo ti panagakar iti Baro a Lubong|immakar manipud iti Asia]], a nagrugi ti nagbaetan ti 40,000 ken 12,000 a tawtawen.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128083459/http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archivedate=2007-11-28|title=Dagiti Tattao ti Kaamerikaan|publisher=Intituto ti Smithsonian, Nailian a l Museo iti Masna a Pakasaritaan|date=Hunio 2004|accessdate=Hunio 19, 2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti, a kas dagiti [[sakbay ti Columbia]] a [[kultura ti Mississippi]], ket nakaparang-ay dagitoy ti masakbayan nga agrikultura, grande nga arkitektura, ken estado a lessaad ti kagimongan. Kalpasan ti [[Panagkolonia ti Europeano iti Kaamerikaan|panagrugi a panagtalinaed dagiti Europeano ti Kaamerikaan]], [[Pakasaritaan ti populasion dagiti patneng a tattao iti Kaamerikaan|adu dagiti riwriw a patneng a tattao ti Kaamerikaan ket natay]] manipud kadagiti peste a kas ti burtong.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Meltzer, D.J.|year=1992|title=Kasano a Pinasakit ni Columbus ti Baro a Lubong: No Apay a dagiti Patneng nga Amerikano ket Madanarda kadagiti Sakit nga insangpet dagiti Europeano a Nagtalinaed?|journal=Baro a Sientista|page=38|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Mayflower in Plymouth Harbor, by William Halsall.jpg|thumb|Ti ''[[Mayflower]]'' a nagitransporta dagiti [[Peregrino (Plymouth a Kolonia)|Peregrino]] iti Baro a Lubong idi 1620, a kas inladawan ti ''Ti Mayflower idiay Plymouth a Sangladan'' ni [[William Halsall]] idi 1882 ]]
Idi 1492, ti [[Henoba|Henobes]] nga ekplorador a ni [[Christopher Columbus]], nga adda ti kontrata ti balangat ti Kastila, ket nakaabut kadagiti adu nga is-isla ti Karibe, a makaaramid daytoy ti [[immuna a panaginnasideg (antropolohia)|immuna a panaginnasideg]] kadagiti patneng a tattao. Idi April&amp;nbsp;2, 1513, ti maysa aKastila a kongkistador a ni [[Juan Ponce de León]] ket simmanglad ti tinawtawaganna a ti &quot;[[Pakasaritaan iti Florida|La Florida]]&quot;—ti immuna a nadokumentuan a isasangpet ti agbalinton a ti kangrunaan nga adda iti Estados Unidos. Dagiti natalinaedan ti Kastila a rehion ket sinaruno babaen dagiti tatta nga aldawen a [[abagatan a laud ti Estados Unidos]] a nakaawis kadagiti rinibo manipud iti Mehiko. Dagiti Pranses nga agkomkomersio ti nalamuyot a dutdot ket nangibangonda kadagiti baro a pagpuestuan ti [[Baro a Pransia]] ti lawlaw ti Nalatak a Danaw; Ti Pransia ket timmunton kadagiti kaaduan a kaunegan ti Amianan nga Amerika, aginggana idiay Golpo iti Mehiko. Dagiti immuna a nagballigi a nagtalinaedan dagiti Ingles ket dagiti [[Kolonia iti Virginia]] idiay [[Jamestown, Virginia|Jamestown]] idi 1607 ken ti [[Plymouth a Kolonia]] dagiti [[Peregrino (Plymouth a Kolonia)|Peregrino]] idi 1620. Ti 1628 a panagdokumento babaen ti linteg ti [[Luek ti Massachusetts a Kolonia]] ket nagbanagan kadagiti adu nga allon ti panagakar; babaen idi 1634, ti [[New England]] ket pagtaenganen babaen dagiti 10,000 a kaadu dagiti [[Puritano]]. Ti nagbaetan ti naladaw a panawen ti 1610 ken ti Amerikano a Rebolusion, agarup a 50,000 a naibalbalud ket naipan kadagiti Amerikano a kolonia ti Britania. Iti rugi ti 1614, dagiti Danes ket tinalinaedanda ti baba ti [[Karayan Hudson]], a mairaman ti [[Baro nga Amsterdam]] idiay [[Manhattan|Isla ti Manhattan]].

Idi 1674, dagiti Danes ket insinada dagiti teritorioda nga Amerikano iti Inglatera; ti probinsia iti [[Baro nga Olanda]] ket pinanaganan idi ti New York. Adu kadagiti baro nga imigrante, nangnangruna [[Pakasaritaan iti Akin-abagatan nga Estados Unidos|ti Abagatan]], ket nakontrato nga agserserbi a dagitoy ket dua a pagkatlo kadagiti amin nga imigrante ti Virginia ti nagbaetan ti 1630 ken 1680.&lt;ref&gt;Russell, David Lee (2005). ''Ti Amerikano a Rebolusion kadagidiay Akin-abagatan a Kolonia''. Jefferson, N.C., ken Londres: McFarland, p. 12. {{ISBN|0-7864-0783-2}}.&lt;/ref&gt; Babaen idi buelta ti maika-18 a siglo, dagiti [[Panagtagabu iti Estados Unidos a Kolonia|Aprikano a tagabu]] ket nagbalbalinen a ti kangrunaan a taudan iti napiansaan a panagtrabaho. Iti 1729 a panagbingbingay [[dagiti Carolina]] ken ti 1732 a panagkolonia iti [[Georgia (Estado iti Estados Unidos)|Georgia]], dagiti [[Dagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia|sangapulo ket tallo a kolonia ti Britaniko]] a dagitoy ket ti nagbalin nga Estados Unidos ket napabangonda. Amin dagitoy ket adda ti lokal a gobierno a mabalin ti agbutos para kadagiti kaaduana anawaya a tao, ti panagpaadu to panaruknoy iti taga-ugma a [[karbengan dagiti Ingles a tao]] ken ti maysa a kapanunutan iti bukod a panagturay ket nagparugso ti panagsuporta ti republikanismo. Amin dagitoy ket nanglegado ti [[komersio ti Aprikano a tagabo]]. Ti kaadu ti gatad dagiti naipasngay, nababa agatad ti pnakatay, ken ti agtaltalinaed nga imigrasion, ti populasion ti kolonia ket napardas a dimakkel. Ti tignay a [[Kristiano a panagpabaro]] iti panawen ti 1730 ken 1740s a naamammoan a kas ti [[Immuna a Nalatak a Panagriing|Nalatak a Panagriing]] ket nagsungrod ti panagayat iti relihion ken relihioso a panagwaya. Iti [[Pranses ken Indiano a Gubat]], dagiti puersa ti Britaniko ket tiniliwda ti Kanada manipud kadagiti Pranses, ngem ti [[prankopono]] a populasion ket nabati a naisina babaen ti politiko manipud kadagiti akin-abagatan a kolonia. No saan a mairaman dagiti [[Dagiti patneng nga Amerika iti Estados Unidos|Patmeng nga Amerikano]] (nadayeg nga ammo kas dagiti &quot;Ameriko nga Indiano&quot;), a dagitoy ket naipatpatalaw, dagita a sangapulo ket tallo a kolonia ket adda idi ti populasion iti2.6&amp;nbsp;a riwriw idi 1770, agarup a maysa a pagkatlo iti Britania; gangani maysa iti lima nga Amerikano ket dagiti nangisit a tagabu.&lt;ref&gt;Blackburn, Robin (1998). ''Ti Panagaramid ti Baro a Lubong ti Panagtagabu: Manipud ti Barok aginggana ti Moderno, 1492–1800''. Londre ken Nueva York: Verso, p. 460. {{ISBN|1-85984-195-3}}.&lt;/ref&gt; Ngen [[Awan ti panagbuis nga awan ti pannakabagi|ngem suheto ti Britaniko a panagbuisn]], dagiti kolonia nga Amerikano ket awananda ti pannakabagi iti [[Parlamento iti Gran Britania]].

== Gobierno ken dagiti politiko ==
[[Papeles:Capitol Building Full View.jpg|thumb|Ti laud a sango ti [[Kapitolio ti Estados Unidos]], a balayan daytoy ti [[Kongreso ti Estados Unidos]]]]
{{Nangruna|Pederal a gobierno iti Estados Unidos|dagiti estado a gobierno iti Estados Unidos|panagbutos iti Estados Unidos}}
Ti Estados Unidos ket isu ti kadaanan a sibibiag a [[pederasion]] iti lubong. Daytoy ket maysa a [[batay-linteg a republika]] ken [[representatibo a demokrasia]], &quot;a ti [[pangturay ti kaaduan]] ket timnemplado babaen ti [[karbengan dagiti minoridad]] a sinalakniban babaen ti [[Linteg iti Estado Unidos|linteg]]&quot;.&lt;ref&gt;Scheb, John M., ken John M. Scheb II (2002). ''Pangyuna ti Amerikano a Sistema ti Legado''. Florence, KY: Delmar, p. 6. {{ISBN|0-7668-2759-3}}.&lt;/ref&gt; Ti gobierno ket timtimbengan babaen ti sistema a [[panagsisina dagiti bileg|panagkita ken gantingan]] nga inpalpalawagan babaen ti Batay-linteg nti Estados unidos, a daytoy ket agserbi a kas ti kangatuan a legado a dokumento iti daytoy a pagilian.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm | title=Batay-linteg iti Estados Unidos | publisher=Ti Opisina iti Sekretario iti Senado | work=Ti Opisina iti Sekretario iti Senado | accessdate=Pebrero 11, 2012 | author=Killian, Johnny H.}}&lt;/ref&gt; Iti [[Pederalismo#Estados Unidos|Amerikano a pederalista a sistema]], dagiti umili ket kadawyan a suheto dagiti [[Politikal apanakabingbingay iti Estados Unidos|tallo nga lessaaad iti gobierno]], pederal, estado, ken lokal; dagiti rebbeng ti [[Lokal a gobierno iti Estadoso Unidos|lokal a gobierno]] ket kadawyan a a biningbingay ti nagbaetan ti [[Kondado (Estados Unidos)|kondado]] ken ti munisipio a gobierno. Iti gangani amin a kaso, dagiti ehekutibo ken lehislatibo nga opisial ket mabutosan babaen ti maysa nga [[ad-adu ngem maysa a sistema ti panagbubutos|ad-adu ngem maysa a panagbubutos]] dagiti umili babaen dagiti distrito. Awan ti [[maibagay a pannakabagi]] iti lessaad a pederal, ken wan unay kadagiti nababbaba a lessaad.

[[Papeles:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left|Ti abagatan a sanguanan ti [[White House]], pagtaengan ken pagtrabahoan ti [[Presidente iti Estados Unidos]]]]
Ti pederal a gobierno ket buklen dagiti tallo a sangsanga:
* [[Lehislatura|Lehislatibo]]: Ti [[bikameralismo|dua a kamara]] a [[Kongreso iti Estados Unidos|Kongreso]], a buklen ti [[Senado ti Estados Unidos|Senado]] ken ti [[Kamara dagiti Pannakabagi iti Estados Unidos|Kamara dagiti Pannakabagi]], nga agaramid kadagiti [[pederal a linteg]], [[deklarasion iti gubat|agdeklara tigubat]], agpasingked kadagiti tulag, adda ti [[bileg iti supot]], ken adda ti bileg iti [[panagidarum]], a babaen daytoy ket makaikkat kadagiti agtugtugaw a kameng iti gobierno.
* [[Ehekutibo (gobierno)|Ehekutibo]]: Ti [[Presidente iti Estados Unidos|presidente]] ket isu ti [[agbilbilin a daulo]] iti milisia, mabalin nga agbeto [[bilin (maipaltiing a linteg)|lehislatibo a bilbilin]] sakbay nga agbalinda a linteg, ken mangidutok kadagiti [[Gabinete ti Estados Unidos|kameng iti Gabinete]] (suheto ti panagpasingked ti Senado) kendagiti nadumaduma pay nga opisial, nga agtaripato ken mangipatungpal kadagiti pederal a linteg ken annuroten.
* [[Ukom]]: Ti [[Kangatuan a Korte iti Estados Unidos|Kangatuan a Korte]] ken dagiti nababbaba a [[Dagiti pederalal korte iti Estados Unidos|korte ti pederal]], a dagiti huesna ket naidutokan babaen ti presidente a pasingkedan ti Senado, ket ibuksilanna dagiti linteg ken ibaliktadna dagiti mabirukanna a [[panakabatay-linteg|a saan naibatay ti batay-linteg]].

[[Papeles:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|Ti laud a sango iti [[Pasdek ti Kangatuan a Korte iti Estados Unidos]]]]
Ti Kamara dagiti Pannakabagi ket addaanda kadagiti 435 nga agbutbutos a kamkamemng, ti tunggal maysa ket agreprepresenta ti maysa a [[kongresional a distrito]] para iti dua a tawen a panagturay. Dagiti tugaw ti kamara ket dagiti [[Kongresional a panakbingay ti Estados Unidos|pannakabingay]] kadagiti estado babaen ti populasion iti tunggal sangapulo a tawen. A kas ti [[Senso ti Estado sUnidos, 2000|2000 a senso]], pito kadagiti estado ket addaanda ti kabassitan a maysa a panankabagi, bayat a ti California, ti kaaduan ti populasion nga estado, ket addan ti limapulo ket tallo. Ti Senado ket addaan dagiti 100 a kameng nga titunggal maysa nga estado ket addaan iti dua a senador, a nabutosan [[iti sapasap]] iti innem a tawen a panagturay; maysa apgkatlo kadagiti tugaw ti Senado ket agbalin a mabutosan iti tunggal maysa a sabali a tawen. Ti presidente ket agserbi ti uppat a tawen a panagturay ken saa amabalin a mabutosan [[Patingga ti panagturay iti Estados Unidos|iti ad-adu ngen dua]]. Ti presidente ket [[Panagbutos ti presidente iti Estados Unidos|saan a mabutosan ti dagus a panagbutos]], ngem babaen ti saan a dagus [[Elektoral a Kolehio ti Estados Unidos|elektoral a kolehio]] a sistema a dagiti mangikeddeng a butos ket mabingbingay kadagiti estado ken ti [[Distrito iti Columbia]]. Ti Kangatuan a Korte, nga indauloan babaen ti [[Pangulo a Hustisia iti Estados Unidos]], ket addaan iti siam a kameng, nga asserbi iti amin a panawen ti panagbiagda.

== Ekonomia ==
=== Dagiti kadakkelan a siudad ===
{|align=right
|[[Papeles:Panorama clip3.jpg|thumb|right|245px|Siudad ti New York, New York]]
|-
|[[Papeles:DowntownLosAngeles.jpg|thumb|right|245px|Los Angeles, California]]
|-
|}

Addaan iti kangrunaan a siudsiudad iti Estados Unidos, mainayon ti tallo a kadakkelan ti pagilian ken lubong: [[Ciudad ti New York]], [[Los Angeles, California|Los Angeles]], ken [[Chicago, Illinois|Chicago]]. Ti sumagand ket ti tabla dagiti duapulo a kadakkelan a siudad iti Estados Unidos, maibatay iti senso idi 2004:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; margin-left:60px width=50% border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot;&quot;
|-
! # !! align=center |Siudad !! Bilang dagiti umili !! Rehion
|-
| 1. ||align=left | [[Siudad ti New York]], New York || 8,168,388 || [[Amianan-daya iti E.U.]]
|-
| 2. ||align=left | [[Los Angeles, California]] || 3,845,541 || [[Pasipiko]]-[[Laud iti E.U.]]
|-
| 3. ||align=left | [[Chicago, Illinois]] || 2,862,244 || [[Tengnga-laud iti E.U.]]
|-
| 4. ||align=left | [[Houston, Texas]] || 2,012,626 || [[Abagatan-tengnga iti E.U.]]
|-
| 5. ||align=left | [[Philadelphia, Pennsylvania]] || 1,470,151 || [[Amianan-daya iti E.U.]]
|-
| 6. ||align=left | [[Phoenix, Arizona]] || 1,418,041 || [[Abagatan-laud iti E.U.]]
|-
| 7. ||align=left | [[San Diego, California]] || 1,263,756 || [[Laud iti E.U.]]
|-
| 8. ||align=left | [[San Antonio, Texas]] || 1,236,249 || [[Abagatan-tengnga iti E.U.]]
|-
| 9. ||align=left | [[Dallas, Texas]] || 1,210,393 || [[Abagatan-tengnga iti E.U.]]
|-
|10. ||align=left | [[San Jose, California|San José, California]] || 904,522 || [[Laud iti E.U.]]
|-
|11. ||align=left | [[Detroit, Michigan]] || 900,198 || [[Tengnga-laud iti E.U.]]
|-
|12. ||align=left | [[Indianapolis, Indiana]] || 784,242 || [[Tengnga-laud iti E.U.]]
|-
|13. ||align=left | [[Jacksonville, Florida]] || 777,704 || [[Abagatan-daya iti E.U.]]
|-
|14. ||align=left | [[San Francisco, California]] || 744,230 || [[Laud iti E.U.]]
|-
|15. ||align=left | [[Columbus, Ohio]] || 730,008 || [[Tengnga-laud iti E.U.]]
|-
|16. ||align=left | [[Austin, Texas]] || 681,804 || [[Abagatan-tengnga iti E.U.]]
|-
|17. ||align=left | [[Memphis, Tennessee]] || 671,929 || [[Abagatan iti E.U.]]
|-
|18. ||align=left | [[Baltimore, Maryland]] || 636,251 || [[Abagatan iti E.U.]]
|-
|19. ||align=left | [[Fort Worth, Texas]] || 603,337 || [[Abagatan-tengnga iti E.U.]]
|-
|20. ||align=left | [[Milwaukee, Wisconsin]] || 596,974 || [[Tengnga-laud iti E.U.]]
|}
&lt;br clear=left /&gt;

=== Kataoan ===

== Puli ==
== Relehion ==

Mapattapatta nga 85 porsiento dagiti [[Amerikano]] ket maibilang a [[Kristiano]] iti nadumaduma nga klase. Ti mabatbati nga kinse porsiento ket aggapu kadagiti [[Kinahudio]], [[Islam]], [[Budismo]], ken kadagiti awan relihionna.

Kuna ti 2004 nga [[Gallup poll]], kas 44 porsiento dagiti Amerikano ket minagsimba uray maminsan laeng iti lawas. Daytoy ket kadkadaywan kadagiti agnaed ti makuna nga &quot;bible belt&quot; iti umabagatan ken agpatengnga nga es-estado iti E.U.A. Dagiti [[Baptista]] ket kadakkelan nga grupo idiay abagatan, santo dagiti [[Metodista]]. Dagiti [[Romano Katoliko]] ket kaaduan idiay amianan-daya.

'''Pinagilaksid ti Relihion dagiti Nataengan nga Tattao iti Estados Unidos: 1990 ken 2001 [http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |date=2007-03-20 }}'''

Amin nga porsiento ket nai-adjust kadagiti tattao nga saan manginagan iti relihionna, manipud 2.3% idi 1990 ket 5.4% idi 2001

{|border=1 align=center cellpadding=4 style=&quot;text-align:right; border-collapse: collapse; font-size: 90%; margin-left: 50px;&quot;
|+ align=bottom | '''Senso ti E.U.A [http://www.census.gov/prod/www/religion.htm]'''
! !! [[1990]] !! [[2001]] !! Paggiddiatan &lt;br /&gt; iti porsiento&lt;br /&gt;!!Pinagsabali (%)
|-
!align=left |Kadagupan a Kristiano
! 88.3%|| 79.8%|| -8.5%|| +5.3%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| [[Romano Katoliko]]
| 26.8%|| 25.9%|| -1.0%|| +10.6%
|-
!align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| Nadumaduma nga Kristiano
! 61.4%|| 54.0%|| -7.5%|| +0.8%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Baptista]]
| 19.8%|| 17.2%|| -2.6%|| -0.4%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Metodismo|Metodista]]
| 8.3%|| 7.2%|| -1.1%|| -0.2%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| Kristiano – saan naginagan iti simbaan
| 4.7%|| 7.2%|| +2.5%|| +75.3%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Luteranismo|Luterano]]
| 5.3%|| 4.9%|| -0.4%|| +5.2%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Presbiterianismo|Presbiteriano]]
| 2.9%|| 2.8%|| -0.1%|| +12.3%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| Protestante – saan naginagan ti simbaan
| 10.0%|| 2.4%|| -7.7%|| -73.0%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Pentekostal]]/Karismatiko
| 1.9%|| 2.2%|| +0.4%|| +38.1%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Episkopal]]iano/[[Anglikanismo|Anglikano]]
| 1.8% || 1.8%|| --|| +13.4%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Mormon]]
| 1.5%|| 1.4%|| --|| +12.1%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Simsimbaan ni Kristo]]
| 1.0%|| 1.3%|| +0.3%|| +46.6%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Nagtipon nga Simbaan ni Kristo]]
| 0.3%|| 0.7%|| +0.4%|| +130.1%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Saksi ni Yehoba]]
| 0.8%|| 0.7%|| -0.1%|| -3.6%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Um-ummong ni Apo Dios]]
| 0.4%|| 0.6%|| +0.2%|| +67.6%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Ebanhelikalismo|Ebanhelikal]]
| 0.1%|| 0.5%|| +0.4%|| +326.4%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Simbaan ni Apo Dios]]
| 0.3%|| 0.5%|| +0.2%|| +77.8%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Simbaan ti Adbentista ti Maikapito nga Aldaw]]
| 0.4%|| 0.4%|| --|| +8.4%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| [[Simbaan ti Akindaya nga Ortodokso|Akindaya nga Ortodokso]]
| 0.3%|| 0.3%|| --|| +28.5%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:40px&quot;| Dadduma pay a Kristiano (kas 0.3% da wenno nababbaba)
| 1.6%|| 1.9%|| +0.3%|| +40.2%
|-
!align=left|Dagup ti nadumaduma nga relihion
! 3.5% || 5.2% || +1.7%||+69.1%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| [[Hudismo|Hudio]]
| 1.8%|| 1.4%|| -0.4%||-9.8%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| Saan naginagan
| 0.1%|| 1.3%|| +1.2%||+1,176.4%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| [[Islam|Muslim]]
| 0.3%|| 0.6%|| +0.3||+109.5%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| [[Budismo|Budista]]
| 0.2%|| 0.5%|| +0.3%||+169.8%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| [[Hinduismo|Hindu]]
| 0.1%||0.4%||+0.3%||+237.4%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| [[Unitariano a Unibersalismo|Unitarian Unibersalista]]
| 0.3%||0.3%|| --||+25.3%
|-
|align=left style=&quot;text-indent:15px&quot;| Dadduma pay (kas 0.07% da wenno nababbaba)
| 0.6%||0.7%|| +0.1%||+25.4%
|---
!align=left |Awan relihion/Ateista/Agnostiko
!  8.4%|| 15.0%|| +6.6%|| +105.7%
|---
|}

&lt;br clear=all /&gt;

== Pagsasao ==
Awan ti ofisial a pagsasao iti Estados Unidos nga ikalintegan ti gobierno a pederal. Maipagarup laeng nga [[Pangsasao nga Ingles|Ingles]] wenno [[Ingles ti Amerika]] ti umuna wenno agmaymaysa a pagsasao ti kaaduan a katatao iti pagilian. Isu ti maar-aramat a pagsasao ti gobierno, korte, eskuelaan, midia, ken dadduma pay.

Duapulo ket pito (27) nga estado ket nagpataud iti Ingles kas opisial a lengguaheda, ngem tallo kaniada ti naginagan iti maikadua nga opisial nga pagsasaoda — [[Hawaii]], [[Louisiana]], ken [[New Mexico|Baro a Mexico]], masurot ti [[Pagsasao a Hawaii|Hawayano]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]], ken [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ti napili.

Ti Espaniol ket kadakkelan a minoridad a pagsasao, aggapu gamin kadagiti managbaniaga iti [[Latin nga Amerika]] ken iti pakasaritaan a dakkel a paset ti Amerika idi, kas agpaabagatan ken agpalaud, ta isuda idi ket bagi ti [[Mehiko]] (a nagbagi ti Espania). Sa maysa pay, Espaniol iti umuna nga pagsasao ti [[Puerto Rico]], teritorio ti Estados Unidos.

Ti kangrunaan a pagsasao nga insenial ket [[Senial a Pagsasao ti Estados Unidos]] (ASL).

Manipud idi 2004, adda ag-336 nga lengguahe iti Estados Unidos, 176 kaniada ket patneng nga pagsasao iti Amerika, idiay pagsasao dagiti [[Patneng nga Amerikano]].

== Edukasion ==
== Kultura ==

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia|United States|Estados Unidos}}
* [http://www.usa.gov/ Opisial a Web Portal ti Gobierno ti Estados Unidos] Pangirugian a mapan kadagiti sitio ti gobierno
* [http://www.house.gov/ Kamara] Opisial a sitio ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos
* [http://www.senate.gov/ Senado] Opisial a sitio ti Senado ti Estados Unidos
* [http://www.whitehouse.gov/ White House] Opisial a sitio ti Presidente ti Estados Unidos

{{Estados Unidos}}

[[Kategoria:Estados Unidos| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1776]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kompederasion]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G8]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G20]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]</text>
      <sha1>l9uykgoznsgeiujfaor53rs8l8958wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196</id>
    <revision>
      <id>407348</id>
      <parentid>407086</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56122" sha1="kz8rj82o9gfnmbjya6ql8qmr9lpdu57" xml:space="preserve">{{Coord|13|N|122|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| coordinates            = {{Coord|14|35|N|120|58|E|type:city}}
| conventional_long_name = Republika ti Filipinas
| native_name            = {{unbulleted list|
*{{lang|fil|Republika ng Pilipinas}}
*{{lang|en|Republic of the Philippines}}
}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| image_coat             = Coat of Arms of the Philippines.svg
| common_name            = Filipinas
| national_motto         = &lt;br /&gt;&quot;[[Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa]]&quot;&lt;ref name=ra8491&gt;{{cite web |title=Republic act no. 8491 |url=http://www.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |publisher=Republic of the Philippines |accessdate=Marso 8, 2014 |archive-date=2014-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308050740/http://www.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{small|&quot;Para iti Dios, Tattao, Katutubo, ken Pagilian&quot;}}
| national_anthem        = ''[[Lupang Hinirang]]''{{brk}}{{small|''Napili a Daga''}}{{brk|2}}[[Papeles:Lupang Hinirang instrumental.ogg|center]]
| other_symbol           = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[Papeles:Seal of the Philippines.svg|80px|link=Naindaklan a Selio ti Filipinas]]&lt;/div&gt;{{patubo a nagan |fil|[[Eskudo ti Filipinas#Nalatak a Selio|Dakilang Sagisag ng Pilipinas]]|nolink=on}}&lt;br /&gt;{{small|Nalatak a Selio ti Filipinas}}
| other_symbol_type      = [[Eskudo ti Filipinas#Nalatak a Selio|Nalatak a Selio]]
| image_map              = PHL orthographic.svg
| image_map2             = Philippines - Location Map (2013) - PHL - UNOCHA (fil).svg
| capital                = [[Manila]]{{ref|a|a}}
| largest_city           = [[Siudad ti Quezon]]&lt;br /&gt;{{small|{{coord|14|38|N|121|02|E|display=inline}}}} &lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = {{hlist | [[Pagsasao a Filipino|Filipino]] | [[Ingles ti Filipinas|Ingles]] }}
| regional_languages     = {{marebba a listaan
  | title = [[Dagiti pagsasao ti Filipinas|19 a sasao]]&lt;ref name=&quot;7 mother languages&quot; /&gt;
  | [[Pagsasao nga Aklanon|Aklanon]]
  | [[Sasao a Bikol|Bicolano]]
  | [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
  | [[Pagsasao a Chavacano|Chavacano]]
  | [[Pagsasao a Hiligaynon|Hiligaynon]]
  | [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]]
  | [[Pagsasao nga Ilokano|Ilokano]]
  | [[Pagsasao nga Ibatan|Ibatan]]
  | [[Pagsasao a Kapampangan|Kapampangan]]
  | [[Pagsasao a Kinaray-a|Kinaray-a]]
  | [[Pagsasao a Maguindanao|Maguindanao]]
  | [[Pagsasao a Maranao|Maranao]]
  | [[Pagsasao a Pangasinan|Pangasinan]]
  | [[Pagsasao a Sambal|Sambal]]
  | [[Pagsasao a Surigaonon|Surigaonon]]
  | [[Pagsasao a Tagalog|Tagalog]]
  | [[Pagsasao a Taūsug|Taūsug]]
  | [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]]
  | [[Pagsasao a Yakan|Yakan]]
  }}
| languages_type         = Pagpilian a  pagsasao{{ref|b|b}}
| languages              = {{hlist | [[Espaniol ti Filipinas|Espaniol]] | [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] }}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
&lt;!-- per page 27 of the supporting source cited (Cebuanos, Ilongos, and Waray are covered by the Visayan grouping -- page 34 of the PDF) --&gt;
  | {{#expr:100 * (10539816+9125637+7773655+3660645) / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Bisayano|Bisayano]]
  | {{#expr:100 * 25512089 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Tagalog|Tagalog]]
  | {{#expr:100 * 8987941 / 92097978 round 1}}% [[Tattao nga Ilokano|Ilokano]]
  | {{#expr:100 * 6299283 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Bicolano|Bikolano]]
  | {{#expr:100 * 4737123 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Moro|Moro]]
  | {{#expr:100 * 2897239 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Kapampangan|Kapampangan]]
  | {{#expr:100 * 1586349 / 92097978 round 1}}% [[Tattao nga Igorot|Igorot]]
  | {{#expr:100 * 1274895 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Pangasinense|Pangasinense]]
  | {{#expr:100 * 1146250 / 92097978 round 1}}% [[Filipino nga Insik|Insik]]
  | {{#expr:100 * 1054859 / 92097978 round 1}}% [[Tattao a Zamboangueño|Zamboangueño]]
  | {{#expr:100 * (92097978-(10539816+9125637+7773655+3660645+213150)−25512089-8987941-6299283-4737123−2897239-1274895-1146250−1586349−1054859−1000000)/ 92097978 round 1}}% [[Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas|dadduma pay]]
  }}
| ethnic_groups_year     = 2015
| demonym                = [[Tattao a Filipino|Filipino (''lalaki, neutral'')&lt;br /&gt;Filipina (''babai'')]]&lt;br /&gt;
[[Pinoy]] (''lokal nga awag iti lalaki'')&lt;br /&gt;Pinay (''lokal nga awag iti babai'')&lt;br /&gt;
[[Tattao a Filipino|Philippine (''Ingles'')]] &lt;!---&quot;Philippine&quot; is a demonym as it is used to identify natives or residents of a certain or specific place that are derived from the place name Philippines, i.e. Philippine-American War -- refer to Oxford definition of demonym(s).---&gt;
| government_type        = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[batay-linteg a republika]]
| leader_title1          = [[Presidente ti Filipinas|Presidente]]
| leader_name1           = [[Bongbong Marcos]]
| leader_title2          = [[Bise Presidente ti Filipinas|Bise Presidente]]
| leader_title3          = [[Presidente ti Senado ti Filipinas|Presidente ti Senado]]
| leader_title4          = [[Tagabitla ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas|Tagabitla ti Kamara]]
| leader_title5          = [[Hepe ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas|Hepe ti Hustisia]]
| leader_name2           = [[Sara Duterte]]
| leader_name3           = [[Migz Zubiri|Juan Miguel Zubiri]] 
| leader_name4           = [[Martin Romualdez]] 
| leader_name5           = [[Alexander Gesmundo]]
| legislature            = [[Kongreso ti Filipinas|Kongreso]]
| upper_house            = [[Senado ti Filipinas|Senado]]
| lower_house            = [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas|Kamara dagiti Pannakabagi]]
| sovereignty_type       = [[Tulag ti Manila (1946)|Pannakabangon ti Republika]]
| established_event1     = [[Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas|Nairangarang ti wayawaya manipud iti Espania]] {{ref|e|e}}
| established_date1      = Hunio 12, 1898
| established_event2     = [[Batay-linteg ti Malolos|Naiburador ti Batay-linteg ti Malolos]] {{ref|e|e}}
| established_date2      = Enero 21, 1899
| established_event3     = [[Tulag ti Paris (1898)|Impasa ti Espania ti kinaturay iti Estados Unidos]]{{ref|c|c}}
| established_date3      = Disiembre 10, 1898
| established_event4     = [[Tignay ti Tydings–McDuffie|Proseso a naikaiturongan ti wayawaya]]
| established_date4      = Marso 24, 1934
| established_event5     = [[Tulag ti Manila (1946)|Mabigbig ti wayawaya manipud iti Estados Unidos]]{{ref|d|d}}
| established_date5      = Hulio 4, 1946
| established_event6     = [[Batay-linteg ti Filipinas|Napasingkedan ti agdama a batay-linteg]]
| established_date6      = Pebrero 2, 1987
| area_km2               = 300,000
| area_link              = Heograpia ti Filipinas
| area_label             = Dagup
| area_rank              = Maika-72
| area_sq_mi             = {{pagbaliwen|{{datos ti Filipinas|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |publisher=Central Intelligence Agency |title=East &amp; Southeast Asia :: Philippines |website=The World Factbook |location=Washington, DC |date=Oktubre 28, 2009 |access-date=Nobiembre 7, 2009 |archive-date=2021-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;(akin-uneg a dandanum)
| area_label2            = [[Kalawa ti daga|Daga]]
| area_data2             = {{pagbaliwen|298,170|km2|sqmi|abbr=on}}
| population_census      = {{increase}} 109,035,343&lt;ref name=pop2020&gt;{{cite web|url= https://psa.gov.ph/content/2020-census-population-and-housing-2020-cph-population-counts-declared-official-president|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|publisher=Philippine Statistics Authority}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2020
| population_estimate_rank = Maika-12
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Filipinas|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = Maika-47
| GDP_PPP                = {{increase}} $1 trilion&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 | title = World Economic Outlook database: April 2021 |newspaper = [[International Monetary Fund]] |date=Abril 2021 |access-date=Abril 6, 2021}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2021
| GDP_PPP_rank           = Maika-29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $9,061&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-115
| GDP_nominal            = {{increase}} $402.638 bilion&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2021
| GDP_nominal_rank       = Maika-32
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,646&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-118
| Gini                   = 42.3 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=Marso 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = Maika-44
| HDI                    = 0.718 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2019 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=United Nations Development Programme|date=Disiembre 15, 2020|access-date=Disiembre 15, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-107
| currency               = {{nowrap|[[Pisos ti Filipinas|Pisos]] (Filipino:&amp;nbsp;{{lang|fil|piso}}) (₱)}}
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Pagalagadan nga Oras ti Filipinas|PST]]
| utc_offset             = +8
| utc_offset_DST         = +8
| time_zone_DST          = saan a mapalpaliiw
| date_format            = {{unbulleted list | bb-aa-tttt | aa-bb-tttt}}
| drives_on              = kanawan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=Agosto 2005 |accessdate=Pebrero 22, 2009 |publisher=}}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| footnote_a             = {{note|a}} Bayat a ti maitutop a Manila ket naidesignado a kas ti nailian a kapitolio, ti sibubukel a [[Metro Manila]] ket naikeddeng a kas ti [[tugaw ti gobierno]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presidential Decree No. 940, s. 1976|url=http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|publisher=Malacanang|accessdate=Abril 4, 2015|archivedate=2015-04-09|location=Manila|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409172851/http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| footnote_b             = {{note|b}} Ibagbaga ti Batya-linteg ti Filipinas ti 1987 a ti &quot;Espaniol ken Arabiko ket maipatal-o a kas boluntario ken pagpilian.&quot;&lt;ref name=OfficialLang /&gt;
| footnote_c             = {{note|c}} Inrangarang dagiti rebolusionario a Filipino ti [[Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas|wayawaya]] manipud iti Espania idi Hunio 12, 1898, ngem inted ti Espania ti is-isla iti Estados Unidos para iti $20&amp;nbsp;a riwriw iti [[Tulag ti Paris (1898)|Tulag ti Paris]] idi Disiembre 10, 1898 a kanungpalan a nakaiturongan ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano]].
| footnote_d             = {{note|d}} Binigbigen ti Estados Unidos iti Amerika ti wayawaya ti Filipinas idi Hulio 4, 1946, babaen ti [[Tulag ti Manila (1946)|Tulag ti Manila]].&lt;ref&gt;{{Citation|url=http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723021900/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archivedate=Hulio 23, 2011|title=Treaty of General Relations Between the United States of America and the Republic of the Philippines. Signed at Manila, on 4 July 1946|publisher=United Nations|accessdate=Disiembre 10, 2007}}&lt;/ref&gt; Napili daytoy a petsa gapu ta maitunos iti [[Aldaw ti Wayawaya (Estados Unidos)|Aldaw ti Wayawaya]], a napalpaliiw idiay Filipinas a kas ti '''''[[Aldaw ti Wayawaya (Filipinas)|Aldaw ti Wayawaya]]''''' aginggana idi Mayo 12, 1962, idi ni [[Presidente ti Filipinas|Presidente]] [[Diosdado Macapagal]] ket nagited ti Proklamasion ti Presidente Blng. 28, ken nagipan daytoy iti Hunio 12, ti petsa ti proklamasion ni [[Emilio Aguinaldo]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Republic of the Philippines Independence Day|url=http://m.state.gov/md243684.htm|publisher=United States State Department|accessdate=Hulio 30, 2015|archivedate=2015-09-15|location=Washington, D.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915021401/http://m.state.gov/md243684.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| footnote_e             = {{note|e}} Iti pakaitunosan iti artikulo 11 ti Bilin ti Rebolusionario a Gobierno ti Hunio 23, 1898, nagpili ti [[Kongreso ti Malolos]] ti komision tapno mairugi ti burador ti [[batay-linteg]] idi Septiembre 17, 1898. Ti komision ket buklen da Hipólito Magsalin, Basilio Teodoro, José Albert, [[Joaquin Gonzalez (politiko)|Joaquín González]], [[Gregorio S. Araneta|Gregorio Araneta]], Pablo Ocampo, Aguedo Velarde, Higinio Benitez, [[Tomas del Rosario|Tomás del Rosario]], [[Jose Alejandrino|José Alejandrino]], Alberto Barretto, José Ma. de la Viña, José Luna, [[Antonio Luna]], Mariano Abella, Juan Manday, [[Felipe Calderón y Roca|Felipe Calderón]], [[Arsenio Cruz-Herrera|Arsenio Cruz]] ken Felipe Buencamino.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Calderón|first=Felipe|title=Mis memorias sobre la revolución filipina: Segunda etapa, (1898 á 1901). |url=https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu|year=1907|publisher=Imp. de El Renacimiento|location=Manila|pages=[https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu/page/234 234], 235; appendix, pp. 5–10}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''Filipinas''' ({{lang-fil|Pilipinas|}} {{IPA-tl|ˌpɪlɪˈpinɐs|}}; {{lang-en|Philippines}}), opisial a ti '''Republika ti Filipinas''' ({{lang-fil|Republika ng Pilipinas|links=no}}; {{lang-en|Republic of the Philippines}}), ket ti [[naturay nga estado|naturay]] a [[pagilian nga isla]] idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] a mabirukan idiay [[Taaw Pasipiko|akinlaud a Taaw Pasipiko]]. Daytoy ket buklen dagiti agarup a 7,641 nga isla&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|publisher=CNN Philippines|date=Pebrero 20, 2016|accessdate=Pebrero 20, 2016|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a naikategoria iti dakkel a sakup babaen dagiti tallo a nangruna a pannakabingbingay ti heograpia manipud iti amianan aginggana iti abagatan: ti [[Luzon]], [[Visayas]], ken [[Mindanao]]. Ti kapitolio a siudad ti Filipinas ket ti [[Manila]] ken ti kaaduan ti populasion a siudad ket ti [[Siudad ti Quezon]], isuda a dua ket parte ti [[Metro Manila]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mmda.gov.ph/|title=Metro Manila Official Website|work=mmda.gov.ph|accessdate=Disiembre 17, 2015}}&lt;/ref&gt;

Ti lugar ti Filipinas iti [[Singsing ti Apuy]] ti Pasipiko ken ti kaasidegna iti [[ekuador]] ket pakaaramidan ti Filipinas a kanayon a makasanay kadagiti gingined ken dagiti bagio, ngem mangited pay daytoy kadagiti adu a masna a rekurso ken maysa kadagiti kalatakan a biodibersidad. Ti Filipinas ket addaan iti agarup a kalawa iti {{pagbaliwen|300000|km2|sp=us|0}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geoba.se/population.php?aw=world|title=Geoba.se: Gazetteer – The World – Top 100+ Countries by Area – Top 100+ By Country ()|work=geoba.se|accessdate=Disiembre 17, 2015|archive-date=2016-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623191010/http://www.geoba.se/population.php?aw=world|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti populasion iti ad-adu ngem 100 a riwriw nga addaan iti naparpardas nga iya-adu ngem iti ania man a pagilian iti daya nga Asia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jul/27/philippines-chonalyn-baby-100m-population|title=Philippines joyous as baby Chonalyn's arrival means population hits 100m|work=the Guardian|date=27 Hulio 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rappler.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born|title=Philippine population officially hits 100 million|work=Rappler}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti populasion|maikapito a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Asia]] ken ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-12 a kaaduan ti  populasion a pagilian]] iti lubong. Mainayon pay dagiti 12 a riwriw a Filipino nga agnanaed iti ballasiw-taaw, ken mangbukel daytoy iti maysa a kadakkelan a [[diaspora]] iti lubong. Adu met dagiti nadumaduma nga [[Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas|etnisidad]] ken kultura a mabirukan iti amin a paset ti is-isla. Kadagiti prehistoriko a panawen, dagiti [[Negrito]] ket isuda idi dagiti immun-una a nangtagtagitao ti purpuro. Isuda ket sinaruno dagiti nagsasaruno nga allon dagiti [[tattao nga Austronesio]].&lt;ref name=&quot;Dyen1965&quot;&gt;{{cite journal | author=| authorlink=Isidore Dyen| title=A Lexicostatistical Classification of the Austronesian Languages| journal=Internationald Journal of American Linguistics, Memoir| year=1965| volume=19| pages=38–46}}&lt;/ref&gt; Napasamak pay dagiti pannakisukat kadagiti Insik, [[Tattao a Malayo|Malayo]], Indiano, ken dagiti estado ti [[Islam]]. Kalpasanna, dagiti nadumaduma a [[Pakasaritaan ti Filipinas (900–1521)|pagilian]] ket nabangonda idi babaen ti turay dagiti [[Datu]], [[Raha]], dagiti [[Sultan]] wenno dagiti [[Lakan]].

Ti isasangpet ni [[Ferdinand Magellan]] idiay [[Homonhon]], [[Daya a Samar]] idi 1521 ket isu ti nangmarka ti rugi ti kolonisasion ti Espania. Idi 1543, ni [[Ruy López de Villalobos]] ti Espaniol nga eksplorador ket ninagananna ti purpuro iti ''Las Islas Filipinas'' a kas pammadayaw ken ni [[Felipe II ti Espania]]. Iti met isasangpet ni [[Miguel López de Legazpi]] manipud iti Siudad ti Mehiko, idi 1565, nabangon ti immuna a pagtaengan ti Espania iti purpuro.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cebucitytour.com/about-cebu/history/ | title= History of Cebu  | date= 17 Mayo 2012 | publisher= Cebu City Tour | accessdate=Pebrero 22, 2013}}&lt;/ref&gt; Ti Filipinas ket nagbalin a parte ti [[Imperio nga Espaniol]] para kadagiti ad-adu ngem 300 a tawen. Daytoy ket nagresultaan ti kaaduan a relihion iti [[Simbaan a Katoliko|Romano Katolisismo]]. Iti las-ud iti daytoy a panawen, ti [[Manila]] ket nagbalin nga akinlaud a sentro ti trans-Pasipiko a panagtagilako ken nangisilpo ti [[Asia]] iti [[Acapulco]] iti [[Kaamerikaan]] babaen ti panagusar kadagiti [[galeon ti Manila]].&lt;ref name=Kane&gt;{{cite book| last = Kane| first = Herb Kawainui| authorlink = | editor = Bob Dye| chapter = The Manila Galleons| title = Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine| volume = I| publisher = University of Hawaii Press| year = 1996| location = Honolulu| pages = 25–32| isbn = 0-8248-1829-6}}&lt;/ref&gt;

Idi met nasukatanen ti maika-19 a siglo iti maika-20, sinaruno dayta ti napardas a panagsasaruno ti [[Rebolusion ti Filipinas]], ken nangrugian daytoy ti saan a napaut nga [[Umuna a Republika ti Filipinas]], sinaruno met ti narungsot a [[Gubat ti Filipino–Amerikano]] a panagrukma babaen ti puersa ti militar ti Estados Unidos.&lt;ref name=Constantino1975 /&gt; Malaksid pay manipud iti paset ti panawen ti [[Panangsakup ti Hapon iti Filipinas|panangsakup ti Hapon]], nangitalinaay iti panagturay ti [[Estados Unidos]] kadagiti isla aginggana idi kalapsan ti [[Sangalubongan a Gubat II]], ti Filipinas ket nabigbigan a kas maysa a nawaya a pagilian. Manipud idin, ti Filipinas ket nasansan ng addaan iti nariro a sanay iti demokrasia, a nakairamanan ti pannakatuang ti [[Rebolusion ti Bileg ti Tattao|di naranggas a rebolusion]].&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.stuartxchange.org/DayFour.html| title = The Original People Power Revolution| accessdate =Pebrero 28, 2008| publisher = QUARTET p. 77}}&lt;/ref&gt;

Ti adu a populasion ti pagilian ken ti makapataud nga ekonomia ket isu ti nakaituronganna a maidasig a kas [[agpakatengnga a bileg]]. Daytoy ket miembro a nagpundar iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], [[Gunglo ti Komersio ti Lubong]], [[Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]], ti forum ti [[Asia-Pacific Economic Cooperation|Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko]], ken ti [[East Asia Summit]]. Daytoy ket mangsangaili pay dagiti kuartel ti [[Asian Development Bank|Banko ti Panagparang-ay ti Asia]].&lt;ref&gt;{{cite web|title = Departments and Offices|url = http://www.adb.org/about/departments-offices#tabs-0-1|website = Asian Development Bank|publisher = Asian Development Bank|accessdate = 2015-11-26|last = admin}}&lt;/ref&gt; Ti Filipinas ket naikeddeng a kas maysa a [[Dagiti rumrummuar a pagtagilakuan|rumrummuar a pagtagilakuan]] ken ti [[baro nga industrialisado a pagilian]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |title=The N-11: More Than an Acronym – Goldman Sachs |access-date=2011-07-19 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719172009/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; nga addaan iti maysa nga agbalbaliw nga ekonomia manipud iti maysa a naibatay iti agrikultura a mapmapan iti ad-adu kadagiti serbisio ken panagpataud.&lt;ref name=CIAfactbookPhilEcon&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ CIA World Factbook, Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ |date=2015-07-19 }}, Naala idi Mayo 15, 2009.&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
{{Nangruna nga artikulo|Nagan ti Filipinas}}
[[Papeles:Pantoja de la Cruz Copia de Antonio Moro.jpg|thumb|upright|left|[[Ari Felipe II ti Espania]].]]

Nanaganan idi ti Filipinas a kas pamamdayaw ken ni [[Felipe II ti Espania|Ari Felipe&amp;nbsp;II ti Espania]]. Iti las-ud ti ekspedision idi 1542 ni [[Ruy López de Villalobos]] ti Espaniol nga eksplorador, ninagananna dagiti isla ti  [[Leyte]] ken [[Samar]] iti ''Felipinas'' para idi iti [[Prinsipe ti Asturias]]. Kanungpalan nga iti nagan ti ''Las Islas Filipinas'' ket nausarton a mangsakop kadagiti amin nga isla ti purpuro. Sakbay idi dayta ket kanayon a naus-usar, dagiti dadduma a nagan a kas ti ''Islas del Poniente'' (Is-isla ti Laud) ken ti pananginagan ni Magellan para kadagiti isla iti ''San Lázaro'' ket naus-usarda pay idi babaen dagiti Espaniol a mangibaga kadagiti isla.{{refn |&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC|title=Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society|author=Scott, William Henry.|authorlink=|publisher=Ateneo de Manila University Press|year=1994|page=[https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC&amp;pg=PA6 6]|isbn=971-550-135-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Spate&gt;{{Cite book|url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/|chapter-url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ch04s05.html|title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan, Volume I|chapter=Chapter 4. Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos|author=Spate, Oskar H. K.|authorlink=|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1979|page=97|isbn=0-7099-0049-X|accessdate=Enero 7, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Friis&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=veuwAAAAIAAJ&amp;q=islas+del+poniente|title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration|author=Friis, Herman Ralph. (Ed.).|publisher=American Geographical Society|year=1967|page=369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Galang&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lt5uAAAAMAAJ&amp;q=islas+del+poniente+|title=Encyclopedia of the Philippines, Volume 15|author=Galang, Zoilo M. (Ed.).|publisher=E. Floro|edition=3rd|year=1957|page=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cambridge1&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC|title=The Cambridge History of Southeast Asia – Volume One, Part Two – From c. 1500 to c. 1800|author=Tarling, Nicholas.|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1999|page=[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&amp;pg=PA12&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false 12]|isbn=0-521-66370-9}}&lt;/ref&gt;}}

Ti opisial a nagan ti Filipinas ket nagbalbaliw kadagiti adu a beses iti kurso ti pakasaritaan. Idi las-ud ti [[Rebolusion ti Filipinas]], inrangarang ti [[Kongreso ti Malolos]] ti pannakabangon ti ''República Filipina'' wenno ti ''[[Umuna a Republika ti Filipinas|Republika Filipina]]''. Manipud iti paset ti panawen ti [[Gubat ti Espaniol–Amerikano]] (1898) ken ti [[Gubat ti Filipino–Amerikano]] (1899–1902) aginggana iti paset ti panawen ti [[Mankomunidad ti Filipinas|Mankomunidad]] (1935–46), dagiti turay ti kolonia ti Amerika ket tinawtawaganda ti pagilian a kas ''Is-isla ti Filipinas'', ti maysa a panangipatarus iti nagan nga Espaniol.&lt;ref name=Constantino1975&gt;{{cite book|last1=Constantino|first1=R|title=The Philippines: a Past Revisited|date=1975|publisher=Tala Pub. Services|location=Quezon City|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Mnaipud iti [[Tulag ti Paris (1898)|Tulag ti Paris idi 1898]], nangrugrugi a nagparparang ti nagan a ''Filipinas'' ken isun ti nagbalin a kadawyan a nagan ti pagilian. Manipud idi panagpatingga ti [[Sangalubongan a Gubat II]], ti opisial a naganen ti pagilian ket ti ''Republika ti Filipinas''.&lt;ref name =PhilIs&gt;Quezon, Manuel, III. (Marso 28, 2005). [http://www.quezon.ph/2005/03/28/323/ &quot;The Philippines ''are'' or ''is''?&quot;]. ''Manuel L. Quezon III: The Daily Dose''. Naala idi Disiembre 20, 2009.&lt;/ref&gt;
{{clearleft}}

== Politika ==
{{Nangruna nga artikulo|Politika ti Filipinas|Presidente ti Filipinas|Batay-linteg ti Filipinas}}

Ti Filipinas ket addaan iti demokratiko a gobierno iti porma ti batay-linteg a republika ng addaan iti [[presidensial a sistema]].&lt;ref name='US State Department'&gt;{{cite web | url = http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html#country |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103095151/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html? |archivedate=2012-01-03 | title = Country description | accessdate = Enero 24, 2012 | date = Enero 2012 | work = US State Department Website | publisher = US State Department Website | quote = The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government.}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket iturayan a kas maysa nga [[unitario nga estado]] malaksid iti [[Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao]] (ARMM) a kaaduan a nawaya manipud iti demokratiko a sistema ti gobierno. Adda metten dagiti panangipadas a mangbaliw ti gobierno iti maysa a [[pederal a gobierno|pederal]], [[maymaysa a kamara]], wenno [[parlamentario a gobierno]] manipud iti administrasion ni Ramos. Iti agdama, agplanplano manen ti agdama nga administrasion ni Presidente Duterte a mangsukat iti unitario a porma ti gobierno iti pederal a porma ti panangidaulo, nga iti daytoy maikkat ti posision a Bise Presidente ken masukatan iti posision nga Umuna a Ministro ken isu ti agbalin a daulo ti gobierno ken ti Presidente kas daulo ti Estado.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archivedate=2008-12-02|title=Civil service reform: Whose service?|author=Robles, Alan C.|journal=D+C|publisher=Internationale Weiterbildung und Entwicklung [InWEnt]|date=Hulio 2008|volume=49|pages=285–289|accessdate=Nobiembre 30, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Bigornia, Amante.|title= The 'consultations' on Charter change|url=https://news.google.com/newspapers?id=no8VAAAAIBAJ&amp;sjid=bQsEAAAAIBAJ&amp;pg=4208,1807319&amp;dq=|newspaper=The Manila Standard|date=Septiembre 17, 1997|accessdate=Disiembre 13, 2009}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Presidente ti Filipinas|Presidente]] ket agrebbeng a kas ti [[daulo ti estado]] ken [[daulo ti gobierno]] ken isu ti [[commander-in-chief|hepe nga agbilbilin]] kadagiti [[Siiigam a Buyot iti Filipinas|siiigam a buyot]]. Ti presidente ket nabutosan babaen ti popular a butos para iti maysa nga innem a tawen a termino, nga iti las-udna daytoy ket mangidutok ken mangiturong ti [[Gabinete (gobierno)|gabinete]].&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt; Ti [[dua a kamara]] a [[Kongreso ti Filipinas|Kongreso]] ket buklen ti [[Senado ti Filipinas|Senado]], nga agserbi a kas ti [[akinngato a kamara]], nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti innem a tawen a termino, ken ti [[Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas|Kamara dagiti Pannakabagi]], nga agserbi a kas ti [[akinbaba a kamara]], nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti tallo a tawen a termino.&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

Nabutosan dagiti agdama a Senador bayat a dagiti representatibo ket nabutosanda manipud kadagiti [[Dagiti lehislatibo a distrito ti Filipinas|lehislatibo a distrito]] ken babaen ti sektoral a pannakabagi.&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt; Ti bileg ti [[ukoman|ukom]] ket nairebbeng iti [[Kangatuan a Korte ti Filipinas|Korte Suprema]], a buklen ti [[Pangulo ti Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas|Pangulo ti Hustisia]] a kas ti mangiturong nga opisial ken dagiti sangapulo ket uppat a [[Katakunaynay a Hustisia ti Kangatuan a Korte ti Filipinas|katakunaynay a hustisia]], amin isuda ket indutok babaen ti Presidente manipud kadagiti nominasion nga inted babaen ti [[Konseho ti Ukoman ken  Bar]].&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

=== Administratibo a pannakabingbingay ===
{{Nangruna nga artikulo|Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Filipinas}}

Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti tallo a grupo ti isla: ti [[Luzon]], [[Visayas]], ken [[Mindanao]]. Dagitoy ket nabingbingay kadagiti 18 a [[Dagiti rehion ti Filipinas|rehion]], dagiti 81 a [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]], dagiti 145 a [[Dagiti siudad ti Filipinas|siudad]], dagiti 1,489 nga [[Dagiti ili ti Filipinas|ili]], ken dagiti 42,029 a [[baranggay]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/NSCB_PSGC_SUMMARY_June2015.pdf | title=Philippine Standard Geographic Codes as of June 2015 | work=Philippine Statistics Authority | date=Hunio 24, 2015 | accessdate=Hulio 4, 2015 | archive-date=2018-12-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225234456/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/NSCB_PSGC_SUMMARY_June2015.pdf%20 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Iti pay maipatinayon, Seksion 2 ti Tignay ti Republika Blng.&amp;nbsp;5446 ket mangiyunay-unay a ti panangipalawag ti teritorio a baybay iti likmut ti purpuro ti Filipinas ket saan a mangapekto iti panagtunton iti akindaya a parte ti [[Sabah]].&lt;ref name=baselines&gt;{{cite web|author=Ronald Echalas Diaz, Office Manager |url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5446.html |title=Republic Act No. 5446 – An Act to Amend Section One of Republic Act Numbered Thirty Hundred and Forty-Six, Entitled &quot;An Act to Define the Baselines of the Territorial Sea of the Philippines&quot;. Republic of the Philippines|publisher=Chan Robles Virtual Law Library |date=Septiembre 18, 1968 |accessdate=Mayo 4, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=Mayo 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

{{Mapa a ladawan dagiti probinsia ti Filipinas}}

=== Dagiti rehion ti Filipinas ===
{{Nangruna nga artikulo|Dagiti rehion ti Filipinas}}

Dagiti ''rehion'' idiay Filipinas ket dagiti [[Dagiti administratibo a pannakabingbingay ti Filipinas|administratibo a pannakabingbingay]] a kangrunaan nga agserbi tapno maurnos dagiti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti pagilian para iti panagpalaka ti administrasion. Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti 18 a rehion (17 nga administratibo ken 1 [[Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao|autonomo]]). Kaaduan kadagiti opisina ti gobierno ket nabangon babaen ti rehion inmbes a dagiti agmaymaysa nga opisina ti probinsia, ken kadawyan (ngem saan a kankanayon) iti siudad a naidesignado a rehional a sentro. Manipud idi 2015, ti [[CALABARZON]] ket isu ti kaaduan ti populasion a rehion bayat a ti [[Metro Manila|Nailian a Kapitolio a Rehion]] (NCR) ket ti kapusekan ti populasion.

{| class=&quot;wikitable&quot; |align=center
|+ Dagiti 5 a Kaaduan ti Poulasion a Rehion iti Filipinas
|-
! Rehion !! Kalawa (km2) !! Populasion manipud idi 2015 !! Densidad ti populasion/km2 !! % ti Populasion
|-
| [[CALABARZON]] ||align=center| 16,873.31 ||align=center| '''14,414,774''' ||align=center| 850 ||align=center| 14.27%
|-
| [[Metro Manila|NCR]] ||align=center| 613.94 ||align=center| 12,877,253 ||align=center| '''21,000''' ||align=center| 12.75%
|-
| [[Tengnga a Luzon]] ||align=center| 22,014.63 ||align=center| 11,218,177 ||align=center| 510 ||align=center| 11.11%
|-
| [[Tengnga a Visayas]] ||align=center| 10,102.16 ||align=center| 6,041,903 ||align=center| 600 ||align=center| 5.98%
|-
| [[Rehion ti Bicol]] ||align=center| 18,155.82 ||align=center| 5,796,989 ||align=center| 320 ||align=center| 5.74%
|-
|}

== Heograpia ==
{{Nangruna nga artikulo|Heograpia ti Filipinas}}
[[Papeles:Relief Map Of The Philippines.png|thumb|&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Topograpia ti Filipinas&lt;/div&gt;]]
Ti Filipinas ket maysa a [[purpuro]] a buklen dagiti agarup a 7,500 nga is-isla&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mayuga|first1=Jonathan|title=Namria 'discovers' 400 previously 'unknown' PHL islands using IfSAR|url=http://www.businessmirror.com.ph/namria-discovers-400-previously-unknown-phl-islands-using-ifsar/|accessdate=Pebrero 12, 2016|publisher=BusinessMirror|date=Pebrero 10, 2016}}&lt;/ref&gt; nga addaan iti dagup a kalawa iti daga, ken mairaman dagiti bagi ti danum, iti agarup a {{pagbaliwen|300000|km2|sqmi|sp=us|0}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;item=geography|title=General Profile of the Philippines : Geography|publisher=Philippine Information Agency|access-date=2016-11-01|archive-date=2015-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921141351/http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;item=geography|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti agatiddog iti {{pagbaliwen|36289|km|mi|sp=us}} nga aplayana ket mangaramid daytoy iti pagiliana nga addaan iti maika-5 a [[Listaan dagiti pagilian babaen ti kaatiddog ti aplaya|kaatiddogan nga aplaya]] iti lubong.&lt;ref name=About /&gt;&lt;!--says the coastline is 17,500 km--&gt;&lt;ref name=CIAfields&gt;&lt;!--says the coastline is 36,289&amp;nbsp;km and that only Canada, Russia, Indonesia, and Greenland have longer coastlines--&gt;Central Intelligence Agency. (2009). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html &quot;Field Listing :: Coastline&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=2017-07-16 }}. Washington, D.C.: Author. Naala idi 2009-11-07.&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti 116°&amp;nbsp;40', ken 126°&amp;nbsp;34' E longitud ken 4°&amp;nbsp;40' ken21°&amp;nbsp;10' N latitud ken beddengan babaen ti [[Baybay Filipinas]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090820123304/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html Philippine Sea], [http://encarta.msn.com/ encarta.msn.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411143533/http://encarta.msn.com/ |date=2009-04-11 }} (naiyarkibo manipud iti [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html kasisigud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820123304/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761580288/Philippine_Sea.html |date=2009-08-20 }} idi Agosto20, 2009).&lt;/ref&gt; iti daya, ti [[Baybay Abagatan Tsina]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130213111846/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?ID=201302090013&amp;Type=aIPL &quot;U.S. report details rich resources in South China Sea.&quot;] (naiyarkibo manipud iti [http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&amp;ID=201302090013 kasisigud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203082913/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&amp;ID=201302090013 |date=2021-12-03 }} idi 2013-02-133)&lt;/ref&gt; iti laud, ken ti [[Baybay Celebes]]&lt;ref&gt;C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Celebes_Sea?topic=49523 ''Celebes Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry &amp; C.J.Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington DC]&lt;/ref&gt; iti abagatan. Ti isla ti [[Borneo]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/edens/borneo/awesome.html|title=An Awesome Island|work=Borneo: Island in the Clouds|publisher=PBS|accessdate=Nobiembre 11, 2012}}&lt;/ref&gt; ket mabiruk kadagiti bassit laeng a kilometro iti abagatan a laud ken ti Taiwan ket dagus a mabirukan iti amianan. Ti [[Is-isla ti Maluku|Maluku]] ken [[Sulawesi]] ket mabirukan dagitoy iti abagatan-abagatan a laud ken ti [[Palau]] ket mabirukan iti daya ti is-isla.&lt;ref name=About /&gt;

Kaaduan dagiti kabambantayan nga isla ket nabongan iti [[tropikal a katuduan a bakir]] ken nagtaud iti bulkan. Ti kangatuan a bulkan ti [[Bantay Apo]].Daytoy ket agtayag iti {{pagbaliwen|2954|m|ft|sp=us}} iti ngato ti pantar ti baybay  ken mabirukan idiay isla ti Mindanao.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/philippines.html|title=Philippines Mountain Ultra-Prominence|publisher=peaklist.org|accessdate=Hunio 19, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2011-04-06). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html &quot;The World Factbook – Philippines&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=2015-07-19 }}. Central Intelligence Agency. Naala idi Marso 14, 2011.&lt;/ref&gt; Ti Kaadaleman ti Galathea idiay [[Trinsera ti Filipinas]] ket ti kaadaleman a punto ti pagilian ken ti maikatlo a kaadaleman iti lubong. Ti trinsera ket mabirukan idiay Baybay Filipinas.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/31710 |title=The Galathea Deep Sea Expedition, 1950–1952, described by members of the expedition |last=Bruun |first=Anton Frederick |publisher=Macmillian, New York |year=1956}}&lt;/ref&gt;

Ti kaatiddogan a karayan ket ti [[Karayan Cagayan]] iti akin-amianan a Luzon.&lt;ref name=&quot;eearth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Water_profile_of_Philippines#River_Basins_and_Water_Resources|title=Water profile of Philippines|last=Kundel|first=Jim|date=Hunio 7, 2007|publisher=Encyclopedia of Earth|accessdate=Septiembre 30, 2008}}&lt;/ref&gt; Ti [[Luek Manila]], iti aplaya a pakabirukan ti kapitolio a siudad ti Manila, ket naikapet iti [[Laguna de Bay]], ti kadakkelan a danaw iti Filipinas, babaen ti [[Karayan Pasig]]. Ti [[Luek Subic]], ti [[Golpo Davao]], ken ti [[Golpo Moro]] ken dagiti sabali a nangruna a luek. Ti [[Lingsat ti San Juanico]] ket mangisina kadagiti isla ti Samar ken Leyte ngem daytoy ket ballasiwen babaen ti [[Rangtay San Juanico]].&lt;ref&gt;Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120427094345/http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html |date=April 27, 2012 |title=Leyte is Famous for... }} (naiyarkibo manipud iti [http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html the original] idi Abril 27, 2012). Naala idi Marso 21, 2010 manipud iti www.travelmart.net.&lt;/ref&gt;

Mabirukan kadagiti kaadaywan a parte ti [[Singsing ti Apuy]] ti Pasipiko, makasanay ti Filipinas kadagiti masansan nga aktibidad ti seismiko ken bulkaniko. Ti [[Banak Benham]] iti daya ti Baybay Filipinas ket ti maysa a rehion ti sirok ti baybay nga aktibo iti tektoniko a subduksion.&lt;ref name=&quot;CLCS submissions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=Mayo 28, 2009 |accessdate=Mayo 29, 2009}}&lt;/ref&gt; Garup a 20 a [[gingined]] dagiti mairehistro iti inaldaw, ngem kaaduan dagitoy ket nakapsut unay a marikna. Ti naudi a nakaro a gingined ti [[gingined ti Luzon ti 1990]].&lt;ref&gt;La Putt, Juny P. [c. 2003]. [http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html ''The 1990 Baguio City Earthquake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212175238/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=2015-02-12 }}. Naala idi Disembre 20, 2009 manipud iti Website ti [http://www.cityofpines.com/ Siudad ti Baguio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918084421/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=2017-09-18 }}.&lt;/ref&gt;
Adda dagiti [[Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas|adu nga aktibo a bulkan]] a kas ti [[Bulkan Mayon]], [[Bantay Pinatubo]], ken [[Bulkan Taal]]. Ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi Hunio 1991 ket nagpataud ti maikadua a kadakkelan a panagbettak iti daga iti maika-20 a siglo.&lt;ref name = Pinatubo1991&gt;{{cite web
| last1        = Newhall
| first1       = Chris
| last2       = Hendley
| first2       = James W. II
| last3       = Stauffer
| first3      = Peter H.
| title       = The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97)
| url         = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/
| archiveurl  = https://web.archive.org/web/20130825233934/http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/
| archivedate = Agosto 25, 2013
| publisher   = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey
| date        = Pebrero 28, 2005
| accessdate  = Abril 9, 2007
}}&lt;/ref&gt; Saan amin a nalatak a langa ti heograpia ket naranggas wenno makadadael. Ti nataltalna a legado dagiti panagdisturbo ti heolohia ket ti [[Nailian a Parke ti Subteraneo a Karayan ti Puerto Princesa|Subtereneo a Karayan ti Puerto Princesa]], ti lugar ket mangirepresenta ti habitat para iti konserbasion ti biodibersidad, ti lugar ket aglaon pay ti napno nga ekosistema ti bantay aginggana iti baybay ken addaan kadagiti kangrunaan a bakir iti Asia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/652 |title=Puerto-Princesa Subterranean River National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=Mayo 4, 2013}}&lt;/ref&gt;

Gapu ti kasasaad a [[bulkan]]iko dagiti isla, adu dagiti deposito ti mineral. Nakarkulo a ti pagilian ket addaan iti maikadua a kaaduan ti deposito ti balitok kalpasan ti Abagatan nga Aprika ken maysa kadagiti kaaduan a deposito ti gambang iti lubong.&lt;ref name=&quot;NYTimesMiners&quot;&gt;{{cite news
| author     = Greenlees, Donald.
| title      = Miners shun mineral wealth of the Philippines
| url        = http://www.nytimes.com/2008/05/14/business/worldbusiness/14iht-mine.1.12876764.html
| newspaper  = The New York Times
| date       = Mayo 14, 2008
| accessdate = Disiembre 11, 2009
}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nabaknang pay iti nikel, kromita, ken zinc. Uray no kastoy dayta, ti saan a nasayaat a panagtaripato, t nangato a densidad ti populasion, ken ti panagrikna iti enbironmento ket nagresultaan ti kaaduan a saan pannakaala dagitoy a mineral.&lt;ref name=&quot;NYTimesMiners&quot; /&gt; Ti enerhia ti heotermal ket ti produkto ti aktibidad ti bulkan a nasaysayaat nga innala iti Filipinas. Ti Filipinas ket isu ti maikadua a kadakkelan nga agpatpataud iti heotermal iti lubong kalpasan ti Estados Unidos, ken 18% ii kasapulan iti elektrisidad ti pagilian ket naal-ala babaen ti bileg ti heotermal.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/06/29/business/worldbusiness/29iht-energy.1.14068397.html |author=Davies, Ed and Karen Lema. |title=Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines |newspaper= The New York Times |date = Hunio 29, 2008 |accessdate=Disiembre 18, 2009}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Heograpia ti Filipinas&quot;&gt;
Papeles:Mount Pinatubo 20081229 01.jpg|''[[Bantay Pinatubo]]''
Papeles:Chocolate Hills - edit.jpg|''[[Chocolate Hills]]'' idiay [[Bohol]]
Papeles:Taal Volcano aerial 2013.jpg|''[[Bulkan Taal]]'', ti kabassitan nga aktibo a bulkan iti lubong
Papeles:View on the half way to Kayangan Lake - panoramio.jpg|''[[Isla Coron]]'' idiay [[Palawan]]
Papeles:View south of the northern Sierra Madre from peak of Mt. Cagua - ZooKeys-266-001-g007.jpg|''[[Sierra Madre (Filipinas)|Kabambantayan ti Sierra Madre]]''
Papeles:FvfBokod0174 03.JPG|''[[Tropikal a kabakiran ti pino ti Luzon]]''
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==

=== Dagiti dakamat ===
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{cite web |date=Marso 9, 2009 |url=http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309081519/http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp |archivedate=Marso 9, 2009 |title=General Information |accessdate=Septiembre 21, 2014 }}. (nadadaan a bersion – a kas adda idi 2009 – idi las-ud ti presidensia ni [[Gloria Macapagal Arroyo]]), ''[http://www.gov.ph/ Ti Opisial a Portal ti Gobierno ti Republika ti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ |date=2012-01-01 }}''.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;7 mother languages&quot;&gt;[http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3 DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3]. GMA News. Hulio 13, 2013.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=OfficialLang&gt;{{cite web|author1=Joselito Guianan Chan |author2=Managing Partner |url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm |title=1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7.|publisher=Chan Robles &amp; Associates Law Firm |accessdate=Mayo 4, 2013}}&lt;/ref&gt;
}}

=== Bibliograpia ===
{{refbegin}}
* {{cite book
|last=Agoncillo |first=Teodoro A.
|title=History of the Filipino People
|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod |edition=8th
|publisher=Garotech Publishing
|year=1990
|isbn=9718711066}}
* {{cite book
|last=Armes |first= Roy
|title= Third World Film Making and the West
|url=https://archive.org/details/thirdworldfilmma0000arme |publisher= University of California Press
|year= 1987
|isbn=978-0-520-90801-7}}
* {{cite book
|title=In Search of Southeast Asia: A Modern History
|last1=Chandler |first1= David P. |last2= Steinberg |first2= David Joel
|edition=revised 2nd
|publisher=University of Hawaii Press
|year=1987
|isbn=0-8248-1110-0}}
* {{cite book
|title=Basques in the Philippines
|last=De Borja |first= Marciano R.
|publisher=University of Nevada Press
|year=2005
|isbn=0-87417-590-9}}
* {{cite book
|title=Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island
|url=https://archive.org/details/visayanvignettes0000dumo
|last=Dumont |first= Jean-Paul
|publisher=University of Chicago Press
|location=Chicago
|year=1992
|isbn=0-226-16954-5}}
* {{cite book
|title=The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan
|last=Fox |first= Robert B.
|year=1970
|id= ASIN B001O7GGNI
|publisher=National Museum}}
* {{cite book
|title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration
|last=Friis |first= Herman Ralph
|publisher=American Geographical Society
|year=1967}}
* {{cite book
|title=The American Colonial State in the Philippines: Global Perspectives
|url=https://archive.org/details/isbn_9780822330998
|last1=Go |first1=Julian|last2=Foster|first2=Anne L.
|publisher=Duke University Press
|year=2003
|isbn=0-8223-3099-7}}
* {{cite book
|title=Philippine History
|last=Halili |first= Maria Christine N.
|publisher=Rex Bookstore
|year=2004
|isbn=9712339343}}
* {{cite book
|title=Distinguished Asian American Business Leaders
|url=https://archive.org/details/distinguishedasi0000hira
|last=Hirahara |first= Naomi
|publisher=Greenwood Publishing
|year=2003
|isbn=1-57356-344-7}}
* {{cite book
|last=Kurlansky |first= Mark
|year= 1999
|title= The Basque History of the World
|url=https://archive.org/details/basquehistoryofw0000kurl |location= Nueva York
|publisher= Walker &amp; Company
|isbn= 0-8027-1349-1}}
* {{cite book
|title=Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia
|url=https://archive.org/details/malaymuslimshist0000mcam
|last=McAmis |first= Robert Day
|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing
|year=2002
|isbn=0-8028-4945-8
}}
* {{cite book
|last=Munoz |first=Paul Michel
|title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula
|url=https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno |publisher=Editions Didier Millet
|year=2006
|location=Singapore
|isbn= 9814155675}}
* {{cite book
|title=Southeast Asia: An Introductory History
|url=https://archive.org/details/southeastasiaint0000osbo_v1c2
|last=Osborne |first= Milton E.
|publisher=Allen &amp; Unwin
|edition=9th
|year=2004
|isbn=1-74114-448-5}}
* {{cite book
|title=The Report: Philippines 2009
|last=Oxford Business Group
|publisher=Oxford Business Group
|year=2009
|isbn=978-1-902339-12-2}}
* {{cite book
|last=Price |first= Michael G.
|year= 2002
|title= America at War: the Philippines, 1898–1913
|url=https://archive.org/details/americaatwarphil0000unse |location=Westport, CT
|publisher= Greenwood
|isbn= 0-275-96821-9}}
* {{cite book
|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania
|last1=Ring |first1= Trudy|last2= Salkin|first2= Robert M.|last3=La Boda|first3=Sharon
|publisher=Taylor &amp; Francis
|year=1996
|isbn=1-884964-04-4}}
* {{cite book
|last=Rottman |first= Gordon L.
|year= 2002
|title= World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study
|location=Westport, CT
|publisher= Greenwood Press
|isbn=0-313-31395-4}}
* {{cite book
|title=Philippines
|url=https://archive.org/details/isbn_9781741042894
|last1=Rowthorn |first1= Chris|last2= Bloom|first2=Greg
|edition=9th
|publisher=Lonely Planet
|year=2006
|isbn=1-74104-289-5}}
* {{cite book
|title=Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History
|url=https://archive.org/details/prehispanicsourc0000scot
|last=Scott |first= William Henry
|publisher=New Day Publishers
|year=1984
|location=Quezon City
|isbn=9711002272}}
* {{cite book
|title=Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society
|url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot
|last=Scott |first= William Henry
|publisher=Ateneo de Manila University Press
|year=1994
|isbn=9715501354}}
* {{cite book
|last= Solheim |first= Wilhelm G., II
|year= 2006|title=Archeology and Culture in Southeast Asia
|publisher=University of the Philippines Press
|isbn= 9789715425087}}
* {{cite book
|title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan|volume= I
|chapter= Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos
|last=Spate |first= Oskar H. K.
|publisher=Taylor &amp; Francis
|year=1979
|isbn=0-7099-0049-X}}
* {{cite book
|title=The Cambridge History of Southeast Asia
|volume= 1|chapter= Part Two – From c. 1500 to c. 1800
|last=Tarling |first= Nicholas
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge, RU
|year=1999|isbn=0-521-66370-9}}
* {{cite book
|title=The Cambridge History of Southeast Asia
|chapter= From World War II to the Present|volume= 4
|last=Tarling |first= Nicholas
|publisher=Cambridge University Press
|year=2000|isbn=0-521-66372-5}}
* {{cite book
|title=Philippines
|last1=Tople |first1=Lily Rose R.|last2=Nonan-Mercado|first2= Detch P.
|publisher=Marshall Cavendish
|year=2002
|isbn=0-7614-1475-4}}
* {{cite book
|last=Ure |first= John
|title=Telecommunications Development in Asia
|url=https://archive.org/details/telecommunicatio0000unse_b6i5 |publisher=Hong Kong University Press
|year=2008
|isbn=9789622099036}}
* {{cite book
|title=Philippine Political and Cultural History
|url=https://archive.org/details/philippinepoliti0001unse
|last=Zaide |first= Gregorio F.
|publisher=Philippine Education Co
|year=1957}}
* {{cite book
|title=Philippines: From Crisis to Opportunity : Country Assistance Review
|url=https://archive.org/details/philippinesfromc0000zani
|last=Zanini |first=Gianni
|publisher=World Bank Publications
|year=1999
|isbn=0-8213-4294-0}}
* {{cite book
|title=Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity
|last=Zialcita |first= Fernando Nakpil
|publisher=Ateneo de Manila University Press
|location=Quezon City
|year=2005
|isbn=9715504795}}
* {{cite book
|title=The Ethnic Food Lover's Companion: Understanding the Cuisines of the World
|url=https://archive.org/details/ethnicfoodlovers0000ziba
|last=Zibart |first= Eve
|publisher=Menasha Ridge Press
|year=2001
|isbn=0-89732-372-6}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikiquote-inline|Philippines}}
{{Wikivoyage-inline|Philippines}}
;Gobierno
* [http://www.gov.ph/ Opisial a website ti Republika ti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ |date=2012-01-01 }}
* [https://www.senate.gov.ph/ Opisial a website ti Senado ti Filipinas]
* [http://www.congress.gov.ph/ Opisial a website ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas]
* [http://www.judiciary.gov.ph/ Opisial a website ti Korte Suprema ti Filipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501153506/http://www.judiciary.gov.ph/ |date=2018-05-01 }}
* [http://www.bsp.gov.ph/ Opisial a website ti Bangko Sentral ng Pilipinas (Banko Sentral ti Filipinas)]
* [http://www.neda.gov.ph/ Opisial a website ti Turay ti Nailian nga Ekonomia ken Panagdur-as (NEDA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804003832/http://www.neda.gov.ph/ |date=2016-08-04 }}
* [http://www.bas.gov.ph/ Opisial a website ti Opsina ti Estadistika ti Agrikultura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104041657/http://www.bas.gov.ph/ |date=2011-11-04 }}
* [http://www.pnp.gov.ph/ Opisial a website ti Nailian a Pulis ti Filipinas (PNP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712170542/http://www.pnp.gov.ph/ |date=2017-07-12 }}
* [http://www.tourism.gov.ph/ Opisial a website ti Departamento ti Turismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613011440/http://www.tourism.gov.ph/ |date=2006-06-13 }}

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Filipinas| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1565]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1898]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1946]]</text>
      <sha1>kz8rj82o9gfnmbjya6ql8qmr9lpdu57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tailandia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323</id>
    <revision>
      <id>407439</id>
      <parentid>407078</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33397" sha1="qf83mza62xuro42xury1uepezi1tqhn" xml:space="preserve">{{coord|15.4|101.3|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Pagarian ti Tailandia
| native_name = {{lang|th|ราชอาณาจักรไทย}}&lt;br /&gt;''Ratcha Anachak Thai''
| common_name = Tailandia
| image_flag = Flag of Thailand.svg
| image_coat = Emblem of Thailand.svg
| symbol_type = Kayarigan
| national_motto = &lt;br /&gt;{{small|(saan nga opisial)}} {{patubo a nagan|th|{{big|ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์}}|italics=off}}&lt;br /&gt;''Chat, Satsana, Phra Maha Kasat''&lt;br /&gt;{{small|&quot;Pagilian, Dagiti Relihion, Ari&quot;}}
| national_anthem = ''[[Nailian a Kanta ti Tailandia|Phleng Chat Thai]]''{{brk}}''Nailian a Kanta ti Tailandia (instrumental)''{{brk|2}}[[Papeles:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg|center]]
| royal_anthem =''[[Sansoen Phra Barami]]''{{brk}}''Naarian a Kanta ti Tailandia (instrumental)''{{brk|2}}[[Papeles:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg|center]]
| image_map = Thailand ASEAN.PNG
|map_caption = Lokasion ti Tailandia (nangisit a berde) iti [[ASEAN]] (napusasaw a berde) ken Asia
| image_map2 = Thailand - Location Map (2013) - THA - UNOCHA.svg
| capital = [[Bangkok]]
| coordinates = {{Coord|13|45|N|100|29|E|type:city}}
| largest_city = kapitolio
| official_languages = [[Pagsasao a Tailandes|Tailandes]]&lt;ref name=CIA&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229000203/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |date=2010-12-29 }}, CIA World Factbook.&lt;/ref&gt;&lt;!--Thai is the official language. English is a non-official secondary language.--&gt;
| languages_type = [[Opisial a sinuratan]]
| languages = [[Alpabeto a Tailandes]]
| religion = [[Budismo]]
| ethnic_groups =  {{unbulleted list
  | 75–85% [[Tattao a Tailandes|Tailandes]] &lt;small&gt;(mairaman ti [[Sentral a Tailandes]], [[Tattao nga Isan|Akin-amianan a daya a Tailandes]]&lt;ref name=McCargoHong&gt;{{citation
 | last1 = McCargo
 | first1 = Duncan
 | last2 = Hongladarom
 | first2 = Krisadawan
 | year = 2004
 | title = Contesting Isan-ness: Discourses of politics and identity in Northeast Thailand
 |journal= Asian Ethnicity
 |volume= 5|series= |issue= 2 |page= 219
 | publisher = Taylor &amp; Francis
 | issn = 1463-1369
 | url = http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1463136042000221898#.UyEjBc7iPvc | doi=10.1080/1463136042000221898}}&lt;/ref&gt; [[Tattao nga Akin-amianan a Tailandes|Akin-amianan a Tailandes]] ken [[Akin-abagatan a Tailandia|Akin-abagatan a Tailandes]])&lt;ref&gt;{{citation |author=David Levinson |title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |publisher=Oryx Pres |year=1998 |page=287|isbn=1-57356-019-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Ethno2013&gt;{{citation
 | last1 = Paul
 | first1 = Lewis M.
 | last2 = Simons
 | first2 = Gary F.
 | last3 = Fennig
 | first3 = Charles D.
 | year = 2013
 | title = Ethnologue: Languages of the World
 | publisher = SIL International
 | isbn = 978-1-55671-216-6
 | url = http://www.ethnologue.com
|quote = }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
  | 14% [[Insik a Tailandes]]
  | 11% Dadduma pay &lt;small&gt;(mairaman ti [[Tattao a Tailandes a Malayo|Malayo]], [[Tattao a Mon|Mon]], [[Tattao nga Akin-amianan a Khmer|Khmer]], &quot;[[Tribu ti turod (Tailandia)|Dagiti tribu ti turod]]&quot;)&lt;/small&gt;
 }}
|ethnic_groups_year = 2009&lt;ref name=&quot;West794&quot;&gt;{{citation |author=Barbara A. West |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |publisher=Facts on File |year=2009 |page=794|isbn=1-4381-1913-5}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Demograpia ti Tailandia|Tailandes]], Taga-Tailandia
| government_type = [[Batay-linteg a monarkia]] a minatonan babaen ti [[Nailian a Konseho para iti Kappia ken Urnos|hunta militar]]
| leader_title1 = [[Monarkia ti Tailandia|Monarkia]]
| leader_name1 =  [[Vajiralongkorn|Rama X]]
| leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Tailandia|Kangrunaan a Ministro]]
| leader_name2 = [[Prayut Chan-o-cha]]
| legislature = [[Nailian nga Asemblia ti Tailandia|Nailian nga Asemblia]] (di nabutosan)
| sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Tailandia|Pannakaporma]]
| established_event1 = [[Pagarian ti Sukhothai]]
| established_date1 = 1238–1448
| established_event2 = [[Pagarian ti Ayutthaya]]
| established_date2 = 1351–1767
| established_event3 = [[Pagarian ti Thonburi]]
| established_date3 = 1768–1782
| established_event4 = [[Pagarian ti Rattanakosin]]
| established_date4 = 6 Abril 1782
| established_event5 = {{nowrap|[[Siames a rebolusion ti 1932|Batay-linteg a monarkia]]}}
| established_date5 = 24 Hunio 1932
| established_event6 = {{nowrap|[[Interim a Batay-linteg ti Tailandia ti 2014|Agdama a Batay-linteg]]}}
| established_date6 = 22 Hulio 2014&lt;ref&gt;{{cite web|title=Thailand's new provisional constitution|url=http://englishnews.thaipbs.or.th/thailands-new-provisional-constitution|website=Thai PBS|date=22 Hulio 2014|accessdate=14 Disiembre 2014|archive-date=2014-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229032939/http://englishnews.thaipbs.or.th/thailands-new-provisional-constitution|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = Maika-51
| area_km2 = 513,120
| area_sq_mi = 198,115
| percent_water = {{nowrap|0.4 (2,230 km{{smallsup|2}})}}
| population_estimate = 68,200,824&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=CIA World FactBook 2016 |access-date=2017-08-02 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = Maika-20
| population_estimate_year = 2016
| population_census = 64,785,909&lt;ref&gt;{{iti sao|th}} National Statistics Office, [http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc &quot;100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand&quot;]. popcensus.nso.go.th.&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 132.1
| population_density_sq_mi = 342
| population_density_rank = Maika-88
| GDP_PPP = US$990.093 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2013&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=49&amp;pr1.y=10&amp;c=578&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=
|title=Thailand |publisher=[[Internasional a Pundo ti Panguartaan]] |accessdate=1 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank = Maika-22
| GDP_PPP_year = 2014
| GDP_PPP_per_capita = US$14,442&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = {{nowrap|US$387.253-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;}}
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_year = 2013
| GDP_nominal_per_capita = US$5,675&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini_year = 2010
| Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 42.5 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.722 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-89
| currency = [[Baht ti Tailandia|Baht]] (฿)
| currency_code = THB
| time_zone = [[Oras idiay Tailandia|ICT]]
| utc_offset = +7
| time_zone_DST = | DST_note = | utc_offset_DST = &lt;!-- +N, where N is number of hours --&gt;
| drives_on = kanigid
| calling_code = [[+66]]
| cctld = {{unbulleted list |[[.th]] |[[.ไทย]]}}
}}
{{Aglaon ti teksto a Tailandes}}

Ti '''Tailandia'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Tailandia|page=398}}&lt;/ref&gt;, opisial a ti '''Pagarian ti Tailandia''', sigud idi a kas ti '''Siam'''{{efn|{{lang-th|สยาม}}}}, ket maysa a pagilian a mabirukan iti sentro iti [[Indotsina]] a peninsula idiay Abagatan a daya nga Asia. Nabeddengan daytoy iti amianan babaen ti [[Burma]] ken [[Laos]], iti daya babaen ti Laos ken [[Cambodia]], iti abagatan babaen ti [[Golpo ti Tailandia]] ken [[Malaysia]], ken iti laud babaen ti [[Baybay Andaman]] ken ti akin-abagatan unay nga ungto iti Burma. Dagiti maipapan iti baybay a pagbeddenganna ket mairaman ti [[Bietnam]] idiay Golpo ti Tailandia iti abagatan a daya, ken ti [[Indonesia]] ken [[India]] idiay Baybay Andanan iti abagatan a laud.

Daytoy a pagilian ket maysa a [[batay-linteg monarkia]], nga indauluan babaen ni Ari [[Bhumibol Adulyadej|Rama IX]], ti [[Listaan dagiti Ari iti Tailandia|maikasiam nga ari]] iti [[Chakri a Dinastia|Kamara iti Chakri]], nga isu, a nagturay manipud idi 1946, ket isu ti [[Listaan dagiti kabayagan nga agdama nga agturturay|kabayagan nga agserserbi]] a [[pangulo iti estado]] ken ti [[Listaan dagiti kabayagan nga agturturay a monarkia iti amin a panawen|kabayagan nga agturturay]] a [[Monarkia iti Tailandia|monarkia]] iti [[Pakasaritaan iti Tailandia|Tailandes a pakasaritaan]].&lt;ref name=&quot;longestthai&quot;&gt;{{cite web |year=1996 |url=http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |title=Maysa a Naarian a Bitla dagiti okasion |publisher=Worldhop.com a Warnakan |accessdate=5 Hulio 2006 |archive-date=2006-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512194220/http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti ari ti Tailandia ket natituloan a kas ti Pangulo iti Estado, Pangulo dagiti Siiigam a Buyot, ti Agtengtengngel iti Budista a relihion, ken ti Agsalsalakbnib kadagiti amin a Pammati.

Ti Tailandia ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|maika-51 a kadakkelan a pagilian]] iti lubong iti termino iti dagup a kalawa, nga adda ti kalawa ti agarup a {{convert|513000|km2|sqmi|abbr=on}}, ken isu ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-20 a kaaduan ti populasion a pagilian]], nga adda ti agarup a 64 a riwriw a tattao. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti [[Bangkok]], nga isu daytoy ti politikal, komersio, industria ken kultural a sentro ti Tailandia. Agarup a 75% iti populasion ket etniko a [[Tattao a Tailandes|Tailandes]], 14% ket iti [[Insik a Tailandes|Insik]] a kaputotan, ken 3% ket etniko a dagiti [[Tailandes a Malayo|Malayo]];&lt;ref name=CIA /&gt; ti nabati ket tagikua dagiti minoridad a grupo a mairaman dagiti [[Tattao a Mon|Mon]], [[Khmers]] ken dagiti nadumaduma a [[Tribu ti Turod (Tailandia)|tribu ti turod]]. Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket [[Pagsasao a Tailandes|Tailandes]]. Ti kangrunaan a relihion ket [[Budismo]], a daytoy ket isansanay babaen ti agarup a 95% iti populasion.

Ti Tailandia ket nakapadas ti napardas a panagrang-ay ti ekomoniana idi nagbaetan ti 1985 ken1995, ken agdama daytoy a [[baro a naiindustria a pagilan]] ken maysa a kangrunaaan nga agkomkomersio iti ruar. Ti [[Turismo idiay Tailandia|turismo]] ket adu pay nga agiparawad ti Tilandés nga ekonomia, ken daytoy a pagiian ket balayan kadagiti adu a naam-ammuan a papanan dagiti turista, a mairaman ti [[Probinsia ti Phra Nakhon Si Ayutthaya|Ayutthaya]], [[Pattaya]], [[Bangkok]], [[Isla ti Phuket|Phuket]], [[Krabi]], [[Chiang Mai]], [[Hua Hin]] ken [[Ko Samui]].&lt;ref name=&quot;middleIncomeCountry&quot;&gt;[http://www.worldbank.or.th/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/THAILANDEXTN/0,,menuPK:333304~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:333296,00.html Ti Tailandia ken ti Banko ti Lubong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216004454/http://www.worldbank.or.th/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/THAILANDEXTN/0,,menuPK:333304~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:333296,00.html |date=2005-12-16 }}, ti Banko ti Lubong a panagtaldiap ti pagilian ti Tailandia.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuardianThailandOverview&quot;&gt;Ti Guarda, [http://www.guardian.co.uk/country-profile/thailand Bariweswes ti Pagilian: Tailandia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428114824/http://www.guardian.co.uk/country-profile/thailand |date=2009-04-28 }}, 25 Abril 2009.&lt;/ref&gt; Adda dagiti agarup a 5.2 riwriw a nalinteg ken di-nalinteg nga imigrante idiay Tailandia,&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84844 TAILANDIA: Dagiti ubbing a Birmano nga imigrante a saan a nakaadal]. IRIN Asia. 15 Hunio 2009.&lt;/ref&gt; ken daytoy a pagilian ket nakaawis kadagiti ekspatriado manipud kadagiti narang-ay a pagilian.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6176647.stm Narigat a panagadal iti paraiso ti ekspatriado]. BBC News. 14 Disiembre 2006.&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Ti opisial a nagan idi ti pagilian ket ''[[Pakasaritaan ti Tailandia|Siam]]'' ({{lang-th|[[wikt:สยาม|สยาม]]}} {{RTGS|Sayam}}, {{IPA-th|sàjǎːm|pron}}) aginggana idi 23 Hunio 1939,&lt;ref name=&quot;ThaiCSM&quot;&gt;[http://www.csmngt.com/thailand_history.htm Pakasaritaan ti Tailandia (Siam)], CSMngt-Thai.&lt;/ref&gt; idi nasukatan daytoy ti Tailandia. Daytoy ket nanaganan manen ti Siam manipud idi 1945 aginggaa idi 11 Mayo 1949, a kalpasan daytoy ket nanaganan manen ti Tailandia. Daytoy ket nailetra pay a kas ti ''Siem'', ''Syâm'' wenno ''Syâma'', daytoy ket nainagananen iti [[Sanskrito]] a ''Śyâma'' ([[wiktionary:श्याम|श्याम]], a kayatna a sawen ket &quot;nangisit&quot; wenno &quot;kayumanggi&quot;). Dagiti nagan a [[Tattao a Shan|Shan]] ken A-hom ket mabalin a sabsabali a kita ti isu met laeng a balikas, ken ti Śyâma ket mabalin a saan nga isu ti nagtaudan ngem ti naadal ken parbo a pannakabakaweng.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Eliot | first = Charles | title = Ti Gandat a Gutenberg EBook iti Hinduismo ken Budismo, Ti Naipakasaritaan a Panagiladawan, Tom. 3 (iti 3) [EBook #16847] | publisher = Routledge &amp; Kegan Paul Ltd. | year = 1921 | location = Londres | pages = Kap. xxxvii 1; nagdakamat kadagiti Paammo 189: Ti nagan ket mabirukan kadagiti [[Champa]] a sinuratan iti 1050 A.D. ken segun ti Gerini ket agparang idiay [[Geographia|Samarade]] ni [[Ptolemeo]] = Sâmaraṭṭha. Kitaen ti Gerini, Ptolemy, p. 170. Ngem ti Samarade ket mairukan idiay asideg ti Bangkok ken mabalin nga awan dagiti Tais iti dayta alugar iti dayta a panawen ni Ptolemeo; ken Paamo 190: Ken isu pay idiay Tengnga nga Asia a Kustana ket agparang a naadal a panagbakkaweng ti nagan a [[Khotan]], a naaramid tapno maikkan ti kayatna a sawen iti Sanskrito.}}&lt;/ref&gt;

Ti balikas a''Thai'' ([[wiktionary:ไทย|ไทย]]) ket saan, a kas sapasap a naipamattian, a naala manipud iti balikas a ''Tai'' ([[wiktionary:ไท|ไท]]) a kayatna a sawen ket &quot;panagwayawayas&quot; iti pagsasao a Thai; daytoy, nuapy kasta, ti nagan ti maysa nga [[etniko a grupo]] manipud kadagiti tengnga a tanap (ti [[Tattao a Tailandes]]). Ti maysa a nadayeg a Thai nga eskolar ket nangisuppiat a ti Tai (ไท) ket kaykayatna a sawen laeng ket &quot;tattao&quot; wenno &quot;tao a parsua&quot; gapu ta ti panagsuksukisokna ket agiparparang a dagiti away a luglugar ti balikas a &quot;Tai&quot; ket inus-usar idi imbes a ti kadawyan a balikas ti Thai a &quot;kon&quot; ([[wiktionary:คน|คน]]) para iti tattao.&lt;ref&gt;จิตร ภูมิศักดิ์ 1976: &quot;ความเป็นมาของคำสยาม ไทย ลาวและขอม และลักษณะทางสังคม ของชื่อชนชาติ&quot; (Jid Phumisak 1976: &quot;Ti Irurumsua para kadagiti Siames a Balikas para iti Thai, Laotiano ken Khmer ken Nakagimongan a Pannakailasin para iti Pagilian a nagnagan&quot;)&lt;/ref&gt;

Ti Thai ket agus-usar iti panangisao a &quot;daga dagiti nawaya&quot; tapno maiyebkas ti pasindayag iti kinapudno a ti Tailandia ket is-isu laeng ti pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia a saan uray kaanoman a nakoloniaan ti Europeano a bileg.
Bayat a dagiti Tailandes a tattao ket kadawyan nga ibagbagaanda ti pagilianda nga agus-usar ti nadayaw a porm a ''Prathet Thai'' (Thai: ประเทศไทย), isuda ket kaaduanda nga agus-usar ti lokal a panagsasao a ''Mueang Thai'' (Thai: เมืองไทย) wenno ''Thai'' (Thai: ไทย); ti balikas a ''mueang'' (Thai: เมือง) a kayatna a sawen ket &quot;pagilian&quot; ngem sapasap nga inus-usar a mangitudo iti siudad wenno ili. ''Ratcha Anachak Thai'' ({{lang-th|ราชอาณาจักรไทย}}) a kayatna a sawen ket &quot;Pagarian iti Tailandia&quot; wenno &quot;Pagarian ti Tailandes&quot;.

Iti etimolohiko, dagiti pakabuklanna ket: ''-Ratcha-'' (manipud iti Sanskrito ''[[raja]]'', a kayatna a sawen ket &quot;ari, naarian, pagturayan&quot;) ; ''-ana-'' (manipud iti [[Pagsasao a Pāli|Pāli]] ''āṇā'', &quot;turay, panagbilin, bileg&quot;, a dagitoy ket manipud iti Sanskrito iti {{lang|sa|आज्ञा}}, ''ājñā'', kapadpada ti kayatna a sawen) ''-chak'' (manipud iti Sanskrito ''[[cakra]]'' wenno ''[[cakraṃ]]'' a kayatna a sawen ket &quot;pilid&quot;, ti maysa a simbolo ti bileg ken panagturay). Ti [[Thai a Nailian a Kanta]] ({{lang-th|เพลงชาติ}}), a pinartuat ken sinurat babaen ni [[Peter Feit]] idi las-ud ti nakaro a &quot;patriotiko&quot; a panawen ti 1930, ket nangitudtudo ti Thai a pagilian a kas ti: prathet-thai (Thai: ประเทศไทย). Ti umuna a linia ti nailian a kanta ket: ''prathet thai ruam lueat nuea chat chuea thai'' (Thai: ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย) ken naipatarus idi 1939 babaen ni Koronel Luang Saranuprabhandi a kas ti: &quot;Ti Tailandia ket isu ti nagkaykaysaan iti Thai a dara ken bagi.&quot;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Tailandia}}

Adda ebidensia iti a nagtaeng ti tao idiay Tailandia a napetsaan manipud kadagiti napalabas a 40,000 tawtawen sakbay iti agdama, a dagiti bato nga artipakto a napetsaan iti daytoy a paset ti panawen idiay [[Linong ti bato ti Tham Lod]] idiay [[Mae Hong Son]]. Kapada dagiti rehion idiay [[Abagatan a daya nga Asia]], ti Tailandia ket nakaro a naimpluensiaan babaen ti [[Naindiano a pagarian|kultura ken dagiti relihion ti India]], a mangrugi iti [[Pagarian ti Funan]] idi agarup anga umuna a siglo CE aginggana ti [[Khmer nga Imperio]].&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/589625/Thailand/274233/History?anchor=ref509754 Thailand. History]. Encyclopædia Britannica Online&lt;/ref&gt;

[[Papeles:WatChaiwatthanaram 2295b.JPG|thumb|250px|Dagiti tidda ti [[Wat Chaiwatthanaram]] idiay [[Probinsia ti Phra Nakhon Si Ayutthaya|Ayutthaya]]]]. Ti siudad ket [[Gubat ti Burma–Siam (1765–1767)|napuoran ken naraut]] idi 1767 babaen ti buyot ti [[Burma]] babaen ni Ari [[Hsinbyushin]]. Ti impluensia ti India iti Siames a kultura ket sangkapaset idi a resulta ti dagus a pannakaiyasideg dagiti nagkolonia nga Indiano, ngem kangrunaan daytoy a saan a dagus nga inyeg babaen dagiti na-Indiano a pagarian ti [[Dvaravati]], [[Srivijaya]] ken Cambodia.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Some Aspects of Asian History and Culture by Upendra Thakur p.157&lt;/ref&gt; Ni E:A Voretzsch ket namatmati a ti Budismo ket napnapanen iti Siam manipud idiay India idi panawen ti Indiano nga Emperador a ni [[Ashoka]] iti [[Maurya nga Imperio]] ken adayon iti immuna a milenio kalpasan ni Kristo.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; Kalpasanna ti Tailandia ket inimpluensiaan idi babaen ti [[Pallava a Dinastia]] ti abagatan nga India ken ti [[Gupta nga Imperio]] ti amianan nga India.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

Kalpasan ti pannakatnag ti Khmer nga Imperio idi maika-13 a siglo, dagiti nadumaduma nga estado ket nagdur-as idiay, kas dagiti nadumaduma a pagarian ti [[Tattao a Tai|Tai]], [[Mon (etniko a grupo)|Mon]], [[Tattao a Khmer|Khmer]] ken [[Malayo (etniko a grupo)|Malayo]], a kas nakitkita kadagiti nadumaduma nga arkeolohiko a sitio ken dagiti atipakto a naiwarwaris kadagiti amin a paset ti dulon ti daga ti Siam. Nupa kasta, sakbay ti maika-12 a siglo, ti immuna a Tailandes wenno Siames nga estado ket tradisional a naikeddeng a ti pagarian ti [[Budismo|Budista]] a pagarian ti [[Pagarian ti Sukhothai|Sukhothai]], a napundar idi 1238.

Kalpasan ti pannakaapday ken pannakatnag ti Khmer nga Imperio idi maika-13 ken maika-15 a siglo, dagiti Budista a Tai a pagarian ti Sukhothai, [[Lanna]] ken [[Lan Xang]] (itan ket ti Laos) ketdimmur-asda. Nupay kasta, kalpaan ti maysa a siglo, ti bileg ti Sukhothai ket inatiw idi babaen ti baro a [[pagarian ti Ayutthaya]], a nabangon idi tengnga ti maika-14 a siglo idiay akinbaba a [[Karayan Chao Phraya ]] wenno panawen ti [[Menam]].

[[Papeles:3 Chedis of Wat Phra Sri Sanphet.JPG|thumb|250px|Dagiti [[estupa]] idiay [[Historikal a Parke ti Ayutthaya]].]]

Ti panagpadakkel ti Ayutthaya ket naisentro iti igid ti Menam bayat nga idiay akin-amianan a ginget ti Pagarian ti Lanna ken dagiti bassit a siudad es-estado ti Tai ket nangituray ti lugar. Idi 1431, ti Khmer ketpnanawanna ti [[Angkor]] kalapsan idi dagiti puersa ti Ayutthaya ket rinautda ti siudad.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/12/AR2010041203198.html Science news: What happened at Angkor Wat]&quot;. ''The Washington Post''. 13 Abril 2010.&lt;/ref&gt; Ti Tailandia ket nangitalinaay ti tradision iti panagtagilako kadagiti kaarrubana nga estado, manipud idiay Tsina aginggana idiay India, ti [[Persia]] ken dagiti daga ti [[Arabo]]. Ti Ayutthaya ketnagablin a maysa kadagiti kasayaatan a sentro ti pagtagilakuan idiay Asia. Dagiti Europeano nga agtagtagilako ket simmangpetda idi maika-16 a siglo ken nangrugi kadagiti [[Tattao a Portuges|Portuges]], a sinaruno babaen dagiti Pranses, Olandes ken Ingles.

Kalpasan ti pannakatnag ti Ayutthaya idi 1767 manipud iti Birmano nga Ari a ni [[Taksin]] ti Nalatak, ket inyalisna ti kapitolio ti Tailandia idiay [[Thonburi]] kadagiti agarup a 15 a tawtawen. Ti agdama panawen ti Rattanakosin iti pakasaritaan ti Tailandia ket nangrugi idi 1782, kalpasan ti pannakabangon ti [[Bangkok]] a kas kapitolio ti [[Chakri a Dinastia]] babaen ni Ari [[Rama I]] ti Nalatak. Segun ti [[Encyclopædia Britannica]], &quot;Ti pagkapat aginggana ti pagkatlo ti populasion dagiti dadduma a lugar ti Tailandia ken Burma ket [[aadipen]] idi maika-17 aginggana idi maika-10 a sigsiglo.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/blackhistory/article-24156 Slave-owning societies]. Encyclopædia Britannica.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101009132129/http://kyotoreviewsea.org/slavery4.htm Slavery in Nineteenth-Century Northern Thailand]. Kyoto Review of South East Asia.&lt;/ref&gt;

Uray ti Europeano a panangidagsen, ti Tailandia ket isu laeng ti pagilian ti Abagatan a daya ti saan a nakolonia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/king-country-and-the-coup/13140/0 |title=King, country and the coup |work=The Indian Express  |location=India |date=22 Septiembre 2006 |accessdate=3 Nobiembre 2011}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket resulta ti napaut a panagsasaruno dagiti makabael a nagturturay kadagiti napalabas nga uppat a siglo a  nangibanag ti panagsusuppiat ken irteng a nagbaetan ti [[Pranses nga Indotsina]] ken ti [[Britaniko nga Imperio]]. Kas resulta, ti agilian ket natalinaay a paglappedan a sona a pagbaetan dagiti parte ti Abagatan nga Asia a nakolonisado babaen dagiti dua a nagkolonia a bileg, ti Gran Britania ken Pransia. Urayno kasta ti akinlaud nga impluensia ket nakaiturongan dagiti reporma idi maika-19 a siglo ken dagiti nangruna a konsesion, ti kangrunaan ket ti pannakapukaw ti dakkel a teritorio iti bangir a daya ti [[Mekong]] kadagiti Pranses ken ti naiyad-addang a panagsagepsep babaen ti Britania ti [[Peninsula Malayo]].

=== Maika-20 a siglo ===
Dagiti napukaw ket kasisigud a nairaman ti Penang ken kanungpalan ti pannakapukaw dagiti uppat a kaaduan a Malayo nga etniko nga akin-abagatan a probinsia, a kalpasanna ket nagbalin a dagiti uppat nga akin-amianan nga estado ti [[Malaysia]], babaen ti [[Anglo-Siames a Tulag ti 1909]].

Idi 1932, ti [[Siames a rebolusion ti 1932|awan dara a rebolusion]] nga intignay ti [[Khana Ratsadon]] a grupo ti militar ken dagiti opsial ti sibilian ket nagresultaan ti transision ti bileg, idi ni Ari [[Prajadhipok]] ket napilit a nangited kadagiti tattao ti Siam ti immuna a batay-lintegda, ken isu ti nagpatinggaan dagiti nagpaut ti adu a siglo iti [[absoluto a monarkia]].

Idi 1939, ti naga ti pagarian iti 'Siam', ket nabaliwan iti Tailandia'.

=== Sangalubongan a Gubat II ===
Idi las-ud ti Sangalubongan a Guba II, ti [[Imperio ti Hapon]] ket nangidemanda ti karbengan a mangiballasiw dagiti tropa iti Tailandia idiay prontera ti Malayo. Ti [[Panagraut ti Hapon ti Tailandia|Hapon ket rinautna ti Tailandia]] idi 8 Disiembre 1941, kadagiti koordinasion kadagiti panagraut iti amin a paset ti Asia, ken nakilaban kadagiti [[Buyot ti Tailandes]] kadagiti innem aginggana walo nga oras aginggana idi ni [[Plaek Pibulsonggram]] ket nangbilin iti [[panangisardeng tigubat]]. Iti nabiit kalpasan dayta, ti Hapon ket ket naikkan idi iti nawaya a panaglabas, ken idi 21 Disiembre 1941, ti Tailandia ken Hapon ket nagpirma iti kumadduaan a militar iti sekreto a protokoll, a ti Tokyo ket timmulag a tulonganna ti Tailandia a mangala manen kadagiti napukaw a teritoriona kadagiti Britaniko ken Pranses.&lt;ref name=&quot;Wern&quot; /&gt;

Iti nagresultaan, ti Tailandia ket nangirangarang iti gubat iti Estados Unidos ken ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 25 Enero 1942, ken nangrebbeng a &quot;tumulong&quot; iti Hapon iti gubatna a sumuppiat kadagiti Kumadduaan, bayat a nangtartaripato ti aktibo a kontra-Hapon a tignay ti resistansia nga ammo a kas ti [[Seri Thai]]. Agarup a 200,000 nga agtrabtrabao a taga-Asia ,  (nangruna a [[romusha]]) ken dagiti 60,000 Kumaduaan a balbalodp ket nagtrabaho iti [[Perokaril ti Patay]] ti Tailandia–Burma.&lt;ref name=&quot;Wern&quot;&gt;Werner Gruhl, ''[http://books.google.com/books?id=ow5Wlmu9MPQC&amp;pg=PA112&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Imperial Japan's World War Two, 1931–1945]'', Transaction Publishers, 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}}&lt;/ref&gt;

Kalpasan ti gubat, ti Tailandia ket rimmuar a kas kadua ti Estados Unidos. Kasta met dagiti adu nga agrangrang-ay a pagilian iti las-ud ti [[Nalamiis a Gubat]], ti Tailandia ket napan babaen kadagiti dekada iti nariro a politika a nailaslasin babaen dagiti adu a [[kudeta]], a ti maysa a turay ti militar ket sinukatan ti sabali, ngem kanungpalan a nagprogreso a napan iti natalinaay, nadur-as a demokrasia kadagiti tawen ti 1980.

&lt;gallery&gt;
Papeles:BlackCeramicBanChiangCultureThailand1200-800BCE.jpg|Damdamili a naduktalan idiay asideg ti [[Ban Chiang]] idiay Probinsia ti Udon Thani, ti kasapaan ket napetsaan iti 2100 BCE.
Papeles:Wat Phanan Choeng 01.jpg|Ti agtayag kadagiti 19 metro a nabalitokan nga estatua iti nakatugaw a Buda idiay [[Wat Phanan Choeng]].
Papeles:Wat Si Chum in Sukhothai.jpg|Ti 15 nga agtayag a ladawan ni Buda idiay [[Sukhothai (sidad)|Sukhothai]], Phra Achana , nabangon idi maika-13 a siglo
Papeles:View of Iudea (Ayutthaya), Capital of Siam ca. 1662 (SK-A-4477).jpg|Pinintaan ti Ayutthaya, inbilin babaen ti [[Kompania ti Olandes a Daya nga India]], 1665.
Papeles:Louis XIV et Ambassadeurs du Roi de Siam 1686 Jacques Leman.png|Ni [[Kosa Pan]] ket nangipresenta ti surat ni Ari King Nara ken Luis XIV idiay Versailles, 1 Septiembre 1686.
&lt;/gallery&gt;

== Politika ken gobierno ==
Ti politika ti Tailandia ket agdama a naar-aramid iti batayan ti [[batay-linteg a monarkia]], a ti [[Kangrunaan a Ministro ti Tailandia|Kangrunaan a Ministro]] ket isu ti [[daulo ti gobierno]] ken ti [[tinawtawid a monarkia]] ket isu ti [[daulo ti estado]]. Ti [[ukoman]] ket nawaya kadagiti sanga ti ehekutibo ken ti lehislatibo.

=== Pakasaritaan ti batay-linteg ===
[[Papeles:Democracy monument, Bangkok, Thailand.jpg|thumb|Ti [[Monumento ti Demokrasia, Bangkok|Monumento ti Demokrasia]] ti Bangkok: ti representasion ti Batay-linteg ti 1932 ket naisaad iti ngato dagiti dua a nabalitokan a [[Phan (bandeha)|pagidatonan a malukong]] iti ngato ti ababa a torre.]]

Manipud iti [[Kudeta ti Sian ti 1932|politikal a reporma]] ti [[absoluto a monarkia]] idi 1932, ti Tailandia ket addaan idin kadagiti 19 a batay-linteg ken dagiti dokumento ti linteg.&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/print/421966/ Bangkok Post: ''Section 44 is necessary: NCPO'']. This list contains 2 errors: it states that the 6th constitution was promulgated in 1912 (rather than 1952), and it states that the 11th constitution was promulgated in 1976 (rather than 1974).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thanet&quot;&gt;Thanet Aphornsuvan, {{PDFlink|[https://web.archive.org/web/20080226203229/http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf The Search for Order: Constitutions and Human Rights in Thai Political History]|152&amp;nbsp;KB}}, 2001 Symposium: Constitutions and Human Rights in a Global Age: An Asia Pacific perspective&lt;/ref&gt; Iti amin apaset iti daytoy a panawen, ti porma ti gobierno ket sumakop iti diktadura iti militar aginggana ti elektoral a demokrasia, ngem amin dagiti gobierno ket nangbigbig iti [[Listaan dagiti Ari ti Tailandia|tinawtawid a monarkia]] a kas ti daulo ti estado.&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090224093424/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ |archivedate=2009-02-24 |title=A list of previous coups in Thailand |agency=Associated Press |date=19 Septiembre 2006 |accessdate=25 Abril 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,214562,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706035133/http://www.foxnews.com/story/0,2933,214562,00.html |archivedate=2008-07-06 |title=Raw Data: List of Recent Coups in Thailand's History |publisher=Fox News |date=19 Septiembre 2006 |accessdate=25 Abril 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
{{Nangruna|Heograpia ti Tailandia}}
[[Papeles:Nan z doi phuka 2006 1003.jpg|thumb|left|Buya ti [[Kabambantayan Luang Prabang]], a mangsakkaw ti pagbeddengan ti Talandia/Lao , idiay [[Probinsia ti Nan]], Akin-amianan a Tailandia]]
Iti dagup ti {{pagbaliwen|513120|km2}},&lt;ref name=CIA /&gt; ti Tailandia ket ti [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|maika-51 a kadakkelan a pagilian]] babaen ti dagup a kalawa. Daytoy ket basbassit ngem ti [[Yemen]] ken dakdakkel ngem ti [[Espania]].

[[Papeles:July 2011 Thailand Flooding.jpg|thumb|Ladawan nga ala ti satelite iti layus idiay Tailandia, idi Oktubre 2011.]]

Ti Tailandia ket pagyanan dagiti nadumaduma a naisalsalumina a heograpiko a rehion, ken sangkapaset a maitunos kadagiti grupo ti probinsia. Ti amianan ti pagilian ket kabanbantayan a lugar ti [[Kabambantayan ti Tailandes]], a ti kanagtuan a puntos ket ti [[Doi Inthanon]] idiay [[Kabambanatayan Thanon Thong Chai]] iti {{pagbaliwen|2565|m|0}} iti [[pantar ti baybay]]. Ti amianan a daya, ti [[Isan]] ket buklen ti [[Banak Khorat]], a nabeddengan iti daya babaen ti [[Karayan Mekong]]. Ti sentro ti pagilian ket kaaduan babaen ti predominante a nadalumpinas a ginget ti karayan ti [[Chao Phraya]], ng aagyus idiay [[Golpo ti Tailandia]].

Ti akin-abagatan a Tailandia ket buklen ti akikid nga [[Ismo Kra]] a lumawa idiay [[Peninsula Malayo]]. Iti politikal, adda dagiti innem a heograpikal a rehion nga agiddiat kadagiti sabali iti populasion, dagiti batayan a rekurso, dagiti natural a langa ti daga, ken agpang panagdur-as tit sosial ken ekonomia. Ti dibersidad dagiti rehion ket isu ti kaisaluminaan a gupit ti pisikal a pannakaisaad ti Tailandia.

Dagiti Karayan Chao Phraya ken Mekong ket nangruna a dalan ti danum iti away a Tailandia. Ti industrial a gantingan ti panagpataud kadagiti apit ket agusarda kadagiti karayan ken dagiti tributario. Ti Golpo ti Tailandia ket sakupenna ti {{pagbaliwen|320000|km2|-3}} ken pakanen babaen dagiti Karayan Chao Phraya, [[Karayan Mae Klong|Mae Klong]], [[Karayan Bang Pakong|Bang Pakong]], ken [[Karayan Tapi, Tailandia|Tapi]]. Daytoy ket mangited iti kontribusion iti sektor ti turismo gapu kadagiti nalitnaw ket ababaw a danum iti igid ti aplaya itiakin-abagatana rehion ti Ismo Kra. Ti akindaya nga aplaya ti Golpo ti Tailandia ket industrial a sentro ti Tailandia nga isu ti nangruna nga adalem a puerto ti pagarian idiay [[Sattahip]] ken ti makumikom a komersial a puerto ti [[Laem Chabang]].

Ti [[Baybay Andaman]] ket napateg a natural a rekurso gapu ta agsangaili kadagiti nadayeg ken naramen a pagaliwaksayan idiay Asia. Ti [[Probinsia ti Phuket|Phuket]], [[Krabi]], [[Ranong]], [[Phang Nga]], ken [[Probinsia ti Trang|Trang]] ken dagiti islada ket mabirukan amin kadagiti aplaya ti Baybay Andaman ken uray ti [[tsunami ti 2004]], dagita ket makaawis a pagbisitaan dagiti turista manipud iti lawlaw ti lubong.

== Dagiti nota ==
{{notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Thailand|Tailandia}}
* {{dmoz|Regional/Asia/Thailand}}
* {{CIA World Factbook link|th|Tailandia}}
* [http://www.thaigov.go.th/ Thaigov.go.th] Gobierno ti Tailandia

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Tailandia| ]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>qf83mza62xuro42xury1uepezi1tqhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burundi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586</id>
    <revision>
      <id>407330</id>
      <parentid>406975</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7995" sha1="jukc4pkey39lha77zeptjwokfddkx8r" xml:space="preserve">{{Coord|3|30|S|30|00|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Burundi
|native_name = {{ublist|item_style=font-size:88%; |{{patubo a nagan|rn|Republika y'Uburundi}} |{{patubo a nagan|fr|République du Burundi}}}}
|common_name = Burundi
|image_flag = Flag of Burundi.svg
|image_coat = Coat of arms of Burundi.svg
|image_map = Location Burundi AU Africa.svg
|map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=nangisit nga asul |region=Aprika|region_color=nangsit a kolor dapo |subregion=[[Kappon ti Aprika]] |subregion_color=napusasaw nga asul}}
|national_motto =
 {{unbulleted list
  |{{native phrase|rn|&quot;Ubumwe, Ibikorwa, Amajambere&quot;|italics=off|nolink=on}}
  |{{native phrase|fr|&quot;Unité, Travail, Progrès&quot;|italics=off|nolink=on}}
}}
|national_anthem = {{patubo nga insasao|rn|[[Burundi Bwacu]]|nolink=yes}}&lt;br/&gt;{{small|''Ti Burunditayo''}}
|languages_type = Dagiti [[opisial a pagsasao]]
|languages = {{hlist |[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]&lt;br/&gt;[[Pagsasao a Kirundi|Kirundi]]&lt;br/&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]}}
|capital = [[Bujumbura]]
|coordinates = {{Coord|3|30|S|30|00|E|type:city}}
|largest_city = kapitolio
|demonym = Burundiano, Taga-Burundia
|ethnic_groups = {{ublist |85% [[Hutu]] |14% [[Tutsi]] |{{nbsp|2}}1% [[Twa]] |~3,000 a Europeano |{{nowrap|~2,000 a taga-Abagatan nga Asia}}}}
|government_type = [[Presidensial a sistema|Presidensial]] a [[republika]]
|leader_title1 = [[Listaan dagiti Presidente ti Burundi|Presidente]]
|leader_name1 = [[Évariste Ndayishimiye]]&lt;!--&lt;ref name=cnn01/&gt;--&gt;
|leader_title2 = [[Bise Presidente ti Burundi|Umuna a Bise-Presidente]]
|leader_name2= Prosper Bazombanza
|leader_title3 = [[Bise Presidente ti Burundi|Maikak-2 a Bise-Presidente]]
|leader_name3= Joseph Butore
|legislature = [[Parlamento ti Burundi|Parlamento]]
|upper_house = [[Senado ti (Burundi)|Senado]]
|lower_house = [[Nailian nga Asemblia (Burundi)|Nailian nga Asemblia]]
|sovereignty_type = Kasasaad
|established_event1 = {{longitem|class=nowrap|style=line-height:1.1em; |Parte ti [[Ruanda-Urundi]]&lt;br/&gt;{{small|([[United Nations trust territories|UN trust territory]])}}}}
|established_date1 = 1945–1962
|established_event2 = Wayawaya manipud iti [[Belhika]]
|established_date2 = 1 Hulio 1962
|established_event3 = Republika
|established_date3 = 1 Hulio 1966
|established_event4 = [[Batay-linteg ti Burundi]]
|established_date4 = 28 Pebrero 2005
|area_km2 = 27834
|area_sq_mi =
|area_footnote = &lt;ref name=&quot;ISTEEBU&quot;&gt;{{Cite web |title=Quelques données pour le Burundi |url=http://www.isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |publisher=ISTEEBU |language=Pranses |accessdate=17 Disiembre 2015 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|percent_water = 10&lt;ref&gt;{{Cite report |url=http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |title=Annuaire statistique du Burundi |last=ISTEEBU |date=2015 |page=105 |language=fr |access-date=17 Disiembre 2015 |archive-date=2017-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416185751/http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate = 11,178,921&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{Cite report |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950–2100 (thousands) |date=Hulio 2015 |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division |website=World Population Prospects: The 2015 Revision |accessdate=17 Disiembre 2015}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2015
|population_estimate_rank =
|population_census = 8,053,574&lt;ref name=ISTEEBU/&gt;
|population_census_year = 2008
|population_density_km2 = 401.6
|population_density_sq_mi =
|population_density_rank =
|GDP_PPP_year = 2016
|GDP_PPP = $7.892-bilion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web |title=Burundi |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=58&amp;pr.y=11&amp;sy=2016&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=618&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |access-date=13 Enero 2015 |website=International Monetary Fund |language=en}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank =
|GDP_PPP_per_capita = $818&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal = $2.742-bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank =
|GDP_nominal_year = 2016
|GDP_nominal_per_capita = $284&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = 2006
|Gini_change = Decrease
|Gini = 33 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gini Index, World Bank Estimate |url=http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |access-date=13 Enero 2015 |website=World Development Indicators |publisher=The World Bank |language=en}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2014&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.400 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |last=United Nations Development Programme |title=2015 Human Development Report |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |access-date=14 Disiembre 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maiak-184
|currency = [[Pranko ti Burundi]] (FBu)
|currency_code = BIF
|time_zone = [[Oras ti Tengnga nga Aprika|CAT]]
|utc_offset = +2
|drives_on = kanawan
|date_format = aa/bb/tttt
|calling_code = [[+257]]
|cctld = [[.bi]]
|footnote_a =
}}

Ti '''Burundi''' opisial a ti '''Republika ti Burundi''' ({{lang-rn|Republika y'Uburundi}},&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Décret n° 100/183 du 25 juin 2012 / Itegeko Inomero 100/183 Ryo Ku Wa 25 Ruheshi 2012 Ritanga Ikigongwe |url=http://justice.gov.bi/IMG/pdf/Decret_100-183_25-06-2012_Mesures_de_grace.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501074239/http://justice.gov.bi/IMG/pdf/Decret_100-183_25-06-2012_Mesures_de_grace.pdf |archive-date=2013-05-01 |language=fr,rn |via=justice.gov.bi |access-date=2017-02-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{IPA-rw|buˈɾundi|}}; {{lang-fr|link=no|République du Burundi}}, {{IPA-fr|buʁundi|}} wenno {{IPA-fr|byʁyndi|}}), ket ti [[naserraan ti daga a pagilian]] iti rehion ti [[Nalatak a Dandanaw ti Aprika]] ti [[Daya nga Aprika]], bineddengan daytoy babaen ti [[Rwanda]] iti amianan, ti [[Tanzania]] iti daya ken abagatan, ken ti [[Demokratiko a Republika ti Kongo]] iti laud. Daytoy ket naikeddeng pay a parte ti [[Tengnga nga Aprika]]. Ti kapitolio ti Burundi ket ti [[Bujumbura]]. Ti akin-abagatan a laud apagbeddenganna ket kadenna ti [[Danaw Tanganyika]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}
* [http://www.burundi-gov.bi/ Opisial a website ti gobierno ti Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106204744/http://www.burundi-gov.bi/ |date=2008-11-06 }}{{iti sao|fr}}
* {{CIA_World_Factbook link|by|Burundi}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/burundi.htm Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523153822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/burundi.htm |date=2009-05-23 }} manipud iti ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Africa/Burundi}}
* {{Wikiatlas|Burundi}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Burundi-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Burundi| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio]]</text>
      <sha1>jukc4pkey39lha77zeptjwokfddkx8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cannabis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2399</id>
    <revision>
      <id>407333</id>
      <parentid>406366</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3449" sha1="clfzgc5nojj61kwhirk0z682jqsy84l" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|image = Cannabis sativa Koehler drawing.jpg
|image_caption = Kadawyan a a cannabis
|taxon = Cannabis
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = Dagiti sebbangan&lt;ref name=&quot;GuyWhittle2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Geoffrey William Guy|author2=Brian Anthony Whittle|author3=Philip Robson|title=The Medicinal Uses of Cannabis and Cannabinoids|url=https://archive.org/details/isbn_9780853695172|year=2004|publisher=Pharmaceutical Press|isbn=978-0-85369-517-2|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780853695172/page/74 74]–}}&lt;/ref&gt;
|subdivision =
* ''[[Cannabis sativa]]'' L.
* ''[[Cannabis indica]]'' Lam.
* ''[[Cannabis ruderalis]]'' Janisch
}}

Ti '''''Cannabis''''' ket ti maysa a [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Cannabaceae]]. Maisuppiatan ti bilang dagiti sebbangan iti kaunegan ti henero. Adda dagiti tallo a sebbangan a mabalin a mabigbigan: ti ''[[Cannabis sativa]]'', ''[[Cannabis indica]]'', ken ''[[Cannabis ruderalis]]''; mabalin a mairaman ti ''C. ruderalis'' iti kaunegan ti ''C. sativa''; mabalin a matrato amin dagiti tallo a kas subsebbangan iti bugbugtong a sebbangan, ''C. sativa'';&lt;ref name=GuyWhittle2004/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Classification Report|url=https://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?classid=CASA3|publisher=United States Department of Agriculture|accessdate=13 Pebrero 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indica, Sativa, Ruderalis – Did We Get It All Wrong?|url=http://theleafonline.com/c/science/2015/01/indica-sativa-ruderalis-get-wrong/|website=The Leaf Online|accessdate=13 Pebrero 2017|archive-date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214004241/http://theleafonline.com/c/science/2015/01/indica-sativa-ruderalis-get-wrong/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomylist.aspx?category=species&amp;type=genus&amp;value=Cannabis&amp;id=2034 |title=Species of ''Cannabis'' |website=GRIN Taxonomy |accessdate=13 February 2017}}&lt;/ref&gt; or ''C.&amp;nbsp;sativa'' may be accepted as a single undivided species.&lt;ref name=&quot;POWO_306087-2&quot;&gt;{{cite web |title=''Cannabis sativa''&amp;#32;&lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:306087-2 |accessdate=2019-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121450/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:306087-2 |archive-date=2019-01-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti henero ket kaaduan a naaw-awat a kas [[Indihenio (ekolohia)|indihenio]] iti ken agtaud manipud iti [[Tengnga nga Asia]], adda met dagiti sabali nga agsuksukisok a mangiraman pay ti akinngato nga [[Abagatan nga Asia]] iti tinaudanna.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Marijuana and the Cannabinoids|last=A. ElSohly|first=Mahmoud|year=2007|publisher=Humana Press|isbn=978-1-58829-456-2|page=8|url=https://books.google.com/books?id=fxoJPVNKYUgC&amp;pg=PA8|accessdate=2 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Cannabinoids in Nature and Medicine|last=M. Lambert|first=Didier|year=2009|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3906390567|page=20|url=https://books.google.com.bd/books?id=ATDRt1HM9MwC&amp;pg=PA20|accessdate=21 Agosto 2018}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline}}
{{wikispecies-inline}}

{{Taxonbar|from=Q79817}}
{{Rosales-pungol}}

[[Kategoria:Cannabis| ]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]</text>
      <sha1>clfzgc5nojj61kwhirk0z682jqsy84l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pebrero 6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2463</id>
    <revision>
      <id>407421</id>
      <parentid>399952</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="blgxn9obgyjnd4w3325ek409ljuvhip" xml:space="preserve">{{Kalendario}}
{{Aldaw}}

== Paspasamak ==

== Naipasngay ==
* [[1756]] &amp;ndash; [[Aaron Burr]], [[Bise Presidente iti Estados Unidos]] (pimmusay [[1836]])
* [[1911]] &amp;ndash; [[Ronald Reagan]], maika-40 a Presidente ti Estados Unidos (pimmusay [[2004]])

== Pimmusay ==

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/6 BBC: On This Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208050226/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/6 |date=2007-02-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20051028112306/http://www.tnl.net/when/2/6 Today in History: February 6]

{{pungol}}

{{Dagiti bulan}}

{{DEFAULTSORT:Pebrero 06}}
[[Kategoria:Al-aldaw ti tawen]]
[[Kategoria:Pebrero]]</text>
      <sha1>blgxn9obgyjnd4w3325ek409ljuvhip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marso 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2501</id>
    <revision>
      <id>407390</id>
      <parentid>398095</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="7qqotw44iv4vrinm77n0k9znu90me0m" xml:space="preserve">{{Kalendario}}
{{Aldaw}}

== Paspasamak ==
*[[1845]] &amp;ndash; Naawat ti [[Florida]] a kas ti maika-27 nga [[estado ti Estados Unidos]].
*[[1945]] &amp;ndash; Gubat ti Sangaubongan II: Dagiti tropa ti Amerikano ken Filipino ket natiliwda manen ti] [[Manila]] idiay [[Filipinas]].

== Naipasngay ==
* [[1847]] &amp;ndash; [[Alexander Graham Bell]], Eskoses-Amerikano nga inhenniero, inimbento ti telepono (pimmusay 1922)
* [[1869]] &amp;ndash; [[Ramón Menéndez Pidal]], Espaniol a pilologo, historiador, polklorista, ken mediebalista (pimmusay [[1968]])
* [[1939]] &amp;ndash; [[Nur Misuari]], Filipino a politiko
* [[1965]] &amp;ndash; [[Betty Gofman]],  Brasiliana nga aktres

== Pimmusay ==
* [[2017]] &amp;ndash; [[René Préval]], Haitiano a politiko (naipasngay [[1943]])

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/3 BBC: On This Day]
* [https://web.archive.org/web/20130518070944/http://www.tnl.net/when/3/3 Today in History: March 3]

{{pungol}}

{{Dagiti bulan}}

{{DEFAULTSORT:Marso 03}}
[[Kategoria:Al-aldaw ti tawen]]
[[Kategoria:Marso]]</text>
      <sha1>7qqotw44iv4vrinm77n0k9znu90me0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bietnam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2920</id>
    <revision>
      <id>407325</id>
      <parentid>406714</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16880" sha1="4vuneo3artts7kkfng3audnl614uoif" xml:space="preserve">{{Coord|16|10|N|107|50|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name = {{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}}
|conventional_long_name = Sosialista a Republika ti Bietnam
|common_name = Bietnam
|image_flag = Flag of Vietnam.svg
|image_coat = Emblem of Vietnam.svg
|symbol_type = Kayarigan
|other_symbol_type = Papeles:Communist Party of Vietnam flag.svg
|image_map = Location Vietnam ASEAN.svg
|map_caption = {{map caption|location_color=berde|region=[[ASEAN]]|region_color=kolordapo|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}}
|national_motto = {{lang|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc}}&lt;small&gt;&lt;br /&gt;&quot;Panagwaywayas – Wayawaya – Kinaragsak&quot;&lt;/small&gt;
|national_anthem = &quot;{{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}&quot;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Martsa ti Buyot&quot; (umuna aberso)&lt;/small&gt;
|official_languages = [[Pagsasao a Bietnamis|Bietnamis]]
|languages_type = Dagiti [[Opisal a sinuratan]]
|languages = [[Alpabeto a Bietnamis]]
|demonym = Bietnamis
|capital = [[Hanoi]]
|legislature = [[Nailian nga Asemblia ti Bietnam|Nailian nga Asemblia]]
|coordinates = {{Coord|21|2|N|105|51|E|type:city}}
|largest_city = [[Siudad ti Ho Chi Minh]]
|government_type = Nominal a [[Marxismo–Leninismo|Marxista–Leninista]] nga [[agmaymaysa a partido nga estado]]
|leader_title1 =[[Sapasap a Sekretario ti Partido Komunista ti Bietnam|Sapasap a Sekretario]]  
|leader_name1 = [[Nguyễn Phú Trọng]]
|leader_title2 = [[Presidente ti Bietnam|Presidente]]
|leader_name2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]]
|leader_title2 =[[Bise Presidente to Bietnam|Bise Presidente]]
|leader_name2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]]
|leader_title3 = [[Kangrunaan a Ministro ti Bietnam|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name3 = [[Phạm Minh Chính]]
|leader_title4 = [[Mangipangulo ti Sitatakder a Komite ti  Nailian nga Asemblia ti Bietnam|Mangipangulo ti Nailian nga Asemblia]]
|leader_name4 = [[Vương Đình Huệ]]
|leader_title5 = [[Kangatuan a Korte ti Tattao ti Bietnam|Pangulo a Hustisia]]
|leader_name5 = [[Nguyễn Hòa Bình]]
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Bietnam|Panakabangon]]
|sovereignty_note =
|established_event1 = [[Gubat ti Karayan Bach Dang (938)|Wayawaya manipud iti Tsina]]
|established_date1 = 938
|established_event2 = [[Pranses a kolonial nga imperio|Wayawaya manipud iti Pransia]]
|established_date2 = 2 Septiembre 1945
|established_event3 = [[Gubat ti Bietnam|Panagkaykaysa]]
|established_date3 = 2 Hulio 1976&lt;ref name=&quot;Robbers 1021&quot;&gt;{{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&amp;pg=PA1021 |title=Encyclopedia of World Constitutions |date=2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |editor-last=Robbers |editor-first=Gerhard |page=1021 |language=en |trans-title=Ensiklopedia dagiti Batay-Linteg iti Lubong}}&lt;/ref&gt;
|established_event5 = [[Batay-linteg ti Sosialista a Republika ti Bietnam|Agdama a batay-linteg]]
|established_date5 = 15 Abril 1992
|area_rank = Maika-65
|area_km2 = 331,210
|area_sq_mi = 128,565
|percent_water = 6.4&lt;ref name=&quot;IndexMundi2011&quot;&gt;{{Cite web |title=Vietnam Geography Profile 2011 |url=http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110104931/http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html |archive-date=2012-01-10 |access-date=19 Disiembre 2011 |website=Index Mundi |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|population_census = 96,208,984&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tổng cục Thống kê / General Statistics Office of Vietnam |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf |title=Kết quả toàn bộ Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 / Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census |date=2020 |publisher=Nhà xuất bản Thống kê / Statistical Publishing House |isbn=978-604-75-1532-5 |language=vi,en}}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = 2019
|population_census_rank = Maika-16
|population_density_km2 = 295.0
|population_density_sq_mi = 752
|population_density_rank = Maika-29
|GDP_PPP_year = 2012
|GDP_PPP = $320.874 bilion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web |date=Abril 2012 |title=Vietnam |trans-title=Bietnam |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&amp;pr.y=9&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=582&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |access-date=26 Septiembre 2012 |website=[[International Monetary Fund]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = 
|GDP_PPP_per_capita = $3,549&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = 
|GDP_nominal = $135.411 bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_rank = 
|GDP_nominal_year = 2012
|GDP_nominal_per_capita = $1,498&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 
|Gini_year = 2008
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 35.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{Cite web |title=Gini Index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |access-date=29 Marso 2013 |website=[[World Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank = 
|HDI_year = 2013 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.638 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |last=United Nations Development Programme |date=2014 |title=2014 Human Development Report Summary |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |access-date=27 Hulio 2014 |pages=21–25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-121
|currency = {{lang|vi|[[Bietnamis đồng|đồng]]}} (₫)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Socialist Republic of Vietnam – Vietnam |trans-title=Sosialista a Republika ti Bietnam – Vietnam |url=http://www.travelsradiate.com/asia/socialist-republic-of-vietnam.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510042753/http://www.travelsradiate.com/asia/socialist-republic-of-vietnam.html |archive-date=2011-05-10 |access-date=6 Agosto 2011 |website=travelsradiate.com |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|currency_code = VND
|time_zone = ICT (Oras ti Indotsina) [[UTC+7]]
|utc_offset = +7
|time_zone_DST = No DST
|utc_offset_DST = +7
|drives_on = kanawan
|cctld = [[.vn]]
|calling_code = [[Dagiti numero ti telepono idiay Bietnam|84]]
|image_map3 = Bandovietnam-final-fill-scale.svg
|map_caption3 = &lt;small&gt;Mapa ti Indotsina a Peninsula, a mangipakpakita ti Bietnam ken dagiti kaarrubana&lt;/small&gt;
|footnote1 = Segun ti opisial a nagan ken ti 1992 a Batay-linteg.
}}
Ti '''Bietnam''' ({{IPAc-en|ˌ|v|j|ɛ|t|ˈ|n|ɑː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}, {{IPAc-en|ˌ|v|j|ɛ|t|ˈ|n|æ|m}}), opisial a ti '''Sosialista a Republika ti Bietnam''' ({{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}} &lt;small&gt;({{Audio|Công hoà xa hoi chu nghia Viêt Nam.oga|listen|help=no}})&lt;/small&gt;), ket isu ti akindaya unay a pagilian iti Peninsula ti [[Indotsina]] a Peninsula iti [[Abagatan a daya nga Asia]]. Addaan daytoy iti nakarkulo a 87.8 a riwriw nga agtataeng manipud idi 2011, daytoy ti [[listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-13 a kaaduan ti populasion a pagilian]] iti lubong, ken ti [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti populasion|maika-8 a kaaduan ti populasion a pagilian iti Asia]]. Ti [[Dagiti nagan ti Bietnam|nagan ti Bietnam]] ket maipatarus a kas ti &quot;Abagatan a Biet&quot;, ken opisial a naampon idi 1945. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti [[Tsina]] iti amianan, ti [[Laos]] iti amianan a laud, ti [[Cambodia]] iti abagatan a laud, ken ti [[Baybay Abagatan Tsina]] iti daya.&lt;ref&gt;Ti Baybaya Abagatan Tsina ket naibagbaga idiay Bietnam a kas ti Baybay Daya ({{lang|vi|Biển Đông}}).&lt;/ref&gt; Ti siudad a kapitoliona ket ti [[Hanoi]] manipud idi naikaykaysa iti [[Amianan a Bietnam|Amianan]] ken [[Abagatan a Bietnam]] idi 1976.

Dagiti Bietnamis ket nagbalinda a nawaya manipud iti [[Imperial nga Insik|Imperial a Tsina]] idi 938 AD, kalpasan ti [[Gubat ti Karayan Bạch Đằng (938)|Gubat ti Karayan Bạch Đằng]]. Dagiti nagsasaruno a Bietnamis a naarian a dinastia ket rimmang-ay idi ti pagilian ket heograpiko ken politikal a nagpadakkel iti Abagatan a daya nga Asia, aginggana idi ti Peninsula ti Indotsina ket [[Pranses nga Indotsina|nakolonisado babaen ti Pransia]] idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti [[Umuna a Gubat ti Indotsina]] ket dimtengan ti pannakaiturong ti pannakapapanaw dagiti Pranses idi 1954, a nakaibatbatian ti politiko a pannakabingbingay ti dua nga estado ti Bietnam, ti Amianan ken Abagatan a Bietnam. Ti suppiat a nagbaetan dagitoy dua a bangir ket kimmaro, nga adda dagiti adu a gangganaet a pannakibibiang, idi las-ud ti [[Bietnam a Gubat]], a nagpatinggaan ti panagballigi ti Amianan a Bietnam idi 1975.

Ti Bietnam idin ket naipagkaykaysa babaen ti maysa a [[Komunista]] a gobierno, ngem daytoy ket politikal a naisinsina ken pimmanglaw. Idi 1986, ti gobierno ket nangirugi ti serye kadagiti [[Doi Moi|ekonomiko ken politikal a reporma]], a nagirugian ti dalan a pannakaikaduaan ti Bietnam kadagiti ekonomia iti lubong.&lt;ref name=&quot;BBC2004&quot;&gt;{{Cite news |date=18 Oktubre 2004 |title=Vietnam's New-Look Economy |language=en |trans-title=Ti Baro a Kita ti Ekonomia ti Bietnam |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm}}&lt;/ref&gt; Babaen idi 2000, daytoy ket nakaipatakderen kadagiti kaaduan a diplomatiko a pannakibiang kadagiti pagilian. Ti panagpadakkel ti ekomnomiana ket maysa kadagiti kangatuan iti lubong manipud idi 2000,&lt;ref name=BBC2004 /&gt; ken segun ti [[Citigroup]], agtultuloyto iti kastoy nga idadakkel. Ti Bietnam ket addaan iti kangatuan a [[3G (pagpagilian)|Gapuanan a Pagsurotan ti Sangalubongan a Panagpadakkel]] kadagiti 11 a kangrunaan nga ekonomia,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Weisenthal |first=Joe |date=22 Pebrero 2011 |title=Forget the BRICS: Citi's Willem Buiter Presents the 11 &quot;3G&quot; Countries that Will Win the Future |language=en |work=Business Insider |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |access-date=6 Agosto 2011}}&lt;/ref&gt; ken dagiti nagballigi a panagrepormana ti ekonomia ken ti pannakitiponna ti [[World Trade Organization|Organisasion ti Sangalubongan a Komersio]] idi 2007. Nupay kasta, ti pagilian ket agtultuloy nga agsagsagaba kadagiti nangato nga agpang ti [[inekualida ti matgedan]], dagiti adu a paggiddiatan ti [[panagaywan ti salun-at]] a probision, ken dagiti saan a nasayaat a [[ekualidad ti henero]].&lt;ref&gt;{{Cite report |url=https://wagner.nyu.edu/files/faculty/publications/SFitzen_VietnamInequalityReport.pdf |title=Vietnam Inequality Report 2005 |last=Mekong Economics |date=2005 |trans-title=Reporta ti Inekualidad ti Bietnam 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA GINI data 2008&quot;&gt;{{Cite web |title=Distribution of Family Income – Gini Index |trans-title=Pannakaiwarwaras ti Matgedan ti Pamilia – Gini a Pagsurotan |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103102521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archive-date=2012-01-03 |access-date=27 Nobiembre 2011 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wagstaff |first=Adam |last2=van Doorslaer |first2=Eddy |last3=Watanabe |first3=Naoko |date=2003 |title=On Decomposing the Causes of Health Sector Inequalities with an Application to Malnutrition Inequalities in Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2003-01_112_1/page/207 |trans-title=Iti Pannakalungsot dagiti Gapuanan ti Inekualidad ti Sektor ti Salun-at nga Adda ti Pakaipakatan ti Inekualidad ti Malnutrision idiay Bietnam |journal=Journal of Econometrics |language=en |volume=112 |issue=1 |pages=207–223 |doi=10.1016/S0304-4076(02)00161-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goodkind |first=D. |date=1995 |title=Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/342 |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=342–359 |doi=10.2307/2761129}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ideas.repec.org&quot;&gt;{{Cite web |last=Gallup |first=John Luke |date=2002 |title=The Wage Labor Market and Inequality in Viet Nam in the 1990s |trans-title=Ti Paglakuan a Matgedan ti Obra ken Inekulidad idiay Bietnam idi Tatwtawen ti 1990 |url=http://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |access-date=7 Nobiembre 2010 |website=The World Bank |publisher=Policy Research Working Paper Series 2896 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Herring |first=George C. |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |edition=Maika-4 |language=en |trans-title=Ti Kaatiddogan a Gubat ti Amerika: Ti Estados Unidos ken Bietnam, 1950–1975}}
* {{Cite book |last=Jahn |first=G. C. |title=Sharing Rice for Peace and Prosperity in the Greater Mekong Subregion |date=2006 |publisher=Sid Harta Publishers |editor-last=Fredenburg |editor-first=P. |location=Victoria, Australia |pages=237–240 |language=en |trans-title=Ti Pannakibinningay ti Bagas para iti Kappia ken Prosperidad iti Kalatakan a Subrehion ti Mekong Subregion |chapter=The Dream is Not yet Over |trans-chapter=Ti Tagtagainep ket Saan pay a Nalpas |editor-last2=Hill |editor-first2=B.}}
* {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |date=1997 |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-026547-3 |edition=Maika-2 |location=New York, N.Y. |language=en |trans-title=Bietnam: Ti Maysa a Pakasaritaan}}
* {{Cite book |last=McMahon |first=Robert J. |title=Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays |date=1995 |language=en |trans-title=Dagiti Nangruna a Parikut iti Pakasaritaan ti Gubat ti Bietnam: Dagiti Dokumento ken Salaysay}}
* {{Cite book |title=Encyclopedia of the Vietnam War |url=https://archive.org/details/encyclopediaofvi00tuck |date=1998 |editor-last=Tucker |editor-first=Spencer |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Bietnam a Gubat}} 3 tom. repernsia; ken ti pay maysa a tomo a naipabassit nga edision (2001).
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{wikiquote-inline|Vietnam|Bietnam}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Bariweswes ti pagilian] manipud iti damdamag ti BBC
* {{CIA World Factbook link|vm|Vietnam}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=2012-10-03 }} manipud dagiti ''Bilioteka ti UCB GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Asia/Vietnam}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628349/Vietnam Bietnam] idiay ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* {{wikiatlas|Vietnam|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=VN Key Panagrang-ay a Panagipadto para iti Bietnam]

;Gobierno
* [http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal ti Gobierno ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=2012-05-28 }}
* [http://www.cpv.org.vn/cpv/ Partido Komunista ti Bietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=2010-11-15 }} – opsiial a website (iti Bietnamis)
* [http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ Nailian nga Asemblia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102220756/http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ |date=2008-11-02 }} – lehislatibo a bagi ti Bietnam
* [http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 Opisina dagiti Sapasap nga Estadistika]
* [http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministro ti Gangganaet a Pannakibiang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=2009-10-20 }}
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Pangulo ti Estado ken Kamkameng ti Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html |date=2008-12-10 }}

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Pagpagilian ken terteritorio ti Abagatan a daya nga Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Bietnam| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti komunista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti sosialista nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1976]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>4vuneo3artts7kkfng3audnl614uoif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4340</id>
    <revision>
      <id>407419</id>
      <parentid>396721</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5845" sha1="p55r970tgjs1zkatqasp6e363d1ccg1" xml:space="preserve">{{maipapan|kapitolio iti Pransia}}
{{Infobox komuna ti Pransia
|name = Paris
|common name = Paris
|image = Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg
|image size = 280px
|caption = Ti Paris, nga addan ti [[Torre Eiffel]] iti likud ken raskasielos iti [[La Défense]]
|image flag = Flag of Paris with coat of arms.svg
|image flag size = 85px
|image coat of arms = Grandes Armes de Paris.svg
|image coat of arms size = 120px
|city motto = ''[[Fluctuat nec mergitur]]'' ([[Latin]])&lt;br /&gt; ({{lang-ilo|Naipalladaw dagiti dalluyon, ngem saan a lumned}})
|coordinates = {{coord|48.8567|2.3508|type:city(2200000)_region:FR|format=dms|display=inline,title}}
|time zone = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]] &lt;small&gt;(UTC +1)&lt;/small&gt;
|mayor = [[Anne Hidalgo]]
|party = [[Partido Sosialista (Pransia)|PS]]
|term = 2014–2020
|subdivisions entry = [[Administratibo a dibision|Subdibision]]
|subdivisions = [[Dagiti distrito iti Paris|20 a distrito]]
|area km2 = 105.4
|area footnotes =&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;[http://www.statistiques-locales.insee.fr/Fiches%5CRS%5CDEP%5C75%5CCOM%5CRS_COM75056.pdf INSEE dagiti lokal nga estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229230237/http://www.statistiques-locales.insee.fr/Fiches/RS/DEP/75/COM/RS_COM75056.pdf |date=2009-12-29 }}, a mairaman ti [[Bois de Boulogne]] ken [[Bois de Vincennes]].&lt;/ref&gt;
|INSEE=75056
|postal code=75001-75020, 75116
|population = 2229621
|population date = Enero&amp;nbsp;2013&lt;ref name=&quot;paris_pop_2013&quot; /&gt;
|population ranking = [[Listaan dagiti siudad iti Pransia nga addan ti sumurok a 20,000 nga agtaeng (1999 a senso)|Umuna idiay Pransia]]
|urban area km2 = 2,845
|urban area date = 2010
|urban pop = 10,354,675&lt;ref name=&quot;paris_UU10_pop&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.recensement.insee.fr/chiffresCles.action?zoneSearchField=PARIS&amp;codeZone=00851-UU2010&amp;idTheme=3
|title=Unité urbaine 2010 : Paris (00851)
|publisher=Insee
|language=Pranses
|accessdate=2011-10-20
|archive-date=2012-05-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512055748/http://www.recensement.insee.fr/chiffresCles.action?zoneSearchField=PARIS&amp;codeZone=00851-UU2010&amp;idTheme=3
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
|urban pop date = Ene.&amp;nbsp;2008
|metro area km2 = 17175
|metro area date = 2013
|metro area pop = 12,405,426&lt;ref name=&quot;paris_AU10_pop&quot; /&gt;
|metro area pop date = Ene.&amp;nbsp;2013
|website = [http://www.paris.fr/ www.paris.fr]
}}

Ti '''Paris''' ([[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: {{IPA-fr|paʁi||Paris1.ogg}}) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti [[Pransia]]. Naisanglad daytoy idiay karayan [[Seine]], idiay akin-amaianan a Pransia, ti puso iti [[Île-de-Pransia (rehion)|Île-de-Pransia]] a [[Dagiti rehion iti Pransia|rehion]] (wenno Rehion ti Paris, {{Lang-fr|Région parisienne}}). Ti siudad iti Parid, iti kaunegan nga administratibona a patingga a (ti 20 [[dagiti distrito iti Paris|distrito]]) ket kaaduanda a saan a nagbalbaliw manipud idi 1860, ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 2,211,297&lt;ref name=&quot;paris_pop_2013&quot;&gt;{{iti sao|fr}} {{cite web|url=http://www.recensement-2008.insee.fr/chiffresCles.action?codeMessage=5&amp;plusieursReponses=true&amp;zoneSearchField=PARIS&amp;codeZone=75056-COM&amp;idTheme=3&amp;rechercher=Rechercher|title=Commune : Paris (75056) – Thème : Évolution et structure de la population|author=[[INSEE|Institut National de la Statistique et des Études Économiques]]|accessdate=2011-08-31|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111081733/http://www.recensement-2008.insee.fr/chiffresCles.action?codeMessage=5&amp;plusieursReponses=true&amp;zoneSearchField=PARIS&amp;codeZone=75056-COM&amp;idTheme=3&amp;rechercher=Rechercher|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (Enero 2008), ngem ti Paris a [[Metropolitano a Lugar (Pransia)|metropolitano a lugar]] ket addaan iti 12,089,098 a populasion&lt;ref name=&quot;paris_AU10_pop&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.recensement.insee.fr/chiffresCles.action?codeMessage=5&amp;plusieursReponses=true&amp;zoneSearchField=PARIS&amp;codeZone=001-AU2010&amp;idTheme=3&amp;rechercher=Rechercher
|title=Aire urbaine 2010 : Paris (001)
|publisher=Insee
|language=Pranses
|accessdate=2011-10-20
|archive-date=2012-05-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512055618/http://www.recensement.insee.fr/chiffresCles.action?codeMessage=5&amp;plusieursReponses=true&amp;zoneSearchField=PARIS&amp;codeZone=001-AU2010&amp;idTheme=3&amp;rechercher=Rechercher
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; (Enero 2008), ken maysa kadagiti [[Dagiti kadakkelan a populasion a sentro iti Kappon ti Europa|kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar]] idiay [[Europa]].&lt;ref name=&quot;metropolitan_areas&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;va=&amp;pt=a|title=World Metropolitan Areas|author=Stefan Helders, World Gazetteer|accessdate=2007-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071001000616/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;va=&amp;pt=a|archivedate=2007-10-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti Paris ket isu idi ti kadakkelan a siudad iti Akinlaud a lubong iti agarup a 1,000 a taw-tawen, sakbay ti maika-19 a siglo, ken isu ti kadakkelan iti sangalubongan idi baetan ti maika-16 ken maika-19 a siglo.&lt;ref&gt;Josef Gugler, Dagiti siudad ti lubong iti labes ti Laud: pansangalubongan, panagrang-ay, ken inekualidad, 2004 (p. 396)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frederick Converse Beach, George Edwin Rines, Ti Amerikana, Volume 16, 1912.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frannie Léautier, Sangalubongan a Banko, Dagiti siudad ti globalisasion a lubong: panagturay, panaggun-od, ken panagsaranay, 2006. (p. 115)&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti departamento ti Pransia}}
{{Listaan dagiti Europeano a kapitolio babaen ti rehion}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Paris| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti siudad a nangsangaili dagiti Ay-ayam ti Kalgaw nga Olimpiada]]
[[Kategoria:Dagiti Europeano a Kapitolio ti Kultura]]</text>
      <sha1>p55r970tgjs1zkatqasp6e363d1ccg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tattao a Bikolano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4398</id>
    <revision>
      <id>407441</id>
      <parentid>406985</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="e5hk97011mpfeo46j8m7t7ooo9se5no" xml:space="preserve">{{Etniko a grupo
|group      = Dagiti Bikolano
|image      = 
|caption    = 
|population = 5.9 a riwriw&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6.9% iti populasion ti [[Filipinas]])&lt;/small&gt;
|regions    =
{{flagcountry|Filipinas}}&lt;br /&gt;{{smaller|([[Peninsula ti Bicol|Bicolandia]], [[Metro Manila]])}}&lt;hr/&gt;
[[Ballasiw taaw a Filipino|dagiti sabali pay a luglugar]]
|languages  = [[Pagsasao a Bikol|Bikol]], [[Pagsasao a Masbatenio|Masbatenio]], [[Pagsasao a Waray|Waray]], [[Pagsasao a Filipino|Filipino]], [[Ingles ti Filipinas|Ingles]]
|religions  = Kaaduan a [[Romanno Katolisismo idiay Filipinas|Romano Katoliko]] nga adda met bassit a [[Protestantismo idiay Filipinas|dagiti protestante]]
|related    = dagiti dadduma pay a [[Tattao a Filipino|Filipino]]
}}

Dagiti '''Bikolano''' ti maika-5 a kadakkelan nga etniko a grupo iti [[Filipinas]], adda ti agarup 5,907,000 a bilang nga agsasao iti [[Pagsasao a Bikol|Bikol]]. Agnaedda iti umabagatan-a-daya a peninsula ti isla ti Luzon, kadagiti probinsia ti [[Camarines Sur]], [[Albay]], [[Sorsogon]], ken [[Catanduanes]]. Adu pay a Bikolano ti agnanaed kadagiti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Masbate]], [[Camarines Norte]], ken [[Quezon]].

Adu met dagiti Bikolano a nagturong idiay Mindanao. Ti dati a kameng ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas ken Ehekutibo a Sekretario a ni Edelmiro E. Amante ket anak ti taga-Bikol. 

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.oragonrepublic.com Oragon Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123113535/http://oragonrepublic.com/ |date=2012-01-23 }}
*[https://web.archive.org/web/20240228084040/http://community.catanduanes.net/ Catanduanes.Net Association]

{{Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas}}
{{Filipinas-pungol}}

[[Kategoria:Antropolohia|Bicolano]]
[[Kategoria:Tattao|Bicolano]]
[[Kategoria:Populasion|Bicolano]]
[[Kategoria:Dagiti grupo ti etniko iti Filipinas|Bicolano]]</text>
      <sha1>e5hk97011mpfeo46j8m7t7ooo9se5no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Austria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4902</id>
    <revision>
      <id>407318</id>
      <parentid>394231</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16237" sha1="heous4qtufeopgazvsp5xtlfu45886x" xml:space="preserve">{{Coord|47|20|N|13|20|E|display=title}}
{{Infobox Pagilian
| common_name                  = Austria
|conventional_long_name       = Republika ti Austria&lt;br /&gt;
|native_name = {{patubo a nagan|de|Republik Österreich|icon=no}}&lt;br /&gt;
| image_flag                  = Flag of Austria.svg
| image_coat                  = Coat of arms of Austria.svg
| image_map                   = EU-Austria.svg
|map_caption                  = {{map caption|location_color=nangistan a berde|region=[[Europa]]|region_color=nangisit a kolor dapo|subregion=ti [[Kappon ti Europa]]|subregion_color=berde|legend=EU-Austria.svg}}
| national_motto              =
| national_anthem             = 
 {{ubl
  | {{patubo a nagan|de|[[Land der Berge, Land am Strome]]}}
  | {{small|''Daga ti Banbantay, Daga iti igid ti Karayan''}}{{brk|2}}
  | [[Papeles:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg|center]]
 }}
| official_languages          = [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]
|languages_type               = Dagiti pagsasao
|languages                    = [[Austro-Babaro]], [[Alemaniko nga Aleman|Alemaniko]] idiay Vorarlberg. Iti lokal pay [[Pagsasao a Eslobeno|Eslobeno]], [[Burgenland a Kroata]] ken [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]]
|ethnic_groups = '''91.1% [[Tattao nga Austriano|Austriano]]''',&lt;br /&gt;8.9% gangganaet -&lt;br /&gt;4% isu dagiti [[Tattao a Yugoslav|Yoguslav]],&lt;br /&gt;1.6% [[Dagiti Turko idiay Austria|Turko]],&lt;br /&gt;2.4% sabsabali ken di naibagbaga&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/au.html |title=Austria |author=World Factbook |date=3 Agosto 2010 |work= |publisher=CIA |accessdate=14 Agosto 2010 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610113837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AU.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year          = 2001
| capital                     = [[Vienna]]
| coordinates = {{Coord|48|12|N|16|21|E|type:city}}
| largest_city                = kapitolio
| government_type             = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[parlamentario a republika]]
| leader_title1               = [[Presidente ti Austria|Presidente]]
| leader_name1                = [[Alexander Van der Bellen]]
| leader_title2               = [[Konselor ti Austria|Konselor]]
| leader_name2                = [[Karl Nehammer]] ([[ÖVP]])
| leader_title3                =
[[Bise Konselor iti Austria|Bise Konselor]]
| leader_name3               =
[[Werner Kogler]] ([[Die Grünen]])
| leader_title4               = [[Listaan dagiti Presidente ti Nailian a Konseho iti Austria|Presidente ti Nailian a Konseho]]
| leader_name4                = [[Wolfgang Sobotka]] ([[ÖVP]])
| sovereignty_type            = [[Tulag ti estado ti Austria|Kawayaan]]
| established_event1          = [[Tulag ti estado ti Austria]] naipaturay
| established_date1           = 27 Hunio 1955 (Dukado: 1156, [[Imperio ti Austria]]: 1804, [[Umuna a Republika ti Austria]]: 1918–1938, Maikadua a Republika manipud idi 1945)
| area_km2                    = 83,879
| area_rank                   = Maika-115
| percent_water               = 1.7
| area_sq_mi                  = 32,377 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_estimate         = 8,932,664
| population_estimate_year    = 2021
| population_estimate_rank    = Maika-92
| population_density_km2      = 106
| population_density_rank     = Maika-106
| population_density_sq_mi    = 274.5 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_census           = 8,032,926
| population_census_year      = 2001
| GDP_PPP                     = $461.432 bilion
| GDP_PPP_year                = 2018
| GDP_PPP_rank                =
| GDP_PPP_per_capita          = $51,936
| GDP_PPP_per_capita_rank     =
| Gini_year = 2020
| Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 27.0 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=8 Disiembre 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.922 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref =&lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=6 Disiembre 2021}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-18
| currency                    = [[Euro]] ([[Euro a senial|€]]) ²
| currency_code               = EUR
| time_zone                   = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]]
| drives_on                   = kanawan
| utc_offset                  = +01
| time_zone_DST               = [[Kalgaw nga Oras ti Tengnga nga Europa|CEST]]
| utc_offset_DST              = +02
| demonym                     = [[Austriano]]
| cctld                       = [[.at]] ³
| calling_code                = [[Dagiti numero ti telepono iti Austria|43]]
| footnote1                   = [[Pagsasao nga Eslobeno|Eslobeno]], [[Pagsasao a Kroata|Kroata]], [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]] ket opisial a nabigbigan a rehional a pagsasao ken [[Pagsagsao  a senial ti Austria]] ket maysa a nasalakniban a kabassitan a pagsasao iti kaisapupan iti pagilian.
| footnote2                   = Ti Euro manipud idi 1 Enero 1999 pudno, manipud idi 1 Enero 2002 agpayso a kuarta; sakbay: Austriano a [[Schilling]].
| footnote3                   = Ti [[.eu]] a pagturayan ket maus-usar met, a naibingbingay kadagiti sabsabali kamkameng ti ti estado a [[Kappon a Europa]].
}}

Ti '''Austria''' nga ti opisial a '''Republika ti Austria''' ket maysa a [[naserraan ti daga a pagilian]] nga addaan iti kumurang wenno sumurok a 8.7 a riwriw a tattao&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/dynamic/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/056447 |title=STATISTIK AUSTRIA – Bevölkerungsstand und −veränderung |publisher=Statistik.at |date=2011-05-19 |accessdate=2011-07-24}}&lt;/ref&gt;idiay [[Tengnga nga Europa]]. Nabeddengan daytoy babaen ti [[Republika a Tseka]] ken [[Alemania]] iti amianan, [[Hungaria]] ken [[Eslobakia]] iti daya, [[Eslobenia]] ken [[Italia]] iti abagatan, ken [[Suisa]] ken [[Listenstain]] iti laud. Ti territorio ti Austria ket sinakopna ti 83,855 kuadrado kilometro (32,377 kd milia) ken addaan iti natimbeng ken [[Alpino a tiempo]]. Ti rabaw ti daga ti Austria ket kaaduan a kabanbantayan gapu ti kaadda ti [[Alpes]]; adda laeng iti 32% ti pagilian ket adda iti baba ti {{convert|500|m|ft|0}}, ken ti kangatuan a punto ket {{pagbaliwen|3798|m|ft|0}}.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/au.html |title=Austria |work=The World Factbook |date=14 Mayo 2009 |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=31 Mayo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610113837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AU.html |archivedate=2009-06-10 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kaaduan ti populasionn aket agsasao kadagiti lokal a [[Pagsasao a Babaro|Babaro]] a dialekto iti [[Pagsasao nga Aleman|Aleman]] a kas ti patneng a pagsasaoda,&lt;ref name=&quot;Language&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf |title=Die Bevölkerung nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland |publisher=Statistik Austria |accessdate=17 Nobiembre 2010 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113171636/http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf |archivedate=2010-11-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ken ti Aleman iti alagaden a pormana ket isu ti opisial a pagsasao ti pagilian.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria |title=Austria |date=31 Mayo 2009 |work=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=31 Mayo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090419153631/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria |archivedate=2009-04-19 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma pay nga opisial a pagsasao ket ti [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]], [[Kroata a Burgenland]], ken [[Pagsasao nga Eslobeno|Eslobeno]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;

Dagiti taudan ti moderno nga Austria ket nanipud idi panawen ti [[Kamara ti Habsburg|dinastia ti Habsburg]] idi ti kaaduan ti pagilian ket paset ti [[Nasantuan a Romano nga Imperio]]. Idi las-ud ti maika-17 ken maika-18 a sigsiglo, ti Austria ket nagbalin a kas maysa a [[nalatak a bileg]] iti Europa&lt;ref&gt;Paglakuan a Liberalismo: Ti Paradigma para idi maika-21 a siglo, panid 247, David Boaz, Edward H. Crane, Cato Institute, Washington D.C. 1993, {{ISBN|978-0-932790-98-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ti Panagbalbaliw ti Politika ti Europa, 1763–1848, Oxford a Pakasaritaan ti Moderno nga Europa, panid 209, Paul W. Schroeder, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1996, {{ISBN|978-0-19-820654-5}}&lt;/ref&gt; ken, iti panagsungbat ti pannakabalangat ni [[Napoleon]] a kas ti [[Emperador ti Pransia]], ti [[Austriano nga Imperio]] ket opisial a nairangarang idi 1804. Idi 1867, ti imperio ket [[Austro-Hungaro a Lompromiso ti 1867|nagreporma]] iti [[Austria-Hungaria]].

Kalpasan ti pannarebba ti Habsburg (Austro-Hungaro) nga Imperio idi 1918 idi panagpatingga ti [[Sangalubongan a Gubat I]], ti Austria ket nangamopon ken nagusar ti nagan ti [[Republika ti Aleman-Austria]] (''{{lang|de|Deutschösterreich}}'', ken kalpasanna ''{{lang|de|Österreich}}'') iti maysa a panagpadas para iti panagkaykaysa iti [[Republika ti Weimar|Alemania]], ngem naparitan gapu ti [[Tulag ti Saint-Germain-en-Laye (1919)]]. Ti [[Umun a Republika ti Austria]] ket nabangon idi 1919. Iti 1938 nga [[Anschluss]], ti Austria ket sinaupan ken insilpo babaen ti [[Nazi nga Alemania]].&lt;ref name=&quot;Britannica Anschluss&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/26730/ |title=Anschluss |date=24 Septiembre 2009 |work=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=31 Mayo 2009 }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket nagpaut aginggana ti panagpatingga ti [[Sangalubongan a Gubat II]] idi 1945, kalpasanna idi a ti Alemania ket [[Nasakupan ti Aliado nga Austria|sinakupan dagiti Aliado]] ken ti dati a demokratiko a batay-linteg ti Austria ket naipasubli. Idi 1955, ti [[Tulag ti Estado ti Austria]] ket nangipabangon manen ti Austria a kas maysa a naturay nga estado, a nagpatinggaan daytoy iti pannakasakup. Iti isu met laeng a tawen, ti [[Austriano a Parlamento]] ket nagpartuat ti [[Deklaratsion iti Neutralidad]] a nangirangarang daytoy a ti Maiakdua a Republika ti Austria ket agbalinto a permanente a [[neutralidad (sangalubongan a pannakibiang)|neutral]].

Tatta nga aldaw, ti Austria ket maysa a parlamentario a [[representatibo a demokrasia]] a buklen dagiti siam a [[dagiti estado ti Austria|pederal nga estado]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;johnson 17&quot;&gt;Lonnie Johnson 17&lt;/ref&gt; Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, nga addaan iti populasion iti sumurok a 1.7&amp;nbsp;riwriw, ket ti [[Vienna]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vienna pop&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statistik.at/blickgem/pz1/g90001.pdf |title=Probezählung 2006 – Bevölkerungszahl |date=31 Oktubre 2006 |work=Statistik Austria |format=PDF |language=Aleman |accessdate=27 Mayo 2009 }}&lt;/ref&gt; Ti Austria ket maysa kadagiti [[Listaan dagiti pagilian babaen GDP (nominal) tunggal maysa a tao|kabaknangan a pagilian iti lubong]], nga adda ti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao iti $46,330 (2012 karkulo.). Ti pagilian ket nakaparang-ay iti maysa a [[listaan dagiti pagilian babaen ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan|nangato nga alagaden ti panagbiag]] ken idi 2011 nairanggo idi daytoy ti maika-19 iti lubong para iti bukodna a [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]]. Ti Austria ken kamengen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian manipud idi 1955,&lt;ref&gt;Jelavich 267&lt;/ref&gt; [[Pannakaipangato ti Austria iti Kappon ti Europa|timmipon ti Kappon ti Europa]] idi 1995,&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt; ken maysa a nangpundar ti [[Gunglo para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrang-ay|OECD]].&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html |title=Austria About |publisher=OECD |accessdate=20 Mayo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506022708/http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html |archivedate=2009-05-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ti Austria ket nangpirma pay ti [[Schengen a Tulagan]] idi 1995,&lt;ref name=&quot;Schengen&quot;&gt;{{cite web |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=643_0_4_0 |title=Ti Austria timmipon iti Schengen |date=Mayo 1995 |work=Migration News |accessdate=30 Mayo 2009 }}&lt;/ref&gt; ken nangampon ti Europeano a kuarta, a [[euro]], idi 1999.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

;Bibliograpia
{{Refbegin}}
* {{Cite book | last=Brook-Shepherd | first=Gordon | title=Dagiti Austriano ti sangaribu a tawen apanagbanniaga| year=1998 | publisher=Carroll &amp; Graf Publishers, Inc | location=New York  | isbn=0-7867-0520-5}}
* {{Cite book | last=Jelavich | first=Barbara | title=Moderno nga Austria: imperio ken republika 1815–1986 | year=1987 | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan| location=Cambridge  | isbn=0-521-31625-1}}
* {{Cite book | last=Johnson | first=Lonnie | title=Panagiyamammo ti Austria: ti ababa a sarita | year=1989 | publisher=Ariadne Press | location=Riverside, Calif.  | isbn=0-929497-03-1}}
* Rathkolb, Oliver. ''Ti Paradoksiko a Republika: Austria, 1945–2005''  (Berghahn Books; 2010, 301 pampanid). Patarus iti 2005 a panagadal kadagiti paradoksiko nga aspeto ti politika a kultura ken kagimongan ti Austria.
* {{Cite book | last=Schulze | first=Hagen | title=Dagiti estado, pagpagilian, ken nasionalismo: manipud iti Tengnga a Panpanawen aginggana iti agdama | year=1996 | publisher=Blackwell | location=Cambridge, Mass.  | isbn=0-631-20933-6}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia}}
* {{Wikivoyage-inline|Austria}}
* [http://www.bundeskanzleramt.at/DesktopDefault.aspx?alias=english&amp;init&amp;init Opisial a Portal ti Gobierno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819212311/http://www.bundeskanzleramt.at/DesktopDefault.aspx?alias=english&amp;init&amp;init |date=2006-08-19 }}
* {{CIA World Factbook link|au|Austria}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria Austria] iti ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* [http://www.state.gov/p/eur/ci/au/ Austria] – pakaammo manipud iti Departamento ti Estado ti Estados Unidos
* [http://www.loc.gov/rr/international/european/austria/au.html Dagiti Portal iti Lubong] manipud iti Biblioteka ti Kongreso ti Estdos Unidos
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/austria.htm Austria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821141923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/austria.htm |date=2008-08-21 }} iti ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Europe/Austria}}
* [http://www.city-map.at/ Pakaammo iti Austria] Naurnos babaen kadagiti rehion. Agili kadagiti lima a pagsasao.
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17405422 Bariweswes ti Austria] manipud iti BBC News
* {{Wikiatlas|Austria}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=AT Dagiti Panagipalnaad ti Nangruna a Panagrang-ay para iti Austria]

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Austria| ]]
[[Kategoria:Dagiti Alpino a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Aleman]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Konseho ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1955]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>heous4qtufeopgazvsp5xtlfu45886x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arhelia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4911</id>
    <revision>
      <id>407306</id>
      <parentid>406844</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15560" sha1="e3bnykbpkaxc3y6m2o9m5kpcx4il04s" xml:space="preserve">{{coord|28|N|2|E|scale:10000000_type:country_region:DZ|format=dms|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia
|common_name     = Arhelia
|native_name     = {{small|{{patubo a nagan|ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية|italics=no}}}}&lt;br /&gt;{{small|{{patubo a nagan|ber|ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ|italics=no}}}}&lt;br /&gt;{{small|{{patubo a nagan|fr|République démocratique populaire d'Algérie}}}}
|image_flag      = Flag of Algeria.svg
|image_coat      = National Emblem of Algeria (bronze effect).svg
|symbol_type     = Kayarigan
|national_motto  = {{small|بالشّعب وللشّعب}}&lt;br /&gt;Babaen dagiti tattao ken para dagiti tattao&lt;ref name=&quot;CONST-AR&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm |title=Constitution of Algeria, Art. 11 |language=Arabiko |publisher=El-mouradia.dz |accessdate=17 Enero 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718124116/http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm |archivedate=18 Hulio 2012 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CONST-EN&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |title=Constitution of Algeria; Art. 11 |publisher=Apn-dz.org |date=28 Nobiembre 1996 |accessdate=17 Enero 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |archivedate=25 Hulio 2013 }}&lt;/ref&gt;
|national_anthem = ''[[Kassaman]]''&lt;br /&gt;({{lang-ilo|&quot;Agikari Kami&quot;}})&lt;br /&gt;[[Papeles:National anthem of Algeria, by the U.S. Navy Band.oga|center]]
|image_map       = Algeria (orthographic projection).svg
|map_caption     = {{map caption |location_color=nangisit a berde || | |}}
|capital         = [[Arhel]]
|coordinates     = {{Coord|36|42|N|3|13|E|type:city}}
|largest_city    = kapitolio
|official_languages = {{hlist |[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |title=Constitution of Algeria; Art. 3 |publisher=Apn-dz.org |date=28 Nobiembre 1996 |accessdate=17 Enero 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |archivedate=25 Hulio 2013 }}&lt;/ref&gt; |[[Sasao a Bereberes|Bereberes]]&lt;ref name=&quot;APS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aps.dz/images/doc/PROJET-DE%20REVISION-DE-LA-CONSTITUTION-28-DECEMBRE-2015.pdf |title=APS |publisher=Algeria Press Service |date=6 Enero 2016 |accessdate=6 Enero 2016 |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130180319/http://www.aps.dz/images/doc/PROJET-DE%20REVISION-DE-LA-CONSTITUTION-28-DECEMBRE-2015.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
|languages_type  = Dadduma a pagsasao
|languages       = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.fr/books?id=29ZurQz7EtUC&amp;pg=PA115&amp;dq=language+algeria+english&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjTgKfQhrDUAhWKWBQKHRWXB9kQ6AEIMTAC#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Algeria in Others' Languages, Anne-Emmanuelle Berger, p115 |access-date=2017-08-07 |archive-date=2017-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825143838/https://books.google.fr/books?id=29ZurQz7EtUC&amp;pg=PA115&amp;dq=language+algeria+english&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjTgKfQhrDUAhWKWBQKHRWXB9kQ6AEIMTAC#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ken [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] {{small|(negosio ken edukasion)}}&lt;ref name=&quot;AlgeriaFactbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |title=The World Factbook – Algeria |publisher=Central Intelligence Agency |date=4 Disiembre 2013 |accessdate=24 Disiembre 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BNNjndve?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |archivedate=2012-10-13 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups =
 {{vunblist
  | 99% {{nowrap|Arabo-Bereberes&lt;ref name=&quot;AlgeriaFactbook&quot; /&gt;{{ref label|Amazigh|a|}}&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
  | 1% dadduma&lt;ref name=&quot;AlgeriaFactbook&quot; /&gt;}}
|demonym         = Arheliano
|government_type = {{nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]]}} a [[republika ti tattao]]
|leader_title1   = [[Presidente ti Arhelia|Presidente]]
|leader_name1    = [[Abdelmadjid Tebboune]]
|leader_title2   = [[Kangrunaan a Ministro ti Arhelia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2    = [[Aymen Benabderrahmane]]
|legislature     = [[Parlamento ti Arhelia|Parlamento]]
|upper_house     = [[Konseho ti Pagilian]]
|lower_house     = [[Nailian nga Asemblia ti Tattao]]
|sovereignty_type   = [[Gubat ti Arhelia|Wayawaya]] {{nobold|manipud iti [[Pransia]]}}
|established_event1 = Nairangarang
|established_date1  = 3 Hulio 1962
|established_event2 = Nabigbigan
|established_date2  = 5 Hulio 1962
|area_km2        = 2381741
|area_rank       = Maika-10
|area_sq_mi      = 919595
|percent_water   = maliwayan
|population_estimate = 40,400,000&lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ons.dz/-Demographie-.html |title=Démographie (ONS) |publisher=ONS |date=19 Enero 2016 |accessdate=19 Enero 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |archivedate=6 Marso 2012 }}&lt;/ref&gt;
|population_census = 37,900,000&lt;ref name=&quot;ONS&quot; /&gt;
|population_estimate_year = 2016
|population_estimate_rank = Maika-33
|population_census_year = 2013
|population_density_km2 = 15.9
|population_density_sq_mi = 37.9
|population_density_rank = Maika-208
|GDP_PPP         = $634.746-bilion&lt;ref name=imf2&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=14&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=612&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= Argelia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010150751/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&amp;pr.y=14&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=612&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |date=2017-10-10 }}. [[Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan]]&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_year    = 2017
|GDP_PPP_rank    = 
|GDP_PPP_per_capita = $15,281&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal     = $173.947-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_year = 2017
|GDP_nominal_per_capita = $4,187&lt;ref name=imf2 /&gt;
|Gini            = 35.3
|Gini_year       = 1995
|Gini_ref        = &lt;ref&gt;{{cite web |author=Staff |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of Family Income&amp;nbsp;– Gini Index |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=1 Septiembre 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5rRcwIiYs?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archivedate=2010-07-23 |url-status=dead |df=dmy }}&lt;/ref&gt;
|HDI             = 0.736&lt;!-- number only --&gt;
|HDI_year        = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
|HDI_change      = increase&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
|HDI_ref         = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=14 Disiembre 2015 |accessdate=14 Disiembre 2015 |publisher=United Nations Development Programme |pages=21–25 |archive-date=2016-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319110553/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank        = Maika-83
|currency        = [[Dinar ti Arhelia|Dinar]]
|currency_code   = DZD
|time_zone       = [[Oras ti Tengnga nga Europa|CET]]
|utc_offset      = +1
|date_format     = dd/mm/yyyy
|drives_on       = kanawan&lt;ref&gt;{{cite news |last=Geoghegan |first=Tom |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8239048.stm |title=Could the UK drive on the right? |publisher=BBC News |date=7 Septiembre 2009 |accessdate=14 Enero 2013 |archive-date=2012-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120801220244/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8239048.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|calling_code    = +213
|cctld           = [[.dz]]&lt;br /&gt;الجزائر.
|footnote_a      = {{note|arabberberbox}} Ibagbaga ti ''CIA World Factbook'' nga agarup a 15% kadagiti Arheliano, ti maysa  a minoridad, ket ibagbagada ti bagbagida a kas Bareberes uray no adu met kadagiti Arheliano ket agtauda iti Bereberes. Ipalawag ti Factbook a dagiti agarup a 15% a mangibagbaga kadagiti bagida a kas Bereberes, kaaduan ket agtataeng iday rehion ti [[Kabylie]], ad-adu nga asideg a mangibagbaga kadagit bagbagida iti taid a Bereberes imbes nga iti tawid nga Araboe, ken isuda ket Muslim.
}}

Ti '''Arhelia''' ({{lang-ar|'''الجزائر'''}}, ''al-Jazā'ir''; [[Sasao a Bereberes|Bereberes]]: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ ken [[Arheliano nga Arabiko]]: Dzayer wenno Ldzayer, opisial a ti '''Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia''', ken pormal a makunkuna pay a kas ti '''Demokrata ken Popular a Republika ti Arhelia''',&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Radicati di Brozolo |first=Luca G. |year=1990 |title=Benemar v. Embahada iti Demokrata ken Popular Republika iti Arhelia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1990-04_84_2/page/573 |journal=Amerikano a Warnakan iti Internasional a Linteg |volume=84 |issue=2 |pages=573–577 |doi=10.2307/2203476 }}&lt;/ref&gt; ket maysa a dakkel a pagilian idiay [[Maghreb]] a rehion iti Amianan a laud iti Aprika. Ti [[Arhel]] ket isu ti kapitolio ken kaaduan ti populasion a siudad.

Ti teritorio iti tatta nga aldawen nga Arhelia ket pagtaengan idi kadagiti adu a taga-ugma a kultura, a mairaman dagiti [[Ateriano]] ken [[Kapsiano a kultura|Kapsiano]] a kultura. Ti lugarna ket tinurayan idi babaen dagiti adu nga imperio ken dinastia, a mairaman ti taga-ugma a [[Numida]], Kartahineses, dagiti [[Taga-ugma a Roma|Romano]], dagiti [[Bandalo]], dagiti Bisansio, dagiti Arabo nga Umayyad, Berber Fatimids ken Almohads ken kalpasan dagitoy ti Turko nga Otomano.

Ti Arhelia ket maysa a [[Semi-presidensial a sistema|semi presidensial a republika]] a buklen dagiti 48 a probinsia ken dagiti 1541 a komuna. Nga adda ti populasion ti sumurok a 37 a riwriw, isu daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion iti lubong. Daytoy ket maysa aliguistiko nga Arabo a pagilian nga adda pay dagiti dadduma a dialekto. Ti ekonomiana ket naibatay ti lana, a nagsagsagaba kadagiti [[Olandes a sakit]]. Ti [[Sonatrach]], ti nailian a kompania ti lana, ket isu ti kadakkelan a kompania idiay [[Aprika]]. Ti Arhelia ket adda ti maikadua a kadakkelan a buyot idiay Aprika ken idiay [[Arabo a lubong]], kalpasan ti [[Ehipto]], ken estratihiko a kumaduaanna ti [[Rusia]] ken [[Tsina]] ken dagiti nagtaudan ti armas.

Nga adda ti dagup a kalawa iti {{pagbaliwen|2,381,741|km2|sqmi|0}}, ti Arhelia ket isu ti [[Listaan dagiti pagilian ken agkamkammatalek babaen ti kalawa|maikasangapulo a kadakkelan a pagilian iti lubong]] ken ti kadakkelan idiay Aprika.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=2014-02-09 }}. Naala idi 10 Hulio 2012.&lt;/ref&gt; Ti pagilian ket nabeddengan iti amianan a daya babaen ti [[Tunisia]], iti daya babaen ti [[Libya]], iti laud babaen ti [[Morocco]], iti abagatan a laud babaen ti [[Akinlaud a Sahara]], [[Mauritania]], ken [[Mali]], iti abagatan a daya babaen ti [[Niger]], ken iti amianan bababen ti [[Baybay Mediteraneo]]. Manipud idi 2012, ti Arhelia ket adda ti nakarkulo a populasion iti 37.1&amp;nbsp;a riwriw.&lt;ref name=&quot;ons-dz&quot;&gt;{{cite web | author = Staff | date =  | url = http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html | title = ''Population et Démographie'' | trans-title = Populasion ken dagiti Demograpiko | language = Pranses | publisher = Opisina dagiti Nailian nga Estadistika ti Arhelia | accessdate = Septiembre 15, 2011 | archive-date = 2012-06-04 | archive-url = https://archive.is/20120604090003/http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Ti Arhelia ket kameng ti [[Kappon ti Aprika]], ti [[Liga ti Arabo]], [[OPEC]] ken ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], ken maysa a nagbangon a kameng ti [[Kappon ti Arabo a Maghreb]].

== Etimolohia ==
Ti nagan ti pagilian ket naala manipud iti siudad ti [[Arhel]]. Ti sapasap a kaaduan nga etomolohia ket mangisilpo ti nagan ti siudad iti ''al-Jazā'ir'' (الجزائر, &quot;Dagiti Isla&quot;), ti napabassit a porma manipud iti daan a nagan ti siudad a ''Jazā'ir Banī Mazghanna'' (جزائر بني مزغنة, &quot;Isoisla dagiti Mazghanna a Tribu&quot;),&lt;ref name=idrisi&gt;{{cite book|last=al-Idrisi|first=Muhammad|title=Nuzhat al-Mushtaq|year=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=khaldun&gt;{{cite book|last=Abderahman|first=Abderrahman|title=Pakasaritaan ti Ibn Khaldun – Tomo 6|year=1377}}&lt;/ref&gt; nga inpakat babaen dagiti mediebal a heograpo a kas ni [[al-Idrisi]]. Dagiti dadduma pay ket isurotda iti ''Ldzayer'', ti [[Maghrebi nga Arabiko]] ken [[Sasao a Berebees|Bereberes]] para iti &quot;Arhelia&quot; a mabalin a maikabagian ti [[Zirid a Dinastia]] nga Ari a ni [[Ziri ibn-Manad]] ken ti nangbangon ti siudad iti Arhel.&lt;ref&gt;[http://www.scribd.com/doc/13243273/Etymologie-du-toponyme-Aldjazair Etymologie du toponyme &quot;Aldjazair&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725081712/http://www.scribd.com/doc/13243273/Etymologie-du-toponyme-Aldjazair |date=2013-07-25 }}. Scribd.com. Naala idi 14 Mayo 2012.&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Arhelia}}

Ti Arhelia ket nataenganen manipud idi 10,000 BC, a kas ti naibaga idiay Nailian a Parke ti [[Tassili]]. Dagiti patneng a tatato iti akin-amianan nga Aprika ket naisalsalumina a patneng a populasion, a tinawtawagan a kas dagiti [[Tattao a Bereberes|Bereberes]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dagiti Berber|publisher=Wiley-Blackwell|year=1997|chapter=Dagiti Berbers iti Kina-ugma|isbn=978-0-631-20767-2|url=http://books.google.com/?id=8Zcz91t29ukC|accessdate=2 Pebrero 2010|author=Brett, Michael|author2=Fentress, Elizabeth|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819182824/https://books.google.com/books?id=8Zcz91t29ukC&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; babaen dagiti Griego ken dagiti Romano, ken kalpasan daytoy dagiti Arabo.

== Paammo ==
&lt;references group=&quot;paammo&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Arhelia| ]]
[[Kategoria:Dagiti Arabo a republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Arabiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]]
[[Kategoria:Pagpagilian ti G15]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti GPAP]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Liga ti Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1962]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Laud nga Aprika]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>e3bnykbpkaxc3y6m2o9m5kpcx4il04s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Butan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4931</id>
    <revision>
      <id>407331</id>
      <parentid>404018</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11197" sha1="taxew5ebvxnevoj7jackuoadtyvefh6" xml:space="preserve">{{coord|27.417|90.435|region:BT|format=dms|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Pagarian ti Butan
| native_name = {{resize|150%|འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་}}
| common_name = Butan
| image_flag = Flag of Bhutan.svg
| image_coat = Emblem of Bhutan.svg
| symbol_type = Kayarigan
| image_map = Bhutan (orthographic projection).svg
| alt_map = | map_caption = 
| national_anthem = ''[[Druk tsendhen|Druk Tsendhen]]''&lt;br/&gt;{{small|''Ti Gurruod ti Pagarian ti Bannagaw''}}&lt;br/&gt;
| capital = [[Thimphu]]
| coordinates = {{Coord|27|28.0|N|89|38.5|E|type:city}}
| largest_city = kapitolio
| official_languages = [[Dzongkha]]
| religion = [[Budismo]]
| demonym = Butanes, Taga-Butan
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Parlamentario a sistema|parlamentario]] a [[batay-linteg a monarkia]]
| leader_title1 = [[Listaan dagiti nagturay iti Butan|Ari]]
| leader_name1 = [[Jigme Khesar Namgyel Wangchuck]]
| leader_title2 = [[Listaan dagiti Umuna a Ministro ti Butan|Umuna a Ministro]]
| leader_name2 = [[Tshering Tobgay]] 
| legislature = [[Parlamento ti Butan|Parlamento]]
| upper_house = [[Nailian a Konseho (Butan)|Nailian a Konseho]]
| lower_house = [[Nailian nga Asemblia (Butan)|Nailian nga Asemblia]]
| sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Butan|Pannakabangon]]
| sovereignty_note = Nasapa a maika-17 a siglo
| established_event1 = [[Kamara ti Wangchuck|Dinastia ti Wangchuk]]
| established_date1 = 17 Disiembre 1907
| established_event2 = [[Dagiti pannakibiang ti Butan-India|Tulag ti Indo-Butan]]
| established_date2 = 8 Agosto 1949
| established_event3 = [[Batay-linteg a monarkia]]
| established_date3 = 2007
| area_rank = Maika-135
| area_km2 = 38,394
| area_sq_mi = 14,824 &lt;!--38,394 km2--&gt;
| area_footnote = 
| percent_water = 1.1
| population_estimate = 742,737&lt;ref name=clock&gt;{{cite web |url = http://countrymeters.info/en/Bhutan |title = Bhutan Population clock |year = 2012 |publisher = Countrymeters.info |accessdate = 22 Oktubre 2012 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = Maika-165
| population_estimate_year = 2012
| population_census = 634,982&lt;ref name=census&gt;{{cite web |url = http://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/Thailand_15Oct07/docs/Countries_presentations/Bhutan_Results.ppt |title = Population and Housing Census of Bhutan — 2005 |format = PPT |publisher = [[UN]] |year = 2005 |accessdate = 5 Enero 2010 }}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2005&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| population_density_km2 = 18.0 &lt;!--691141 / 38394--&gt;
| population_density_sq_mi = 46.6 &lt;!--691141 / 14824--&gt;
| population_density_rank = Maika-196
| GDP_PPP = $4.287 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=514&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=56&amp;pr.y=0 |title = Bhutan |publisher = International Monetary Fund |accessdate = 17 Abril 2012 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank = 
| GDP_PPP_year = 2011
| GDP_PPP_per_capita = $6,112&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal = $1.488 bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_rank = 
| GDP_nominal_year = 2011
| GDP_nominal_per_capita = $2,121&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini_year = 2012
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 38.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url = http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |accessdate = 2 Marso 2011 }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.584 &lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
| HDI_change = steadu&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-136
| HDI_year = 2013 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers and not the publication year--&gt;
| currency = [[Ngultrum ti Butan]]&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| currency_code = BTN
| time_zone = [[Oras ti Butan|BTT]]
| utc_offset = +6
| time_zone_DST = saan a mapalpaliiw
| utc_offset_DST = +6
| drives_on = kanigid
| cctld = [[.bt]]
| calling_code = [[+975]]
| footnote_a = Ti populasion ti Butan ket naestimadon a naibatay iti naireporta a pigura iti agarupa a riwriw kadagiti tawen ti 1970 idi ti pagilian ket timmipon iti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken awan dagiti apag-isu nga estadistika.&lt;big&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/073f330f9a61c6b0c1256aca004f2ea8?OpenDocument |title = Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Bhutan |publisher = Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (UNHCHR) |date = 5 Hunio 2001 |accessdate = 23 Abril 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt; Isu a, ti panagusar ti tinawen nga iya-adu a gatad iti 2–3%, ti kaaduan a karkulo ti populasion ket agarup a 2 a riwriw idi 2000. Ti nailian a senso ket naaramid idi 2005 ken ti agpaysa a naala a populasion idi ket 672,425. Iti nagbanagan, ti Dibision ti Populasion ti Nagkaykaysa a Pagpagilain ket pinabassitna ti karkulo ti populason ti pagilian iti rebision ti 2006 &lt;big&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://esa.un.org/unpp |title = World Population Prospects |publisher = [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] |year = 2008 |accessdate = 4 Disiembre 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100107202528/http://esa.un.org/unpp |archivedate = 2010-01-07 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt; para iti amin a paset ti panawen manipud idi 1950 aginggana idi 2050.
|footnote_b = Ti [[Rupia ti India]] ket mabalin pay a mausar a panaggatang.
}}

Ti '''Butan''' ({{IPAc-en|b|uː|ˈ|t|ɑː|n}}; [[Pagsasao a Dzongkha|Dzongkha]]: {{resize|130%|འབྲུག་ཡུལ་}}; {{bo|w='brug-yul}}{{nbsp|2}}&quot;Druk Yul&quot;), opisial a ti '''Pagarian ti Butan''', ket [[naserraan ti daga a pagilian]] idiay [[Abagatan nga Asia]] a mabirukan idiay akindaya a patingga ti [[Himalayas]]. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti [[Tsina]] ken iti abagatan, daya ken laud babaen ti [[India]]. Iti laud, ket naisina manipud ti [[Nepal]] babaen ti [[Es-estado ken terteritorio a kappon ti India|estado ti India]] iti [[Sikkim]], bayat a ti ad-adayo nga abagatan ket naisina manipud ti [[Banglades]] babaen dagiti estado ti India iti [[Assam]] ken [[Laud a Bengal]]. Ti kapitolio ti Bhutan ken ti kadakkelan a siudadna ket ti [[Thimphu]].

Ti Butan ket rimsua a binukel dagiti naggugubat a [[peudo]] aginggana di nasapa a maika-17 a siglo, idi ti [[lama]] ken daulo ti militar a ni [[Ngawang Namgyal]], ti immuna a [[Zhabdrung Rinpoche]], nga idi ket pimmanpanaw iti relihioso a persekusion idiay [[Tibet]], ket pinagkaykaysana ti lugar ken nangipatakder ti naisangayan nga identidad ti Butan. Kalpasanna, idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Butan ket naipayammo iti [[Imperio a Britaniko]] ken nagtalinaay iti napigsa a bilateral a relasion idi India kalpasan ti pannakawayana. Idi 2006, iti naibatay iti global a panagsukisok, ti ''[[Bloomberg Businessweek|Business Week]]'' ket inranggona ti Butan a kas ti karagsakan a pagilian idiay Asia ken ti maikawalo a karagsakan iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://images.businessweek.com/ss/06/10/happiest_countries/index_01.htm |title = The World's Happiest Countries |publisher = Business Week |date = 11 Oktubre 2006 |accessdate = 23 Abril 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090426174928/http://images.businessweek.com/ss/06/10/happiest_countries/index_01.htm |archivedate = 2009-04-26 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Ti ladawan ti daga ti Butan ket sumakop manipu ti [[Subtropiko|subtropikal]] a tantanap iti abagatan aginggana ti sub-alpino a kabambantayan ti Himalaya iti amianan, a dagiti tuktok ti bantay ket sumurok a {{nowrap|{{pagbaliwen|7000|m|ft}}}}. Ti dagup ti kalwana ket naireporta a kas agarup a {{pagbaliwen|46500|km2|abbr=on}} idi 1997&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/08fyp.pdf |title = 8th Five Year Plan (1997–2002) |format = PDF |publisher = Government of Bhutan |year = 1997 |accessdate = 22 Agosto 2011 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304190503/http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/08fyp.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ken {{pagbaliwen|38394|km2|sqmi}} idi 2002.&lt;ref name=FYP9&gt;{{cite web |url = http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/5yp09_main.pdf |title = 9th Five Year Plan (2002–2007) |publisher = Royal Government of Bhutan |year = 2002 |accessdate = 22 Agosto 2011 |archive-date = 2012-03-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120320060614/http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/5yp09_main.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=official&gt;{{cite web |url = http://www.bhutan.gov.bt/government/aboutbhutan.php |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120423102833/http://www.bhutan.gov.bt/government/aboutbhutan.php |archivedate = 2012-04-23 |title = National Portal of Bhutan |publisher = Department of Information Technology, Bhutan |accessdate = 22 Agosto 2011 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ti estado a relihion ti Butan ket [[Vajrayana|Vajrayana a Budismo]] ken ti populasion, itan (manipud idi 2012/2013) ket nakarkulo iti gangani a tallo a pagkapat ti maysa a riwriw,&lt;ref name=clock/&gt; ken kaaduan ket Budista. Ti [[Hinduismo]] ket isu timaikadua a kadakkelan a relihion.&lt;ref&gt;&quot;Bhutan.&quot; ''World Almanac &amp; Book Of Facts'' (2008): 752–753. Academic Search Premier. Web. 8 Disiembre 2011.&lt;/ref&gt;

Idi 2008, ti Butan ket nagtransision manipud ti [[patingga a monarkia]] iti [[batay-linteg a monarkia]] ken nagtengngel iti immuna a sapasap a panagbutos.&lt;ref&gt;Wolf, Siegfried, [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/2791/1/SOW.BhutanTransition.2013.pdf &quot;Bhutan's Political Transition&quot;], ' ' Applied Political Science of South Asia' ', 2 Hulio 2013&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline|Bhutan|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.bhutan.gov.bt/ Bhutan.gov.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230224419/http://www.bhutan.gov.bt/ |date=2005-12-30 }} – Opisial a website ti Gobierno ti Butan
* {{CIA World Factbook link|bt|Butan}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/bhutan.htm Butan] manipud ti ''UCB Libraries GovPubs''.
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64215/Bhutan Butan], ''Encyclopædia Britannica''.
* {{Dmoz|Regional/Asia/Bhutan}}
* {{Wikiatlas|Bhutan|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.tourism.gov.bt/ Konseho ti Turismo ti Butan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041211095328/http://www.tourism.gov.bt/ |date=2004-12-11 }}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Butan| ]]
[[Kategoria:Dagiti batay-linteg a monarkia]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1949]]</text>
      <sha1>taxew5ebvxnevoj7jackuoadtyvefh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Costa Rica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4945</id>
    <revision>
      <id>407338</id>
      <parentid>404754</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17238" sha1="0eeqzzc0cmgoeij7gdhduy7yq0kjxot" xml:space="preserve">{{Coord|10|N|84|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Costa Rica
|native_name = ''República de Costa Rica''
|common_name = Costa Rica
|image_flag = Flag of Costa Rica (state).svg
|image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg
|image_map = Costa Rica (orthographic projection).svg
|national_motto =
|national_anthem = {{patubo a nagan|es|&quot;[[Noble patria, tu hermosa bandera]]&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Natakneng a pagilian, napintas a wagaywaymo&quot;}}
|official_languages = [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
|regional_languages = {{hlist |[[Limones a kreol|Mekatelyu]] |[[Pagsasao a Bribri|Bribri]] |[[Hamaika a Patois|Patois]]}}
|demonym = {{hlist |[[Tattao a Costa Rica|Taga-Costa Rica]] |[[Tico]]}}
|religion = [[Katolisismo]] (Kristiano)
|ethnic_groups =
 {{Unbulleted list
  | {{nowrap|65.8% [[Tattao a puraw|Puraw]]{{\}}[[Kastiso]]}}
  | 13.65% [[Mestiso]]
  |  9.03% Dagiti imigrante
  |  6.72% [[Mulato]]
  |  2.40% [[Indigenio a tattao ti Kaamerikaan|Amerindiano]]
  |  1.03% [[Tattao a nangisit|Nangisit]]
  |  0.21% [[Tattao nga Asiano|Asiano]]
  |  0.88% dadduma pay
 }}
|ethnic_groups_year = 2011&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |title=Censo Nacional 2011 |access-date=2014-04-15 |archive-date=2012-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|capital = [[San José, Costa Rica|San José]]
|coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}}
|largest_city = kapitolio
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[batay-linteg a republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Costa Rica|Presidente]]
|leader_name1 = [[Laura Chinchilla]]
|leader_title2 = ''[[Presidente ti Costa Rica|Presidente-elecktado]]''
|leader_name2 = ''[[Luis Guillermo Solís]]''
|legislature = [[Lehislatibo nga Asemblia ti Costa Rica|Lehislatibo nga Asemblia]]
|area_rank = Maika-128
|area_km2 = 51,100
|area_sq_mi = 19,653
|percent_water = 0.7
|population_census = 4.586.353&lt;ref name=2011Census&gt;{{cite web |url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Censo_2011-INEC-Centro_Centroamericano_de_Poblacion-correccion_0_266373372.html |title=Costa Rica tiene 4,6 millones de habitantes, según corrección del Censo 2011 |author=El Financiero |publisher=El Financiero, Costa Rica |date=2013-03-20 |accessdate=2013-05-23 |language=Espaniol}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-123
|population_census_year = 2011
|population_density_km2 = 84&lt;ref name=2011Census /&gt;
|population_density_sq_mi = 220 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-107
|GDP_PPP = $61.427 bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=36&amp;pr.y=13&amp;sy=2011&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=238%2C128%2C944&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Costa Rica |publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan |accessdate=2014-03-16}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_year = 2013
|GDP_PPP_per_capita = $12,874&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|GDP_nominal = $48.505 bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
|GDP_nominal_year = 2013
|GDP_nominal_per_capita = $10,166&lt;ref name=imf2 /&gt;
|sovereignty_type = Nairangarang ti wayawaya
|established_event1 = manipud iti [[Espania]]
|established_date1 = Septiembre 15, 1821
|established_event2 = manipud iti [[Mehiko]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
|established_date2 = Hulio 1, 1823
|established_event3 = manipud iti [[Pederasion ti Tengnga nga Amerika|Dagiti Nagkaykaysa a Probinsia&lt;br /&gt;ti Tengnga nga Amerika]]
|established_date3 = Marso 21, 1847
|established_event4 = Binigbig babaen ti Espania
|established_date4 = Mayo 10, 1850
|established_event5 = Batay-linteg
|established_date5 = Nobiembre 7, 1949&lt;ref name=CIA&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Costa Rica |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |accessdate=2011-10-04 |archive-date=2020-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513101015/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|Gini_year = 2009
|Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 50.7 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Idex|publisher=World Bank |accessdate=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2012
|HDI_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.773 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=HDI12&gt;{{cite web |title=Costa Rica – Country Profile: Human Development Indicators|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html|accessdate=2013-03-15 |publisher=UNDP |author=UNDP Human Development Report 2012}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-62
|currency = [[Kolon ti Costa Rica]]
|currency_code = CRC
|country_code =
|time_zone = [[Sentral a Sona ti Oras|CST]]
|utc_offset = −6
|drives_on = kanawan
|calling_code = [[+506]]
|cctld = [[.cr]]
|footnote_a = [[Umuna nga Imperio ti Mehiko]].
}}

Ti '''Costa Rica''' (kaibuksilanna ket &quot;nabaknang nga aplaya&quot; iti Espaniol), opisial a ti '''Republika ti Costa Rica '''({{lang-es|Costa Rica}} wenno ''{{lang|es|República de Costa Rica}}'', {{IPA-es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|pron}}), ket pagilian idiay [[tengnga nga Amerika]], a bineddengan babaen ti [[Nicaragua]] iti amianan, ti [[Panama]] iti abagatan a daya, ti Taaw Pasipiko iti laud, ken ti [[Baybay Karibe]] iti daya.

Ti Costa Rica ket narasay idi a natagtagitao babaen dagitiindihenio a tattao sakbay a [[Imperio ti Espania|tinurayan dagiti Kastila]] idi maika-16 a siglo. Idi ket maysa a napanglaw ken naisalsalumina a kolonia, ken manipud idi nagbalinen a nawaya manipud idi maika-18 a siglo, ti Costa Rica ket nagbalinen kadagiti maysa a katalinaayan, kabaknangan, ken progresibo a pagpagilian iti Latin nga Amerika. Permanente a [[Militar ti Costa Rica|winaswasna ti buyotna]] babaen ti batay-linteg idi 1949, ken nagbalin nga isu ti immuna ken maysa kadagiti naturay a [[Listaan ti pagpagilian nga awan iti siigam a puersa|pagpagilian nga awanan iti sitatakder a buyot]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm|author=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|accessdate=2008-03-09|language=Espaniol|archive-date=2011-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2009-06-09|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html|title=Costa Rica|publisher=World Desk Reference|archive-date=2008-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2009-06-09|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&amp;regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=2011-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&amp;regionSelect=4-Central_Americas|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket naibatay iti batay-linteg a republika, daytoy laeng ti pagilian ti Latin nga Amerika a demokrasia manipud idi 1950 wenno nasapsapa.&lt;ref name=List22&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/world/americas/displaystory.cfm?story_id=15501885&amp;fsrc=rss|title=Costa Rica's new president: Thriller for Chinchilla|publisher=The Economist|date=2010-02-11|accessdate=2010-02-16}}&lt;/ref&gt; Ti Costa Rica ket kankanayon a nairangranggo a kas dagiti kangatuan ti pannakairanggona a pagilian iti Latin nga Amerika iti [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]] (HDI),ken naipuesto a maika-62 iti lubong manipud idi 2012.

Isu daytoy ket agpayso met, idi 2010 ti Costa Rica ket dinakamat idi babaen ti [[Programa ti Panarang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNDP) a kas nakagun-od ti ti nangatngato unay a panagrag-ay ti nagtagitaon ngem ti ania man a pagilian iti kapada nga agpang ti matgedan,&lt;ref name=HDI10&gt;{{cite book|title=Table 1: Human development index 2010 and its components|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=2010-11-08|format=PDF|accessdate=2010-11-06|author=UNDP Human Development Report 2010|pages=5, 49, 144|url-status=live}}&lt;/ref&gt; bayat nga idi 2011, ti UNDP ket inkeddengna pay a kas nasayaat nga agob-obra iti panagtalinaay iti enbironmento, nga adaan iti nasaysayaat a rekord iti panagrang-ay ti nagtagitaoan ken inekualidad ngem ti kalalainganna iti bukod a rehion.

Ti Costa Rica ket ammo para kadagiti progresibo nga annuroten iti enbironmento, nga is-isu laeng ti pagilian a nakagun-od kadagiti amin a lima a kriteria a naipatakder a mangrukod ti panagtalinaay ti enbironmento.&lt;ref name=HDI11&gt;{{cite web |title=Table 1: Human Development Index and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf |accessdate=2011-11-03 |publisher=UNDP |author=UNDP Human Development Report 2011}} ''pp. 4, 42 (see Table 2.4 and Box 2.10) and 128''.&lt;/ref&gt; Daytoy ket nairanggo a maikalima iti lubong, ken ti umuna iti Kaamerikaan, kadagiti termino iti Environmental Performance Index idi 2012.&lt;ref name=EPI2012&gt;{{cite web|title=2010 EPI Rankings|url=http://epi.yale.edu/epi2012/rankings|accessdate=2012-01-25|author=Yale Center for Environmental Law &amp; Policy / Center for International Earth Science Information Network at Columbia University|archive-date=2012-06-05|archive-url=https://archive.is/20120605011220/http://epi.yale.edu/epi2012/rankings|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Idi 2007, ti gobierno ti Costa Rica ket nangirangarang kadagiti plano tapno ti Costa Rica ket agbalinto ti umuna a [[karbon neutral]] a pagilian intono 2021.&lt;ref&gt;{{cite news | title= Costa Rica Aims to Be a Carbon-Neutral Nation | url =http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=19141333 | author=John Burnett |date=2008-02-18 |publisher= National Public Radio (NPR.org)|accessdate = 2009-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Costa Rica Aims to Become First &quot;Carbon Neutral&quot; Country|url=http://www.worldwatch.org/node/4958|author=Alana Herro|publisher=[[Worldwatch Institute]]|date=2007-03-12|accessdate=2009-04-27|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326084507/http://www.worldwatch.org/node/4958|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title =País quiere ser primera nación con balance neutro de carbono | url =http://nacion.com/ln_ee/2007/febrero/21/aldea1002694.html | archiveurl =https://web.archive.org/web/20090216202509/http://nacion.com/ln_ee/2007/febrero/21/aldea1002694.html | archivedate =2009-02-16 | publisher =[[La Nación (San José)|La Nación]] | author =Alejandro Vargas | date =2007-02-21 | accessdate =2009-04-27 | language =Espaniol | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[New Economics Foundation|Pundasion ti Baro nga Ekonomika]] (NEF) ket inranggona nga umuna ti Costa Rica iti [[Happy Planet Index]] idi 2009, ken idi manen 2012.&lt;ref name=HPI01&gt;{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=Espaniol|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=2012-06-14|accessdate=2012-06-14|archive-date=2013-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HPI02&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world|title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |author= Fiona Harvey|work=[[The Guardian]]|date=2012-06-14|accessdate=2012-06-14}}&lt;/ref&gt; Ti NEF ket inranggona pay ti Costa Rica idi 2009 a kas ti [[Kagayyem ti enbironmento|kaberdian]] a pagilian iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite news | title= Costa Rica is the world's happiest and greenest country in the world | url =http://www.guardian.co.uk/environment/2009/jul/04/costa-rica-happy-planet-index |author=Ashley Seager |date=2008-07-04 |publisher=The Guardian|accessdate = 2009-07-04 | location=London}}&lt;/ref&gt; Idi 2012, ti Costa Rica ket nagbalin nga isu ti immuna a pagilian iti Latin nga Amerika ti nangiparit ti pagliwliwaaan a panaganup kalpasan idi inaprobaran ti lehislatura ti pagilian ti nadayeg a bilin babaen ti adu a paggiddiatan.&lt;ref&gt;[http://www.rawstory.com/rs/2012/10/03/costa-rica-set-to-ban-hunting-a-first-in-the-americas/ Ti Costa Rica ket nangiyasentar a mangiparit iti panaganup, ti umuna iti Kaamerikaan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112125054/http://www.rawstory.com/rs/2012/10/03/costa-rica-set-to-ban-hunting-a-first-in-the-americas/ |date=2012-11-12 }}. The Raw Story (2012-10-03). Naala idi 2013-08-16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://elpais.cr/frontend/noticia_detalle/1/73259 Costa Rica se convierte en primer país del continente en prohibir la cacería deportiva – Diario Digital Nuestro País] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706131952/http://elpais.cr/frontend/noticia_detalle/1/73259 |date=2014-07-06 }}. Elpais.cr. Naala idi 2013-08-16.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|35em}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{refbegin|30em}}
* Blake, Beatrice. &quot;The New Key to Costa Rica&quot; Berkeley, California: Ulysses Press, 2009.
* Edelman, Marc. ''Peasants Against Globalization: Rural Social Movements in Costa Rica'' Stanford: Stanford University Press, 1999.
* Huhn, Sebastian: ''[http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/wp101_huhn.pdf Contested Cornerstones of Nonviolent National Self-Perception in Costa Rica: A Historical Approach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf |date=2011-05-14 }}'', 2009.
* Keller, Marius; Niestroy, Ingeborg; García Schmidt, Armando; Esche, Andreas. [http://www.bertelsmann-stiftung.de/cps/rde/xbcr/SID-1B9BCB48-52BE5142/bst_engl/xcms_bst_dms_38974_39008_2.pdf &quot;Costa Rica: Pioneering Sustainability&quot;]{{Natay a silpo|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Excerpt (pp.&amp;nbsp;81–102) from Bertelsmann Stiftung (ed.). ''Winning Strategies for a Sustainable Future''. Gütersloh, Germany: Verlag Bertelsmann Stiftung, 2013.
* Lara, Sylvia Lara, Tom Barry, and Peter Simonson. ''Inside Costa Rica: The Essential Guide to Its Politics, Economy, Society and Environment'' London: Latin America Bureau, 1995.
* Lehoucq, Fabrice E. and Ivan Molina. ''Stuffing the Ballot Box: Fraud, Electoral Reform, and Democratization in Costa Rica'' Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
* Lehoucq, Fabrice E. ''[http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf Policymaking, Parties, and Institutions in Democratic Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf |date=2011-03-02 }}'', 2006.
* Palmer, Steven and Iván Molina. ''The Costa Rica Reader: History, Culture, Politics'' Durham and London: Duke University Press, 2004.
* Sandoval, Carlos. ''Threatening Others: Nicaraguans and the Formation of National Identities in Costa Rica'' Athens: Ohio University Press, 2004.
* Wilson, Bruce M. ''Costa Rica: Politics, Economics, and Democracy: Politics, Economics and Democracy.'' Boulder, London: Lynne Rienner Publishers, 1998.
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
*{{CIA World Factbook link|cs|Costa Rica}}
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/costarica.htm Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025074854/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/costarica.htm |date=2008-10-25 }} iti ''UCB Libraries GovPubs''
*{{dmoz|Regional/Central_America/Costa_Rica}}
*[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1166587.stm Bariweswes ti Costa Rica profile] manipud iti BBC News
*{{Wikiatlas|Costa Rica}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CR Key Dagiti padto ti panagdur-as para iti Costa Rica]
; Gobierno ken administrasion
* [http://www.casapres.go.cr/ Casa Presidencial Opisial a website ti presidente] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020153038/http://www.casapres.go.cr/ |date=2021-10-20 }} {{iti sao|es}}

[[Kategoria:Costa Rica| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Karibe]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Espania]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Espaniol]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1821]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>0eeqzzc0cmgoeij7gdhduy7yq0kjxot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ghana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4959</id>
    <revision>
      <id>407350</id>
      <parentid>405151</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16150" sha1="9fyow960bgthqiqmf21bywgwv3hcna4" xml:space="preserve">{{Coord|7|49|N|1|03|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name   = Republika ti Ghana
| native_name              = Republic of Ghana
| common_name              = Ghana
| image_flag               = Flag of Ghana.svg
| image_coat               = Coat of arms of Ghana.svg
| national_motto           = &quot;Freedom and Justice&quot;&lt;br /&gt;&quot;Wayawaya ken Hustisia&quot;
| national_anthem          = &quot;[[God Bless Our Homeland Ghana|Apo Bendisionam ti Ghana]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[Papeles:National Anthem of Ghana.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| image_map                = Ghana (orthographic projection).svg
| capital                  = [[Accra]]
| largest_city             = Accra
| coordinates              = {{Coord|5|33|N|0|12|W|type:city}}
| official_languages       = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]&lt;ref name=&quot;The Ghanaian Government states that English is the official language&quot;&gt;{{cite web|quote=English is the official language of Ghana and is universally used in schools in addition to nine other local languages. The most widely spoken local languages are Dagbanli, Ewe, Ga and Twi.|url=http://www.ghanaembassy.org/index.php?page=language-and-religion|title=Language and Religion|publisher=Ghana Embassy|access-date=8 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301155437/https://www.ghanaembassy.org/index.php?page=language-and-religion|archive-date=1 Marso 2017|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ghana – 2010 Population and Housing Census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/Census2010_Summary_report_of_final_results.pdf|title=Ghana – 2010 Population and Housing Census|work=Government of Ghana|year=2010|access-date=1 Hunio 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925192147/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/Census2010_Summary_report_of_final_results.pdf|archive-date=25 Septiembre 2013|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;
| national_languages       = {{plainlist|class=nowrap|item_style=padding-left:0.5em|

*[[Pagsasao a Dagaare|Dagaare]]
*[[Pagsasao a Dagbani|Dagbanli]]
*[[Pagsasao a Dangme|Dangme]]
*[[Pagsasao nga Ewe|Ewe]]
*[[Pagsasao a Frafra|Frafra]]
*[[Pagsasao a Ga|Ga]]
*[[Pagsasao a Gonja|Gonja]]
*[[Pagsasao a Nzema|Nzema]]
*[[Twi]]
*[[Pagsasao a Senias ti Ghana]]}}
| religion                = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |71.2% [[Kristianidad]]
  |—46.7% [[Protestantismo]]
  |—13.1% Katolisismo
  |—11.4% dadduma a Kristiano
  |17.6% [[Islam]]
  |6.2% Dagiti tradisional a pammati
  |4.1% Awan relihion
  |0.9% Dadduma&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/ |title=The World Factbook |access-date=2021-07-22 |archive-date=2021-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109003331/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups            = {{unbulleted list
|47.5% [[Tattao nga Akan|Akan]]
|16.6% [[Tattao a Mole-Dagbon|Mole-Dagbon]]
|13.9% [[Tattao nga Ewe|Ewe]]
|7.4% [[Tattao a Ga-Adangbe|Ga-Adangbe]]
|5.9% [[Bassare]]
|5.7% [[Tattao a Konkomba|Konkomba]]
|3.7% [[Tattao a Guang|Guan]]
|2.5% [[Gurunsi peoples|Gurunsi]]
|2.2% [[Tattao a Kusasi people|Kusasi]]
|1.1% [[Tattao a Bissa|Bissa]]
|1.4% Dadduma}}
| ethnic_groups_year       = 2010&lt;ref name=&quot;Ghana – 2010 Population and Housing Census&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country-info/stats/People/Ethnic-groups|title=People &gt; Ethnic groups: Countries Compared|publisher=NationMaster|access-date=22 Hulio 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714100154/http://www.nationmaster.com/country-info/stats/People/Ethnic-groups|archive-date=14 Hulio 2014|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
| demonym                  = Ghanaiano
| government_type          = {{unbulleted list|style=whitespace:nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a |[[Republika|batay-linteg a republika]]}}
| leader_title1            = Presidente
| leader_name1             = [[Nana Akufo-Addo]]
| leader_title2            = Bise Presidente
| leader_name2             = [[Mahamudu Bawumia]]
| leader_title3            = Tagabitla ti Parlamento
| leader_name3             = [[Alban Sumana Kingsford Bagbin]]
| leader_title4            = Mangipangulo ti Hustisia
| leader_name4             = [[Kwasi Anin-Yeboah]]
| legislature              = Parlamento          
| sovereignty_type         = Wayawaya {{nobold|manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]}}
| established_event1       = [[Dominion ti Ghana|Dominion]]
| established_date1        = 6 Marso 1957
| established_event2       = Republika
| established_date2        = 1 Hulio 1960
| established_event3       = Agdama&amp;nbsp;a&amp;nbsp;batay-linteg
| established_date3        = 28 Abril 1992
| area_km2                 = 239,567
| area_rank                = Maika-80
| area_sq_mi               = 92,099 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| percent_water            = 4.61 (11,000&amp;nbsp;km; 4,247&amp;nbsp;mi{{smallsup|2}})
| population_estimate      = 31,072,940&lt;ref name=popest&gt;{{cite web |title=2020 Population Projection by Sex, 2010–2020|publisher=Ghana Statistical Service |url=http://www.statsghana.gov.gh/pop_stats.html |access-date=2 Mayo 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424110616/http://www.statsghana.gov.gh/pop_stats.html |archive-date=24 Abril 2018 |url-status=dead|lang=en  }}&lt;/ref&gt;
| population_census        = 24,200,000&lt;ref name=unpop&gt;{{cite web |url=http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4712:2010-provisional-census-results-out&amp;catid=88:daily-news-summary&amp;Itemid=236 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615141322/http://www.ghana.gov.gh/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4712%3A2010-provisional-census-results-out&amp;catid=88%3Adaily-news-summary&amp;Itemid=236 |archive-date=15 Hunio 2011 |title=2010 Provisional Census Results Out |version=4 Pebrero 2011 |publisher=Population Division, Ghana Government |year=2010 |access-date=7 Pebrero 2011 |first=Antoinette I. |last=Mintah |url-status=dead|lang=en }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = Maika-47
| population_census_year   = 2010
| population_density_km2   = 101.5
| population_density_sq_mi = 258.8 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank  = Maika-103
| GDP_PPP                  = $226&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2019&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=82&amp;pr1.y=0&amp;c=652&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |website=[[International Monetary Fund|IMF]] |access-date=29 Pebrero 2020|lang=en }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year             = 2020
| GDP_PPP_per_capita       = $8,343&lt;ref name=IMF /&gt;
| GDP_nominal              = $73.594 &amp;nbsp;bilion&lt;ref name=IMF /&gt;
| GDP_nominal_year         = 2020
| GDP_nominal_per_capita   = $2,374&lt;ref name=IMF /&gt;
| Gini                     = 43.5
| Gini_year                = 2016
| Gini_change              = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref                 =&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GH|title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=[[World Bank]]|website=data.worldbank.org|access-date=14 Hulio 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020447/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GH|archive-date=25 Enero 2019|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                = 
| HDI                      = 0.611
| HDI_year                 = 2019
| HDI_change               = increase
| HDI_ref                  =&lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=United Nations Development Programme|date=Disiembre 15, 2020|access-date=Disiembre 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank         = Maika-138
| currency         = [[Cedi ti Ghana|Cedi]]
| currency_code    = GHS
| utc_offset       = {{sp}}
| time_zone        = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| date_format      = aa/bb/tttt &lt;br /&gt; bb/aa/tttt
| drives_on        = kanawan
| calling_code     = +233
| iso3166code      = GH
| cctld            = [[.gh]]
| today            = 
}}
Ti '''Ghana''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Ghana.ogg|ˈ|ɡ|ɑː|n|ə}}), opisial a ti '''Republika ti Ghana''' ({{lang-en|'''Republic of Ghana'''}}), ket ti maysa a pagilian iti [[Laud nga Aprika]]. Sakupenna daytoy ti [[Golpo ti Guinea]] ken ti [[Taaw Atlantiko]] iti abagatan, makibinningay kadagiti pagbeddengan iti [[Côte d'Ivoire]] iti laud, [[Burkina Faso]] iti amianan, ken [[Togo]] iti daya.&lt;ref name=&quot;warriorking&quot;&gt;Jackson, John G. (2001) ''Introduction to African Civilizations'', Citadel Press, p. 201, {{ISBN|0-8065-2189-9}}.&lt;/ref&gt; Sakupen ti Ghana ti kalawa iti {{pagbaliwen|238535|km2|abbr=on}}, ken sumakop iti agdumaduma a heograpia ken ekolohia a sumakop manipud kadagiti aplaya a sabana aginggana kadagiti tropikal a katuduan a bakir. Iti sumurok a 31 a riwriw a tattao, ti Ghana ket ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian iti Laud nga Aprika, kalpasan ti [[Nigeria]]. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti [[Accra]]; dagiti nangruna pay a siudad ket mairaman ti Kumasi, Tamale, ken Sekondi-Takoradi.

Ti immuna idi a permanente nga estado iti agdama nga aldaw a Ghana ket ti [[estado ti Bono]] iti maika-11 a siglo.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Meyerowitz|first=Eva L. R.|url=https://books.google.com/books?id=F3lyAAAAMAAJ|title=The Early History of the Akan States of Ghana|date=1975|publisher=Red Candle Press|isbn=978-0-608-39035-2|language=en}}&lt;/ref&gt; Rimmuar dagiti nadumaduma a pagarian ken dagiti imperia kadagiti napalabas a siglo, kadagitoy ti kabilegan ket ti [[Pagarian ti Dagbon]] iti amianan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Danver |first1=Steven L |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 Marso 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |pages=25 |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&amp;q=Kingdom+of+Dagbon&amp;pg=PA25|lang=en}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Imperio ti Ashanti]] iti abagatan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asante Kingdom|url=http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/asante-kingdom|publisher=Afrika-Studiecentrum, Leiden|access-date=8 Hunio 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712214333/http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/asante-kingdom|archive-date=12 Hulio 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Idi rugi ti maika-15 a siglo, ti [[Imperio ti Potugal]], ken sinaruno dagiti sabali a nadumaduma a bileg ti Europa, ket nagsusupiatanda ti lugar para kadagiti karbengan ti panagtagilako, aginggana idi ultimato a tinengngel dagiti [[Imperio a Britako|Briton]] ti pantar babaen idi naladaw a maika-19 a siglo. Kalpasan ti sumurok a maysa a siglo a panagresistansia dagiti patneng, nabukelen dagiti agdama a pagbeddengan ti Ghana, ken sakupenna dagiti uppat a sabali a kolonial a teritorio ti Briton: [[Pantar ti Balitok (Kolonia ti Briton)|Pantar ti Balitok]], [[Ashanti (Kolonia ti Balangat)|Ashanti]], ti [[Akin-amianan a Terteritorio ti Aplaya ti Balitok (Protektorado ti Briton)|Akin-amianan a Terteritorio]] ken ti [[Togoland ti Briton]]. Naikaykaysa dagitoy a kas maysa a nawaya a [[dominion]] iti kaunegan ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian]] idi 6 Marso 1957, ken nagbalin a ti immuna a kolonia iti sub-Sahara nga Aprika a nakagun-od iti kinaturay.&lt;ref name=&quot;Universal Newsreel&quot;&gt;{{cite video|year=1957|title=Video: A New Nation: Gold Coast becomes Ghana In Ceremony, 1957/03/07 (1957)|url=https://archive.org/details/1957-03-07_A_New_Nation|publisher=Universal Newsreel|access-date=20 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128113959/http://archive.org/details/1957-03-07_A_New_Nation|archive-date=28 Enero 2013|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;First For Sub-Saharan Africa&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/14chapter3.shtml|title=First For Sub-Saharan Africa|publisher=BBC|access-date=29 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101135716/http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/14chapter3.shtml|archive-date=1 Nobiembre 2011|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Exploring Africa – Decolinization&quot;&gt;{{cite web|url=http://exploringafrica.matrix.msu.edu/images/decolinization.jpg |title=Exploring Africa – Decolonization |publisher=exploringafrica.matrix.msu.edu |access-date=29 Pebrero 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602212136/http://exploringafrica.matrix.msu.edu/images/decolinization.jpg |archive-date=2 Hunio 2013|lang=en }}&lt;/ref&gt; Kanungpalan a nagbalin nga impluensial ti Ghana kadagiti ganetget ti dekolonisasion ken ti tignay ti Pan-Aprikano.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ateku|first=Abdul-Jalilu|title=Ghana is 60: An African success story with tough challenges ahead|url=http://theconversation.com/ghana-is-60-an-african-success-story-with-tough-challenges-ahead-74049|access-date=2021-06-27|website=The Conversation|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ti Ghana ket maysa a multinasional nga estado, pagtaengan dagiti nadumaduma a grupo ti etniko, lingguistiko ken relihion;&lt;ref name=popest /&gt; bayat a dagiti [[Tattao nga Akan|Akan]] ti kadakkelan a grupo ti etniko, buklenda laeng iti maysa a pluralidad. Ti kaaduan dagiti [[Tattao a Ghanaiano|Ghanaiano]] ket dagiti [[Kristiano]] (71.2%), ken asideg a pagkalima ket dagiti fifth being [[Muslim]] ken ti pagkasangapulo ket agsansanay kadagiti tradisional a pammati wenno maireporta nga awanan iti relihion.&lt;ref name=&quot;Census2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf|title=2010 Population &amp; Housing Census: National Analytical Report|publisher=Ghana Statistical Service|page=63|year=2013|access-date=23 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712212518/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf|archive-date=12 Hulio 2018|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ti Ghana ket maysa a [[Unitario nga estado|unitario]] a [[Liberal a demokrasia|maipapan iti batay-linteg a demokrasia]] nga idauluan babaen ti maysa a presidente nga isu met laeng ket ti [[daulo ti estado]] ken ti [[daulo ti gobierno]].&lt;ref name=&quot;Ghana: CIA World FactBook&quot;&gt;{{cite web|last1=CIA World FactBook|title=Ghana|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/|website=CIA World FactBook|publisher=CIA World FactBook|access-date=20 Mayo 2016|lang=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109003331/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Manipud idi 1993, nangtalinaay daytoy iti maysa kadagiti kawayaan ken katalnaan a gobierno iti kontinente, ken nasayaat nga agobra kadagiti metriko iti salun-at, idadakkel ti ekonomia, ken panagrang-ay ti nagtagitaon.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ateku|first=Abdul-Jalilu|title=Ghana is 60: An African success story with tough challenges ahead|url=http://theconversation.com/ghana-is-60-an-african-success-story-with-tough-challenges-ahead-74049|access-date=2021-06-27|website=The Conversation|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.ghana.gov.gh/ Opisial a website ti Ghana]
{{Commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
* {{curlie|Regional/Africa/Ghana}}
* {{Wikiatlas|Ghana}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Ghana]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1957]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>9fyow960bgthqiqmf21bywgwv3hcna4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guinea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4964</id>
    <revision>
      <id>407353</id>
      <parentid>404815</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12539" sha1="qnp2ekxrlpl6e0fbj7sqc03g6664a4r" xml:space="preserve">{{Coord|11|N|10|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = Republika ti Guinea
| common_name = Guinea
| native_name = {{ubl
 |''Renndaandi Ginea'' {{resize|70%|([[Pagsasao a Fula|Fulfulde]])}}
 |''République de Guinéa'' {{resize|70%|(Pranses)}}
 }}
| image_flag = Flag of Guinea.svg
| image_coat =Coat of Arms of Guinea.svg
| symbol_type = Selio
| national_motto = {{patubo nga insasao|fr|&quot;Travail, Justice, Solidarité&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Obra, Hustisia, Solidaridad&quot;}}
| national_anthem = {{patubo a nagan|fr|[[Liberté (anthem)|Liberté]]}}&lt;br /&gt;{{small|''Wayawaya''}}&lt;br /&gt;[[Papeles:Liberté.oga|center]]
| image_map = Location Guinea AU Africa.svg
| map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=nangisit nga asul|region=Aprika|region_color=nangisit a maris-dapo|subregion=ti [[Kappon ti Aprika]]|subregion_color=napusasaw nga asul}}
| image_map2 = Guinea - Location Map (2013) - GIN - UNOCHA.svg
| capital = [[Conakry]]
| coordinates = {{Coord|9|31|N|13|42|W|type:city}}
| largest_city = kapitolio
| official_languages = Pranses
| languages_type = Sasao a&lt;br /&gt;bernakular
| languages = {{unbulleted list | [[Pagsasao a Fulani|Fulani]] | [[Pagsasao a Mandinka|Mandinka]] | |[[Pagsasao a Susu|Susu]]}}
| ethnic_groups =
 {{unbulleted list
 | 32.1% [[Tattao nga Afar]]
 | 29.8% [[Tattao a Mandinka|Mandinka]]
 | 19.8% [[Tattao a Susu|Susu]]
 | 6.2% [[Tattao a Kpelle|Kpelle]]
 | 4.7% [[Tattao a Kissi|Kissi]]
 | 2.8% [[Tattao a Toma|Toma]]
 | 4.6% dadduma&lt;ref&gt;&quot;The World Factbook – Central Intelligence Agency – CIA&quot;&lt;/ref&gt;
 }}
| ethnic_groups_year =
| demonym = Guinean
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial a republika]]
| leader_title1 = Presidente
| leader_name1 = [[Mamady Doumbouya]]
| leader_title2 = Kangrunaan a Ministro
| leader_name2 = [[Bah Oury]]
| legislature = Nailian nga Asemblia
| sovereignty_type = Wayawaya
| established_event1 = manipud iti Pransia
| established_date1 = 2 Oktubre 1958
| area_km2 = 245,857
| area_rank = Maika-77
| area_sq_mi = 94,926 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = negligible
| population_estimate = {{UN Population|Guinea}}{{UN Population|ref}}
| population_census = 11,628,972
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = Maika-81
| population_census_year = 2014
| population_density_km2 = 40.9
| population_density_sq_mi = 106.1 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP = $26.451&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=20&amp;pr.y=6&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=656&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Guinea |publisher=International Monetary Fund |accessdate=18 Abril 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;!--Do not edit!--&gt;
| GDP_PPP_year = 2017
| GDP_PPP_per_capita = $2,039&lt;ref name=imf2 /&gt; &lt;!--Do not edit!--&gt;
| GDP_nominal = $9.183-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt; &lt;!--Do not edit!--&gt;
| GDP_nominal_year = 2017
| GDP_nominal_per_capita = $707&lt;ref name=imf2 /&gt; &lt;!--Do not edit!--&gt;
| Gini = 33.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2012
| Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2014&amp;locations=GN&amp;start=1990 |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |access-date=10 Enero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110133707/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2014&amp;locations=GN&amp;start=1990 |archive-date=10 Enero 2019 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
| HDI = 0.459 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2017&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref =&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=2018 Human Development Report|year=2018|publisher=United Nations Development Programme|access-date=21 Septiembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|archive-date=22 Marso 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-175
| currency = [[Pranko ti Guinea]]
| currency_code = GNF
| utc_offset = {{sp}}
| time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| drives_on = kanawan
| calling_code = +224
| iso3166code = GN
| cctld = [[.gn]]
| population_density_rank = Maika-164
}}

Ti '''Guinea''', opisial a ti '''Republika ti Guinea''' ({{lang-fr|link=no|République de Guinée}}), ket ti pagilian iti laud nga aplaya ti Laud nga Aprika. Dati nga ammo a kas [[Guinea a Pranses]] ({{lang-fr|link=no|Guinée française}}), sumagmamano a maibagbaga ti moderno a pagilian a kas '''Guinea-Conakry''' tapno mailasin daytoy manipud kadagiti sabali a pagilian nga agraman iti nagan a &quot;Guinea&quot; ken iti [[Guinea (rehion)|kanagnaganna a rehion]], a kas ti [[Guinea-Bissau]] ken [[Guinea Ekuatorial]].&lt;ref name=&quot;uiowa1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries/Guinea-Conakry.html |title=Guinea-Conakry Information |accessdate=11 Pebrero 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205044119/http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries/Guinea-Conakry.html |archivedate=5 Pebrero 2009  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.musicvideos.the-real-africa.com/guinea/ |title=Music Videos of Guinea Conakry |accessdate=12 Abril 2018 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221053336/http://www.musicvideos.the-real-africa.com/guinea/ |archivedate=21 Pebrero 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221053336/http://www.musicvideos.the-real-africa.com/guinea/ |date=2007-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://netministries.org/see/churches/ch00472 |title=The Anglican Diocese of Ghana |website=Netministries.org |accessdate=23 Hulio 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107033350/http://netministries.org/see/churches/ch00472 |archive-date=7 Enero 2009 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cfi.fr/partenaires_en.php3?id_rubrique=24&amp;id_article=473 |title=Guinea Conakry |accessdate=11 Pebrero 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511084226/http://www.cfi.fr/partenaires_en.php3?id_rubrique=24&amp;id_article=473 |archivedate=11 Mayo 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511084226/http://www.cfi.fr/partenaires_en.php3?id_rubrique=24&amp;id_article=473 |date=2011-05-11 }}&lt;/ref&gt; Ti Guinea ket addaan iti populasion iti {{#expr:{{replace|{{UN Population|Guinea}}|,||}}/1e6 round 1}} a riwriw ken ti kalawa iti {{pagbaliwen|245857|km2|sqmi|0}}.&lt;ref name=&quot;guinea_stats&quot;&gt;{{cite web|title=Nations Online: Guinea – Republic of Guinea – West Africa|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/guinea.htm|publisher=Nations Online|accessdate=25 Agosto 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030503155420/http://www.nationsonline.org/oneworld/guinea.htm|archivedate=3 Mayo 2003}}&lt;/ref&gt;

Ti [[naturay nga estado]] ti Guinea ket maysa a republika nga addaan iti maysa a presidente a dagus a binutosan babaen ti tattao; daytoy a puesto ket [[daulo ti estado]] ken [[daulo ti gobierno]].  Ti maysa kamara a [[Nailian nga Asemblia (Guinea)|Nailian nga Asemblia ti Guinea]] ket ti [[lehislatibo a bagi]] ti pagilian, ken dagiti kamengna ket dagus pay a binutosan ti tattao.  Ti sanga ti ukom ket idauluan babaen ti Korte Suprema ti Guinea, ti kangatuan ken ti ultimo a korte ti apelado iti pagilian.&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2013/11/16/us-guinea-election-idUSBRE9AF0AP20131116|title=Guinea's Supreme Court rejects election challenges|agency=Reuters|accessdate=23 Hulio 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924190855/http://www.reuters.com/article/2013/11/16/us-guinea-election-idUSBRE9AF0AP20131116|archive-date=24 Septiembre 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Nanaganan ti pagilian manipud iti [[Guinea (rehion)|rehion ti Guinea]]. Ti Guinea ket tradisional a nagan para iti rehion ti Aprika a mabirukan iti igid ti [[Golpo ti Guinea]]. Daytoy ket umay-at iti amianan babaen dagiti rehion ti tropikal a kabakiran ken agpatingga iti [[Sahel]]. Ti Ingles a termino a Guinea ket dagus a nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Portuges|Portuges]] a balikas ti ''Guiné'', a rimmuar idi tengnga ti maika-15 a siglo a mangibaga kadagiti daga a tinagtagitao babaen dagiti ''Guineus'', ti maysa kadawyan a termino para kadagiti tattao a nangisit nga Aprikano iti abagatan ti [[Karayan Senegal]], a maigiddiat kadagiti &quot;tawny&quot; a Bereberes a Zenaga iti ngatona, a tinawtawaganda iti ''Azenegues'' wenno [[Moro]].

Ti Guinea kat kaaduan nga [[Islam]]iko a pagilian, a mangipresenta dagiti [[Muslim]] iti 85 porsiento iti populasion.&lt;ref name=&quot;uiowa1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visualgeography.com/categories/guinea/religion.html |title=Religion in Guinea |publisher=Visual Geography |accessdate=23 Hulio 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914140804/http://www.visualgeography.com/categories/guinea/religion.html |archive-date=14 Septiembre 2013 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ecobank.com/countryinfo.aspx?cid=74049 |title=The Pan African Bank |publisher=Ecobank |accessdate=23 Hulio 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319131431/http://www.ecobank.com/countryinfo.aspx?cid=74049 |archive-date=19 Marso 2012 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt; Maitagikua dagiti tattao ti Guinea kadagiti duapulo ket uppat a [[Demograpia ti Guinea|grupo ti etniko]].  Ti Pranses, ti opisial a pagsasao ti Guinea, ket ti nangruna a pagsasao iti pannakisarita kadagiti pagadalan, iti administrasion ti gobierno, ken ti midia, ngem naisasao pay dagiti ad-adu ngem duapulo ket uppat nga indihenio a pagsasao.

Kaaduan nga agdepdepende ti ekonomia ti Guinea iti ahrikultura ken iti panagtapataud ti mineral.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.africa-import-export.gm/import-export/guinea-conakry.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101105124833/http://www.africa-import-export.gm/import-export/guinea-conakry.htm|url-status=dead|archive-date=5 Nobiembre 2010|title=Guinea Conakry: Major Imports, Exports, Industries &amp; Business Opportunities in Guinea Conakry, Africa|accessdate=15 Oktubre 2014}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti maikadua a kadakkelan nga agpatpataud iti [[bauxite]] iti lubong, ken addaan kadagiti adu a deposito iti [[diamante]] ken balitok.&lt;ref name=&quot;guineaconakrysupport.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guineaconakrysupport.com/?lang=en|title=Guinea Conakry Support – Guinee Conakry Trade and Support. (GCTS)|accessdate=15 Oktubre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105021335/http://www.guineaconakrysupport.com/?lang=en|archive-date=5 Enero 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Galeria ti ==
&lt;gallery&gt;
File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|[[w:fr:Mont Loura|Dame de Mali]]
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|[[w:fr:Chute de Tabouna|Chute de Tabouna]] à [[w:fr:Kindia|Kindia]]
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|[[w:fr:Chute de Saala|Chute de Saala]] [[w:fr:Labé|Labé]]
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les [[w:fr:Îles de Loos|Ile de Loos]]
&lt;/gallery&gt;
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
* {{Opisial a website|http://www.presidence.gov.gn/}} {{iti sao|fr}}
* {{CIA World Factbook link|gv|Guinea}}
* [https://web.archive.org/web/20081215085918/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/guinea.htm Guinea] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{Curlie|Regional/Africa/Guinea}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13442051 Bariweswes ti Guinea] manipud iti BBC News
* {{wikiatlas|Guinea}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Guinea| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti La Francophonie]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1958]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>qnp2ekxrlpl6e0fbj7sqc03g6664a4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amianan a Korea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4986</id>
    <revision>
      <id>407302</id>
      <parentid>406318</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22529" sha1="npb3rfigzza9cb0xk857quunhnvty6r" xml:space="preserve">{{Coord|40|N|127|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name      = Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea
| common_name                 = Aminan a Korea
| native_name                 = {{unbulleted list|{{patubo a nagan|ko|조선민주주의인민공화국|italics=off}}|{{small|{{lang|ko-latn|Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk}}}}}}
| image_flag                  = Flag of North Korea.svg
| image_coat                  = Emblem of North Korea.svg
| symbol_type                 = Kayarigan
| national_anthem             = {{lang|ko|애국가}}&lt;br /&gt;{{transl|ko|[[Aegukka]]}}&lt;br /&gt;&quot;Ti Patriotiko a Kanta&quot;
| national_motto              = {{lang|ko|강성대국}}&lt;br /&gt;{{transl|ko|[[Nabileg ken Narang-ay a Pagilian|Kangsŏngtaeguk]]}}&lt;br /&gt;&quot;Nabileg ken Narang-ay a Pagilian&quot;
| image_map                   = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_caption                 = Daga a tinengngel babaen ti DRTK ket naipakita iti nangisit a berde; tinunton ti daga ngem di natengngel ket naipakita iti napusasaw a berde.
| capital                     = [[Pyongyang]]
| largest_city                = kapitolio
| coordinates                 = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}}
| official_languages          = [[Pagsasao a Koreano|Koreano]] ([[Pagalagadan a pagsasao ti Amianan a Korea|Munhwaŏ]])&lt;ref name=&quot;Minahan2014&quot;&gt;{{cite book|last=Minahan|first=James B.|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=oZAAQBAJ&amp;pg=PA147|year=2014|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=978-1-61069-018-8|page=147|language=en}}{{Natay a silpo|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| languages_type              = [[Opisial a sinuratan]]
| languages                   = [[Hangul|Chosŏn'gŭl]]&lt;ref name=&quot;AltonChidley2013&quot;&gt;{{cite book|last1=Alton|first1=David|last2=Chidley|first2=Rob|title=Building Bridges: Is There Hope for North Korea?|url=https://books.google.com/books?id=eTWqpOOXI_QC&amp;pg=PA89|year=2013|publisher=Lion Books|location=Oxford|isbn=978-0-7459-5598-8|page=89|language=en}}&lt;/ref&gt;
| demonym                     = {{hlist |Aminan a Koreano|Koreano}}
| religion                    = [[Ateismo ti estado]]
| government_type             = [[Unitario nga estado|Unitario]] a ''[[Juche]]'' a [[Maysa a partido nga estado|maysa a partido]] a [[republika]] babaen ti maysa a [[Totalitarianismo|totalitariano]] a [[Diktadoria ti pamilia|tinawid a diktadora]]&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15256929|title=North Korea country profile|date=9 Abril 2018|work=BBC News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/north-korea-defectors/|title=Kim Jong Un's North Korea: Life inside the totalitarian state|website=Washington Post|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/totalitarianism|title=Totalitarianism|publisher=Encyclopædia Britannica|date=2018|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Do not change without consensus. See Talk page and its archives.--&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Britannica Book of the Year 2014|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&amp;pg=PA642|year=2014|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|location=London|isbn=978-1-62513-171-3|page=642|chapter=Korea, North|language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- The title of &quot;Supreme Leader&quot; has not been written into the state constitution or the party rules as a separate office. --&gt;
| leader_title1               = [[Sapasap a Sekretario ti Partido dagiti Agob-obra ti Korea|Sapasap a Sekretario ti PAK]]
| leader_name1                = [[Kim Jong-un]]{{Efn|Agtengngel ni Kim Jong-un kdagiti uppat a puesto: [[Sapasap a Sekretario ti Partido dagiti Agob-obra ti Korea|Sapasap a Sekretario ti Partido dagiti Agob-obra]], [[Komision ti Tengnga a Militar ti Partido dagiti Agob-obra ti Korea|Mangipangulo ti Komision ti Tengnga a Militar]], [[Presidente ti Komision dagiti Pannakibiang ti Estado]] ken [[Kangatuan nga Agbilbilin iti Siiigam a Buyot ti Amianan a Korea|Kangatuan nga Agbilbilin iti Siiigam a Buyot]].}}
| leader_title2               = [[Presidente ti Komision dagiti Pannakibiang ti Estado|Presidente ti KPE]]
| leader_name2                = Kim Jong-un
| leader_title3               = [[Mangipangulo ti Agdama a Komite ti Kangatuan nga Asemblia ti Tattao|Mangipangulo ti Agdama a Komite ti KAT]]
| leader_name3                = {{nowrap|[[Choe Ryong-hae]]{{Efn|Ni Choe Ryong-hae ket mangirepresenta ti Amianan a Korea iti sangalubongan. Naisurat ti Presidensia iti batay-linteg idi 1998. Ni [[Kim Il-sung]], a pimmusay idi 1994, ket nairangarang idi a kas &quot;[[Dagiti eternal a daulo ti Amianan a Korea|eternal a Presidente]]&quot; iti bukodna a preamble.}}}}
| leader_title4               = [[Komision ti Pannakibiang ti Estado ti Amianan a Korea|Umuna a Bise Presidente ti KPE]]
| leader_name4                = Choe Ryong-hae
| leader_title5               = [[Komision ti Pannakibiang ti Estado ti Amianan a Korea|Bise Presidente ti KPE]]
| leader_name5                = [[Pak Pong-ju]]
| leader_title6               = [[Premier ti Amianan a Korea|Premier oti Gabinete]]
| leader_name6                = [[Kim Tok-hun]]
| leader_title7               = [[Mangipangulo ti Kangatuan nga Asemblia ti Tattao|Mangipangulo ti KAT]]
| leader_name7                = [[Pak Thae-song]]
| ethnic_groups               = 
| ethnic_groups_year          = 
| legislature                 = [[Kangatuan nga Asemblia ti Tattao]]
| sovereignty_type            = Pannakaporma
| established_event1          = Administrasion ti Sobiet
| established_date1           = 3 Oktubre 1945
| established_event2          = Umuna a probisional a gobierno
| established_date2           = 8 Pebrero 1946
| established_event3          = Maika-2 a probisional a gobierno
| established_date3           = 22 Pebrero 1947
| established_event4          = Nabangon ti DRTK
| established_date4           = 9 Septiembre 1948
| established_event5          = Agdama a batay-linteg
| established_date5           = 27 Disiembre 1972
| established_event6          = Naawat iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]]
| established_date6           = {{nowrap|17 Septiembre 1991}}
| established_event7          = {{nowrap|[[Pannakairangarang ti Panmunjom]]}}
| established_date7           = 27 Abril 2018
| area_km2                    = 120,540
| area_sq_mi                  = 46,540
| area_rank                   = Maika-97&lt;!--Demographic Yearbook--&gt;&lt;!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --&gt;
| area_footnote               = &lt;ref name=&quot;unstats08&quot; /&gt;
| percent_water               = 0.11
| population_estimate_year    = {{UN Population|Year}}
| population_estimate         = {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}}{{UN Population|ref}}
| population_estimate_rank    = Maika-55
| population_census_year      = 2008
| population_census           = 24,052,231&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf#20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=31 Marso 2010 |page=14 |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |access-date=19 Pebrero 2011 |location=Pyongyang |url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2      = 212
| population_density_rank     = Maika-45
| GDP_PPP                     = $40 bilion&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)&quot; /&gt;
| GDP_PPP_year                = 2014
| GDP_PPP_rank                = 
| GDP_PPP_per_capita          = $1,800&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)Capita&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank     = 
| GDP_nominal                 = $30 bilion&lt;ref name=&quot;unsd&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |title=National Accounts Main Aggregate Database |publisher=United Nations Statistics Division |date=Disiembre 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |archive-date=5 Pebrero 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nkeconwatch.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |title=North Korean Economy Watch » GDP statistics |access-date=9 Pebrero 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108045819/http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |archive-date=8 Enero 2017 }} Hyundai Research Institute (Abagatan a Korea)&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year            = 2017
| GDP_nominal_rank            = 
| GDP_nominal_per_capita      = $1,300&lt;ref name=&quot;nkeconwatch.com&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| HDI                         = 
| HDI_year                    = 
| currency                    = [[Won ti Amianan a Korea|Won ti Tattao ti Korea]] (₩)
| currency_code               = KPW
| time_zone                   = [[Oras iti Amianan a Korea|Oras ti Pyongyang]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 Mayo 2018|date=30 Abril 2018|archive-date=2018-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505065624/http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset                  = +9
| DST_note                    = 
| time_zone_DST               = 
| antipodes                   = 
| date_format                 = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|tttt년 mm월 dd일}} |tt, tttt/bb/aa {{resize|75%|([[Klaendario a Juche|AD–1911]]{{\}}[[Anno Domini|AD]])}}}}
| drives_on                   = kanawan
| calling_code                = +850&lt;ref name=&quot;CIATelephone&quot; /&gt;
| iso3166code                 = 
| cctld                       = [[.kp]]&lt;ref name=&quot;Hersher2016&quot; /&gt;
| today                       = 
}}
{{Infobox nagan a Koreano
|title = '''Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea'''
|image = North Korea.svg
|image_size = 300px
|caption=Ti &quot;Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea&quot; kadagiti sinuratan ti [[Hangul|Chosŏn'gŭl]] (ngato) ken [[Hanja|hancha]] (baba).
|hangul = {{linktext|조선|민주주의|인민|공화국}}
|hanja = {{lang|ko|{{linktext|朝鮮|民主主義|人民|共和國}}}}
|mr = Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk
|rr = Joseon Minjujuui Inmin Gonghwaguk
|Guideline for the Romanization of Korean = Choson Minjujuui Inmin Konghwaguk
|color = khaki
|context = north
}}
{{Infobox Insik
| title = Amianan a Korea
| skhangul = {{linktext|북|한}}
| skhanja = {{linktext|北韓}}
| skrr = Bukhan
| skmr = Puk’an
| nkhangul = {{linktext|조선}}
|  nkhanja = {{linktext|朝鮮}}
| nkrr = Joseon
| nkmr = Chosŏn
}}

Ti '''Amianan a Korea''',{{efn|[[Pagsasao a Koreano|Koreano]]: {{linktext|조선}} / {{linktext|朝鮮}}, [[McCune–Reischauer|MR]]: ''Chosŏn''; literal a {{linktext|북조선}} / {{linktext|北朝鮮}}, [[McCune–Reischauer|MR]]: ''Pukchosŏn'', wenno {{linktext|북한}} / {{linktext|北韓}} [[Nabaliwan a Romanisasion ti Koreano|RR]]: ''Bukhan'' iti panagusar iti Abagatan a Koreano.}} opisial a ti '''Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea''' ('''DRTK'''),{{efn|Naipangyababa pay iti '''DRT ti Korea''' ken '''Korea, DRT'''; Koreano: {{linktext|조선민주주의인민공화국}} / {{linktext|朝鮮民主主義人民共和國}}, ''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk''}} ket ti maysa a pagilian iti [[Daya nga Asia]], a mangbukel ti akin-amianan a parte ti Peninsula ti [[Korea]]. Daytoy ket beddenganna ti [[Tsina]] ken [[Rusia]] iti amianan, kadagiti karayan [[Karayan Yalu|Yalu]] (Amnok) ken [[Karayan Tumen|Tumen]]; daytoy ket beddenganna ti [[Abagatan a Korea]] iti abagatan iti [[Sona ti Demilitarisado ti Koreano]]. Ti akinlaud a pagbeddenganna ket ti [[Luek Korea]] ken ti [[Baybay Duyaw]], bayat a ti akindaya a pagbeddenganna ket maipalawag babaen ti [[Baybay ti Hapon]]. Ti Amianan a Korea, kas met ti akin-abagatan a kapadana, ket mangtunton nga isu ti lehitimado a gobierno ti intero a peninsula ken dagiti kabangibang nga isla. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti pagilian ket ti [[Pyongyang]].

Idi 1910, [[Imperio ti Korea|Korea]] inkapet idi bbaen ti [[Imperio ti Hapon]]. Idi 1945, kalpasan ti panagsuko ti Hapon iti patingga ti [[Gubat ti Sangalubongan II]], nabingbingaay ti Korea kadagiti dua a sona iti igid ti  [[Maika-38 a paralelo amianan|maika-38 a paralelo]], a ti amianan ket sinakup babaen ti Kappon ti Sobiet ken ti abagatan ket sinakup babaen ti Estados Unidos. Napaay dagiti negosasion iti panagkaykaysa, ken idi 1948, nabukel dagiti agsisina a gobierno: ti sosialista a DRTK iti amianan, ken ti kapitalista nga [[Umuna a Republika ti Korea]] iti abagatan. Ti pannakaporma ti DRTK ket nagtaud manipud kadagiti nadumaduma a probisional a gobierno: ti [[Republika ti Tattao ti Korea]] (RTK), ti Sibil nga Administrasion ti Sobiet (SAS), ti [[Probisional a Komite ti Tattao ti Amianan  Korea]], ken ti [[Komite ti Tattao ti Amianna a Korea]]. Nangrugi ti [[Gubat ti Koreano]] idi 1950, iti maysa a panagraut iti Amianna a Korea, ken nagpatingga aginggana idi 1953. Ti  [[Korean Armistice Agreement]] ket nakaiyeg iti maysa a panagsardeng ti panaglalaban ken nangibangon iti maysa a [[demilitarisado a sona]] (demilitarized zone – DMZ), ngem awan ti pormal a napirman a [[tulag ti kappia]].

Segun ti Artikulo 1 [[Batay-linteg ti Amianan a Korea|batay-linteg ti estado]], ti Amianan a Korea ket maysa a &quot;nawaya a [[sosialista nga estado]]&quot;.{{Efn|Ti batay-linteg ti DRTK, Artikulo 1, ket mangibaga a ti &quot;Ti Demokratiko a Republika ti Tattao ti Korea ket maysa a nawaya a sosialista nga Estado a mangirepresenta kadagiti interesado iti amin a Koreano a tattao.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite wikisource|title=Socialist Constitution of the Democratic People's Republic of Korea (2019)|year=2019|anchor=CHAPTER_I._POLITICS| plainchapter=CHAPTER I. POLITICS}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=naenara&gt;{{Cite web|url=http://www.naenara.com.kp/index.php/Main/index/en/politics?arg_val=constitution|title=DPRK Socialist Constitution|website=www.naenara.com.kp|language=en|access-date=2021-08-18|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815120128/http://www.naenara.com.kp/index.php/Main/index/en/politics?arg_val=constitution|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Agtengngel daytoy kadagiti panagbubutos, ngem impalawagen dagiti indipendente nga agpalpaliiw a kas dagiti ulbod a panagbubutos, gapu ta ti Amianan a Korea ket maysa a [[Totalitarianismo|totalitariano]] a [[diktadura]],&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; nga addan iti maysa nga eloborado a kulto a personalidad iti likmut ti dinastia a Kim: [[Kim Il-sung|Il-sung]], [[Kim Jong-il|Jong-il]], ken ti agdama a daulo a ni [[Kim Jong-un|Jong-un]]. Ti [[Partido dagiti Agob-obra ti Korea]], nga idauluan babaen ti maysa a kameng ti agturturay a pamilia, ket ti dominante a partido ken mangidaulo ti [[Demokratiko a Sanguanan para iti Panagkaykaysa ti Korea]], nga amin dagiti opisial ti politika ket naskenda a kameng.

Segun iti Artikulo 3 ti batay-linteg, ti ''[[Juche]]'' ket ti opisial nga [[ideolohia]] ti Amianan a Korea.&lt;ref name=&quot;naenara&quot; /&gt; Dagiti pamay-an ti panagpataud ket tagikua babaen ti estado babaen ti patpatarayen ti estado a negosio ken ti kolektibo a taltalon. Kaaduan dagiti serbisio—kas ti panagaywan ti salun-at, edukasion, pagbalayan ken panagpataud iti makan—ket nayonan a bayadan wenno bayadan ti estado. Manipud idi 1994 aginggan aidi 1998, nagsagaba ti bisin ti Amianan a Korea a nagresultaan ti ipupusay dagiti baetan ti 240,000 ken 420,000 a tattao, ken agtultuloy nga agsagsagaba iti malnutrision ti populasion.

== Dagiti nota ==
{{Notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html#kn |title=GDP (PPP) Field listing |publisher=CIA World Factbook |access-date=31 Mayo 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625150555/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html |archive-date=25 Hunio 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CIAGDP(PPP)Capita&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html#kn |title=GDP (PPP) per capita Field listing |publisher=CIA World Factbook |access-date=31 Mayo 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625151025/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2004.html |archive-date=25 Hunio 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CIATelephone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2124.html#kn |title=Telephone System Field Listing |publisher=CIA The World Factbook |access-date=17 Hunio 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625143457/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2124.html |archive-date=25 Hunio 2014 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hersher2016&quot;&gt;{{cite news|last1=Hersher |first1=Rebecca |title=North Korea Accidentally Reveals It Only Has 28 Websites |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/09/21/494902997/north-korea-accidentally-reveals-it-only-has-28-websites |access-date=22 Septiembre 2016 |agency=NPR |date=21 Septiembre 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160922004655/http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/09/21/494902997/north-korea-accidentally-reveals-it-only-has-28-websites |archive-date=22 Septiembre 2016 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;unstats08&quot;&gt;{{Cite book|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf#page=5|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=29 Nobiembre 2014|page=5}}&lt;/ref&gt;

}}

== Dagiti taudan ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/North_Korea-new.pdf|title=Country Profile: North Korea|date=July 2007|publisher=Library of Congress&amp;nbsp;– Federal Research Division|access-date=4 July 2009|ref={{SfnRef|Country Profile|2007}}}}
* Armstrong, Charles K. &quot;North Korea in 2016.&quot; ''Asian Survey'' 57.1 (2017): 119–27. [http://as.ucpress.edu/content/57/1/119 abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721052258/https://as.ucpress.edu/content/57/1/119 |date=2019-07-21 }}
* {{cite book|last=French|first=Paul|date=2007|title=North Korea: The Paranoid Peninsula: A Modern History|url=https://archive.org/details/northkoreaparano0000fren_o0h7|edition=Second|publisher=Zed Books|location=London|isbn=978-1-84277-905-7}}
* Hayes, Peter, and Roger Cavazos. &quot;North Korea in 2015.&quot; ''Asian Survey'' 56.1 (2016): 68–77. [http://as.ucpress.edu/content/56/1/68.abstract abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721052302/https://as.ucpress.edu/content/56/1/68.abstract |date=2019-07-21 }}
* Hayes, Peter, and Roger Cavazos. &quot;North Korea in 2014.&quot; ''Asian Survey'' 55.1 (2015): 119–31. [http://as.ucpress.edu/content/55/1/119.abstract abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721052259/https://as.ucpress.edu/content/55/1/119.abstract |date=2019-07-21 }}; also [http://nautilus.org/napsnet/napsnet-special-reports/north-korea-in-2014-a-fresh-leap-forward-into-thin-air/ full text online]
* {{cite book |last=Jackson |first=Van |title=Rival Reputations: Coercion and Credibility in US–North Korea Relations |url=https://archive.org/details/rivalreputations0000jack |year=2016 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-107-13331-0}}, covers 1960s to 2010.
* Jackson, Van. &quot;Deterring a Nuclear-Armed Adversary in a Contested Regional Order: The 'Trilemma' of US–North Korea Relations.&quot; ''Asia Policy'' 23.1 (2017): 97–103. [https://muse.jhu.edu/article/647791/summary online]
* Lee, Hong Yung. &quot;North Korea in 2013: Economy, Executions, and Nuclear Brinksmanship.&quot; ''Asian Survey'' 54.1 (2014): 89–100. [http://home.sogang.ac.kr/sites/jaechun/courses/Lists/b7/Attachments/21/as.2014.54.1.89.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808021517/http://home.sogang.ac.kr/sites/jaechun/courses/Lists/b7/Attachments/21/as.2014.54.1.89.pdf |date=2019-08-08 }}
* {{Cite book | last=Martin | first=Bradley K.| title=Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty| url=https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart_r4p6 | publisher=Thomas Dunne Books| year=2004| location=New York| isbn=978-0-312-32322-6}}
* {{cite book|last=Myers|first=Brian Reynolds|year=2011|title=The Cleanest Race: How North Koreans See Themselves and Why It Matters|url=https://archive.org/details/cleanestracehown00myer|publisher= Melville House|isbn= 978-1-933633-91-6}}
* {{cite web|url=http://cdn.loc.gov/master/frd/frdcstdy/no/northkoreacountr00word/northkoreacountr00word.pdf|title=North Korea – A Country Study|year=2009|publisher=Library of Congress Country Studies|ref={{SfnRef|Country Study|2009}}}}
* {{cite book|last=Ryang|first=Sonia|editor-last=Ryang|editor-first=Sonia|title=Koreans in Japan: Critical Voices from the Margin|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OXBHAQAAQBAJ&amp;pg=PA32|year=2013|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-1-136-35305-5|chapter=The North Korean Homeland of Koreans in Japan|pages=32–54}}
* {{cite book|editor=Yonhap News Agency|title=North Korea Handbook|publisher=Yonhap T'ongsin|year=2003|isbn=978-0-7656-1004-1|url=https://books.google.com/books?id=JIlh9nNeadMC|ref={{SfnRef|North Korea Handbook|2003}}}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|North Korea}}
*[http://naenara.com.kp/main/index/en/first Naenara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818062128/http://www.naenara.com.kp/main/index/en/first |date=2021-08-18 }} – opisial a portal ti gobierno ti Amianan a Korea
*{{curlie|Regional/Asia/North_Korea}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Amianan a Korea]]
[[Kategoria:Dagiti komunista nga estado]]
[[Kategoria:Korea|Aminan a Korea]]&lt;!--Korean Peninsula--&gt;
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1948]]
[[Kategoria:Dagiti agmaymaysa a partido nga estado]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Hapon]]</text>
      <sha1>npb3rfigzza9cb0xk857quunhnvty6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maldibas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4994</id>
    <revision>
      <id>407386</id>
      <parentid>405159</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16934" sha1="rcwq9p60iqimnd3qih3hsc8ffqyjwd5" xml:space="preserve">{{Coord|4.18|73.51|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name     = Republika ti Maldibas
| common_name                = Maldibas
| native_name                = {{ubl|{{patubo a nagan|dv|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ|italics=off}}|''Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa''}}
| image_coat                 = Emblem of Maldives.svg
| image_flag                 = Flag of Maldives.svg
| symbol_type                = Kayarigan
| national_anthem            = ''{{lang|dv-Latn|[[Qaumee salaam|Qaumii salaam]]}}''&lt;br /&gt;{{small|''Nailian a Saludo''}}&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;[[Papeles:Gaumii salaam.ogg|Gaumii salaam|center]]&lt;/div&gt;
| image_map                  = Maldives (orthographic projection).svg
| map_caption                = Lokasion ti Maldibas ti Taaw Indiano
| image_map2                 = 
| capital                    = [[Malé]]
| largest_city               = Malé
| official_languages         = [[Pagsasao a Maldibo|Dhivehi]]
| recognised_languages       = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
| ethnic_groups              = ≈100% Maldibo&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uwi-rv3VV6cC&amp;q=maldives |title=Ethnic groups worldwide: a ready reference handbook |author=Levinson, David |year=1947 |publisher=Oryx Publishers |isbn=978-1-57356-019-1 |access-date=22 Agosto 2020 |archive-date=14 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164343/https://books.google.com/books?id=uwi-rv3VV6cC&amp;q=maldives |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year         = 2019
| religion                   = [[Sunni nga Islam]] (bilin babaen ti linteg)
| demonym                    = Maldibo
| government_type            = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[presidensial a republika]]
| leader_title1              = Presidente
| leader_name1               = [[Ibrahim Mohamed Solih]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=President |url=https://presidency.gov.mv/PO/President/156 |website=The President's Office – Republic of Maldives |access-date=13 Enero 2021 |archive-date=14 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164410/https://presidency.gov.mv/PO/President/156 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| leader_title2              = Bise Presidente
| leader_name2               = [[Faisal Naseem]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vice President |url=https://presidency.gov.mv/Po/VP/157 |website=The President's Office – Republic of Maldives |access-date=13 Enero  2021 |archive-date=14 Enero  2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164344/https://presidency.gov.mv/Po/VP/157 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| leader_title3              = [[Majlis ti Tattao|Tagabitla ti Majlis]]
| leader_name3               = [[Mohamed Nasheed]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=19th Parliament Speaker |url=https://majlis.gov.mv/en/19-parliament/speaker |publisher=People's Majlis |access-date=13 Enero  2021 |archive-date=14 Enero  2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164336/https://majlis.gov.mv/en/19-parliament/speaker |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| leader_title4               = Pangulo ti Hustisia
| leader_name4                = [[Ahmed Muthasim Adnan]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://presidency.gov.mv/Press/Article/22779 |publisher=presidency.gov.mv |title=President appoints Chief Justice and Supreme Court Justice |access-date=8 December 2019 |archive-date=14 Enero  2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164406/https://presidency.gov.mv/Press/Article/22779 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| legislature                 = [[Majlis ti Ttatao|''Majlis'' ti Tattao]]
| sovereignty_type            = Wayawaya
| established_event1          = manipud iti [[Reino Unido]]
| established_date1           = 26 Hulio 1965
| established_event2          = Nairangarang ti republika
| established_date2           = 11 Nobiembre 1968
| established_event3          = {{nowrap|[[Constitution of the Maldives|Current constitution]]}}
| established_date3           = 7 Agosto 2008
| area_km2                    = 300&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot;&gt;{{cite web|title=Field Listing: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|website=CIA World Factbook|publisher=CIA World Factbook|access-date=27 Enero  2016|archive-date=28 Hulio 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69UpcaHtw?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |date=2014-01-31 }}&lt;/ref&gt;
| area_rank                   = Maika-186 &lt;!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi                  = 115 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_estimate         = 557,426 or 379,270&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;Maldives Population Projections 2014-2054&quot; /&gt;
| population_census           = 437,535 or 339,761&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;Maldives Population Projections 2014-2054&quot;&gt;{{cite web |title=Maldives Population Projections 2014–2054 |url=http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2019/02/Projected-Mid-Year-population-of-Maldives.xlsx |website=Statistics Maldives |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=24 May 2020 |archive-date=14 Enero  2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164344/http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2019/02/Projected-Mid-Year-population-of-Maldives.xlsx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year    = 2020
| population_estimate_rank    = Maika-178
| population_census_year      = 2014
| population_density_km2      = 1,102.5
| population_density_sq_mi    = 2,855.4 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank     = Maika-11
| GDP_PPP                     = {{increase}} $8.972-bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=115&amp;pr.y=9&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=556&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Maldives|access-date=23 Abril 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|archive-date=14 Enero  2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164357/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=115&amp;pr.y=9&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=556&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                = 2021
| GDP_PPP_rank                = Maika-163
| GDP_PPP_per_capita          = {{increase}} $23,343 &lt;ref name=imf2 /&gt; &lt;!--Do not edit!--&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank     = Maika-58
| GDP_nominal                 = {{decrease}} $4.536-bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_year            = 2021
| GDP_nominal_rank = Maika-156
| GDP_nominal_per_capita      = {{decrease}} $11,801&lt;ref name=imf2 /&gt;
| Gini                        = 31.3 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                   = 2016
| Gini_change                 = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref                    = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 Hulio 2021 |archive-date=2021-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                   = 
| HDI                         = 0.740 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                    = 2019 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change                  = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                     = &lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt;
| HDI_rank                    = Maika-95
| currency                    = [[Rufiyaa ti  Maldibas]]
| currency_code               = MVR
| time_zone                   = [[Oras iti Maldibs|Oras ti Maldibas]]
| utc_offset                  = +5
| utc_offset_DST              = 
| time_zone_DST               = 
| date_format                 = {{abbr|aa|aldaw}}/{{abbr|bb|bulan}}/{{abbr|tttt|tawen}}
| drives_on                   = kanigid
| calling_code                = +960
| cctld                       = [[.mv]]
| footnote_a                  = Malaksid dagiti agtataeng a gangganaet nga umili
| country_code                = 
| today                       = 
}}

Ti '''Maldibas''' ({{lang-dv|ދިވެހިރާއްޖެ|translit=Dhivehi Raajje}}, {{lang-en|Maldives}}), opisial a ti '''Republika ti Maldibas''', ket ti maysa a bassit a purpuro nga estado iti [[subkontinente Indiano]] a mabirukan iti [[Taaw Indiano]]. Mabirukan daytoy iti abagatan a laud ti [[Sri Lanka]] ken [[India]], iti agarup a {{pagbaliwen|700|km|mi}} manipud iti nangruna a daga ti kontinente ti [[Asia]]. Ti kawar dagiti 26 nga atol ket sumakop manipud iti Atol ti Ihavandhippolhu iti amianan aginggana iti [[Atol ti Addu]] iti abagatan (iti balasiw ti [[Ekuador]]). Buklen ti teritorio a sumakop iti agarup a {{pagbaliwen|298|km2}}, ti Maldibas ket maysa kadagiti kaaduan a heograpiko a naiwarwaras a [[naturay nga estado]] iti lubong ken ti pay [[Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Asia|kabassitan a pagilian iti Asia]] babaen ti kalawa ken, iti agarup a 557,426 nga agtataeng, ti maika-2 a [[Listaan dagiti pagilian ti Asia babaen ti populasion|kabassitan ti populasion iti Asia]]. Ti [[Malé]] ket ti kapitolio ken kaaduan ti populasion a siudad, ken tradisional a tinawtawagan a kas ti &quot;Isla ti Ari&quot; nga ayan a nagturayan dagiti ugma a naarian a dinastia gapu ti sentral a lokasionna.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Male-island-Maldives |title=Male island, Maldives |access-date=11 Hunio 2020 |archive-date=14 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164340/https://www.britannica.com/place/Male-island-Maldives |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Mabirukan ti Purpuro ti Maldibas iti [[Pantok Chagos–Laccadive]], ti dakkel a submarino a kabambantayan iti Taaw Indiano; mangbukel pay daytoy iti maysa a naindagaan nga ekorehion, a maikadua iti [[Purpuro Chagos]] ken [[Lakshadweep]].&lt;ref&gt;{{NatGeo ecoregion |id=im0125 |name=Maldives-Lakshadweep-Chagos Archipelago tropical moist forests |access-date=30 Disiembre 2010}}&lt;/ref&gt; Iti agpakatengnga a kangato iti rabaw ti daga iti {{pagbaliwen|1.5|m}} iti ngato ti paanatar ti baybay,&lt;ref name=&quot;guardian.co.uk&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/11/climatechange-endangered-habitats-maldives |work=The Guardian |location=London |title=The last days of paradise |first=Jon |last=Henley |date=11 Nobiembre 2008 |access-date=12 Mayo 2010 |quote=The Maldives holds the record for the country with the lowest high point on earth: nowhere on any of the islands on Maldives does the natural ground level exceed 5.1m. Most of [the Maldives'] land mass, which totals roughly one-fifth of Greater London, is a great deal lower […], averaging around 1.5m. |archive-date=4 Septiembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130904050657/http://www.theguardian.com/environment/2008/nov/11/climatechange-endangered-habitats-maldives |url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt; ken ti kangatuan a masna a punto iti laeng {{pagbaliwen|5.1|m}}, daytoy ti kababaan a pagilian iti lubong.&lt;ref name=&quot;guardian.co.uk&quot; /&gt;

Idi maika-12 a siglo,  naabotan ti [[Islam]] ti Purpuro ti Maldibas, a naitiptipon a kas maysa a sultanato, ken napigsa a nakapadur-as iti pannakikadua iti komersio ken kultura iti [[Asia]] ken [[Aprika]]. Manipud idi maika-16 a siglo, ti rehion ket immad-adu a naimpluensiaan iti turay dagiti kolonial a bileg ti Europeano, ken nagbalin a protektorado ti Britaniko ti Maldibas idi 1887. Nawayaan ti Maldibas manipud iti Reino Unido idi 1965, ken nabangon ti maysa a [[presidensial a sistema|presidensial a republika]] idi 1968 iti maysa a nabutosan a [[Majlis ti Tattao]]. Dagiti simmaruno a dekada ket nakakita kadagiti nariro a politka, dagiti ganetget iti demokratiko a reporma,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/maldives |title=Maldives – Country report – Freedom in the World – 2015 |date=21 Enero 2015 |access-date=19 Hunio 2016 |archive-date=14 Agosto 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814024354/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/maldives |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160814024354/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/maldives |date=2016-08-14 }}&lt;/ref&gt; ken dagiti karit ti enbironmento nga inyeg babaen ti [[Panagpudot ti lubong|panagbaliw ti klima]].&lt;ref&gt;{{Cite report |url=https://unfccc.int/resource/docs/napa/mdv01.pdf |title=National Adaptation Program of Action: Republic of Maldives |date=2007 |institution=Ministry of Environment, Energy and Water |access-date=24 Pebrero 2019 |archive-date=14 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114164316/https://unfccc.int/resource/docs/napa/mdv01.pdf |url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ti Maldibas ket nagbalin a nagpundar a kameng ti [[Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan]] (South Asian Association for Regional Cooperation-SAARC). Daytoy ket maysa pay a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian]], ti [[Gunglo ti Islamiko a Pagtitinnulongan]], ken ti [[Di Nailinia a Tignay]]. Idasig ti Banko ti Lubong ti Maldibas a kas addaan iti maysa nga akinngato nga agpakatengnga a maatgedan nga ekonomia.&lt;ref&gt;[http://data.worldbank.org/income-level/UMC Upper middle income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928220308/http://data.worldbank.org/income-level/UMC |date=28 Septiembre 2015 }} [[World Bank]]. Naala idi18 Septiembre 2015.&lt;/ref&gt; Ti panagkalap ket naipakasaritaan nga isu ti kaaduan nga aktibidad ti ekonomia, ken agtultuloy a ti kadakkelan a sektor, sarunuen babaen ti naprdasa dumakdakkel nga industria ti turismoy. Nangato a mapategan ti Maldibas iti [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]],&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020|archive-date=2 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102202739/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt; a ti matgedan iti tunggal maysa a tao ket signipikante a nangatngato ngem dagiti sabali a pagilian ti SAARC.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2016_statistical_annex.pdf |title=2016 Human Development Report Statistical Annex |date=2016 |access-date=4 Mayo 2019 |publisher=United Nations Development Programme |page=13 |archive-date=25 Disiembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225065941/http://hdr.undp.org/en/sites/default/files/hdr_2016_statistical_annex.pdf%20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Kameng idi ti Maldibas ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian|Mankomunidad]] manipud idi Hulio 1982 aginggan aidi nagikkat iti gunglo idi Oktubre 2016 gapu iti panagprotestana kadagiti panagpabasol dagiti sabali a pagilian iti panagabusona kadagiti[[dagiti karbengan ti tao|karbengan ti tao]] ken ti mapapaay a demokrasia. Timmipon manen ti Maldibas iti Mankomunidad idi 1 pebrero 2020 kalpasan ti panangipakitana ti ebidensia iti agtartaray a proseso ti demokrasia ken ti nadayeg a suporta.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/01/maldives-rejoins-commonwealth-after-evidence-of-reforms |title=Maldives rejoins Commonwealth after evidence of reforms |access-date=4 Pebrero 2020 |archive-date=18 Abril 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418002056/https://www.theguardian.com/world/2020/feb/01/maldives-rejoins-commonwealth-after-evidence-of-reforms |url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline|Maldives}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Maldibas| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti purpuro ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Is-isla ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1965]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>rcwq9p60iqimnd3qih3hsc8ffqyjwd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nepal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5014</id>
    <revision>
      <id>407400</id>
      <parentid>406315</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18931" sha1="mvap20limkj9mk5cx4z4zr8arksghob" xml:space="preserve">{{Infobox pagilian
| conventional_long_name = {{nowrap|Demokratiko Pederal a Republika ti Nepal}}
| common_name            = Nepal
| native_name            = {{ubl|{{patubo a nagan|ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल|italics=off}}|''Saṅghīya Lokatāntrik Gaṇatantra Nepāl''}}
| image_flag             = Flag of Nepal.svg
| flag_size              = 90px
| flag_border            = no
| image_coat             =
| symbol_type            = Kayarigan
| coa_size               = 120px
| national_motto         = {{patubo nga insasao|sa|&quot;[[Janani Janmabhumishcha Swargadapi Gariyasi]]&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;&quot;Napatpateg ti ina ken nakaynakan a daga ngem iti langit&quot;
| national_anthem        = {{patubo nga insasao|ne|&quot;[[Sayaun Thunga Phulka]]&quot;|italics=off|paren=omit}}&lt;br /&gt;&quot;Naaramid kadagiti Ginasut a Sabsabong&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;class=&quot;center&quot;&gt;[[Papeles:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Nepal (orthographic projection).svg
| image_map2             = 
| map_width              = 220px
| alt_map                = Ladawan ti maysa a globo a naipatengnga iti Nepal, namarisan ti Nepal.
| map_caption            = Naipakita ti nangisit a berde ti lugar a tinengngel babaen ti Nepal;&lt;br /&gt;naipakita iti napusasaw a berde dagiti tinunton a rehion ngem saan a tinengngel
| capital                = [[Kathmandu]]&lt;ref name=&quot;Fact Monster Nepal&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal {{!}} Facts, History &amp; News |url=https://www.infoplease.com/world/countries/nepal |website=www.infoplease.com |accessdate=29 Hunio 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| largest_city           = kapitolio
| coordinates            = {{Coord|28|10|N|84|15|E|region:NP_type:country|display=it}}
| official_languages     = [[Pagsasao a Nepali|Nepali]]&lt;ref name=&quot;Britannica Nepal&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal {{!}} Culture, History, &amp; People |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=29 Hunio 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| national_languages     = Amin a patneng a dila&lt;ref name=con15&gt;{{Cite web |title=नेपालको संविधान २०७२|trans-title=Constitution of Nepal 2015|url=http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/09/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1.pdf|via=Nepal Law Commission|access-date=16 Hulio 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808043521/http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/09/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1.pdf|archive-date=8 Agosto 2019|url-status=live|format=pdf|date=20 Septiembre 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/|title=Why English?|last=Mandal|first=Bidhi|last2=Nayak|first2=Ravi|newspaper=Republica|language=en|date=9 Hunio 2019|access-date=17 Abril 2020|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923072720/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923072720/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/ |date=2020-09-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{small|(kitaen ti [[Dagiti pagsasao ti Nepal]])}}
| ethnic_groups          = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap |16.6% [[Chhetri]]| 12.2% [[Bahun]]| 7.1% [[Tattao a Magar|Magar]]|6.6% [[Tattao a TharuTharu]] | 5.8% [[Tattao a Tamang|Tamang]]| 5% [[Tattao a Newar|Newar]]| 4.8% [[Tattao a Kaami|Kami]]| 4.4% [[Dagiti Nepalis Muslim|Musalman]]| 4% [[Yadav]] |2.3% [[Tattao a Rai|Rai]] | 2% [[Tattao a Gurung|Gurung]] | 1.8% [[Damai]]/Dholi | 1.6% [[Thakuri]] | 1.5% [[Tattao a Limbu|Limbu]] | 1.4% [[Sarki (grupo ti etniko)|Sarki]] | 22.9% Dadduma}}
| ethnic_groups_year     = 2011
| ethnic_groups_ref      = {{sfn|2011 National Census|p=4}}
| religion               = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap | 81.3% Hinduismo|9% Budismo|4.4% Islam|3.1% Kirant|1.4% Kristianidad|0.5% Prakriti|0.3% Dadduma}}
| religion_year          = 2011
| religion_ref           = {{sfn|2011 National Census|p=4}}
| demonym                = [[Tattao a Nepali|Nepali]], [[:wikt:Nepalese|Nepalis]]
| government_type        = [[Pederal a republika|Pederal]] a [[Parliamentario a sistema|parliamentario]] a [[republika]]
| leader_title1          = Presidente
| leader_name1           = [[Ram Chandra Poudel]]
| leader_title2          = Kangruaan a Ministro
| leader_name2           = [[Sushila Karki]] 
| leader_title3          = Tagabitla ti Kamara
| leader_name3           = vacant
| leader_title4          = Mangipangulo ti Hustisia
| leader_name4           = [[Bishowambhar Prasad Shrestha]]
| legislature            = Pederal a Parliamento
| upper_house            = Nailian nga Asemblia
| lower_house            = Kamara dagiti Pannakabagi
| sovereignty_type       = Pannakaporma
| established_event1     = [[Pagarian ti Nepal|Pagarian]]
| established_date1      = 1768&lt;ref name=history&gt;{{Cite web|url=https://mofa.gov.np/about-nepal/history-of-nepal/|title=History Of Nepal|publisher=Ministry of Foreign Affairs (Nepal)|language=en-US|access-date=17 Abril 2020|archive-date=2021-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110041500/https://mofa.gov.np/about-nepal/history-of-nepal/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110041500/https://mofa.gov.np/about-nepal/history-of-nepal/ |date=2021-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| established_event2     = [[Tulag ti Sugauli]]&lt;ref&gt;The Sugauli Treaty of 1816 rendered moot the degree of independence of Nepal. The sixth point of the treaty directly questions the degree of independence of Nepal. The fact that any differences between Nepal and Sikkim will be &quot;referred to the arbitration of the East India Company&quot; sees Nepal as a semi-independent or a vassal state or tributary of the British empire.&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 4 Marso 1816
| established_event3     = [[Tulag ti Nepal-Britania ti 1923]]&lt;ref&gt;Pormal a pannakabigbig ti Nepal kas maysa anawaya ken naturay nga estado babaen ti Gran Britania.&lt;/ref&gt;
| established_date3      = 21 Disiembre 1923
| established_event4     = [[Aldaw ti Republika (Nepal)|Pederal a Republika]]
| established_date4      = 28 Mayo 2008
| established_event5     = [[Batay-linteg ti Nepal|Agdama a Batay-linteg]]
| established_date5      = 20 Septiembre 2015
| area_km2               = 147,516
| area_rank              = Maika-93 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 56,827 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water          = 2.8
| population_estimate    = {{increase}} {{UN Population|Nepal}}{{UN Population|ref}}
| population_estimate_rank = Maika-49
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_census      = 26,494,504{{sfn|2011 National Census|p=1}}
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 180
| population_density_sq_mi = 518 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank = Maika-50
| GDP_PPP                = {{increase}} $94-bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=12&amp;sy=2019&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=558&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=15 Abril 2020}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2019
| GDP_PPP_rank           = Maika-87
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $3,318&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-155
| GDP_nominal            = {{increase}} $30-bilin
| GDP_nominal_year       = 2019
| GDP_nominal_rank       = Maika-101
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,048&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-159
| Gini                   = 32.8 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2010
| Gini_change            = 
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NP |title=Gini Index (World Bank Estimate) – Nepal|publisher=[[World Bank]] |accessdate=16 Abril 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608054636/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=8 Hunio 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = Maika-115
| HDI                    = 0.579 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2019 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=United Nations Development Programme|date=2019 |format=PDF |accessdate=16 Abril 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = Maika-147
| currency               = [[Rupee ti Nepal]] (Rs, {{lang|ne|रू}})
| currency_code          = NPR
| time_zone              = [[Pagalagadan nga Oras ti Nepal]]
| utc_offset             = [[UTC+05:45|+05:45]]
| DST_note               = {{nowrap|''[[Oras ti panagin-inut iti lawag|DST]] saan a mapalpaliiw''}}
| drives_on              = kanigid
| calling_code           = +977
| cctld                  = [[.np]]
}}

Ti '''Nepal''' ({{lang-ne|[[:ne:नेपाल|नेपाल]]}} {{IPA-ne|neˈpal|}}), opisial a ti '''Demokratiko a Pederal a Republika ti Nepal''',&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |title=CIA&amp;nbsp;– The World Factbook |publisher=CIA |access-date=5 Disiembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |archive-date=29 Disiembre 2010 |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |date=2010-12-29 }}&lt;/ref&gt; ({{Audio|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल.ogg|Denggen}}) ket ti maysa a pagilian iti [[Abagatan nga Asia]]. Daytoy ket kaaduan nga adda iti [[Himalaya]], ngem mangiraman pay kadagiti parte iti [[Tanap Indo-Gangetiko]]. Daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion|maika-49 a kadakkelan a pagilian]] babaen ti populasion ken ti [[Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel|maika-93 a kadakkelan a pagilian]] babaen ti kalawa. Daytoy ket napalikmutan iti daga, ken beddenganna ti [[Tsina]] iti amianan ken ti [[India]] iti abagatan, iti daya ken laud, bayat a ti [[Banglades]] ket mabirukan iti kaunegen laeng ti 27&amp;nbsp;km (17&amp;nbsp;mi) iti abagatan akindaya nga ungtona ken ti [[Bhutan]] ket naisina manipud iti daytoy babaen ti estado ti India ti [[Sikkim]]. Addaan iti nadumaduma a heograpia ti Nepal, mairaman ti [[Terai|nalames a tantanap]], dagiti sub-alpino kabakiran a turod, ken walo kadagiti sangapulo a [[Listaan dagiti kangatuan a bantay#Listaan|kangatuan a bantay]] iti lubong, mairaman ti [[Bantay Everest]], ti kangatuan a punto iti lubong. Ti [[Kathmandu]] ket ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad. Ti Nepal ket maysa nga adu ti etnikona a pagilian ken ti opisial a pagsasao ket [[Pagsasao a Nepali|Nepali]].

Immuna a nairehistro ti nagan a &quot;Nepal&quot; kadagiti teksto manipud iti  [[paset ti panawen ti Vediko]] iti [[subkontinente Indiano]], ti panawen ti [[taga-ugma nga India]] idi napundar ti [[Hinduismo]], ti predominante a relihion ti pagilian. Idi tengnga ti umuna a milenio BCE, ni [[Gautama Buddha]], ti nagpundar iti [[Budismo]], ket nayanak idiay [[Lumbini]] iti akin-abagatan a Nepal. Dagiti parte ti akin-amianan a Nepal ket naisinggalut iti kultura ti [[Tibet]]. Ti agpakatengnga a mabirukan a [[Tanap ti Kathmandu]] ket naisinggalut iti kultura dagiti [[Tattao nga Indo-Aryano|Indo-Aryano]], ken isu idi ti tugaw ti nabaknang a kompederasia ti [[Tattao a Newar|Newar]] nga ammo a kas [[Nepal Mandala]]. Ti sanga ti Himalaya ti taga-ugma a [[Kalsada Seda]] ket tinurayan idi babaen dagiti [[Lhasa Newar|agtagtagilako iti tanap]]. Ti kosmopolitano a rehion ket napadur-as iti naisangayan nga arte ken arkitektura. Babaen idi maika-18 a siglo, nakagun-od ti [[Pagarian ti Gorkha]] ti [[panagkaykaysa ti Nepal]]. Pinundar ti [[disnastia a Shah]] ti [[Oagarian ti Nepal]] ken kamaudian a nangbukel ti maysa a pagkakaduaan iti [[Imperio a Britaniko]], babaen dagiti bukodna a premier iti [[dinastia a Rana]]. Saan a pulos a nakolonisado ti pagilian ngem nagserbi a kas maysa a manglapped nga estado itipagbaetan ti [[Imperial a Tsina]] ken [[Britaniko nga India]]. Naipayammo ti [[Parliamentario a demokrasia]] idi 1951, ngem namindua a nasuspende babaen dagiti monarko ti Nepal, idi 1960 ken 2005. Ti [[Sibil a Gubat ti Nepal]] kadagiti tawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawen ti 2000 ket nagresultaan ti pannakaipatakder ti maysa a [[sekular]] a [[republika]] idi 2008, ken nangipatingga daytoy iti naudi a morkia ti [[Hindu ]] iti lubong.

Ti naampon a [[batay-linteg ti Nepal]] idi 2015 a ket mangpasingked ti Nepal a kas maysa a [[Sekular nga estado|sekular]] a [[pederal a republika|fpederal]] a [[parliamentario a republika]] a nabingbingay kadagiti [[Dagiti probinsia ti Nepal|pito a probinsia]]. Naawat ti Nepal iti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] idi 1955, ken napirmaan dagiti pannakigayyem a tulag iti [[India]] idi 1950 ken ti [[Tsina|Republika ti Tattao ti Tsina]] idi 1960. Mangsangaili ti Nepal ti permanente a sekretariat ti [[Gunglo ti Abagatan nga para iti Rehional a Pagtitinnulongan]] (SAARC), a daytoy ket maysa a nagpundar a kameng. Ti Nepal ket maysa pay a kameng ti [[Di Nailinia a Tignay]] ken ti [[Inisiatibo ti Luek ti Bengal]]. Ti militar ti Nepal ket isu ti maikalima a kadakkelan iti Abagatan nga Asia; daytoy ket nadayeg iti pakasaritaanna iti [[Gurkha]], a naipangpangruna kadagidi [[gubat ti sangalubonga]], ken signipikante daytoy a nagparparawad kadagiti operasion ti panagtalinaay ti kappia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery class=center&gt;
Kathmandu-Basantapur Chowk-02-2007-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Votivstupas-26-Skulptur-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Vakupati Mandir-12-Kinder-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-34-Gottesdienst-2007-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Cyasilim Devar-08-2007-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-20-Rote Pflanze mit Rauhreif-2007-gje.jpg|Himalaya
Gorak Shep to Everest Base Camp-32-Moraenenwanderung-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-54-Gebetsfahnen-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-56-2015-gje.jpg|Mustang
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
{{refbegin|33em}}
* {{Cite book|last=Balakrishnan|first=T. K.|url=https://books.google.com.np/books?id=kHDySAAACAAJ|title=Foreign Policy of India: Problems and Paradoxes|chapter=India's Foreign Policy for Nepal, Bangladesh &amp; Sri Lanka|date=2010|publisher=Mohini Publishers &amp; Distributors|isbn=978-81-909928-1-7|language=en|via=[[Google Books]]}}
* {{Cite book|first=Perceval|last=Landon|author-link=|url=http://archive.org/details/nepal01perc|title=Nepal, Vol. 1|date=1928|publisher=Constable &amp; Co. (Edinburgh)|others=Public Resource|via=[[Internet Archive]]|isbn=8-120-60724-4}}
* {{Cite web|title=National Population and Housing Census 2011 (National Report)|publisher=Central Bureau of Statistics (Nepal)|date=Nobiembre 2012|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf|access-date=26 Nobiembre 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf|format=pdf|archivedate=18 Abril 2013|ref={{sfnRef|2011 National Census}}}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |date=2013-04-18 }}
* {{Cite book|editor-last=Hutt|editor-first=Michael|editor-link=|url=https://books.google.com.np/books/about/Himalayan_people_s_War.html?id=NpYHG2sA76cC|title=Himalayan 'people's War': Nepal's Maoist Rebellion|date=2004|publisher=C. Hurst &amp; Co.|isbn=978-1-85065-722-4|language=en|access-date=18 Abril 2020}}
{{refend}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesh |title=Ancient and Medieval Nepal |url=https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah |year=1992 |publisher=Manohar Publications |location=New Delhi |isbn=978-81-85425-69-6}}
* {{Cite book |last=Tiwari |first=Sudarshan Raj |title=The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal |year=2002 |publisher=Himal Books |isbn=978-99933-43-52-3}}
* {{Cite book |first=Barbara |last=Crossette |title=So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas |url=https://archive.org/details/soclosetoheavenv0000cros |location=New York |publisher=Vintage |year=1995 |isbn=978-0-679-74363-7}}
* {{Cite book |author= Dor Bahadur Bista|title=People of Nepal |url= https://archive.org/details/peopleofnepal0000dorb|publisher=Department of Publicity, Ministry of Information and Broadcasting, Government of Nepal |year=1967 |isbn=978-99933-0-418-0}}
* {{Cite book |first=Dervla |last=Murphy |title=The Waiting Land: A Spell in Nepal |publisher=Transatlantic Arts |year=1968 |isbn=978-0-7195-1745-7}}
* {{Cite book |author=Rishikesh Shaha |title=Modern Nepal: A Political History |publisher=Manohar Publishers and Distributors |year=2001 |isbn=978-81-7304-403-8|author-link= }}
* {{Cite book |author=Jane Wilson-Howarth |title=A Glimpse of Eternal Snows: a family's journey of love and loss in Nepal |url=https://archive.org/details/glimpseofeternal0000wils |publisher=Bradt Travel Guides, UK |year=2012 |page=[https://archive.org/details/glimpseofeternal0000wils/page/390 390] |isbn=978-1-84162-435-8|author-link=}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}

=== Gobierno ===
* {{Opisial a website|http://www.nepal.gov.np}} ti Gobierno ti Nepal
* {{Opisial a website|http://www.welcomenepal.com}} ti Turismo ti Nepal

=== Sapasap a pakaammo ===
* {{CIA World Factbook link|np|Nepal}}
* {{curlie|Regional/Asia/Nepal}}
* {{wikiatlas|Nepal}}
* {{OSM relation|184633}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Nepal| ]]
[[Kategoria:Dagiti pederal a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti dati a monarkia ti Asia]]
[[Kategoria:Dagiti naserraan ti daga a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Abagatan nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1768]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>mvap20limkj9mk5cx4z4zr8arksghob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cyprus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5024</id>
    <revision>
      <id>407340</id>
      <parentid>406269</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35445" sha1="tsv9xh8xlf8ujbf3g4isk1upx100e1d" xml:space="preserve">{{coord|35|N|33|E|type:country_region:CY_scale:2500000_source:GNS|display=title}}
{{Infobox pagilian
| coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}}
| languages_type = Dagiti minoridad a pagsasao
| languages2_type = Dagiti bernakular
| conventional_long_name = Republika ti Cyprus
| native_name = {{unbulleted list|{{patubo a nagan|el|Κυπριακή Δημοκρατία}}|{{patubo a nagan|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti|italics=off}}}}
| image_flag = Flag of Cyprus.svg
| image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg
| common_name = Cyprus
| national_motto = 
| national_anthem = {{lang|el|[[Himno iti Wayawaya|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν]]}}{{efn|Ti Griego a nailian a kanta ket nampon idi 1966 babaen ti keddeng ti Konseho dagiti Ministro.&lt;ref&gt;{{cite web|title=National Anthem|url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument|website=www.presidency.gov.cy|access-date=3 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument|archive-date=13 Agosto 2011|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Himno iti Wayawaya&quot;}}{{brk|2}}[[Papeles:Greece national anthem.ogg|center]]
| image_map = EU-Cyprus.svg
| map_caption = Lokasion ti Cyprus (nailadawan iti akinbaba a kanawan), a mangipakita ti Republika ti Cyprus iti nangisngisit a berde ken ti bukod a nairamgaramg a republika ti [[Akin-amianan a Cyprus]] iti naranraniag a berde, ken dagiti nabati a [[Kappon ti Europa]] a naipakita iti nakusnaw a berde
| capital = [[Nicosia]] &amp;nbsp;
| largest_city = kapitolio
| official_languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |[[Pagsasao a Griego|Griego]]
  |[[Pagsasao a Turko|Turko]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cyprus|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|website=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=15 Enero 2016|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
| languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |[[Pagsasao nga Armenio|Armenio]]
  |[[Cypriota nga Arabiko]]
 }}
| languages2 = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |[[Cypriota a Griego]]
  |[[Cypriota a Turko]]
 }}
| ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial;
  |Griego a Cypriota
  |Turko a Cypriota
  |Armenio a Cypriota
  |Maronita a Cypriota
 }}
| ethnic_groups_year = 
| demonym = Cypriota
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |72.3% [[Kristianidad]]|25.0% [[Islam]]
|1.9% Awan relihion
|0.8% Dadduma&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020 |title=Cyprus |work=Global Religious Future |publisher=Pew Research Center |access-date=13 Hulio 2021 |language=en |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
| religion_year = 2020; mairaman ti [[Akin-amianan a Cyprus]]
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensial a sistema|presidensial]] a [[Republika|batay-linteg a republika]]
| leader_title1 = Presidente
| leader_name1 = [[Nicos Anastasiades]]
| leader_title2 = Bise Presidente
| leader_name2 = Bakante{{efn|Ti bise presidente ket naireserba iti para iti Turko a Cypriota. Nupay kaasta, ti puesto ket bajkanten manipud iti panagraut ti Turko idi 1974.&lt;ref name=CIA2019 /&gt;}}
| leader_title3 = Presidente dagiti Kamara ti Pannakabagi
| leader_name3 = [[Annita Demetriou]]
| legislature = Kamara dagiti Pannakabagi
| sovereignty_type = Wayawaya {{nobold|manipud iti Reino Unido}}
| established_event1 = [[Dagiti Tulagan ti Londres-Zürich]]
| established_date1 = 19 Pebrero 1959
| established_event2 = Nairangarang ti wayawaya
| established_date2 = 16 Agosto 1960
| established_event3 = [[Aldaw ti Wayawaya (Cyprus)|Aldaw ti Wayawaya]]
| established_date3 = 1 Oktubre 1960
| established_event4 = Timmipon iti Kappon ti Europa
| established_date4 = 1 Mayo 2004
| area_km2 = 9,251
| area_label = Dagupa{{efn|name=island|Mairaman ti Akin-amianan a Cyprus, ti panglapped a sona ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti [[Akrotiri ken Dhekelia]].}}
| area_rank = Maika-162 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 3,572 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 9
| population_estimate = {{UN Population|Cyprus}}{{efn|name=island}}{{UN Population|ref}}
| population_census = 838,897{{efn|Malaksid ti Akin-amianan a Cyprus.}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;sub=2&amp;sel=1&amp;e= |title=Statistical Service – Population and Social Conditions – Population Census – Announcements – Preliminary Results of the Census of Population, 2011 |language=el |publisher=Statistical Service of the Ministry of Finance of the Republic of Cyprus |date=29 Disiembre 2011 |access-date=29 Enero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115100623/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;sub=2&amp;sel=1&amp;e= |archive-date=15 Enero 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = Maika-158
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;nowiki&gt;United Nations, Department of Economic and Social Affairs, United Nations Population Division&lt;/nowiki&gt; |year=2013 |title=World Population Prospects: The 2012 Revision, DB02: Stock Indicators |location=New York |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 Hunio 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 Mayo 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_density_rank = Maika-82
| population_density_sq_mi = 319.5 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| GDP_PPP = $35.970&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2019&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=45&amp;pr1.y=5&amp;c=423&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|work=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=27 Abril 2017|location=Washington, D.C.|date=12 Oktubre 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_rank = Maika-126
| GDP_PPP_per_capita = $41,572&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-35
| GDP_nominal = $24.996&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2019
| GDP_nominal_rank = Maika-114
| GDP_nominal_per_capita = $28,888&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-33
| Gini = 31.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2019
| Gini_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=9 Agosto 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.887 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2019 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-33
| currency = [[Euro]] ([[Senias ti Euro|€]])
| currency_code = EUR
| time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]]
| utc_offset = +2
| utc_offset_DST = +3
| time_zone_DST = [[Oras ti Kalgaw ti Akindaya nga Europa|EEST]]
| drives_on = kanigid
| calling_code = +357
| cctld = [[.cy]]{{efn|Maus-usar pay ti dominio ti [[.eu]], pakibinningayan kadagiti sabali nga estado a kameng ti [[Kappon ti Europa]].}}
| footnotes = 
| today =
}}

Ti '''Cyprus'''{{efn|{{lang-el|Κύπρος|translit=Kýpros}} {{IPA-el|ˈcipros|}}; {{lang-tr|Kıbrıs}} {{IPA-tr|ˈkɯbɾɯs|}}}}, opisial a tinawtawagan iti '''Republika ti Cyprus''',{{efn|{{Lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία|translit=Kypriakí Dimokratía|links=no}}, {{IPA-el|cipriaˈci ðimokraˈti.a|}}, &lt;small&gt;lit:&lt;/small&gt; Cypriota a Republika; {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti|links=no}}, {{IPA-tr|ˈkɯbɾɯs ˈdʒumhuɾijeti|}}, &lt;small&gt;lit:&lt;/small&gt; Republika ti Cyprus}} iket ti maysa nga [[isla a pagilian]] iti akindaya a [[Baybay Mediteraneo]]. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan ken ti maikatlo a kaaduan ti populasion nga isla iti Mediteraneo,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html|title=Biggest Islands In The Mediterranean Sea By Area|work=WorldAtlas|access-date=11 Mayo 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043924/https://www.worldatlas.com/articles/biggest-islands-in-the-mediterranean-sea.html|archive-date=12 Mayo 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html|title=The Most Populated Islands In The Mediterranean Sea|work=WorldAtlas|access-date=11 Mayo 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043814/https://www.worldatlas.com/articles/the-most-populated-islands-in-the-mediterranean-sea.html|archive-date=12 Mayo 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ken mabirukan iti abagatan ti [[Turkia]]; iti laud ti [[Syria]]; iti amianan a laud ti [[Lebanon]], [[Israel]] ken ti [[Gaza Strip]]; iti amianan ti [[Ehipto]]; ken abagatan a daya ti [[Gresia]]. Ti [[Nicosia]] ket ti kapitolio ti pagilian ken ti kadakkelaan a siudad.

Ti [[Prehistoriko a Cyprus|kasapaan nga ammo nga aktibidad ti tao]] iti isla ket napetsado idi agarup a maika-10 a milenio BC. Dagiti arkeolohiko a tidda manipud iti daytoy a paset ti panawen ket mairaman ti nasayaat a napreserba a [[Neolitiko]] a purok ti [[Khirokitia]], ken ti Cyprus ket ti ayan dagiti sumagmamano a kaduogan a bubon iti lubong.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8118318.stm |title=Stone Age wells found in Cyprus |work=BBC News |date=25 Hunio 2009 |access-date=31 Hulio 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005060232/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8118318.stm |archive-date=5 Oktubre 2013 |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Ti Cyprus ket tinagtagitao idi babaen dagiti [[Misenio a Gresia|Misenio a Griego]] kadagiti dua nga allon iti maika-2 a milenio BC. Kas maysa nga estratehiko a lokasion iti [[Akindaya a Mediteraneo]], kanungpalan idi daytoy a sinakup babaen dagiti nadumaduma a nangruna a bileg, a mairaman dagiti imperio dagiti [[Imperio a Neo-Asiriano|Asiriano]], [[Taga-ugma nga Ehipto|Ehipto]] ken [[Imperio nga Akuamenida|Persiano]], a nakatiliwan ti isla idi 333 BC babaen ni [[Alehandro ti Natan-ok]]. Dagiti simmaruno a turay babaen ti [[Dinastia a Polemaiko|Polemaiko nga Ehipto]], ti [[Imperio a Romano|Klasiko]] ken [[Imperio a Bisantino|Imperio ti Akindaya a Romano]], dagiti kalipato ti Arabo iti nabiit a paset ti panawen, ti Pranse a [[Kamara ti Lusignan|dinastia a Lusignan]] ken dagiti [[Republika ti Venecia|Veneto]] ket sinaruno idi babaen dagiti sumurok a tallo a siglo nga [[Otomano a Cyprus|Otomano a turay]] idi baetan ti 1571 ken 1878 (''[[de jure]]'' aginggana idi 1914).&lt;ref name=&quot;Lausanne-Egypt-Sudan-Cyprus&quot;&gt;{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|title=Treaty of Lausanne|access-date=7 Oktubre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112221242/http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|archive-date=12 Enero 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Naikabil idi ti Cyprus babaen ti administrasion ti Reino Unido babaen ti Kombension ti Cyprus idi 1878 ken pormal idi nga inkapet babaen ti Reino Unido idi 1914. Ti masakbayan ti isla ket panggep idi a suppiat a nagbaetan dagiti prominente a komunidad ti etniko, dagiti [[Dagiti Cypriota a Griego|Cypriota a Griego]], a mangbukel iti 77% iti populasion idi 1960, ken dagiti [[Dagiti Cypriota Turko|Cypriota Turko]], a mangbukel iti 18% iti populasion. Manipud idi maika-19 a siglo ket masakbayan, ti populasion ti Cypriota a Griego ket nagkamkamakamda iti ''[[enosis]]'', a kappon iti [[Gresia]], a nagbalin a nailian a Griego a nga annuroten kadagiti tawen ti 1950.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Faustmann|first1=Hubert|last2=Ker-Lindsay|first2=James|title=The Government and Politics of Cyprus|year=2008|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-03911-096-4|page=48|url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&amp;pg=PA48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mirbagheri|first1=Farid|title=Historical Dictionary of Cyprus|date=2009|publisher=Scarecrow Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&amp;pg=PA25|isbn=978-0-8108-6298-2}}&lt;/ref&gt; Immun-una anagkamakan ti populasion ti Cypriota a Turko iti panagtultuloy ti turay ti Britaniko, ken kanungpalan a nagdemanda iti pannakaikapet iti isla iti Turkia, ken kadagidi tawen ti 1950, a kakuyogna ti Turkia, ket nagpundar iti annuroten ti ''[[Taksim (politika)|taksim]]'', ti pannakabingay ti Cyprus ken ti pannakapartuat ti maysa a Turko nga estado iti amianan.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Trimikliniotis|first1=Nicos|title=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation|date=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-10080-1|page=104|url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&amp;pg=PA104}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti ranggas kadagiti tawen ti 1950, nadatonan ti wayawaya ti Cyprus idi 1960.&lt;ref name=independence&gt;[http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm Cyprus date of independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613002758/http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm |date=13 Hunio 2006}} (pinduten ti Historical review)&lt;/ref&gt; Ti didigra idi 1963–64 ket nakaiyeg pay iti ad-adu nga interkomunal a ranggas a nagbaetan dagiti dua a komunidad, napatalaw dagiti ad-adu ngem 25,000 a Cypriota a Turko kadagiti enclave&lt;ref name=&quot;Hoffmeister&quot; /&gt;{{rp|56–59}}&lt;ref name=IntercommunalViolence&gt;{{cite web |url=http://countrystudies.us/cyprus/13.htm |title=U.S. Library of Congress – Country Studies – Cyprus – Intercommunal Violence |publisher=Countrystudies.us |date=21 Disiembre 1963 |access-date=25 Oktubre 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623135118/http://countrystudies.us/cyprus/13.htm |archive-date=23 Hunio 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ken nakaiyegan ti patingga ti representasion ti Cypriota a Turko iti republika. Idi 15 Hulio 1974, nairugi ti maysa a kudeta babaen dagiti [[EOKA B|nasionalista a Cypriota a Griego]]&lt;ref&gt;{{cite book | last = Mallinson | first = William | title = Cyprus: A Modern History | publisher = I. B. Tauris | year=2005 | url = https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&amp;pg=PA81| isbn = 978-1-85043-580-8| page = 81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |title=website |work=BBC News |date=4 Oktubre 2002 |access-date=25 Oktubre 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726144124/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |archive-date=26 Hulio 2004 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ken dagiti elemento ti junta militar a Griego&lt;ref name=danopoulos&gt;{{cite book|author1=Constantine Panos Danopoulos|author2=Dhirendra K. Vajpeyi|author3=Amir Bar-Or|title=Civil-military Relations, Nation Building, and National Identity: Comparative Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&amp;pg=PA260|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97923-2|page=260|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915230348/https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&amp;pg=PA260|archive-date=15 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; itimaysa a panangipadas iti ''enosis''. Nakairugian daytoy a tignay iti [[Panagraut ti Turko ti Cyprus]] idi 20 Hulio,&lt;ref name=&quot;Benvenisti2012&quot;&gt;{{cite book|author=Eyal Benvenisti|title=The International Law of Occupation|url=https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&amp;pg=PA191|date=23 Pebrero 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958889-3|page=191|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212611/https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&amp;pg=PA191|archive-date=10 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a nakaiturongan ti pannakatiliw ti agdama nga aldaw a teritorio ti [[Akin-amianan a Cyprus]] ken ti pannakapatalw dagiti sumurok a 150,000 Cypriota a Griego&lt;ref&gt;Barbara Rose Johnston, Susan Slyomovics. ''Waging War, Making Peace: Reparations and Human Rights'' (2009), American Anthropological Association Reparations Task Force, [https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&amp;pg=PA211 p. 211] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412133508/https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&amp;pg=PA211 |date=12 Abril 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Morelli, Vincent. ''Cyprus: Reunification Proving Elusive'' (2011), DIANE Publishing, [https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&amp;pg=PA10&amp; p. 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413033218/https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&amp;pg=PA10&amp; |date=13 Abril 2016}}&lt;/ref&gt; ken dagiti 50,000 a Cypriota a Turko.&lt;ref&gt;Borowiec, Andrew. ''Cyprus: A Troubled Island'' (2000), Greenwood Publishing Group, [https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&amp;pg=PA125 p. 125] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412142842/https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&amp;pg=PA125 |date=12 Abril 2016}}&lt;/ref&gt; Timaysa a naisina nga estado ti Cypriota a Turko iti amianan ket nabangon babaen ti unilateral a panangirangarang idi 1983; daytoy nga aramid ket kaaduan idi a kinondenar babaen ti sangalongan a komunidad, a ti Turkia laeng ti mangbigbig ti baro nga estado. Dagitoy a pasamak ken ti nagresultaan a kasasaad ti politika ket panggep ti agtultuloy a suppiat.

Ti Republika ti Cyprus ket addaan iti ''[[de jure]]'' a kinaturay iti intero nga isla, mairaman dagiti teritoriona iti danum ken ti ekslusibo asona ti ekonomia, malaksid dagiti Lugar ti Naturay a Kuartel ti [[Akrotiri ken Dhekelia]], nga agtultuloy nga adda iti turay ti Reino Unido segun dagiti Tulagan ti Londres ken Zürich. Nupay kasta, ti Republika ti Cyprus ket ti de facto a naisina kadagiti dua a parte: ti lugar nga adda iti epektibo a tengngel iti Republika, a mabirukan iti abagatan ken laud ken buklen ti agarup a 59% iti kalawa ti isla, ken ti amianan,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |title=According to the United Nations Security Council Resolutions 550 and 541 |publisher=United Nations |access-date=27 Marso 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319123420/http://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |archive-date=19 Marso 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; nga administruen babaen ti bukod a nairangarang a Turko a Republika ti Akin-amianan a Cyprus, a mangsakup iti agarup a 36% iti kalawa ti isla. Adda pay ganggani a 4% iti kalawa ti isla ket sakupen babaen ti paglappedan a sona ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ikeddeng ti sangalubongan a komunidad ti akin-amianan a parte ti isla a teritorio ti Republika ti Cyprus a sinakup babaen dagiti puersa ti Turko.{{efn|KItaen ti:&lt;ref name=&quot;Conference2007&quot;&gt;{{cite book|author=European Consortium for Church-State Research. Conference|title=Churches and Other Religious Organisations as Legal Persons: Proceedings of the 17th Meeting of the European Consortium for Church and State Research, Höör (Sweden), 17–20 November 2005|url=https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&amp;pg=PA50|year=2007|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-90-429-1858-0|page=50|quote=There is little data concerning recognition of the 'legal status' of religions in the occupied territories, since any acts of the 'Turkish Republic of Northern Cyprus' are not recognized by either the Republic of Cyprus or the international community.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412144859/https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&amp;pg=PA50|archive-date=12 Abril 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Quigley&quot;&gt;{{cite book|author=Quigley|title=The Statehood of Palestine|url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&amp;pg=PA164|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49124-2|page=164|quote=The international community found this declaration invalid, on the ground that Turkey had occupied territory belonging to Cyprus and that the putative state was therefore an infringement on Cypriot sovereignty.|date=6 September 2010|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906001102/https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&amp;pg=PA164|archive-date=6 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tocci2004&quot;&gt;{{cite book|author=Nathalie Tocci |title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace Or Consolidating Partition in Cyprus?|url=https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&amp;pg=PA56|date=Enero 2004|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-4310-4|page=56|quote=The occupied territory included 70 percent of the island's economic potential with over 50 percent of the industrial … In addition, since partition Turkey encouraged mainland immigration to northern Cyprus. … The international community, excluding Turkey, condemned the unilateral declaration of independence (UDI) as a.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915202840/https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&amp;pg=PA56|archive-date=15 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WivelSteinmetz2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Dr Anders Wivel|author2=Robert Steinmetz|title=Small States in Europe: Challenges and Opportunities|url=https://books.google.com/books?id=iUeWqEjS6-IC&amp;pg=PA165|date=28 Marso 2013|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-9958-9|page=165|quote=To this day, it remains unrecognised by the international community, except by Turkey|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922110421/https://books.google.com/books?id=iUeWqEjS6-IC&amp;pg=PA165|archive-date=22 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neville2013&quot;&gt;{{cite book|author=Peter Neville|title=Historical Dictionary of British Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=dVosJPY04xAC&amp;pg=PA293|date=22 Marso 2013|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7371-1|page=293|quote=...Ecevit ordered the army to occupy the Turkish area on 20 July 1974. It became the Turkish Republic of Northern Cyprus, but Britain, like the rest of the international community, except Turkey, refused to extend diplomatic recognition to the enclave. British efforts to secure Turkey's removal from its surrogate territory after 1974 failed.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918212811/https://books.google.com/books?id=dVosJPY04xAC&amp;pg=PA293|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}} Naipampanunotan a ti panagsakup ket saan a legado babaen ti sangalubongan a linteg ken pagbanagan daytoy a di nainkalintegan a panagsakup iti teritorio ti Kappon ti Europa gapu ta ti Cyprus ket nagbalin a kameng ti [[Kappon ti Europa]].&lt;ref name=&quot;Ker-LindsayFaustmann2011&quot;&gt;{{cite book|author1=James Ker-Lindsay|author2=Hubert Faustmann|author3=Fiona Mullen|title=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus|url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&amp;pg=PA15|date=15 Mayo 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-678-3|page=15|quote=Classified as illegal under international law, and now due to Cyprus' accession into the [[European Union]] is also an illegal occupation of EU territory.|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918194718/https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&amp;pg=PA15|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ti Cyprus ket maysa a nangruna a papanan dagiti turista iti Mediteraneo.&lt;ref name=&quot;PenderSharpley2005&quot;&gt;{{cite book|author1=Lesley Pender|author2=Richard Sharpley|title=The Management of Tourism|url=https://books.google.com/books?id=R9r90RAJM5cC&amp;pg=PA273|year=2005|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-4022-7|page=273|access-date=20 Hunio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910231130/https://books.google.com/books?id=R9r90RAJM5cC&amp;pg=PA273|archive-date=10 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sharpley2012&quot;&gt;{{cite book|author=Richard Sharpley|title=Tourism Development and the Environment: Beyond Sustainability?|url=https://books.google.com/books?id=id8Me6CogPYC&amp;pg=PT296|date=16 Mayo 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-57330-9|page=296|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918182700/https://books.google.com/books?id=id8Me6CogPYC&amp;pg=PT296|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RichardJohn2002&quot;&gt;{{cite book|author1=Sharpley, Richard|author2=Telfer, David John|title=Tourism and Development: Concepts and Issues|url=https://books.google.com/books?id=Wvo1sIjZH3UC&amp;pg=PA334|year=2002|publisher=Channel View Publications|isbn=978-1-873150-34-4|page=334|access-date=22 Hulio 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918222742/https://books.google.com/books?id=Wvo1sIjZH3UC&amp;pg=PA334|archive-date=18 Septiembre 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Addaan iti maysa nga abanse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/data/index.htm#changes|title=World Economic Outlook Database May 2001|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=28 Hunio 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726075802/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/data/index.htm#changes|archive-date=26 Hulio 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a nangato a matgedan nga ekonomia ken ti maysa a nangato unay a [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#High_income |title=Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |access-date=11 Mayo 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318125456/http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups |archive-date=18 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Index (HDI)–2011 Rankings|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/|publisher=United Nations Development Programme|access-date=4 Nobiembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112042847/http://hdr.undp.org/en/statistics/|archive-date=12 Enero 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ti Republika ti Cyprus ket kamengen iti [[Mankomunidad ti Pagpagilian|Mankomunidad]] manipud idi 1961 ken maysa idi a nagpundar a kameng ti [[Di Nailinia a Tignay]] aginggana idi timmipon iti Kappon ti Europa idi 1 Mayo 2004.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nam.gov.za/background/background.htm#4|title=The Non-Aligned Movement: Background Information|date=21 Septiembre 2001|publisher=Non-Aligned Movement|access-date=19 Enero 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209210107/http://www.nam.gov.za/background/background.htm#4|archive-date=9 Pebrero 2016}}&lt;/ref&gt; Idi 1 Enero 2008, ti Republika ti Cyprus ket timmipon iti [[eurosona]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Index (HDI)–2011 Rankings|url=https://web.stanford.edu/class/e297c/war_peace/confrontation/hcypruseu.html|publisher=Stanford University|access-date=17 Nobiembre 2019|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403004203/http://web.stanford.edu/class/e297c/war_peace/confrontation/hcypruseu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{notelist|2}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;CIA2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|title=Europe :: Cyprus — The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=22 Nobiembre 2019|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hoffmeister&quot;&gt;{{cite book |author=Hoffmeister, Frank |title=Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession |publisher=EMartinus Nijhoff Publishers |year=2006 |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC |isbn=978-90-04-15223-6}}&lt;/ref&gt;

}}

== Adu pay a mabasbasa ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |author=Anastasiou, Harry|title=Broken Olive Branch: Nationalism Ethnic Conflict and the Quest for Peace in Cyprus |url=https://archive.org/details/brokenolivebranc0000anas|publisher=Syracuse University Press |year=2008 |isbn= 978-0-8156-3196-5}}
* {{cite book |author=Charalambous, Giorgos|title=Party-Society Relations in the Republic of Cyprus|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2015|isbn= 978-1-317-38656-8}}
* {{cite book |author=Brewin, Christopher|title=European Union and Cyprus |url=https://archive.org/details/europeanunioncyp0000brew|publisher=Eothen Press |year=2000 |isbn= 978-0-906719-24-4}}
* Clark, Tommy. ''A Brief History of Cyprus'' (2020) [https://www.amazon.co.uk/Brief-History-Cyprus-Tommy-Clark/dp/1527268527/ excerpt]
* {{cite book |editor=Dods, Clement|title=Cyprus: The Need for New Perspectives |publisher=The Eothen Press |year=1999 |isbn= 978-0-906719-23-7}}
* {{cite book |author=Durrell, Lawrence |title=Bitter Lemons |publisher=Faber and Faber |year=1957 |isbn=978-0-571-20155-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bitterlemonsofcy0000durr}}
* {{cite book |author1=Faustmann, Hubert |author2=Nicos Peristianis|title=Britain and Cyprus: Colonialism and Post-Colonialism, 1878–2006 |publisher=Bibliopolis |year=2006 |isbn= 978-3-933925-36-7}}
* {{cite book |author=Gibbons, Harry Scott |title=The Genocide Files |publisher=Charles Bravos Publishers |year=1997 |isbn=978-0-9514464-2-3 |url=https://archive.org/details/genocidefiles00gibb}}
* {{cite book |author=Hannay, David|title=Cyprus: The Search for a Solution |url=https://archive.org/details/cyprussearchfors0000hann|publisher=I.B.Tauris |year=2005 |isbn= 978-1-85043-665-2}}
* {{cite book |author=Hitchens, Christopher|title=Hostage to History: Cyprus from the Ottomans to Kissinger |url=https://archive.org/details/hostagetohistory0000hitc|publisher=Verso |year=1997 |isbn= 978-1-85984-189-1}}
* {{cite book |author=Ker-Lindsay, James|title=EU Accession and UN Peacemaking in Cyprus |url=https://archive.org/details/euaccessionunpea0000kerl|publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn= 978-1-4039-9690-9}}
* {{cite book |author1=Ker-Lindsay, James |author2=Hubert Faustmann|title=The Government and Politics of Cyprus |publisher=Peter Lang |year=2009 |isbn= 978-3-03911-096-4}}
* {{cite book |author=Mallinson, William|title=Cyprus a Modern History |url=https://archive.org/details/cyprusmodernhist0000mall_o5o8|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn= 978-1-85043-580-8}}
* {{cite book|last1= Merin |first1=Jennifer |last2= Burdick |first2=Elizabeth B.|title=International directory of theatre, dance, and folklore festivals: a project of the International Theatre Institute of the United States, inc|url=https://archive.org/details/internationaldir00meri|url-access= registration |date=1 November 1979|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-20993-2}}
* {{cite book |author=Mirbagheri, Farid |title=Cyprus and International Peacemaking |publisher=Hurst |year=1989 |isbn=978-1-85065-354-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/cyprusinternatio0000mirb}}
* {{cite book |author=Nicolet, Claude|title=United States Policy Towards Cyprus, 1954–1974 |publisher=Bibliopolis |year=2001 |isbn= 978-3-933925-20-6}}
* {{cite book |author=Oberling, Pierre|title=The Road to Bellapais |url=https://archive.org/details/roadtobellapaist0000ober|publisher=Columbia University Press |year=1982 |isbn= 978-0-88033-000-8}}
* {{cite book |author1=O'Malley, Brendan |author2=Ian Craig|title=The Cyprus Conspiracy |url=https://archive.org/details/cyprusconspiracy0000omal |publisher=I.B.Tauris |year=1999 |isbn= 978-1-86064-737-6}}
* {{cite book |author=Palley, Claire|title=An International Relations Debacle: The UN Secretary-General's Mission of Good Offices in Cyprus, 1999–2004 |url=https://archive.org/details/internationalrel0000pall|publisher=Hart Publishing |year=2005 |isbn= 978-1-84113-578-6}}
* {{cite book |author=Papadakis, Yiannis|title=Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide |publisher=I.B.Tauris |year=2005 |isbn= 978-1-85043-428-3}}
* {{cite book |author=Richmond, Oliver|title=Mediating in Cyprus |publisher=Frank Cass |year=1998 |isbn= 978-0-7146-4431-8}}
* {{cite book |editor=Richmond, Oliver |editor2=James Ker-Lindsay|title=The Work of the UN in Cyprus: Promoting Peace and Development |url=https://archive.org/details/workofunincyprus0000unse |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn= 978-0-333-91271-3}}
* {{cite book |author=Richter, Heinz |title=A Concise History of Modern Cyprus 1878–2009 |publisher=Rutzen |year=2010 |isbn=978-3-447-06212-1}}
* Sacopoulo, Marina (1966). ''Chypre d'aujourd'hui''. Paris: G.-P. Maisonneuve et Larose. 406 p., ill. with b&amp;w photos. and fold. maps.
* {{cite book |author=Tocci, Nathalie|title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace or Consolidating Partition in Cyprus? |url=https://archive.org/details/euaccessiondynam0000tocc|publisher=Ashgate |year=2004 |isbn= 978-0-7546-4310-4}}
* {{cite book |author1=Yiorghos, Leventis |author2=Murata Sawayanagi Nanako |author3=Hazama Yasushi |title=Crossing Over Cyprus |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA) Tokyo University of Foreign Studies (TUFS)|year=2008 |isbn= 978-4-86337-003-6}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
{{Wikivoyage-inline}}
* {{curlie|Regional/Middle_East/Cyprus}}
* {{osmrelation-inline|307787}}

{{Union ti Europa}}
{{Tengnga a Daya}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Cyprus| ]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya a Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Is-isla ti Asia]]
[[Kategoria:Lebante]]
[[Kategoria:Is-isla ti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Tengnga a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Asideg a Daya]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1960]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Akinlaud nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti nabingbingay a rehion]]
[[Kategoria:Dagiti mankomunidad a republika]]</text>
      <sha1>tsv9xh8xlf8ujbf3g4isk1upx100e1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Romania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5025</id>
    <revision>
      <id>407428</id>
      <parentid>403945</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16650" sha1="6itwc2k4c6f123gr8wmsfix5hodno2t" xml:space="preserve">{{Coord|46|N|25|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Romania
|common_name            = Romania
|native_name            = {{patubo a nagan|ro|România}}
|image_flag             = Flag of Romania.svg
|image_coat             = Coat of arms of Romania.svg
|national_anthem        = &quot;[[Deșteaptă-te, române!]]&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-ilo|&quot;Agriingnka, Rumano!&quot;}})
&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;[[Papeles:Desteapta-te, romane!.ogg|center]]&lt;/div&gt;
|image_map              = {{Switcher|[[Papeles:EU-Romania (orthographic projection).svg|frameless]]|Ipakita ti globo|[[Papeles:EU-Romania.svg|upright=1.15|frameless]]|Ipakita ti mapa ti Europa|default=1}}
|map_caption            = {{map caption |location_color=nangisit a berde |region=Europa |region_color=nangisit a maris-dapo |subregion=[[Kappon ti Europa]] |subregion_color=berde |legend=EU-Romania.svg}}
|capital                = [[Bucharest]]
|coordinates            = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}}
|largest_city           = kapitolio
|official_languages     = [[Pagsasao a Rumano|Rumano]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a13 |title=Constitution of Romania |publisher=Cdep.ro |access-date=2 Oktubre 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a13 |archivedate=7 Septiembre 2017}}&lt;/ref&gt;
| languages2_type       = Mabigbig a menoridad &lt;br /&gt;a sasao&lt;!--Protected and/or co-official (regional) languages--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|website=Council of Europe|publisher=Council of Europe|access-date=3 Disiembre 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208122308/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|archivedate=8 Disiembre 2015}}&lt;/ref&gt;
| languages2            = 
{{Marebba a listaan
 |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
 |title= ''Kitaen ditoy''
 |[[Pagsasao nga Albanes|Albanes]]
 |[[Pagsasao nga Armenio|Armenio]]
 |[[Pagsasao a Bieloruso|Bieloruso]]
 |[[Pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]]
 |[[Pagsasao a Tseko|Tseko]]
 |[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]
 |[[Pagsasao a Gagauz|Gagauz]]
 |[[Pagsasao nga Aleman|Aleman]]
 |[[Pagsasao a Griego|Griego]]
 |[[Pagsasao nga Italiano|Italiano]]
 |[[Pagsasao a Masedonio|Masedonio]]
 |[[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]]
 |[[Pagsasao a Polako|Polako]]
 |[[Pagsasao a Romani|Romani]]
 |[[Pagsasao a Ruso|Ruso]]
 |[[Pagsasao a Rusino|Rusino]]
 |[[Pagsasao a Serbio|Serbio]]
 |[[Pagsasao nga Eslobako|Eslobako]]
 |[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]
 |[[Pagsasao a Sueko|Sueko]]
 |[[Pagsasao a Tatar ti Krimea|Tatar]]
 |[[Pagsasao a Turko|Turko]]
 |[[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]]
 |[[Pagsasao a Yidis|Yidis]]
}}
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 88.9% [[Tattao a Rumano|Rumano]]
  |  6.1% [[Dagiti Hungaro iti Romania|Hungaro]]
  |  3.0% [[Tattao a Romani iti Romania|Roma]]
  |  0.2% [[Dagiti Ukraniano ti Romania|Ukraniano]]
  |  0.2% [[Dagiti Aleman ti Romania|Aleman]]

 }}
|ethnic_groups_year = 2011&lt;ref name=&quot;CensusRef&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |title=Romanian 2011 census (final results) |publisher=INSSE |access-date=28 Agosto 2012 |language=Rumano |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |archivedate=17 Hulio 2013}}&lt;/ref&gt;
|demonym = [[Tattao a Rumano|Rumano]]
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]]&lt;br /&gt;a [[republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Romania|Presidente]]
|leader_name1 = [[Nicușor Dan]]
|leader_title2 = [[Kangrunaan a Ministro ti Romania|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2  = [[Ilie Bolojan]]
|legislature = [[Parlamento ti Romania|Parlamento]]
|upper_house = [[Senado ti Romania|Senado]]
|lower_house = [[Kamara dagiti Deputado (Romania)|Kamara dagiti Deputado]]
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Romania|Pakasaritaan ti pannakapundar]]
|established_event1 = Umuna a gobierno ti Rumano
|established_date1 = Maika-10 a siglo – 1330
|established_event2 = [[Wallachia|Prinsipalidad ti Wallachia]]
|established_date2 = 1330
|established_event3 = [[Prinsipalidad ti Moldavia]]
|established_date3 = 1346
|established_event4 = [[Prinsipalidad ti Transylvania (1570–1711)|Prinsipalidad ti Transylvania]]
|established_date4 = 1570
|established_event5 = Umuna akappon babaen ni [[Miguel ti Natured]]
|established_date5 = 1600
|established_event6 = [[Dagiti Nagkaykaysa a Prinsipalidad]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
|established_date6 = 24 Enero 1859
|established_event7 = [[Gubat ti Rumano ti Wayawaya|Wayawaya]] manipud&lt;br /&gt;iti [[Imperio nga Otomano]]
|established_date7 = 9 Mayo 1877{{\}}1878&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
|established_event8 = [[Pagarian ti Romania]]
|established_date8 = 14 Marso 1881
|established_event9 = [[Kappon ti Transylvania iti Romania|Nalatak a Kappon]]&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
|established_date9 = 1 Disiembre 1918&lt;sup&gt;d&lt;/sup&gt;
|area_km2 = 238,397
|area_rank = Maika-81 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
|area_sq_mi = 92,046 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 3
|population_estimate = 19,064,409 {{decrease}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf |title=On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023 |publisher= [[National Institute of Statistics (Romania)|INS]] |website=www.insse.ro |date=30 August 2024 |access-date=30 August 2024}}&lt;/ref&gt;
|population_census = 19,053,815&lt;ref name=&quot;Census2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/06/Tabel-2.01.xls |title=Populația după etnie la recensămintele din perioada 1930-2021 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INS]] |website=www.insse.ro |access-date=2024-03-04 |language=ro |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928063329/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/06/Tabel-2.01.xls |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2024
|population_estimate_rank= Maika-65
|population_census_year = 2021
|population_census_rank = Maika-58
|population_density_km2 = 80.0
|population_density_sq_mi = 207.0 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = Maika-136
|GDP_PPP = $926.759-billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.RO&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=968,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2023&amp;ey=2030&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Romania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=22 April 2025 |access-date=23 April 2025}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_year = 2025
|GDP_PPP_rank = Maika-35
|GDP_PPP_per_capita = $49,212&lt;ref name=&quot;IMFWEO.RO&quot; /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-44
|GDP_nominal = $403.395 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.RO&quot; /&gt;
|GDP_nominal_year = 2025
|GDP_nominal_rank = Maika-39
|GDP_nominal_per_capita = $21,421&lt;ref name=&quot;IMFWEO.RO&quot; /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-54
|Gini = 28 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_year = 2024
|Gini_change =  steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini_ref =&lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |access-date=1 April 2025 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI = 0.845 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_year = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref =&lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-55
|currency = [[Leu ti Romania]]
|currency_code = RON
|time_zone = [[Oras ti Akindaya nga Europa|EET]]
|utc_offset = +2
|utc_offset_DST = +3
|time_zone_DST = [[Oras ti Kalgaw ti Akindaya nga Europa|EEST]]
|date_format = aa.bb.tttt&amp;nbsp;([[Anno Domini|AD]])
|drives_on = kanawan
|calling_code = +40
|patron_saint = San Andres
| iso3166code  = RO
|cctld = [[.ro]]&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;
|footnote_a = Ti namindua pannakabutos ni [[Alexandru Ioan Cuza]] iti [[Moldavia]] ken [[Wallachia]] (respektibo idi 5 ken 24 Enero 1859).
|footnote_b = Nairangarang ti wayawaya idi 9 Mayo 1877, sangalubongan a nabigbigan idi 1878.
|footnote_c = Ti kappon ti Romania iti [[Bessarabia]], [[Bukovina]] ken [[Transylvania]] idi 1918.
|footnote_d = Nawaswas ti monarkia idi 30 Disiembre 1947 kalpasan ti pannakairangarang ti [[Sosialista a Republika ti Romania|Republika ti Tattao]] ken nagbalin idi babaen ti [[Batay-linteg ti 1965 ti Romania|baro a batay-linteg]] iti pannakaampon idi 21 Agosto1965 a kas ti Sosialista a Republika. Ti turay ti Komunista ket [[Rebolusion ti Rumano|natnag]] idi 22 Disiembre 1989, ti baro a demokratiko a gobierno ket naikabil idi 20 Mayo 1990 ken ti baro a [[Batay-linteg ti Romania|batay-linteg]] kalpasan ti komunista key naampon idi 21 Nobiembre 1991. Timmipon ti Romania iti [[Kappon ti Europa]] idi 1 Enero 2007.
|footnote_e = Ti pay [[.eu]], pagbibingayan dagiti sabali a kameng nga estado ti [[Kappon ti Europa]].
}}

Ti '''Romania''' ({{lang-ro|România}}) ket ti pagilian a mabirukan iti pagtutompongan ti [[Tengnga nga Europa|Tengnga]], [[Akindaya nga Europa|Akindaya]], ken [[Abagatan a daya nga Europa|Akin-abagatan a daya nga Europa]]. Daytoy ket beddenganna ti [[Baybay Nangisit]] iti abagatan a daya, ti [[Bulgaria]] iti abagatan, ti [[Ukrania]] iti amianan, ti [[Hungaria]] iti laud, ti [[Serbia]] iti abagatan a laud, ken ti [[Moldova]] iti daya. Daytoy ket kaaduan a [[kalalainganna a klima|temperado]]-[[kontinental a klima]]. Iti dagup a kalawa iti 238,397 kuadrado kilometro (92,046&amp;nbsp;sq&amp;nbsp;mi), ti Romania ket ti [[Listaan dagiti pagilian ti Europa babaen ti kalawa|maika-12 a kadakkelan a pagilian]] ken ti pay [[Listaan dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa|maika-7 a kaaduan iti populasion]] nga estado a kameng ti [[Kappon ti Europa]] nga addaan kadagiti gangani a 20 a riwriw nga agtataeng. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti [[Bucharest]] ken dagiti sabali pay a nangruna nga [[Dagiti lugar ti metropolitano iti Romania|urbano alugar]] ket mairaman ti [[Iași]], [[Timișoara]], [[Cluj-Napoca]], ken [[Constanța]].

Ti [[Danubio|Karayan Danubio]], ti maikadua a kaatidogan a karayan iti Europa, ket rummuar iti [[ Nangisit a Bakir]] ti [[Alemania]] ken agayus iti sapasap a turong iti abagatan a daya iti {{pagbaliwen|2857|km|mi|abbr=on}}, ken agayus kadagiti sangapulo a pagilian sabay nga agatian iti [[Delta ti Danubio]] iti Romania. Ti [[Banbantay Karpatos]], a bumallasiw iti Romania manipud iti amianan aginggana iti abagatan a laud, ket mairaman ti [[Pantok Moldoveanu ]], iti maysa nga altitud iti {{pagbaliwen|2544|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aboutromania.com/geography.html|title=Romania Geography|publisher=aboutromania.com|access-date=4 Abril 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328120717/http://www.aboutromania.com/geography.html|archivedate=28 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;

Nabukel ti moderno a Romania idi 1859 babaen ti maysa a [[Dagiti Nagkaykaysa a Prinsipalidad|personal a kappon]] dagiti Prinsipalidad ti Danubio iti [[Moldavia]] ken [[Wallachia]]. Ti baro nga estado, opisial a nanaganan iti Romania manipud idi 1866, ket nakagun-od iti wayawaya manipud iti [[Imperio nga Otomano]] idi 1877. Iti patingga ti [[Sangalubongan a Gubat I]], nagkaykaysa ti [[Transylvania]], [[Banat]], [[Bukovina]], ken [[Bessarabia]] iti naturay a [[Pagarian ti Romania]]. Idi las-ud ti [[Sangalubongan a Gubat II]], ti Romania ket maysa idi a [[Dagiti bileg ti Aksis|bileg ti Aksis]] ken, iti nagbanagan, maysa kadua ti [[Nazi nga Alemania]] a simmuppiat iti [[Kappon ti Sobiet]], ken kimmuyog a nakilablaban iti [[Wehrmacht]] aginggana idi 1944, idi timmipon kadagiti [[Dagiti Aliado ti Sangalubongan a Gubat II|Aliado]] ken nakasango iti panagsakop babaen dagiti puersa ti [[Nalabbasit a Buyot]]. Iti amin a paset iti gubat, ti Romania ket nakapukaw kadagiti nadumaduma a teritorio, a ti laeng [[Akin-amianan a Transylvania]] ti naalana manen kalpasan iti gubat. Kalpasan iti gubat, ti Romania ket nagbalin a [[Sosialista a Republika ti Romania|sosialista a republika]] ken kameng ti [[Warsaw Pact]]. Kalpasan ti [[Rebolusion ti Ruman|Rebolusion idi 1989]], [[Pakasaritaan ti Romania manipud idi 1989|nangrugrugi iti transision]] ti Romania iti [[demokrasia]] ken maysa a kapitalista iti [[ekonomia iti panagtagilako]].

Ti [[naturay nga estado]] ti Romania ket maysa nga [[agrangrang-ay a pagilian]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isi-web.org/index.php/resources/developing-countries |title=Developing Countries |access-date=24 Abril 2017 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170425031145/https://www.isi-web.org/index.php/resources/developing-countries |archivedate=25 Abril 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://qz.com/763630/one-of-the-poorest-countries-in-the-eu-could-be-its-next-tech-startup-hub/ |title=One of the poorest countries in the EU could be its next tech-startup hub |access-date=24 Septiembre 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010094539/https://qz.com/763630/one-of-the-poorest-countries-in-the-eu-could-be-its-next-tech-startup-hub/ |archivedate=10 Oktubre 2017 }}&lt;/ref&gt; ken mairanggo akas maika-52 iti [[Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/composite/trends|title=- Human Development Reports|website=hdr.undp.org}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket addaan iti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal)|maika-47 a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal a GDP]] ken ti maysa a tinawen a gatad ti panagrang-ay iti ekonomia iti 7% (2017), ti kangatuan iti Kappon ti Europa iti dayta a panawen.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |title=&quot;Country Comparison : GDP – Real Growth Rate&quot;, CIA World Factbook, naala idi 26 Hulio 2017 |publisher=Cia.gov |date= |access-date=26 Hulio 2017 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |archivedate=1 Hulio 2017 }}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti napardas nga irarang-ay iti ekonomia kadagiti nasapa a tawen ti 2000, ti Romania ket addaan iti maysa nga ekonomia a kaaduan a naibatay kadagiti serbisio, ken maysa nga agpatpataud ket eksporter kadagiti makina ken enerhia iti elektrisidad, a mangilanga kadagiti kompania kas ti [[Automobile Dacia]] ken [[Petrom|OMV Petrom]]. Daytoy ket kamengen ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]] manipud idi 1955, parte ti [[NATO]] manipud idi 2004, ken parte ti [[Kappon ti Europa]] manipud idi 2007. Kaaduan kadagiti populasion ket [[Simbaan ti Akindaya nga Ortodokso|Kristiano ti Akindaya nga Ortodokso]] ken patnengda nga agsasao iti [[Pagsasao a Rumano|Rumano]], ti maysa a [[Sasao a Romanse|pagsasao a Romanse]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Union ti Europa}}
{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Romania| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Nangisit]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti dati a monarkia ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti NATO]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Rumano]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1878]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo]]</text>
      <sha1>6itwc2k4c6f123gr8wmsfix5hodno2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ukrania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5037</id>
    <revision>
      <id>407446</id>
      <parentid>404887</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15640" sha1="1oq0dl6nebe089925jkfezwjpm4lfi5" xml:space="preserve">{{coord|49|N|32|E|scale:10000000_source:GNS|display=title}}
{{Infobox pagilian
| native_name              = {{patubo a nagan|uk|Україна|icon=no}}
| conventional_long_name   = Ukrania
| common_name              = Ukrania
| image_flag               = Flag of Ukraine.svg
| image_coat               = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
| image_map                = Europe-Ukraine (disputed territory).svg
|map_caption ={{ubl|{{map caption |country={{nobold|Ukrania}} |location_color=berde |region=Europa |region_color=berde ken nangisit a kolor dapo}}|Naisuppiatan a teritorio ({{small|napusasaw a berde}})}}
| national_anthem          = &lt;br /&gt;{{lang|uk|Ще не вмерла України}}{{spaces|2}}&lt;small&gt;([[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=anthem&gt;{{cite web|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15|title=Linteg iti Ukrania. Naestaduan a Kanta iti Ukrania|publisher=[[Verkhovna Rada iti Ukrania]]|date=2003-03-06|language=Ukraniano|access-date=2011-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118133429/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15|archive-date=2018-11-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;''[[Shche ne vmerla Ukraina|Shche ne vmerla Ukrayiny]]''{{spaces|2}}&lt;small&gt;&lt;br /&gt;({{lang-ilo|Ti gloria ti Ukrania ket saan a Nakanibusanan}})&lt;/small&gt;
| official_languages       = [[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]]
|regional_languages       = [[Pagsasao a Ruso|Ruso]], [[Pagsasao a Krimea Tatar|Krimea Tatar]]
| ethnic_groups = '''77.8% [[Ukraniano]]''',&lt;br /&gt;17.3% [[Dagiti Ruso idiay Ukrania|Ruso]],&lt;br /&gt; 4.9% dadduma pay ken saan a nainaganan
| ethnic_groups_year = 2001
| demonym                  = [[Ukraniano]]
| capital                  = [[Kyiv]]
| coordinates              = {{Coord|50|27|N|30|30|E|type:city}}
| largest_city             = kapitolio
| government_type          = [[Unitario nga estado|Unitario]] [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial a republika]]
| leader_title1            = [[Presidente ti Ukrania|Presidente]]
| leader_name1             = [[Volodymyr Zelensky]] (Володимир Зеленський)
| leader_title2            = [[Kangrunaan a Ministro ii Ukrania|Kangrunaan a Ministro]]
| leader_name2             = [[Yulia Svyrydenko]] (Юлія Свириденко)
| leader_title3            = [[Mangipangulo ti Verkhovna Rada|Tagabitla ti Parlamento]]
| leader_name3             = [[Ruslan Stefanchuk]] (Руслан Стефанчук)
| legislature              = [[Verkhovna Rada]]
| sovereignty_type         = [[Pakasaritaan ti Ukrania|Pannakabangon]]
| sovereignty_note         =
| established_event1       = [[Kievan Rus']]
| established_date1        = 882
| established_event2       = [[Pagarian ti Galicia–Volhynia]]
| established_date2        = 1199
| established_event3       = [[Cossack Hetmanate]]
| established_date3        = 1649
| established_event4       = [[Nailian a Republika ti Ukrania]]
| established_date4        = [[OldWikisource:Третій Універсал Української Центральної Ради|Nobiembre 7]], 1917
| established_event5       = [[Republika dagiti Laud a Ukraniano a Tattao|Republika dagiti Laud a Ukraniano]]
| established_date5        = Nobiembre 1, 1918
| established_event6       = [[Ukraniano a Republika ti Sobiet a Sosialista|Ukraniano a SSR]]
| established_date6        = Disiembre 30, 1922
| established_event7       = [[Pannakairangarang ti Pannakawayawayas ti Ukrania, 1941|Maikadua a Pannakairangarang ti Pannakawayawayas]]
| established_date7        = Hunio 30, 1941
| established_event8       = [[Pannakairangarang ti Pannakawayawayas ti Ukrania|Pannakawayawayas manipud ti Kappon ti Sobiet]]
| established_date8        = Agosto 24, 1991{{smallsup|1}}
| area_rank                = Maika-46
| area_km2                 = 603,628
| area_sq_mi               = 233,090 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water            = 7%
| population_estimate      = 42,541,633&lt;ref name=pop&gt;{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population Ukrania|accessdate=2017-07-12|publisher=State Statistics Service of Ukraine|year=2016|archive-date=2016-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2016
| population_estimate_rank = Maika-32
| population_census        = 48,457,102
| population_census_year   = 2001
| population_density_km2   = 77
| population_density_sq_mi = 199 &lt;!--Saan nga ikkaten [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank  = Maika-115
| GDP_PPP_year             = 2011
| GDP_PPP                  = $320.221 billion&lt;ref name=imf1&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=85&amp;pr1.y=19&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=Ukrania|publisher=Internasional a Pundo Ti Paguartaan|year=2010}}&lt;/ref&gt; &lt;!--Saan nga usaren ti CIA factbook a pagtaudan!--&gt;
| GDP_PPP_rank             =
| GDP_PPP_per_capita       = $7,077&lt;ref name=imf1/&gt; &lt;!--Saan nga usaren ti CIA factbook a pagtaudan!--&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank  =
| GDP_nominal              = $157.659 bilion&lt;ref name=imf1/&gt; &lt;!--Saan nga usaren ti CIA factbook a pagtaudan!--&gt;
| GDP_nominal_rank         =
| GDP_nominal_year         = 2011
| GDP_nominal_per_capita   = $3,484&lt;ref name=imf1/&gt; &lt;!--Saan nga usaren ti CIA factbook a pagtaudan!--&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank =
|Gini_year = 2010
|Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 25.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=WB1&gt;{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title= Gini index |publisher=[[World Bank]] |accessdate= 26 Marso 2013}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2013 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.734 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=HDI&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report |date=14 Marso 2013 |accessdate=27 Hulio 2014 | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-83
| currency                 = [[Hryvnia ti Ukrania|Hryvnia]]
| currency_code            = UAH
| time_zone                = [[Oras ti Akindaya nga Europa]]
| utc_offset               = +2&lt;ref name=timechange&gt;{{cite web|author= |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas |title=Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час » Події » Україна » Кореспондент |publisher=Ua.korrespondent.net |date= |accessdate=2011-10-31}}&lt;/ref&gt;
| time_zone_DST            = [[Kalgaw nga Oras ti Daya nga Europa]]
| utc_offset_DST           = +3
| drives_on                = kanawan
| cctld                    = [[.ua]], [[.укр]]
| calling_code             = [[Dagiti numero ti telepono idiay Ukrania|380]]
| footnotes                = {{smallsup|1}} Ti maysa a [[Ukraniano a panakawayawaya a reperendum, 1991|panakawayawaya a reperendum]] ket naaramid idi Disiembre 1, kalpasan a ti panakawayawayas ti Ukrania napasingkedan idiDisiembre 26. Ti [[Batay-linteg iti Ukrania|agdama a batay-linteg]] ket naampon idi Hunio 28, 1996.
}}

Ti '''Ukrania''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Ukraine.ogg|juː|ˈ|k|r|eɪ|n}}; {{lang-uk|Україна}}, [[Romanisasion ti Ukraniano|panakaisurat]]: ''Ukrayina'', {{IPA-uk|ukrɑˈjinɑ|}}; {{lang-ru|Украи́на}}; {{lang-crh|Ukraina}}) ket maysa a pagilian idiay [[Daya nga Europa]]. Ti Ukrania ket nabeddengan ti [[Rusia|Pederasion ti Rusia]] iti daya ken amianan a daya, ti [[Bielorusia]] iti amianan a laud, ti [[Polonia]], [[Eslobakia]] ken [[Hungaria]] iti laud, ti [[Romania|Rumania]] ken [[Moldova|Moldoba]] iti abagatan a laud, ken ti [[Baybay Nangisit]] ken [[Baybay Azov]] iti abagatan ken abagatan a daya. Addaan ti kalawa daytoy iti 603,628&amp;nbsp;km², daytoy ti maikadua a kadakkelan nga agnaynayon a pagilian ti kontinente iti [[Europa]], kalpasan ti Ruso a Pederasion.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=owsHh0v-QT4C&amp;pg=PA345&amp;dq=second+largest+European+country+after+%22Russian+federation%22&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=CXJKT4KvCOis0QW9oJWmDg&amp;ved=0CGcQ6AEwCQ#v=onepage&amp;q=second%20largest%20European%20country%20after%20%22Russian%20federation%22&amp;f=false Sangalubongan a Klinikal a Pannakapadas] babaen ni [[Richard Chin]], [[Elsevier]], 2011, ISBN:0123815371 (panid 345)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=JXPK9Qp8Yu8C&amp;pg=PT88&amp;dq=Ukraine+second+largest+country+Europe+after+Russia&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=u3NKT6LYNeWe0QWDkoGlDg&amp;ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&amp;q=Ukraine%20second%20largest%20country%20Europe%20after%20Russia&amp;f=false Masakbayan iti Google Earth] babaen [[Chandler Evans]], BookSurge Publishing, 2008, ISBN:1419689037 (panid 174)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UKRCONSUL&quot;&gt;{{cite web|title=Basic facts about Ukraine|url=http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|publisher=Ukraniano a konsul idiay NY|accessdate=10 Nobiembre 2010|archive-date=2016-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Segun ti nadayeg ken nasayaat a napatalgedan a teoria, ti mediebal nga estado ti [[Kievan Rus]]  ket binangon idi babaen dagidi [[Varangians|Varego]] idi maika-9 a siglo a kas ti immuna a naipakasaritaan a nairehistro nga estado ti [[Daya nga Eslabo]]. Daytoy ket rimsua a kas maysa a nabileg a pagilian iti [[Tengnga a Panpanawen]] ngem nawarwara idi maika-12 a siglo. Babaen ti tengnga ti maika-14 a siglo, dagiti teritorio ti Ukrania ket tinurturayan babaen dagiti tallo nga akin-ruar a bileg ti [[Nabalitokan a Horda]], ti [[Nalatak a Dukado ti Lituania]], ken ti [[Pagarian ti Polonia (1025–1385)|Pagarian ti Polonia]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History |title=Ukrania :: Pakasaritaan – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |accessdate=Oktubre 31, 2011}}&lt;/ref&gt; Kalpasan ti [[Nalatak nga Akin-amianan a Gubat]] (1700–1721), ti Ukrania ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a rehional a bileg . Idi  maika-19 a siglo, ti kadakkelan a paset ti Ukrania ket naitiptipon iti [[Ruso nga Imperio]], ken dagiti nabatbati ket babaen ti pnnakatengngel ti [[Austria-Hungaria]]. 

Ti [[Ukrania kalpasan ti Ruso a Rebolusion|nagulo a paset ti panawen]] simarsaruno dagiti adu a pannakigubatan, nga adda dagiti adu a nabigbigan a sangalubongan a panagpadas ti panaggun-od iti [[Republika ti Tattao ti Ukrania|wayawaya manipud idi 1917 aginggana idi 1921]], ken kalpasan ti [[Sangalubongan a Gubat I]] ken ti [[Sibil a Gubat ti Rusia]]. Ti Ukrania ket bimmangon manipud ti [[Gubat ti Panagwayawaya iti Ukrainia|bukodna a sibil a gubat]], ken idi Disiembre 30, ti 1922 a [[Sosialista a Republika ti Sobiet a Ukrania]] ket nagbalin a maysa kadagiti nakapundaran [[dagiti republika ti Kappon ti Sobiet]]. Dagiti teritorio ti SSR a Ukrania Ukrainian ket naipadakkel iti laud idi las-ud ti sibil a gubat iti kabiitan a kasakbayan ti ken kalpasan ti [[Sangalubongan a Gubat II]]. Idi 1954 daytoy ket nagpadakkel iti abagatan iti panangisubli iti [[Crimea]]. Idi 1945, ti SSR a Ukrania ket nagbalin a maysa kadagiti kameng a nagpundar ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]].&lt;ref name=&quot;un ukssr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Dagiti Tignay ti Estado a Kamkameng – Ukrania|accessdate=Enero 17, 2011|work=Nagkaykaysa a Pagpagilian}}&lt;/ref&gt;

Ti Ukrania ket nagbalin manen a nawaya idi [[Pakasaritaan ti Kappon ti Sobiet (1985–1991)|natunaw tu Kappon ti Sobiet]] idi 1991. Daytoy a panakatunaw ket nangrugian ti maysa a panagdaliasat iti [[panagtagtagilako nga ekonomia]], a ti Ukrania ket nagsagsagaba ti [[resesion ]] iti walo a tawen.&lt;ref name=&quot;Macroindicators NBU&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bank.gov.ua/ENGL/Macro/index.htm|title=Dagiti Makroekonomiko a Panagipakpakita|accessdate=Disiembre 16, 2007|work=[[Nailian a Banko ti Ukrania]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm|archivedate=2007-10-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Manipud idi, nupay kasta, ti ekonomia ket nakapadpadas ti nasayaat a pannakaipangato ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP nga idadakkel 2000–2007|GDP]]. Ti [[2008–2009 a didigra ti pinasia ti Ukrania|Ukraine ket nairaman iti maysa a sangalubongan a didigra ti ekonomia idi 2008]] ken bimmatok ti ekonomia. Ti GDP ket natnag iti 20% manipu didi primabera ti 2008 aginggana idi primaber ti 2009, ken naitimbeng idi dagiti analista ket nangipadpadada ti kakaro ti panagbaba kadagiti kamadian nga ekonomiko a depresion idi las-ud ti nasapa a tawtawen ti 1990.&lt;ref&gt;Inozmi, &quot;Ukraine – makroekonomiko nga ekonomiko a kasasaad – Hunio 2009&quot; [http://unian.net/eng/news/news-325554.html online]&lt;/ref&gt; Ti pagilian ket nagtultuloy a nagruna iti sangalubongan a pagtagtagilakuan ken , manipud idi 2011, daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga agipatpatulod ti bukbukel iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.blackseagrain.net/photo/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |title=Ti Ukrania ket nagbalin a ti maikatlo a kadakkelan nga agipatpatulod ti bukbukel iti lubong idi 2011 – ministro |publisher=Blackseagrain.net |date= |accessdate=2012-08-25 |archive-date=2013-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121175930/http://www.blackseagrain.net/photo/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti Ukrania ket maysa a [[unitario nga estado]] a buklen dagiti 24 nga [[oblast]] (probinsia), maysa nga [[autonomo a republika]] (Crimea), ken dagiti dua a siudad nga addaan ti naipangpangruna a kasasaad: ti [[Kyiv]], ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ken ti [[Sevastopol]], a mangibalbalay ti Ruso a [[Plota ti Baybay Nangisit]] babaen ti maysa a tulagan ti [[panagupa]]. Ti Ukrania ket maysa a republika babaen ti maysa a [[semi-presidensial a sistema]] nga adda ti naisinsina  [[legislatibo]], ti [[ehekutibo a sanga|ehekutibo]], ken [[ukoman]] a sangsanga. Manipud idi ti [[pannkatunaw ti Kappon ti Sobiet]], ti Ukrania ket agtultuloy nga agtartaripatu ti makadua a kadakkelan a [[Milisia ti Ukrania|milisia]] idiay Europa, kalpasan ti Rusia. Ti pagilian ket balay dagiti 46&amp;nbsp;a riwriw a tattao, 77.8&amp;nbsp;a porsiento kadagitoy ket etniko a [[Ukraniano]], nga adda dagiti adu a minoridad kadagiti [[Ruso]] (17%), [[Belaruso]] ken dagiti [[Rumano]]. Ti [[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]] ket isu ti [[opisial a pagsasao]] ti Ukrania. Ti Ruso ket nawatiwat pay a naisasao. Ti kaaduan a relihion iti pagilian ket ti [[Kristiano ti Daya nga Otodokso]], nga adda ti napigsa nga impluensia iti [[Ukraniano nga arkitektura]], [[Ukraniano a literatura|literatura]] ken [[Musika ti Ukrania|musika]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia}}
*{{wikivoyage-inline|Ukraine|Ukrania}}
*{{dmoz|Regional/Europe/Ukraine}}
*{{Wikiatlas|Ukraine|Ukrania}}
*{{OSM relation|60199}}

{{Europa}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Ukrania| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Baybay Nangisit]]
[[Kategoria:Akindaya nga Europa]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Europa]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti Eslabo a pagilian ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ukraniano]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>1oq0dl6nebe089925jkfezwjpm4lfi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seychelles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5066</id>
    <revision>
      <id>407433</id>
      <parentid>401892</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11582" sha1="0exzmghwlugngxpj0ie5ijn2s6smaj2" xml:space="preserve">{{Coord|4|35|S|55|40|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
| conventional_long_name   = Republika ti Seychelles
| common_name              = Seychelles
| native_name              = {{unbulleted list |''Republic of Seychelles'' ([[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]) |''République des Seychelles'' ([[Pagsasao a Pranses|Pranses]]) |''Repiblik Sesel'' ([[Kreol ti Seychelles]]) }}
| image_flag               = Flag of the Seychelles.svg
| image_coat               = Coat of arms of Seychelles.svg
| symbol_type              = Eskudo
| national_motto           = {{patubo nga insasao|la|&quot;Finis Coronat Opus&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;Dagiti Patingga ti Balangat ti Obra&quot;}}
| national_anthem          = ''[[Koste Seselwa]]''&lt;br /&gt;{{small|''Agkaykaysakayo amin Seychellois''}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[Papeles:Koste Seselwa (instrumental).ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map                = Location Seychelles AU Africa.svg
| map_caption              = {{map caption |countryprefix= |location_color=nangisit nga asul |region=Aprika |region_color=nangisit a kolor dapo |subregion=the [[Kappon ti Aprika]] |subregion_color=napusasaw nga asul}}
| capital                  = [[Victoria, Seychelles|Victoria]]
| coordinates              = {{Coord|4|37|S|55|27|E|type:city}}
| largest_city             = kapitolio
| official_languages       = {{unbulleted list |[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] |[[Pagsasao a Pranses|Pranses]] |[[Kreol ti Seychelles]]}}
| languages_type           = 
| languages                = 
| ethnic_groups            = {{unbulleted list
  | {{nowrap|93% [[Tattao a Kreol ti Seychelles|Kreol ti Seychelles]]}}
  |  3.0% [[Tattao a Britaniko|Britaniko]]
  |  1.8% Pranses
  |  0.5% Insik
  |  0.3% Indiano
  |  1.2% dadduma
 }}
| ethnic_groups_year       = 
| religion                 = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |89.2% [[Kristianidad]]
  |—76.2% [[Katolisismo]]
  |—6.1% [[Anglikanismo]]
  |—6.9% Dadduma a Kristiano
  |2.4% [[Hinduismo]]
  |1.6% [[Islam]]
  |1.1% Dadduma
  |0.9% Awan
  |4.8% Di nairangarang&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nsb.gov.sc/wp-content/uploads/2012/12/Population_and_Housing_Census_2010_Report.pdf |title=Population and Housing Census 2010 Report |access-date=2015-04-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514112130/http://www.nsb.gov.sc/wp-content/uploads/2012/12/Population_and_Housing_Census_2010_Report.pdf |archive-date=2014-05-14|language=en }}&lt;/ref&gt;
  }}
| religion_year            = 
| religion_ref             = 
| demonym                  = {{unbulleted list |Seychellois |Seychelloise |Seselwa {{small|(Kreol)}}}}
| government_type          = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[presidensial a sistema|presidensial]] a [[republika]]
| leader_title1            = Presidente
| leader_name1             = [[Wavel Ramkalawan]]
| leader_title2            = Bise Presidente
| leader_name2             = [[Ahmed Afif]]
| legislature              = Nailian nga Asemblia
| leader_title3            = Tagabitla ti Nailian nga Asemblia
| leader_name3             = Roger Mancienne
| sovereignty_type         = Wayawaya
| established_event1       = manipud iti [[Reino Unido]]
| established_date1        = 29 HUnio 1976
| area_km2                 = 459
| area_rank                = Maika-181
| area_sq_mi               = 177
| percent_water            = bassit laeng
| population_estimate      = 98,462
| population_estimate_year = tengnga ti 2020
| population_estimate_rank = Maika-184
| population_census_year   = 2014
| population_density_km2   = 214.5
| population_density_sq_mi = 
| population_density_rank  = Maika-67
| GDP_PPP                  = $2.919&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=718&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Seychelles |publisher=International Monetary Fund |access-date=8 Hunio 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010193431/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=718&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=10 Oktubre 2017 |url-status=live |df=dmy-all|language=en }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year             = 2018
| GDP_PPP_rank             = 
| GDP_PPP_per_capita       = $30,486&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal              = $1.564&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_year         = 2019
| GDP_nominal_rank         = 
| GDP_nominal_per_capita   = $16,332&lt;ref name=imf2 /&gt;
| Gini                     = 46.8
| Gini_year                = 2013
| Gini_change              = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref                 = &lt;ref name=gini-index&gt;{{cite web|title=GINI index|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=SC&amp;order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;page=1&amp;sort=asc|publisher=World Bank|access-date=20 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121072813/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=SC&amp;order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;page=1&amp;sort=asc|archive-date=21 Enero 2018|url-status=live|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                = 
| HDI                      = 0.796&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                 = 2019&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change               = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                  = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 Disiembre 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 Disiembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                 = Maika-67
| currency                 = [[Rupee ti Seychelles]]
| currency_code            = SCR
| time_zone                = [[Oras ti Seychelles|SCT]]
| utc_offset               = +4
| utc_offset_DST           = +4
| time_zone_DST            = saan a mapalpaliiw
| drives_on                = kanigid
| calling_code             = +248
| cctld                    = [[.sc]] 
}}

Ti '''Seychelles''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Seychelles.ogg|s|eɪ|ˈ|ʃ|ɛ|l|z}}; {{IPA-fr|sɛʃɛl|lang}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.langenscheidt.com/french-german/seychelles|title=Seychelles – English translation in German – Langenscheidt dictionary French-German|access-date=29 Disiembre 2018|language=en, de, fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais-anglais/Seychelles/121797|title=Traduction : Seychelles – Dictionnaire français-anglais Larousse|access-date=29 Disiembre 2018|language=en, fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.pons.com/translate?q=Seychelles&amp;l=enfr&amp;in=fr&amp;lf=fr|title=Seychelles {{!}} French » English {{!}} PONS|access-date=29 Disiembre 2018|language=en, fr}}&lt;/ref&gt; {{small|wenno}} {{IPA-fr|seʃɛl|}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/french-english/seychelles|title=English Translation of &quot;Seychelles&quot; {{!}} Collins French-English Dictionary|access-date=29 Disiembre 2018|language=en, fr}}&lt;/ref&gt;), opisial a ti '''Republika ti Seychelles''' ({{lang-en|Republic of Seychelles}}; {{lang-fr|République des Seychelles}}; [[Kreol ti Seychelles|Kreol]]: ''La Repiblik Sesel''), ket ti maysa a [[purpuro]] a [[pagilian nga isla]] iti [[Taaw Indiano]] iti akindaya nga igid ti Baybay Somali. Buklen daytoy dagiti 115 nga isla. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti [[Victoria, Seychelles|Victoria]], ken {{pagbaliwen|1500|km|mi|0}} iti daya ti nagruna a daga ti [[Aprika]]. Dagiti sabali pay a kabangibang a pagilian nga isla ket mairaman ti [[Komoros]], [[Madagascar]], [[Maurisio]], ken dagiti ballasiw-taaw a rehion ti Pranses iti [[Mayotte]] ken [[Réunion]] iti abagatan; ken ti [[Maldibas]] ken ti [[Purpuro Chagos]] (inadministro babaen ti [[Reino Unido]] a kas ti [[Teritotio ti Taaw Indiano ti Britaniko]]) iti daya. Ti nakarkulo a populasionna iti 98,462&lt;ref&gt;Mid-2020 National semi-annual estimate.&lt;/ref&gt; ket ti kabassitan ti populasion iti ania man a naturay a pagilian iti Aprika.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://goafrica.about.com/od/africatraveltips/a/africafacts.htm |title=Facts about Africa |author=Anouk Zijlma |publisher=Goafrica.about.com |date=9 Hulio 2011 |access-date=23 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304125223/http://goafrica.about.com/od/africatraveltips/a/africafacts.htm |archive-date=4 Marso 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |language=en }}&lt;/ref&gt;

Saan idi a natagtagitao ti Seychelles sakbay a naduktalan dagiti Europeano idi maika-16 a siglo. Daytoy ket nakasango iti agbingbinglay nga interesado ti Pranses ken Britaniko aginggana idi napno a tinurayan ti Britaniko idi naladaw a maika-18 a siglo. Manipud idi nangirangrang iti wayawaya manipud iti [[Reino Unido]] idi 1976, napadur-as daytoy manipud iti kaaduan a kagimongan ti agrikultura iti naibatay iti panagtagilako ti agduduma nga ekonomia, nga ilasin babaen dagiti nga aktibidad iti serbisio, sektor ti publiko, ken turismo. Manipud idi 1976 aginggana idi 2015, dimmakel ti nominal a GDP iti ganggani a 700%, ken ti [[Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang|pagpadaan ti kapigsa ti panaggatang]] iti ganggani a 1600%. Manipud kadagiti naladaw a tawen ti 2010, nangiyaddang ti gobierbo a mangawis iti [[wikt:foreign investment|gangganaet a pagpuonan]].

Ita nga aldaw, agpannakkel ti Seychelles iti kangatuan a  [[Listaan dagiti pagilian babaen ti GDP (nominal) tunggal maysa a tao|nominal a GDP iti tunggal maysa a tao]] iti ania man a pagilian iti [[Aprika]]. Addaan daytoy iti maikadua a kangatuan nga Indise ti Panagrang-ay ti Nagtagitaon iti ania man a pagilian iti Aprika kalpasan ti [[Maurisio]]. Maysa laeng daytoy kadagiti dua a pagilian ti Aprika a naidasig a kas maysa a nangato ti matgedan nga ekonomia babaen ti [[Banko ti Lubong]] (ti sabali ket ti [[Maurisio]]).

Ti kultura ken kagimongan ti Seychelles ket maysa nga eklektiko a panaglalaok dagiti impluensia ti Pranses, Britaniko, ken Aprikano, nga agraman iti ad-adu a kaudian a laok dagiti elemento ti Insik ken Indiano. Ti pagilina ket kameng ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], ti [[Kappon ti Aprika]], ti [[Komunidad ti Panagrang-ay ti Akin-abagatan nga Aprika]], ken ti [[Mankomunidad ti Pagpagilian]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-inline|Seychelles}}
{{Wikivoyage-nailinia}}
* [https://web.archive.org/web/20110730070725/http://www.egov.sc/ SeyGov], nagruna a portal ti gobierno
* {{curlie|Regional/Africa/Seychelles}}
* {{wikiatlas|Seychelles}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Seychelles| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti purpuro ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Pransia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Is-isla ti Aprika]]
[[Kategoria:Is-isla ti Taaw Indiano]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1976]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]</text>
      <sha1>0exzmghwlugngxpj0ie5ijn2s6smaj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sierra Leone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5067</id>
    <revision>
      <id>407435</id>
      <parentid>396822</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7451" sha1="379eg1c1nouvogd2t99nwhbmy9vbj84" xml:space="preserve">{{Coord|8|30|N|11|30|W|display=title}}
{{Infobox pagilian
| native_name = Sierra Leone
| conventional_long_name = Republika ti Sierra Leone
| common_name = Sierra Leone
| image_flag = Flag of Sierra Leone.svg
| image_coat = Coat of arms of Sierra Leone.svg
| symbol_type = Eskudo
| image_map = Location Sierra Leone AU Africa.svg
| map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=nangsit nga asul|region=[[Aprika]]|region_color=nangisit a koloedapo|subregion=ti [[Kappon ti Aprika]]|subregion_color=nakusnaw nga asul|legend=Location Sierra Leone AU Africa.svg}}
| national_motto = &quot;Unity, Freedom, Justice&quot; &lt;br /&gt;({{lang-ilo|Panagkaykaysa, Panakawayawaya, Hustisia}})
| national_anthem = ''[[High We Exalt Thee, Realm of the Free]]''&lt;br /&gt;({{lang-ilo|Nangato Ti Pammadayaw Mi Kenka, Pagarian Dagiti Nawaya}})
| official_languages = [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
| languages_type = Bukod a pagsasao
| languages = Mende, Temne, Krio
| capital = [[Freetown]]
| coordinates = {{Coord|8|29.067|N|13|14.067|W|type:city}}
| largest_city = kapitolio
| government_type = [[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Presidensal a sistema|presidensial]] [[Batay-linteg a republika|Batay-linteg]] a [[republika]]
| leader_title1 = [[Presidente ti Sierra Leone|Presidente]]
| leader_name1 = [[Julius Maada Bio]]
| leader_title2 =[[Bise Presidente ti Sierra Leone|Bise Presidente]]
| leader_name2 = [[Mohamed Juldeh Jalloh]]
| leader_title3= [[Tagabitla ti Parlamento]]
| leader_name3= [[Abass Chernor Bundu]]
| leader_title4= [[Pangulo ti Hustisia]]
| leader_name4= [[Desmond Babatunde Edwards]]
| legislature  = [[Parlamento ti Sierra Leone|Kamara ti Parlamento ti Sierra Leone]]
| area_rank = Maika-119
| area_km2 = 71,740
| area_sq_mi = 27,699
| percent_water = 1.1
| population_estimate = 6.3 a riwriw (2008 karkulo) [http://breadandwaterforafrica.org.uk/sierra-leone][http://www.amrsl.com/eng/About.aspx?url=About%20Sierra%20Leone][http://www.med.navy.mil/sites/nhrc/dhapp/countryreports/Documents/yearly08/SIERRALEONE.pdf][http://benkeene.wordpress.com/tag/kevin-mcphillips-travel/][http://www.malariaenvoy.com/Countries/tabid/62/Default.aspx?country=SIERRA_LEONE][http://www.directrelief.org/WhereWeWork/Countries/SierraLeone/SierraLeone.aspx]
| population_census         = 4,976,871
| population_census_year    = 2004
| population_density_km2    = 79.4
| population_density_sq_mi  = 205.6
| population_density_rank   = Maika-114
| GDP_PPP = $4.837&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=724&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=81&amp;pr.y=10 |title=Sierra Leone|publisher=Internasional a Pundo ti Panguartaan|accessdate=21 Abril 2010}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_year = 2010
| GDP_PPP_per_capita = $780&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal             = $1.877&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year        = 2009
| GDP_nominal_per_capita   = $311&lt;ref name=imf2/&gt;
| sovereignty_type = [[Wayawaya]]
| established_event1 = manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]]
| established_event2 = Nairangarang a [[Republika]] 
| established_date1 = 27 Abril 1961
| established_date2 = 19 Abril 1971
| Gini_year = 2011
| Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini = 35.4 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 Marso 2011}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI_year = 2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI = 0.374 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = Maika-183
| currency = [[Leone ti Sierra Leone|Leone]]
| currency_code = SLL
| country_code =
| time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset = +0
| time_zone_DST =
| utc_offset_DST =
| drives_on                    = kanawan
| cctld = [[.sl]]
| calling_code = 232
| demonym = Sierra Leoneano
| footnotes = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Ti ranggo ket naibatay kadagiti 2007 a bilang.
}}

Ti '''Sierra Leone''' {{IPAc-en|audio=En-us-Sierra Leone.ogg|s|iː|ˌ|ɛr|ə|_|l|iː|ˈ|oʊ|n}} ([[Pagsasao a Krio|Krio]]: ''Salone''), opisial a ti '''Republika iti Sierra Leone''', ket maysa a pagilian idiay [[Laud nga Aprika]]. Nabeddengan daytoy babaen ti [[Guinea]] iti amianan ken daya, ti [[Liberia]] iti abagatan a daya, ken ti [[Taaw Atlantiko]] iti laud ken abagatan a laud. Ti Sierra Leone ket masakupna ti dagup a kalawa iti {{pagbaliwen|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Sierra Leone&quot;&gt;{{cite encyclopedia| url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563681/Sierra_Leone.html| title=Sierra Leone| author=Encarta Ensiklopedia| accessdate=19 Pebrero 2008| archive-date=2008-02-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20080228134322/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563681/Sierra_Leone.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken addaan ti nakarkulo a populasion iti 6.3 a riwriw.&lt;ref name=fco&gt;{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/sub-saharan-africa/sierra-leone|title=Bariweswes ti Pagilian:Sierra Leon|publisher=&quot;Ganganaet ken Opisina ti Mankomunidad, UK&quot;|accessdate=2011-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100906091036/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/sub-saharan-africa/sierra-leone|archivedate=2010-09-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rbsl&gt;{{cite web|url=http://live.rebuildsierraleone.org/index.php?%2Fabout-sierra-leone.htm|title=Parang-ayen ti Sierra-leone|accessdate=2011-09-19|archive-date=2014-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730154745/http://live.rebuildsierraleone.org/index.php?%2Fabout-sierra-leone.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=Sierra Leone |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=15 Septiembre 2011 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016034059/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Maysa daytoy idi a kolonia babbaen iti [[Kompania ti Sierra Leone]] manipud idi Marso 11, 1792 aginggana idi nagbalin a kolonia ti Britaniko idi 1808.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti pagilian ti Aprika}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{pungol-heograpia}}

[[Kategoria:Sierra Leone| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Laud nga Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]]
[[Kategoria:Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan]]
[[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]
[[Kategoria:Dagiti republika]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1961]]</text>
      <sha1>379eg1c1nouvogd2t99nwhbmy9vbj84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taiwan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5072</id>
    <revision>
      <id>407440</id>
      <parentid>404801</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16421" sha1="tp6a04s2usxfaorfep3bmt4044lhuad" xml:space="preserve">{{Coord|23|30|N|121|00|E|type:country_scale:9000000_region:TW|display=title}}
{{tuon rugi}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Tsina
|common_name = Taiwan
|native_name = {{unbulleted list|{{patubo a nagan|zh-Hant-TW|中華民國}}|{{transl|zh|Zhōnghuá Mínguó}} ([[Pinyin]])}}
|image_flag = Flag of the Republic of China.svg
|alt_flag = Ti maysa analabbasit a wagayway, nga adda ti bassit nga asul a rektanggulo iti suli ti ngato a kanigid a paggigianan ti puraw nga init a buklen ti maysa a sirkulo a napalikmutan ti 12 a ray-raya.
|image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg
|symbol_type = Nailian a Kayarigan
|alt_coat = Ti maysa nga asul a kayarigan a paggigianan ti puraw nga init a buklen ti maysa a sirkulo a napalikmutan ti 12 a ray-raya.
|image_map = Taiwan on the globe (Japan centered).svg&lt;!--tungtungan sakbay a baliwan--&gt;
|map_caption = Lokasion ti [[Nawaya alugar ti Republika ti Tsina|Taiwan (Republika ti Tsina) ken dagiti teritorio nga agdama a tinengtengngelna]] (nalabbasit).
|alt_map = Ti mapa a mangipakpakita ti lokasion ti Republika ti Tsina idiay Daya nga Asia ken iti Lubong.
|national_anthem = {{lang|zh-Hant|中華民國國歌}}&lt;br /&gt;''Zhōnghuá Mínguó guógē''&lt;br /&gt;&quot;[[Nailian a Kanta ti Republika ti Tsina]]&quot;
|flag_anthem = {{lang|zh-Hant|中華民國國旗歌}}&lt;br /&gt;''Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē''&lt;br /&gt;&quot;[[Nailian a Kanta ti Wagayway]]&quot;
|capital = [[Taipei]]&lt;ref name=&quot;capital&quot;&gt;{{cite news |title=Interior Minister Reaffirms Taipei is ROC's Capital |language=en |date=5 Disiembre 2013 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |work=Taipei Times |access-date=7 Disiembre 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{smaller|{{coord|25|02|N|121|38|E|display=inline}}}}
|largest_city = [[Siudad ti Baro a Taipei|Baro a Taipei]]&lt;br /&gt;{{smaller|{{coord|25|01|N|121|28|E|display=inline}}}}
|official_languages = [[Pagalagadan nga Insik]]&lt;ref&gt;{{cite web  |last=Copper |first=John C. |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/580902/Taiwan |title=Taiwan |language=en |website=Encyclopedia Britannica |date=4 Hulio 2021 |access-date= 6 Hulio 2021}}&lt;/ref&gt;
|national_languages = {{Plainlist|
* [[Dagiti Formosa a pagsasao]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |via=law.moj.gov.tw |access-date= 22 Mayo 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[Hakka nga Insik|Hakka]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hakka Basic Act |language=en |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |via=law.moj.gov.tw |access-date=22 Mayo 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[Taiwanes a Hokkien|Hokkien]]
* [[Taiwanese Mandarin|Mandarin]]
* Matsu
* Pagsasao a Senial ti Taiwan
}}
|languages_type = [[Opisial a sinuratan]]
|languages = [[Tradisional nga Insik]]
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
 | {{nowrap|98% [[Han nga insik|Han]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/ch02.html |title=2009 a Tinawen a Libro ti Republika ti Tsina / Kapitulo 2: Tattao ken Pagsasao |publisher=Gio.gov.tw |accessdate=1 Agosto 2010 |archive-date=2010-08-03 |archive-url=https://archive.today/20100803010351/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/ch02.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia-factbook&quot;&gt;{{CIA World Factbook link|tw|Taiwan}}, Ahensia ti Sentral nga Intelihensia ti Estados Unidos.&lt;/ref&gt; {{small|iti}}&lt;!--end nowrap:--&gt;}}&lt;br /&gt;&lt;!--
 --&gt;{{•}}70% [[Tattao a Hoklo|Hoklo]]&lt;br /&gt;&lt;!--
 --&gt;{{•}}14% [[Tattao a Hakka|Hakka]]&lt;br /&gt;&lt;!--
 --&gt;{{raise|0.2em|{{nowrap|{{•}}14% [[Waishengren#Mainlanders in Taiwan|Mainlanders]]{{efn|''Waishengren'' kadawyan a mangitudo kadagiti tao a nagtaud manipud idiay nangruna a daga ti Tsina a napan idiay Taiwan kalpasan idi 1945, ken dagiti pay nagkamang nga Insik a napan idiay Taiwan gapu ti [[Sibil a Gubat ti Insik]], ken dagiti kaputotanda a naipasngay idiay Taiwan. Daytoy ket saan a mangiraman kadagiti umili ti Republika ti Tattao ti Tsina a nabiit pay laeng nga immalis idiay Taiwan.}}&lt;!--end nowrap:--&gt;}}&lt;!--end raise:--&gt;}}
 | 2% [[Dagiti Taiwanes nga aborihines|Aborihines]]{{efn|Dagiti Taiwanes nga aborihines ket opisial a naikategoria kadagiti [[Listaan dagiti etniko a grupo idiay Taiwan|14 a nailaslasin nga etniko a grupo]] babaen ti Republika ti Tsina.}}
 }}
|demonym = [[Tattao a Taiwanes|Taiwanes]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/relief/help_41.htm |title=Ti Programa ti Humanitariano a Tulong para kadagiti Apgano a Naikamang ti ROC |publisher=Gio.gov.tw |date=11 Disiembre 2001 |accessdate=2009-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041215030432/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/relief/help_41.htm |archivedate=2004-12-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/4-oa/20051111/2005111101.html |title=Ti Taiwanes nga opisial ti salun-at ket nainbitaran a mangpaliiw ti konperensia ti trangkaso ti billit |publisher=Gio.gov.tw |date=11 Nobiembre 2005 |accessdate=2009-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Nagan dagiti umili&amp;nbsp;– Nagnagan dagiti Umili |publisher=Geography.about.com |accessdate=2009-05-07 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225061024/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;ken{{\}}wenno [[Tattao nga Insik|Insik]]{{efn|Urayno dagiti teritorio a tinegtengngel babaen ti ROC ket mangibagbaga a ti nagan ti umili ket ti &quot;Taiwanes&quot;, adda dagiti mangikedkeddeng a daytoy ket &quot;Insik&quot; gapu ti panagtunton ti ROC iti amin a Tsina. Ti Taiwanes a tttao ket addaanda kadagiti nadumaduma a pamanunotan a maipanggep ti [[#Nailian nga identidad|bukodda a nailian nga identidad]].}}
|government_type = {{nowrap|[[Unitario nga estado|Unitario]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]]}} a [[republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Republika ti Tsina|Presidente]]
|leader_title2 = [[Bise Presidente ti Republika ti Tsina|Bise Presidente]]
|leader_title3 = [[Premier ti Republika ti Tsina|Premier]]
|leader_name1 =[[Tsai Ing-wen]]
|leader_name2 = [[Lai Ching-te]]
|leader_name3 = [[Su Tseng-chang]]
|legislature = [[Legislatibo a Yuan]]
|area_km2 = 36,193&lt;ref name=&quot;taiwan-popstat&quot;&gt;{{cite web |url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-01.xls |title=Bilang dagiti purok, Kaarrubaan, Sangkabalayan ken Populasion ti Agtataeng |publisher=MOI Estadistika a Serbisio ti Pakaammo |accessdate=2 Enero 2013 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329071215/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-01.xls |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|area_sq_mi = 13,974
|area_rank = Maika-136
|percent_water = 10.34
| population_estimate = 23,568,378&lt;ref name=&quot;Natl Statistics&quot;&gt;{{cite web |title=Statistics from Statistical Bureau |language=en |url=http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |access-date=15 Oktubre 2020 |website=National Statistics, Republic of China (Taiwan) |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census = 23,123,866&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census |language=en |url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan) |access-date=26 Nobiembre 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf |archive-date=26 Disiembre 2016}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = Maika-56
| population_census_year = 2010
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = 650
| population_density_rank = Maika-10
| GDP_PPP = {{increase}} $1.403&amp;nbsp;trilion&lt;ref name=&quot;IMFWEOTW&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=528,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&amp;sy=2019&amp;ey=2021&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=23 Oktubre 2020}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2021
| GDP_PPP_rank = Maika-19
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $56,959&lt;ref name=&quot;IMFWEOTW&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-13
| GDP_nominal = {{increase}} $682.702&amp;nbsp;bilion&lt;ref name=&quot;IMFWEOTW&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2021
| GDP_nominal_rank = Maika-21
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $32,123&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.tw/public/data/dgbas03/bs4/ninews/11002/news11002.pdf |title=GDP: Preliminary Estimate for 2020Q4 and Outlook for 2021 |publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics |website=dgbas.gov.tw |access-date=7 May 2021 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418023820/https://www.stat.gov.tw/public/data/dgbas03/bs4/ninews/11002/news11002.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 29th
|sovereignty_type = [[Pakasaritaan ti Republika ti Tsina|Pannakabangon]]
|sovereignty_note = [[Rebolusion ti Xinhai]]
|established_event1 = [[Yaalsa ti Wuchang]]
|established_date1 = 10 Oktubre 1911
|established_event2 = [[Probisional a Gobierbo ti Republika ti Tsina (1912)|Nabangon ti Republika]]
|established_date2 = 1 Enero 1912
|established_event3 = [[Batay-linteg ti Republika ti Tsina|Batay-linteg]]
|established_date3 = 25 Disiembre 1947
| Gini = 34.1
| Gini_year = 2017
| Gini_change = increase
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Percentage Share of Disposable Income by Quintile Groups of Income Recipients and Measures of Income Distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |via=stat.gov.tw |access-date=26 Hunio 2019 |archive-date=2022-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
|HDI = 0.916
|HDI_year = 2019
|HDI_change = increase
|HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/112116036FDX2D8F3.pdf |title=Guóqíng tǒngjì tōngbào (dì 014 hào) |script-title=zh:國情統計通報（第 014 號） |language=zh |publisher=Xingzhengyuan Zhuji Zongchu |date=21 Enero 2021 |access-date=26 Enero 2021 |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510044155/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/112116036FDX2D8F3.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = Maika-23
|currency = [[Doliar ti Baro a Taiwan]] (NT$)
|currency_code = TWD
|time_zone = [[Pagalagadan nga Oras ti Chungyuan|CST]]
|utc_offset = [[UTC+8|+8]]
|time_zone_DST = saan a mapalpaliiw
|utc_offset_DST = [[UTC+8|+8]]
|date_format = {{vlist |tttt-bb-aa |{{longitem|style=line-height:1.1em; |{{nowrap|yyyy年m月d日&lt;br /&gt;{{small|([[Kadawyan a Panawen|CE]]; [[Insik a kalendario|CE+2697]])}}}}}} |[[Kalendario a Minguo|民國yy年m月d日]]}}
|drives_on = kanawan
|cctld = {{vlist |[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 Hunio 2010}}&lt;/ref&gt;}}
|calling_code = [[+886]]
}}
{{Infobox Insik |collapse=no
|t=[[wikt:臺灣|臺灣]] or [[wikt:台灣|台灣]] |s=[[wikt:台湾|台湾]]
|bpmf=ㄊㄞˊ ㄨㄢ |w=T'ai²-wan¹ |p=Táiwān |tp=Táiwan |mps=Táiwān |gr=Tair'uan |psp=Taiwan
|poj=Tâi-oân |tl=Tâi-uân |h=Thòi-vàn |buc=Dài-uăng |j=Toi&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Waan&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; |wuu=the&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; uae&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|altname=Republika ti Tsina |t2={{linktext|中華民國}} |xej={{script/Arabic|تَاَىْوًا}} |s2={{linktext|中华民国}}
|bpmf2=ㄓㄨㄥ ㄏㄨㄚˊ ㄇㄧㄣˊ ㄍㄨㄛˊ |w2=Chung¹-hua² Min²-kuo² |p2=Zhōnghuá Mínguó |tp2=Jhonghuá Mínguó |mps2=Jūng-huá Mín-guó |gr2=Jonghwa Min'gwo |psp2=Chunghwa Minkuo
|poj2=Tiong-hôa Bîn-kok |tl2=Tiong-hûa Bîn-kok |h2=Chûng-fà Mìn-koet |buc2=Dṳ̆ng-huà Mìng-guók | xej2=ﺟْﻮ ﺧُﻮَ مٍ ﻗُﻮَع
|j2=zung&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; waa&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; man&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; gwok&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; |gan2=tung&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; fa&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; min&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; koet&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; |wuu2=tson&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; gho&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; min&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; koh&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt;
}}
{{tuon gibus}}

Ti '''Taiwan''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Taiwan.ogg|ˈ|t|aɪ|ˈ|w|ɑː|n}} {{respell|TY-WAHN|'}} {{zh|t={{linktext|臺|灣| or |台|灣}}|p=Táiwān}}; kitaen ti [[#Nagnagan|dita baba]]), opisial a ti '''Republika ti Tsina''' ('''ROC'''; {{zh|t={{linktext|中|華|民|國}}|p=Zhōnghuá Mínguó}}), ket maysa a [[naturay nga estado|estado]] idiay [[Daya nga Asia]]. Kasisigud a naikuartel idiay [[nagruna a daga ti Tsina]], ti Republika ti Tsina tattan ket agiturturay ti [[Heograpia ti Taiwan|isla ti Taiwan]] (dati idi a naamammuan ti &quot;Formosa&quot;), a buklen ti sumurok a 99% iti teritoriona,{{efn|Ti isla ti Taiwan ket sakupenna ti kalawa iti {{convert|36008|km2|sqmi|1|abbr=on}}, bayat a ti dagup a kalawa babaen ti turay ti ROC ([[Nawaya a lugar ti Republika ti Tsina|Nawaya a Lugar]]) ket sakupenna ti agarup a {{convert|36193|km2|sqmi|1|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;taiwan-popstat&quot; /&gt;}} ken ti pay [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Is-isla ti Matsu|Matsu]], ken dagiti [[Listaan dagiti isla ti Republika ti Tsina|dadduma pay a babassit nga isla]]. Dagiti kaarrubana nga estado ket mairaman ti [[Republika ti Tattao ti Tsina]] iti laud, ti [[Hapon]] iti daya ken amianan a daya, ken ti [[Filipinas]] iti abagatan. Ti [[Taipei]] ket isu ti politikal a kapitoliona ken ti pay ekonomiko ken kultural a sentro ti Taiwan.&lt;ref name=&quot;capital&quot; /&gt; Ti [[Baro a Taipei]] ket isu ti [[Listaan dagiti siudad idiay Taiwan|kaaduan ti populasion a siudad]].

Ti isla ti Taiwan ket nangruna idi a tinagtagitao babaen dagiti [[Taiwanes nga aborihines]] aginggana idi [[Danes a Formosa|Danes a paset ti panawen]] iti maika-17 a siglo idi dagiti etniko nga Insik ket nagrugrugida a napnapan iti isla. Ti [[Qing a Dinastia]] ti Tsina ket pinarukmana ti Taiwan idi 1683. Babaen ti daytoy a panawen ti Taiwan ket naited idi iti [[Imperio ti Hapon|Hapon]] idi 1895, kaaduan kadagiti agtataeng iti Taiwan idi ket [[Han nga INsik]] babaen ti kaputotan wenno babaen ti asimilasion. Ti [[Republka ti Tsina (1912–1949)|Republka ti Tsina]] (ROC) ket nabangon idiay Tsina idi 1912. Iti gibus ti Sangalubongan a Gubat idi 1945, ti Hapon ket [[Sapasap a Bilin Blng. 1|insukona ti Taiwan kadagiti milisia a puersa ti ROC]] para kadagiti [[Kumadduaan ti Sangalubongan a Gubat II|Kumadduaan]]. Kalpasan ti [[Sibil a Gubat ti Insik]], ti [[Partido Komunista ti Tsina]] ket nangala ti napno a panatengngel ti [[nangruna a daga ti Tsina]] ken nagbangon ti Republika ti Tattao ti Tsina (PRC) idi 1949. Ti ROC ket inyalisna ti gobiernona idiay Taiwan, ket ti katurayanna ket naipatingga iti [[Nawaya alugar ti Republika ti Tsina|Taiwan ken dagiti nakapalikmut nga isla]]. Idi 1971, ti PRC ket nangituloy ti [[Tsina ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|tugaw ti Tsina iti Nagkaykaysa a Pagpagilian]], a kasisigud idi a tinugawan ti ROC. Ti [[Diplomatiko a pannakabigbig|Internasional a pannakabigbig]] ti ROC ket naininut a nadadael gapu ta kaaduan kadagiti pagilian ket binigbigda ti PRC. Adda laeng dagiti 22 kamkameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti [[Santa Sede]] ti agdama nga agtartaripatu ti pormal a [[diplomatiko a pannakibiang]] iti ROC, urayno adda kadagiti saan a pormal a pakikaduaan kadagiti kaaduan nga estado babaen dagiti bukodna a [[Representatibo nga Opisina ti Taipei|representatibo nga opisina]].

== Dagiti nota ==
{{notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikiatlas|Taiwan}}
* [http://www.taiwan.gov.tw/mp.asp?mp=999 Opisina ti gobierno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120042200/http://www.taiwan.gov.tw/mp.asp?mp=999 |date=2011-01-20 }}

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Taiwan, Republika ti Tsina}}
[[Kategoria:Republika ti Tsina| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Insik]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Filipinas]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ti Daya nga Asia]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1912]]</text>
      <sha1>tp6a04s2usxfaorfep3bmt4044lhuad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prepektura ti Saitama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5455</id>
    <revision>
      <id>407423</id>
      <parentid>392763</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="t8behz99j6gdv7euhfh9zwq1hoqg8n9" xml:space="preserve">{{Infobox Prepektura ti Hapon
| Name           = Saitama
| JapaneseName   = 埼玉県
| Rōmaji         = Saitama-ken
| Symbol         = Flag of Saitama Prefecture.svg
| Capital        = [[Saitama, Saitama|Saitama]]
| Region         = [[Rehion ti Kantō|Kantō]]
| Island         = [[Honshu]]
| TotalArea      = 3,797.00
| AreaRank       = Maika-39
| PCWater        = 0.5
| PopDate        = Septiembre 1, 2010
| Population     = 7,190,817
| PopRank        = Maika-5
| Density        = 1,893.82
| Districts      = 8
| Municipalities = 63
| ISOCode        = [[ISO 3166-2:JP|JP-11]]
| Flower         = Primabera (''[[Primula]]&amp;nbsp;sieboldii'')
| Tree           = Keyaki (''[[Zelkova serrata]]'')
| Bird           = [[Eurasiano a nakuelioan a kalapati]] (''Streptopelia&amp;nbsp;decaocto'')
| Map            =Map_of_Japan_with_highlight_on_11_Saitama_prefecture.svg
| Website        = [http://web.archive.org/web/20080221165735/http://www.pref.saitama.lg.jp/index_e.html  pref.saitama.lg.jp]
| Governor       = [[Kiyoshi Ueda]]
}}

Ti {{nihongo|'''Prepektura ti Saitama'''|埼玉県|''Saitama-ken''}} ket maysa a [[Dagiti prepektura ti Hapon|prepektura]] iti [[Hapon ]] a mabirukan idiay [[rehion ti Kantō]] idiay isla iti [[Honshu]].&lt;ref&gt;Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). &quot;Saitama prefecture&quot; iti {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Ensiklopedia ti Hapon '', p. 808|page=808}}; &quot;Kantō&quot; iti {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 479|page=479}}.&lt;/ref&gt; Ti kapitoliona ket ti siudad iti [[Saitama, Saitama|Saitama]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.city.saitama.jp/en/profile/e_profile.html |title=Bariweswes ti Siudad ti Saitama |access-date=2008-03-19 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319103602/http://www.city.saitama.jp/en/profile/e_profile.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Daytoy a prepektura ket paset iti [[Kalatakan a Lugar ti Tokyo]], ken kaaduan kadagiti siudad ti Saitama ket maipalpalawagan a kas suburbo iti [[Tokyo]], a ti kaaduan kadagiti agtaeng ket inaldaw da nga agbiahe.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{Dagiti rehion ken administratibo a pannakabingbingay ti Hapon}}
{{Hapon-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Dagiti prepektura ti Hapon|Saitama]]</text>
      <sha1>t8behz99j6gdv7euhfh9zwq1hoqg8n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Planeta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6365</id>
    <revision>
      <id>407422</id>
      <parentid>407013</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38437" sha1="pqzntvybmrf6eeto2kqrrch6t5vxs9z" xml:space="preserve">{{Napili nga artikulo}}{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png|image2=1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png|caption2=Dagiti sabsabali ti kaddakkel a planeta tapno maipadpada ida: &lt;br /&gt;Ngato nga aray: [[Uranus (planeta)|Urano]] ken [[Neptuno (planeta)|Neptuno]]; &lt;br /&gt;maikadua nga aray: [[Daga (planeta)|Daga]], [[puraw nga ansisit]] ti bituen a [[Sirius B]], [[Venus (planeta)|Venus]]; &lt;br /&gt;baba nga aray (inaramid ken naipadakkel dita baba nga imahen) – ngato: [[Márte]] ken [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]]; &lt;br /&gt;baba: ti [[Bulan]], dagiti ansisit a planeta [[Pluto (ansisit a planeta)|Pluto]] ken [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]]}}

Ti '''pita''' wenno '''planeta''' ket maysa a nainlangitan wenno [[selestial a bagi]] a [[pagliklikmutan]] ti maysa a [[bituen]] wenno [[tidda ti bituen]] nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a [[grabidad]], saan unay nadagsen tapno mangrugi iti [[termonuklear a panaglunag]], ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno [[planetisimal]].{{Ref label|A|a|none}}&lt;ref name=&quot;IAU&quot;&gt;{{Cite web |date=24 Agosto 2006 |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution Votes |trans-title=IAU 2006 Sapasap a Gimong: Nagbanagan dagiti IAU Resolusion a Butos |url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20091230134246/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/ |archive-date=2009-12-30 |access-date=2009-12-30 |website=International Astronomical Union |language=en |trans-website=Kappon ti Internasional nga Astronomiko |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WSGESP&quot;&gt;{{Cite web |last=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union |date=28 Pebrero 2003 |title=Position Statement on the Definition of a &quot;Planet&quot; |url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725184702/http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-date=2008-07-25 |access-date=2008-08-23 |language=en |via=dtm.ciw.edu}}&lt;/ref&gt;

Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag.

Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a [[Taga-ugma a Griego|Griego]] {{lang|grc|[[wiktionary:πλανήτης|πλανήτης]] αστήρ}} ''planētēs astēr'' a kayat na a sawen ket &quot;agkalkalautang a bituen&quot;. Ti balikas wenno makunkuna a ''planeta'' ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti [[pakasaritaan]], [[siensia]], [[mitolohia]], ken [[relihion]]. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti [[Diós]]. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti [[Init]] sumaruno ti [[Bulan]], [[Márte]], [[Mercurio (planeta)|Merkúrio]], [[Jupiter (planeta)|Hupiter]], [[Venus (planeta)|Venus]] ken [[Saturno (planeta)|Saturno]]. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): [[Domingo]], [[Lunes]] (manipud iti Luna), [[Martes]], [[Mierkoles]], [[Huebes]] (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), [[Biernes]] ken [[Sabado]].

Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata  dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti [[Kappon ti Internasional nga Astonomika]] (IAU) ti maysa a resolusion nga [[2006 a panagipalpalawag ti planeta|agipalpalawag kadagiti planeta]] iti uneg ti [[Sistema a Solar]] wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko.

No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni [[Galileo Galilei]]. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni [[Johannes Kepler]] a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo {{lang-en|ice-cap}} ken dagiti [[tiempo]]. Nanipud idi rugi ti [[Panawen ti Law-ang]], naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti [[bulkanismo]], [[bagio]], [[tektonika]] ken [[hidrolohia]].

Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a [[higánte nga alingásaw]], ken babbabassit, nabato a maradaga wenno [[naindagaan a planeta]]. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), [[Makemake (ansisit a planeta)|Makemake]], [[Haumea (ansisit a planeta)|Haumea]], ken [[136199 Eris|Eris]]. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan.

Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen).

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Ptolemaicsystem-small.png|thumb|right|Naimaldia a panakaaramid iti heosentriko a kosmolohika a modelo manipud iti ''Cosmographia'', Antwerp, 1539]]

Ti kapanunutan  dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga [[agkalkalautang a bituen]] iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia.

Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego {{lang|grc|πλάνητες ἀστέρες}} ({{Transl|grc|''planetes asteres''}} &quot;agkalkalautang a bituen&quot;) wenno &quot;{{lang|grc|πλανήτοι}}&quot; ({{Transl|grc|''planētoi''}} &quot;agkalkalautang&quot;)  nga iti tatata a panawen ti makunkuna a &quot;planeta&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Liddell |first=H. G. |title=A Greek-English Lexicon |url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8 |last2=Scott |first2=R. |date=1996 |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-864226-1 |edition=Maika-9 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt; Iti taga-ugma a [[Grecia|Gresia]], [[China|Tsina]], [[Babilonia]], ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Neugebauer |first=Otto E. |date=1945 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |trans-title=Ti Pakasaritaa ti Taga-ugma a Parikut ti Astronomia ken dagiti Pamay-an |journal=Journal of Near Eastern Studies |language=en |volume=4 |issue=1 |page=1–38 |doi=10.1086/370729 |trans-journal=Warnakan kadagiti Panagdal ti Asideg a Daya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ronan |first=Colin |title=Astronomy Before the Telescope |url=https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3 |date=1996 |publisher=St. Martin’s Press |editor-last=Walker |editor-first=Christopher. |location=New York |page=[https://archive.org/details/astronomybeforet0000unse_n3b3/page/264 264]–265 |language=en |trans-title=Astronomia Sakbay ti Teleskopio |chapter=Astronomy in China, Korea, and Japan |trans-chapter=Astronomia idiay in Tsina, Korea ken Hapon}}&lt;/ref&gt; dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kuhn |first=Thomas S. |title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought |url=https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0 |date=1957 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0000kuhn_p2a0/page/5 5]–20 |language=en |trans-title=Ti Copernica a Rebolusion}}&lt;/ref&gt; ken ti nalawag a [[sentido komun]] a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna.

=== Babilonia ===
Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti [[Babilonia|Babilonio]], a nagtaeng idiay [[Mesopotamia]] idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a teksto nga astronomikal ket ti Babilonio a [[Tableta a Benus iti Ammisaduqa]], maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti [[MUL.APIN]] ket maysa a paris iti  [[kuneiporme]] a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |title=Civilizations of the Ancient Near East |date=2000 |editor-last=Sasson |editor-first=Jack |volume=3 |page=1930 |language=en |trans-title=Dagiti Sibilisasion iti Taga-ugana nga Asideg a Daya |chapter=Astronomy and Calendars in Ancient Mesopotamia |trans-chapter=Astronomia ken dagiti Kalendario iti Taga-ugma a Mesopotamia}}&lt;/ref&gt;Dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]] ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti  nagbalin tattan a makunkuna a [[Lumaud nga Astrolohia]].&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{Cite book |last=Holden |first=James Herschel |title=A History of Horoscopic Astrology: From the Babylonian Period to the Modern Age |date=1996 |publisher=AFA |isbn=978-0-86690-463-6 |location=Tempe, Arizona |page=1 |language=en}}&lt;/ref&gt;Ti ''[[Enuma anu enlil]]'', a naisurat iti panawen a [[Neo-asirio]] idi maika-7 a siglo BC,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Astrological Reports to Assyrian Kings |date=1992 |publisher=Helsinki University Press |isbn=951-570-130-9 |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria, 8 |location=Helsinki |language=en |trans-title=Astrolohika a Reporta kadagiti Assyrian nga Ari}}&lt;/ref&gt;ket naglaon ti listaan dagiti [[Partaan]] ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |last2=Reiner |first2=Erica |date=1987 |title=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1987_107_1/page/93 |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=107 |issue=1 |page=93–96 |doi=10.2307/602955 |jstor=602955}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ancientmes&quot;&gt;{{Cite journal |last=Kasak |first=Enn |last2=Veede |first2=Raul |date=2001 |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |trans-title=Pannka-awat kadagiti Planeta iti Taga-ugma a Mesopotamia |url=http://folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf |journal=Folklore: Electronic Journal of Folklore |language=en |volume=16 |pages=7–34 |doi=10.7592/FEJF2001.16.planets}}}&lt;/ref&gt;Ti [[Benus (planeta)|Benus]], [[Márte]], [[Hupiter (planeta)|Hupiter]], ken [[Saturno (planeta)|Saturno]] ket nainaganan babaen dagiti [[Baboliniko nga Astrologo]]. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti  panakaparnuay ti [[teleskopio]] iti moderno a panawen.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sachs |first=A. |date=1974 |title=Babylonian Observational Astronomy |trans-title=Panagpalpaliiw nga Astronomia ti Babilonia |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=43–50 [45 &amp; 48–9] |bibcode=1974RSPTA.276...43S |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |issn=0080-4614 |jstor=74273 |trans-journal=Dagiti Pilosopiko a Transaksion iti Naarian a Kagomongan ti Londres}}&lt;/ref&gt;

=== Greko-Romano nga astronomia ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px&quot;
|+ Dagiti 7 a nagtitimbukel a planeta ni Ptolemeo
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1&lt;br /&gt;Bulan&lt;br /&gt;[[Papeles:Moon decrescent symbol.svg|14px|☾]] || 2&lt;br /&gt;Merkurio&lt;br /&gt;[[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 3&lt;br /&gt;Benus&lt;br /&gt;[[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 4&lt;br /&gt;Init&lt;br /&gt;[[Papeles:Sun symbol.svg|14px|☉]] || 5&lt;br /&gt;Marte&lt;br /&gt;[[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 6&lt;br /&gt;Hupiter&lt;br /&gt;[[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 7&lt;br /&gt;Saturno&lt;br /&gt;[[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]]
|}

Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti [[Pitagóriko]] idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a &quot;Tengnga nga Apuy&quot; iti sentro ti Law-ang. Ni [[Pitágoras]] wenno ni [[Parménides]] ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada.&lt;ref name=&quot;burnet&quot;&gt;{{Cite book |last=Burnet |first=John |url=http://books.google.com/?id=7yUAmmqHHEgC&amp;pg=PR4 |title=Greek Philosophy – Thales to Plato |date=1950 |publisher=Macmillan and Co. |isbn=1-4067-6601-1 |pages=7–11 |language=en |trans-title=Griego a Philosoia – Thales Agingga ti Plato}}&lt;!--{{Cite web |last=Thompson |first=Gary D. |title=A Chronological History of Babylonian Astronomy |trans-title=Ti Kronolohiko a Pakasaritaan iti Babiloniko nga Astronomia |url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061217163130/http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page9k.html |archive-date=2006-12-17 |access-date=2007-04-30 |website=members.optusnet.com.au |language=en}}{{Verify credibility|date=Enero 2011}}--&gt;&lt;/ref&gt; Idi maika-3 a siglo BC, [[Aristarko iti Samos]] ket nagitukon ti maysa a [[heliosentrismo|heliosentriko]] a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti [[Sientipiko a Rebolusion]].

Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti [[Helenistika a paset ti panawen]], dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud iti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti ''[[Almagesto]]'' a sinurat babaen ni [[Ptolomio]] idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a teksto para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong.&lt;ref name=almagest /&gt; Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti [[Heosentriko a modelo|agliklikmut iti Daga]] segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud iti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{Cite web |date=2007 |title=planet, n. |url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&amp;queryword=planet |access-date=2008-02-07 |website=Oxford English Dictionary |language=en |trans-website=Oxford nga Ingles a Diksionario}} ''Paammo: pilien ti Etimolohia nga etiketa ''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;almagest&quot;&gt;{{Cite journal |last=Goldstein |first=Bernard R. |date=1997 |title=Saving the Phenomena: The Background to Ptolemy's Planetary Theory |trans-title=Isalsalakan ti Penomena: Ti Lugar iti Likud ti Planeta a Teoria ni Ptolomio |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=1–12 |bibcode=1997JHA....28....1G |doi=10.1177/002182869702800101 |trans-journal=Warnakan par iti Pakasaritaan iti Astronomia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ptolemy |title=Ptolemy's Almagest |date=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-21336-1 |location=Princeton, New Jersey |language=en |translator-last=Toomer |translator-first=G. J. |trans-title=Almagesto ni Ptolomio}}&lt;/ref&gt;

=== India ===
Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a ni[[Aryabhata]] ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti [[panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a  maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket [[immitlog]].&lt;ref&gt;J. J. O'Connor ken ni E. F. Robertson, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html Aryabhata ti Mankaman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019181214/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html |date=2012-10-19 }}, arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika&lt;/ref&gt;
Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay [[Abagatan nga India]], a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sarma |first=K. V. |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |date=1997 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=0-7923-4066-3 |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |location=Dordrecht |page=116 |language=en |trans-title=Ensiklopedia ti Pakasaritaan ti Siensia, Teknolohia, ken Medisina kadagiti Saan a Lumaud a Kultura |chapter=Astronomy in India |trans-chapter=Astronomia idiay India}}&lt;/ref&gt;

Idi 1500, ni [[Nilakantha Somayaji]] iti [[eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala]], iti bukodna a ''[[Tantrasangraha]]'', ti napabaro a modelo ni Aryabhata.&lt;ref name=&quot;MOPM&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ramasubramanian |first=K. |date=1998 |title=Model of Planetary Motion in the Works of Kerala Astronomers |trans-title=Modelo iti Planetraio a Panaggunay kadagiti Obra dagiti Astronomo ti Kerala |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |language=en |volume=26 |page=11–31 [23–4] |bibcode=1998BASI...26...11R}}&lt;/ref&gt; Iti bukodna nga ''Aryabhatiyabhasya'', ti maysa a komentario para iti ''Aryabhatiya'' ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti [[Ti koniko a sistema]] a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni [[Tycho Brahe]] iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.&lt;ref name=&quot;MOPM&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ramasubramanian etc. (1994)&lt;/ref&gt;

=== Astronomia ti mediebal a Muslim ===
Idi maika-11 a siglo, ti [[panaglasat ti Benus]] ket pinaliiw idi babaen ni [[Avicenna]], a nangibagbaga a ti [[Benus]], mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā |encyclopedia=Ti Biograpikal nga Ensiklopedia dagiti Astronomo |publisher=Springer Science+Business Media |editor-last=Thomas Hockey |page=570–572 |bibcode=2000eaa..bookE3736. |doi=10.1888/0333750888/3736 |isbn=0-333-75088-8 |author=Sally P. Ragep}}&lt;/ref&gt; Idi maika-12 a siglo, ni [[Ibn Bajjah]] ket nagpaliiw idi kadagiti &quot;dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init&quot;, nga intono kua ket nainaganan a kas ti [[panaglasat ti Merkurio]] ken Benus babaen ti [[Obserbatorio ti Maragheh|Maragha]] nga astronomo a ni [[Qotb al-Din Shirazi]] idi maika-13 a siglo.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=History of Oriental Astronomy: Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 |date=2002 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=1-4020-0657-8 |editor-last=S. M. Razaullah Ansari |location=Dordrecht |page=137 |language=en |trans-title=Pakasaritaan ti Oriental nga Astronomia: Dagiti Nagbanagan dagiti 17 a Nagtitinnulongan a Pannakitungtungan iti Maika-23 a Sapasap nga Asemblia ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia, nga Inurnos Babaen ti Komision 41 (Pakasaritaan ti Astronomia), a Npasamak idiay Kyoto, Agosto 25–26, 1997}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.&lt;ref name=&quot;transit catalog&quot;&gt;{{Cite web |last=Espenak |first=Fred |title=Six Millennium Catalog of Venus Transits: 2000 BCE to 4000 CE |trans-title=Innem a Milenio a Katologo kadagiti Panaglasat ti Benus: 2000 BCE aginggana ti 4000 CE |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html |access-date=11 Pebrero 2012 |publisher=NASA/GSFC |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Europeano a Renasimiento ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#ccf; font-size:smaller;&quot;
|+ Dagiti Renasimineto a planeta, ca. 1543 aginggana ti 1781
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Mercury &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga &lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Mars &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]]
|}

Iti idudumteng ti [[Sientipiko a REbolusion]], nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a &quot;planeta&quot; manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti [[natalinaay a bitbituen|lugar ti bituen]]); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti [[heliosentriko a  modelo]] ni [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]], [[Galileo Galilei|Galileo]] ken ni [[Johannes Kepler|Kepler]].

Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a &quot;planeta&quot; ken &quot;satel=lite&quot; ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo.&lt;ref&gt;Kitaen dagiti kangrunaan a dakamat idiay [[Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar#Dagiti nagibasaran|Linia ti panawen ti pannakaduktal kadagiti planeta ken dagiti bulan ti Sistema a Solar]]&lt;/ref&gt; Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti &quot;planeta&quot; ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti ania man a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad.

=== Maika-19 a siglo ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; float:right; margin:10px&quot;
|+ Dagiti baro a planeta, 1807–1845
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Merkurio &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga&lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Marte &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Vesta &lt;br /&gt; [[Papeles:Vesta symbol.svg|14px|⚶]] || 6 &lt;br /&gt; Juno &lt;br /&gt; [[Papeles:Juno symbol.svg|14px|⚵]] || 7 &lt;br /&gt; Ceres &lt;br /&gt; [[Papeles:Ceres symbol.svg|14px|⚳]] || 8 &lt;br /&gt; Pallas &lt;br /&gt; [[Papeles:Pallas symbol.svg|14px|⚴]] || 9 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 10 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 11 &lt;br /&gt; Urano &lt;br /&gt; [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]]
|}
Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket  nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas ti[[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[2 Pallas|Pallas]], ken ti [[4 Vesta|Vesta]]) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu [[barikes ti asteroid]]), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti &quot;[[asteroid]]&quot;. Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a &quot;planeta&quot; ket naawawatan idi a kas ti ania man a &quot;dakkel&quot; a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hilton |first=James L. |date=&lt;!--2001-09-17--&gt; |title=When Did the Asteroids Become Minor Planets? |trans-title=Kaano idi a Nagbalin dagiti Asteroid a kas dagiti Bassit a Planeta? |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date=2007-09-21 |access-date=2007-04-08 |website=U.S. Naval Observatory |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Maika-20 a siglo ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#ccf; font-size:smaller;&quot;
|+ Dagiti planeta 1854–1930, 2006–agdama
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Merkurio &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga &lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Marte &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 &lt;br /&gt; Urano &lt;br /&gt; [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 &lt;br /&gt; Neptuno &lt;br /&gt; [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]]
|}
Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti [[Pluto]] ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Croswell |first=Ken |title=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |date=1997 |publisher=Free Press |isbn=0-684-83252-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/57 57] |language=en |trans-title=Planet Quest: Ti Epiko a Pannakaduktal dagiti Ganganaet a Sistema Solars}}&lt;/ref&gt; ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni [[Raymond Lyttleton]] ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti [[Neptuno]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lyttleton |first=Raymond A. |date=1936 |title=On the Possible Results of an Encounter of Pluto with the Neptunian System |url=https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1936-12-11_97_2/page/108 |trans-title=Kadagiti Posible a Resulta iti Pannakasabat ti Pluto iti Sitema ti Neptuno |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=97 |issue=2 |page=108 |bibcode=1936MNRAS..97..108L |doi=10.1093/mnras/97.2.108 |trans-journal=Binulan a Pakdaar ti Naarian a Kagimongan ti Astronomia}}&lt;/ref&gt; ken ni [[Fred Lawrence Whipple|Fred Whipple]] ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Whipple |first=F. L. |date=1964 |title=The History of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1964-08_52_2/page/565 |trans-title=Ti Pakasaritaan ti Sistema a Solar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=565–594 |bibcode=1964PNAS...52..565W |doi=10.1073/pnas.52.2.565 |pmc=PMC300311 |pmid=16591209 |trans-journal=Dagiti nagbanagan iti Nailina nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos iti Amerika}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, gapu ta daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Luu |first=Jane X. |last2=Jewitt |first2=David C. |date=1996 |title=The Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |trans-title=Ti Kuiper a Barikes |journal=Scientific American |language=en |volume=274 |issue=5 |pages=46–52 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46 |issn=0036-8733}}&lt;/ref&gt; daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto 1em auto; clear:right; float:right; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#ccf; font-size:smaller;&quot;
|+ Dagiti planeta 1930–2006
|- style=&quot;font-size:smaller; text-align:center;&quot;
| 1 &lt;br /&gt; Merkurio &lt;br /&gt; [[Papeles:Mercury symbol.svg|14px|☿]] || 2 &lt;br /&gt; Benus &lt;br /&gt; [[Papeles:Venus symbol.svg|14px|♀]] || 3 &lt;br /&gt; Daga &lt;br /&gt; [[Papeles:Earth symbol.svg|14px|🜨]] || 4 &lt;br /&gt; Marte &lt;br /&gt; [[Papeles:Mars symbol.svg|14px|♂]] || 5 &lt;br /&gt; Hupiter &lt;br /&gt; [[Papeles:Jupiter symbol.svg|14px|♃]] || 6 &lt;br /&gt; Saturno &lt;br /&gt; [[Papeles:Saturn symbol.svg|14px|♄]] || 7 &lt;br /&gt; Urano &lt;br /&gt; [[Papeles:Uranus symbol.svg|14px|♅]] || 8 &lt;br /&gt; Neptuno &lt;br /&gt; [[Papeles:Neptune symbol.svg|14px|♆]] || 9 &lt;br /&gt; Pluto &lt;br /&gt; [[Papeles:Pluto monogram.svg|14px|♇]]
|}
Idi 1992, dagiti astronomo a ni [[Aleksander Wolszczan]] ken ni [[Dale Frail]] ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a [[pulsar]], ti [[PSR B1257+12]]. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni [[Michel Mayor]] ken ni [[Didier Queloz]] iti [[Unibersidad ti Hinebra]] ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a [[nangruna nga agsisinnaruno]] a bituen ([[51 Pegasi]]).&lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;{{Cite journal |last=Mayor |first=Michel |last2=Queloz |first2=Didier |date=1995 |title=A Jupiter-Mass Companion to a Solar-Type Star |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-11-23_378_6555/page/355 |trans-title=Ti Masa ti Hupiter a Kakuyog ti Solar a Kita ti Bituen |journal=Nature |language=en |volume=378 |issue=6555 |pages=355–359 |bibcode=1995Natur.378..355M |doi=10.1038/378355a0}}&lt;/ref&gt;

Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti &quot;[[kayumanggi nga ansisit]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006 |title=IAU General Assembly: Definition of Planet Debate |trans-title=Sapasap nga Asemblia ti IAU: Suppiat ti Pannakaipalpalawag iti Planeta |url=http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx |url-status=dead |access-date=2008-08-23 |publisher=MediaStream.cz |language=en |format=.wmv |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713105841/http://astro2006.meta.mediastream.cz/Astro2006-060822-01.asx }}&lt;/ref&gt; Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti [[deuterio]], ti nadagdagsen nga isotopo ti [[hidrohenio]]. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Basri |first=Gibor |date=2000 |title=Observations of Brown Dwarfs |trans-title=Dagiti Panagpalpaliiw kadagiti Kayumanggi nga Ansisit |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |page=485 |bibcode=2000ARA&amp;A..38..485B |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |trans-journal=Tinawen a Panagrepaso iti Astronomia ken Astropisika}}&lt;/ref&gt;

=== Maika-21 a siglo ===
Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga [[barikes ti asteroid|barikes]], wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti [[termonuklear a panaglunag]] iti [[deuterio]].

Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gapu ta dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti [[Barikes ti Kuiper]]) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu.

Adda kadagitoy ket mairaman ti [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[90377 Sedna|Sedna]], ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]] ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti [[maikasangapulo a planeta]], nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti  Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta.

Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti [[pannakaipalplawag ti planeta]], ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti  [[Panagliklik ti kaarrubaan|nakaliklik ti pagtayyekanda]] (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti [[ansisit a planeta]], nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag ([[Ceres (ansisit a planeta)|Ceres]], [[Pluto]] ken [[Eris (ansisit a planeta)|Eris]]).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Green |first=D. W. E. |date=2006-09-13 |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |trans-title=(134340) Pluto, (136199) Eris, ken (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |url-status=dead |series=Circular No. 8747 |language=en |publisher=Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date=2008-06-24 |access-date=2011-07-05 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=lower-alpha}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commonscat-inline|Planets|Dagiti planeta}}
* [http://www.iau.org/ Website ti Sangalubongan a Kappon ti Astronomia] {{in lang|en}}
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/ Warnakan ti ladawan ti NASA] {{in lang|en}}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=2011-02-25 }} {{in lang|en}}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Panangiladawan a mangipada kadagiti kadakkel dagiti planeta, ti Init, ken dagiti sabali a bituen] {{in lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20071214043704/http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html Dagiti naiparuar a warnakan ti IAU manipud idi 1999 &quot;Ti kasasaad ti Pluto: Panangipalplalawag&quot;] {{in lang|en}}
* [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html &quot;Kammasapulan a maipapan ti pannakaplaneta ken ti naisingasing nga alagaden ti planetario a pannakaidasig.&quot;] artikulo babaen ni Stern ken Levinson {{in lang|en}}
* [http://www.psrd.hawaii.edu/ ''Dagiti naduktalan ti Panagsukisok ti Planetario a Siensia''] {{in lang|en}}

{{Sistema Solar}}

[[Kategoria:Siensia ti planeta]]
[[Kategoria:Dagiti planeta]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>pqzntvybmrf6eeto2kqrrch6t5vxs9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greenland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6936</id>
    <revision>
      <id>407351</id>
      <parentid>407008</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9784" sha1="prirpw67ha5gwp0dd3ncaql63noqtwr" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion
|zoom = 1
}}

Ti '''Greenland''' ({{lang-kl|Kalaallit Nunaat}}, {{IPA-kl|kalaːɬit nunaːt|pron}}; {{lang-da|Grønland}}, {{IPA-da|ˈkʁɶnˌlænˀ|pron}}) ket ti [[Listaan dagiti isla babaen ti kalawa|kadakkelan nga isla iti lubong]],{{efn|[[Australia]] ken [[Antarctica]], isuda a dua ket dakdakkel nge ti Greenland, ngem kadawyanda a maikeddeng a kontinental a masa ti daga imbes a dagiti isla.&lt;ref name=&quot;jc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com|title=Joshua Calder's World Island Information|publisher=Worldislandinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423173524/http://www.worldislandinfo.com/|archive-date=23 Abril 2011|url-status=live|accessdate=6 Septiembre 2010}}&lt;/ref&gt; }} a mabirukan iti pagbaetan dagiti taaw [[Taaw Artiko|Artiko]] ken [[Taaw Atlantiko|Atlantiko]], iti daya ti [[Purpuro Artiko|Purpuro ti Artiko ti Kanada]]. Maysa daytoy nga autonomo a teritorio&lt;ref name=&quot;territory2&quot;&gt;*{{Cite web|url=http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|title=The working autonomies in Europe|last=Benedikter|first=Thomas|date=2006-06-19|publisher=Society for Threatened Peoples|quote=Denmark has established very specific territorial autonomies with its two island territories}}
*{{Cite web|url=http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|title=Greenland|last=Ackrén|first=Maria|date=Nobiembre 2017|publisher=Autonomy Arrangements in the World|quote=Faroese and Greenlandic are seen as official regional languages in the self-governing territories belonging to Denmark.|access-date=2020-09-23|archive-date=2019-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|url-status=dead}}
*{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/europeaid/countries/greenland_en|title=Greenland|date=2013-06-03|website=International Cooperation and Development|publisher=European Commission|language=en|access-date=2019-08-27|quote=Greenland […] is an autonomous territory within the Kingdom of Denmark}}&lt;/ref&gt; iti kaunegan ti [[Dinamarka|Pagarian ti Dinamarka]]. Uray no daytoy ket pisiograpiko a parte ti kontinente ti [[Amianan nga Amerika]], ti Greenland ket maigimong a maipapan iti politika ken kultura iti Europa (naipangpangruna iti [[Norwega]] ken Dinamarka, dagiti [[kolonialismo|bileg ti kolonia]], ken ti pay asideg nga isla ti [[Islandia]]) para kadagiti ad-adu ngem maysa a milenio.&lt;ref name=&quot;Brown2000&quot;&gt;[http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland's Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111090459/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ |date=11 Enero 2011 }}, by Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', 28 Pebrero 2000&lt;/ref&gt; Kaaduan dagiti agtataeng ket dagiti [[Inuit]], ken dagiti tinaudanda ket manipud iti [[Alaska]] babaen ti [[Akin-amianan a Kanada]], ken nagin-inutda a nagtataeng iti ballasiw ti isla babaen ti maika-13 a siglo.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |first=Robert |last=Mcghee |title=Thule Culture |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/ |encyclopedia=Canadian Encyclopedia |publisher=Historica Canada |date=3 Abril 2015 |access-date=1 Hunio 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120045928/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/ |archivedate=20 Nobiembre 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ita nga aldaw, kaaduan a naikonsentrado ti populasion iti abagatan laud ti aplaya, bayat a ti nabati  a paset ti sila ket manmano a matagtagitao. Mabingbingay ti Greenland kadagiti lima a [[Administratibo a pannakabingbingay ti Greenland|munisipalidad]] – ti [[Sermersooq]], [[Kujalleq]], [[Qeqertalik]], [[Qeqqata]], ken [[Avannaata]]. Addaan daytoy kadagiti dua a di nainkorporado a lugar – ti [[Nailian a Parke ti Amianan daya a Greenland]] ken ti [[Thule Air Base]]. Ti naudi a naibaga, bayat nga iturayan babaen ti Danes, administruen daytoy babaen ti [[Aero Puersa ti Estados Unidos]].&lt;ref name=&quot;Qaasuitsoq2018&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.qaasuitsup.gl/|title=Qaasuitsup kommunia|website=www.qaasuitsup.gl|access-date=11 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721031238/http://www.qaasuitsup.gl/|archive-date=21 Hulio 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Tallo a pagkapat ti Greenland ket naabbongan babaen ti kaikaisuna a permanente a [[sabanas ti yelo ti Greenland|sabanas ti yelo]] iti ruar ti [[Antartika]]. Iti populasion ti 56,081 (2020),&lt;ref name=&quot;population&quot;/&gt; daytoy ti kabassitan ti populasion a rehion iti lubong.&lt;ref name=&quot;popden&quot;&gt;{{cite web |title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=asc |publisher=The World Bank |accessdate=3 Nobiembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605122932/http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=asc |archive-date=5 Hunio 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Agarup a pakgkatlo ti populasion ket agtataeng idiay [[Nuuk]], ti kapitolio ken kadakkelan a siudad; ti maikadua a kadakkelan a siudad iti termino ti populasion ket ti [[Sisimiut]], {{pagbaliwen|320|km}} iti amianan ti Nuuk.

Natagtagitaon ti Greenland kadagiti pagbabaetan dagiti agarup a 4,500 a tawen babaen dagiti Artiko a tattao a dagiti nagtaudanda ket immakarda idiay manipud iti ammo itan a [[Kanada]].&lt;ref name=&quot;natmus&quot;&gt;{{cite web |title=Saqqaq-kulturen kronologi |url=http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |publisher=National Museum of Denmark |accessdate=2 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207035806/http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |archive-date=7 Disiembre 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S |year=2000|title= mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_67_3/page/718 |journal= American Journal of Human Genetics|volume= 67|issue=3|pages= 718–26|pmid= 10924403|doi= 10.1086/303038|pmc=1287530}}&lt;/ref&gt; Tinaengan dagiti [[Viking|Nordiko]] ti di natagtagitao nga akin-abagatan a parte ti Greenland idi rugi ti maika-10 a siglo, ken datida pay a tinaengan ti Islandia. Kanungpalan a naglayag dagitoy a Nordiko manipud iti Greenland ken Islandia, ken nagbalin ni [[Leif Erikson]] ti immuna nga ammo nga Europeano a nakaabot iti Amianan nga Amerika iti gangggani a 500 a tawen sakbay a naabot ni [[Christopher Columbus|Columbus]] ti Is-isla ti Karibe. Simmangpet dagiti tattao nga Inuit idi maika-13 a siglo. Uray no nagtultuloy nga inimpluensiaan babaen ti Norwega ken dagiti Norwego, ti Greenland ket saan idi a pormal a tinurayan babaen ti balangat ti Norwega aginggana idi 1261. Napukaw dagiti kolonia ti Nordiko idi naladaw a maika-15 a siglo idi nakasanay ti Norwega iti [[Nangisit a Patay]] ken napan daytoy iti nakaro a pannakapaay. Iti nabiit kalpasan ti pannakapaayda, idi rugi ti 1499, nabiit a sinukimat ken tinuntonti isla  babaen dagiti Portuges, ken ninagananda daytoy iti ''Terra do Lavrador'' (kanungpalan a naipakat iti [[Labrador]] iti Kanada).&lt;ref&gt;[http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php The Portuguese Explorers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508193835/http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php |date=8 Mayo 2016 }}. Heritage.nf.ca. Naala idi 21 Hunio 2016.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{notelist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|refs =
&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web|title = Population and Population Growth 1901-2020|url = https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01/BEXSAT1.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0|publisher = Statistical Greenland|accessdate = 7 Abril 2020|archive-date = 2022-11-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20221113070950/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01/BEXSAT1.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
}}

=== Bibliograpia ===
{{refbegin}}
* {{Cite book |ref=Hessel|last1=Hessel |first1=Ingo |title=Arctic Spirit |location=Vancouver, BC |publisher=Douglas and McIntyre |year=2006 |isbn=978-1-55365-189-5}}
* {{Cite book |ref=Stern |last1=Stern |first1=Pamela |title=Historical Dictionary of the Inuit |year=2004 |publisher=The Scarecrow Press, Inc. |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5058-3 |oclc=54768167 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000ster }}
* {{Cite book|ref = Wilcox|last1=Wilcox |first1=Jonathan |last2=Latif |first2=Zawiah Abdul|title = Cultures of the World: Iceland|url = https://books.google.com/books?id=58ZHaTMk0j4C|year = 2007|publisher = Marshall Cavendish|isbn = 978-0-7614-2074-3}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline}}
* {{curlie|Regional/North_America/Greenland}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Greenland| ]]
[[Kategoria:Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Artiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Danes]]
[[Kategoria:Dagiti agkamkammatalek a teritorio ti Amianan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Norwega]]
[[Kategoria:Dagiti Nordiko a pagilian]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian nga isla]]
[[Kategoria:Dagiti rehion ti Artiko]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi  1979]]</text>
      <sha1>prirpw67ha5gwp0dd3ncaql63noqtwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francis Magalona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8650</id>
    <revision>
      <id>407349</id>
      <parentid>403267</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="n67tvz42ioyj82jqansblmg8q8cbq54" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = kumakanta
}}

Ni '''Francis Magalona''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket kumakanta ken artista manipud idiay [[Manila]], [[Filipinas]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.magalona.com ''a Free Mind''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311013612/http://www.magalona.com/ |date=2009-03-11 }}, Opisial a website ni Francis Magalona
*[http://www.facebook.com/pages/Francis-M/134496255390 FRANCIS M] - [[Facebook]]
* [http://happybattle.multiply.com/ ''FrancisM's Happy Battle''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103070947/http://happybattle.multiply.com/ |date=2009-01-03 }}, blog babaen ni Magalona ken ti asawana a ni Pia 
* [https://web.archive.org/web/20070410183536/http://www.pinoyrap.com/artists/francism.html Francis Magalona] iti PinoyRap.com
* {{iMDb name|1052850}}
* {{Allmusic|class=artist|id=p520921|label=Francis Magalona}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Filipinas-bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Magalona, Francis}}
[[Kategoria:Dagiti kumakanta a lalaki manipud iti Filipinas]]</text>
      <sha1>n67tvz42ioyj82jqansblmg8q8cbq54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Macau</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8847</id>
    <revision>
      <id>407385</id>
      <parentid>403738</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1840" sha1="4q37v6nl5m3w4jsnefjjkpo4w9xslc0" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion
|lang = en
}}

Ti '''Macau''' (mailetra pay a kas '''Macao''' ken opisial a ti '''Espesial nga Administratibo a Rehion ti Macao iti Republika ti Tattao ti Tsina''', ket ti maysa nga autonomo a teritorio iti akinlaud a bangir ti estuario ti [[Kayaran Perlas (Tsina)|Karayan Perlas]] idiay [[Daya nga Asia]]. Ti Macau ket beddengan babaen ti siudad ti [[Zhuhai]] iti [[Nangruna a daga ti Tsina]] iti amianan ken ti [[Delta ti Karayan Perlas]] iti daya ken abagatan. Mabirukan ti [[Hong Kong]] iti agarup a {{pagbaliwen|64|km|mi}} iti dayana iti ballasiw ti Delta.&lt;ref name=&quot;M475&quot;&gt;{{cite book |author=Government Information Bureau of the Macao Special Administrative Region |url=https://yearbook.gcs.gov.mo/uploads/yearbook_pdf/2007/myb2007e.pdf |title=Macao Yearbook 2007 |date=2007 |page=475 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306114810/https://yearbook.gcs.gov.mo/uploads/yearbook_pdf/2007/myb2007e.pdf |archive-date=2025-03-06 |access-date=2021-07-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Iti populasion ti 650,900&lt;!--&lt;ref name=census2016/&gt;--&gt; kadagiti agtataeng iti kalawa iti {{pagbaliwen|30.5|km2|sqmi|abbr=on}}, daytoy ti [[Listaan dagiti pagilian babaen ti densidad ti populasion|kapusekan ti populasion a rehion]] iti lubong. Daytoy ket dati a kolonia ti [[Portugal]], ken naisubli iti turay ti Insik idi 20 Disiembre 1999.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

{{ASEAN}}
{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-heograpia}}

[[Kategoria:Macau| ]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Insik]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Portugal]]
[[Kategoria:Dagiti puerto a siudad ken ili idiay Tsina]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1999]]</text>
      <sha1>4q37v6nl5m3w4jsnefjjkpo4w9xslc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kawayan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9012</id>
    <revision>
      <id>407374</id>
      <parentid>406277</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="sou18stmtj87jh5heiz8foxvjyejr1v" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|name = Kawayan
|taxon = Bambusoideae
|image = Huangshan bamboo.jpg
|image_caption = Bakir ti kawayan idiay [[Huangshan]],Tsina
|synonyms =
* Olyroideae [[Robert Knud Friedrich Pilger|Pilg.]] (1956)
* Parianoideae [[Butzin]] (1965)
|synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;SorengPeterson2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Soreng |first1=Robert J. |last2=Peterson |first2=Paul M. |last3=Romaschenko |first3=Konstantin |last4=Davidse |first4=Gerrit |last5=Zuloaga |first5=Fernando O. |last6=Judziewicz |first6=Emmet J. |last7=Filgueiras |first7=Tarciso S.|last8=Davis |first8=Jerrold I. |last9=Morrone |first9=Osvaldo |title=A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae) |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=53 |issue=2 |year=2015 |pages=117–137 |issn=1674-4918 |doi=10.1111/jse.12150}}&lt;/ref&gt;
|diversity = &gt;1,462 ([http://resource.inbar.int/download/showdownload.php?lang=cn&amp;id=167759 nga ammo a sebbangan]) a sebbangan kadagiti 115 a henero
|diversity_ref = &lt;!--&lt;ref name=&quot;Kelchner2013&quot; /&gt;--&gt;
|subdivision_ranks = Dagiti [[Tribu (biolohia)|tribu]]
|subdivision =
* [[Arundinarieae]]
* [[Bambuseae]]
* [[Olyreae]]
}}
Dagiti '''kawayan''' ket dagiti [[kankanayon a berde]] a [[perenial a mula|perenial]] nga [[agsabsabong a mula]] iti [[subpamilia (biolohia)|subpamilia]] ti ''[[Bambusoideae]]'' iti pamilia ti [[ruot]] iti ''[[Poaceae]]''.

Iti kawayan, kas dagiti sabali a ruot, dagiti internodal a rehion ti ungkay ket kadawyan a kalawakaw ken dagiti [[baskular a reppet]] iti pagpuniponan ket naiwarwara iti amin a paset ti ungkay imbes nga iti silindriko a pannakaurnos. Awan pay ti [[dicotyledon]] a natarikayo a [[xylem]]. Ti kaawan ti [[sekondario a tubo]] ti kayo ket mangpataud kadagiti ungkay dagiti [[Monocotyledon|monocot]], a mairaman dagiti [[Arecaceae|palma]] ken dagiti dakkel a kawayan, nga agbatong imbes nga umakikid.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Botany |year=1957 |url=https://archive.org/details/lbg.581.loo.5484 |last1=Wilson |first1=C.L. |name-list-style=amp |last2=Loomis |first2=W.E. |edition=Maika-3 |publisher=Holt, Rinehart and Winston}}&lt;/ref&gt;

Dagiti kawayan ket mangiraman kadagiti sumagmamano a kapardasan nga agtubo a mulmula iti lubong,&lt;ref name=&quot;Farrelly&quot;&gt;{{cite book| last=Farrelly |first=David |title=The Book of Bamboo | url=https://archive.org/details/bookofbamboo00farr |publisher=Sierra Club Books |year=1984 |isbn=978-0-87156-825-0}}&lt;/ref&gt; gapu iti naisangayan a sistema iti agdepdepende iti [[risoma]]. Dagiti dadduma a sebbangan ti kawayan ket mabalin nga agtubo iti {{pagbaliwen|91|cm|in|abbr=on}} iti kaunegan ti paset ti 24 nga oras, iti maysa a gatad iti ganggani a {{pagbaliwen|4|cm|in|abbr=on}} iti maysa nga oras (iti maysa a pangtubo iti agarup a 1&amp;nbsp;mm iti tunggal maysa a 90 a segundo, wenno 1&amp;nbsp;pulgada iti tunggal maysa a 40 a minuto).&lt;ref name=Guinness&gt;{{cite web |website=Guinness World Records |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/fastest-growing-plant/ |title=Fastest growing plant |accessdate=22 Agosto 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903081941/http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/fastest-growing-plant |archivedate=3 September 2014 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;  Dagiti higante a kawayan ket dagiti kadakkelan a kameng iti pamilia ti ruot.

Dagiti kawayan ket nangrunada iti ekonomia ken kultura iti [[Abagatan nga Asia]], [[Abagatan a daya nga Asia]] ken [[Daya nga Asia]], gapu ta naus-usar dagitoy a kas materiales iti panagpatakder, kas taudan ti makan, ken kas maysa a bersatilo a produkto.  Ti kawayan ket addaan iti nagatngato a [[espesipiko a kapigsa|espesipiko]] a [[kompresibo a kapigsa]] ngem ti kayo, ladrilio wenno kongkreto, ken ti maysa nga espesipiko a [[tension a kapigsa]] a mangkaribal iti [[asero]].&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://discovermagazine.com/1996/jun/thebamboosolutio784 |title=The Bamboo Solution: Tough as steel, sturdier than concrete, full-size in a year |first=Mary |last=Roach |magazine=Discover Magazine |date=1 Hunio 1996 |access-date=7 Disiembre 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023110659/http://discovermagazine.com/1996/jun/thebamboosolutio784 |archivedate=23 Oktubre 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bambus.rwth-aachen.de/eng/PDF-Files/Mechanical%20properties%20of%20bamboo.pdf |title=Mechanical Properties of Bamboo |first=Evelin |last=Rottke |publisher=RWTH Aachen University |location=Aachen, North Rhine-Westphalia, Germany |at=Section 3, page 11 and Section 4, page 11 |date=27 Oktubre 2002 |access-date=7 Disiembre 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221044/http://bambus.rwth-aachen.de/eng/PDF-Files/Mechanical%20properties%20of%20bamboo.pdf |archivedate=4 Marso 2016}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Bambuseae|Kawayan}}
{{Wikispecies-inline|Bambusoideae}}
{{Cite EB1911|wstitle=Bamboo|display=Kawayan}}

{{Taxonbar|from=Q670887}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Kawayan| ]]
[[Kategoria:Bambusoideae| ]]</text>
      <sha1>sou18stmtj87jh5heiz8foxvjyejr1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boracay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9148</id>
    <revision>
      <id>407329</id>
      <parentid>403715</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8794" sha1="6j9mehrrzjgtcthnlfauk22w6q0fna7" xml:space="preserve">{{Infobox is-isla
|name = Boracay
|image_name = Boracay White Beach in day (985286231).jpg
|image_size = 250
|image_caption = White Beach, Boracay
|map  =Filipinas
|map_width  = 250
|map_caption = Boracay (Filipinas)
|location = [[Abagatan a Daya nga Asia]]
|coordinates = {{coord|11|58|8|N|121|55|26|E|type:isle_region:PH|display=inline,title}}
|archipelago = [[Visayas]]
|area_km2 = 10.32
|country = Filipinas
|country_admin_divisions_title_1 = Probinsia
|country_admin_divisions_1 = [[Aklan]]
|country_admin_divisions_title_2 = Munisipalidad
|country_admin_divisions_2 = [[Malay, Aklan|Malay]]
|country_admin_divisions_title_3 = Barbaranggay&lt;!-- unsupported as of January 2010 --&gt;
|country_admin_divisions_3 = Manoc-Manoc, Balabag, and Yapak&lt;!-- unsupported as of January 2010 --&gt;
|population = 12,003&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/census2000/p060400.html|title=Dagup a Populasion, Sangkabalayan a Polpulasion ken bilang dagiti Sangkabalayans|date=Mayo 1, 2000|publisher=Opisina ti Nailian nga Estadistika|accessdate=2007-05-31|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819184415/http://www.census.gov.ph/census2000/p060400.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of = 2000
|density_km2 = 1163
|ethnic_groups = [[Ati (tribu)|Ati]] ken [[Tattao nga Aklanon|Aklanon]]
}}

Ti '''Boracay''' ket maysa a bassit nga [[isla]] idiay [[Filipinas]] nga agarup a mabirukan iti {{convert|315|km|mi|abbr=on}} nga abagatan ti [[Manila]] ken 2&amp;nbsp;km iti amianan a laud nga ungto ti [[Isla ti Panay ]] iti Akinlaud a rehion ti [[Visayas]] iti [[Filipinas]]. Ti Isla ti Boracay ket dagiti aplayana ket nakagun-od kadagiti adu a gunguna manipud kadagiti nadumaduma a ppagipablaakan ti panagbanniaga ket dagiti ahensia.{{#Tag:Ref|Dagiti gunguna ken pannakairanggo ti Boracay ket:
*Ti Boracay ket nagungunaan idi ti &quot;Travelers' Choice 2011&quot; babaen ti TripAdvisor a kas ti maikadua a kapintasan nga aplaya (manipud kadagiti 25) iti lubong.&lt;ref name=tripadvisor2011&gt;[http://www.tripadvisor.com/PressCenter-i4642-c1-Press_Releases.html TripAdvisor Announces 2011 Travelers' Choice Beaches Awards]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tripadvisor2012&gt;[http://www.tripadvisor.com/TravelersChoice-Beaches Tripadvisor: 25 a kasayaatan a Papanan iti Lubong idi 2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Presidential Communications Operations Office&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.pcoo.gov.ph/archives2012/feb05.htm#Malacanang_hails_ |title=Ti Malacanang ket kimmablaaw ti pannakaikabil ti Boracay a kas maysa kadagiti kasayaatan a mabisita nga aplaya iti lubong |access-date=2013-08-23 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214172445/http://www.pcoo.gov.ph/archives2012/feb05.htm#Malacanang_hails_ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*Ti Boracay ket immuna a nagparang iti listaan ti ''Top 10 Islands'' iti panagbanniaga a magasin ti [[Travel + Leisure]] iti ''World's Best Awards 2011,'' a maikapat a nairanggo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/islands|title=Kasayaatan a 10 nga Is-isla|work=World's Best Awards 2011|publisher=Travel + Leisure Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cupin|first=Bea|title=Naikablaaw ti Boracay a kas ti maika-4 a kasayaatan nga isla iti lubong|url=http://www.gmanews.tv/story/226622/lifestyle/boracay-hailed-as-4th-best-island-in-the-world|accessdate=19 Hulio 2011|newspaper=[[GMA News TV]]|date=18 Hulio 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archive.org/details/SomeOldNewsclippingsAboutBoracay|title= Newspaper Archives|work=Boracay Island Awards}}&lt;/ref&gt;
*Idi 2012, ti Boracay ket nanagananen a kas ti kasayaatan nga isla iti lubong babaen ti [[Travel + Leisure]]&lt;ref name=&quot;mb.com.ph&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715024241/http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island|archivedate=2012-07-15|title=BORACAY 2012 WORLD’S BEST ISLAND|date=Hulio 11, 2012|access-date=2013-08-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|group=Nota}}
Ti isla ket buklen dagiti [[baranggay|barbaranggay]] ti Manoc-Manoc, Balabag, ken Yapak  iti ili ti [[Malay, Aklan|Malay]], probinsia ti [[Aklan]]. Ti isla ket tinartaripato babaen ti [[Turay ti Turismo ti Filipinas]] ken ti gobierno ti probinsia ti [[Aklan]]. Malaksid pay kadagiti puraw nga aplayana, Ti Boracay ket naidayegan pay a kas maysa kadagiti kasayatan a mabisita a pagaliwaksayan iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/01/03/13/boracay-top-place-relaxation-poll|title=Ti Boracay ket kasayatan a pagaliwaksayan a lugar: sukimat|accessdate=Pebrero 21, 2013|publisher=ABS-CBN News|archive-date=2014-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140927075649/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/01/03/13/boracay-top-place-relaxation-poll|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://goodnewspilipinas.com/2013/01/04/boracay-beats-asian-favourites-to-take-crown-as-top-destination/|title=Ti Boracay ket inatiwna dagiti paborito ti Asian tapno makaala ti kasayaatan a mabisita|accessdate=Pebrero 21, 2013|publisher=Good News Filipinas|archive-date=2013-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030230256/http://goodnewspilipinas.com/2013/01/04/boracay-beats-asian-favourites-to-take-crown-as-top-destination/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket agbalbalin payen a maysa kadagiti kasayaatan a mabisita para iti kinatalna ket rabii a paspasamak.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ph.news.yahoo.com/relaxation--nightlife-both-more-fun-in-boracay-102853423.html|title=Relaxation, nightlife both more fun in Boracay|accessdate=Pebrero 21, 2013 |publisher=Yahoo! Filipinas}}&lt;/ref&gt;

Idi 2012, ti Boracay ket nagungunaan ti kasayaatan nga isla iti lubong manipud ti sangalubongan a magasin ti panagbanniaga ti ''[[Travel + Leisure]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/07/06/12/boracay-named-2012-worlds-best-island|title=Nanaganan ti Boracay idi 2012 a kasayaatan nga isla iti lubong|accessdate=Pebrero 21, 2013|publisher=ABS-CBN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629061348/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/07/06/12/boracay-named-2012-worlds-best-island|archive-date=2013-06-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boracaylive.com/boracay/worlds-best-island/|title=BORACAY named 2012 No.1 World’s Best Island|accessdate=Pebrero 21, 2013|publisher=Boracay Beach Live|archive-date=2013-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124192551/http://boracaylive.com/boracay/worlds-best-island/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Pakasaritaan==

===Sakbay ti kolonia a paset ti panawen===

Ti Isla ti Boracay Island ket maysa idin a natagtagitao a lugar sakbay idi simmangpet dagiti Kastila idiay Filipinas. Naamammuan idi daytoy babaen dagiti Iberio a konkistador a kas ti ''Buracay''. Iti panawen a pannakaiyasideg kadagiti Europeano, ti ''Buracay'' ket addaan idi iti sangagasot a tattao a nagtataeng, a nagtaltalon iti bagas iti dayta nga isla, ken nagtartrakenda pay kadagiti kalding tapno manayonan ti matgedanda.&lt;ref&gt;Miguel de Loarca, Relacion de las Yslas Filipinas (Arevalo: Hunio 1782) iti BLAIR, Emma Helen &amp; ROBERTSON, James Alexander, eds. (1903). The Philippine Islands, 1493–1803. Volume 05 of 55 (1582–1583). Naipakasaritaan a pangyuna ken dagiti maipatinayon pay a nota babaen ni Edward Gaylord BOURNE. Cleveland, Ohio: Arthur H. Clark Company. {{ISBN|978-0554259598}}. OCLC 769945704. &quot;Dagiti eksplorasion babaen dagiti nasapa  nabigador, dagiti deskripsion dagiti isla ken ti tattaoda, ti pakasaritaan ken dagiti rehistro dagiti katoliko a mision, a kas mainaig iti kontemporaneo a liblibro ken dagiti munuskritu, a mangipakpakita ti politikal, ekonomia, komersio ken reliohioso a kasasaad kadagita nga isla manipud kadagiti kasapaan a pannakibiangda kadagiti Europeano a pagpagilian iti rugi ti maikasangapulo ket siam a siglo.&quot;, p. 75.&lt;/ref&gt;

==Dagiti ladawan==
&lt;gallery widths=100px heights=100px mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Image:Boracay White Beach.jpg|Puraw nga Aplaya ti Boracay
Image:Boracay_Blue_Calm.jpg|Ti sumipnget a pannakakita ti Bato ni Willy idiay Aplaya ti Boracay
Image:1sunset.JPG|Ilelenek ti Init idiay Boracay
Image:White Beach at Boracay.jpg|Ti Puraw nga Aplaya ti Boracay, idiay maikadua nga Estasion ti Banka
Image:Station 2 Boracay April 2007.jpg|Puraw nga aplaya idiay maikadua nga estasion
Image:Boracay_sunset1.jpg|Ti sabali pay a pannakakita ti Bato ni Willy
Image:Boracay white beach1.JPG|Puraw nga Aplaya idiay Boracay
Image:Boracay Mt Luho.jpg|Ti pannakakita a naala manipud idiay Bantay Luho, ti kangatuan a puntos ti Isla ti Boracay.
Image:Hole on the Wall.JPG|Dagiti pormasion ti bato idiay Boracay
&lt;/gallery&gt;

==Dagiti nota==
{{reflist|group=Nota}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Aklan]]
[[Kategoria:Is-isla ti Filipinas]]</text>
      <sha1>6j9mehrrzjgtcthnlfauk22w6q0fna7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bong Gordon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9274</id>
    <revision>
      <id>407328</id>
      <parentid>394522</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1426" sha1="8xerisrl0b1y6m6jjc9g2anh8mtavkh" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name          = Bong Gordon
| image         =
| caption       = 
| birthname     = James Cuñada Gordon, Jr.
| birth_date    = {{birth date and age|mf=yes|1946|01|06}}
| birth_place   = [[Zambales]], [[Filipinas]]
| other_names   = Bonggo
| occupation    = Politiko
| yearsactive   = 
| homepage      = 
| notable role  = 
}}

Ni '''James Cuñada Gordon, Jr.''' (''Bong Gordon'', wenno ''Bonggo''; nayanak idi [[Enero 1]], [[1946]]), ket maysa nga politko ken [[mayor]] iti [[Olongapo|Siudad ti Olongapo]], [[Filipinas]].

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://jlgordonbsp.blogspot.com/2006_10_01_archive.html jlgordonbsp.blogspot.com/2006_10_01_archive.html ]
* [https://web.archive.org/web/20260131232528/http://img145.exs.cx/img145/2619/smayor6iy.jpg Mayor Bong Gordon]
* [http://www.facebook.com/bonggordon Bong Gordon] - [[Facebook]]
* [http://a7.sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc1/6832_100546526633898_100000356536156_13207_6436102_n.jpg Mayor Bong Gordon]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://profile.ak.fbcdn.net/hprofile-ak-snc4/41618_100000431492733_7275_n.jpg Bong's first lady for Anne Gordon]{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Filipinas-bio-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Gordon, Bong}}
[[Kategoria:1946 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:Sibibiag a tattao]]
[[Kategoria:Politika|Gordon, James Jr.]]</text>
      <sha1>8xerisrl0b1y6m6jjc9g2anh8mtavkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zhengzhou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9511</id>
    <revision>
      <id>407449</id>
      <parentid>404195</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11052" sha1="dryi1wboctce89kasqveidmd4540rni" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion
|zoom = 7
|lang = en
}}
{{Infobox Insik
| pic     = Zhengzhou (Chinese characters).svg
| piccap=Ti &quot;Zhèngzhōu&quot; kadagiti karakter ti Napalaka (ngato) ken Tradisional (baba) nga Insik
| picupright = 0.425
| t       = 鄭州
| s       = 郑州
| p       = Zhèngzhōu
| w       = Cheng&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chou&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| bpmf    = ㄓㄥˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄓㄡ
| j       = Zeng&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;-zau&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| y       = Jehng-jāu
| ci      = {{IPAc-yue|z|eng|6|.|z|au|1}}
| poj     = Tēⁿ-chiu
| tl      = Tēnn-tsiu
| l=&quot;Pagtaengan ti [[Zheng (estado)|Zhèng]]&quot;
| mi      = {{IPAc-cmn|zh|eng|4|.|zh|ou|1}}
| order   = st}}
[[Papeles:Zhengdong CBD 01.jpg|thumb|left|Sentral a distrito ti negosio ti Baro a Lugar ti Zhengdong|alt=|360x360px]]
Ti '''Zhengzhou''' ket ti [[kapitolio]] ken kadakkelan a siudad ti Probinsia ti [[Henan]] iti [[CTengnga a Tsina|sentral a parte]] ti Republika ti Tattao ti Tsina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43582.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705103926/http://www.china.org.cn/english/features/43582.htm |archive-date=2015-07-05 |publisher=PRC Central Government Official Website |language=en |accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt; Maysa daytoy kadagiti [[Nailian a Sentral a Siudad]] iti Tsina,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=Guójiā fāzhǎn gǎigé wěi guānyú zhīchí zhèngzhōu jiànshè guójiā zhōngxīn chéngshì de fù hán |script-title=zh:国家发展改革委关于支持郑州建设国家中心城市的复函 |url=http://ghs.ndrc.gov.cn/zcfg/201701/t20170125_836867.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605165616/http://ghs.ndrc.gov.cn/zcfg/201701/t20170125_836867.html |archive-date=2018-06-05 |website=Guójiā fāzhǎn hé gǎigé wěiyuánhuì |language=zh-cn |accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt; ti sentro ti lugar ti [[Tengnga a Tanap (CTsina)|Tengnga a Tantanap]], ken agserbi a kas ti sentro ti politika, ekonomia, teknolohia, ken edukasion iti probinsia, ken kas pay ti nangruna a sentro ti pagluganan iti Tsina (highway, perokaril, abiasion, komunikasion).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zhèngzhōu dìngwèi guójì xìng zònghé jiāotōng shūniǔ niánnèi shíshī 52 gè jiāotōng xiàngmù |script-title=zh:郑州定位国际性综合交通枢纽 年内实施52个交通项目 |url=http://www.xinhuanet.com/city/2017-03/06/c_129501943.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102713/http://www.xinhuanet.com/city/2017-03/06/c_129501943.htm |archive-date=2018-03-28 |access-date=2018-03-28 |website=Xīnhuá wǎng |language=zh}}&lt;/ref&gt; Ti lugar ti metropolitano ti Zhengzhou (mairaman ti Zhengzhou ken [[Kaifeng]]) ket ti bugas a lugar ti [[Sona ti Ekonomia ti Tengnga a Tantanap]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=China's Central Plains Region |url=https://worldview.stratfor.com/article/chinas-central-plains-region |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913073808/https://worldview.stratfor.com/article/chinas-central-plains-region |archive-date=2018-09-13 |access-date=2018-03-27 |website=Stratfor |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-15 |title=Zhōngyuán jīngjì qū guīhuà luójí |script-title=zh:中原经济区规划逻辑 |url=http://www.drc.gov.cn/xscg/20130515/182-473-2874955.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327144814/http://www.drc.gov.cn/xscg/20130515/182-473-2874955.htm |archive-date=2018-03-27 |access-date=2018-03-27 |website=Guówùyuàn fāzhǎn yánjiū zhōngxīn |language=zh}}&lt;/ref&gt;

Ti Zhengzhou ket maysa a [[:zh:全国文明城市|Nailian a Sibilisado a Siudad]], [[Listaan dagiti Nailian a Nadayeg a Historikal ken Kultural a Siudad iti Tsina|listaan ti Estado a Nadayeg a Historikal ken Kultural a Siudad]], maysa kadagiti Walo a Taga-ugma a Siudad ken maysa kadagiti duyan ti Sibilisasion ti Tsina,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hénán jiǎnjiè |script-title=zh:河南简介 |url=http://www.henan.gov.cn/hngk/system/2006/09/19/010008384.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102716/http://www.henan.gov.cn/hngk/system/2006/09/19/010008384.shtml |archive-date=2018-03-28 |access-date=2018-03-28 |website=Hénán xǐng rénmín zhèngfǔ |language=zh}}&lt;/ref&gt; kenti nakayanakan nii [[Duyaw nga Emperador]]. Iti pakasaritaan, kapitolio idi ti Tsina ti Zhengzhou para kadagiti rinibu a tawen (lima a beses). Iti agdama, adda dagiti dua a [[Listaan dagiti Lugar a Tawid ti Lubong iti Tsina|Lugar a Tawid ti Kultura ti Lubong]] (mairaman dagiti 15 a lugar) iti Zhengzhou. Ti [[Zhengzhou Commodity Exchange]] (ZCE) ket ti immuna a futures exchange ti Tsina, ti [[Sona ti Ekonomia ti Eropuerto ti Zhengzhou]] ket ti immuna a Sona ti Ekonomia ti Eropuerto ti Tsina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tag: Zhengzhou Airport Economy Zone |url=https://thediplomat.com/tag/zhengzhou-airport-economy-zone/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328164653/https://thediplomat.com/tag/zhengzhou-airport-economy-zone/ |archive-date=2018-03-28 |access-date=2018-03-28 |website=The Diplomat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Mabirukan ti siudad iti akin-amianan nga igid ti [[Karayan Duyaw]], ken maysa kadagiti [[Dagiti naipakasaritaan a kapitolio ti Tsina|Walo a Nalatak a Taga-ugma a Kapitolio ti Tsina ]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-25 |title=Zhèngzhōu shì qíng |script-title=zh:郑州市情 |url=http://travel.shangdu.com/wskhn/hddt/20090525-36096.shtml |url-status=dead |archive-url=https://archive.is/20120715115437/http://travel.shangdu.com/wskhn/hddt/20090525-36096.shtml |archive-date=2012-07-15 |access-date=2011-09-26 |website=shangdu.com |language=zh}}&lt;/ref&gt; Kas maysa a sentro ti network ti nailian a transportasion ti Tsina, adda dagiti perokaril a mangikapet ti Zhengzhou ken Europa,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-12-28 |title=Dì 1000 bān zhèng ōu bān liè mǎnzài &quot;zhōngguó zào&quot; chí wǎng hànbǎo |script-title=zh:第1000班郑欧班列满载&quot;中国造&quot;驰往汉堡 |url=http://silkroad.news.cn/2017/1228/76776.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327144933/http://silkroad.news.cn/2017/1228/76776.shtml |archive-date=2018-03-27 |access-date=2018-03-27 |website=Xīnhuá sī lù |language=zh}}&lt;/ref&gt; ken ti maysa a matarigagay a sangalubongan nga eropuerto (Asia, Europa, Aprika, Amerika, Oceania).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zhèngzhōu jiāng kāi 3 tiáo guójì hángxiàn zhídá wǔ dàzhōu jiāng chéngwéi xiànshí |script-title=zh:郑州将开3条国际航线 直达五大洲将成为现实 |url=http://henan.qq.com/a/20170908/004841.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102809/http://henan.qq.com/a/20170908/004841.htm |archive-date=2018-03-28 |access-date=2018-03-28 |website=Téngxùn dà yù wǎng |language=zh}}&lt;/ref&gt;

Addan iti populasion ti Zhengzhou kadagiti 10,120,000 nga agtataeng,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-01-23 |title=Zhèngzhōu: Rénkǒuguò qiān wàn zǒng liàng pò wàn yì |script-title=zh:郑州：人口过千万 总量破万亿 |url=http://www.gov.cn/xinwen/2019-01/23/content_5360340.htm?_zbs_baidu_bk |access-date=2019-02-20 |website=Zhōnghuá rénmín gònghéguó zhōngyāng rénmín zhèngfǔ |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003309/http://www.gov.cn/xinwen/2019-01/23/content_5360340.htm?_zbs_baidu_bk |archive-date=2020-12-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken addaan iti GDP iti 1.014-bilion (RMB) idi 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-02-15 |title=2018 Nián zhèngzhōu shì jīngjì yùnxíng jīběn qíngkuàng |script-title=zh:2018年郑州市经济运行基本情况 |url=http://tjj.zhengzhou.gov.cn/fxtj/1579608.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228191827/http://tjj.zhengzhou.gov.cn/fxtj/1579608.jhtml |archive-date=2019-02-28 |access-date=2019-02-20 |website=Zhèngzhōu shì tǒngjì jú |language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-02-24 |title=Zhèngzhōu shì 16 gè xiàn (shì), qū 2017 nián GDP gōngbù jīnshuǐ qū GDP zuìgāo chāo 1200 yì yuán |script-title=zh:郑州市16个县（市）、区2017年GDP公布 金水区GDP最高 超1200亿元 |url=https://news.dahe.cn/2018/02-24/274589.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224045034/https://news.dahe.cn/2018/02-24/274589.html |archive-date=2018-02-24 |access-date=2018-03-27 |website=Dàhé wǎng |language=zh}}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket maysa kadagiti naipadakkel a lugar iti rehion ti [[Henan]].&lt;ref name=&quot;Census2010&quot;&gt;{{Cite news |date=18 Mayo 2011 |title=Zhèngzhōu chángzhù rénkǒu 860 duō wàn zhè shìgè shà gàiniàn |script-title=zh:郑州常住人口860多万 这是个啥概念 |language=zh-hans |work=Hénán shāng bào |url=http://newpaper.dahe.cn/hnsb/html/2011-05/18/content_511530.htm |url-status=dead |access-date=17 Hulio 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721051417/http://newpaper.dahe.cn/hnsb/html/2011-05/18/content_511530.htm |archive-date=21 Hulio 2015 |via=Dàhé wǎng |script-work=zh:河南商报 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Nanaganan idi ti Nalatlatak a Zhengzhou kas maysa kadagiti 13 a rumrummuar a mega-siudad iti Tsina iti reporta idi Hulio 2012 babaen ti [[Economist Intelligence Unit]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Supersized Cities: China’s 13 Megalopolises |url=http://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=Megalopolis2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721142341/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=Megalopolis2012 |archive-date=2012-07-21 |access-date=2012-07-23 |website=The Economist Intelligence Unit |language=en}}&lt;/ref&gt; ken opisial a nanaganan a kas ti maikawalo a [http://www.ndrc.gov.cn/zcfb/zcfbtz/201701/t20170125_836754.html Nailian a Sentral a Siudad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171203101154/http://www.ndrc.gov.cn/zcfb/zcfbtz/201701/t20170125_836754.html |date=2017-12-03 }} idi 2017 babaen ti sentral a gobierno iti Beijing.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=Guānyú zhīchí zhèngzhōu jiànshè guójiā zhōngxīn chéngshì de fù hán (fā gǎi guīhuà [2017]154 hào) |script-title=zh:关于支持郑州建设国家中心城市的复函(发改规划[2017]154号) |url=http://ghs.ndrc.gov.cn/zcfg/201701/t20170125_836867.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180505184510/http://ghs.ndrc.gov.cn/zcfg/201701/t20170125_836867.html |archive-date=2018-05-05 |access-date=2018-03-27 |website=Zhōnghuá rénmín gònghéguó guójiā fāzhǎn hé gǎigé wěiyuánhuì |language=zh-cn}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Zhengzhou}}
{{Wikivoyage-inline|Zhengzhou}}
* [http://www.zhengzhou.gov.cn/ Website ti Gobierno ti Zhengzhou] {{iti sao|zh}}

{{Dagiti kaaduan ti populasion a siudad iti Republika ti Tattao ti Tsina}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Zhengzhou|*]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio ti probinsia idiay Tsina]]</text>
      <sha1>dryi1wboctce89kasqveidmd4540rni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shanghai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9722</id>
    <revision>
      <id>407434</id>
      <parentid>393549</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13237" sha1="i3gqhxfxybau5jlzz0gnrvavfw14zz8" xml:space="preserve">{{tuon rugi}}
{{Infobox pagtaengan
|name                = Shanghai
|native_name         = {{lang|zh-cn|上海}}
|settlement_type     = [[Dagus a natenggel a munisipalidad ti Republika dagiti Tattao iti Tsína|Munisipalidad]]
|total_type          = Munisipalidad
|image_skyline       = Shanghai montage.png
|image_caption       = Agpakanawan manipud ti ngato: Panakakita iti [[Pudong]]; [[Yuyuan a Hardin]], [[Tsína a pabellon diay Expo 2010|Tsína a Pabellon]] a kumaduaan ti [[Expo a Patayyekan]], dagiti neon senial idiay [[Nanjing a Kalsada (Shanghai)|Nanjing a Kalsada]], ken [[Ti Bund]]
|image_map           = Shanghai in China (+all claims hatched).svg
|map_caption         = Lokasion iti Munisipalidad ti Shanghai iti uneg ti Tsína
|image_map1 =
|map_caption1 =
|subdivision_type    = Pagilian
|subdivision_name    = [[Republika dagiti Tattao iti Tsína]]
|established_title   = Nataengan
|established_date    = Maika-5 - Maika-7 a siglo
|established_title1  = Nainkorporado nga&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- Ili
|established_date1   = &lt;br /&gt;751
|established_title2  = &amp;nbsp;- Kondado
|established_date2   = 1292
|established_title3  = &amp;nbsp;- Munisipalidad
|established_date3   = 7 Hulio 1927
|parts_type          = Dagitipanakabingbingay&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[Kondado nga agpang a panakabingay|Kondado nga agpang]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[Administratibo a panakabingbingay iti Republika dagiti Tattao iti Tsína#Ili nga agpang|Ili nga-&lt;br /&gt;agpang]]
|parts               = &lt;br /&gt;[[Listaan dagiti administratibo a panakabingbingay iti Shanghai|dagiti 16 a distrito, 1 a kondado]]&lt;br /&gt;dagiti 210 nga ili ken dagiti subdistrito
|government_type     = [[Dagus a natenggel a munisipalidad ti Republika dagiti Tattao iti Tsína|Munisipalidad]]
|leader_title        = [[Pangulo ti parido iti Partido Komunista iti Tsína|Sekretario ti CPC Ctte]]
|leader_name         = [[Yu Zhengsheng]]
|leader_title1       = Mayor
|leader_name1        = [[Han Zheng]]
|area_total_km2      = 6340.5
|area_land_km2       =
|area_water_km2      = 697
|area_urban_km2      =
|area_footnotes      =&lt;ref name=&quot;landarea&quot;&gt;{{Cite web |title=Administrative Divisions |trans-title=Kalawa ti Daga |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003033611/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html |archive-date=2011-10-03 |access-date=19 Hulio 2011 |website=Shanghai Municipal Government |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;waterresources&quot;&gt;{{Cite web |title=Water Resources |trans-title=Danum a Rekursos |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36486.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003033713/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36486.html |archive-date=2011-10-03 |access-date=19 Hulio 2011 |website=Shanghai Municipal Government |language=en }}&lt;/ref&gt;
|elevation_m            = 4
|elevation_footnotes    =
|population_total       = 23019148
|population_as_of       = 2010
|population_footnotes   =
|population_density_km2 = auto
|population_urban =
|population_demonym     = Shanghaines, Taga-Shanghai
|timezone               = [[Tsína a pagalagadan ti oras]]
|utc_offset             = +8
|coor_type              =
|coordinates            = {{coord|31|13|43|N|121|28|29|E|region:CN-31|display=inline,title}}
|postal_code_type       = [[Kodigo ti koreo iti Tsína|Kodigo ti koreo]]
|postal_code            = '''2000'''00 – '''2021'''00
|area_code              = [[Dagiti numero ti telepono iti Tsína|21]]
|blank_name             = GDP
|blank_info             = 2011
|blank1_name            = &amp;nbsp;- Dagup
|blank1_info            = [[CNY]] 1.92&amp;nbsp;trilion &lt;br /&gt; US$ 297&amp;nbsp;bilion ([[Listaan dagiti panakabingbingay ti Tsína babaen ti GDP|Maika-11]])
|blank2_name            = &amp;nbsp;- Tunggal maysa atao
|blank2_info            = CNY 82,560 &lt;br /&gt; US$ 12,784 ([[Listaan dagiti panakabingbingay iti Tsína babaen ti GDP tunggal maysa a tao|Maika-2]])
|blank3_name            = &amp;nbsp;- Panagdakkel
|blank3_info            = {{increase}} 8.2%
|blank4_name            = [[Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti nagtagitaoan|HDI]] (2008)
|blank4_info            = 0.908 ([[Listaan dagiti panakabingbingay ti Tsína babaen ti Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan|Umuna]]) – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;nangato unay&lt;/span&gt;
|blank5_name            = [[Dagiti lisensia aplate iti Tsína|Lisensia a plata]] pasaruno
|blank5_info            = 沪A, B, D, E, F,G ,H, J, K&lt;br /&gt;沪C (ruar a suburbo)
|blank6_name            = Sabong ti Siudad
|blank6_info            = [[Magnolia denudata|Yulan magnolia]]
|website                = &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://www.shanghai.gov.cn/ www.shanghai.gov.cn]&lt;/span&gt;
}}
{{Infobox Insik
  |pic=Shanghainame.png
    |piccap=&quot;Shanghai&quot;, a kas naisurat iti Insík
    |picsize=100px
  |c=[[wikt:上|上]] [[wikt:海|海]]
  |p=Shànghǎi
  |l=iti ngato ti pantar ti baybaya wenno iti baybay
  |wuu=Zaonhe
  |lmz=Zånhae {{IPA-wuu|z̥ɑ̃̀hé}}
  |j=soeng&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;hoi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
  |poj = Siōng-hái
    |buc = Siông-hāi
  |h = Sông-hói
  |showflag=wuu
}}
{{tuon gibus}}

Ti '''Shanghai''' ({{zh|c={{linktext|上海}}}}; [[Shanghainese]]: Zånhae; [[Mandarin nga Insík|Mandarin]] [[pinyin]]: Shànghǎi) ket isu ti kadakkelan a siudad babaen ti populasion iti [[Republika dagiti Tattao iti Tsína]] (PRC) &lt;ref name=&quot;chan_paper&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chan |first=Kam Wing |date=2007 |title=Misconceptions and Complexities in the Study of China's Cities: Definitions, Statistics, and Implications |trans-title=Dagiti Panakariro ken Parikut ti Panagadal dagiti Siudad ti Tsina: Panakilawlawag, Estadistika, ken Pagbanagan |url=http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf |journal=Eurasian Geography and Economics |volume=48 |issue=4 |pages=383–412 |doi=10.2747/1538-7216.48.4.383 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204024059/http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf |archive-date=2009-02-04 |access-date=13 Septiembre 2011 |url-status=dead }}, p. 395.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dube |first=Clayton |title=What Are China's Largest and Richest Cities? |trans-title=Ania Kadi dagiti Kadakkelan ken Kabaknagan a Siudad iti Tsina? |url=http://china.usc.edu/(S(swqn0p55xbqmsu45cwso5lzy)A(IEcheuFczAEkAAAAODRlNTk2OTMtMDViMC00Yjk5LWFmZTgtODc1OTA1YWYxMDM4e9e8O7-g5_HYhuft0Huy7h2GlGg1))/ShowAverageDay.aspx?articleID=910 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923101220/http://china.usc.edu/(S(swqn0p55xbqmsu45cwso5lzy)A(IEcheuFczAEkAAAAODRlNTk2OTMtMDViMC00Yjk5LWFmZTgtODc1OTA1YWYxMDM4e9e8O7-g5_HYhuft0Huy7h2GlGg1))/ShowAverageDay.aspx?articleID=910 |archive-date=2013-09-23 |website=University of Southern California US-China Institute |language=en |access-date=2012-05-03 }}&lt;/ref&gt; ken ti [[Listaan dagiti maitutop a siudad babaen ti populasio|kadakkelan a maitutop a siudad]] babaen ti populasion iti lubong.&lt;ref name=&quot;Geohiveworld&quot;&gt;{{Cite web |title=Cities: Largest (Without Surrounding Suburban Areas) |trans-title=Dagiti Siudad: Kadakkelan (Nga Awan dagiti Nakapalikmut a Suburbano a Lugar) |url=http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004065149/http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx |archive-date=2011-10-04 |access-date=13 Septiembre 2011 |website=Geohive |language=en}}&lt;/ref&gt; Maysa daytoy kadagiti uppat a [[probinsia nga agpang a munisipalidad iti PRC]], nga adda ti dagup ti populasion iti sumurok a 23 a riwriw manipud idi 2010. Daytoy ket maysa a [[sangalubongan a siudad]], nga adda inpluensia iti komersio, kultura, busbos, midia, moda, teknolohia, ken pagluganan.  Daytoy ket maysa a kangrunaan a [[busbos a ssentro]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Corporation of London |url=http://www.zyen.com/PDF/LCGFC.pdf |title=The Competitive Position of London as a Global Financial Centre |date=2005 |trans-title=Ti Panagsalisal ti Puesto iti Londres a kas maysa a Sangalubongan a Sentro ti Busbos |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715034730/https://www.zyen.com/PDF/LCGFC.pdf |archive-date=2010-07-15 |url-status=dead |access-date=2012-05-03 }}&lt;/ref&gt; ken ti [[Kasingarngaran a puerto iti lubong|kasingarngaran a pagikabilan a puerto]] iti lubong.&lt;ref name=&quot;straitstimes&quot;&gt;{{Cite news |date=Enero 8, 2011 |title=Shanghai Overtakes S'pore as World's Busiest Port |language=en |trans-title=Ti Shanghai ket Labsanna ti S'pore a aks ti Kasingarngaran Apuerto iti Lubong |work=Straits Times |agency=Agence France-Presse |url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_621944.html |url-status=dead |access-date=Septiembre 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815030034/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_621944.html |archive-date=2011-08-15 }}&lt;/ref&gt;

Mabirukan daytoy idiay [[Karayan Yangtze a Delta]] idiay dumaya a Tsína, ti Shanghai ket nakatugaw idiay wangawangan iti [[Karayan Yangtze]] iti tengnga ti paset iti pantar ti Tsína.  Ti munisipalidad ket pagbeddenganna dagiti probinsia ti [[Jiangsu]] ken [[Zhejiang]] iti laud, ken nabeddengan ti day babaen ti [[Baybay Daya a Tsína]].&lt;ref name=&quot;location&quot;&gt;{{Cite web |title=Geographic Location |trans-title=Heograpiko a Lokasion |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36489.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529191415/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36489.html |archive-date=2012-05-29 |access-date=Septiembre 14, 2011 |website=Shanghai Municipal Government |language=en}}&lt;/ref&gt;

Maysa daytoy idi a pagkalapan ken abel nga ili, ti Shanghai ket dimmakkel ti kinapangrunanna iti maika-19 a siglo gapu ti panakabigbigan a Europeano para iti bukodna a naiparabor a lokasion ti [[Puerto iti Shanghai|puerto]] ken makapataud nga ekonomia.  Daytoy a siudda ket maysa kadagiti nalukatan a ganganaet a pagkomerioan kalpasan ti panagabak dagiti Britaniko iti Tsína iti immuna nga opio a gubat ken ti simmaruno a 1842 a [[Tulag iti Nanking]] a nagpakabael ti panagipatakfder iti [[Internasional a Pagtaengan ti Shanghai]] . Daytoy  siudad ket rimmang-ay a kas ti sentro iti komersio a nagbaetan ti daya ken laud, ken nagbalin daytoy ti kalaingan a sentro ti busbos iti Pasipiko nga Asia iti panawen a 1930.&lt;ref name=&quot;1930hub&quot;&gt;{{Cite web |last=Tong |first=Scott |date=Oktubre 2009 |title=Shanghai: Global Financial Center? Aspirations and Reality, and Implications for Hong Kong |trans-title=Shanghai: Sangalubongan a Sentro ti Busbos? Aspirasion ken Kina-Agpayso, ken dagiti Tagapniden para iti Hong Kong |url=http://www.hkjournal.org/PDF/2009_winter/3.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111125706/http://www.hkjournal.org/PDF/2009_winter/3.pdf |archive-date=2012-01-11 |access-date=17 Oktubre 2011 |website=Hong Kong Journal |language=en }}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti panagala ti Partido Komunista iti kangrunaan a daga idi 1949, bimassit ti panag-impluesia ti siudad. Iti panawen ti 1990, dagiti [[Ekonomiko a reporma iti Republika dagiti Tattao iti Tsína|ekonomiko a reporma]] nga inyamammo babaen ni [[Deng Xiaoping]] ket nagbanagan iti napeksa a panagrangrang-ay ti siudad, a daytoy ket nakaited ti panagsubli iti busbos ken ganganaet a puonan iti siudad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Historic Transformation |trans-title=Naipakasaritaan a Panagbalbaliw |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/node17432/node17433/userobject22ai24.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602103355/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/node17432/node17433/userobject22ai24.html |archive-date=2012-06-02 |access-date=2011-12-11 |website=shanghai.gov.cn |language=en }}&lt;/ref&gt;

Ti Shanghai ket maysa a nalatak a papanan dagiti turiata ken naamammoan daytoy kadagiti naipakasaritaan a dulon a kas dagiti [[Ti Bund]], [[Siudad a Templo ti Dios iti Shanghai|Siudad a Templo ti Dios]] ken ti [[Yuyuan a Hardin]], ken ti pay dakkel ken dumakdakkel pay a linia ti langit ti [[Pudong]] . Nailawlawagan daytoy a kas ti &quot;obra maestra&quot; iti dumakdakkel a [[Ekonomia iti Republika dagiti Tattao iti Tsína|ekonomia ti kangrunaan a daga ti Tsína]].&lt;ref name=&quot;showpiece&quot;&gt;{{Cite news |last=Hunt |first=Katie |date=21 Mayo 2008 |title=Shanghai: China's Capitalist Showpiece |language=en |trans-title=Shanghai: Ti Kapitalista nga Obra Maestra ti Tsina |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm |access-date=7 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=27 Enero 2003 |title=Of Shanghai... and Suzhou |language=en |trans-title=Iti Shanghai... ken Suzhou |work=The Hindu BusinessLine |url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/01/27/stories/2003012700170300.htm |access-date=20 Marso 2008}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti kaaduan ti populasion a siudad iti Republika ti Tattao ti Tsina}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Shanghai| ]]
[[Kategoria:Dagiti nawaya a siudad]]
[[Kategoria:Dagiti puerto a siudad ken ili idiay Tsina]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>i3gqhxfxybau5jlzz0gnrvavfw14zz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9840</id>
    <revision>
      <id>407418</id>
      <parentid>407198</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="c6vancouuqx7478pd9h4glz7q5zdax4" xml:space="preserve">[[Papeles:Bergoglio Misa Conmemoracion Beagle cropped.jpg|200px|right|thumb|Ni [[Papa Francisco]] ti agdama a Papa ti Katoliko a Simbaan.]]

Ti '''Papa''' (manipud iti ''Latin:''papa; manipud iti ''[[Pagsasao a Griego|Griego]]'' (pappas),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/pope |title=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=Education.yahoo.com |date= |accessdate=2010-08-11 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606061848/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/pope |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;sao ti ubing iti ''ama'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.51:9:99.lsj |title=Liddell ken Scott |publisher=Artfl.uchicago.edu |date= |accessdate=2010-08-11}} {{Natay a silpo|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;ket isu ti Obispo iti Roma, ket isu ti daulo ti amin nga sangalubungan kadagiti simbaan ti Katoliko. Iti simbaan a Katoliko, ti Papa ket isu ti makunkuna a nangsarunu kenni [[San Pedro]], ti Apostol. Ti agdama a papa ket ni [[Papa Francisco|Francisco]], a [[Konklabo ti papa, 2013|nabutosan]] idi 13 Marso 2013, isu ket simmaruno kenni [[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_VATICAN_POPE?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2013-03-13-14-10-46 |title=Dagdamag manipud ti Associated Press |access-date=2013-03-15 |archive-date=2013-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315070123/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_VATICAN_POPE?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2013-03-13-14-10-46 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{pungol-relihion}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Dagiti Papa}}
[[Kategoria:Dagiti Papa]]</text>
      <sha1>c6vancouuqx7478pd9h4glz7q5zdax4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti birngas ti estado ti Estados Unidos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10646</id>
    <revision>
      <id>407381</id>
      <parentid>407051</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47321" sha1="ngzehctbk29m85h3l1qvgr4536szhju" xml:space="preserve">Ti sumaganad ket listaan '''Listaan dagiti birngas ti estado iti Estados Unidos''', a nairaman dagiti opisial a naamponan a birngas ken dagiti sabsabali a tinawtawid a birngas dagiti tunggal maysa nga estado ken distrito iti [[Estados Unidos]]. Dagiti agdama nga opisial a birngas ti estado ket naipapuskol.

== Dagiti birngas ti estado ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Estado !! Birngas wenno dagiti birngas
|-
| {{wagayway|Alabama}}&lt;br /&gt;(Awan ti opisial a birngas)&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last= | title=Emblems Index | date= | publisher=State of Alabama | url=http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/ | work= | pages= | accessdate=2008-01-26 | language= | archive-date=2017-05-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170525063218/http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
*Cotton Plantation State&lt;ref name=&quot;ala&quot; /&gt;
*Cotton State&lt;ref name=AL&gt;{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html |title=Alabama Emblems, Symbols and Honors |accessdate=2007-03-18 |date=2006-04-20 |publisher=Alabama Department of Archives &amp; History |quote=Alabama does not have an official nickname. |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225303/http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html%20 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225303/http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html%20 |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;
* Heart of Dixie (inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Alabama|plata ti lisensia]])&lt;ref name=AL /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html |title=Heart of Dixie |accessdate=2007-03-18 |date=2004-06-29 |work=Alabama Emblems, Symbols and Honors |publisher=Alabama Department of Archives &amp; History |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225249/http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html%20 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225249/http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html%20 |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (First of Four Parts) | date=2008-01-06 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2007-12-31-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archive-date=2019-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190105214253/https://learningenglish.voanews.com/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Lizard State&lt;ref name=&quot;ala&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/al_intro.htm Introduction to Alabama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207234557/http://netstate.com/states/intro/al_intro.htm |date=2016-02-07 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
* [[Northern flicker|Yellowhammer]] State&lt;ref name=AL /&gt;
|-
| {{wagayway|Alaska}}
|
* Land of the [[Midnight sun|Midnight Sun]]&lt;ref name=ak /&gt;
* Land of the Noonday Moon&lt;ref name=ak /&gt;
* '''The Last Frontier''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Alaska|plata ti lisensia]])&lt;ref name=&quot;ak&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/ak_intro.htm The Last Frontier State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208163712/http://netstate.com/states/intro/ak_intro.htm |date=2016-02-08 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alaska&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.commerce.state.ak.us/ded/dev/student_info/student.htm |title=Alaska Division of Economic Development |accessdate=2011-07-30 |publisher=Alaska Division of Economic Development |author=Alaska Division of Economic Development|date=2010-12-21}}&lt;/ref&gt;
*[[Seward's Folly]] (nanaganan kalpasan ti Sekretario ti Estado a ni [[William H. Seward]])&lt;ref name=ak /&gt;
*Seward's Ice Box, Icebergia, Polaria, Walrussia, and [[Andrew Johnson|Johnson]]'s Polar Bear Garden were satirical names coined by members of the [[United States Congress|U.S. Congress]] during debate over the [[Alaska Purchase]]&lt;ref name=ak /&gt;
|-
| {{wagayway|Arizona}}
|
* [[Apache]] State&lt;ref name=az /&gt;
*[[Aztec]] State&lt;ref name=az /&gt;
*Baby State (Gapu ta ti Arizona ket ti kabaruan a kasigkay nga estado ti Kappon)&lt;ref name=az /&gt;
* [[Copper]] State&lt;ref name=az /&gt;
* '''[[Grand Canyon]] State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Arizona|plata ti lisensia]])&lt;ref name=&quot;az&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm Introduction to Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000434/http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp Ariz. HB 2549] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120729082312/http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp |date=2012-07-29 }} Opisial nga inampon babaen ti Arizona idi Pebrero 14, 2011&lt;/ref&gt;
*[[Italia|Italy]] of America&lt;ref name=az /&gt;
*Sand Hill State&lt;ref name=az /&gt;
*Sunset State&lt;ref name=az /&gt;
*Sweetheart State (Kitaen dita baba)&lt;ref name=az /&gt;
*[[Valentine's Day|Valentine]] State (Nakagun-od ti Arizona ti kinaestado idi Pebrero 14, 1912)&lt;ref name=az /&gt;
|-
| {{wagayway|Arkansas}}
|
*[[Bear]] State&lt;ref name=ark /&gt;
*[[Bowie knife|Bowie]] State&lt;ref name=ark /&gt;
*[[Hot spring|Hot Springs]] State&lt;ref name=ark /&gt;
* Land of Opportunity (dati nga opisial a birngas; dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Arkansas|plata ti lisensia]])&lt;ref name=ark /&gt;
* '''The Natural State''' (agdama nga inus-usar kadagiti plata ti lisensia)&lt;ref name=ark /&gt;&lt;ref&gt;[http://law.justia.com/codes/arkansas/2010/title-1/chapter-4/1-4-106/ Arkansas §&amp;nbsp;1-4-106 – State nickname] Naala idi Feb. 28, 2011&lt;/ref&gt;
* [[Boar|Razorback]] State&lt;ref name=ark /&gt;
*[[Arkansas toothpick|Toothpick]] State&lt;ref name=&quot;ark&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm Introduction to Arkansas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221212457/http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm |date=2016-02-21 }}, US States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
* Wonder State&lt;ref name=ark /&gt;
|-
| {{wagayway|California}}
|
* Sunny State
* [[El Dorado]] State&lt;ref name=nie /&gt;
* '''The Golden State'''&lt;ref&gt;[http://law.onecle.com/california/government/420.75.html California Government Code Section 420.75] Naala idi Peb. 28, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last= | title=State Symbols | date= | publisher=State of California | url=http://www.library.ca.gov/history/symbols.html#Heading13 | work=California State Library | pages= | accessdate=2008-01-26 | language= | access-date=2011-12-20 | archive-date=2019-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/#Heading13 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/#Heading13 |date=2019-01-05 }}&lt;/ref&gt; (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti California|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|Colorado}}
|
*[[American bison|Buffalo]] [[High Plains (United States)|Plains]] State&lt;ref name=COnetstate&gt;{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm | title = Colorado | work = NetState.com | publisher = NState, LLC. | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; (saanen a maus-usar)
*'''Centennial State'''&lt;ref name=COnames&gt;{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Name | title = Colorado State Name and Nicknames | work = Colorado State Symbols &amp; Emblems | publisher = [[Colorado|State of Colorado]], Department of Personnel &amp; Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2019-01-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives#Name | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Colorado|plata ti lisensia]]. Colorado was admitted to the [[United States|Union]] one hundred years after the signing of the [[Declaration of Independence]].)
*Colorful Colorado&lt;ref name=COnames /&gt; (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Colorado|plata ti lisensia]])
*[[Aquilegia caerulea|Columbine]] State&lt;ref name=COflower&gt;{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Flower | title = Colorado State Flower | work = Colorado State Symbols &amp; Emblems | publisher = [[Colorado|State of Colorado]], Department of Personnel &amp; Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2019-01-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives#Flower | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*Highest State&lt;ref name=COnetstate /&gt;
*[[Lead]] State&lt;ref name=COnetstate /&gt; (saanen a maus-usar)
*Mother of Rivers&lt;ref name=COwater&gt;{{cite web | url = http://www.coloradohistory.org/RIPsigns/show_markertext.asp?id=797 | title = Colorado Water History | format = asp | publisher = Colorado Historical Society | accessdate = 2007-11-29}}&lt;/ref&gt;
*[[Rocky Mountains|Rocky Mountain]] Empire&lt;ref name = wikiDenver&gt;[[Denver, Colorado]]&lt;/ref&gt;  (saanen a maus-usar)
*[[Rocky Mountains|Rocky Mountain]] State&lt;ref name=COusatourist&gt;{{cite web | url = http://www.usatourist.com/english/places/colorado/index.html | title = Colorado | work = USAtourist.com | publisher = USATourist | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2010-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100410204830/http://usatourist.com/english/places/colorado/index.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410204830/http://usatourist.com/english/places/colorado/index.html |date=2010-04-10 }}&lt;/ref&gt; (saanen a maus-usar)
*[[Silver]] State&lt;ref name=COnetstate /&gt; (saanen a maus-usar; kitaen ti Nevada)
*[[Skiing|Ski]] Country USA&lt;ref name=CSCUSA&gt;{{Cite web |url=http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |title=Colorado Ski Country USA history |access-date=2016-08-17 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://archive.is/20140316180331/http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140316180331/http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |date=2014-03-16 }}&lt;/ref&gt;
*[[Switzerland]] of America&lt;ref name=&quot;colo&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm Introduction to Colorado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 |date=2018-12-24 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;  (saanen a maus-usar)
|-
| {{wagayway|Connecticut}}
|
*'''Constitution State''' (opisial, agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Connecticut|plata ti lisensia]])&lt;ref&gt;[http://www.cga.ct.gov/current/pub/chap_033.htm#sec_3-110a Conn. Stat. Sec. 3-110a], naala idi Nob. 4, 2013&lt;/ref&gt;
*Nutmeg State&lt;ref name=nie /&gt;
*Blue Law State&lt;ref name=nie /&gt;
*Provisions State
*Freestone State&lt;ref name=nie /&gt;
*Land of Steady Habits&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Delaware}}
|
*Chemical Capital of the World&lt;ref name=del /&gt; (due to one time being the corporate headquarters for several international chemical companies.)
*[[Corporation|Corporate]] Capital (due to the state's business-friendly incorporation laws)&lt;ref name=del /&gt;
*Diamond State (Thomas Jefferson is supposed to have referred to Delaware as being like a diamond- small in size but great in value)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.monticello.org/site/jefferson/jewel-among-states-quotation|title=Jewel among the states (Quotation)|website=Monticello.ORG|accessdate=13 Nobiembre 2015|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022311/http://www.monticello.org/site/jefferson/jewel-among-states-quotation|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[Delaware Blue Hen|Blue Hen]] State or Blue Hen Chicken State&lt;ref name=&quot;PopikSmoky&quot;&gt;Barry Popik, [http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary12/ Smoky City], barrypopik.com website, Marso 27, 2005&lt;/ref&gt;
* '''The First State'''&lt;ref name=del /&gt;&lt;ref&gt;[http://delcode.delaware.gov/title29/c003/#318 Delaware Code Title 29 Section 318] naala idi on Pebrero 28, 2011&lt;/ref&gt; (Delaware was the first state to ratify the [[Constitution of the United States|Constitution]]; agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Delaware|plata ti lisensia]])
*[[Peach]] State&lt;ref name=&quot;del&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm Introduction to Delaware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000340/http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
* Small Wonder&lt;ref name=del /&gt;
|-
| {{wagayway|Washington, D.C.}}
|
* Nation's Capital&lt;ref name=&quot;farhi&quot;&gt;Farhi, Paul. (2010, Hulio 30). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/29/AR2010072905868.html After initial obscurity, 'The DMV' nickname for Washington area picks up speed]. ''Washington Post''. Naala idi 20 Disiembre 2013.&lt;/ref&gt;
* DMV (nickname for the broader metropolitan area of Washington, D.C., Maryland, and Virginia)&lt;ref name=&quot;farhi&quot; /&gt;
* Inside the Beltway
|-The District
|{{wagayway|Florida}}
|
*[[American alligator|Alligator]] State&lt;ref name=fla /&gt;
* [[Everglades|Everglade]] State&lt;ref name=&quot;fla&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/fl_intro.htm Introduction to Florida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411092453/http://netstate.com/states/intro/fl_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
* Flower State&lt;ref name=fla /&gt;
*[[Golpo ti Mehiko|Gulf]] State&lt;ref name=fla /&gt;
* [[Spanish Florida|La Florida]]
* [[Orange (fruit)|Orange]] State&lt;ref name=fla /&gt;
* Peninsula State or Peninsular State&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* '''Sunshine State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Florida|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|Georgia (Estado iti Estados Unidos)|name=Georgia}}
|
* '''[[Peach]] State'''&lt;ref name=GAnames&gt;{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&amp;id=State_Symbols&amp;action=openTo#idState_Symbols | title = Quick Facts: State Symbols | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = University of Georgia Press | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130514021800/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&amp;id=State_Symbols&amp;action=openTo#idState_Symbols | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Georgia (Estado iti Estados Unidos)|plata ti lisensia]])
&lt;!-- * [[Buzzard]] State (from laws Georgia introduced to protect buzzards)&lt;ref name=GAnames&gt;{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia  | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | format = HTML | publisher = NetState | accessdate = 2008-03-03}}&lt;/ref&gt; --&gt;
* [[Georgia cracker|Cracker State]] — Along with Florida, Georgia had been called &quot;The Cracker State&quot; in earlier times, perhaps a derogatory term that referred to immigrants, called &quot;crackers,&quot; from the mountains of Virginia and North Carolina.&lt;ref name=GAnames2&gt;{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=%2FFolklife%2FCustomsandLocalTraditions&amp;id=h-552 | title = Folklife: Customs and Local Traditions | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = University of Georgia Press | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2012-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121009041406/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=%2FFolklife%2FCustomsandLocalTraditions&amp;id=h-552 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; See also [[Atlanta Crackers#Origin of the team's name|Atlanta Crackers: Origin of the name]]
* Empire State of the South — Georgia is the second largest state, behind New York, east of the Mississippi and was the leading industrial state of the old south&lt;ref name=GAnames3&gt;{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018&amp;hl=y | title = History &amp; Archaeology: Antebellum Industrialization | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = University of Georgia Press | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130405154630/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* Yankee-land of the South: Similarly to the above nickname, &quot;Yankee-land of the South&quot; speaks to industrial and economic development in the south. This nickname Mayo be used in a derogatory sense.&lt;ref name=GAnames4&gt;{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | publisher = NetState | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Goober Peas|Goober]] State — Refers to peanuts, the official state crop.&lt;ref name=GAnames5&gt;{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&amp;hl=y | title = Land &amp; Resources: Peanuts | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = University of Georgia Press | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2011-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805150437/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&amp;hl=y | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* State of Adventure (Adda kadagiti senial ti panagpasangbay iti kalsada)
&lt;!-- Deleted image removed: [[Papeles:Welcome sign Georgia State.jpg|thumbnail|right|Welcome sign Georgia State]] --&gt;
|-
| {{wagayway|Hawaii}}
|
* '''Aloha State''' (officially the &quot;popular&quot; name,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.capitol.hawaii.gov/hrscurrent/Vol01_Ch0001-0042F/HRS0005/HRS_0005-0007.htm|title= Hawaii Revised Statutes §&amp;nbsp;5-7|accessdate= Nobiembre 4, 2013}}&lt;/ref&gt; agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Hawaii|plata ti lisensia]])&lt;ref name=&quot;hi&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm Introduction to Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States.&lt;/ref&gt;
*Paradise
*The Islands of Aloha
*Paradise of the Pacific&lt;ref name=hi /&gt;
* Pineapple State&lt;ref name=hi /&gt;
* Rainbow State&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guidebookamerica.com/news/hawaii_rainbow/index.htm |title=HAWAII: A RAINBOW OF CULTURAL RICHES: A world of traditions blending for centuries offers cultural activities of colorful diversity |publisher=Guidebookamerica.com |date= |accessdate=2013-05-24 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225332/http://www.guidebookamerica.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*Youngest State&lt;ref name=hi /&gt;
*808 State (colloquial, refers to the state's [[Area code 808|area code]].)&lt;ref name=&quot;808statefaq&quot;&gt;[http://www.808state.com/various/faq/faq.htm#name 808 State Frequently Asked Questions: Where did 808 State get their name from?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818152327/http://www.808state.com/various/faq/faq.htm#name |date=2016-08-18 }}, 808 State Official Website.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;talkradiohawaii&quot;&gt;[http://www.808stateupdate.com/ 808 State Update], Talk Radio Hawaii&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Idaho}}
|
*'''[[Gemstone|Gem]] State'''&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Second of Four Parts) | date=2008-01-12 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-13-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archive-date=2018-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225231/https://learningenglish.voanews.com/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Gem of the Mountains&lt;ref name=&quot;ida&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/id_intro.htm Introduction to Idaho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920092147/http://netstate.com/states/intro/id_intro.htm |date=2012-09-20 }}, 50 States.&lt;/ref&gt;
*Little Ida&lt;ref name=ida /&gt;
* [[Potato|Spud]] State&lt;ref name=spud&gt;{{cite web | url = http://www.superpages.com/states/ID/history.html | title = SuperPages: Idaho History | accessdate = 2008-03-21 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224225243/https://www.superpages.com/states/ID/history.html%20 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225243/https://www.superpages.com/states/ID/history.html%20 |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;
* Potatonia
* Little Ida&lt;ref name=&quot;ida&quot; /&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Idaho|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|Illinois}}&lt;ref name=ILnames&gt;{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm | title = Illinois | work = Illinois State Symbols &amp; Emblems | accessdate = 2007-04-29 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|
* Land of Lincoln&lt;ref name=&quot;ill&quot; /&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Illinois|plata ti lisensia]])
* '''Prairie State'''&lt;ref name=&quot;ill&quot; /&gt;
* Corn State&lt;ref name=&quot;ill&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm#nickname Introduction to Illinois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20#nickname |date=2018-12-24 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
* Inland Empire State
* Garden of the West&lt;ref name=&quot;ill&quot; /&gt;
|-
| {{wagayway|Indiana}}
|
* '''[[Hoosier]] State'''&lt;ref name=&quot;Hoosier_State&quot;&gt;The unofficial sobriquet of the State of Indiana has given rise to the humorous constructions Hoosierana (the land of Hoosiers; see uses in [http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm Indiana Journalism Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912120101/http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm |date=2005-09-12 }} and [http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html by sports journalist Frank DeFord] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105033436/http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html |date=2012-11-05 }}) and Hoosierstan (the place of Hoosiers).&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Iowa}}
|
* '''[[Hawkeye State]]'''&lt;ref&gt;{{cite web| title=Iowa State Nickname – &quot;The Hawkeye State&quot;| url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html| publisher=State Symbols USA| accessdate=Mayo 24, 2013| archive-date=2018-12-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Land of the Rolling Prairie
* Corn State

|-
| {{wagayway|Kansas}}
|
* America's Bread Basket
* Wheat State (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Kansas|plata ti lisensia]])
*Home of Beautiful Women&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.roadsideamerica.com/attract/KSPRAwatertowers.html |title=Kansas Signage |accessdate=2007-03-26 |publisher=roadsideamerica.com}}&lt;/ref&gt;
*Central State&lt;ref name=nie /&gt;
*'''Sunflower State'''&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Kentucky}}
|
* '''[[Poa pratensis|Bluegrass]] State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Kentucky|plata ti lisensia]])&lt;ref name=&quot;ky&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/ky_intro.htm Introduction to Kentucky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411093953/http://netstate.com/states/intro/ky_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States.&lt;/ref&gt;
* Corn-cracker State (naireporta idi 1881)&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* The Dark and Bloody Ground State (ti maysa  panangibaga kadagiti gubat a nagbaetan dagiti tribu ti [[Tattao a Creek|Creek]], [[Shawnee]], [[Chickasaw]], ken [[Cherokee]])&lt;ref name=ky /&gt;
*[[Hemp]] State&lt;ref name=ky /&gt;
* [[Tobacco]] State&lt;ref name=ky /&gt;
|-
| {{wagayway|Louisiana}}
|
* [[Bayou]] State (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Louisiana|plata ti lisensia]])
* Child of the Mississippi
* [[Louisiana Creole people|Creole]] State&lt;ref name=nie /&gt;
*Fisherman's Paradise
*[[Netherlands|Holland]] of America
* '''[[Brown pelican|Pelican]] State'''&lt;ref name=nie /&gt;
* Sportsman's Paradise&lt;!-- see [[Louisiana]] Talk page --&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti plata ti lisensia)
* Sugar State
|-
| {{wagayway|Maine}}
|
* ''' Vacationland'''  (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Maine|plata ti lisensia]])
* '''[[Pine]] Tree State'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |title=State Nicknames |publisher=50states.com |date= |accessdate=2013-05-24}}&lt;/ref&gt; (Kadua nga opisial iti Vacationland)
* Lumber State&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Maryland}}
|
* America in Miniature&lt;ref&gt;Judy Colbert, ''Off the Beaten Path: Maryland and Delaware'', 8th ed., 2007, {{ISBN|978-0-7627-4418-3}}.&lt;/ref&gt;
* [[Chesapeake Bay|Chesapeake]] State&lt;ref name=&quot;netmd&quot; /&gt;
* [[Cockade]] State&lt;ref name=&quot;netmd&quot; /&gt;
* Crab State{{Citation needed|date=Abril 2009}}
* Free State&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Third of Four Parts) | date=2008-01-19 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa2.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archive-date=2019-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190107145720/https://learningenglish.voanews.com/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Monumental State&lt;ref name=&quot;netmd&quot; /&gt;
* '''Old Line State'''&lt;ref name=&quot;netmd&quot; /&gt;
* [[Oyster]] State&lt;ref name=&quot;netmd&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm |title=The State of Maryland – An Introduction to the Old Line State from |publisher=Netstate.Com |date= |accessdate=2013-05-24 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225306/http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Henrietta Maria of France|Queen]] State&lt;ref name=&quot;netmd&quot; /&gt;
* [[Diamondback terrapin|Terrapin]] State&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |title=Archives of Maryland Online |access-date=2011-12-20 |archive-date=2012-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503092142/http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Massachusetts}}
|
*[[baked beans|Baked Bean]] State&lt;ref name=mass /&gt;
*Codfish State (formerly represented on plata ti lisensia by a codfish)
* '''The Bay State'''&lt;ref name=&quot;mass&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm Introduction to Massachusetts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813143816/http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm |date=2017-08-13 }}, 50 States, naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
* The Commonwealth{{Citation needed|date=Abril 2009}}
* Old Colony State&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/368402/Massachusetts Massachusetts (state, United States)], [[Encyclopædia Britannica|Britannica Online]], naala idi Abril 24, 2009.&lt;/ref&gt;
*Pilgrim State&lt;ref name=mass /&gt;
*The Spirit of America (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Massachusetts|plata ti lisensia]])
* The People's Republic of Massachusetts (colloquial)
* Taxachusetts (colloquial)&lt;ref&gt;Andrew Ryan,
[http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html Report: 'Taxachusetts' label remains part of Massachusetts' past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022003454/http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html |date=2012-10-22 }}, ''Boston Globe'', Abril 6, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daniel J. Flynn, [http://www.forbes.com/2008/10/22/massachusetts-income-tax-oped-cx_df_1022flynn.html 'Taxachusetts' no more?], ''Forbes'', Oktubre 22, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html 'Taxachusetts' Voters Mayo Eliminate State Income Tax] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026071950/http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html |date=2012-10-26 }}, Fox News, Oktubre 7, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael D. Shear, [http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html Giuliani Backers Attack 'Taxachusetts Romney'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525063229/http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html |date=2017-05-25 }}, ''The Washington Post'', Disiembre 12, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4111010 Slate's Chatterbox: The Myth of 'Taxachusetts'], National Public Radio, Oktubre 15, 2004.&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Michigan}}
|
* '''The [[Great Lakes]] State''' (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Michigan|plata ti lisensia]])
* Murder Mitten
* Winter Water Wonderland (dati nga inus-usar kadagiti plata ti lisensia)
* the Wolverine State&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Holland|first1=Meegan|title=Death of Michigan's only Wolverine brings up question: Why are we still the Wolverine State?|url=http://www.mlive.com/news/index.ssf/2010/03/michigans_wolverine_is_dead_no.html|accessdate=14 Septiembre 2015|publisher=MLive|date=15 Marso 2010}}&lt;/ref&gt;
* The World's Motor Capital
* Mitten State
* America's High Five
|-
| {{wagayway|Minnesota}}
|
* Butter Country
* Gopher State&lt;ref name=nie /&gt;
* Land of 10,000 Lakes (&quot;10,000 Lakes&quot; agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Minnesota|plata ti lisensia]])
* Land of Lakes
* Land of Sky-Blue Waters
* New England of the West&lt;ref name=nie /&gt;
* '''North Star State'''
* State of Hockey&lt;ref&gt;Jess Myers, [http://sports.espn.go.com/nhl/allstar2004/columns/story?id=1724057 Hockey roots run deep in Minnesota], ESPN.com, Pebrero 10, 2004&lt;/ref&gt;
* Vikings State
* Bread and Butter State&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Mississippi}}
|
* Hospitality State (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Mississippi|plata ti lisensia]])
* '''[[Magnolia grandiflora|Magnolia]] State'''
* The South's Warmest Welcome
* The Birthplace of America's Music (agdama nga being inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Mississippi|plata ti lisensia]])
* The Bayou State&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Missouri}}
|
* [[Gold bullion|Bullion]] State&lt;ref name=nie /&gt;
* [[Cave]] State
* Gateway State
* [[Bellwether]] State
* Lead State
* The Great Rivers State
* The State of Misery (colloquial)
* [[The Ozarks|Ozark]] State
* Puke State&lt;ref&gt;[http://blogs.riverfronttimes.com/dailyrft/2012/01/pig_map_pukes_suckers_state_nickname.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427032751/http://blogs.riverfronttimes.com/dailyrft/2012/01/pig_map_pukes_suckers_state_nickname.php |date=2015-04-27 }} Riverfront Times, Enero 10, 2012&lt;/ref&gt;
* '''Show-Me State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Missouri|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|Montana}}
|
* Big Sky Country (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Montana|plata ti lisensia]])
* The Last Best Place&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2008/08/18/us/18trademark.html?_r=1&amp;em In Montana, a Popular Expression Is Taken Off the Endangered List] New York Times, Agosto 17, 2008; Naala idi Pebrero 28, 2011&lt;/ref&gt;
* '''Treasure State''' (dati nga inus-usar kadagiti plata ti lisensia)
|-
| {{wagayway|Nebraska}}
|
* Beef State (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Nebraska|plata ti lisensia]])
* '''Cornhusker State''' (dati nga inus-usar kadagiti plata ti lisensia)&lt;ref&gt;[http://nebraskalegislature.gov/laws/statutes.php?statute=90-101], Nebraska Rev. Stat. §&amp;nbsp;90-101, naala idi Nob, 4, 2013&lt;/ref&gt;
* Tree Planter's State
* Bugeating State&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/ne_intro.htm |title=Archive copy |access-date=2016-08-17 |archive-date=2016-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405190108/http://www.netstate.com/states/intro/ne_intro.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Blackwater State&lt;ref name=nie /&gt;
* The Good Life (as seen on state border signs)
|-
| {{wagayway|Nevada}}
|
* Battle Born State (mangibagbaga iti kinapudno a ti Nevada ket timmipon iti Kappon idi las-ud ti [[Sibil  gubat ti Amerikano|Sibil a Gubat]])
* [[Artemisia tridentata|Sagebrush]] State
* '''[[Silver]] State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Nevada|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|New Hampshire}}
|
* '''[[Granite]] State'''&lt;ref name=&quot;NHnickname&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html | title =New Hampshire Almanac &gt;Fast New Hampshire Facts  | work =State of New Hampshire official website | accessdate =Oktubre 12, 2012}}&lt;/ref&gt;
* The Live Free or Die State (official motto)
* Mother of Rivers&lt;ref name=NHnickname /&gt;
* [[White Mountains (New Hampshire)|White Mountain]] State&lt;ref name=NHnickname /&gt;
|-
| {{wagayway|New Jersey}}
|
* '''Garden State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti New Jersey|plata ti lisensia]])
*[[Crossroads of the American Revolution Association|The Crossroads of the Revolution]] (dati nga inus-usar kadagiti plata ti lisensia)
* The Tomato State
|-
| {{wagayway|New Mexico}}
|
* [[Cactus]] State&lt;ref name=SHG-NM /&gt;
* The Colorful State
* '''Land of Enchantment'''&lt;ref&gt;New Mexico Revised Statutes, Sec. 12-3-4-N, naala idi Nob, 4, 2013&lt;/ref&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti New Mexico|plata ti lisensia]])
* Land of Sunshine (predates &quot;Land of Enchantment&quot;; this earlier nickname highlighted the large percentage of sunshine received statewide)&lt;ref name=&quot;SHG-NM&quot;&gt;[http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ New Mexico Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617031414/http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ |date=2013-06-17 }}, SHG Resources website, accessed Hulio 7, 2008&lt;/ref&gt;
* New [[Andalusia]]&lt;ref name=SHG-NM /&gt;
* The Outer Space State
* The Spanish State{{Citation needed|date=Oktubre 2008}}
|-
| {{wagayway|New York}}
|
* '''[[Empire State]]''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti New York|plata ti lisensia]])&lt;ref name=nie /&gt;
* Excelsior State&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|North Carolina}}
|
* Old North State&lt;ref name=&quot;nc&quot;&gt;[http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm Introduction to North Carolina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323161110/http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm |date=2016-03-23 }}, 50 States, naala idi Pebrero 28, 2011.&lt;/ref&gt;
* '''[[Tar Heel]] State'''&lt;ref name=nc /&gt;
* [[Turpentine]] State&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last=  | title=Why We are Called Tar Heels | date= | publisher=UNC Libraries | url =http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language =}}&lt;/ref&gt;
* Variety Vacationland&lt;ref&gt;[http://www.lib.unc.edu/ncc/vacationland/index.html Variety Vacationland Postcard Exhibit] Naala idi Pebrero 28, 2011.&lt;/ref&gt;
* [[Rip Van Winkle]] State
* [[Land of the Sky]]
* First in Flight State (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti North Carolina|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|North Dakota}}
|
* [[Richardson's ground squirrel|Flickertail]] State
* '''[[International Peace Garden|Peace Garden]] State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti North Dakota|plata ti lisensia]])
* [[Rough Riders|Rough Rider]] State
* [[Sioux]] State
|-
| {{wagayway|Ohio}}
|
* '''[[Ohio Buckeye|Buckeye]] State'''&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* Birthplace of Aviation&lt;ref name=OH&gt;{{cite web |url=http://www.enquirer.com/editions/2003/06/14/loc_ohioflight14.html |title=It's official: Ohio IS the birthplace of aviation |accessdate=2007-04-06 |date=2003-06-14 |publisher=The Cincinnati Enquirer }}{{Natay a silpo|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Ohio|plata ti lisensia]])
* Mother of Modern Presidents
*The Heart Of It All&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA293#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Mr. E. 2003: Manifest Lessons from Ohio's Bicentennial Celebration | publisher=iUniverse | author=Elkins, Keith A. | year=2011 | pages=293}}&lt;/ref&gt; (formerly inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Ohio|plata ti lisensia]])

|-
| {{wagayway|Oklahoma}}
|
*Native America (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Oklahoma|plata ti lisensia]])
* Land of the Red Man
* '''[[Sooners|Sooner]] State'''&lt;ref&gt;{{cite news | first= | last= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Fourth of Four Parts) | date=2008-01-26 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archive-date=2019-01-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190110051120/https://learningenglish.voanews.com/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- though &quot;official&quot; is the wrong word in this case --&gt;&lt;!-- though &quot;official&quot; is the wrong word in this case --&gt;
|-
| {{wagayway|Oregon}}
|
* '''[[American beaver|Beaver]] State'''
* Union State
* Pacific Wonderland (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Oregon|plata ti lisensia]] ken agdama a magun-od iti manayonan iti bayad a plata)&lt;ref name=OR&gt;{{cite web |url=http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html |title=Oregon's license plate from 1960 to circa 1966 |accessdate=2007-07-12 |publisher=Plate Shack}}&lt;/ref&gt;
* Sunset State
* Webfoot State&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Pennsylvania}}
|
* [[Liberty Bell]] State
* Independence State
* '''[[Keystone (architecture)|Keystone]] State''' (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Pennsylvania|plata ti lisensia]])&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* [[Religious Society of Friends|Quaker]] State
* Toll Booth State&lt;ref name=&quot;Daniel B. Klein, and John Majewski&quot;&gt;{{cite web|title=Turnpikes and Toll Roads in Nineteenth Century America|url=http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|accessdate=8 Nobiembre 2012|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225234/http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Puerto Rico}}
|
* '''Isla del Encanto''' (&quot;Island of Enchantment&quot;) (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Puerto Rico|plata ti lisensia]])
* Borinquen (nagan nga inted babaen dagiti indehenio a tatao, dagiti tattao a Taino)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1998/3/98.03.04.x.html |title=98.03.04: The Taínos of Puerto Rico: Rediscovering Borinquen |publisher=Yale.edu |date= |accessdate=2013-05-24}}&lt;/ref&gt;
* The Shining Star of the Caribbean
* Progress Island&lt;ref&gt;Progress Island U.S.A.&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Rhode Island}}
|
* Little Rhody&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* '''Ocean State''' (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Rhode Island|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|South Carolina}}
|
* '''[[Sabal palmetto|Palmetto State]]'''&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* Sandlapper State
* [[Iodine]] Products State (saanen a maus-usar)&lt;ref name=SC&gt;{{cite web |url=http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm |title=Iodine |accessdate=2007-04-06 |date=2007-04-14 |publisher=South Carolina Encyclopedia |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060519125741/http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm |archivedate=2006-05-19 |access-date=2011-12-20 |archive-date=2006-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519125741/http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519125741/http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm |date=2006-05-19 }}&lt;/ref&gt; (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti South Carolina|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|South Dakota}}
|
* [[Artesian aquifer|Artesian]] State&lt;ref name=SHG-SD /&gt;
* [[Blizzard]] State&lt;ref name=SHG-SD /&gt;
* [[Coyote]] State&lt;ref name=&quot;SHG-SD&quot;&gt;[http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ South Dakota Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616172203/http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ |date=2013-06-16 }}, SHG Resources website, accessed Hulio 7, 2008&lt;/ref&gt;
* Land of Infinite Variety
* '''The [[Mount Rushmore]] State'''&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&amp;Statute=1-6-16.5|title= South Dakota Laws 1-6-16.5|accessdate= Nobiembre 4, 2013|archive-date= 2013-11-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20131105050718/http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&amp;Statute=1-6-16.5|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105050718/http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&amp;Statute=1-6-16.5 |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt; (officially adopted in 1980 in place of the former nickname of Sunshine State)&lt;ref name=SHG-SD /&gt;
* Sunshine State&lt;ref name=SHG-SD /&gt;
|-
| {{wagayway|Tennessee}}
|
* Big Bend State (mangibagbaga iti [[Karayan Tennessee]])&lt;ref name=&quot;TNbluebook&quot;&gt;[http://www.state.tn.us/sos/bluebook/07-08/46-Symbols%20&amp;%20Honors.pdf Tennessee Symbols and Honors], iti Tennessee Blue Book&lt;/ref&gt;
* Butternut State (refers to the tan color of the uniforms worn by Tennessee soldiers in the [[American Civil War]])&lt;ref name=TNbluebook /&gt;
* Hog and [[Hominy]] State&lt;ref name=TNbluebook /&gt;
* The Mother of Southwestern Statesmen&lt;ref name=TNbluebook /&gt;
* '''Volunteer State'''&lt;ref name=TNbluebook /&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Tennessee|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|Texas}}
|
* Friendship State&lt;ref name=&quot;ELT&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.enchantedlearning.com/usa/states/texas/ | title=Texas:Facts, Map, and State Symbols | work=EnchantedLearing.com | accessdate=2008-03-09}}&lt;/ref&gt;
* '''Lone Star State'''&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;&lt;ref name=&quot;ELT&quot; /&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Texas|plata ti lisensia]])
* Chili State
|-
| {{wagayway|Utah}}
|
* '''Beehive State'''
* [[Mormon]] State&lt;ref name=mormon&gt;{{cite web  | url = http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm  | title = NetState: Utah  | accessdate = 2008-03-24  | archive-date = 2018-12-24  | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224225238/http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm%20  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt;
* Friendly State (formerly inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Utah|plata ti lisensia]])&lt;ref&gt;{{cite web | title =
State it on a plate — Over the years, slogans, designs have taken some poetic license | publisher =
Deseret News | url =
http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 | access-date =
2011-12-20 | archive-date =
2009-08-22 | archive-url =
https://web.archive.org/web/20090822222036/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 | url-status =
dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822222036/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 |date=2009-08-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Vermont}}
|
* '''Green Mountain State'''&lt;ref name=PopikSmoky /&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Vermont|plata ti lisensia]])
|-
| {{wagayway|Virginia}}
|
* Mother of Presidents&lt;ref name=nie /&gt;
* Mother of States&lt;ref name=nie /&gt;
* '''The Old Dominion'''&lt;ref name=PopikSmoky /&gt;
* The Commonwealth
|-
| {{wagayway|Washington}}
|
* '''Evergreen State'''&lt;ref name=&quot;WA&quot;&gt;{{cite web | title = Symbols of Washington State | publisher = Washington State Legislature | url = http://www.leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | accessdate =2012-08-16}}&lt;/ref&gt; (agdama nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti Washington|plata ti lisensia]])
* Apple State
|-
| {{wagayway|West Virginia}}
|
* '''Mountain State''' (dati nga inus-usar kadagiti [[Dagiti plata ti panagrehistro ti karro ti West Virginia|plata ti lisensia]])
* Almost Heaven
* Panhandle State&lt;ref name=nie /&gt;
|-
| {{wagayway|Wisconsin}}&lt;br /&gt;(Awan ti opisial a birngas)&lt;ref name=&quot;WI BB&quot;&gt;&quot;[http://legis.wisconsin.gov/lrb/bb/05bb/965-970.pdf Wisconsin State Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224939/http://legis.wisconsin.gov/lrb/bb/05bb/965-970.pdf |date=2013-10-04 }}&quot; in ''Wisconsin Blue Book 2005–2006'', p. 966. Wisconsin has no Official nickname.&lt;/ref&gt;
|
* Cheese State
* [[American badger|Badger]] State&lt;ref name=nie&gt;{{Cite NIE|wstitle=States, Popular Names of}}&lt;/ref&gt;
* America's Dairyland&lt;ref&gt;{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=PRqCCp3svlwC&amp;pg=PA5#v=onepage&amp;q&amp;f=false |page= 5 |title= Wisconsin: It's my state! |first1= Margaret |last1= Dornfeld |first2= Richard |last2= Hantula |publisher= Marshall Cavendish |year= 2010 |isbn= 978-1-60870-062-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=E9bt2QhyFIsC |title= Names and Nicknames of Places and Things |publisher= Penguin Group USA |first= Laurence |last= Urdang |year= 1988 |isbn= 978-0-452-00907-3 |page= 8 |quote=&quot;America's Dairyland&quot; A nickname of Wisconsin}}&lt;/ref&gt; (Adda pay iti plata ti lisensia manipud iti linteg ti estado idi 1939)&lt;ref name=&quot;WI BB&quot; /&gt;
* The Copper State (historikal)&lt;ref&gt;{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=fVoYAAAAIAAJ |title= Nicknames and sobriquets of U.S. cities, States, and counties |first= Joseph Nathan |last= Kane |first2= Gerard L. |last2= Alexander |publisher= Scarecrow Press |year= 1979 |page= 412 |isbn= 978-0-8108-1255-0 |quote= Wisconsin – America's Dairyland, The Badger State … The Copper State …}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=iCEl1sqlZLQC&amp;pg=PA10#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title= Wisconsin Encyclopedia, American Guide |first= Jennifer L. |last= Herman |publisher= North American Book Dist LLC |year= 2008 |page= 10 |isbn= 978-1-878592-61-3 |quote= Nicknames Wisconsin is generally known as The Badger State, or America's Dairyland, although in the past it has been nicknamed The Copper State.}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{wagayway|Wyoming}}
|
* Cowboy State
* '''Equality State'''
* Park State
* Like No Place On Earth
* Forever West (Adda kadagiti senial ti panagpasangbay iti kalsada)
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Estados Unidos]]</text>
      <sha1>ngzehctbk29m85h3l1qvgr4536szhju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Siudad ti Ho Chi Minh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10920</id>
    <revision>
      <id>407436</id>
      <parentid>393613</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="91kqtfx3kx64qmiu017m2kq3t9is6p2" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion
|zoom = 8
|lang=en
}}

Ti '''Siudad ti Ho Chi Minh''' ({{lang-vi|Thành phố Hồ Chí Minh}}; {{Audio|Thanh Pho Ho Chi Minh.ogg|listen|help=no}}), dati nga agnagan iti '''Saigon '''({{lang-vi|Sài Gòn}}; {{audio|Saigon.ogg|dengngen|help=no}}, {{lang-fr|Saïgon}}), ket ti [[Listaan dagiti kadakkelan a siudad idiay Bietnam|kadakkelan a siudad]] idiay [[Bietnam]]. Daytoy ket ammo idi a kas Prey Nokor, ti maysa a nangruna a puerto ti baybay iti Khmer sakbay ti panangikapet babaen dagiti Bietnamis idi maika-17 a siglo. Babaen iti nagan a Saigon, daytoy idi ti kapitolio ti kolonia ti Pransia iti [[Cochinchina]] ken kalpasanna ti nawaya a [[Estado|republika]] ti [[Abagatan a Bietnam]] manipud idi 1955–75. Idi 2 Hulio 1976, ti Saigon ket naitipon iti kaarrubayan a [[Probinsia ti Gia Định]] ken opisial idi a nanaganan manen iti Siudad ti Ho Chi Minh manipud ken ni [[Ho Chi Minh|Hồ Chí Minh]] (uray no ti nagan a ''{{lang|vi|Sài Gòn}}'' ket kadawyan pay laeng a maus-usar).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Letter from Ho Chi Minh City A Tribute to My Vietnam Vet Father |url=http://www.counterpunch.org/brown11122007.html |work=CounterPunch |access-date=15 Oktubre 2012 |last=Brown |first=Ben |date=12 Nobiembre 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717160329/http://www.counterpunch.org/brown11122007.html |archive-date=2011-07-17 |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Bietnam-heograpia-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Ho Chi Minh}}
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Bietnam]]</text>
      <sha1>91kqtfx3kx64qmiu017m2kq3t9is6p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti pagilian ken territorio babaen ti dagup a kadakkel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11871</id>
    <revision>
      <id>407383</id>
      <parentid>404780</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51853" sha1="65jqflo0wu8auvlffo9paxv9qqdju18" xml:space="preserve">Daytoy ket '''listaan dagiti naturayan nga estado iti lubong''' ken dagiti agkamkamatalek a teritorio babaen ti dagup a kadakkel, a nairaman dagiti nailista iti ISO [[ISO 3166-1]].

== Dagiti pagilian baaen ti dagup a kadakkel ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! '''Ranggo''' !! width=175 | '''Pagilian''' !! '''Kalawa&amp;nbsp;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)'''&lt;ref group=&quot;Paammo&quot;&gt;{{angkla|**}}Taudan, malaksid no saan pay a nainaganan: {{Cite document |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |format=pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |accessdate = 2011-09-24
|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;br /&gt;Dagiti naikabil iti daytoy a tabla a naitited ti bilang a mailaksid ngem dagiti bilang a naited iti daytoy a nagtaudan ket naipalpalawan ti kumadua a Paammo.&lt;/ref&gt; !! '''Kalawa&amp;nbsp;(Kd&amp;nbsp;mi)''' !! '''%&amp;nbsp;iti&amp;nbsp;Dagup''' !! class=&quot;unsortable&quot; | '''Paammo'''
|-
| 1 || {{WP|Russia}} ||  {{pagbaliwen|17098242|km2|sqmi|disp=table}} || 11.5% || Ti kadakkelan a pagilian iti lubong.
|-
| 2 || {{WP|Canada}} ||  {{pagbaliwen|9984670|km2|sqmi|disp=table}} || 6.7% || Ti kadakkelan a pagilian iti [[Kaamerikaan]] ken ti [[Akinlaud a Hemisperio]].
|-
| 3 / 4 &lt;br /&gt;&lt;ref group=Note name=USvPRC&gt;There are two reasons for the dispute in rankings between the United States and the People's Republic of China. The first reason is the U.N. figure for China's total area, {{pagbaliwen|9596961|km2|sqmi|abbr=on}} does not include disputed territories in China's possession.{{Citation needed|date=September 2011}} If the territories of [[Aksai Chin]] and [[Trans-Karakoram Tract]], which are controlled by China but claimed by India, were added to the current UN figure for China, China's total area would be {{pagbaliwen|9640011|km2|sqmi|abbr=on}}.{{Citation needed|date=Septiebre 2011}}  Using this figure, the area of China would be greater than the U.N. figure for the area of the United States,{{pagbaliwen|9629091|km2|sqmi|abbr=on}}. The second reason relates to how &quot;total area&quot; is calculated. The figure given for the United States additionally includes [[coastal waters]], while the figure for China does not.{{Citation needed|date=Septiembre 2011}} The inclusion of coastal waters is the calculation method used by the CIA World Factbook, whereas the latter is the method employed by [[Encyclopædia Britannica]], reaching differing conclusions.&lt;/ref&gt;  || {{WP|China|name=People's Republic of China}} || {{pagbaliwen|9640011|km2|sqmi|disp=table}} || 6.5% || Ti kadakkelan a pagilian a sibubukel nga addaan iti [[Asia]].&lt;br /&gt;
{{#tag:Ref|The area given is the United Nations official figure for [[China]], 9,596,961km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (3,705,407 sq mi)&lt;ref name=&quot;UN Stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=UN Stat.|accessdate=2010-01-31}}&lt;/ref&gt; excludes [[Taiwan]] and other islands of the [[Republic of China]];&lt;ref name=&quot;UN Stat&quot; /&gt; territories in dispute with India ([[Aksai Chin]], [[Trans-Karakoram Tract]], [[Arunachal Pradesh]]); coastal and territorial waters. Aksai Chin and Trans-Karakoram Tract are controlled by China and claimed by India, whereas Arunachal Pradesh is controlled by India and claimed by China. The total area of China is listed as {{pagbaliwen|9572900|km2|sqmi|abbr=on}} by the Encyclopædia Britannica, which is slightly larger than that of the United States&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/111803/China|title=Encyclopedia Britannica – China – Geography Note|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2010-01-31}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;See [[Territorial changes of the People's Republic of China|territorial changes]] and [[Land reclamations of the People's Republic of China|land reclamations of P.R. China]]&lt;/small&gt; |group=&quot;Paammo&quot;}}
|-
| 3 / 4 &lt;br /&gt;&lt;ref group=Note name=USvPRC /&gt; || {{WP|Estados Unidos}} ||  {{pagbaliwen|9629091|km2|sqmi|disp=table}} || 6.5% || Mairaman laeng dagiti estado ken teritorio iti Estados Unidos.&lt;br /&gt;
{{#tag:Ref|The area given is the United Nations official figure which includes [[coastal waters]].{{Citation needed|date=Septiembre 2011}}  The total area of the United States is listed as {{pagbaliwen|9826675|km2|sqmi|abbr=on}} by the [[The World Factbook|CIA World Factbook]] which further includes [[territorial waters]].&lt;ref&gt;{{Cite document|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=World Factbook – United States|publisher=CIA|accessdate=2010-01-31|postscript=&lt;!--None--&gt;|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2007-06-12 }}.&lt;/ref&gt;{{Citation needed|date=Septiembre 2011}} &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theodora.com/wfb/abc_world_fact_book.html|title=Countries of the World: 21 Years of World Facts|publisher=geographic.org|accessdate=2008-08-17|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;br /&gt;The CIA has updated the total area of United States a number of times since initial publication of the World Factbook. From 1989 through 1996, the total area of US was listed as {{pagbaliwen|9372610|km2|sqmi|abbr=on}} (land are plus inland water only). The listed total area changed to {{pagbaliwen|9629091|km2|sqmi|abbr=on}} in 1997 (With the Great Lakes areas and the coastal waters added), to {{pagbaliwen|9631418|km2|sqmi|abbr=on}} in 2004, to {{pagbaliwen|9631420|km2|sqmi|abbr=on}} in 2006, and to {{pagbaliwen|9826630|km2|sqmi|abbr=on}} in 2007 (territorial waters added). Paammo: From 1989 to 1996, China was listed as the world's third-largest country by total area according to the CIA World Factbook. The United States replaced China in 1997 after additional water spaces were added.&lt;/ref&gt; The total area of the United States is listed as {{pagbaliwen|9522055|km2|sqmi|abbr=on}} by the Encyclopædia Britannica, which is slightly less than that of China.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States|title=Encyclopedia Britannica – United States – Geography Note|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2008-06-26}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;Paammo&quot;}}
|-
| 5 || {{WP|Brazil}} ||  {{pagbaliwen|8514877|km2|sqmi|disp=table}} || 5.7% || Ti kadakkelan a pagilian iti [[Amianan nga Amerika]] ken ti [[Abagatan a Hemispiro]].
|-
| 6 || {{WP|Australia}} ||  {{pagbaliwen|7692024|km2|sqmi|disp=table}} || 5.2% || Ti kadakkelan a pagilian iti [[Oceania]] ken ti kadakkelan a saan a naibeddengana pagilian iti lubong, ken isu pay ti kadakkelan a sibubukel a pagilian iti [[Abagatan a  Hemispiro]]. Isu laeng ti agmaymaysa a pagilian ken isu pay ket maysa a kontinente.
{{#Tag:Ref|Mairaman dagiti teritorio iti [[Is-isla ti Cocos (Keeling)]] ({{pagbaliwen|14|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) ken [[Isla ti Paskua]] ({{pagbaliwen|135|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;ref group=&quot;Paammo&quot;&gt;Segun ti [http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/1309.0Main%20Features52007?opendocument&amp;tabname=Summary&amp;prodno=1309.0&amp;issue=2007&amp;num=&amp;view= Australian Bureau of Statistics], ti bilang iti {{pagbaliwen|7692024|km2|sqmi|abbr=on}} ket mairaman ti estadistika nga entidad a makunkuna a kas  &quot;Dagiti Sabsabali a Teritorio&quot;, a naipalpalawag idiay [http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/E039AEEEC60F8C5FCA25720A007D2EB4?opendocument Census Dictionary] a naglaon iti [[Luek ti Jervis]] a Teritorio, [[Is-isla ti Cocos (Keeling)]], ken [[Isla ti Paskua]].&lt;/ref&gt; Saan a mairaman ti akin-ruar a teritorio iti [[Isla ti Norfolk]] ({{pagbaliwen|36|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), [[Is-isla ti Ashmore ken Cartier]] ({{pagbaliwen|5|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), [[Teritorio ti Is-isla ti Coral a Baybay]] ({{pagbaliwen|0.91|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), ken [[Is-isla ti Heard ken McDonald]] ({{pagbaliwen|372|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}). Saan a mairaman ti naitunton iti [[Teritorio ti Australian nga Antartik]] ({{pagbaliwen|5896500|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).|group=&quot;Paammo&quot;}}
|-
| 7 || {{WP|India}} || {{pagbaliwen|3287263|km2|sqmi|disp=table}}||2.3% || {{#Tag:Ref|Ti kalawa a naited ket opisial a bilang tiU.N. No ti Indian Kashmir ken Arunachal Pradesh a naitunton babaen ti Pakistan ken China,  ti kalawa ket isun to ti {{pagbaliwen|3201446|km2|sqmi|abbr=on}}, 2.1% iti dagup.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_And_You/area_and_population.aspx |title=Senso iti India – Kalawa ken Populasion (archive.org a panid) |access-date=2007-12-26 |archive-date=2007-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071226033122/http://www.censusindia.gov.in/Census_And_You/area_and_population.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|group=&quot;Paammo&quot;}} Ti kadakkelan a pagilian iti [[Abagatan nga Asia]].
|-
| 8 || {{WP|Argentina}} || {{pagbaliwen|2780400|km2|sqmi|disp=table}} || 2% || Maikadua kadakkelan a pagilian iti [[Abagatan nga Amerika]] &lt;ref group=Paammo&gt;Saan a mairaman ti naitunton nga iti [[Is-isla ti Falkland a naiturayan a pagsupiatan|Is-isla ti Falkland]] ({{pagbaliwen|12200|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), [[Is-isla ti Abagatan a  Georgia ken Abagatan a  Sandwich a naiturayan a pagsupiatan|Is-isla ti Abagatan a  Georgia ken ti Abagatan]] ken iti [[Argentine nga Antartika|Antartika]] ({{pagbaliwen|969000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 9 || {{WP|Kazakhstan}} ||  {{pagbaliwen|2724900|km2|sqmi|disp=table}} || 1.8% || Kadakkelan [[naserraan ti daga a pagilian]] iti lubong.&lt;ref&gt;Ahensia kadagiti Estadistika iti Republika iti Kazakhstan (ASRK). 2005. Main Demographic Indicators. Available at http://www.stat.kz&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United States Central Intelligence Agency (CIA). 2007.  “Kazakhstan” in The World Factbook. Book on-line. Available at https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 10 || {{WP|Algeria}} ||  {{pagbaliwen|2381741|km2|sqmi|disp=table}} || 1.6% || Kadakkelan a pagilian iti [[Africa]] ken ti Mediterranean a rehion.
|-
| 11 || {{WP|Democratic Republic of the Congo}} ||  {{pagbaliwen|2344858|km2|sqmi|disp=table}} || 1.6% || Kadakkelan a pagilian iti [[Sub-Saharan nga Africa]].
|-
| 12 || ''{{WP|Greenland}}'' ||  {{pagbaliwen|2166086|km2|sqmi|disp=table}} || 1.5% || Maysa a paset a pagilian iti [[Pagarian iti Denmark]]. [[Listaan ti is-isla babaen ti kalawa ti daga|Kadakkelan nga is-isla]] nga saan nga kontinente. Kadakkelan a saan a nagturay a teritorio.
|-
| 13 || {{WP|Saudi Arabia}} ||  {{pagbaliwen|2149690|km2|sqmi|disp=table}} || 1.4% || Kadakkelan a pagilian iti [[Tengnga a Daya]].
|-
| 14  || {{WP|Mexico}} ||  {{pagbaliwen|1964375|km2|sqmi|disp=table}} || 1.3% || &lt;ref group=&quot;Paammo&quot;&gt;Saan a mairaman ti naitunton nga [[Isla ti Clipperton]] ({{lang-es|Isla de la Pasión}}) {{pagbaliwen|8.9|km2|sqmi|1}}.&lt;/ref&gt;
|-
| 15 || {{WP|Indonesia}} ||  {{pagbaliwen|1904569|km2|sqmi|disp=table}} || 1.3% || Kadakkelana pagilian iti [[Abagatan a daya nga Asia]] ken kadakkelan a pagilian a sibubukel nga is-isla (no usigen ti Australia a maysa a kontinente).
|-
| 16 || {{WP|Sudan}} ||  {{pagbaliwen|1861484|km2|sqmi|disp=table}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |title=Sudan |publisher=CIA World Factbook |accessdate=13 Hulio 2011 |archive-date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |date=2019-02-05 }}&lt;/ref&gt; || 1.3% || Isu idi ti kadakkelan a pagilian ti Africa.&lt;ref group=Paammo&gt;Sumaganad ti panag-gudua iti Abagatan a Sudan idi Hulio 2011, ti Sudan naibaba ti maika-16 ({{pagbaliwen|1886068|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), nga ti baro nga [[Abagatan a  Sudan|Republika iti Abagatan a Sudan]] nga agparang iti maika-45 ({{pagbaliwen|619745|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 17 || {{WP|Libya}} ||  {{pagbaliwen|1759540|km2|sqmi|disp=table}} || 1.2% ||
|-
| 18 || {{WP|Iran}} ||  {{pagbaliwen|1648195|km2|sqmi|disp=table}}  || 1.1% ||{{#Tag:Ref|Ti kalawa a naited ket ti kalawa nga naala babaen ti CIA World Factbook.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=Iran |publisher=CIA |accessdate=17 Agosto 2011 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}&lt;/ref&gt; The UN Demographic Yearbook lists a figure of 1,628,750 km², which refers to land area only.|group=&quot;Paammo&quot;}}
|-
| 19 || {{WP|Mongolia}} ||  {{pagbaliwen|1564116|km2|sqmi|disp=table}} || 1.1% ||
|-
| 20 || {{WP|Peru}} ||  {{pagbaliwen|1285216|km2|sqmi|disp=table}} || 0.86% ||
|-
| 21 || {{WP|Chad}} ||  {{pagbaliwen|1284000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.86% ||
|-
| 22 || {{WP|Niger}} ||  {{pagbaliwen|1267000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.85% ||
|-
| 23 || {{WP|Angola}} ||  {{pagbaliwen|1246700|km2|sqmi|disp=table}} || 0.85% ||
|-
| 24 || {{WP|Mali}} ||  {{pagbaliwen|1240192|km2|sqmi|disp=table}} || 0.83% ||
|-
| 25 || {{WP|South Africa}} ||  {{pagbaliwen|1221037|km2|sqmi|disp=table}} || 0.82% ||
|-
| 26 || {{WP|Colombia}} ||  {{pagbaliwen|1141748|km2|sqmi|disp=table}} || 0.76% ||
|-
| 27 || {{WP|Ethiopia}} ||  {{pagbaliwen|1104300|km2|sqmi|disp=table}} || 0.74% ||Saan a mairaman ti [[Ilemi a Trianggulo]] ({{pagbaliwen|14000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}). Kaaduan ti populasion a [[naserraan ti daga a pagilian]] iti lubong.
|-
| 28 || {{WP|Bolivia}} ||  {{pagbaliwen|1098581|km2|sqmi|disp=table}} || 0.74% ||
|-
| 29 || {{WP|Mauritania}} ||  {{pagbaliwen|1025520|km2|sqmi|disp=table}} || 0.69% ||
|-
| 30 || {{WP|Egypt}} ||  {{pagbaliwen|1002000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.67% || Saan a mairaman ti [[Hala'ib a Trianggulo]] ({{pagbaliwen|20580|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).
|-
| 31 || {{WP|Tanzania}} ||  {{pagbaliwen|945087|km2|sqmi|disp=table}} || 0.63% ||
|-
| 32 || {{WP|Nigeria}} ||  {{pagbaliwen|923768|km2|sqmi|disp=table}} || 0.62% ||
|-
| 33 || {{WP|Venezuela}} ||  {{pagbaliwen|912050|km2|sqmi|disp=table}} || 0.61% ||Saan a mairaman ti naitunton a [[Guayana Esequiba]] nga agkalawa iti 159,500 kuadrado kilometro (61,583 kd mi).
|-
| 34 || {{WP|Namibia}} ||  {{pagbaliwen|824268|km2|sqmi|disp=table}} || 0.55%||
|-
| 35 || {{WP|Mozambique}} ||  {{pagbaliwen|801590|km2|sqmi|disp=table}} || 0.54% ||
|-
| 36 || {{WP|Pakistan}} ||  {{pagbaliwen|796095|km2|sqmi|disp=table}} || 0.53%-0.59% || {{#tag:Ref|Ti kalawa a bilang ti U.N. ket saan a mairaman dagiti teritorio iti Jammu ken Kashmir a naisuppiatan ti [[India]]. Daytoy a rehion ket naglaon kadagiti teritorio iti [[Azad Kashmir]] ({{pagbaliwen|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) ken [[Gilgit-Baltistan]] ({{pagbaliwen|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;ref&gt;Bilang ti kalawa ket manipud iti [http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx Geohive – Dagiti Estadistika ti Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |date=2013-04-06 }}&lt;/ref&gt; Mairaman dagitoy a teritorio ket mangited ti bilang a kalawa iti {{pagbaliwen|881912|km2|sqmi|abbr=on}}.|group=Paammo}}
|-
| 37 || {{WP|Turkey}} ||  {{pagbaliwen|783562|km2|sqmi|disp=table}} || 0.53% ||
|-
| 38 || {{WP|Chile}} ||  {{pagbaliwen|756102|km2|sqmi|disp=table}} || 0.51% || Saan a mairaman ti panakaitunton iti [[Probinsia iti Antártica Chilena|Antartika]] ({{pagbaliwen|1250000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).
|-
| 39 || {{WP|Zambia}} ||  {{pagbaliwen|752612|km2|sqmi|disp=table}} || 0.51% ||
|-
| 40 || {{WP|Burma}} ||  {{pagbaliwen|676578|km2|sqmi|disp=table}} || 0.45% ||
|-
| 41 || {{WP|Afghanistan}} ||  {{pagbaliwen|652090|km2|sqmi|disp=table}} || 0.44% ||
|-
| 42 || {{WP|France}} || {{pagbaliwen|640294|km2|sqmi|disp=table}} || 0.43% || Kadakkelan a pagilian iti kaunegan ti [[Kappon ti Europea]] ken kadakkelan a pagilian iti Laud a Europa.&lt;br /&gt; {{#tag:Ref|
Ti Republika ti Francia ket mairaman ti [[Dagiti ballasiw-taaw a departamento ken dagiti teritorio iti Francia|Dagiti ballasiw-taaw a teritorio iti Francia]] ken, agususar ti linaon manipud iti UN a nagtaudan, addaan iti dagup a kalawa iti {{pagbaliwen|640294|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}, saan a mairaman ti [[Abagatan a Francia ken Antartika a Dag-daga]] ng aagdagup ti ({{pagbaliwen|432000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;br /&gt;
The UN source reports {{pagbaliwen|551500|km2|sqmi|disp=or}} as the geographic European area of France, and separately reports the areas of [[overseas department]]s of [[French Guiana]] ({{pagbaliwen|83534|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}); [[Guadeloupe]] ({{pagbaliwen|1628|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}); [[Martinique]] ({{pagbaliwen|1128|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}); and [[Réunion]] ({{pagbaliwen|2504|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}). The areas  of these overseas departments total ({{pagbaliwen|88794|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), and adding that to the geographic European area brings the total area for the French Republic to ({{pagbaliwen|640294|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;br /&gt;
Another source, the French National Institute for Statistice and Economic Studies, gives an area figure of ({{pagbaliwen|632759|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) as the area of Metropolitan France and overseas departments.&lt;ref name=&quot;INSEE&quot;&gt;[http://www.insee.fr/en/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=NATTEF01209 Subdivisions, surface area and population of the French Republic], National Institute for Statistice and Economic Studies, accessed 11 Marso 2011.&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 43 || {{WP|Somalia}} ||  {{pagbaliwen|637657|km2|sqmi|disp=table}} || 0.43% || &lt;ref group=Paammo&gt;Ti UN a kalawa a bilang ket mairaman ti saan a maibigbigan a {{WP|Somaliland}}, nga addaan iti kalawa a {{pagbaliwen|137600|km2|sqmi|abbr=on}} ken isu ti ''[[de facto]]'' a naiwayawayas manipud iti [[Somalia]].&lt;/ref&gt;
|-
| 44 || {{WP|Central African Republic}} ||  {{pagbaliwen|622984|km2|sqmi|disp=table}} || 0.42% ||
|-
| 45 || {{WP|South Sudan}} ||  {{pagbaliwen|619745|km2|sqmi|disp=table}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14077511&lt;/ref&gt; || 0.42% ||
|-
| 46 || {{WP|Ukraine}} ||  {{pagbaliwen|603500|km2|sqmi|disp=table}} || 0.41% || Ti kadakkelan a pagilian a sibubukel nga addaan iti [[Europa]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm |title=Archive copy |access-date=2012-01-21 |archive-date=2016-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm |date=2016-03-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 47 || {{WP|Madagascar}} ||  {{pagbaliwen|587041|km2|sqmi|disp=table}} || 0.39% ||
|-
| 48 || {{WP|Botswana}} ||  {{pagbaliwen|582000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.39% ||
|-
| 49 || {{WP|Kenya}} ||  {{pagbaliwen|580367|km2|sqmi|disp=table}} || 0.39% ||
|-
| 50 || {{WP|Yemen}} ||  {{pagbaliwen|527968|km2|sqmi|disp=table}} || 0.35% ||
|-
| 51 || {{WP|Thailand}} ||  {{pagbaliwen|513120|km2|sqmi|disp=table}} || 0.34% ||
|-
| 52 || {{WP|Spain}} || {{pagbaliwen|505992|km2|sqmi|disp=table}} || 0.34% || &lt;ref group=Paammo&gt;Mairaman dagiti kukua Espanaidiay wenno ti asideg ti aplaya iti Africa ([[Ceuta]], [[Melilla]], [[Plazas de soberanía]]).&lt;/ref&gt;
|-
| 53 || {{WP|Turkmenistan}} || {{pagbaliwen|488100|km2|sqmi|disp=table}} || 0.33% ||
|-
| 54 || {{WP|Cameroon}} || {{pagbaliwen|475442|km2|sqmi|disp=table}} || 0.32%||
|-
| 55 || {{WP|Papua New Guinea}} || {{pagbaliwen|462840|km2|sqmi|disp=table}} || 0.31% ||
|-
| 56 || {{WP|Sweden}} || {{pagbaliwen|450295|km2|sqmi|disp=table}} || 0.30% ||
|-
| 57 || {{WP|Uzbekistan}} || {{pagbaliwen|447400|km2|sqmi|disp=table}} || 0.30% ||
|-
| 58 || {{WP|Morocco}} || {{pagbaliwen|446550|km2|sqmi|disp=table}} || 0.30% || Saan a mairaman ti [[Lumaud a Sahara]] ({{pagbaliwen|266000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).
|-
| 59 || {{WP|Iraq}} || {{pagbaliwen|435244|km2|sqmi|disp=table}} || 0.29% ||
|-
| 60 || {{WP|Paraguay}} || {{pagbaliwen|406752|km2|sqmi|disp=table}} || 0.27% ||
|-
| 61 || {{WP|Zimbabwe}} || {{pagbaliwen|390757|km2|sqmi|disp=table}} || 0.26% ||
|-
| 62 || {{WP|Japan}} || {{pagbaliwen|377930|km2|sqmi|disp=table}} || 0.25% || &lt;ref group=Paammo&gt;Saan a mairaman ti naisuppiat nga abagatan a [[Is-isla ti Kuril]].&lt;/ref&gt;
|-
| 63 || {{WP|Germany}} || {{pagbaliwen|357114|km2|sqmi|disp=table}} || 0.24% ||
|-
| 64 || {{WP|Republic of the Congo}} || {{pagbaliwen|342000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.23% ||
|-
| 65 || {{WP|Finland}} || {{pagbaliwen|338424|km2|sqmi|disp=table}} || 0.23% || &lt;ref group=Paammo&gt;Mairaman ti [[Åland Islands]] ({{pagbaliwen|1552|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 66 || {{WP|Vietnam}} || {{pagbaliwen|331212|km2|sqmi|disp=table}} || 0.22% ||
|-
| 67 || {{WP|Malaysia}} || {{pagbaliwen|330803|km2|sqmi|disp=table}} || 0.22% ||
|-
| 68 || {{WP|Norway}} || {{pagbaliwen|323782|km2|sqmi|disp=table}} || 0.22% || &lt;ref group=Paammo&gt;Ti UN a linaon ket mairaman ti nangruna a daga ti Norway laeng, saan a mairaman ti balasiw-taaw a teritorio ti [[Svalbard]] ken [[Jan Mayen]] ({{pagbaliwen|62422|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) ken ti agkamkammatalek iti [[Isla ti Bouvet]] ({{pagbaliwen|49|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) ken ti agkamkammatalek nga Antartik a naisuppiat iti [[Queen Maud a Daga]] ({{pagbaliwen|2500000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) ken [[Isla ti Peter I]] ({{pagbaliwen|243|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 69 || {{WP|Côte d'Ivoire}} || {{pagbaliwen|322463|km2|sqmi|disp=table}} || 0.22% ||
|-
| 70 || {{WP|Poland}} || {{pagbaliwen|312685|km2|sqmi|disp=table}} || 0.21% ||
|-
| 71 || {{WP|Oman}} || {{pagbaliwen|309500|km2|sqmi|disp=table}} || 0.21% ||
|-
| 72 || {{WP|Italy}} || {{pagbaliwen|301336|km2|sqmi|disp=table}} || 0.20% ||
|-
| 73 || {{WP|Philippines}} || {{pagbaliwen|300000|km2|sqmi|disp=table|sigfig=4}} || 0.20% || {{#Tag:Ref|Ti bilang a naited iti sapot a pagsaadan iti Gobierno iti Pilipinas ket {{pagbaliwen|299764|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.pia.gov.ph/philinfo/default.asp?fi=about&amp;i=geography General Profile of the Philippines : Geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104053559/http://www.pia.gov.ph/philinfo/default.asp?fi=about&amp;i=geography |date=2005-11-04 }}, [http://www.pia.gov.ph/ Philippine Information Agency].&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 74 || {{WP|Burkina Faso}} || {{pagbaliwen|272967|km2|sqmi|disp=table}} || 0.18% ||
|-
| 75 || {{WP|New Zealand}} || {{pagbaliwen|270467|km2|sqmi|disp=table}} || 0.18% || &lt;ref group=Paammo&gt;Saan a mairaman ti [[Niue]] ({{pagbaliwen|260|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), ti [[Is-isla ti Cook]] ({{pagbaliwen|236|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) ken [[Tokelau]] ({{pagbaliwen|12|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), wenno ti Antartik a naitunton ti [[Agkamkammatalek a Ross]] ({{pagbaliwen|450000|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 76 || {{WP|Gabon}} || {{pagbaliwen|267668|km2|sqmi|disp=table}} || 0.18% ||
|-
| 77 || ''{{WP|Western Sahara}}'' || {{pagbaliwen|266000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.18% || &lt;ref group=Paammo&gt;Ti administrasion ket nagudua babaen ti [[Morocco]] ken maibigbigan bassit, ''[[de facto]]'' naiwayawayas {{WP|Sahrawi Arab Democratic Republic}}, isuda a dua ket [[Kalintegan a kasasaad iti  laud a Sahara|naitunton ti sibubukel a teritorio]].&lt;/ref&gt;
|-
| 78 || {{WP|Ecuador}} || {{pagbaliwen|256369|km2|sqmi|disp=table}} || 0.20% ||
|-
| 79 || {{WP|Guinea}} || {{pagbaliwen|245857|km2|sqmi|disp=table}} || 0.17% ||
|-
| 80 || {{WP|United Kingdom}} || {{pagbaliwen|242900|km2|sqmi|disp=table}} || 0.16% || &lt;ref group=Paammo&gt;Does not include the three [[Crown Dependencies]] ({{pagbaliwen|768|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and the 14 [[British overseas territories]] ({{pagbaliwen|1742857|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 81 || {{WP|Uganda}} || {{pagbaliwen|241550|km2|sqmi|disp=table}} || 0.16% ||
|-
| 82 || {{WP|Ghana}} || {{pagbaliwen|238533|km2|sqmi|disp=table}} || 0.16% ||
|-
| 83 || {{WP|Romania}} || {{pagbaliwen|238391|km2|sqmi|disp=table}} || 0.16% || Kadakkelan a pagilian iti [[Abagatan a daya a Europa]].
|-
| 84 || {{WP|Laos}} || {{pagbaliwen|236800|km2|sqmi|disp=table}} || 0.16% ||
|-
| 85 || {{WP|Guyana}} || {{pagbaliwen|214969|km2|sqmi|disp=table}} || 0.14% ||
|-
| 86 || {{WP|Belarus}} || {{pagbaliwen|207600|km2|sqmi|disp=table}} || 0.14% ||
|-
| 87 || {{WP|Kyrgyzstan}} || {{pagbaliwen|199951|km2|sqmi|disp=table}} || 0.13% ||
|-
| 88 || {{WP|Senegal}} || {{pagbaliwen|196722|km2|sqmi|disp=table}} || 0.13% ||
|-
| 89 || {{WP|Syria}} || {{pagbaliwen|185180|km2|sqmi|disp=table}} || 0.12% ||  Including the part of the [[Golan Heights]] ({{pagbaliwen|1200|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) currently administered by [[Israel]].
|-
| 90 || {{WP|Cambodia}} || {{pagbaliwen|181035|km2|sqmi|disp=table}} || 0.12% ||
|-
| 91 || {{WP|Uruguay}} || {{pagbaliwen|176215|km2|sqmi|disp=table}} || 0.12% ||
|-
| 92 || {{WP|Suriname}} || {{pagbaliwen|163820|km2|sqmi|disp=table}} || 0.11% || Kabassitan a pagilian iti [[Abagatan nga Amerika]].
|-
| 93 || {{WP|Tunisia}} || {{pagbaliwen|163610|km2|sqmi|disp=table}} || 0.11% ||
|-
| 94 || {{WP|Bangladesh}} || {{pagbaliwen|147570|km2|sqmi|disp=table}} || 0.10% || Area according to [[Bangladesh Bureau of Statistics]] is {{pagbaliwen|147570|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |title=Bangladesh Bureau of Statistics |author= |date= |work= |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |accessdate=31 Agosto 2011 |archive-date=2011-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 95 || {{WP|Nepal}} || {{pagbaliwen|147181|km2|sqmi|disp=table}} || 0.10% ||
|-
| 96 || {{WP|Tajikistan}} || {{pagbaliwen|143100|km2|sqmi|disp=table}} || 0.10% ||
|-
| 97 || {{WP|Greece}} || {{pagbaliwen|131957|km2|sqmi|disp=table}} || 0.09% ||
|-
| 98 || {{WP|Nicaragua}} || {{pagbaliwen|130373|km2|sqmi|disp=table}} || 0.09% || Kadakkelan a pagilian iti [[Tengnga nga Amerika]].
|-
| 99 || {{WP|North Korea}} || {{pagbaliwen|120538|km2|sqmi|disp=table}} || 0.08% ||
|-
| 100 || {{WP|Malawi}} || {{pagbaliwen|118484|km2|sqmi|disp=table}} || 0.08% ||
|-
| 101 || {{WP|Eritrea}} || {{pagbaliwen|117600|km2|sqmi|disp=table}} || 0.08% || Mairaman ti [[Badme]] a rehion.
|-
| 102 || {{WP|Benin}} || {{pagbaliwen|112622|km2|sqmi|disp=table}} || 0.08% ||
|-
| 103 || {{WP|Honduras}} || {{pagbaliwen|112492|km2|sqmi|disp=table}} || 0.08% ||
|-
| 104 || {{WP|Liberia}} || {{pagbaliwen|111369|km2|sqmi|disp=table}} || 0.07% ||
|-
| 105 || {{WP|Bulgaria}} || {{pagbaliwen|110879|km2|sqmi|disp=table}} || 0.07% ||
|-
| 106 || {{WP|Cuba}} || {{pagbaliwen|109884|km2|sqmi|disp=table}} || 0.07% || Kadakkelan a pagilian iti [[Caribbean|Karibe]].
|-
| 107 || {{WP|Guatemala}} || {{pagbaliwen|108889|km2|sqmi|disp=table}} || 0.07% ||
|-
| 108 || {{WP|Iceland}} || {{pagbaliwen|103000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.07% ||
|-
| 109 || {{WP|South Korea}} || {{pagbaliwen|99828|km2|sqmi|disp=table}} || 0.07% || Official figure as of 2009 is {{pagbaliwen|100210|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://stock.mt.co.kr/view/mtview.php?no=2010083110084267827&amp;type=1&amp;outlink=2&amp;EVEC
|title=우리나라 국토, 여의도 면적 24배 늘어
|date=Agosto 31, 2010
|publisher=Moneytoday, citing Ministry of Land Transport and Maritime Affairs
|accessdate=2010-09-12}}&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| 110 || {{WP|Hungary}} || {{pagbaliwen|93028|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% ||
|-
| 111 || {{WP|Portugal}} || {{pagbaliwen|92090|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% ||
|-
| 112 || {{WP|Jordan}} || {{pagbaliwen|89342|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% ||
|-
| 113 || {{WP|Serbia}} || {{pagbaliwen|88361|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% || {{#Tag:Ref|The UN area figure includes the disputed territory of [[Kosovo]], which has an area of {{pagbaliwen|10887|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;CIA Kosovo&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|title=Kosovo|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|date=20 Marso 2008|accessdate=2008-04-12|archive-date=2016-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194718/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701194718/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html |date=2016-07-01 }}&lt;/ref&gt; and has [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence]] from [[Serbia]].
|-
| 114 || {{WP|Azerbaijan}} || {{pagbaliwen|86600|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% || &lt;ref group=Note&gt;The UN area figure includes the largely unrecognized {{WP|Nagorno-Karabakh Republic}}, which has an area of {{pagbaliwen|11458|km2|sqmi|abbr=on}} and is ''de facto'' independent from [[Azerbaijan]].&lt;/ref&gt;
|-
| 115 || {{WP|Austria}} || {{pagbaliwen|83871|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% ||
|-
| 116 || {{WP|United Arab Emirates}} || {{pagbaliwen|83600|km2|sqmi|disp=table}} || 0.06% ||
|-
| 117 || {{WP|Czech Republic}} || {{pagbaliwen|78865|km2|sqmi|disp=table}} || 0.05% ||
|-
| 118 || {{WP|Panama}} || {{pagbaliwen|75417|km2|sqmi|disp=table}} || 0.05% ||
|-
| 119 || {{WP|Sierra Leone}} || {{pagbaliwen|71740|km2|sqmi|disp=table}} || 0.05% ||
|-
| 120 || {{WP|Ireland}} || {{pagbaliwen|70273|km2|sqmi|disp=table}} || 0.05% ||
|-
| 121 || {{WP|Georgia}} || {{pagbaliwen|69700|km2|sqmi|disp=table}} || 0.05% || {{#Tag:Ref|The UN area figure includes the largely unrecognized {{WP|Abkhazia}} and {{WP|South Ossetia}}, both of which are ''de facto'' independent from [[Georgia (country)|Georgia]]. The area of [[Abkhazia]] is {{pagbaliwen|8660|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1358/Abkhazia Abkhazia] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''&lt;/ref&gt; and that of [[South Ossetia]] is {{pagbaliwen|3900|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/south+ossetia South Ossetia] at World English Dictionary&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 122 || {{WP|Sri Lanka}} || {{pagbaliwen|65610|km2|sqmi|disp=table}} || 0.04% ||
|-
| 123 || {{WP|Lithuania}} || {{pagbaliwen|65300|km2|sqmi|disp=table}} || 0.04% ||
|-
| 124 || {{WP|Latvia}} || {{pagbaliwen|64559|km2|sqmi|disp=table}} || 0.04% ||
|-
| 125 || ''{{WP|Svalbard and Jan Mayen}}'' || {{pagbaliwen|62422|km2|sqmi|disp=table}} || 0.04% || Integral overseas areas of the [[Kingdom of Norway]].
|-
| 126 || {{WP|Togo}} || {{pagbaliwen|56785|km2|sqmi|disp=table}} || 0.04% ||
|-
| 127 || {{WP|Croatia}} || {{pagbaliwen|56594|km2|sqmi|disp=table}} || 0.04% ||
|-
| 128 || {{WP|Bosnia and Herzegovina}} || {{pagbaliwen|51197|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% ||
|-
| 129 || {{WP|Costa Rica}} || {{pagbaliwen|51100|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% ||
|-
| 130 || {{WP|Slovakia}} || {{pagbaliwen|49037|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% ||
|-
| 131 || {{WP|Dominican Republic}} || {{pagbaliwen|48671|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% ||
|-
| 132 || {{WP|Estonia}} || {{pagbaliwen|45227|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% ||
|-
| 133 || {{WP|Denmark}} || {{pagbaliwen|43094|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% || &lt;ref group=Paammo&gt;The UN figure includes only the constituent country Denmark; the entire [[Kingdom of Denmark]], including [[Greenland]] and [[Faroe Islands]] covers {{pagbaliwen|2220093|km2|sqmi|abbr=on}} and would be 12th.&lt;/ref&gt;
|-
| 134 || {{WP|Switzerland}} || {{pagbaliwen|41277|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% || &lt;ref group=Paammo&gt;The UN figure does not include state forests and communanzas amounting to ({{pagbaliwen|7.15|km2|sqmi|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 135 || {{WP|Bhutan}} || {{pagbaliwen|38394|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% ||
{{#Tag:Ref|Bhutan's entry in the CIA Factbook as of Hulio 2009 listed the area as {{pagbaliwen|38394|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html | title = The World Factbook: Bhutan | publisher = U.S. Central Intelligence Agency | date = 30 Hulio 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090805014552/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html | archivedate = 2009-08-05 | access-date = 2012-01-21 | url-status = dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228202246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |date=2010-12-28 }}&lt;/ref&gt; the same number reported by the Bhutan government in 2002.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/5yp09_main.pdf | title = 9th Five Year Plan (2002–2007) | publisher = Royal Government of Bhutan | year = 2002 | accessdate = 22 Agosto 2011 | archive-date = 2012-03-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120320060614/http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/5yp09_main.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; The previous CIA Factbook update as of Hunio 2009 listed the area as {{pagbaliwen|47000|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/BT.html | title = The World Factbook: Bhutan | publisher = U.S. Central Intelligence Agency | date = 26 Hunio 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090715044105/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/BT.html | archivedate = 2009-07-15 | access-date = 2012-01-21 | url-status = dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228202246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |date=2010-12-28 }}&lt;/ref&gt; close to the {{pagbaliwen|46500|km2|abbr=on}} figure reported by the Bhutan government in 1997.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/08fyp.pdf | title = 8th Five Year Plan (1997–2002) | publisher = Royal Government of Bhutan | year = 1997 | accessdate = 22 Agosto 2011 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304190503/http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/08fyp.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190503/http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/08fyp.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;|group=Note}}
|-
| 136 || {{WP|Netherlands}} || {{pagbaliwen|37354|km2|sqmi|disp=table}} || 0.03% || {{#Tag:Ref|The UN figure includes only the constituent country the [[Netherlands]]; the entire [[Kingdom of the Netherlands]] covers {{pagbaliwen|42437|km2|sqmi|abbr=on}}. The official figure for the whole Kingdom is {{pagbaliwen|41528|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C1A56EC5-9A02-4639-8BDB-6787381ADA7A/0/2009j29pub.pdf |title=Central Bureau of Statistics of Netherlands |access-date=2012-01-21 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724151433/http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C1A56EC5-9A02-4639-8BDB-6787381ADA7A/0/2009j29pub.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724151433/http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/C1A56EC5-9A02-4639-8BDB-6787381ADA7A/0/2009j29pub.pdf |date=2011-07-24 }}&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 137 || ''{{WP|Republic of China (Taiwan)}}'' || {{pagbaliwen|36188|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% || {{#Tag:Ref|The UN source does not include data for the Republic of China (Taiwan). The figure used was taken from the 2009 Statistical Yearbook of the Republic of China. The total constitutional land area of the Republic of China is {{pagbaliwen|11420000|km2|sqmi|abbr=on}}, which includes modern-day Taiwan, Mongolia, and Mainland China.&lt;ref&gt;{{cite web
|format=pdf
|url=http://eng.stat.gov.tw/public/data/dgbas03/bs2/yearbook_eng/y001.pdf
|title=Area, cultivated land area and forest land area
|publisher=National Statistics – Republic of China (Taiwan)
|accessdate=2007-09-27
|archive-date=2018-12-26
|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226005659/http://eng.stat.gov.tw/public/data/dgbas03/bs2/yearbook_eng/y001.pdf%0A
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 138 || {{WP|Guinea-Bissau}} || {{pagbaliwen|36125|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 139 || {{WP|Moldova}} || {{pagbaliwen|33846|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% || &lt;ref group=&quot;Paammo&quot;&gt;The UN area figure includes the largely unrecognized {{WP|Transnistria}}, which has an area of {{pagbaliwen|4163|km2|sqmi|abbr=on}} and is ''de facto'' independent from Moldova.&lt;/ref&gt;
|-
| 140 || {{WP|Belgium}} || {{pagbaliwen|30528|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 141 || {{WP|Lesotho}} || {{pagbaliwen|30355|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 142 || {{WP|Armenia}} || {{pagbaliwen|29743|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 143 || {{WP|Solomon Islands}} || {{pagbaliwen|28896|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 144 || {{WP|Albania}} || {{pagbaliwen|28748|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 145 || {{WP|Equatorial Guinea}} || {{pagbaliwen|28051|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 146 || {{WP|Burundi}} || {{pagbaliwen|27834|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 147 || {{WP|Haiti}} || {{pagbaliwen|27750|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 148 || {{WP|Rwanda}} || {{pagbaliwen|26338|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 149 || {{WP|Amianan a Macedonia}} || {{pagbaliwen|25713|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 150 || {{WP|Djibouti}} || {{pagbaliwen|23200|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 151 || {{WP|Belize}} || {{pagbaliwen|22966|km2|sqmi|disp=table}} || 0.02% ||
|-
| 152 || {{WP|Israel}} || {{pagbaliwen|22072|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% ||&lt;ref group=Paammo&gt;The UN figure does not include the [[West Bank]] ({{pagbaliwen|5640|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and the [[Gaza Strip]] ({{pagbaliwen|360|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}); Including the internationally unrecognized annexed [[Golan Heights]] ({{pagbaliwen|1200|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[East Jerusalem]] ({{pagbaliwen|70|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 153 || {{WP|El Salvador}} || {{pagbaliwen|21041|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% || Kabassitan a pagilian iti [[Tengnga nga Amerika]].
|-
| 154 || {{WP|Slovenia}} || {{pagbaliwen|20273|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% ||
|-
| 155 || ''{{WP|New Caledonia}}'' || {{pagbaliwen|18575|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% || [[Overseas departments and territories of France#Sui generis collectivity|''Sui generis'' French collectivity]].
|-
| 156 || {{WP|Fiji}} || {{pagbaliwen|18272|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% ||
|-
| 157 || {{WP|Kuwait}} || {{pagbaliwen|17818|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% ||
|-
| 158 || {{WP|Swaziland}} || {{pagbaliwen|17364|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% ||
|-
| 159 || {{WP|East Timor}} || {{pagbaliwen|14874|km2|sqmi|disp=table}} || 0.01% ||
|-
| 160 || {{WP|The Bahamas}} || {{pagbaliwen|13943|km2|sqmi|disp=table}} || 0.009% ||
|-
| 161 || {{WP|Montenegro}} || {{pagbaliwen|13812|km2|sqmi|disp=table}} || 0.009% ||
|-
| 162 || {{WP|Vanuatu}} || {{pagbaliwen|12189|km2|sqmi|disp=table}} || 0.008% ||
|-
| 163 || ''{{WP|Falkland Islands}}''|| {{pagbaliwen|12173|km2|sqmi|disp=table}} || 0.008% || [[Ballasiw=taaw a Teritorio iti Britania]]. Natunton babaen ti [[Argentina]].
|-
| 164 || {{WP|Qatar}} || {{pagbaliwen|11586|km2|sqmi|disp=table}} || 0.008% ||
|-
| 165 || {{WP|The Gambia}} || {{pagbaliwen|11295|km2|sqmi|disp=table}} || 0.008% || Kabassitan a pagilian iti kontinental nga [[Africa]].
|-
| 166 || {{WP|Jamaica}} || {{pagbaliwen|10991|km2|sqmi|disp=table}} || 0.007% ||
|-
| 167 || {{WP|Lebanon}} || {{pagbaliwen|10452|km2|sqmi|disp=table}} || 0.007% || Kabassitan a pagilian iti kontinental nga [[Asia]].
|-
| 168 || {{WP|Cyprus}} || {{pagbaliwen|9251|km2|sqmi|disp=table}} || 0.006% || &lt;ref group=Note&gt;The UN area figure includes the largely unrecognized but ''de facto'' independent {{WP|Northern Cyprus}} ({{pagbaliwen|3355|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), an [[United Nations Buffer Zone in Cyprus|UN buffer zone]] ({{pagbaliwen|346|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}), and {{WP|Akrotiri and Dhekelia}} ({{pagbaliwen|254|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).&lt;/ref&gt;
|-
| 169 || ''{{WP|Puerto Rico}}'' || {{pagbaliwen|8870|km2|sqmi|disp=table}} || 0.006% ||  Mankomunidad iti [[Estados Unidos]].
|-
| 170 || ''{{WP|French Southern and Antarctic Lands}}'' || {{pagbaliwen|7447|km2|sqmi|disp=table}} || 0.005% || [[Overseas departments and territories of France#Overseas territories|Overseas territory]] of [[France]]. Excludes not widely recognized claim on [[Adélie Land]] in Antarctica.&lt;br /&gt;
{{#Tag:Ref|The UN source has no data for the French Southern and Antarctic Lands. The figure given here was taken from the CIA Factbook, and is the total of all areas listed separately there.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fs.html French Southern and Antarctic Lands], CIA Factbook, as of Desiembre 29, 2010.&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 171 || ''{{WP|Palestinian territories}}'' || {{pagbaliwen|6020|km2|sqmi|disp=table}} || 0.004% ||
|-
| 172 || {{WP|Brunei}} || {{pagbaliwen|5765|km2|sqmi|disp=table}} || 0.004% ||
|-
| 173 || {{WP|Trinidad and Tobago}} || {{pagbaliwen|5130|km2|sqmi|disp=table}} || 0.003% ||
|-
| 174 || {{WP|Cape Verde}} || {{pagbaliwen|4033|km2|sqmi|disp=table}} || 0.003% ||
|-
| 175 || ''{{WP|French Polynesia}}'' || {{pagbaliwen|4000|km2|sqmi|disp=table}} || 0.003% || French [[overseas collectivity]].
|-
| 176 || ''{{WP|South Georgia and the South Sandwich Islands}}'' || {{pagbaliwen|3903|km2|sqmi|disp=table}} || 0.003% || [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]].&lt;br /&gt;
{{#Tag:Ref|The UN source does not include data for South Georgia and the South Sandwich Islands. The figure given here was taken from the CIA Factbook.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sx.html South Georgia and the South Sandwich Islands], CIA Factbook, as of Nobiembre 26, 2010&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 177 || {{WP|Samoa}} || {{pagbaliwen|2842|km2|sqmi|disp=table}} || 0.002% ||
|-
| 178 || {{WP|Luxembourg}} || {{pagbaliwen|2586|km2|sqmi|disp=table}} || 0.002% ||
|-
| 179 || {{WP|Comoros}} || {{pagbaliwen|2235|km2|sqmi|disp=table}} || 0.002% || Listed figure includes [[Mayotte]] {{pagbaliwen|373|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}, maysa a ''[[de facto]]'' [[ballasiw-taaw a departamentodepartment]] iti Francia.
|-
| 180 || {{WP|Mauritius}} || {{pagbaliwen|1969|km2|sqmi|disp=table}} || 0.001% ||
|-
| 181 || ''{{WP|Faroe Islands}}'' || {{pagbaliwen|1393|km2|sqmi|disp=table}} || 0.001% || Maysa a pagilian iti uneg ti [[Pagarian iti Denmark]].
|-
| 182 || ''{{WP|Hong Kong}}'' || {{pagbaliwen|1104|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0007% || A [[Special Administrative Region of the People's Republic of China|Special Administrative Region of China]].
|-
| 183 || {{WP|São Tomé and Príncipe}} || {{pagbaliwen|964|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0006% ||
|-
| 184 || ''{{WP|Turks and Caicos Islands}}'' || {{pagbaliwen|948|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0006% ||  [[British Overseas Territory]]. Area includes protected waters.
|-
| 185 || {{WP|Bahrain}} || {{pagbaliwen|758|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0005% ||
|-
| 186 || {{WP|Dominica}} || {{pagbaliwen|751|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0005% ||
|-
| 187 || {{WP|Tonga}} || {{pagbaliwen|747|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0005% ||
|-
| 188 || {{WP|Kiribati}} || {{pagbaliwen|726|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0005% || Figure refers to land area only. Excludes uninhabited islands ({{pagbaliwen|84|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).
|-
| 189 || {{WP|Singapore}} || {{pagbaliwen|710|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0005% ||
|-
| 190 || {{WP|Federated States of Micronesia}} || {{pagbaliwen|702|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0005% ||
|-
| 191 || ''{{WP|Isle of Man}}'' || {{pagbaliwen|572|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0004% ||  British [[Crown dependency]].
|-
| 192 || ''{{WP|Guam}}'' || {{pagbaliwen|549|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0004% ||  Organized unincorporated [[Territories of the United States|territory of the USA]].
|-
| 193 || {{WP|Saint Lucia}} || {{pagbaliwen|539|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0004% || Refers to habitable area. Excludes St. Lucia's Forest Reserve.
|-
| 194 || {{WP|Andorra}} || {{pagbaliwen|468|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% ||
|-
| 195 || ''{{WP|Northern Mariana Islands}}'' || {{pagbaliwen|464|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% ||  Mankomunidad iti [[Estados Unidos]].
|-
| 196 || {{WP|Palau}} || {{pagbaliwen|459|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% ||
|-
| 197 || {{WP|Seychelles}} || {{pagbaliwen|452|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% || Kabassitan a pagilian iti [[Africa]].
|-
| 198 || ''{{WP|Curaçao}}'' || {{pagbaliwen|444|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% || Pagilian iti [[Pagarian iti Nederlandia]].
|-
| 199 || {{WP|Antigua and Barbuda}} || {{pagbaliwen|442|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% ||
|-
| 200 || {{WP|Barbados}} || {{pagbaliwen|430|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% ||
|-
| 201 || {{WP|Saint Vincent and the Grenadines}} || {{pagbaliwen|389|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0003% ||
|-
| 202 || ''{{WP|United States Virgin Islands}}'' || {{pagbaliwen|347|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% ||  Unincorporated, organized [[Territories of the United States|territory]] of the United States.
|-
| 203 || {{WP|Grenada}} || {{pagbaliwen|344|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% ||
|-
| 204 || {{WP|Malta}} || {{pagbaliwen|316|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% || Kabassitan a pagilian iti [[Kappon iti Europa]].
|-
| 205 || ''{{WP|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}'' || {{pagbaliwen|308|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% ||  [[British Overseas Territory]]&lt;br /&gt;
{{#Tag:Ref|The UN source lists this entity as three separate territories. The figure given here is from the CIA Factbook.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sh.html Saint Helena, Ascension, and Tristan de Cunha], CIA Factbook, as of March 1, 2011.&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 206 || {{WP|Maldives}} || {{pagbaliwen|300|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% || Kabassitan a pagilian iti [[Asia]].
|-
| 207 || ''{{WP|Cayman Islands}}'' || {{pagbaliwen|264|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% ||  [[British Overseas Territory]].
|-
| 208 || {{WP|Saint Kitts and Nevis}} || {{pagbaliwen|261|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% || Kabasssitan apagilian iti [[Amianan nga Amerika]], iti [[Amerikas]] ken iti [[Laud a  Hemispiro]].
|-
| 209 || ''{{WP|Niue}}'' || {{pagbaliwen|260|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% || Self-governing in free association with New Zealand.
|-
| 210 || ''{{WP|Saint Pierre and Miquelon}}'' || {{pagbaliwen|242|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% || French [[overseas collectivity]].
|-
| 211 || ''{{WP|Cook Islands}}'' || {{pagbaliwen|236|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0002% || Self-governing in free association with New Zealand.
|-
| 212 || ''{{WP|American Samoa}}'' || {{pagbaliwen|199|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0001% || Unorganized, unincorporated territory of the USA; includes [[Swains Island]], claimed by [[Tokelau]].
|-
| 213 || {{WP|Marshall Islands}} || {{pagbaliwen|181|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0001% ||
|-
| 214 || ''{{WP|Aruba}}'' || {{pagbaliwen|180|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0001% || Country of the [[Pagariam iti Nederlandia]].
|-
| 215 || {{WP|Liechtenstein}} || {{pagbaliwen|160|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0001% ||
|-
| 216 || ''{{WP|British Virgin Islands}}'' || {{pagbaliwen|151|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0001% ||  [[British Overseas Territory]]
|-
| 217 || ''{{WP|Wallis and Futuna}}'' || {{pagbaliwen|142|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0001% || French [[overseas collectivity]].
|-
| 218 || ''{{WP|Jersey}}'' || {{pagbaliwen|116|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00008% ||  British [[Crown dependency]].
|-
| 219 || ''{{WP|Montserrat}}'' || {{pagbaliwen|102|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00007% || [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]].
|-
| 220 || ''{{WP|Anguilla}}'' || {{pagbaliwen|91|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00006% || [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]].
|-
| 221 || ''{{WP|Guernsey}}'' || {{pagbaliwen|78|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00005% || British [[Crown dependency]].
|-
| 222 || {{WP|San Marino}} || {{pagbaliwen|61|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00004% ||
|-
| 223 || ''{{WP|British Indian Ocean Territory}}'' || {{pagbaliwen|60|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00004% || [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]. &lt;br /&gt;  {{#tag:Ref|Also known as the Chagos Islands. Home of the [[Diego Garcia]] military base; no permanent resident population. The UN gives no information for [[British Indian Ocean Territory]]. The figure given here was taken from the CIA Factbook.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/io.html British Indian Ocean Territory], CIA Factbook, as of Nobiembre 17, 2010.&lt;/ref&gt;|group=Paammo}}
|-
| 224 || ''{{WP|Saint Martin}}'' || {{pagbaliwen|56|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00004% || French [[overseas collectivity]]. &lt;br /&gt; {{#tag:ref|The UN source does not include data for Saint Martin. The figure used is from the French National institute of Statistics and economic Studies.&lt;ref name=INSEE /&gt;|group=Paammo}}
|-
| 225 || ''{{WP|Bermuda}}'' || {{pagbaliwen|54|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00004% ||  [[British Overseas Territory]].
|-
| 226 || ''{{WP|Pitcairn Islands}}'' || {{pagbaliwen|47|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00003% ||  [[British Overseas Territory]]. &lt;br /&gt; {{#Tag:Ref|The figure used is from the CIA Factbook, and includes [[Henderson Island (Pitcairn Islands)|Henderson]], [[Ducie Island]], and [[Oeno Island]].&lt;ref name=CiaPitcairn&gt;[[Central Intelligence Agency]], [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pc.html Pitcairn Islands], CIA World Factbook, as of Pebrero 15, 2011.&lt;/ref&gt; The UN figure is {{pagbaliwen|5|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}, and only includes area for Pitcairn island itself, the only inhabited island in the Pitcairn Islands group.|group=Paammo}}
|-
| 227 || ''{{WP|Norfolk Island}}'' || {{pagbaliwen|36|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00002% ||  Agturturay a teritorio iti Australia.
|-
| 228 || ''{{WP|Sint Maarten}}'' || {{pagbaliwen|34|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00002% ||  Pagilian iti [[Pagarian iti Nederlandia]].
|-
| 229 || ''{{WP|Macau}}'' || {{pagbaliwen|30|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00002% || A [[Special Administrative Region of the People's Republic of China|Special Administrative Region of China]].
|-
| 230 || {{WP|Tuvalu}} || {{pagbaliwen|26|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00002% ||
|-
| 231 || ''{{WP|Saint Barthélemy}}'' || {{pagbaliwen|24|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00002% || French [[overseas collectivity]]. &lt;br /&gt; {{#tag:ref|The UN source does not include data for Saint Barthélemy. The figure used is from the French National institute of Statistics and economic Studies.&lt;ref name=INSEE /&gt;|group=Paammo}}
|-
| 232 || {{WP|Nauru}} || {{pagbaliwen|21|km2|sqmi|disp=table}} || 0.00001% || Kabassitan nga isla a pagilian ken kabassitan a republika iti lubong.
|-
| 233 || ''{{WP|Tokelau}}'' || {{pagbaliwen|12|km2|sqmi|disp=table}} || 0.000008% || Dependensia ti Baro a Selanda.
|-
| 234 || ''{{WP|Gibraltar}}'' || {{pagbaliwen|6|km2|sqmi|disp=table}} || 0.000004% || [[British Overseas Territory]].
|-
| 235 || {{WP|Monaco}} || {{pagbaliwen|2|km2|sqmi|disp=table}} || 0.000001% || Kabassitan a kameng kadagiti [[Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian|Nagkaykaysa a Pagilian]].
|-
| 236 || {{WP|Siudad ti Batikano}} || {{pagbaliwen|0.44|km2|sqmi|disp=table}} || 0.0000003% || Kabassitan a pagilian iti lubong.
|}

== Paammo ==
&lt;references group=&quot;Paammo&quot; /&gt;
&lt;references group=&quot;Note&quot; /&gt;
== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Dagiti listaan ti pagpagilian|Kalawa]]
[[Kategoria:Dagiti listaan babaen ti kalawa]]
[[Kategoria:Danum babaen ti pagilian| ]]
[[Kategoria:Dagiti artikulo a nasken a maipatarus]]</text>
      <sha1>65jqflo0wu8auvlffo9paxv9qqdju18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irlanda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13564</id>
    <revision>
      <id>407361</id>
      <parentid>402634</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5212" sha1="9mclpn1edwecr9m7vfrco6fvdmwngif" xml:space="preserve">{{Infobox is-isla
|name = Irlanda
|sobriquet=&lt;small&gt;&lt;br /&gt;''The Emerald Isle'' &lt;br /&gt;({{lang-ilo|Ti Esmeralda nga Isla}}),&lt;br /&gt;''The Island of Saints and Scholars'' &lt;br /&gt;({{lang-ilo|Ti Isla dagiti Santo ken dagiti Eskolar}})&lt;/small&gt;
|map_image = Ireland (island) in Europe.png
|native_name = &lt;br /&gt;{{lang-ga|Éire}}, [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: ''{{lang|en|Irlanda}}'',&lt;br /&gt;[[Dagiti dialekto nga Ulster Eskoses|Ulster-Eskoses]]: ''{{lang|sco|Airlann}}''
|native_name_link =
&lt;!-- *** Imahen *** --&gt;
|image_name = Ireland (MODIS).jpg
|image_caption =Ala ti satelite a ladawan iti Irlanda. Ti [[Taaw Atlantiko]] iti laud, ti [[Baybay Keltiko]] ket adda iti abagatan ken ti [[Baybay Irlandes]] ket adda iti daya.
|image_size =
|image_alt = Satelite a ladawan iti Irlanda
|location = [[Akin-amianan nga Europa]] wenno [[Lumaud a Europa]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ei.html|title=The World Factbook|date=2009-11-27|publisher=Central Intelligence Agency (USA)|accessdate=2010-01-01|archive-date=2019-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506104239/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ei.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506104239/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ei.html |date=2019-05-06 }}&lt;/ref&gt;|coordinates =
|area_km2 = 81638.1
|area_footnotes = &lt;ref name=&quot;irlgeog&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |title=Heograpia iti Irlánda |publisher=[[Gobierno ti Irlanda]] |accessdate=2009-11-11 |last=Nolan |first=William |archive-date=2009-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091124012641/http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124012641/http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |date=2009-11-24 }}&lt;/ref&gt;
|rank = Maika-20
|coastline_km = 2,797
|highest_mount = [[Carrauntoohil]]
|elevation_m = 1041
|languages = [[Pagsasao nga Irlandes|Irlandes]], [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]
|country = {{wagayway|Republika ti Irlanda}}
|country_largest_city = [[Dublin]]
|country2 = {{wagayway|Nagkaykaysa a Pagarian}}
|country2_admin_divisions_title = [[Administratibo a heograpia iti Nagkaykaysa a Pagarian|Umisu a Pagilian]]
|country2_admin_divisions = [[Akin-amianan nga Irlanda]]
|country2_largest_city = [[Belfast]]
|population = 6,197,100
|population_as_of = 2008
|ethnic_groups = [[Tattao nga Irlandes|Irlandes]], [[Tattao nga Ulster Eskoses|Ulster Eskoses]], [[Agbanbaniaga nga Irlandes]]&lt;ref group=&quot;Paammo&quot;&gt;Dagiti Agbanbaniaga nga Irlandes ket opisial a maibigbigan a kas maysa nga etniko a grupo idiay Akin-amianan nga Irlanda babaen ti Panakibiang ti Puli (Akin-amianan nga Irlánda) Bilin, 1997. Idiay Republika iti Irlanda naidasig da a kas maysa a &quot;sosial a grupo&quot;. Ti Senso ket nagporma kadagiti turayan a naglaon kadagiti pagitaklaan a kahon para kadagita a tattao tapno maipalpalawagda no maysa da nga Agbanbaniga nga Irlandes. Para iti adu pay a pakaammo kitaen ti:
*{{cite web|url=http://www.itmtrav.com/Legal-ResourcePack2.html|title=Pack 2 – Kultura dagiti Agbanbaniaga|year=2006|work=Pagalaan ti Kalintegan dagiti Agbanbaniaga|publisher=Irlandés nga Agbanbaniaga Movement|accessdate=3 Marso 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528195727/http://www.itmtrav.com/Legal-ResourcePack2.html|archivedate=2008-05-28|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528195727/http://www.itmtrav.com/Legal-ResourcePack2.html |date=2008-05-28 }}
*{{cite web|url=http://www.ofmdfmni.gov.uk/race-equality-strategy.pdf|title=Stratehia ti Pagtimbengan ti Puli para iti Akin-amianan nga Irlánda 2005–2010|year=2005|publisher=Opisina iti Umuna a Ministro ken Deputado nga Umuna a Ministro|accessdate=3 Marso 2010}}&lt;/ref&gt;
|density_km2 = 73.4
}}
{{maipapan|isla|naturay nga estado nga addan ti kapadpadana a nagan|Republika ti Irlanda|dadduma pay a panag-usar|Irlanda (panangilawlawag)}}
{{Coord|53|20|N|08|00|W|type:country_scale:2500000|display=title}}

Ti '''Irlanda'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Irlanda|page=226}}&lt;/ref&gt; ({{IPA-endia|ˈaɪrlənd|pron|en-us-Ireland.ogg}}; {{lang-ga|[[Éire]]}}; [[Dagiti dialekto nga Ulster Eskoses|Ulster Eskoses]]: ''Airlann'' wenno ''Airlan'') ket maysa nga [[isla]] iti amianan a laud iti kontinente nga [[Europa]]. Isu daytoy ti [[Listaan dagiti isla iti Europa babaen ti kalawa|maikatlo a kadakkelan nga isla]] idiay [[Europa]] ken ti [[Listaan dagiti isla babaen ti kalawa|maikadua pulo a kadakkelan nga isla]] iti lubong.&lt;ref name='unep'&gt;{{cite web|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|title=Is-isla babaen ti kalawa|date=1998-02-18|work=UN System-Wide Earthwatch|publisher=Programa ti Katutubo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|accessdate=2008-08-30|archive-date=2015-12-01|archive-url=https://archive.is/20151201081219/http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iti daya ket [[Listaan dagiti isla ti Britaniko a bassit nga isla|ti dakdakkel nga isla]] iti [[Gran Britania]], a daytoy ket naisina babaen ti [[Baybay Irlandes]].

== Paammo ==
&lt;references group=&quot;Paammo&quot;/&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Irlanda]]

{{heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>9mclpn1edwecr9m7vfrco6fvdmwngif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estado ti Palestina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14018</id>
    <revision>
      <id>407345</id>
      <parentid>406558</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7762" sha1="3tjrvnlswtq3pg5gwg2elhkwmv1lqs6" xml:space="preserve">{{Coord|32|00|N|35|15|E|display=title}}
{{Infobox pagilian
|native_name              = &lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt; {{lang|ar|دولة فلسطين}} &lt;br /&gt;''{{transl|ar|DIN|Dawlat Filasṭin}}''&lt;/span&gt;
|conventional_long_name   = Estado ti Palestina&lt;ref name=&quot;declaration1988&quot; /&gt;{{ref label|naming|i|}}
|common_name              = Palestina
|image_flag               = Flag of Palestine.svg
|image_coat               = Coat of arms of Palestine (Official).svg
|image_map                = LocationPalestine.svg
|national_anthem          = ''[[Fida'i]]''
|capital                  = [[Herusalem]] (nairangarang){{ref label|capital|ii|}}&lt;ref name=Bissiop433 /&gt;&lt;br /&gt; [[Ramallah]] ken [[Gaza]] (administratibo)
|largest_city             = [[Gaza]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|official_languages       = [[Pagsasao nga Arábiko|Arábiko]]
|government_type          = [[Parlamentario a sistema|Parlamentario a demokrasia]] &lt;ref name=&quot;declaration1988&quot; /&gt;
|leader_title1            = [[Presidente iti Estado iti Palestina|Presidente]];&lt;br /&gt;[[Mangipagulo iti Ehekutibo a Komite iti Organisasion t iPanakawaya ti Palestina|Mangipangulo iti Ehekutibo a Komite]]
|leader_name1             = [[Mahmoud Abbas]], [[Aziz Duwaik ]] ''(sinuppiat manipud idi 15 Enero 2009)''
|leader_title2            = [[Kangrunaan a Ministro iti Palestina|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2             = [[Salam Fayyad]], [[Ismail Haniyeh]] ''(sinuppiat)''
|area_km2                 = 6,220
|area_footnote            = 
|area_sq_mi               = 2,400
|percent_water=3.5&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140506164505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html |archive-date=6 Mayo 2014 |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 Abril 2014 |accessdate=8 Hunio 2014 |url-status=dead |df= }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate=4,550,368&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estimated Population in the Palestinian Territory Mid-Year by Governorate,1997-2016 |accessdate=8 Hunio 2014 |website=Palestinian Central Bureau of Statistics |url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |archive-date=2014-06-08 |publisher=State of Palestine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = Maika-123
|population_estimate_year = 2014
|population_density_km2   = 731
|population_density_rank  = 
|population_density_sq_mi = 1,895
|population_census_year   =
|GDP_PPP                  = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; $11.95 billion
|GDP_PPP_rank             = –
|GDP_PPP_year             = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; 2008
|GDP_PPP_per_capita       = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; $2,900
|GDP_PPP_per_capita_rank  = –
| sovereignty_type         = Sinuppiat
| sovereignty_note         = kumaduaan ti [[Israel]]
|established_event1       = Nairangarang
|established_date1        = 15 Nobiembre 1988
|established_event2       =Nabanagan
|established_date2        = Ti teritorio a tinunton a paset iti [[Israel]] wenno babaen ti Israeli [[Nasakupan a teritorio|a panagsakup]]{{ref label|control|iii|}}
|Gini_year=2009
|Gini_change=&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini=35.5
|Gini_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |title=GINI Index: West Bank and Gaza |accessdate=8 Hunio 2014 |website=The World Bank: Data |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608054636/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=2014-06-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank=
|HDI_year=2013&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change=steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI=0.686&lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 Hulio 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank=Maika-107
|currency                 = &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;[[Dinar ti Hordania]]&lt;br /&gt;[[Ehipsio a Libra]]&lt;br /&gt;[[Shekel ti Israel]]
|currency_code            = JOD, EGP, ILS
|country_code             = PLE
|time_zone                = &amp;nbsp;
|utc_offset               = +2
|time_zone_DST            = &amp;nbsp;
|utc_offset_DST           = +3
|date_format                 = 
|drives_on                   = 
|cctld                    = [[.ps]]
|calling_code             = [[+970]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|footnote1                =Estadistika tipopulasion ken ekonomia ken ti panangiranggo ket naibatay kadagiti terteritorioti Palestina
|footnote2                =Maus-usarpat ti [[+972]]
}}
{{maipapan|estado||Palestina (panangilawlawag)}}
Ti '''Palestina'''{{ref label|naming|i|}} ({{lang-ar|فلسطين}} ''{{transl|ar|DIN|Filasṭīn/Falasṭīn/Filisṭīn}}''), opisial a nairangarang a kas ti '''Estado ti Palestina''' ({{lang-ar|دولة فلسطين}}, ''{{transl|ar|DIN|Dawlat Filasṭin}}''),&lt;ref name=&quot;declaration1988&quot; /&gt;&lt;ref name=Bissiop433&gt;{{cite book|title=Ti Lubong: Ti Pagalagadan ti Maikatlo a Lubong 1995–96|url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse|editor= Bissio, Robert Remo | location = Montevideo | publisher= [[ITeM|Instituto del Tercer Mundo]]|year=1995| page = [https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] | isbn=978-0-85598-291-1}}&lt;/ref&gt; ket maysa nga estado nga idi ket [[Panangirangarang ti panagwayawayas|nairangarang]] iti panagtalaw idiay [[Alher]] idi 15 Nobiembre 1988, idi ti [[Organisasion ti Pannakawaya ti Palestina]] ({{lang-en|Palestinian Liberation Organization (PLO)}}) [[Nailian a Konsilio ti Palestinal|Nailian a Konsilio]] ({{lang-en|Palestinian National Counsil (PNC)}}) ket nagampon iti unilateral a [[Panakairangarang ti Panagwayawayas ti Palestina]]. Iti agdama a panawen ti 1988 a panakairangarang, ti PLO ket saan a nagwatawat ti panagturay ti ania man a teritorio,&lt;ref name=Zartmanp43&gt;Bercovitch ken Zartman, 2008, [http://books.google.ca/books?id=1cqjpHmhTZsC&amp;pg=PA43&amp;dq=%22state+of+palestine%22+%22recognition%22&amp;lr=&amp;cd=12#v=onepage&amp;q=%22state%20of%20palestine%22%20%22recognition%22&amp;f=false p. 43] (babaen ti [[Liblibro ti Google]]).&lt;/ref&gt; nga adda dagiti naitunton a teritoriona ket internasional a mabigbigan  a kas paset iti [[Israel]] bayat a dagiti nabati ket sinakup pay laeng babaen ti Israeli&lt;ref name=&quot;saeb&quot;&gt;{{Cite news|author=Staff |title=Dagiti Palestina 'Baka Agirangarang ti Estado'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7254434.stm| publisher =[[BBC News]] |date=20 Pebrero 2008|accessdate=2011-09-27 | quote = Ngem maysa pay a makitinnulag ken ti nangato nga opisial a ni, Saeb Erekat, ket di umanamong a ti Organisasion ti Panakawaya ti Palestina ket nagirangarangen ti pannakawayawayas idi 1988. Tattan ket masapultayo ti pudno a panagwayawayas, saan a ti maysa a panagirangarang. Masapultayo ti puno a panagwaywayas babaen ti panagsardeng ti panagsakup. Saan tayo a Kosovo. Nasakupantayo babaen ti Israeli ken para iti panagwayawayas masapul tayo a makaala ti panakawayawayas', ti kinuna ni Mr Erekat.}}&lt;/ref&gt; Tinuntonna dagiti [[Dagiti Palestina a Teritorio|Palestina a teritorio]] (ti [[Gaza Strip]] ken ti [[West Bank]]) ken dagiti Israeli a teritorio a kasisigud nga indaton kadagiti Arabo babaen ti 1947 a [[Plano a Panagbenneg]],&lt;ref name=&quot;declaration1988&quot;&gt;[[Panagirangarang ti Panagwayawayas ti Palestina]] (1988).&lt;/ref&gt; ken nainaganan a ti [[Herusalem]] a kas ti kapitolio iti Palestina.{{ref label|capital|ii|}}&lt;ref name=Bissiop433 /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Tengnga a Daya}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Palestina]]</text>
      <sha1>3tjrvnlswtq3pg5gwg2elhkwmv1lqs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bituen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14773</id>
    <revision>
      <id>407326</id>
      <parentid>406757</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40283" sha1="pc0e6bb36b6csnkaghzxgjpwgvd1x8o" xml:space="preserve">[[File:Starsinthesky.jpg|right|thumb|Ti rehion ti agporporma a bituen idiay [[Dakkel nga Ulep Magallanes]]. Ladawan ti [[NASA]]/[[ESA]]]]
Ti maysa a '''bituen''' ket maysa a nasabang, naraniag a nagbukel iti [[plasma (pisika)|plasma]] a tengtenglen babaen ti [[grabidad]]. Iti kalpasan ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket aglaon pay kadagiti [[napusek a banag]]. Ti kaasitgan a bituen iti [[Daga (planeta)|Daga]] ket ti [[Init]], nga isu daytoy ti taudan ti kaaduan iti [[enerhia]] iti Daga. Dagiti nadumaduma a bituen ket makita manipud iti Daga iti rabii, no dagitoy ket saan a malemmengan babaen ti tangatang a penomena, agparparang dagitoy a kas dagiti reprep dagiti nagtalinaed a naraniag a puntos gapu ti kaadayoda unay. Naipakasaritaan a, dagiti kalatakan a bituen iti [[nailangitan a nagbukel]] ket naigrupoda kadagiti [[konstelasion]] ken [[Asterismo (astronomia)|asterismo]], ken dagiti karaniagan a bituen ket nakaganabda kadagiti maitutop a nagnagan. Adu dagiti [[katologo ti bituen]] a naumnong dagiti astrolgo, a mangited ti pagalagadan kadagiti [[pagnaganan ti bituen]].

Para iti paset ti kabibiagna, ti maysa a bituen ket agraniag gapu ti [[thermonuklear a panaglunag]] iti [[hidróheno|hidroheno]] iti bukodna a bugas ken agibbet kadagiti enerhia nga agballiasat iti uneg ti bituen ken daytoy ket [[radiasion|agraniag]] idiay [[ariwanas]]. Gangani amin a masna a rumrumsua nga elemento a nadagdagsen ngem [[helio]] ket napartuat babaen dagiti bituen, babaen ti [[estelar a nukleosintesis]] iti panawen a kabibiagda wenno babaen ti [[supernova a nukleosintesis]] no bumtak dagiti bituen. Dagiti [[astronomo]] ket maikeddengda ti [[masa]], tawen, [[Metalisidad|kimika a pakabuklan]] ken dagiti dadduma pay a tagikua iti bituen babaen ti panagpalpaliiw iti bukodda nga [[Astronomikal nga espektroskopia|espektro]], [[karaniag]] ken panag-gunay iti limbang. Ti dagup a masa iti maysa a bituen ket isu ti kangrunaan a pannakaikeddeng iti bukodna nga [[estelar nga ebolusion|ebolusion]] ken ti sumaganad a pagbanaganna. Dagiti sabsabali pay a a pakailasinan iti maysa a bituen ket maikeddeng babaen ti bukodna nga ebolusionario a pakasaritaan, a mairaman ti diametro, panagtayyek, panag-gunay ken temperatura. Ti panaggandat iti temperatura kadagiti adu a bituen iti giddiatan ti panagraniagda, a makunkuna akas ti [[Hertzsprung–Russell a diagrama]] (H–R a diagrama), ket agpalubos ti tawen ken ebolusionario a kasasaad ti panakaikeddeng ti maysa a bituen.

Ti maysa a bituen ket mangrugi a kas maysa nga agrebba nga ulep iti materiales a kangrunaan a buklen ti hidroheno, a mairaman ti helio ken tugot dagiti nadagdagsen nga elemento. Kalpasan ti estelar a bugas ket napuseken, adda dagiti hidroheno nga agnanayon nga agbalin iti helio babaen ti panagaramid iti nuklear a panaglunag.&lt;ref name=&quot;sunshine&quot;&gt;{{cite web
 | last = Bahcall | first = John N.
 | date = 2000-06-29
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html
 | title = Kasano nga Agraniag ti Init | publisher = Pundasion ti Nobel 
 | accessdate = 2006-08-30 }}&lt;/ref&gt; Dagiti nabati a kaunegan dagiti bituen ket awitenda dagiti enerhia manipud ti bugas babaen ti panagtipon iti [[radiasion|panagraniag]] ken [[kombeksion]] a panagaramid. Ti presion ti kaunegan ti bituen ket pawilanna ti panagrebba unay babaen ti bukodna agrabidad. Kalpasan a maibus ti hidroheno a [[sungrod]] iti bugas, ti maysa a bituen nga adda ti mamin 0.4 a kadakkel ti masa iti Init&lt;ref name=&quot;late stages&quot;&gt;{{cite web
 | last = Richmond | first = Michael
 | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html
 | title = Ti kinaudi nga agpang iti ebolusion para dagiti ababaab ti masa a bituén
 | publisher = Pagadalan iti Teknolohia ti Rochester
 | accessdate = 2006-08-04 }}&lt;/ref&gt; ket bumsog nga agbalin iti maysa a [[nalabbaga a higante]], iti dadduma a kaso ket aglunag dagiti nadagdagsen a [[kimiko nga elemento|elemento]] iti bugas wenno iti kontsa a nagpalikmut iti bugas. Ti bituénen ket agbalin iti maysa a napusek a banag, nga agpabalin ti paset iti nabag iti interestelar a katutubo, no daytoy ket agporma it maysa a baro a kaputotan dagiti bituén nga adda ti dakdakkel a bilang dagiti nadagdagsen nga elemento.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | title = Estelar nga Ebolusion ken Ipapatay
 | publisher = NASA Observatorium
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html
 | accessdate = 2006-06-08
 | archive-date = 2008-02-10
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

Ti [[Binario a bituen|binario]] ken dagiti adu ti bituenna a sistema ket a mangbukel iti dua wenno adadu pay a bituen a naibedbed babaen ti grabidad, ken sapasap a dagitoy ket agpinnalpalikmut iti tunggal maysa kadagiti natalna a [[pagliklikmutan]]. No adda kastoy a dua  a bituen ket adda iti asideg a panagpalpalikmut, ti grabidad a panaggunayda ket makaited daytoy ti banag ti ebolusionda.&lt;ref name=&quot;iben&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Iben | first = Icko, Jr.
 | title=Ebolusion ti maysa ken binario a bituen
 | journal=Astropisika a Warnakan Suplemento a Serie
 | year=1991 | volume=76 | pages=55–114
 | bibcode=1991ApJS...76...55I
 | doi=10.1086/191565 }}&lt;/ref&gt; Dagiti bituen ket makaporma manipud ti paset iti dakdakkel a bedbed ti grabidad a patakder, a kas ti maysa a [[raay ti bituen|raay]] wenno maysa nga [[ariwanas]].

== Pakasaritaan ti panagpalpaliiw ==
[[File:Dibuix de Leo.png|thumb|right|Dagiti tattao ket nakakitadan ti tabas dagiti bituen manipud idi taga-ugma a panawen.&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; Daytoy 1690 a pannakailadawan iti depiksion ti konstelasion iti [[Leo (konstelasion)|Leo]], ti leon, ket babaen ni [[Johannes Hevelius]].&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Johannis | last=Hevelius | year=1690
 | title=Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia
 | location=Gdansk }}&lt;/ref&gt;]]
Naipakasaritaan, a dagiti bituen ket naipangpangruna kadagiti [[sibilisasion]] iti lubong. Dagitoy ket paset iti [[relihioso]] a pannakasanay ken inus-usar para iti [[nailangtan a panaglayag]] ken a panangidaya. Adu kadagiti taga-ugma nga astronomo ket namatmati a dagiti bituen ket agnanayon a naikabil ti maysa a [[nailangitan a nagbukel]], ken dagitoy ket saan nga agbalbaliw. Babaen ti pagbibinnagbagaan, dagiti astronomo ket ingrupoda dagiti bituen kadagiti [[konstelasion]] ken inusarda dagitoy ti panasurot kadagiti panagkuti dagiti [[planeta]] ken ti pannakayamammo ti puesto ti Init.&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{cite book
 | author=Forbes, George | title=Pakasaritaan iti Astronomia
 | publisher=Watts &amp; Co. | location=Londres | year=1909
 | url=http://www.gutenberg.org/ebooks/8172
 | isbn=1-153-62774-4 }}&lt;/ref&gt; Ti panagkuti ti Init kadagiti lugar ti likud dagiti bituen (ken ti horisonte) ket inususar ti panagaramid dagiti [[Solar a kalendario|kalendario]], a dagitoy ket mabalin nga usaren ti panagtimbeng ti pannakasanay ti agrikultura.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Tøndering | first = Claus | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits | accessdate = 2006-12-10 | archive-date = 2019-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191121041104/http://www.webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[kalendario a Gregoriano]], ket agdama nga inususar ti gangani amin a luglugar iti lubong, daytoy key maysa a [[solar a kalendario]] a naibatay iti anggulo ti paliklikmutan a patayyekan ti Daga a minaig ti bukodna a bituen, ti Init.

Ti kadaanan a napudno a napetsaan a [[mapa ti bituen]] ket nagparang idi taga-ugma a [[Ehipsio nga astronomia]] idi 1534 BC.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=von Spaeth | first=Ove | title=Panagipetsa ti Kadaanan nga Ehipsio a Mapa ti Bituen | journal=Sentaurus Internasional a Mahasina Iti Pakasaritaan Ti Matematika, Siensia Ken Teknolohia | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | accessdate=2007-10-21 | archive-date=2019-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190126001022/http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti [[Babiloniko a katkatologo ti bituen|kasapaan a naam-ammuan a katologo ti bituen]] ket gimupgop babaen dagiti taga-ugma a [[Babiloniko nga astronomia|Babiloniko nga astronomo]] iti [[Mesopotamia]] idi naladaw a maika-2 a milenio BC, idi panawen ti [[Kasita|Kasita paset ti panawen]] (''ca.'' 1531–1155 BC).&lt;ref name=&quot;north 1995 30 31&quot;&gt;{{cite book
 | last=Amianan | first=John | year=1995
 | title=Ti Norton a Pakasaritaan iti Astronomia ken Kosmolohia
 | location=New York ken Londres | pages=30–31
 | publisher=W.W. Norton &amp; Company | isbn=0-393-03656-1 }}&lt;/ref&gt; 

Ti immuna a [[katologo ti bituen]] iti [[Griego nga astronomia]] ket pinartuat babaen ni [[Aristillus]] idi agarup a 300 BC, a tinulongan ni [[Timokaris]].&lt;ref&gt;{{cite book
 | last=Murdin | first=P. | date=Nobiembre 2000
 | chapter=Aristillus (c. 200 BC)
 | doi=10.1888/0333750888/3440
 | title=Ensiklopedia iti Astronomia ken Astropisika
 | bibcode=2000eaa..bookE3440.
 | isbn=0-333-75088-8 }}&lt;/ref&gt; Ti bituen a katologo iti [[Hipparchus]] (maika-2 a siglo BC) ket nairaman ti 1020 a bitbituen ken inusar ti panagumnong ti katologo ni [[Ptolomeo]].&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Gerd | last=Grasshoff | year=1990
 | title=Ti pakasaritaan ti katologo ti bituen ni Ptolomeo
 | url=https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras | publisher=Springer | pages=[https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras/page/1 1]–5 | isbn=0-387-97181-5 }}&lt;/ref&gt; Ni Hipparchus ket naam-ammuan para iti panakaduktalan iti immuna a nairehistro a  ''[[nova]]'' (baro a bituen).&lt;ref&gt;{{cite web
 | first=Antonios D. | last=Pinotsis
 | title=Astronomia iti Taga-ugma a Rodas
 | publisher=Paset iti Astropisika, Astronomia ken Mekaniko, Departamento iti Pisika, Unibersidad itiAthens | url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html
 | accessdate=2009-06-02 }}&lt;/ref&gt; Adu kadagiti konstelasion ken nagnagan ti bituen ket inus-usar tatta nga aldaw ket manipud ti Griego nga astronomia.

Nupay ti naipanunotan a dagiti kalangitan ket saan nga agbalbaliw, dagiti [[Insik nga astronomo]] ket ammoda nga agparang dagiti baro a bituen.&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;{{cite conference
 | author=Clark, D. H. |author2= Stephenson, F. R.
 | title=Ti Naipakasaritaan a Supernovae
 | book-title=Supernovae: Ti panagkita iti agdama a panagsukiso; Nagbanagan dagiti Instituto ti Nasayaat a Panagadal
 | pages=355–370
 | publisher=Dordrecht, D. Reidel Publishing Co
 | date=Hunio 29, 1981 | location=Cambridge, Inglatera
 | bibcode=1982sscr.conf..355C
}}&lt;/ref&gt; Idi 185 AD, isuda dagiti immuna a nagpaliiw ken nagisurat ti kapanggepan ti maysa a [[supernova]], a naam-ammuan tattan a ti [[SN 185]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=Zhao, Fu-Yuan |author2= Strom, R. G. |author3= Jiang, Shi-Yang
 | title=Ti Saili a Bituen iti AD185 Baka ngata Daytoy ket maysa a Supernova
 | journal=Insika Warnakan Iti Astronomia Ken Astropisika
 | date=2006 | volume=6 | issue=5 | pages=635–640 | doi=10.1088/1009-9271/6/5/17 |bibcode = 2006ChJAA...6..635Z }}&lt;/ref&gt; Ti karaniagan nga estelar a napasamak iti nairehistro a pakasaritaan ket isu idi ti [[SN 1006]] a supernova, a napaliiw idi 1006 ken insurat ti kapanggepanna babaen ti Ehipsio nga astronomo a ni [[Ali ibn Ridwan]] ken dagiti nadumaduma nga Insik nga astronomo.&lt;ref&gt;{{cite web
 | date=Marso 5, 2003
 | url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html
 | title=Dagiti Astronomo ket Nagpalseng ti Karaniagan a Bituen iti Pakasaritaan
 | publisher=NAOA News
 | accessdate=2006-06-08
 | archive-date=2003-04-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030402121341/http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Ti [[SN 1054]] a supernova, a nagipasngay iti [[Rasa a Nebula]], ket pinalpaliiw pay dagiti Insik ken Islamiko nga astronomo.&lt;ref name=&quot;SN1054&quot;&gt;{{cite web
 | author=Frommert, Hartmut |author2= Kronberg, Christine
 | date=Agosto 30, 2006 | work=SEDS
 | publisher=Unibersidad iti Arizona
 | title=Supernova 1054 – Pannakapartuat ti Rasa a Nebula
 | url=http://messier.seds.org/more/m001_sn.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PASP1942&quot;&gt;{{cite journal
 | last=Duyvendak | first=J. J. L.
 | title=Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset I. Ti Taga-ugma a Kronika ti Akindaya 
 | journal=Pannakaipablaak Ti Astronomiko a Kagimongan Ti Pasipiko | volume=54 | issue=318 | pages=91–94
 | date=Abril 1942 | bibcode=1942PASP...54...91D
 | doi=10.1086/125409 }}&lt;br /&gt;
{{Cite journal
 | last1=Mayall | first1=N. U. | last2=Oort |first2=Jan Hendrik
 | title=Ti sumarsaruno pay a Datos nga Agibakbaklay ti pannakainaganan iti Rasa a Nebula nga adda ti Supernova iti 1054 A.D. Paset II. Ti Astronomiko a Pannakakita
 | journal=Panakaipablaak Ti Astronomiko a Kagomongan Ti Pasipiko | volume=54 | issue=318 | pages=95–104 | date=Abril 1942
 | bibcode=1942PASP...54...95M
 | doi=10.1086/125410 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Brecher | first=K. | year=1983
 | title=Taga-ugma a rehistro ti Rasa a Nebula supernova
 | journal=Ti Obserbatorio | volume=103 | pages=106–113
 | bibcode=1983Obs...103..106B }}&lt;/ref&gt;

Dagiti [[Astronomia iti mediebal nga Islam|Mediebal nga Islamiko nga astronomo]] ket nagited ti [[Listaan dagiti Arabiko a nagnagan ti bituen|Arabiko a nagnagan dagiti adu a bituen]] nga inus-usar pay laeng iti tatta nga aldaw, ken nagparnuayda kadagiti adu nga [[Astronomia iti mediebal nga Islam#Instrumento|astronomiko nga instrumento]] a makabilang kadagiti puesto dagti bituen. Inaramidda ti immuna a dakkel nga [[obserbatorio]] instituto a pagsukisokan, a naipangpangruna para iti kapangngepan ti panagpataud dagiti ''[[Zij]]'' a katologo ti bituen.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Kennedy |first=Edward S. |year=1962
 |title=Review: ''Ti Obserbatorio iti Islam ken ti Lugarna iti Sapasap a pakasaritaan iti Obserbatorio'' babaen ni Aydin Sayili
 |journal=(warnakan) |volume=53
 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558 }}&lt;/ref&gt; Kadagitoy ket, ti ''[[Libro dagiti Natalinaed a Bituen]]'' (964) ket sinurat babaen ti [[Tattao a Persiano|Persiano]] nga astronomo a ni [[Abd al-Rahman al-Sufi]], a nagpaliiw kadagiti adu a bitbituen, dagiti [[raay ti bituen]] (mairaman ti [[Omicron Velorum]] ken [[Raay ni Brocchi]]) ken dagiti [[ariwanas]] (mairaman ti [[Andromeda nga Ariwanas]]).&lt;ref name=Jones&gt;{{cite book
 | title=Nebulae ni Messier ken dagiti raay ti bituen
 | url=https://books.google.com/books?id=IuhLR35I9QUC
 | first=Kenneth Glyn | last=Jones
 | publisher=Pagmalditan ti Unibersidad ti Cambridge 
 | date=1991 | isbn=0-521-37079-5 | page=1 }}&lt;/ref&gt; Segun kenni A. Zahoor, idi maika-11 a siglo, ti Persiano a [[erudito]] nga eskolar a ni [[Abu Rayhan Biruni]] ket inlawlawagna a ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]]  nga ariwanas a kas maysa kadagiti adu a pedaso nga adda dagiti tagikua iti [[nebula]] a bitbituen, ken nagited pay dagiti [[latitud]] kadagiti nadumaduma a bitbituen idi agdama ti maysa a [[bulan a salip]] idi 1019.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Zahoor
 | first=A.
 | date=1997
 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html
 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626074150/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html
 | archivedate=2008-06-26
 | title=Al-Biruni
 | publisher=Unibersidad ti Hasanuddin
 | accessdate=2007-10-21
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

Segun kenni Josep Puig, ti [[Al-Andalus|Andalusiano]] nga astronomo a ni [[Ibn Bajjah]] ket nagidangep a ti Nagririmpuok a Bitbituen ket naaramid kadagiti adu a bituen a gangani nga agkakapet ken nagparang a kas agtultuloy a imahen gapu ti nagbanagan iti [[repraksion]] manipud ti sublunario a materiales, a nagdakamat ti panagpalpaliiwna iti [[panagsilpo (astronomia ken astrolohia)|panagsilpo]] iti Hupiter ken Marte idi 500 nga [[Islamiko a kalendario|AH]] (1106/1107 AD) a kas ebidensia.&lt;ref name=Montada&gt;{{cite web
 | first=Josep Puig | last=Montada
 | title=Ibn Bajja | publisher=Stanford nga Ensiklopedia iti Pilosopia
 | url= http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja
 | date=Septiembre 28, 2007 | accessdate=2008-07-11 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Sidney Hall - Urania's Mirror - Gloria Frederici, Andromeda, and Triangula.jpg|thumb|Ti [[Andromeda (kontelasion)|Andromeda]] a kas nailadawan iti ''Sarming ni Urania'', agasmang dagiti [[konstelasion]] a tarheta a naipablaak idiay Londres c.1825]]
Dagiti nasapa nga astronomo ti [[Europa]] a kas ni [[Tycho Brahe]] ket nakaitudo kadagiti baro a bituen iti langit a rabiii (kalpasan daytoy ket nainaganan a kas ti ''novae''), nga agipalpaltiing a dagiti kalangitan ket mabalbaliwan. Idi 1584 ni [[Giordano Bruno]] ket nagipalpaltiing a dagiti bituen ket kasla iti Init, ken baka adda met dagiti [[Extrasolar a planeta|nadumaduma a planeta]], a mabalin pay a kasla ti Daga, nga agpalpalikmut kaniada,&lt;ref name=&quot;he history&quot;&gt;{{cite web | last=Drake | first=Stephen A. | date=Agosto 17, 2006 | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | title=Ababa a Pakasaritaan iti Nangato nga Enerhia (X-ray &amp; Gamma-Ray) nga Astronomia | publisher=NASA HEASARC | accessdate=2006-08-24 | archive-date=2001-06-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20010604051922/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ti maysa a kapanunutan a nasapsapa a naipalpaltiing babaen dagiti taga-ugma a [[Griego apilosopia|Griego a pilosopo]], a ni [[Demokrito]] ken [[Epikuro]],&lt;ref&gt;{{cite web | date=Hulio 24, 2006 | url=http://www.eso.org/outreach/eduoff/edu-prog/catchastar/CAS2004/casreports-2004/rep-226/ | title=Dagiti Exoplaneta | publisher=ESO | accessdate=2006-10-11 }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ken babaen ti and medibal nga [[Islamiko a kosmolohia|Islamiko a kosmologo]]&lt;ref&gt;{{cite journal
 | title=Ti nagbanagan iti Qur'anic a kosepto iti astronomiko a penomena iti Islamiko a sibilisasion
 | first=I. A. | last=Ahmad | journal=Vistas Iti Astronomia
 | volume=39 | issue=4 | year=1995
 | pages=395–403 [402]
 | doi=10.1016/0083-6656(95)00033-X |bibcode = 1995VA.....39..395A }}&lt;/ref&gt; a kas ni [[Fakhr al-Din al-Razi]].&lt;ref name=Setia&gt;{{cite journal | title=Ni Fakhr Al-Din Al-Razi iti Pisika ken Katutubo iti Maipapan ti Bagi a Lubong: Ti Immuna a Panakakita | first=Adi | last=Setia | journal=Islam Ken Siensia | volume=2 | date=2004 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0QYQ/is_2_2/ai_n9532826/ | accessdate=2010-03-02 | archiveurl=https://archive.today/20120710164222/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0QYQ/is_2_2/ai_n9532826/ | archivedate=2012-07-10 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Babaen ti sumaganad a siglo, ti kapanunutan a dagiti bitbituen ket kapada ti Init ket nakaabot kadagiti konsenso manipud kadagiti astronomo. Ti panangipalpalawag no apay a dagitoy a bitbituen ket saanda nga agipakat ti dagup a panagguyod idiay Solar a Sistem, ni [[Isaac Newton]] ket nangipaltiing a dagiti bituen ket naipadpada a naiwarwaras iti aniaman a direksion, ti maysa a kapanunutan a nasingdat babaen ti teologo a ni [[Richard Bentley]].&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=Hoskin | first=Michael | year=1998
 | url=http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html
 | title=Ti Kuenta dagiti Naidulin iti Panagsurat ti Pakasaritaan iti Astronomia
 | publisher=Siensia nga Instituto ti Limbang a Teleskopio
 | accessdate=2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

Ti Italiano nga astronomo a ni [[Geminiano Montanari]] ket nagirehistro a nakapalpaliiw kadagiti panagdumaduma a karaniag iti bituen nga [[Algol]] idi 1667. Ni [[Edmond Halley]] ket nagipablaak ti immuna a panagrukod iti [[maitutop a panaggunay]] ti dua a paris ti asideg a &quot;agtaltalinaed&quot; a bitbituen, a nangipakpakita a dagitoy ket nagbalbaliwda ti puesto manipud idi panawen dagiti taga-ugma a [[Taga-ugma a Gresia|Gresia]] astronomo a ni [[Ptolemy]] ken [[Hipparchus]]. Ti immuna a dagus a panagrukod ti adayo nga bituen ([[61 Cygni]] iti 11.4 a [[lawag a tawtawen]]) ket naaramid idi 1838 babaen ni [[Friedrich Bessel]] a nagus-usar ti [[paralahe]] a pamay-an. Dagiti paralelo a panagrukod ket nagipakpakita ti nawatiwat a panagsisina dagiti bituen iti kalangitan.&lt;ref name=&quot;he history&quot; /&gt;

Ni [[William Herschel]] ket isu idi ti immuna nga astronomo a nangpadas a nangkita ti pannakaiwarwaras dagiti bituen iti langit. Idi panawen ti 1780, isu ket nagaramid kadagiti serie ti gantingan iti  600 turturong, ken nagbilang kadagiti bituen ken nagpalpaliiw kadagiti tunggal maysa a linia ti pannakakita. Manipud iti daytoy isu ket nagipatingga a dagiti bilang ti bituen ket imad-adu iti maysa a bangir ti langit, iti turong ti [[Galaktiko a Tengna|bugas]] ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] . Ti anakna alalaki a ni [[John Herschel]] ket nagpadas manen iti daytoy a panagadal idiay abagatan a hemisperio ken nabirukanna ti maysa a kapadpada a panagadu iti isu met laeng a pagturongan.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Proctor | first=Richard A.
 | title=Adda kadi kadagiti nebulusa ket bituen a sistema? | journal=Katutubo
 | date=1870 | pages=331–333
 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&amp;did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&amp;isize=M
 | issue=13
 | doi=10.1038/001331a0 | volume=1 |bibcode = 1870Natur...1..331P | s2cid=40790235
 }}&lt;/ref&gt; Itipatinayon kadagiti nadumaduma a nagun-odanna, ni William Herschel ket naam-ammuan pay para iti pannakaduktalna nga adda dagiti bituen a saan nga aggigian ti siu met laeng a linia ti panakakita, ngem dagitoy pay ket maipapan ti bagi a kumaduaan nga aggporma dagiti [[binario a bituen]] a sistema.

Ti siensia ti [[nainlangitan a espektroskopia]] ket napionero babaen ni [[Joseph von Fraunhofer]] ken [[Angelo Secchi]]. Babaen ti panagipadpada ti espektra dagiti bituen a kas ti [[Sirius]] iti Init, isuda ket nabirukanda dagiti paggiddiatan iti kapigsa ken bilang dagiti [[Espektral a linia|panagsagsagepsep ti linlinia]]—ti nalidem a nailangitan nga espektra gapu ti panagsagepsep iti naisangsangayan prekuensia babaen ti tangatang. Idi 1865 ni Secchi ket nangrugi a nagidasig kadagiti bituen kadagiti [[Nailangitan a panakidasig|espektral a kitkita]].&lt;ref&gt;{{cite web
 | last=MacDonnell
 | first=Joseph
 | url=http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm
 | title=Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) ti Ama iti Astropisika
 | publisher=Unibersidad ti Fairfield
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721210124/http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm
 | accessdate=2006-10-02
 | archive-date=2011-07-21
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti moderno a bersion iti nainlangitan a pannakaidasig a pamay-an ket inaramid babaen ni [[Annie Jump Cannon|Annie J. Cannon]] idi panawen ti 1900.

Ti panagpalpaliiw kadagiti doble a bituen ket nakaala ti adu a kangrunaan idi  maika-19 a siglo. Idi 1834, ni Friedrich Bessel nagpalpaliiw kadagit panagbalbaliw ti maitutop a panaggunay ti bituen a Sirius, ken nagipagarup ti nailemmeng a kaduana. Ni [[Edward Charles Pickering|Edward Pickering]] ket isu ti immuna a nakaduktal ti [[espektrokopiko a binario]] idi 1899 nga idi nakapaliiw ti periodiko a panagpisi ti espektral a linlinia ti bituen a [[Mizar (bituen)|Mizar]] iti maysa a 104 nga aldaw a paset ti panawen. Dagiti naisalaysay a panagpalpaliiw dagiti adu a binario a bituen a sistema ket inurnong babaen dagiti astronomo a kas ni [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve|William Struve]] ken [[Sherburne Wesley Burnham|S. W. Burnham]], a nangpalubos a maammuan manipud ti panagkarkulo kadagiti masa ti bituen [[dagiti pagtayyekan nga elemento]]. Ti immuna asungbat ti daytoy a parikut ti panakaala pagtayyekan dagiti binario a bituen manipud ti teleskopio a panagpalpaliiw ket inaramid idi babaen ni Felix Savary idi 1827.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Robert G. | last=Aitken | title=Dagiti Binario a Bituen| page=66
 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York
 | year=1964 | isbn=0-486-61102-7 }}&lt;/ref&gt;
Ti maikaduapulo a siglo ket nakakita ti imad-adu a napardas a panagabanse iti sientipiko a panagadal kadagiti bituen. Ti [[potograpo]] ket nagbalin a napateg a ramit ti astronomiko. Ni [[Karl Schwarzschild]] ket naduktalanna a ti maris ti maysa a bituen, ken gapu ti temperaturana, nabalinna a maikeddeng babaen ti panagipada ti [[panakakita a kadakkel]] a maipada ti [[potograpiko a kadakkel]]. Ti panakarang-ay ti [[potoelektriko]] a [[potometro]] ket nangpalubos ti napudno a panagrukod iti kadakkel kadagiti nadumaduma a paggiddiatan ti kaatiddog ti allon. Idi 1921 ni [[Albert Abraham Michelson|Albert A. Michelson]] ket nagaramid ti immuna a panagrukod iti nainlangitan a diametro a nagusar ti maysa a [[interperometro]] iti [[Bantay Wilson nga Oberbatorio|Hooker a teleskopio]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1=Michelson | first1=A. A. | last2=Pease | first2=F. G.
 | title=Panagrukod iti diametro ti Alpha Orionis nga inusar ti interperometro
 | journal=Astropisika a Warnakan | year=1921 | volume=53 | pages=249–259
 | bibcode=1921ApJ....53..249M | doi = 10.1086/142603
}}&lt;/ref&gt;

Ti nangruna a konsepto nga obra iti maipapan ti bagi a pannakaibatay dagiti bituen ket rimsua idi ppanawen ti immuna a dekada iti maikaduapulo a siglo. Idi 1913, ti [[Hertzsprung-Russell a diagrama]] ket naaramid, a nangipangato ti astropisika a panagadal kadagiti bituen. Dagiti nagballigi a modelo ket naparang-ay tapno maipalpalawag dagiti kaunegan ti bituen ken ti nainlangitan nga ebolusion. Ti espektra dagiti bituen ket nagballigi pay a naipalpalawag babaen kadagiti panagrang-ay ti [[kuantum a mekaniko|kuantum a pisika]]. Daytoy ket nangpalubos ti nagbuklan a kimiko iti nanilangitan a tangatang.&lt;ref name=&quot;new cosmos&quot;&gt;{{cite book
 | last1=Unsöld | first1=Albrecht | title=Ti Baro a Kosmos
 | publisher=Springer | location=New York
 | year=2001 | edition=Maika-5 | pages=180–185, 215–216
 | isbn=3-540-67877-8 }}&lt;/ref&gt;

A malaksid dagiti [[supernova]], dagiti agmaymaysa a bituen ket nangrunadan a napalpaliiw ti bukodtayo a [[Lokal a Grupo]] kadagiti [[ariwanas]],&lt;ref&gt;a kas ti {{cite journal
 | last1=Battinelli | first1=Paolo | last2=Demers | first2=Serge
 | last3=Letarte | first3=Bruno
 | title=Pangsukisok ti Karbon a Bituen idiay Lokal a Grupo. V. Ti ruar a disko iti M31
 | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-03_125_3/page/1298 | journal=Ti Astronomiko a Warnakan
 | year=2003 | volume=125 | issue=3 | pages=1298–1308
 | bibcode=2003AJ....125.1298B | doi = 10.1086/346274
}}&lt;/ref&gt; ken naipangpangruna ti makitkita a aset ti [[Nagririmpuok a Bitbituen]] (a kas naipakita babaen ti naisalaysay a [[katologo dagiti bituen]] a magun-od para iti bukodtayo nga ariwanas).&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Ti Milenio a Bituen Atlas ket agmarka ti pannakalpas ti Hipparcos a Mision ti ESA
 | publisher=ESA | date=Disiembre 8, 1997
 | url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS&amp;page=esa_msa
 | accessdate=2007-08-05 }}&lt;/ref&gt; Ngem adda dagiti bituen a napalpaliiw idiay M100 nga ariwanas ti [[Nagririmpuok a Virgo]], nga agarup a 100 a riwriw a lawag ti tawtawen manipud ti Daga.&lt;ref&gt;{{cite web
 | last1=Villard | first1=Ray | last2=Freedman | first2=Wendy L.
 | date=Oktubre 26, 1994
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/
 | title=Ti Hubble a Teleskopio ti Limbang ket Nagrukod ti Napudno a Kaadayo ti Kaadaywan nga Ariwanas
 | publisher=Hubble Site
 | accessdate = 2007-08-05 }}&lt;/ref&gt; Idiay [[Lokal a Nalatak a Nagririmpuok]] mabalin a makita dagiti nagririmpuok a bitbituen, ken dagiti agdama a teleskopio ket mabalinda a paliiwen dagiti nakusnaw nga agmaymaysa a bitbituen idiay [[Lokal a Nagririmpuok]]—ti kaadaywan a naresolba a bitbituen ket sumuroka sangagasut a riwriw a lawag ti tawtawen ti kaadayona&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Ti Hubble ket Nalpasna ti Walo a Tawen a Ganetget a Mangrukod ti Dumakdakel a Law-ang
 | publisher=Hubble Site | date=Mayo 25, 1999
 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1999/19/text/
 | accessdate=2007-08-02 }}&lt;/ref&gt; (kitaen ti [[Cepheids]]). Nupay kasta, ti ruar ti [[Lokal a Nalataka ripuok]] dagiti ariwanas, awan dagiti bituen wenno agmaymaysa a bitbituen wenno rimpuok dagiti bituen ti napalpaliiw. Malaksid laeng ti nakusnaw a ladawan ti dakkel a rimpuok ti bituen a naglaon kadagiti ginasut a ribo a bitbituen a mabirukan ti maysa a bilion a lawag ti tawtawen ti kaadayona&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Ti UBC Prof., alumnus ket nakaduktal kadagiti adayo a rimpuok ti bituen: a maysa a bilion a lawag ti tawen ti kaadayona.
 | publisher=UBC Public Affairs
 | date=Enero 8, 2007
 | url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html
 | accessdate=2007-08-02
 | archive-date=2013-07-27
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130727073001/http://www.publicaffairs.ubc.ca/media/releases/2007/mr-07-001.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;—sangapulo a beses nga ad-adayo ngem ti dati a napalpaliiw a rimpuok ti bituen.

==Dagiti pannakatudonan==
{{Nangruna|Pannakatudonan ti bituen|Astronomiko a taripnong ti panagnagan|Katologo ti bituen}}
Ti konsepto iti konstelasion ket naam-ammuan a rimsua idi paset ti panawen a [[Babiloniko]]i. Dagiti taga-ugma a nagbuybuya ti langit ket nagipagarup a dagiti prominente a panakaurnos dagiti bituen ket nagpormada kadagiti tabas, ken isosioda dagitoy a naisangsangayan nga aspeto iti katutubo wenno dagiti bukodda a mito. Sangapulo ket dua kadagitoy a pormasion ket naisanglad ti igid ti banda iti [[ekliptiko]] ken dagitoy ket nagbalin a batayan iti [[astrolohia]].&lt;ref name=koch95/&gt; Kaaduan kadagiti prominente unay nga agmaymaysa a bitbituen ket naikkanda kadagiti nagan, a naisangsangayan ti dagiti panakatudonan ti [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] wenno [[Pagsasao a Latin|Latin]].

Ken dagiti pay dadduma a konstelasion ken ti Init, dagiti bituen a kas ti kinabuklan ket adda dagiti bukodda a [[mitolohia|mmito]].&lt;ref name=&quot;mythology&quot;&gt;{{cite web
 | last = Coleman | first = Leslie S
 | url = http://frostydrew.org/papers.dc/papers/paper-myths/
 | title = Dagiti mito, Sarsarita ken Tinawtawid a pannakaammo
 | publisher = Frosty Drew nga Obserbatorio
 | accessdate = 2012-06-15 }}&lt;/ref&gt; Kadagiti [[Taga-ugma a Griegio a relihion|Taga-ugma a Griego]], adda dagiti &quot;bituen&quot;, a namammoan a dagiti [[planeta]] (Griego πλανήτης (planētēs), a kayatna a saoen ket &quot;agkalkallautang&quot;), ket nagirepresenta kadagiti nadumaduma dios, a nagtaudan ti nagan dagiti planeta [[Merkurio]], [[Benus]], [[Marte]], [[Hupiter]] ken [[Saturno]].&lt;ref name=&quot;mythology&quot; /&gt; Ti ( [[Urano]] ken [[Neptuno]] ket [[Griego a mitolohia|Griego]] ken dagiti [[Romano a mitolohia|Romano a dios]] pay, ngem awan kadagitoy a planeta ti naam-ammuan idi Taga-ugma gapu ti nalidem a raniagda. Dagiti naganda ket inpatudo babaen dagiti naud-udi nga astronomo.)

Idi circa 1600, dagiti nagnagan ti konstelasion ket inus-usar a panaginagan dagiti bituen kadagiti maipada a rehion iti langit. Ti Aleman nga astronomo a ni [[Johann Bayer]] ket nagpartuat kadagiti serie a mapmapa dagiti bituen ken nagipakat dagiti letra a kas dagiti [[Dagiti Bayer a pannakatudonan|pannakatudonan]] ti bitbituen ti tunggal maysa a konstelasion. Kalpasan daytoy ti maysa a numero a sistema a naibatay ti [[kanawan a panagpangato]] ti bituen ket naimbento ken nainayon ti katologo ti bituen ni [[John Flamsteed]] idiay librona a ''&quot;Historia coelestis Britannica&quot;'' (ti 1712 nga edision), a daytoy a numero a sistema a tinawtawagan a  ''[[Flamsteed a pangitudonan]]'' wenno ''Flamsteed a panagnumero''.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.iau.org/public/naming/ | title = Naming Astronomical Objects | publisher = Kappon ti Internasional nga Astronomiko (IAU) | accessdate = 2009-01-30 | archive-date = 2010-08-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100802140541/http://www.iau.org/public/naming/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://spider.seds.org/spider/Misc/naming.html | title = Panaginagan dagiti Bituen
 | publisher = Dagiti Estudiante para iti Panagsukisok ken Panagrang-ay iti Limbang (SEDS)
 | accessdate = 2009-01-30 }}&lt;/ref&gt;

Babaen ti [[linteg ti limbang]], ti laeng internasional a mabigbigan a turay para iti panagnagan kadagiti nainlangitan a bagbagi ket ti [[Kappon ti Internasional nga Astronomiko]] (IAU).&lt;ref name=space_law09/&gt; Adda dagiti nadumaduma a kompania nga agilaklako kadagiti nagan ti bituen, a ti [[Britanikoa Biblioteka]] ket tinawtawganna a kas ti [[pagalagadan|saan a naalagad]] a [[komersial a negosio]].&lt;ref name=astrometry05/&gt;&lt;ref name=bl_disclaimer/&gt; Nupay kasta, ti IAU ket nakisina manipud kadagiti komersio a pannakasanay, ken dagitoy a nagan ket saan a mabigbigan babaen ti IAU wenno inus-usarda.&lt;ref name=andersen10/&gt; Ti kastoy a maysa a kompania  nga agnagnagan ket ti [[Internasional a Rehistro ti Bituen]], a daytoy ket, idi panawen ti 1980, ket napabasol idi ti [[ulbod a pannakasanay]] gapu ti panagiparangna a dagiti naipatudo a nagan ket [[Opisial#Pangilasin|opisial]]. Daytoy saanen a maaramid a pannakasanay ti ISR ket inpormal a naibaga a maysa nga ulbod ken maysa a suitik,&lt;ref name=si30_5/&gt;&lt;ref name=sd19980401/&gt;&lt;ref name=golden_faflick82/&gt;&lt;ref name=di_justo20011226/&gt; ken ti [[Departamento ti Siudad ti New York iti Pannakibiang ti Aggatgatang]] ket nagited kadagiti panaglabsing a maisuppiat ti ISR para iti panagaramid kadagitoy suitik pannakasanay ti komersio.&lt;ref name=pliat02/&gt;&lt;ref name=sclafani19980508/&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=koch95&gt;{{cite book | last1=Koch-Westenholz | first1=Ulla | last2=Koch | first2=Ulla Susanne | year=1995 | title=Mesopotamia nga astrolohia: pangyuna ti Babilonio ken Asiriano nailangitan a pannakadios | page=163 | volume=19 | series=Pagipablaakan nga Intituto ti Carsten Niebuhr | publisher=Museo a Tusculanum a Pagmalditan | isbn=87-7289-287-0 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=space_law09&gt;{{cite book | last1=Lyall | first1=Francis | last2=Larsen | first2=Paul B. | title=Linteg ti Limbagng: Maysa Tratado | page=176 | publisher=Ashgate Publishing, Ltd | date=2009 | isbn=978-0-7546-4390-6 | chapter=Kapitulio 7: The Moon and Other Celestial Bodies }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=astrometry05&gt;{{cite web | title=Panagnagan dagiti bituen | year=2005 | publisher=Siensia nga Astropisiko nga Organisasion. | url=http://www.astrometry.org/starnaming.php | accessdate=2010-06-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=bl_disclaimer&gt;{{cite web | title=Renunsia: Naganan ti maysa abituen, naganan ti maysa a rosas ken dadduma pay, kapadpadana a negosio | work=Biblioteka ti Britaniko | publisher=Ti Gimong ti Britaniko a Biblioteka | url=http://www.bl.uk/names.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20100119033625/http://www.bl.uk/names.html | accessdate=2010-06-29 | archive-date=2010-01-19 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=andersen10&gt;{{cite web | first=Johannes | last=Andersen | title=Panaggatng dagitiBituen ken Nagnagan ti Bituen | publisher=Kappon ti Internasional nga Astronomiko | url=http://www.iau.org/public/buying_star_names/ | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2013-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130508082903/http://www.iau.org/public/buying_star_names/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=si30_5&gt;{{cite journal | first=Phil | last=Pliat | title=Panagitinnag ti nagan: Kayatmo ti agbalin a maysa a Bituen? | journal=Eskeptiko Nga Agsuksuisok | volume=30 | date=Septiembre 2006 | issue=5 | url=http://www.csicop.org/si/show/name_dropping_want_to_be_a_star/ | accessdate=2010-06-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=sd19980401&gt;{{cite web | last=Adams | first=Cecil | date=Abril 1, 1998 | title=Makabayadka ti $35 tapno managanan ti maysa a bituen para kenka? | url=http://www.straightdope.com/columns/read/826/can-you-pay-35-to-get-a-star-named-after-you | publisher=The Straight Dope | accessdate=2006-08-13 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=golden_faflick82&gt;{{cite news | last1=Golden | first1=Frederick | last2=Faflick | first2=Philip | date=Enero 11, 1982 | title=Siensia: Nailangtan aPanunot wenno Kosmiko a Panagsuitik? | work=Times Magazine | publisher=Time Inc. | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925195,00.html | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2013-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130825182125/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925195,00.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=di_justo20011226&gt;{{cite magazine | first=Patrick | last=Di Justo | date=Disiembre 26, 2001 | title=Gumatang ti maysa a Bituen, Ngem saanmo a Kukua | magazine=Wired | publisher=Condé Nast Digital | url=http://www.wired.com/techbiz/media/news/2001/12/49345 | accessdate=2010-06-29 | archiveurl=https://archive.today/20121209015923/http://www.wired.com/techbiz/media/news/2001/12/49345 | archivedate=2012-12-09 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pliat02&gt;{{cite book | first=Philip C. | last=Plait | year=2002 | title=Dakes nga astronomia: dagiti miskonsepto ken madi a panagusar a naiparang, manipud ti astrolohia aginggan ti panagsanglad iti bulan 'angaw' | url=https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai | pages=[https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai/page/237 237]–240 | publisher=John Wiley and Sons | isbn=0-471-40976-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=sclafani19980508&gt;{{cite news | first=Tom | last=Sclafani | date=Mayo 8, 1998 | title=Ti Komisioner ti Pannakibiang dagiti Aggatgatang a ni Polonetsky ket Nagballag kadagiti Gumatgatang: &quot;Ti Panagggatang ti maysa a Bituen Ket saan a Makaaramid kaniam ti Kasta&quot; | publisher=Sentro ti Nailian nga Astronomia ken Ionosperio, Aricebo nga Obserbatorio | url=http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html | accessdate=2010-06-24 | archive-date=2006-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060111052632/http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

==Adu pay a mabasbasa==
* {{cite book | first1=Cliff | last1=Pickover | date=2001 |title=The Stars of Heaven | url=https://archive.org/details/starsofheaven00pick | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-514874-6}}
* {{cite book | first1=John | last1=Gribbin | first2=Mary | last2=Gribbin | date=2001 | title=Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection | url=https://archive.org/details/stardustsupernov0000john | publisher=Yale University Press | isbn=0-300-09097-8}}
* {{cite book | first=Stephen | last=Hawking | title=A Brief History of Time | url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_n1e8 | date=1988 | publisher=Bantam Books | isbn=0-553-17521-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Stars|{{PAGENAME}}}}
* {{cite web | last=Kaler | first=James | title=Portraits of Stars and their Constellations | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=Query star by identifier, coordinates or reference code | work=SIMBAD | publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg | url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=How To Decipher Classification Codes | publisher=Astronomical Society of South Australia | url=http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp | accessdate=2010-08-20 }}
* {{cite web | title=Live Star Chart | publisher=Dobsonian Telescope Community | url=http://www.mydob.co.uk/community_star.php | accessdate=2010-08-20 | archive-date=2012-12-04 | archive-url=https://archive.is/20121204180007/http://www.mydob.co.uk/community_star.php | url-status=dead }} Kitaen dagiti bituen iti ngato ti lokasionmo
* {{cite web | display-authors=1 | last1=Prialnick | first1=Dina | last2=Wood | first2=Kenneth | last3=Bjorkman | first3=Jon | last4=Whitney | first4=Barbara | last5=Wolff | first5=Michael | last6=Gray | first6=David | last7=Mihalas | first7=Dimitri | title=Stars: Stellar Atmospheres, Structure, &amp; Evolution | date=2001 | publisher=University of St. Andrews | url=http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | accessdate=2010-08-20 | archive-date=2021-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210211123306/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html | url-status=dead }}

[[Kategoria:Dagiti bituen]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>pc0e6bb36b6csnkaghzxgjpwgvd1x8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ebolusion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14878</id>
    <revision>
      <id>407344</id>
      <parentid>406801</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32533" sha1="tni0ev0zyf763qytta3j5fq2crlb8yi" xml:space="preserve">{{Ebolusionario a biolohia}}

Ti '''Ebolusion''' ket ti ania man a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a [[kaputotan]] iti [[panakatawtawid|tinawtawid]] a [[Penotopika a pakailiddingan|panakaisdasig]] dagiti [[biolohia|biolohiko]] a [[populasion]]. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti [[biolohiko nga organisasion|agpang iti biolohiko nga organisasion]], a mairaman dagiti [[biodibersidad|sebbangan]], [[organismo|agmaymaysa nga organismo]] ken [[molekular nga ebolusion|molekula]] a kas ti [[DNA]] ken dagiti [[protina]].&lt;ref name=&quot;Hall08&quot;&gt;{{cite book |editor1-last = Hall |editor1-first = B. K. |editor2-last = Hallgrímsson |editor2-first = B. |title = Strickberger's Evolution |year = 2008 |edition = maika-4 |publisher = Jones ken Bartlett |isbn = 0-7637-0066-5 |url = http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |page = 762 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120628101715/http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Ti Biag iti Daga ket [[abiohenesis|nagtaud]] ken nagbalbaliw manipud iti maysa a [[naudi a sanglubongan a tinaudan|sangalubongan a sapasap a tinaudan]] idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a [[espesiasion]] ken ti [[anahenesis|pagkaadaywan]] iti biag ket mabalin a [[inperensia|naamammoan]] manipud iti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a [[Nukleiko nga asido a nagsasarunuan|DNA a nagsasarunuan]]. Dagitoy a  [[Homolohia (biolohia)|homologo]]  a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuan ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti [[pilohenetiko|panagpabaro]] dagiti [[Kayo iti Biag (biolohia)|ebolusionario a pakasaritaan]], a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti [[nairehistro a posil]]. Dagiti adda tattan a tabas iti [[biodibersidad]] ket sinukog dagitoy babaen ti [[espesiasion]] ken babaen ti [[panagawan]].&lt;ref name=&quot;Cracraft05&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Panagummong ti kayo iti biag |publisher = Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year = 2005 |page = 592 |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;

Ni [[Charles Darwin]] ket isu idi ti immuna a nangannurot ti [[Iti Punganay dagiti Sebbangan|maysa a sientipiko a suppiat]] para iti [[sientipiko a teoria|teoria]] iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti [[masna a panagpili]]. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a  naala manipud iti tallo a [[kinapudno]] a maipanggep kadagiti populasion: 1) ad-adu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagiti sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket [[Panakatawtawid|tinawtawid]].&lt;ref name=&quot;Lewontin70&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = Dagiti paset ti panagpili |journal = Tinawen a Panagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 }}&lt;/ref&gt; Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti [[putot|annak]] dagiti nagannak a nasaysayaat ti [[pannakaruam|iruruam]] ti panagbiag ken panagpartuat iti [[Enbironmento (biopisikal)|enbironmento]] a  nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a [[teleonomia|a kasla maibagay]] para iti [[rebbengen (biolohia)|karebbengan]] a papel nga aramidenda.&lt;ref name=&quot;Iti Punganay dagiti Sebbangan&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = Iti Punganay dagiti Sebbengan |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}&lt;/ref&gt; Ti masna a panagpili ket isu laeng ti ammo a gapu iti [[pannakaruam]], ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti [[mikroebolusion|ebolusion]] a mairaman ti [[panagbalbaliw]] ken[[henetiko a daluson]].&lt;ref name=&quot;Kimura M 1991 367–86&quot;&gt;{{cite journal |author = Kimura M |title = Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panagrepaso ti itay nabiit anga ebidensia |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti [[Klasiko a henetiko|henetiko]] ket [[Moderno nga ebolusionario a sintesis|naitiptipon]] iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti [[henetiko ti populasion]]. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti [[biolohia]]. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunotan a maipapan iti ebolusion, a kas ti [[ortohenesis]] ken [[Kadakkelan-gantingan dagiti pagduyosan iti ebolusion|&quot;progreso&quot;]] ket nagbalin a [[Daanen a sientipiko a teoria|daanen]].&lt;ref&gt;{{cite book |last = Provine |first = W. B. |year = 1988 |title = Ebolusionario a panagrang-ay |chapter = Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag |pages = 49–79 |publisher = Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan }}&lt;/ref&gt; Dagiti sientista ket agtultuloyda ti [[agdama a panagsukisok iti ebolusionario a biolohia|panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion]] babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti [[Matematiko ken teoretiko a biolohia|sientipiko a teoria]], nga agus-usar iti [[panagpalpaliiw a siensia|dato sti panagpalpaliiw]], ken panagaramid kadagiti [[eksperimento]] iti [[pagtaengan]] ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket [[Sientipiko a konseso|umannurotda]] a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a [[ebolusion a kas kinapudno ken teoria|kinapudno]] iti siensia.&lt;ref name=&quot;NAS&quot;&gt;{{cite book |author = Nailian nga Akademia iti Siensia nga Instituto iti Medisina |title = Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat |publisher = Pagmalditan ti Nailian nga Akademia |year = 2008|ISBN=0-309-10586-2 |url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11876 }}&lt;/ref&gt; Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, [[biolohiko nga antropolohia|antropolohia]] ken [[ebolusionario a sikolohia|sikolohia]]) ken iti pay sapasap a kagimongan.&lt;ref name=&quot;Moore09&quot;&gt;{{cite book |last1 = Moore |first1 = R. |last2 = Decker |first2 = M. |last3 = Cotner |first3 = S. |title = Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia |publisher = Greenwood |year = 2009 |page = 454 |isbn = 0-313-36287-4 |url = http://books.google.ca/books?id=4KwJRNgscdEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Chronology+of+the+Evolution-Creationism+Controversy#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Futuyma99&quot;&gt;{{citation |editor1-last = Futuyma |editor1-first = Douglas J. |title = Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok |publisher = Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey |year = 1999 |url = http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-01-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan ==

Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a [[sakbay ti Sokratiko a pilosopia|sakbay ti Sokratiko]] a Griego a pilosopo, a kas ni [[Anaksimandro#Punganay iti Nagtagitaoan|Anaksimandro]] ken [[Empedokles#Kosmogonia|Empedokles]].&lt;ref name=&quot;Kirk1&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo|edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984 |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirk2&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo |edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}&lt;/ref&gt; No maigiddiat kadagitoy a [[Materialismo|materialistiko]] a kapanunotan, noni  Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti [[biag|sibibiag]] a banbanag, a kas saan a perpekto a [[aktualidad|kinaagpayso]] kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona  masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti &quot;[[Teoria dagiti porma|porporma]]&quot;, &quot;[[idealismo|kapanunotan]]&quot;, wenno (iti Latin a panagipatarus) &quot;sebbangan&quot;.&lt;ref name=&quot;Torrey37&quot;&gt;{{cite journal | last1=Torrey | first1=H. B. | last2=Felin | first2=F. | title=Ni kadi Aristotoles ket maysa nga ebolusionalista? | journal=Ti Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia | year=1937 | volume=12 | issue=1 | pages=1–18 | jstor=2808399}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull67&quot;&gt;{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=Dagiti metapisika iti ebolusion | journal=Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket paset ti bukodna a [[teleolohia|teleolohiko]] a pannakaawat iti [[Katutubo (pilosopia)|katutubo]] nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a [[nailangitan]] a [[kosmos|kosmiko]] nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunotan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti [[Tengnga a Panpanawen]], ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.&lt;ref&gt;Mason, ''Ti Pakasaritaan dagiti Siensia'' pp 43–44&lt;/ref&gt;

Idi maika-17 a siglo ti baro a  [[sientipiko a pamay-an|pamayan]] iti [[moderno a siensia]] ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti [[linteg iti katutubo]] a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti ania man nga agnanayon a masna a kategoria, wenno ania man a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni [[John Ray]] ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a &quot;sebbangan&quot;, a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.&lt;ref&gt;Mayr ''Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunotan'' p256; ti kasisigud ket ni Ray, ''Pakasaritaan dagiti Mula''. 1686, patarus ni E. Silk.&lt;/ref&gt; Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni [[Carolus Linnaeus]] idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|left|Idi 1842 ni [[Charles Darwin]] ket nagsurat ti immuna a panangiladawan ti nagbalinan ti ''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]''.&lt;ref name=&quot;Darwin09&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;]]
Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni [[Maupertuis]] idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan.&lt;ref&gt;Bowler, Peter J. 2003. ''Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan''. Berkeley, CA. p73–75&lt;/ref&gt; Ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni [[Erasmus Darwin]] ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno &quot;pilamento&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}&lt;/ref&gt; Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti &quot;transmutasion&quot; idi 1809 ni [[Lamarck]] &lt;ref name=Lamarck1809&gt;Lamarck (1809) Philosophie Zoologique&lt;/ref&gt; a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak.&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gould02&quot;&gt;{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = Ti Estruktura ti Ebolusionario a Teoria | url = https://archive.org/details/structureofevolu00goul | publisher = Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3  }}&lt;/ref&gt; (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot;&gt;{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario a panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&amp;pg=PA162&amp;dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&amp;q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ImaginaryLamarck&quot;&gt;{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = Oktubre 1994 |contribution = Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 2008-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag |edition = Maikatlo|publisher = Marcel Dekker, CRC Press |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jablonka07&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension |journal = Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni [[Georges Cuvier]] a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni [[William Paley]] iti maysa a [[natural a teolohia]] a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.&lt;ref name=&quot;Darwin91&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = Ti Sursurat ni Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|place = Cambridge }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sulloway09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawkins90&quot;&gt;{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}&lt;/ref&gt;

Ti kritikal a panagsina manipud iti konsepto dagiti natalinaay a sebbangan iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti ''[[Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion]]'' babaen ni [[Thomas Robert Malthus]], inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a &quot;salisal ti kaadda&quot; a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud iti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.&lt;ref name=&quot;Sober09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan? |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mayr, Ernst (2001) ''Ania kadi ti ebolusion''. Weidenfeld &amp; Nicolson, Londres. p165&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = Unibersidad ti California a Pagmalditan |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} panid 147&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid =  |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti &quot;[[masna a panagpili]]&quot; manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni [[Alfred Russel Wallace]] ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti [[Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili|nailasin a pappapel]] idiay [[Linneo a Kagimongan ti Londres]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 | title = Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili | journal = Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan| volume = 3 | issue = 2 | date = Agosto 1858| pages = 45–62 | accessdate = Mayo 13, 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x  }}&lt;/ref&gt; Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti ''[[Iti Tinaudan dagiti Sebbangan]]'' ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti [[Darwinismo|Darwinio nga ebolusion]]. Inpakat ni [[Thomas Henry Huxley]] dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti [[paleontolohia]] ken [[komparatibo nga anatomia]] tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti [[bakes]] ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gapu ta daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = Enero 11, 2012 }}&lt;/ref&gt;

Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti [[pangenesis]].&lt;ref name=&quot;Liu09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Liu |first1 = Y. S. |last2 = Zhou |first2 = X. M. |last3 = Zhi |first3 = M. X. |last4 = Li |first4 = X. J. |last5 = Wan |first5 = Q. L. |title = Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko |journal = J Appl Genet |volume = 50 |issue = 3 |pages = 177–184 |year = 2009 |url = http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |doi = 10.1007/BF03195671 |pmid = 19638672 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330163705/http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |archivedate = 2012-03-30 |access-date = 2013-08-07 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Idi 1865 ni [[Gregor Mendel]] ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti [[gen]]). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.&lt;ref name=Weiling&gt;{{cite journal |author = Weiling F |title = Naipakasaritaan a panagadal: Johann Gregor Mendel 1822–1884 |journal = Am. J. Med. Genet. |volume = 40 |issue = 1 |pages = 1–25; tungtungan 26 |year = 1991 |pmid = 1887835 |doi = 10.1002/ajmg.1320400103  }}&lt;/ref&gt; Ni [[August Weismann]] ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti [[Germline|dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog)]] ken dagiti [[somatiko a selula]] iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni [[Hugo de Vries]] ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti [[tengnga ti selula]] ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti [[sitoplasma]] tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.&lt;ref name=&quot;Wright84&quot;&gt;{{cite book |last1 = Wright |first1 = S. |title = Ebolusion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko |page = 480 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan |isbn = 0-226-91038-5 |url = http://books.google.ca/books?id=4pTdTWi83ecC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=sewall+wright+volume+1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date = 1984-06-15 }}&lt;/ref&gt; Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti [[mutasion]] a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.&lt;ref name=&quot;Gould02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author = [[Will Provine]] |title = Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion |year = 1971 |isbn = 0-226-68464-4 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10439561?dopt=Citation ''Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion.''], Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.&lt;/ref&gt; Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni [[J.B.S. Haldane]], [[Sewall Wright]], ken ni [[Ronald Fisher]], ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.&lt;ref&gt;Quammen, D. (2006). [http://www.nytimes.com/2006/08/27/books/review/Desmond.t.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/People/D/Darwin,%20Charles%20Robert ''Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion.''] New York, NY: W.W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti [[sintesis ti moderno nga ebolusion]] ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a  maipakat iti ania man a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti [[pagdalisatan a posil]] iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti [[maparang-ay a biolohia]].&lt;ref name=&quot;Gould02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagiti Hereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan|url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}&lt;/ref&gt; Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni [[James D. Watson|James Watson]] ken ni [[Francis Crick]] idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.&lt;ref name=&quot;Watson53&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}&lt;/ref&gt; Ti [[Molekular a biolohia]] ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti [[pilohenetika]] a [[sistemika]], a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti [[Pilohenetika a puon|ebolusionario a puon]].&lt;ref name=&quot;Hennig99&quot;&gt;{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Pilohenetika a sistematika |page = 280 |publisher = Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan|edition = Baro nga edision (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiley11&quot;&gt;{{cite book |title = Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika |year = 2011 |edition = Maikadua nga|publisher = Wiley-Blackwell |page = 390 |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}&lt;/ref&gt; Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni [[Theodosius Dobzhansky]] ket sinuratna ti &quot;awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion&quot;, gapu ta daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep iti biag iti daytoy a planeta.&lt;ref name=&quot;Dobzhansky73&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti [[Biolohiko nga organisasion|biolohiko a pagsasarunuan]], manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti &quot;[[Maparang-ay a biolohia ti ebolusion|eco-evo-devo]]&quot;.&lt;ref name=Kutschera&gt;{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis|journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y  |bibcode = 2004NW.....91..255K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kutschera /&gt;&lt;ref name=&quot;Cracraft04&quot;&gt;{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Ebolusionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avise10&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna) |year = 2010 |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti teoria ti biolohia]]
[[Kategoria:Ebolusionario a biolohia|*]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>tni0ev0zyf763qytta3j5fq2crlb8yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Herusalem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14900</id>
    <revision>
      <id>407357</id>
      <parentid>406561</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33439" sha1="f0and3ydz6jl4qloq8vlvsovlvxq58c" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name=Herusalem
|official_name='''Patneng a nagan'''&lt;div style=&quot;line-height:1.5em&quot;&gt;{{lang|he|יְרוּשָׁלַיִם}} (Yerushalayim)&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;{{lang|ar|القُدس}} (al-Quds)
|settlement_type=Siudad
|image_skyline=Jerusalem infobox image.JPG
|imagesize=250px
|image_caption='''Manipud ti kanigid a ngato''': Panorama ti Herusalem a makita manipud idiay [[Givat ha'Arba]], [[Mamilla]], ti [[Daan a Siudad(Herusalem)|Daan a Siudad]] ken ti [[Simborio iti Bato]], maysa a [[souq]] idiay [[Daan a Siudad (Herusalem)|Daan a Siudad]], ti [[Knesset]], ti [[Akinlaud a Diding]], ti [[Torre ni David]] ken dagiti diding ti Daan a Siudad
|image_flag=Flag of Jerusalem.svg
|image_shield=Jerusalem-coat-of-arms.svg
|shield_size=60px
|shield_alt=Kayarigan iti Herusalem
|shield_link=
|nickname=''Ir ha-Kodesh'' (Nasantuan a Siudad), ''Bayt al-Maqdis'' (Balay dagiti Nasantuan)
|image_map=Jerusalem WBIL.jpg
|map_caption=
|subdivision_type=[[Dagiti naturay a komunidad ti Israel|Rehion]]
|coordinates= {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_name = [[Israel]]
|subdivision_type2=[[Dagiti distrito ti Israel|Distrito]]
|subdivision_name1=[[Distrito ti Herusalem|Herusalem]]
|leader_title=Mayor &lt;small&gt;(Israel)&lt;/small&gt;
|leader_name=[[Nir Barkat]]
|leader_title2={{nowrap|Mayor &lt;small&gt;(Palestina)&lt;/small&gt;}}
|leader_name2=[[Zaki al-Ghul]]
|unit_pref=dunam
|area_total_dunam=125156
|area_metro_km2=652
|elevation_m=754
|population_total=933,200
|population_metro=1,700,100
|population_as_of=2012
|population_density_km2=6183
|population_demonym=Herosolimitano, Taga-Herusalem
|timezone1=[[Pagalagadan nga Oras ti Israel|IST]]
|utc_offset1=+2
|timezone1_DST=[[Kalgaw nga Oras ti Israel|IDT]]
|utc_offset1_DST=+3
|area_code=ballasiw taaw a panagdial +972-2; lokal a panagdial 02
|website=[http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=2 jerusalem.muni.il]{{ref label|muni-site|iv|}}
|footnotes=
}}
Ti '''Herusalem''' ({{lang-he-n|יְרוּשָׁלַיִם}} &lt;small&gt;''{{transl|he|Yerushaláyim}}'' {{Audio|He-Jerusalem.ogg|help=no|&amp;nbsp;}}&lt;/small&gt;; {{lang-ar|القُدس}} &lt;small&gt;''{{transl|ar|al-Quds}}'' {{Audio|ArAlquds.ogg|help=no|&amp;nbsp;}}&lt;/small&gt; ken/wenno  {{lang|ar|أورشليم}} &lt;small&gt;''{{transl|ar|Ûrshalîm}}''&lt;/small&gt;){{ref label|names|i|}}
ket isu ti kapitolio ti [[Israel]], ngem daytoy ket saan a sangalubongan a mabigbigan,{{ref label|capital|ii|}}
ken maysa kadagiti [[Listaan dagiti siudad babaen ti babaen ti panawen nga agtultuloy a pannakatagtagitao|kadaanan a siudad iti lubong]].&lt;ref name=&quot;aice&quot; /&gt;
Mabirukan daytoy idiay [[Banbantay Hudea]], a nagbaetan ti [[Baybay Mediteraneo]] ken ti akin-amianan nga igid iti [[Baybay Natay]].
No mairaman ti populasion ti lugar iti [[Daya a Herusalem]], daytoy ket ti [[Listaan dagiti siudad iti Israel|kadakkelan a siudad]] ti Israel iti populasion ken kalawa,&lt;ref&gt;Kadakkelan a siudad:

* &quot;... moderno a Herusalem, kadakkelan a siudad ti Israel ...&quot; (Erlanger, Steven. [http://travel2.nytimes.com/2006/04/16/travel/16jerusalem.html Ti Herusalem, Tatta nga aldaw], ''[Ti New York Times'', 16 Abril 2006.)
* &quot;Ti Herusalem ket isu ti kadakkelan a siudad ti Israel.&quot; (&quot;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_3/Israel.html Israel (pagilian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028171318/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_3/Israel.html |date=2009-10-28 }}&quot;, [[Microsoft]] Encarta, 2006, p. 3. Naala idi 18 Oktubre 2006. 31 Oktubre 2009.)
* &quot;Manipud idi 1975 ti nagkaykaysa a Herusalem ket isun ti kadakkelan a siudda idiay Israel.&quot; ([http://www.britannica.com/ebi/article-203247 &quot;Jerusalem&quot;], [[Encyclopædia Britannica]] Online, 2006. Naala idi 18 Oktubre 2006. [http://web.archive.org/web/20080621103517rn_1/student.britannica.com/comptons/article-203247/Jerusalem Naarkibo] 21 Hunio 2008)
* &quot;Ti Herusalem ket isu ti kadakkelan a siudad ti Estado iti Israel. Addaan iti kaaduan ti populasion, kaaduan kadagiti Hudio ken dagiti saan a Hudio kadagiti amin a siudad iti Israeli.&quot; (Klein, Menachem. ''Herusalem: Ti Masakbayan iti Naisuppiatan a Siudad'', Unibersidad ti New York a Pagmalditan, 1 Marso 2001, p. 18. {{ISBN|0-8147-4754-X}})
* &quot;Idi 1967, ti Tel Aviv ket isu idi ti kadakkelan a siudad idiay Israel. Babaen idi 1987, ad-adu kadagiti ''Hudio'' ket nagtaeng idiay Herusalem ngem ti dagup a populasion iti Tel Aviv. Ti Herusalem ket nagbalinen a ti kangrunaan a siudad ti Israel.&quot; (Friedland, Roger ken Hecht, Richard. ''Ti Panagturay ti Herusalem'', Unibersidad iti California a Pagmalditan, 19 Septiembre 2000, p. 192. {{ISBN|0-520-22092-7}}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |publisher=Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika |title=Pablaak ti Warnakan: Aldaw ti Herusalem |date=24 Mayo 2006 |accessdate=10 Marso 2007 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
nga add ti populasion iti 763,800 nga agtaeng iti kalawa ti lugar iti {{pagbaliwen|125.1|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;mfa-40th&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf|format=PDF|publisher=Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel |title=TABLa 3. – POPULASION(1) DAGITI LUGAR NGA AGBILANG TI SUMUROK A  2,000 NGA AGTAENG KEN DADDUMA PAY NGA AWAY A POPULASION IDI  31/12/2008|accessdate=26 Oktubre 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf|publisher=Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel|title=Dagiti lokal ng aagturay idiay Israel 2007, Pablaak a #1295 – Bariweswes dagiti munisipalidad – Herusalem|accessdate=31 Disiembre 2007|format=PDF|language=Hebreo}}&lt;/ref&gt;{{ref label|cbs-stats|iii|}}
Ti Herusalem ket nasantuan pay a siudad kadagiti tallo a kangrunaan a [[Dagiti Abraham a relihion]]—[[Hudaismo]], [[Kristianidad]] ken [[Islam]].

Iti panawen ti atiddog a pakasaritaanna, ti Herusalem ket naminduan a nadadael, nalakuben iti namin 23, naraut iti namin 52, ken natiliw ken natiliw manen iti namin 44.&lt;ref name=&quot;Moment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |publisher=Moment Magazine |title=Bingbingayentayo ngata ti Nasantuan dagiti Kasanuan a Siudad? |accessdate=5 Marso 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archivedate=2008-06-03 |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |date=2008-06-03 }}. Segun ti tarkasan ti Herusalem a Nalakuben ni Eric H. Cline.&lt;/ref&gt;
Ti kadaanan a paset ti siudad ket natagtagitaoidi  [[maika-4 a milenio BCE]].&lt;ref name=&quot;aice&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html |title=Linia ti Oras ti Pakasaritaan iti Herusalem |work=Pudno a Biblioteka ti Hudio |accessdate=16 Abril 2007 |publisher=Ameriko-Israeli a Gandat ti Pagtitinnulongan}}&lt;/ref&gt;
Idi 1538, dagitit diding ket naipatakder iti likmut ti Herusalem babaen ni [[Suleiman ti Nadaeg]] . Tatta nga aldaw dagiti a didding ket mangipalpalawag ti [[Daan a Siudad (Herusalem)|Daan a Siudad]], a daytoy ket tinawtawid a nabingbingay iti uppat a pagkapat manipud idi nasapa a maika-19 a siglo a kas dagiti pagkapat ti [[Armenio a Pagkapat|Armenio]], [[Kristiano a Pagkapat|Kristiano]], [[Hudio a Pagkapat (Herusalem)|Hudio]], ken [[Muslim a Pagkapat|Muslim]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ti Herusalem iti Maika-19 a Siglo, Ti Daan a Siudad |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena |last=Ben-Arieh |first=Yehoshua |publisher=Yad Izhak Ben Zvi ken St. Martin a Pagmalditan |year=1984 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=0-312-44187-8}}&lt;/ref&gt;
Ti Daan a Siudad ket nagbalin a [[Lubong a Tinawtawid]] a pagsaadan idi 1981, ken adda iti [[Listaan iti Lubong a Tinawtawid a Napeggad]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/148 |title=Daan a Siudad ti Herusalem ken dagiti Didingna |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=11 Septiembre 2010}}&lt;/ref&gt; Ti moderno a Herusalem ket dimmakkelen iti labes nga adayo kadagiti pagbeddenganna.

Iti Hudaismo, ti Herusalem ket isun ti kasantuan a siudad manipud idi, segun ti [[Hebreo a Biblia]], ni Ari [[David]] iti Israel ket immuna a nagipatakder iti daytoy a kas ti kapitolio iti [[Pagarian ti Israel (nagkaykaysa a monarkia)|nagkaykaysa a Pagarian ti Israel]] idi c.1000 BCE, ken ti anakna a lalaki, ni Ari [[Solomon]], kinomisionna ti panangipatakder iti [[Templo idiay Herusalem|Umuna a Templo]] iti daytoy a siudad.&lt;ref name=&quot;1000BCE&quot;&gt;Manipud idi maika-10 a siglo BCE:{{ref label|bible-david|v|a}}
* &quot;Ti Israel keyt immuna a napanday iti nagkaykaysa a pagilian manipud iti Herusalem idi agarup a 3,000 tawtawen, nga idi ni Ari David ket innalana ti balangat ken pinagkaykaysana dagiti sangapulo ket dua a tribo manipud iti daytoy a siudad... Para kadagiti rinibo a tawen ti Herusalem ket isu idin ti tugaw ti Hudio a turay, ti bimmalayam dagiti ari, ti lokasion dagiti lehislatibo a konseho ken dagiti korte. Iti pammagtalaw, ti Hudio a pagilian ket naam-ammuan a kas ti siudad a lugar ti taga-ugma a kapitolio. Dagiti Hudio, nupay ti ania a lugar ti ayanda, ket agkarkararagda ti pannakaisubli daytoy.&quot; Roger Friedland, Richard D. Hecht. ''Ti Panagturay ti Herusalem'', Unibersidad iti California a Pagmalditan, 2000, p. 8. {{ISBN|0-520-22092-7}}
* &quot;Ti Hudio a panagbedbed ti Herusalem ket saan a napaay. Para kadagiti tallo a milenio, ti Herusalem ket isun ti sentro iti Hudio a pammati, a nagtagtaginayon ti naisimboluan a pateg manipud kadagiti napalabas a kaputotan.&quot; [http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/Jerusalem-%20the%20Holy%20City Herusalem- ti Nasantuan a Siudad], Ministro iti Ganganaet a Panakibing ti Israel, 23 Pebrero 2003. Naala idi 24 Marso 2007.
* &quot;Ti pannakasentro ti Herusalem ti Hudaismo ket napisa unay a dagiti pay sekular a Hudio ket agiyebebkas ti panagiruknoyda ken pannakaikapetda iti siudad, ken saanda a maipanunutan ti moderno nga Estado iti Israel nga awan daytoy.... Para kadagiti Hudio ti ket simple a sagrado gapu ta adda daytoy... Nupay ti sagrado a karakter ti Herusalem ket makita pay kadagiti napalabas a tallo a milenio...&quot;. Leslie J. Hoppe. ''Ti Nasantuan a Siudad: Ti Herusalem iti teolohia iti Daan a Testamento'', Liturhikal a Pagmalditan, 2000, p. 6. {{ISBN|0-8146-5081-3}}
* &quot;Manipud idi inaramid ni Ari David ti Herusalem a kas ti kapitolio iti Israel idi 3,000 a tawtawen, ti siudad ket adda ti sentro a papel ti irurumsua dagiti Hudio.&quot; Mitchell Geoffrey Bard, ''Ti Kompleto a Pagalagadan dagiti Maag iti Suppiatan ti Tengnga a Daya'', Alpha Books, 2002, p. 330. {{ISBN|0-02-864410-7}}
* &quot;Para kadagiti Hudio ti siudad ket isun ti pakipatengngaan ti isip kadagiti naikararua, kultural, ken nailian a biag kadagiti napalabas a tallo a milenio.&quot; Yossi Feintuch, ''Estados Unido nga Annuroten para iti Herusalem'', Greenwood Publishing Group, 1987, p. 1. {{ISBN|0-313-25700-0}}
* &quot;Ti Heerusalem ket nagbalin a sentro dagiti Hudio a tattao kadagiti napalabas a 3,000 tatawen&quot; Moshe Maoz, Sari Nusseibeh, ''Herusalem: Dagiti Puntos iti Rasras – Ken ti Labes'', Brill Academic Publishers, 2000, p. 1. {{ISBN|90-411-8843-6}}
* &quot;Dagiti Hudio a tattao ket ket saan a maikkat kadagiti pannakaibedbedda ti siuadad iti Herusalem. Awan ti ania man a siudad ti adda ti nagnagruna a papel iti pakasaritaan, politikop, kultura, relihion, nailian a biag ken kaimatangan dagiti tattao iti Herusalem iti biag ti panaka-Hudio ken Hudaismo. Manipud idi nagipatakder ni Ari David iti siudad a kas ti kapitolio iti Hudio nga estado sirka 1000 BCE, nagserbi daytoy a kas ti simbolo ken ti kangrunaaan a panagiyebkas ti identidad a kas maysa a pagilian dagiti Hudio a tattao.&quot; [http://www.adl.org/israel/advocacy/glossary/jerusalem.asp Dagiti Kangrunaan a Kinapudno a nasken a Maammuam: Herusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104013732/http://www.adl.org/israel/advocacy/glossary/Jerusalem.asp |date=2013-01-04 }}, Liga ti Kontra-Dipamasion, 2007. Naala idi 28 Marso2007.&lt;/ref&gt;
Iti Kristianidad, ti Herusalem ket isun ti nasantuan a siudad manipud idi, segun ti [[Baro a Testamento]], [[Panalailansa ti krus ni Hesus|nailansa iti krus ni Hesus]] idiay, seguro idi c.33 CE,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Maier, P.L. |year=1968 |title=Sejanus, Pilato, ken ti Petsa ti Pannakailansa ti Krus |journal= Pakasaritaan ti Simbaab |volume=37 |issue=1 |pages=3–13 |jstor=3163182}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Fotheringham, J.K. |year=1934 |title=Ti ebidensia ti astronomia ken teknikal a kronologo para ti petsa  iti pannakailansa ti krus|journal= Warnakan dagiti Teolohiko a Panagadal |volume=35 |pages=146–162 |url=http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/astronomy_fotheringham.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ti Misterio iti Naudi a Pangrabii'', babaen ni Colin J. Humphreys (2011), Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, Cambridge {{ISBN|9780521517553}} panid 193&lt;/ref&gt; ken 300 a tawtawen kalpasan ni Santo [[Helena (Emperatris)|Helena]] ket nainagananna ti [[Kristiano a peregrinasion|peregrinasion]] a luglugar ti biag ni Hesus.
Iti [[Sunni nga Islam]], ti Herusalem ket isu ti [[Dagiti kasantuan a lugar iti Islam (Sunni)|maikatlo a kasantuan]] a siudad.&lt;ref name=&quot;3rd-holiest&quot;&gt;Maikatlo a kasantuan a lugar iti Islam:
*{{Cite book|title=Ti Nasken a Maammuan ti Sinoman a Maipapan ti Islam |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |date=2 Nobiembre 2002 |last=Esposito |first=John L. |isbn=0-19-515713-3 |page=157 |quote=Ti Rabii a Panagbanniaga ket nagaramid ti Herusalem a kas ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam}}
*{{Cite book|title=Relihion ken Estado: Ti Muslim Pamay-an dagiti Politika |last=Brown |first=Leon Carl |publisher=Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan |date=15 Septiembre 2000 |isbn=0-231-12038-9 |page=11 |chapter=Panagikabil ti Ebntablada: Islam ken dagiti Muslim |quote=Ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam—Herusalem—ket daytoy pay ket adda iti sentro... }}
*{{Cite book|title=Ti Nasantuan a Siudad: Ti Herusalem iti Teolohia iti Daan a Testamento |url=https://archive.org/details/holycityjerusale0000hopp |last=Hoppe |first=Leslie J. |publisher=Michael Glazier Books |date=Agosto 2000|isbn=0-8146-5081-3 |page=[https://archive.org/details/holycityjerusale0000hopp/page/14 14] |quote=Ti Herusalem ket agnanayon a nairagrag-o a kas maysa a kangrunaaan a lugar iti Islam. Ti Herusalem ket kanayon a maitudtudo a kas ti maikatlo a kasantuan a siudad iti Islam... }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Middle Dagiti Daya a plano ti kappia&quot; babaen ni Willard A. Beling&quot;: Ti Meskita Aqsa idiay Bantay Templo ket isu ti maikatlo a kasantuan a lugar iti Sunni nga Islam kalpasan ti Mecca ken Medina&lt;/ref&gt;
Nagbalin daytoy ti immuna a [[Qibla]], ti naipakatengngaan ti isip a puntos para iti Muslim a kararag ti ([[Salah]]) in 610 CE,&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Lewis|editor1-first=Bernard|editor2-last=Holt|editor2-first=P. M.|editor3-last=Lambton|editor3-first=Ann|title=Cambridge a Pakasaritaan iti Islam|year=1986|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan}}&lt;/ref&gt;
ken, segun ti tinawtawid nga Islamiko, ni [[Mahoma]] ket inaramidna ti immuna a [[Isra ken Mi'raj|Rabii a Panagbanniaga]] idiay kalpasan ti sangapulo a tawen.&lt;ref&gt;{{Quran-usc-range|17|1|end=3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Allen |first=Edgar |year=2004 |title=Dagiti estado, Dagiti pagilian, ken Dagiti pagbeddengan: Dagiti Etiko ti Panagaramid dagiti Pagbeddengan |publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |isbn=0-521-52575-6 |url=http://books.google.com/?id=bntCSupRlO4C&amp;pg=PA192&amp;dq=Al-Masjid+Al-Aqsa |accessdate=9 Hunio 2008}}&lt;/ref&gt;
A kas ti nagbanagan daytoy, nupay adda laeng tio kalawa iti {{pagbaliwen|0.9|km2|sqmi}},&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kollek |first=Teddy |chapter=Kinaudi a balikas |editor=John Phillips |title=Pagayatan ti Panagbiag – Israel: ti Rupa dagiti Aligaget 1948-dagiti Rupa ti Namnama iti Tatta nga Aldaw|publisher=Dial a Pagmalditan/James Wade|year=1977|quote=agarup a {{pagbaliwen|225|acre|km2}}}}&lt;/ref&gt;
ti Daan a Siudad ket pagtaengan kadagiti adu a lugar iti relihioso a pannakaipangpangruna, a mairaman ti [[Bantay Templo]], ti [[Akinlaud a Diding]], ti [[Simbaan ti Nasantuan a Sepulkro]], ti [[Simborio iti Bato]] ken [[Meskita al-Aqsa]].

Ita nga aldaw ti [[Dagiti puesto iti Herusalem|kasasaad ti Herusalem]] ket maibatbati a maysa kadgiti bugas a parikut iti [[Israeli–Palestina a suppiat]]. Idi las-ud ti [[Arabo-Israeli a Gubat ti 1945]], ti [[Laud a Herusalem]] ket maysa idi kadagiti lugar a natiliw ken insilpo babaen ti Israel bayat a ti [[Daya a Herusalem]], a mairaman ti Duog a Siudad, ket natiliw ken kalpasanna ket insilpo babaen ti [[Hordania]]. Ti Israel ket natiliwna ti Daya a Herusalem manipud iti Hordania idi las-ud ti [[Innem nga Aldaw a Gubat]] ti 1967  ken nagtungpalan a nangisilpo daytoy. Iti agdama, ti [[Batayan a Linlinteg ti Israel|Batayan a Linteg]] ti Israel ket ket mangibagbaga ti Herusalem a kas ti &quot;saan a nabingbingay a kapitolio&quot; iti pagilian. Ti sangalubongan a komunidad ket limmikud ti kinaudi a panangisilpo a kas saan a nainkalintegan ken nangtrato ti Daya a Herusalem a kas [[Dagiti teritorio ti Palestina|teritorio ti Palestinia]] a [[panagsakop a militar|sinakop]] babaen ti Israel.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617|title=Ti Israel ket agplanplano kadagiti 1,300 a pagtaengan a balay dagiti Hudio idiay Daya a Herusalem|work=BBC News|date=9 Nobiembre 2010|quote=Ti Day a Herusalem ket naikedkeddeng a kas nasakupan a teritorio ti Palestina babaen ti sangalubongan a komunidad, ngem kinunkuna ti Israel a daytoy ket bukodna ateritorio.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ti Saludsod iti Palestine ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|publisher=DEpartamento ti Pakaammo ti Publiko ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|chapter=Ti Kasasaad ti Herusalem|chapter-url=http://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf|quote=Ti Daya a Herusalem ket naikedkeddengan, babaen ti Sapasap nga Asemblia ken ti Koneho ti Seguridad, a kas paset ti nasakupan a teritorio ti Palestina.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm Dagiti Israeli a turay ket agsupsuportada kadagiti 600 a baro a balbalay idiay Daya a Herusalem]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument Resolusion 298 Septiembre 25, 1971:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |date=2013-08-19 }} &quot;Nanglaglagip kadagiti resolusionna... a maipanggep kadagiti rukod ken dagiti tignay babaen ti Israel a naidaremdem ti panagbaliw ti kasasaad ti nasakupan ti Israel a paset ti Herusalem,...&quot;&lt;/ref&gt; Ti sangalubongan a komunidad ket saanna abigbigen ti Herusalem a kas kapitolio ti Israel, ken ti siudad ket saan a mangsangsangaili kadagiti gangganaet nga embahada.

Segun ti [[Sentral nga Opisina ti Estadistika ti Palentina]], 208,000 kadagiti [[Tattao a Palestina|Palestinio]] ket agtateng idiay Daya a Herusalem, nga isu daytoy ket binirbirukan babaen ti [[Nailian a Turay ti Palestina|Turay ti Palestina]] a kas ti kapitolio iti masakbayan a [[Dagiti singasing para iti estado ti Palestina|estado ti Palestina]].&lt;ref name=&quot;umd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm|last=Segal|first=Jerome M.|publisher=Ti Unibersidad ti Maryland nga Eskuela ti Publiko nga Annuroten|title=Pannakitulag iti Herusalem|accessdate=25 Pebrero 2007|date=1997|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm|archivedate=2006-05-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Møller, Bjørn|title=Ti Kooperatibo nga Estruktura para kadagiti Relasion ti Israel-Palestina|version=Pagobraan a papel Blng. 1|publisher=Sentro para kadagiti Panagdal ti Europeano nga Annuroten|date=Nobiembre 2002|url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171|format=PDF|accessdate=16 Abril 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171|archivedate=2004-01-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jpost_EJ_P&quot;&gt;{{cite web|last=Press|first=Associated|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202246355071&amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Dagiti Palestinio ket dimmakel babaen ti riniwriw iti maysa a dekada|publisher=Fr.jpost.com|date=9 Pebrero 2008|accessdate=17 Oktubre 2011|archive-date=2012-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127195752/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202246355071&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Amin a sanga ti gobierno ti Israel ket mabirukan idiay Herusalem, a mairaman ti [[Knesset]] (parlamento ti Israel), dagiti pagtaengan ti [[Kangrunaan a Ministro ti Israel|Kangrunaan a Ministro]] ken ti [[Presidente tiIsrael|Presidente]], ken ti [[Kangatuan a Korte ti Israel|Kangatuan a Korte]]. Ti Herusalem ket isu ti pangibalayan ti [[Hebreo nga Unibersidad ti Herusalem|Hebreo nga Unibersidad]] ken ti [[Museo ti Israel]] nga addaan iti [[Altar iti Libro]]. Ti [[Bibliko a Pagtarakenan ti ayup ti Herusalem]] ket natalinaay a nairangranggo a kas ti kasayaatan a papanan dagiti turista idiay Israel para kadagiti Israeli.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rosenblum|first=Irit|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html|title=Haareez Biblical Zoo favorite tourist site in 2006|work=Haaretz|location=Israel|accessdate=11 Septiembre 2010|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829180225/http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829180225/http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html |date=2008-08-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Lis|first=Jonathan|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html|title=Jerusalem Zoo is Israel's number one tourist attraction|work=Haaretz|location=Israel|accessdate=9 Septiembre 2011|archive-date=2010-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100316210405/http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316210405/http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html |date=2010-03-16 }}&lt;/ref&gt;

== Etomolohia ==
Ti siudad a tinawtawagan idi ti ''Rušalim'' dagiti [[Dagiti teksto ti eksekrasion|teksto ti eksekrasion]] iti [[Tengnga a Pagarian ti Ehipto]] (c. maika-19 a siglo BCE) ket adu, ngem saan nga unibersal a nailaslasin a kas ti Herusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book|author1=David Noel Freedman|author2=Allen C. Myers|author3=Astrid B. Beck|title=Eerdmans a diksionario ti Biblia|url=http://books.google.com/books?id=P9sYIRXZZ2MC|accessdate=19 Agosto 2010|year=2000|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-2400-4|pages=694–695}}
Ni Nadav Naʼaman, ''Canaan iti maika-2 a Milenio B.C.E.,'' Eisenbrauns, 2005 pp.177ff. ket nangidiaya ti sumuppiata kapanunotan, isu ket nangisupsuppiat para iti transkripsion ti ''Rôsh-ramen'', a nanaganan iti ''r'š'' (ulo) ken ''rmm'' (rambakan), tapno kaibusilanna ti 'ti narambakan nga Ulo', ken saan a mangibagbaga iti Herusalem.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren (eds.) ''Teolohikal a Diksionario ti Daan a Testamento'', (tr. David E. Green) William B. Eerdmann, Grand Rapids Michigan, Cambridge, UK 1990, Vol. VI, p. 348&lt;/ref&gt;
Ti Herusalem ket tinawtawaga iti ''Urušalim'' iti [[sursurat ti Amarna]] iti [[Abdi-Heba]] (1330s BCE).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA263-end.html|title=Ti Sursurat ti El Amarna manipud iti Canaan|publisher=Tau.ac.il|accessdate=11 Septiembre 2010}}&lt;/ref&gt;

Ti nagan a “Herusalem” ket nadumaduma a nanaganan tapno kaibuksilanna ti &quot;pundasion (Sumerian ''yeru'', ‘pagtaengan’/Semitiko ''yry,'' ‘tapno bangonen, tapno mangikabil ti pundasion’) iti dios a ni [[Shalim|Shalem]]&quot;,&lt;ref&gt;Meir Ben-Dov, ''Historikal nga Atlas iti Herusalem,'' Continuum International Publishing Group, 2002, p. 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stephen J. Binz&quot;&gt;{{cite book|title=Herusalem, ti Nasantuan a Siudad|last=Binz|first=Stephen J.|authorlink=|year=2005|publisher=Twenty-Third Publications|location=Connecticut, Estados Unidos|isbn=978-1-58595-365-3|page=2|pages=|url=http://books.google.com/?id=7zLuDlzdTFYC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Jerusalem,+the+Holy+City+By+Stephen+J.+Binz&amp;pg=PA2#v=onepage&amp;q=Jerusalem%2C%20the%20Holy%20City%20By%20Stephen%20J.%20Binz&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt; ti dios a ni Shalem ket isuna idi ti kasisigud a  [[mangay-aywan a dios]] iti siudad ti Bronse a Panawen.&lt;ref&gt;G. Johannes Bottereck, Helmer Ringgren, Heinz-Josef Fabry, (eds.) ''Teolohiko a Diksionario ti Daan a Testamento,'' tr. David E. Green, vol. XV, pp. 48–49 William B. Eeerdmanns Co. Grand Rapids, Michigan/Cambridge UK 2006, pp. 45–6&lt;/ref&gt;

Ti porma a ''Yerushalem'' wenno ''Yerushalayim'' (Herusalem) ket immuna a nagparang iti Biblia, iti libro ni Joshua. Segun ti [[Midrash]], ti nagan ket ti panagtiptipon ti ''Yhwh Yir'eh'' (&quot;Kitaento ti Dios&quot;, ti nagan nga inted babaen ni Abraham ti lugar nga ayan ti [[sakripisio ni Isaac|nagrugianna nga insakripisio ti annakna a lalaki]]) ken ti ili a &quot;[[Salem (Biblia)|Shalem]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Louis Ginzberg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/dirs/etext98/1lotj10.txt|title=The Legends of the Jews Volume 1|author=Louis Ginzberg|date=Oktubre 1998}}&lt;/ref&gt;

Ti [[Shalim]] wenno Shalem ket isu idi ti nagan ti dios ti sumipnget iti relihion ti Kananea , daytoy a nagan ket naibatay iti isu met laeng a ramut ti [[S-L-M]] manipud iti nakaalanna a Hebreo a balikas para iti &quot;kappia&quot; (Salam wenno Shalom iti moderno nga Arabiko ken Hebreo).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Herusalem|last=Elon|first=Amos|url=http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh362/telavivandjerusalem.htm|isbn=0-00-637531-6|accessdate=26 Abril 2007|publisher=HarperCollins Publishers Ltd|quote=Ti epiteta ket mabalin a nagtaud iti taga-ugma anagan ti Herusalem—Salem (manipud iti pagano a dios ti sudad), daytoy ket etimolohiko a naikapet kadagiti pagsasao a Semitiko para kadagiti balikas ti kappia (shalom iti Hebreo, salam iti Arabiko).|archive-date=2016-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319003627/http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh362/telavivandjerusalem.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030310223636/http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh362/TelAvivandJerusalem.HTM |date=2003-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ringgren, H., ''Die Religionen des Alten Orients'' (Göttingen, 1979), 212.&lt;/ref&gt;
Isunga ti nagan ket bukod a mangited kadagiti nagan a  &quot;Ti Siudad ti Kappia&quot;,&lt;ref name=&quot;Stephen J. Binz&quot; /&gt;&lt;ref name=Hastings&gt;{{cite book|title=Ti Diksionario ti Biblia: Tomo II: (Paset II: I -- Kinsman), Tomo 2|last=Hastings|first=James|year=2004|publisher=Naiprenta manen manipud iti 1898 nga edision babaen ti Unibersidad a Pagmalditan ti Pasipiko|location=Honolulu, Hawaii|isbn=1-4102-1725-6|page=584|pages=|url=http://books.google.com/?id=0wvtFPz03GsC&amp;pg=PA584&amp;dq=jerusalem+abode+of+peace#v=onepage&amp;q=jerusalem%20abode%20of%20peace&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;  &quot;Pagtaengan ti Kappia,&lt;ref name=Bosworth&gt;{{cite book|title=Historic cities of the Islamic world|last=Bosworth|first=Clifford Edmund|year=2007|publisher=Koninklijke Brill NV|location=Ti Olanda|isbn=90-04-15388-8|page=|pages=225–226|url=http://books.google.com/?id=UB4uSVt3ulUC&amp;pg=PA226&amp;dq=Jerusalem+Abode+of+Peace#v=onepage&amp;q=Jerusalem%20Abode%20of%20Peace&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DeGarmo&gt;{{cite web|url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/|title=Pagtaengan ti Kappia?|author=Denise DeGarmo|date=9 Septiembre 2011|work=Wandering Thoughts|publisher=Center for Conflict Studies|accessdate=17 Disiembre 2011|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt; &quot;pagyanan ti kappia&quot; (&quot;napundar iti seguridad&quot;),&lt;ref&gt;Marten H. Wouldstra, ''The Book of Joshua,'' William B. Eerdmanns Co. Grand Rapids, Michigan (1981) 1995, p. 169 n.2&lt;/ref&gt;  ken mabalin pay a ti &quot;Pakaimatangan ti Kappia&quot; kadagiti dadduma a Kristiano a mannurat.&lt;ref name=Harrison&gt;{{cite book|title=Millennium: a Latin reader, A|last=Bosworth|first=Francis Edward|authorlink=|year=1968|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Oxford, Nagkaykaysa a Pagarian|isbn=978-0-86516-191-7|page=183|pages=|url=http://books.google.com/?id=5sC2pJYlzbsC&amp;pg=PA183&amp;dq=jerusalem+abode+of+peace#v=onepage&amp;q=jerusalem%20abode%20of%20peace&amp;f=false|accessdate=17 Disiembre 2011}}&lt;/ref&gt;
Ti pagpatingaan ti ''-ayim'' ket mangipakita ti [[Dua (gramatiko a bilang)|dua]], isunga mangiturong daytoy ti panangisingasing a tinagan a ''Yerushalayim'' ket mangitudo ti kinapudno a ti siudad ket adda kadagiti dua a turod.&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=0-405-10298-4|last=Wallace|first=Edwin Sherman|title=Herusalem ti Nasantuan|url=https://archive.org/details/jerusalemholy0000wall|date=Agosto 1977|page=[https://archive.org/details/jerusalemholy0000wall/page/16 16]|quote=Ti kapada a panirigan ket tinengtengngel babaen dagiti nangited ti dua a bilang ti gramatiko ti Hebreo iti balikas|publisher=Arno Press|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Herusalem: Ti Topgrapia, Ekonomika ken Pakasaritaan manipud kadagiti Kasapaan a Panawen aginggana ti A.D. 70|last=Smith|first=George Adam|year=1907|publisher=Hodder ken ni Stoughton|page=251|quote=Ti terminasion -aim wenno -ayim ket naipagpagarup idi a kas ti ordinario a terminasion kadagiti dua a bilang ti gramatiko ti pangnagan, ken naipalplawag idi a mangipakpakita kadagiti akin-ngato ken akin-baba a siudad|isbn=0-7905-2935-1}} (kitaen ditoy [http://books.google.com/books?id=Nf4QAAAAIAAJ&amp;pg=PA251&amp;dq=jerusalem+name+dual&amp;ie=ISO-8859-1])&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti panangibalikas ti kinaudi a silaba a kas ''-ayim'' ket agparparang a naladaw a panagrang-ay, ken daytoy ket saan pay idi a nagparang iti panawen ti [[Septuaginta]].

Ti kaduogan a pagtaengan idiay Herusalem, ket nabangon a nasapsapa ngem ti Bronse a Panawen idiay turod a ngato ti [[Gihon Spring]], a segun idi ti Biblia ket nanaganan ti [[Jebusite|Jebus]].&lt;ref name=Gagrinp113&gt;[http://books.google.ca/books?id=lNV6-HsUppsC&amp;pg=RA3-PA113&amp;dq=jebus+jerusalem#v=onepage&amp;q=jebus%20jerusalem&amp;f=false Ti Oxford nga ensiklopedia ti taga-ugma a Gresia ken Roma, Tomo 1], p. 113&lt;/ref&gt; Tinawtawagan daytoy ti &quot;Pagsammakedan ti Zion&quot; (''metsudat Zion''), daytoy ket ninaganan manen babaen ni David a kas ti [[Siudad ni David]],&lt;ref&gt;2 Samuel 5:7,9.indakamat ni Israel Finkelstein, Amihay Mazar, Brian B. Schmidt, (eds) ''Ti Panagsukimat para iti Naipakasaritaan nga Israel,'' Society of Biblical Literature, 2007 p.127.&lt;/ref&gt; ken naamammuan idi babaen ti naganna iti kina-ugma.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bar-Kochva|first=Bezalel|year=2002|title=Judas Maccabeus: The Jewish Struggle Against the Seleucids|page=447|url=http://books.google.com.au/books?id=SIKuW_bl6LAC&amp;pg=PA447|location=Cambridge, Nagkaykaysa aPagarian|publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|isbn=0-521-01683-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mazar|first=Eilat|title=The Complete Guide to the Temple Mount Excavations|year=2002|publisher=Shoham Academic Research and Publication|location=Herusalem|isbn=965-90299-1-8|page=1}}&lt;/ref&gt;Ti sabali pay a nagan a &quot;[[Zion]]&quot;, ket immun-una a mangitudtudo iti maysa a naisangayan a paset ti siudad, ngem kanungpalan daytoy a mangitudtudo ti sibubukel a siudad ken tapno mangirepresenta ti bibliko a [[Daga ti Israel]]. Iti Griego ken Latin ti nagan ti siudad idi ket naipatarus a naisurat iti ''Hierosolyma'' (Griego: Ἱεροσόλυμα; iti Griego ''hieròs'', ''ἱερός'', a kaibuksilanna ket nasantuan), urayno ti siudad ket nanaganan manen idi ti [[Aelia Capitolina]] para iti paset ti panawen ti pakasaritaan ti [[Taga-ugma a Roma|Roma]].

Iti Arabiko, ti Herusalem ket kaaduan a naam-ammuan a kas ti {{lang|ar|القُدس}}, a naipatarus a naisurat iti ''al-Quds'' ken ti kaibuksilanna ket &quot;Ti Nasantuan&quot; wenno &quot;Ti Nasantuan a Santuario&quot;.&lt;ref name=Bosworth /&gt;&lt;ref name=DeGarmo /&gt; Ti opisial nga annuroten ti gobierno ti Israeli ket agbilbilin a ti {{lang|ar|أُورُشَلِيمَ}}, a naipatarus a naisurat iti ''Ūršalīm'', a kapadpada dagiti nagan ti Hebreo ken Ingles, ket nasken a mausar a kas ti nagan siudad ti pagsasao nga Arabiko ket kakuyogna iti {{lang|ar|القُدس}}. {{lang|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3|title=Ti OPisial a Website ti Herusalem|date=19 Septiembre 2011|publisher=Munisipalidad ti Herusalem}}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|center|thumb|1300px|]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia|Jerusalem|Herusalem}}
*{{wikivoyage-inline|Jerusalem|Herusalem}}
*[http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=2 Opisial a website ti ili ti Herusalem]
*{{dmoz|Regional/Middle_East/Israel/Localities/Jerusalem}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti nasantuan a siudad]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>f0and3ydz6jl4qloq8vlvsovlvxq58c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ateismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15484</id>
    <revision>
      <id>407316</id>
      <parentid>406432</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45484" sha1="nwqzzk7jtdu7bbsc4lvbehwp0e9xfy1" xml:space="preserve">{{Ateismo igid a baras}}
Ti '''ateismo''', iti maysa a nawatiwat a kapanunotan, ket ti panaglikudan ti [[pammati]] iti [[Kaadda iti Dios|kaada kadagti kinadios]].&lt;ref name=eb2011-atheism /&gt;&lt;ref name=encyc-philosophy /&gt; Iti naak-akikid a kapanunotan, ti ateismo ket ti naisangsangayan a puesto nga awan dagiti [[kinadios]].&lt;ref name=RoweRoutledge /&gt;&lt;ref name=encyc-unbelief-def-issues /&gt;&lt;ref name=oxdicphil /&gt; A ti pannakairaman unay, ti ateismo ket ti kaawan ti pammati ti irurumsua kadagiti ania man a kinadios.&lt;ref name=encyc-unbelief-def-issues /&gt;&lt;ref name=oxdicphil /&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Diksionario ti Oxford |title=atheism |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |accessdate=2012-04-09 |archive-date=2019-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121124816/https://en.oxforddictionaries.com/definition/atheism |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Ti ateismo ket maigiddiat ti [[teismo]],&lt;ref name=reldef /&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; nga iti sapasap a terminona ket ti pammati nga adda ti maysa a dios.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Ingles a Diksionario ti Oxford |edition=2nd |year=1989 |quote=Pammati ti maysa a dios, wenno kinadios, a kas maisuppiat ti ateismo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism| title= Merriam-Webster Online a Diksionario| quote= pammati ti kaada ti dios wenno dagiti dios| accessdate= 2011-04-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110514194441/http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism| archivedate= 2011-05-14| url-status= live}}&lt;/ref&gt;

Ti termino nga ''ateismo'' ket nagtaud manipud iti Griego a {{lang|grc|[[:wiktionary:ἄθεος|ἄθεος]]}} (''atheos''), a kayatna a sawen ket &quot;awan ti dios (wenno awan dagiti dios)&quot;, nga inus-usar a kas ti panagdadael a termino a maipakat kadagiti maikapanunot a mangilikud kadagiti [[dios]] a karkararagan babaen dagiti dakdakkel a kagimongan. Ti adda a pannakaiwaran ti [[nawaya a panunot]], [[eskeptiko a panagusig]], ken dagiti simmarsaruno a panagadu ti [[panagdillaw iti relihion]], ti panakaipakat iti daytoy a termino ket bimmassit ti kalawana. Dagiti immuna a tattao a nagilasin kaniada a nagus-usar ti balikas nga &quot;ateista&quot; ket nagnaed idi maika18 a siglo.{{sfn|Armstrong|1999}}

Dagiti ateista ket maimatonan nga [[eskeptisismo|eskeptiko]] kadagiti panagtunton a [[datdatlag]], a nagdakamatda ti kinaawan ti [[Kaadda iti Dios#Nanipud ti panagpalpaliiw a panagsuppiat|panagpalpaliiw nga ebidensia]] para kadagiti kinadios. Ti managpanunot para iti saan mamatmati iti ania man a dios ket mairaman ti [[problema iti diablo]], ti [[panagsuppiat manipud iti bangking a palgak]], ken ti [[panagsuppiat manipud iti saan a panakamatmati]]. Dagiti sabali pay a panagsuppiat para iti ateismo ket maisakup manipud iti pilosopiko aginggana ti sosial ken aginggana ti naipakasaritaan. Urayno adda dagiti ateista a nakaampon kadagiti [[sekularismo|sekular]] pilosopia,&lt;ref name=honderich /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fales|first=Evan|title=Naturalism and Physicalism|postscript=,}} iti {{harvnb|Martin|2006|pp=122–131}}.&lt;/ref&gt; awan ti maysa nga ideolohia wenno agasmang dagiti ugali a kapponan dagiti ateista.&lt;ref&gt;{{harvnb|Baggini|2003|pp=3–4}}.&lt;/ref&gt; Adu kadagiti ateista nga agtengtengngel a ti ateismo ket ad-adu a [[naagum]] a panakakita ti lubong ngen ti teismo, ken isu ngarud a daytoy ket ti [[Pilosopiko a dagsen iti paneknek|dagsen iti paneknek]] ket saan a maisanglad a mangipaneknek ti ateista ti kaadda iti Dios, ngem ti teista ti mangted ti nakem para iti teismo.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, nga agdakdakamat ti {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=Ti Dios ken ti Dagsen ti Paneknek: Plantinga, Swinburne, ken ti Panagusig a Panagsalaknib ti Teismo|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0-87975-551-5}}&lt;/ref&gt;

Ti ateismo ket maawawat kadagiti bassit nga uneg ti relihion ken naikararua a sistema ti pammati, a mairaman ti [[Hainismo]], [[Budismo]], [[Hinduismo]], [[Paganismo (dagiti kontemporario a relihion)|Neopagano]] a [[Tignay ti Baro a relihioso|tigtignay]]&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Baro a Sirmata Baro a Puso Napabaro a Panagtawag – Maikadua a tomo|publisher=Biblioteka ni William Carey|quote=Nupay dagiti Neo-Pagano ket makibinningayda ti panagitalek ti katutubo ken kararua adda dagiti naidumaduma a pammati ken panagkasanay. Adda dagiti ateista, dagiti dadduma ket politeista (adda dagiti nadumaduma a dios), dagiti dadduma ket panteista (amin ket Dios) ken dagiti dadduma pay ket panenteista (adda amain iti Dios).|date=19 Oktubre 2009|isbn=978-0-87808-364-0}}&lt;/ref&gt;
a kas ti [[Wicca]],&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Dagiti Baro a Relihion|publisher=Chelsea House Publishers|quote=Awan dagiti sangalubongan a panagsirmata a dagiti amin a tinengtengngel ti Neo-Pagano/Wiccan. Maysa nga online a nagtaudan ti pakaammo ket mangipakita a depende no kasano ti panagipalawag ti termino a  ''Dios'', mabalin a dagiti Neo-Pagano a maidasig a kas dagiti monoteista, duoteista (dua adios), politeista, panteista, wenno ateista.|date=19 Oktubre 2009|isbn=978-0-7910-8096-2}}&lt;/ref&gt;
ken dagiti [[di-teistiko a relihion]]. Ti [[Hainismo]] ken dagiti dadduma a porma iti [[Dios iti Budismo|Budismo]] ket saanda a mangitakder ti pammati kadagiti dios,&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Komparatibo a Relihion |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}&lt;/ref&gt;
a ti [[Hinduismo]] ket agtengngengela ti ateismo ket umiso, ngem adda dagiti pagadalan a makakitkita ti dalan iti maysa nga ateista ket narigat a masurotan kadagiti banag ti panakakararua.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduismo, maya apamay-an ti biag| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = Segun ti Hinduismo, ti dalan ti ateista ket narigat a masurotan kadagiti banag ti panakakararua, ngem daytoy ket maysa nga umiso. |accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;

Gapu ta dagiti konsepto ti ateismo ket nadumaduma, ti panagilasin ti kaadu dagiti ateista nga adda ti lubong tatta nga ladaw ket narigat.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book | last=Zuckerman | first=Phil| editor=Martin, Michael T | title=Ti Cambridge a Kumaduaan ti Ateísmo | year=2007 | publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan | location=Cambridge, England | isbn=978-0-521-60367-6 | ol = 22379448M | page=56 | url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56 | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;
Segun ti maysa a karkulo, dagiti ateista ket buklen ti agarup a 2.3% iti populasion ti lubong, ken dagiti pay 11.9% ket [[Irrelihion|saan a relihioso]].&lt;ref name=eb2005-demographics /&gt; Segun ti sabali pay, dagiti gatad ti bukod a nagreporta ti ateismo ket kaaduan kadagiti Lumaud a pagiliana, a dagitoy ket adda dagati nadumaduma a degrado: ti Estados Unidos (4%), Italia (7%), Espania (11%), Gran Britania (17%), Alemania (20%), ken Pransia (32%). Segun ti maysa a reporta idi 2009 babaen ti Amerikano a Panagsukisok ti Reliohioso a Panakailasin, dagiti tattao nga agitunton a kumappon ti &quot;awan ti relihion&quot; ket mangbukel kadagiti 15% iti populasion ti Estados Unidos.&lt;ref&gt;{{cite web | date = 2009-04-27 | title = Dagiti Topiko ti Times: Ateismo | work = The New York Times | url = http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/subjects/a/atheism/index.html | accessdate = 2012-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti panangilawlawag ken panangilasin ==
[[Papeles:AtheismImplicitExplicit3.svg|thumb|Ti diagrama a mangipakita ti panakaikabagian a nagbaetan ti panangipalpalawag ti [[Nakapsot ken napigsa nga ateismo|nakapsot/napigsa]] ken [[Natalipupos ken nalawag nga ateismo|nalatipupos/nalawag]] ng ateismo. Natalipuspos napigsa/positibo/natangken nga ateista (iti {{Font color|purple|'''morado'''}} idiay '''kanawan''') a mangipataged a ti ''&quot;maysa a dios ket adda&quot;'' ket saan nga husto a panagisao. Nalawag nakapsot/negatibo/nalukneng nga ateista (iti {{Font color|blue|'''asul'''}} idiay '''kanawan''') likudanna wenno liklikanna ti pammati a ti ania man a dios ket adda a saang a mangipatpatalged a ti ''&quot;maysa a dios ket adda&quot;'' ket saan nga husto a panagisao. Natalipuspos nakapsot/negatibo nga ateista (iti {{Font color|blue|'''asul'''}} idiay '''kanigid''') ket mangiraman dagiti tattao (a kas dagiti ubbing ken dagiti agnostiko) a saan a namatmati kadgiti dios, ngem saanda nga inpalpalawag a linikudan ti kastoy a pammati. (Ti kadakkel ti diagrama ket saan a mangitudo ti relatibo a kadakkel ti uneg ti populasion.)]]

Dagiti mannurat ket saanda nga umanamong no kasano ti kasayaatan a panagipalawag ken panangidasig ti ''ateismo'',&lt;ref name=eb1911-atheism /&gt; a nagisupsuppiat no ania dagiti nalatak a masna nga entidad a pakaipakatan dagitoy, no dagitoy ket panagitalgedan a kabukodanna wenno gapu ti kaawanna, wenno makasapul ti siaammo, a nalawag a panaglikud. Ti ateismo ket naikapanunotan a maipadpada ti [[agnostisismo]],&lt;ref name=agnosticism-compatible /&gt;&lt;ref name=flint-agnostic-atheism /&gt;&lt;ref name=encyc-unbelief-compatible /&gt;&lt;ref name=martin-agnosticism-entails /&gt;&lt;ref name=barker-agnostic-atheism /&gt;&lt;ref name=besant-open-to-new-truth /&gt;&lt;ref name=holyoake-question-of-probability /&gt; ken naisupadi pay daytoy.&lt;ref name=eb2011-atheism-critique /&gt;&lt;ref name=eb2011concise-atheism /&gt;&lt;ref name=eb1911-atheism-sceptical /&gt; Ti nadumaduma a kita ti kategoria ket naus-usar a panagilasin kadagiti nadumaduma aporma ti ateismo.

=== Sakup ===
Adda dagiti saan a nalawag ken kontrobersia a maipanggep ti panagipalpalawagan ti ''ateismo'' ket taudan manipud iti karigat ti panakaabot ti konsenso para iti panagipalpalawag kadagiti balikas a kas ti ''kinadios'' ken ''dios''. Ti kinaad-adu ngem maysa a paggidgiddiatan [[dagiti panakapartuat ti Dios]] ken dagiti kinadios ket mangiturong kadagiti naidumaduma a kapanunotan a maipanggep ti panakaipakat ti ateismo. Dagiti taga-ugma a Romano ket pinabasolda dagiti Kristiano nga isuda ket ateista gapu ti saanda a panagraem kadagiti [[paganismo|pagano]] a kinadios. Nain-inot, a dagitoy a panagsirmata ket napaay ti pannakapaborna gapu ti ''teismo'' ket naawaawatan a kas mangbukel ti pammati kadagiti ania man a kinasantuan.{{sfn|Martin|2006}}

No ti kapanggepan ti sakup iti datdatlag a linikudan, ti ateismo ket mabalin a mangsuppiat ti ania man mmanipud iti kaadda ti kinadios, aginggana ti kaadda ti ania man a [[espiritualidad|espiritual]], [[nalatak a masna]], wenno dagiti [[Trassendensia (relihion)|transsendental]] a konsepto, a kas kadagiti [[Budismo]], [[Hinduismo]], [[Hainismo]] ken [[Taoismo]].&lt;ref name=eb2011-Rejection-of-all-religious-beliefs /&gt;

=== Natalipuspos nga isuppiat ti nalawag ===
{{Nangruna|Natalipuspos ken nalawag nga ateismo}}
Ti panangipalpalawag ti ateismo ket agdumaduma pay iti grado a konsiderasion ti panakaikabil ti kapanunotan kadagiti dios tapno matawagan ti maysa nga tao ket ateista. Ti ateismo ket sagpaminsan pay a naipalpalawag a ti nalaka a panakairaman ti kaawan ti pammati ti kaaada dagiti kinadios. Daytoy a nawatiwat a panangipalpalawag ket mangiraman kadagiti kayananak ken dagiti attao a saan pay a naisarsarak kadagiti teistiko a kapanumotan. Idi nabaybayag pay ngem idi 1772, ni [[Baron d'Holbach]] ket kinunana nga &quot;Amin nga ubbing ket nayanak nga Ateista; awan ti kapanunotanda iti Dios.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=d'Holbach |first=P. H. T. |authorlink = |title=Nasayaat a Nakem |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/7319 |year=1772 |accessdate=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;
Ti kapada pay daytoy, ni [[George H. Smith]] (1979) ket nangisingasing a: &quot;Ti tao nakaammo ti teismo ket maysa nga ateista gapu ta isu ket saan a namatmati ti dios. Dagyto y a kategoria ket mangiraman ti ubing nga adda ti konseptona a makaawat kadagiti banag a maipanggep, ngem isu ket saan pay a siaammo kadagittoy a panggep. Ti kinapudno a daytoy nga ubing ket saan a namatmati ti dios ket mangikari kaniana a kas maysa nga ateista.&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1979|p=14}}.&lt;/ref&gt;
Ni Smith ket nangaramid ti termino a ''natalipuspos nga ateismo'' tapno mangitudo ti &quot;kaawan ti teistiko a pammati nga awan ti siaammo a panaglikud ti daytoy&quot; ken ''nalawag nga ateismo'' tapno mangitudo ti nasapsapasap a panagipalpalawag ti siaammo a saan a panakamatmati.
Ni [[Ernest Nagel]] ket suppiatenna ti panagilawlawag ni Smith iti ateismo a kas laeng ti &quot;kaawan ti teismo&quot;, a nagawawat laeng ti nalawag nga ateismo a kas ti agpayso nga &quot;ateismo&quot;.&lt;ref name= Nagel1959&gt;{{Cite book
|title= Dagiti Kangrunaan a Pammati: Dagiti Relihioso a Pilosopia ti Nagtagitaoan |chapter=Dagiti Pilosopiko a Konsepto ti Ateismo
|first=Ernest |last=Nagel |authorlink=
|year=1959 |publisher=Sheridan House
|quote=Maawatakto babaen ti &quot;ateismo&quot; ti panagdillaw ken panaglikud kadagiti kangrunaan a panagtunton kadagiti nadumaduma a kita ti teismo... ti ateismo ket nasken a saan a a mainaganan ti nasaragasag a saan a panakamatmati... Isu a, ti maysa nga ubing a saan pay a nakaawat ti relihioso a panagibagbagaan ken saan pay a nakangeg ti kapanggepan ti Dios, ket saan nga ateista – gapu ta saanna a liklikudan ti ania man a teistiko a panagtunton. Ti maipada pay ket ti kaso ti laklakay , no isu ket nagikkat manipud iti pammati ti amana nga awan ti panagpanunot wenno gapu ti nabatad a saan a panakamatmati ti ania man kapanggepan ti teolihiko, ket saan nga ateista – gapu ta ti kastoy a laklakay ket saan a mangkarkarit ti teismo ken saan nga agibagbaga ti ania man a panunot iti dayta a suheto.}}
&lt;br /&gt;reprinted in ''Critiques of God'', edited by Peter A. Angeles, Prometheus Books, 1997.&lt;/ref&gt;

=== Positibo nga isuppiat ti negatibo ===
{{Nangruna|Negatibo ken positibo nga ateismo}}
Dagiti pilosopo a kas ni [[Antony Flew]]&lt;ref name=&quot;presumption&quot;&gt;{{harvnb|Flew|1976|pp=14ff}}: “Iti daytoy nga interpretasion ti ateosmo ket agbalin a:ti saan a positibo nga agipatpatalged ti kaadda ti Dios; ngem ti sinoman a saan a teista. Palubosan dakami, para kadagiti sumakbay a sisasagana reperensia, a mangipangyuna dagiti etiketa ti ‘positibo nga ateista’ para iti dati ken ‘negatibo nga ateista’ para iti kinaudi.”&lt;/ref&gt;
ken ni [[Michael Martin (philosopo)|Michael Martin]]{{sfn|Martin|2006}}
ken adaanda ti sabsabali a positibo (napigsa/natangken) nga ateismo nga adda ti negatibo (nakapsot/nalukneng) nga ateismo. Ti positibo nga ateismo ket isu ti nalawag a panagpaneknek nga awan dagiti dios. Ti negatibo nga ateismo ket mangiraman kadagiti amin a porma ti saan a teismo. Segun ti daytoy a pannakaikategoria, ti sinoman a saan a teista ket negatibo wenno positibo nga ateista.
Dagiti termino a ''nakasot'' ken''napigsa'' ket kabarbaroda laeng, bayat a dagiti termino a ''negatibo'' ken ''positibo'' nga ateismo ket nadadaan ti nagtaudanda, a dagitoy ket naus-usar (kadagiti nadumaduma a pamay-an) iti pilosopiko a literatura&lt;ref name=&quot;presumption&quot; /&gt; ken dagiti Katoliko nga apolohetiko.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.nd.edu/Departments/Maritain/jm3303.htm |title=Iti Kayat a Sawen ti Kontemporario nga Ateismo|journal=Ti Panagrepaso dagiti Politika |first=Jacques |last=Maritain |date=Hulio 1949 |volume=11 |issue=3 |pages=267–280 |doi=10.1017/S0034670500044168 }}&lt;/ref&gt;
Babaen ti daytoy a pannakisina ti ateismo, kaaduan kadagiti agnostiko ket maikarida a kas dagiti negatibo nga ateista.

Bayat a ni [[Michael Martin (pilosopo)|Martin]], kas pagarigan, ket mangipatpataged a ti agnostiko ket buklenna ti negatibo nga ateismo,&lt;ref name=martin-agnosticism-entails /&gt; kaaduan kadagiti agnostiko ket makakita kadagiti kapanunotanda a naisangsangayan manipud iti ateismo,{{cn|date=unio 2012}} a mabilinda a mangusig a saan a mangpaneknek ngem ti teismo wenno makasapul ti kapadpadana a pakinakem.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Anthony |last=Kenny |authorlink= |title=Ti Ania a Pamatika |chapter=No Apay a Saanak nga Ateista |publisher=Continuum |isbn=0-8264-8971-0 |quote=Ti pudno a kasisigud ket saan a teismo wenno ateismo, ngem agnotisismo … ti panagtunton ti pannakaamo ket nasken a mapasingkedan; ti panakanengnengan ket nasken laeng a maikompesar. |year=2006}}&lt;/ref&gt;
Ti panagipatalgedan ti panakaala ti pannakaammo para iti weeno ti panagisuppiat ti kaadda ti dios ket sagpaminsan a nakitkita a daytoy ket mangitudo a ti ateismo ket makasapul ti [[leap of faith|nasken a pammati]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Adu kadagiti ateista nga amammok ket napudno nga addada idiay nangato a lugar idiay lanegit|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2009/0725/1224251303564.html|last=O'Brien|first=Breda|authorlink=|publisher=Irish Times|accessdate=2011-04-09|date=2009-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520132651/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2009/0725/1224251303564.html|archivedate=2011-05-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Ti sapasap a panagsungbat dagiti ateista ti daytoy a suppiatan ket mairaman ti saan pay a napasingkedan a ''[[pammati#Ti pammati kadagiti relihion ti lubong|relihioso]]'' a preposisio ket marembengan kadagiti kaaduan a saan a pannakamatmati a kas dagiti amin a ''sabsabali'' a saan pay a napasingkedan a preposision,&lt;ref&gt;{{harvnb|Baggini|2003|pp=30–34}}. &quot;A nakaro a mangitunton a sawenmi koma a 'Saanak a mamati wenno saan a pakamatmatian a ti Papa ketmaysa robot', wenno 'Wenno ti panaganko ti daytoy a tsokolate ket agpabalin kaniak nga elepante Siak ket kompleto ak nga agnostiko'. Iti kaawan kadagiti ania man a nasayaat a rason ti pannakamatmati kadagitoy a nakadidillaw a panagitunton, adda ami kadagiti karbengan a saan a mamati kadagitoy, saan kami nga agiat-atipa ti panagikeddeng.&quot;&lt;/ref&gt;
ket ti saan a pannakaipasingkedan ti kaadda ti dios ket saan nga agibagbaga ti kapadpadan a probabilidad ti ania man kadagioy a posibilidad.&lt;ref&gt;{{harvnb|Baggini|2003|p=22}}. &quot;Ti kaawan ti panagpasingked ket saan a kapanggepan para iti panagatipa ti pammati. Daytoy ket gapu ti kaawan ti patingga a panagpasingked mabalinmi pay laeng ti naparmek nga ebidensia wenno panangipalpalawag a nasaysayaat ngem ti alternatibo.&quot;&lt;/ref&gt;
Ti Eskoses a pilosopo a ni [[J. J. C. Smart]] ket nagisuppiat pay a &quot;sagpaminsan a ti maysa a tao ket ilanadna ti bagina, urayno nasgedan unay, a kas maysa nga agnostiko gapu ti di mataldedan a panagisapasap ti [[pilosopiko nga eskeptisismo]] a mangikkat kadatayo manipud iti panangibaga nga ammotayo amin ti uray ania, malaksid ngata dagiti kipapudno ti matematika ken pormal a lohiko.&quot;&lt;ref name=&quot;stanford&quot;&gt;{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/atheism-agnosticism/ |title=Ateismo ken Agnitisismo |first=J.C.C. |last=Smart |date=2004-03-09 |publisher=Stanford nga Ensikloedia ti Pilosopia | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;Gapu ti daytoy, adda dagiti mannurat nga ateista a kas ni [[Richard Dawkins]] ket kaykayatda ti panagilasin ti teista, agnostiko ken ateista ti pannakairaman ti maysa a [[espektro iti teistiko a probabilidad]]—ti pannakabalin a ti tunggal maysa ket mangibaga ti panagisao a ti &quot;Dios ket adda&quot;.{{sfn|Dawkins|2006|p=50}}

=== Panangilawlawag a kas di mabalin wenno di agnanayon ===
Sakbay ti maika-18 a siglo, ti kaadda ti Dios ti sapasap nga inaw-awat idiay akinlaud a lubong a ti pannakabalin ti agpayso nga ateismo ket sinalsalusod. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti ''teistiko [[innatismo]]''—ti pakinakem nga amin a tattao ket namatmati iti Dios manipud idi naipasngayda; iti uneg daytoy a kapanunotan ket ti pammati a dagiti ateista ket agliblibakda.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cudworth |first=Ralph |authorlink= |title=Ti Agpayso nga Sirib ti Sistema iti Law-ang: ti umuna apaset, kadagiti amain a rason ken pilosopia ti ateismo ket sinuppiatan ken ti dipannakabalinna ket naipakita |year=1678}}&lt;/ref&gt;

Adda pay ti puesto a mangitunton a dagiti ateista ket napardasda a namatmati ti Dios ti oras dagiti didigra, a dagiti ateista ket makaar-aramid kadagiti [[deathbed conversion|insasao ti ipupusay]], wenno ti &quot;awan dagiti [[ateista idiay trinsera]].&quot;&lt;ref&gt;Kitaen ti, kas pagarigan, {{cite web|url=http://www.lds-mormon.com/atheist.shtml|title=Dagiti ateista ket tumawtawag ti daulo ti simbaan a mangisubli ti insulto|date=1996-09-03|accessdate=2011-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515175331/http://www.lds-mormon.com/atheist.shtml|archivedate=2011-05-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
Adda pay dagiti kas pagarigan a mangsuppiat kadagitoy, kadagitoy ket ti kas pagarigan ti literal a &quot;ateista idiay trinsera.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lowder |first=Jeffery Jay |year=1997 |title=Ti ateismo ken kagimongan |url=http://www.infidels.org/library/modern/jeff_lowder/society.html |accessdate=2011-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522025011/http://www.infidels.org/library/modern/jeff_lowder/society.html |archivedate=2011-05-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Adda dagiti ateista ket nagdudua ti kammasapulan ti termono nga &quot;ateismo&quot;. Idiay librona ''[[Letter to a Christian Nation|Surat para iti Kristiano a Pagilian]]'', ni [[Sam Harris (mannurat)|Sam Harris]] ket nagsurat ti:
&lt;blockquote&gt;Iti kinapudno, ti &quot;ateismo&quot; ket maysa a termino a nasken koma a saan a rimsua. Awan ti sinoman a manginagan kaniada a kas maysa a &quot;saan nga astrologo&quot; wenno a &quot;saan nga alkimista.&quot; Awantayo kadagiti balikas para kadagiti tattao nga agdudua a ni Elvis ket sibibiag pay wenno dagiti gangganaet ket nagbaniagada ti ariwanas tapno ramesenda dagiti rantsero wenno dagiti bakada. Ti ateismo ket dagiti laeng uni nga aramid dagiti narasonan a tattao no adda dagiti saan a napasingkedan a relihioso a pammati.{{sfn|Harris|2006|p=[http://books.google.com/?id=ypyMZlkgHGIC&amp;pg=PA51&amp;dq=In+fact,+%22atheism%22+is+a+term+that+should+not+even+exist.+No+one+ever+needs+to+identify+himself+as+a+%22non-astrologer%22+or+a+%22non-alchemist.%22+We+do+not+have+words+for+people+who+doubt+that+Elvis+is+still+alive+or+that+aliens+have+traversed+the+galaxy+only+to#v=onepage&amp;q=In%20fact%2C%20%22atheism%22%20is%20a%20term%20that%20should%20not%20even%20exist.%20No%20one%20ever%20needs%20to%20identify%20himself%20as%20a%20%22non-astrologer%22%20or%20a%20%22non-alchemist.%22%20We%20do%20not%20have%20words%20for%20people%20who%20doubt%20that%20Elvis%20is%20still%20alive%20or%20that%20aliens%20have%20traversed%20the%20galaxy%20only%20to&amp;f=false 51]}}&lt;/blockquote&gt;

== Paammo ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=encyc-unbelief-def-issues&gt;{{cite book|last=Harvey|first=Van A.|title=Agnosticism and Atheism |postscript=,}} iti {{harvnb|Flynn|2007|p=35}}: “Dagiti termino nga ''ATEISMO'' ken ''AGNOSTISISMO'' ket mangipautang kaniada kadagiti dua a sabsabali a panagipalpalawag. Ti umuna ket nakaala ti negatibo nga  ''a'' dagitoy dua ket sakbay ti Griego a ''theos'' (dibinidad) ken ''gnosis'' (ti panakaammo) a kayatna asawen ket ti ateismo ket ti kaawan ti pammati kadagiti dios ken ti agnotisismo ket ti awan ti pannakaammo iti naisangsangayan a suheto ti banag. Ti maikadua a panagipalpalawag ket alaenna ti kayat a sawen ti ateismo a ti nalawag a panagsuppiat ti kaada dagiti dios ken ti agnotisismos a kas ti puesto ti maysa a tao, a gapu ti kaadda ti maysa a dios ket saan a maammoan, atipaenna ti panagikeddeng kadagitoy... Ti immuna ket ad-adu a mangiraman ken makabigbig laeng kadagiti dua a pagpilian: No mamati kadagiti dios wenno saan. Iti kasta, isu ngarud a daytoy ket awan ti maikatlo a pagpilian, a kas dagiti tinunton dagiti tumawtawag kaniada nga agnostiko. A dagitoy ket awan pammati, dagitoy ket puno nga ateista. Ngem ti kaadu pay, gapu ti kaawan ti pammati ket isu ti kognitibo a puesto a pannakaipasngay ti sinoman, ti dagsen ti panagpaneknek ket adda kadagiti agipakpatader ti relihioso a pammati. Dagiti mangipakpatakder ti maikadua a panagipalpalawag, babaen ti paggiddiatan, ket nangibagbagada a ti immuna a panagipalpalawag ket nawatiwat unay gapu ta mangiraman kadagiti awan ti pannakaammona nga ub-ubbing a mairaman kadagiti agrsibo ken nalawagan nga ateista. Iti kasta, daytoy ket saan a mabalin nga amponen ti publiko.”&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2011-atheism&gt;{{harvnb|Nielsen|2011}}: “Imbes nga inagbaga a ti maysa nga ateista ket ti sinoman a namatmati a saan nga agpaysao wenno mabalin a saan nga agpayso nga adda ti maysa a Dios, ti nasaysayaat a panakaidasig iti ateismo ket bullen ti narigrigat a pangitunton a ti maysa nga ateista ket ti sinoman nga aglikud ti pammati ti Dios kadagiti sumaganad a rason...: para iti maysa nga antropomorpiko a Dios, ti ateista ket likudanna ti pammati iti Dios gapu ta saan nga agpayso wenno mabalin a saan nga agpayso nga add ti maysa a Dios; para iti maysa a di-antropomorpiko a Dios... gapu ta ti maysa a konsepto iti kastoy Dios ket awan ti kayatna a sawen, saan a maawatan, maisuppiat, saan maipanunotan, wenno makaallilaw; para iti Dios a mailadladawan babaen dagiti moderno wenno kontemporario a teologo wenno pilosopo... gapu ta ti konsepto iti Dios a maisalsalusod ket kasta laeng a maskaraanna ti maysa nga ateistiko a sustansia—a kas ti, &quot;Dios&quot; ket maysa laeng a nagan para iti ayate, wenno … maysa a simboliko a termino para kadagiti moralidad a kaumnuan.”&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=encyc-philosophy&gt;{{harvnb|Edwards|2005}}: “Ti panagipapalawagmi, ti maysa nga ‘ateista’ ket ti maysa a tao a manglikud ti pammati iti Dios, urayno adda ti pammategan wenno saan a ti rason ti panaglikud ket ti matunton a ti ‘Dios ket adda’ ket mangiyebkas ti saan nga agpayso a preposison. Dagiti tattao ket sagpaminsanda nga agamampon iti panaglikud kadagiti puesto para iti rason ngem ti maysa a saan nga agpayso a preposision. Daytoy ket sapasap kadagiti kontemporario a pilosopo, ken dagitoy ket agpayso a sapasap kadagiti nasapsapa a sigsiglo, ti paglikud kadagiti puesto iti banag a daytoy ket awan ti kayatna a sawen. Sgpaminsay pay, a ti maysa a teoria ket maliklikudan kadagiti banag a kadagiti kabanagan a daytoy ket nadalus wen redundante wenno agpapaos, ken adu pay dagiti konsiderasion iti maysa a naisangsangayan a konteksto a sapasap nga umannurot a mangbukel ti nasayaat a nagbanagan para iti panaglikud a panagtalged.”&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink= |encyclopedia=Ensiklopidia ti Pilosopia ti Routledge |title=Ateismo |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=978-0-415-07310-3 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=A kas sapasap a maawawatan, ti ateismo ket ti puesto a mangpatalged ti kaawan iti Dios. Isu ngarud a ti maysa nga ateista ket ti sinoman a saan a namatmati iti Dios. Ti maysa pay a kayat a sawen ti &quot;ateismo&quot; ket ti awan a pammati ti kaada iti Dios, ngem ti positibo a pammati iti kaawan ti Dios. ...ti maysa nga ateista, iti nalawlawa a kapanunotan iti daytoy a termino, ket ti sinoman a saan a namatmati kadagiti amin a porma iti kinadios, a saan laeng nga iti Dios iti tinawtawid a teologo ti Akinlaud.
|accessdate=2011-04-09
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=oxdicphil&gt;{{cite dictionary |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=Ti Oxford Diksionario iti Pilosopia |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |location=Oxford |quote= Ti adda wenno awan iti pammati nga adda ti maysa a dios, wenno ti pammati nga awan daytoy. Sagpaminsan a bukodna a naipanunotan n daytoy ket ad-adu a naipammatian ngem daytoy ket agnotisismo laeng, urayno dagiti ateista ket agisunbatda a ti sinoman ket maysa nga ateista kadagiti kaaduan a dios, isu nga agpasangoda iti maysa laeng nga agpang.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2005-demographics&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Sangalubonagn a Namatmati dagiti Amina Relihion babaen ti Innem a Luglugar ti Kontinente, Tengnga ti-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% dagiti Ateista: Dagiti tattao a magiyebebkas ti ateismo, eskeptisimo, din amatmati, wenno irrelihion, a mairamraman dagiti militante a kontra relihioso (panagsuppiat iti amin a relihion).
* 11.9% Saan a relihioso: Dagiti tattao a magiyebebkas ti kaawan ti relihion, saan a namatmati, agnostiko, nawaya nga agpanpanunot, di-interesado, wenno dagiti saanen a namatmati a sekularista a di nangikaskaso kadagiti amin a relihion ngem saan a militante.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=honderich&gt;Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanismo&quot;. ''Ti Oxford Kumaduaan ti Pilosopia''. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. p 376. {{ISBN|0-19-866132-0}}.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Dagiti panangipalpalawagan: Ateismo|publisher=Departamento dagiti Relihioso a Panagadadal, Unibersidad ti Alabama |accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb1911-atheism&gt;{{cite encyclopedia |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Ateismo |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2011-04-09 |quote=Ti termino a kas sapasap nga inus-usar, nupay kasta, dayto ket saan unay a naipalpalawagan. Dagiti kayatna a sawen ket nadumaduma (a) segun kadagiti nadumduma a kita ti panangipalpalawag ti kinadios, ken naipangpangruna ti (b) a segus ti kas daytoy (i.) inkarkaro nga inampon babaen ti maysa a nagpanpanunot a kas masa a deskripsion ti bukodna a puesto ti teolohiko, wenno (ii.) inpakat baben ti maysa nga agasmang dagiti agpanpanunot kadagiti kasuppiatda. A kas ti (a), masinunuo a ti ateismo manipud iti puesto ti Kristiano ket sabali a panakakonsepto no maipadad ti ateismo a kas naawatan babaen ti maysa Deista, ti maysa a Positibista, ti maysa a sumursurot ken ni Euhemerus wenno Herbert Spencer, wenno ti maysa a Budista. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |archivedate=2011-05-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=agnosticism-compatible&gt;{{harvnb|Martin|1990|p=[http://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&amp;pg=PA466&amp;dq=%22compatible+with+negative+atheism%22 467-468]}}: &quot;Iti nadayeg a kapanunotan ti maysa nga agnostiko ket  ti saan a namatmati wenno awan pammatina nga adda ti Dios, bayat a ti ateista ket saan a namatmati nga adda ti Dios. Nupay kasta, daytoy sapasap a paggiddiatan ti agnostiko ken ateismo ket mabalin laeng no awan ti mangpagarup nga ti ateismo ket kayatna a sawen ket positibo nga ateismo. Iti nadayeg a kapanunotan, ti agnotisismo ket kapadpadana ti negatibo nga ateismo. Gapu ta ti negatibo nga ateismo babaen ti panangipalpalawag ket kayatna a sawen ket saan nga agtengtengngel ti konsepto ti Dios, daytoy ket maipada no namatmati wenno saan a namatmati ti Dios.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=flint-agnostic-atheism&gt;{{harvnb|Flint|1903|pp=[http://books.google.com/books?id=DWMtAAAAYAAJ&amp;pg=PA49&amp;dq=%22The+atheist+may+however+be%22 49–51]}}: &quot;Ti ateista nupay kasta ket mabalin a, ken saan a kankanayon a, maysa nga agnostiko. Adda dagiti agnostiko nga ateismo wenno ateistiko nga agnostiko wenno ateistiko nga agnotisismo, ken ti panagtiptipon ti ateismo iti agnotisismo a no mainaganan ket kadawyan daytoy.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=encyc-unbelief-compatible&gt;{{cite book|last=Holland|first=Aaron|title=Agnosticism|postscript=,}} iti {{harvnb|Flynn|2007|p=[http://books.google.com/books?ei=xvzhT-_WFIaQ8wSivd2GCA&amp;id=YR4RAQAAIAAJ&amp;dq=agnosticism+compatible+with+atheism&amp;q=%22It+is+important+to+note+that+this+interpretation+of+agnosticism%22 34]}}: &quot;Daytoy ket nangruna a maipalagip a daytoy a pannakaipatarus ti agnotisismo ket maipada ti teismo wenno ateismo, gapu ta naipakeddeng laeng daytoy a ti ''pannakaammo'' ti kaadda ti Dios ket saan a magun-od.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=martin-agnosticism-entails&gt;{{harvnb|Martin|2006|p=2}}: &quot;Ngem ti agnotisismo ket maipada ti negatibo nga ateismo gapu ta ti agnotisismo ket ''buklenna'' ti negatibo nga ateismo. Gaputra ti agnotiko ket saan a namatmati iti Dios, isuda babaen ti panangipalpalawag ket negatibo nga ateista. Daytoy ket saan a mangibagbaga a ti negatibo nga ateismo ket buklenna ti agnotisismo. Ti negatibo nga ateista ket ''mabalin'' a saan a namatmati ti Dios ngem saan a nasken.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=barker-agnostic-atheism&gt;{{harvnb|Barker|2008|p=[http://books.google.com/books?id=fAjPWYgIfCoC&amp;pg=PA96&amp;dq=%22both+an+atheist+and+an+agnostic%22 96]}}: &quot;Dagiti tattao ket nagsidsiddaawda a makangeg no ibagak a siak ket maysa nga ateista ken maysa nga agnostiko, gapu ta ipagarupda a daytoy ket mangpakapsot ti panagikeddengko. Kankanayon nga isungsungbatko ti ti maysa a saludsod a kas ti, &quot;Ngarud ket, sika kadi ket Republikano wenno Amerikano?&quot; Dagitoy dua a balikas ket agserbi kadagiti sabali a konsepto ken saanda nga agpadpada nga eksklusibo. Ti agnotisismo ket mangibagbaga ti pannakaammo; ti ateismo ket mangibagbaga ti pammati. Ti kuna ti agnostiko ket, &quot;AWan ti pannakaammok nga adda ti Dios.&quot; Ti kuna ti ateista ket, &quot;AWan ti pammatik nga adda ti Dios.&quot; Mabalinmo a ti maminsan a mangkuna dagitoy dua. Adda dagiti agnostiko ket ateistiko ken adda kadagitoy ket teistiko.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=besant-open-to-new-truth&gt;{{cite book | title=Why Should Atheists Be Persecuted?| first = Annie | last = Besant | authorlink = }} iti {{harvnb|Bradlaugh|1884|pp =[http://books.google.com/books?id=jh8HAAAAQAAJ&amp;pg=PA185&amp;dq=%22The+Atheist+waits+for+proof+of+God%22 185–186]}}: &quot;Dagiti ateista ket agur-urayda para iti paneknek ti Dios. Aginggana ti isasangpet ti paneknek isu ket agbatbati, a kas ti imbagbaga ti naganna, nga awan ti Dios. Ti isipna ket nawaya kadagiti amin a baro a kinapudno, kalpasan ti pannakalabasna ti agbanbantay ti Rason idiay ruangan.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=holyoake-question-of-probability&gt;{{cite journal | title = Mr. Mackintosh's New God | first = George Jacob | last = Holyoake | authorlink =  | magazine = [[w:The Oracle of Reason|Ti Orakulo iti Rason, Wenno, Naimulasan ti Pilosopia]] | volume = 1 | issue = 23 | year = 1842 | page = 186 | url = http://books.google.com/books?id=BFY9AAAAYAAJ&amp;pg=PA186 | quote = Iti panakaisuppiat, Siak, a kas maysa nga Ateista, nga agibagbaga a saanak a makakita ti umanay a rason a ''mamatmati'' nga adda ti maysa a dios. Saanak nga aginkukuna nga ''ammok'' nga adda ti dios. Ti napno a saludsod ti kaadda ti dios, ''pammati'' wenno ''saan a panakapammati'', ti saludsod ti probabilidad wenno ti improbabilidad, saan a ti pannakaammo.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2011-atheism-critique&gt;{{harvnb|Nielsen|2011}}: &quot;ateismo, iti sapasap, ti panagdillaw ken ti panaglukud ti metapisikal a pammati iti Dios wenno espiritual a parsua. A kas ti, a kadawyan a mailaslasin manipud iti teismo, a mangipatalged ti kinaagpayso ti nailangitan ken kadawyan nga agsuksukisok a mangipakita ti kaaddana. Ti ateismo ket mailaslasin pay manipud iti agnotisismo, a mangilukat ti saludsod no adda ti dios, a mangibagbaga a mangbirbiruk a ti saludsod ket saan a nasungbatan wenno saan a mabalin a masungbatan.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb2011concise-atheism&gt;{{cite encyclopedia|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Concise |publisher=Merriam Webster |accessdate=2011-12-15 | quote = Panagdillaw ken panaglikud ti metapisikal a pammati iti Dios wenno nailangitan a parsua. A saan a kapadpada ti agnotisismo, a mangilukat ti saludsod no adda ti maysa a Dios, ti ateismo ket maysa a positibo a panaglikud. Daytoy ket naramutan kadagiti nadumaduma sistema ti pilosopia.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;eb2011-Rejection-of-all-religious-beliefs&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Atheism as rejection of religious beliefs |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |edition=Maika-15 |volume=1 |page=666 |year=2011 |id=0852294735 |accessdate=2011-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |archivedate=2011-05-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=eb1911-atheism-sceptical&gt;{{cite encyclopedia |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2011-04-09 |quote=Ngem ti dogmatiko nga ateismo ket manmano laeng no maipada ti eskeptikal a kita, a daytoy ket kapadpada ti agnotisismo gapu ta daytoy ket likudanna ti kapasidad ti isip ti tao nga agporma manipud kadagiti ania man a panagpartuat ti Dios, ngem daytoy ket maigiddiat manipud daytoy gapu ta ti agnostiko ket agtengtengngel laeng ti naatipa a panagikeddeng, nupay, iti pannakasanay, ti agnotisismo ket maitutop ti pagbanagan ti ugali para iti relihion a narigat a mailasin manipud iti maysa a pasibo wenno agresibo nga ateismo. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512015453/http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |archivedate=2011-05-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=|title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm |year=1999 |location=Londres |publisher=Vintage |isbn=0-09-927367-5 }}
* {{cite book |last=Baggini |first=Julian |authorlink= |title=Atheism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/atheismveryshort0000bagg |year=2003 |publisher=Oxford: Oxford University Press |isbn=0-19-280424-3 }}
* {{cite book |last=Barker |first=Dan |authorlink= |title=Godless: How an Evangelical Preacher Became One of America's Leading Atheists |year=2008 |location=New York |publisher=Ulysses Press |isbn=978-1-56975-677-5 |ol=24313839M }}
* {{cite book |last1=Bradlaugh |first1=Charles |authorlink= |last2=Besant |first2=Annie |last3=Bradlaugh |first3=Alice |last4=Moss |first4=A. B. |last5=Cattell |first5=C. C. |last6=Standring |first6=G. |last7=Aveling |first7=E. |title=The Atheistic Platform |year=1884 |location=Londres |publisher=Freethought Publishing }}
* {{cite book |last=Dawkins |first=Richard |authorlink= |title=The God Delusion |url=https://books.google.com/books?id=yq1xDpicghkC&amp;lpg=PP1&amp;dq=The%20God%20Delusion&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |year=2006 |publisher=Bantam Press |isbn=0-593-05548-9 }}
* {{cite encyclopedia |last=Edwards |first=Paul |authorlink= |title=Atheism |publisher=MacMillan Reference USA (Gale) |editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=Maika-2 |encyclopedia=The Encyclopedia of Philosophy |volume= 1 |page=359 |isbn=978-0-02-865780-6 }}&lt;!-- (page 175 in 1967 edition) --&gt;
* {{cite book |last=Flew |first=Antony |authorlink=|title=The Presumption of Atheism, and other Philosophical Essays on God, Freedom, and Immortality |url=https://archive.org/details/presumptionofath0000flew_e4d9 |location=New York |publisher=Barnes and Noble |year=1976 }}
* {{cite book |last=Flint |first=Robert |authorlink= |title=Agnosticism: The Croall Lecture for 1887–88 |year=1903 |publisher=William Blackwood and Sons |ol=7193167M }}
* {{cite encyclopedia|encyclopedia=The New Encyclopedia of Unbelief|editor-last=Flynn|editor-first=Tom|editor-link=|publisher=Prometheus Books|date=25 Oktubre 2007|isbn=978-1-59102-391-3|ol=8851140M|url=https://books.google.com/books?id=YR4RAQAAIAAJ|title=The new encyclopedia of unbelief}}
* {{cite book |last=Harris |first=Sam |authorlink= |title=The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason |url=https://archive.org/details/endoffaithreligi00harr |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2005 }}
* {{cite book |last=Harris |first=Sam |authorlink= |title=Letter to a Christian Nation |date=19 Septiembre 2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-27877-7 |ol=25353925M |url=https://books.google.com/books?id=RlZATs3xD0gC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PP1 }}
* {{cite journal |last=Harris |first=Sam |authorlink= |title=The Myth of Secular Moral Chaos |journal=Free Inquiry |issn=0272-0701 |date=Abril 2006 |volume=26 |issue=3 |url=https://www.secularhumanism.org/index.php/articles/2863 &lt;!--- requires subscription --&gt; |accessdate=2013-11-21 |ref={{harvid |Harris |2006a}} }} [http://www.samharris.org/site/full_text/the-myth-of-secular-moral-chaos alternate URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224084447/http://www.samharris.org/site/full_text/the-myth-of-secular-moral-chaos/ |date=2015-02-24 }}
* {{cite book |last=Hitchens |first=Christopher |authorlink= |title=god Is Not Great: How Religion Poisons Everything |publisher=Random House |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=sGgoYfGyqSMC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PP1 |isbn=978-0-7710-4143-3 }}
* {{cite book |last=Hume |first=David |authorlink=|title=[[:wikisource:Dialogues Concerning Natural Religion|Dialogues Concerning Natural Religion]] |year=1779 |ol=7145748M |location=Londres }}
* {{cite book |last=Hume |first=David |authorlink= |title=[[:wikisource:An Enquiry Concerning Human Understanding|An Enquiry Concerning Human Understanding]] |year=1748 |location=Londres }}
* {{cite news |last=Landsberg |first=Mitchell |title=Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says |url=http://articles.latimes.com/2010/sep/28/nation/la-na-religion-survey-20100928 |newspaper=Los Angeles Times |date=28 Septiembre 2010 |accessdate=2011-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180716/http://articles.latimes.com/2010/sep/28/nation/la-na-religion-survey-20100928 |archivedate=2011-05-11 &lt;!--DASHBot--&gt; |url-status=live }}
* {{cite book |last=Martin |first=Michael |authorlink= |title=Atheism: A Philosophical Justification |url=https://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1990 |isbn=978-0-87722-642-0 |ol=8110936M |accessdate=2011-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519174319/https://books.google.com/books?id=MNZqCoor4eoC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Atheism%3A%20A%20Philosophical%20Justification&amp;pg=PP1 |archivedate=2011-05-19 &lt;!--DASHBot--&gt; |url-status=live }}
* {{cite book|editor-last=Martin|editor-first=Michael|editor-link=|title=The Cambridge Companion to Atheism|url=https://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA8#v=onepage&amp;q&amp;f=true|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=0-521-84270-0|ol=22379448M|accessdate=2013-11-25}}
* {{cite encyclopedia |last=Nielsen |first=Kai |authorlink= |title=Atheism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2013 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |accessdate=2013-11-25 }}
* {{cite encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530 |first=William L. |last=Rowe |authorlink= |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=978-0-415-07310-3 |publisher=Taylor &amp; Francis |accessdate=2011-04-09 }}
* {{cite book |last=Russell |first=Bertrand |authorlink= |title=Why I am not a Christian, and other essays on religion and related subjects |url=https://archive.org/details/whyiamnotchristi0000russ_v1q2 |publisher=Simon and Schuster |year=1957 }}
* {{cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |author-link=Jean-Paul Sartre |origyear=1946 |contribution=Existentialism and Humanism |editor-last=Priest |editor-first=Stephen |title=Jean-Paul Sartre: Basic Writings |url=https://archive.org/details/jeanpaulsartreba0000sart |year=2001 |publisher=Routledge |location=Londres |page=[https://archive.org/details/jeanpaulsartreba0000sart/page/45 45] |isbn=0-415-21367-3 }}
* {{cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |author-link=Jean-Paul Sartre |origyear=1946 |contribution=An existentialist ethics |year=2004 |editor-last=Gensler |editor-first=Harry J. |editor2-last=Spurgin |editor2-first=Earl W. |editor3-last=Swindal |editor3-first=James C. |title=Ethics: Contemporary Readings |place=London |publisher=Routledge |page=127 |isbn=0-415-25680-1 }}
* {{cite book |last=Smith |first=George H. |authorlink= |title=Atheism: The Case Against God |url=https://archive.org/details/atheismcaseagain0000smit_c3p0 |year=1979 |location=Buffalo, New York |publisher=Prometheus Books |isbn=0-87975-124-X |lccn=79002726 |ol=4401616M  }}
* {{cite book |last=Stenger |first=Victor J. |authorlink= |title=God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist |url=https://archive.org/details/godfailedhypothe0000sten |year=2007 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, New York |isbn=978-1-59102-652-5 }}
* {{cite book |last=Stenger |first=Victor J. |authorlink= |title=The New Atheism: Taking a Stand for Science and Reason |date=22 Septiembre 2009 |publisher=Prometheus |isbn=1-59102-751-9 |url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/battle.html |accessdate=2009-07-23 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011014538/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/battle.html |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Zdybicka |first=Zofia J. |year=2005 |contribution=Atheism |url=http://ptta.pl/pef |contribution-url=http://ptta.pl/pef/haslaen/a/atheism.pdf |editor-first=Andrzej |editor-last=Maryniarczyk |title=Universal Encyclopedia of Philosophy |volume=1 |publisher=Polish Thomas Aquinas Association |postscript=&lt;!--None--&gt; |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2021-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312032653/http://ptta.pl/pef/ |url-status=dead }}
{{refend}}

[[Kategoria:Ateismo|*]]
[[Kategoria:Panagdillaw iti relihion]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>nwqzzk7jtdu7bbsc4lvbehwp0e9xfy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Al Gore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15920</id>
    <revision>
      <id>407299</id>
      <parentid>394090</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3674" sha1="g737fzzpagolxsk0v37u6inic85qzgw" xml:space="preserve">{{Infobox agtakem
|name=Al Gore
|image=Al Gore at SapphireNow 2010 cropped.jpg
|order=[[Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos|Maika-45]] a
|office=Bise Presidente iti Estados Unidos
|term_start=Enero 20, 1993
|term_end=Enero 20, 2001
|president=[[Bill Clinton]]
|predecessor=[[Dan Quayle]]
|successor=[[Dick Cheney]]
|jr/sr2=Senador ti Estados Unidos
|state2=[[Tennessee]]
|term_start2=Enero 3, 1985
|term_end2=Enero 2, 1993
|predecessor2=[[Howard Baker]]
|successor2=[[Harlan Mathews]]
|district3=[[Maika-6 a distrito ti kongreso ti Tennessee|Maika-6]]
|state3=[[Tennessee]]
|term_start3=Enero 3, 1983
|term_end3=Enero 3, 1985
|predecessor3=[[Robin Beard]]
|successor3=[[Bart Gordon]]
|district4=[[Maika-6 a distrito ti kongreso ti Tennessee|Maika-4]]
|state4=[[Tennessee]]
|term_start4=Enero 3, 1977
|term_end4=Enero 3, 1983
|predecessor4=[[Joe L. Evins]]
|successor4=[[Jim Cooper]]
|birth_date={{birth date and age|mf=yes|1948|3|31}}
|birth_place=[[Washington, D.C.]], [[Estados Unidos|E.U.]]
|birthname=Albert Arnold Gore, Jr.
|spouse=[[Tipper Gore|Tipper Aitcheson]]&lt;small&gt; (m. 1970, nakisina idi Hunio 2010)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;AlGoreSeparate&quot;&gt;{{cite news|title='Ni Al ken Tipper Gore ket nagsina kalpasan ti 40 a tawtawen:Dagitoy dua ket nagsinadan ken agsinnaranayda nga agsuprta iti daytoy a panagikeddeng'|url=http://www.msnbc.msn.com/id/37450410|publisher=MSNBC|author=NBC News and news services|date=Hunio 2, 2010|accessdate=Hunio 28, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605002831/http://www.msnbc.msn.com/id/37450410|archivedate=2010-06-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|party=[[Partido Demokratiko (Estados Unidos)|Demokratikoc]]
|relations=[[Albert Gore, Sr.|Albert A. Gore, Sr.]], &lt;small&gt;(ama)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pauline LaFon Gore]], &lt;small&gt;(ina)&lt;/small&gt;
|children=[[Karenna Gore Schiff|Karenna]] &lt;small&gt;(b. 1973)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Kristin Gore|Kristin]] &lt;small&gt;(b. 1977)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Sarah &lt;small&gt;(b. 1979)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Albert III &lt;small&gt;(b. 1982)&lt;/small&gt;
|residence=
|alma_mater=[[Kolehio ti Harvard]] &lt;small&gt;([[Lisensatura dagiti Arte|A.B.]])&lt;/small&gt;
|occupation=
|profession=[[Author]]&lt;br&gt;[[Politiko]]&lt;br&gt;[[Enbironmentalismo|Enbironmental Actibista]]
|website=[http://www.algore.com/ algore.com]
|signature=Al Gore Signature 3.svg
|signature_alt=Kursibo a pirma iti tinta
|allegiance=[[Estados Unidos]]
|branch=[[Buyot ti Estados UNidos]]
|serviceyears=1969–1971
|rank=[[Pribado (rannggo)|Pribado]]; Trabaho nga aspesialista: Agiwarwarnak&lt;ref name=quickbio&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/10/11/us/topics_algore_bio.html|title=Al Gore: Napardas a Biograpia|accessdate=Hunio 26, 2010|author=New York Times staff|date=Oktubre 11, 2007|work=|publisher=New York Times}}&lt;/ref&gt;
|unit=[[Maika-20 nga Inhenniero a Brigada (Estados Unidos)|Maika-20 nga Inhenniero a Brigada]]
|battles=[[Bietnam aGubat]]
}}

Ni '''Albert Arnold''' &quot;'''Al'''&quot; '''Gore, Jr.''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket nagserbi a kas ti [[Listaan dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos|maika-45]] a [[Bise Presidente iti Estados Unidos]] (1993–2001), babaen ni [[Presidente iti Estados Unidos|Presidente]] [[Bill Clinton]]. Isuidi ti [[Listaan dagiti Partido Demokratiko nga etiketa ti presidente ti Estados Unidos|nominado]]para iti Presidente ken napaay idi [[Panagbutos ti presidente ti Estados Unidos, 2000|2000 panagbutos ti presidente ti Estados Unidos]] urayno nangbak ti [[nadayeg a butos]]. 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Dagiti Bise Presidente iti Estados Unidos}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-bio}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Gore, Al}}
[[Kategoria:Dagiti bise presidente ti Estados Unidos|Gore]]</text>
      <sha1>g737fzzpagolxsk0v37u6inic85qzgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dagiti Krusada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15991</id>
    <revision>
      <id>407341</id>
      <parentid>404490</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16105" sha1="lfp9m1dgj6hcbo4w0i7viugyf5bzgs1" xml:space="preserve">[[File:Battle-of-Ager-Sanguinis.jpg|thumb|300px|Ti [[Gubat iti Ager Sanguinis]], 1337 miniatura]]
{{Kahon ti kampania dagiti krusada }}
{{Kristianidad}}
{{Islam}}

Dagiti '''Krusada''' ket dagidi serie dagiti [[Relihioso a gubat|relihioso]] nga [[ekspedisionario a gubat]] a binendisionan babaen ti [[Papa]] ken ti [[Katoliko a Simbaan]], nga adda ti naisao a pagtungpalan iti panangisubli ti Kristiano a pagserkan kadagiti [[Listaan dagiti nasantuan apagsaadan ti Kristiano idiay Nasantuan a Daga|nasantuan a lugar]] idiay ken ti asideg ti [[Herusalem]]. Dagiti Krusada ket kasisigud  a nairugi para itipanagsungbat manipud kadagit panagtawag babaen dagiti daulo ti [[Imperio a Bisantino]] para iti panagtulong a makilaban ti panakairaman a panagpadakkel idiay [[Anatolia]] babaen dagiti Muslim a [[Seljuk Turk]] a naglaped ti panagserrek dagiti Kristiano idiay Herusalem, ken daytoy pay ket nairissik babaen ti panakadadael kadagiti adu a [[Listaan dagiti relihioso a pagsaadan|sagrado a pagsaadan]] ti Kristiano ken ti [[panagirurumen dagiti Kristiano]] babaen ti [[Fatimid]] [[caliph]] [[Al-Hakim bi-Amr Allah|Al-Hakim]].&lt;ref name=&quot;TFC&quot;&gt;Riley-Smith, Jonathan. ''Dagiti Immuna a Krusada, 1095–1131'' Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan, 1998. {{ISBN|0-521-64603-0}}.&lt;/ref&gt; Dagiti krusada a binukel dagiti Romano a Katoliko manipud kadagiti amin a lumaud ti Europa, ken saanda idi a nagkaykaysa a nabilbilinan. Dagiti kangrunaan a serie dagiti Krusada, a kangrunaan para iti panasuppiat kadagiti [[Muslim]] idiay Levant, ket rimsua idi ti nagbaetan ti 1095 ken 1291. Dagiti historiador ket nagited kadagiti adu a bilang dagiti immuna a krusada. Kalpasan dagiti nasapa a panagbalballigi, dagiti naududi a kusada ket napayda ken dagiti krusada ket naabakda ket napilitda a napasubli kadagiti naggapuanda.. 

Dagiti ginasut a ribo a soldado ket nagbalinda kadagiti Krusada babaen ti panagsapata;&lt;ref&gt;Asbridge (2011) p 1&lt;/ref&gt; ti Papa ket nangited kaniada ti [[panuynuy|plenario a panuynuy]].&lt;ref name=&quot;OHC&quot;&gt;Riley-Smith, Jonathan. ''Ti Oxford a Pakasaritaan dagiti Krusada'' New York: Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1999. {{ISBN|0-19-285364-3}}.&lt;/ref&gt;  Ti kayariganda ket ti krus — ti termino a &quot;krusada&quot; ket naala manipud ti termino a Pranses para iti panagala ti krus.Adu kadagitoy ket nanipud idiay Pransia ken tinawtawaganda ti bagbagida a kas dagiti &quot;Pranko,&quot; nga isu daytoy ti nagbalin a sappasap a termino nga inus-usar babaen dagitiMuslim.&lt;ref&gt;Asbridge (2011) p 6&lt;/ref&gt;

Idi panawen ti [[Kristianidad]] a saan pay a nabingbingay kadagiti dadakkel a bilang iti heograpiko a nagtitipon a sangsanga a naporma kalpasan daytoy, ti (lumaud) [[Katoliko a Simbaan|Romano Katoliko]] ken (dumaya) dagiti simbaan ti Bisantino nga [[Simbaan ti Dumaya nga Otodokso|Ortodokso]] ket isu dagitoy ti kangrunaan a grupo; dagiti Krusada ket inbagbgada kaniada a dagiti &quot;[[Kristiano]]&quot; ngem dagiti &quot;Katoliko&quot; wenno &quot;Ortodokso&quot;.

Ti termino a &quot;krusada&quot; ket naus-usay pay a mangpalawag kadagiti naipanggep ti relihioso a kampania a naaramid iti nagbaetan ti 1100 ken 1600 kadagidiay teritorio ti ruar ti [[Levant]]&lt;ref&gt;A kas dagiti teritorio ti Muslim idiay [[Al-Andalus]], [[Ifriqiya]], ken [[Ehipto]], ken idiay pay [[Akindaya nga Europa]]&lt;/ref&gt; a kadawyan ti panagsuppiat kadagiti pagano, heretiko, ken dagiti tattao babaen ti panakaiparitan ti [[ekskomunikasion]] para kadagiti panaglalaok a rason ti relihioso, ekonomiko, ken politiko.&lt;ref&gt;kas iti Albihense a Krusada, ti Aragones a Krusada, ti Rekonkista, ken dagiti Akin-amianan a Krusada.&lt;/ref&gt; Dagiti sinuppiatan ti bileg ti Kristiano ken Muslim ket nangiturong dagiti nakikaduaan a nagbaetan dagiti relihioso a grupo a nakisuppiat kadagiti kabusorda, a kas dagiti kimmaduaan ti Kristiano ken dagiti Islamiko a [[Sultanato iti Rûm]] idi panawen ti [[Maikalima a Krusada]].

Dagiti Krusada ket taudan dagiti nagruna nga impakto ti politika, ekonomiko, ken sosial idiay lumaud a Europa. Daytoy ket nagbanagan nakaro a panakakapsutan ti Kristiano nga [[Imperio a Bisantino|Imperio ti Bisantino]], a natnag kadagiti sumaganad a siglo babaen dagiti Muslim a [[Tattao a Turko|Turko]].

Ti [[Rekonkista]], ti maysa nga atiddog a paset t panawen a gubgubat idiay Espania ken Portugal ([[Iberia]]), a ditoy ket innala manen dagiti puersa ti Kristiano ti peninsula manipud kadagiti Muslim, ket asideg a mairamraman daytoy  kadagiti Krusada

Iti moderno a panagusar ti termino a &quot;krusada&quot;, wenno &quot;krusada a sumuppiat ...&quot;, ket kadawyan a pangngarig a mangitudo ti aniaman nga idealistiko wenno ideolohiko-a panggepan ti kampania nga awan ti relihioso a kapanggepan, a kas ti &quot;Krusada a Panagsuppiat ti Kanser&quot;.


==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

==Dagiti pay mabasbasa==
===Dagiti pangyuna===
{{refbegin}}
* Andrea, Alfred J. ''Ensiklopedia dagiti Krusada''. (2003).
* Asbridge, Thomas. ''Ti Immuna aKrusada: Ti Baro a Pakasaritaan: Dagiti Ramu ti Suppiat a nagbaetan ti Kristianidad ken Islam'' (2005) [http://www.amazon.com/First-Crusade-History-Conflict-Christianity/dp/0195189051/ref=pd_bbs_9/103-4827826-5463040?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1192595071&amp;sr=8-9 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Asbridge, Thomas. ''Dagiti Krusada: Ti Autoratibo a Pakasaritaan iti Gubat para iti Nasantuan a Daga'' (2011) [http://www.amazon.com/Crusades-Authoritative-History-Holy-Land/dp/0060787295/  pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* France, John. ''Lumaud a Pannakigubat idi Panawen dagiti Krusada, 1000-1300'' (1999) [http://www.questia.com/read/109099963 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115110814/http://www.questia.com/read/109099963 |date=2010-11-15 }}
* Hillenbrand, Carole. ''Dagiti Krusada, Islamiko a Panagsirmata''. (2000). [http://www.amazon.com/Crusades-Islamic-Perspectives-Car-Hillenbrand/dp/1579582109/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1205278657&amp;sr=8-1 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Holt, P.M. ''Ti Panawen dagiti Krusada: Ti Asideg a Daya manipud ti Maikasangapulo ket maysa aSiglo aginggana idi 1517''. (1986).
* Madden, Thomas F. ''TI Baro nga Ababa a Pakasaritaan dagiti Krusada''. (2005).
* Phillips, Jonathan. ''Dagiti Nasantuan a Makiginnubat: Ti Modernoa Pakasaritaan dagiti Krusada'' (2010)
* Riley-Smith, Jonathan. ''Dagiti Krusada: Maysa a Pakasaritaan'' (2005) [http://www.amazon.com/Crusades-History-Jonathan-Riley-Smith/dp/0300101287/ref=pd_bbs_7/103-4827826-5463040?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1192595071&amp;sr=8-7 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Riley-Smith, Jonathan, ed. ''Ti Oxford a Pakasaritaan dagiti Krusada''.  (1995). [http://www.questia.com/read/72527140 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913005358/http://www.questia.com/read/72527140 |date=2011-09-13 }}; [http://www.amazon.com/Oxford-Illustrated-History-Crusades-Histories/dp/0192854283/ref=pd_bbs_12/103-4827826-5463040?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1192595071&amp;sr=8-12 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Riley-Smith, Jonathan, ed. ''Ti Atlas dagiti Krusada'' (1991)
* Runciman, Steven. ''Ti Pakasaritaan dagiti Krusada, Tomo I: Ti Immmuna a Krusada ken dagiti Pundasion ti Pagarian iti Herusalem.''; ''Tomo II: Ti Pagarian iti Herusalem ken ti Pranko a Daya 1100-1187.'' ken ''Tomo III: Ti Pagarian iti Acre ken dagiti Naududi a Krusada'' (1951–53), ti klasiko a salaysay ti pakasaritaan; sigugura para kadagiti krusada
* Tyerman, Christopher. ''Gubat ti Dios: Ti Baro a Pakasaritaan dagiti Krusada'' (2006)
{{refend}}

===Naisangsangayan a panagadadal===
{{refbegin}}
* Abulafia, David. ''Frederick II: Maysa a Mediebal Emperador'' (1988)
* Baldin, M. W., ed. ''Ti immuna a sangagasut a tawtawen'' (Ti Pakasaritaan dagiti Krusada, tomo, I) [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?id=History.CrusOne 1969 online]
* Boas, Adrian J. ''Ti Herusalem idi Panawen dagiti Krusada: Kagimongan, Ladawan ti daga, ken Arte idiay Nasantuan a Siudad babaen ti Pranko a Turay'' (2001) [http://www.questia.com/read/107613849 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203224148/http://www.questia.com/read/107613849 |date=2008-12-03 }}
* Bréhier, Louis. &quot;Dagiti Krusada,&quot; [http://www.newadvent.org/cathen/04543c.htm ''Katoliko nga Ensiklopedia'' (1908) tomo 4. online]
* Bréhier, Louis. &quot;Latin a Pagarian iti Herusalem (1099-1291),&quot; [http://www.newadvent.org/cathen/08361a.htm ''Katoliko nga Ensiklopedia'' (1910) tomo 8. online]
* Bull, Marcus, ken Norman Housley, eds. ''Ti Napadasan iti Panagkrusada Tomo 1, Dagiti Lumaud a Panagarngian.'' (2003) 323 pp.
* Butler, R. Urban. &quot;Urbano II,&quot; [http://www.newadvent.org/cathen/15210a.htm ''Katoliko nga Ensiklopedia'' (1911) online]
* Constable, Giles. &quot;Ti Historiograpia dagiti Krusada&quot;  iti Angeliki E.  Laiou, ed. ''Dagiti Krusada manipud ti Perspektibo iti Bisantinio ken ti Muslim a Lubong'' (2001); kangrunaan a pakabuklan ti panakaeskolar [http://www.doaks.org/Crusades/CR01.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921012025/http://www.doaks.org/Crusades/CR01.pdf |date=2008-09-21 }}
* Edbury, Peter, ken Jonathan Phillips, eds. ''Ti Napadasan iti Panagkrusada Tomo 2, Panagipalpalawag ti Pagarian dagiti Krusado.'' (2003) 326pp; dagiti naipangpangruna nga artikulo babaen dagiti eskolar
* Edgington, Susan B., and Sarah Lambert, eds. ''Gendering the Crusades.'' (2002) 232pp. essays by scholars.
* Florean, Dana. &quot;Simmabat ti Daya ken Laud: Kultural a Panagsuppiat ken Panakitunggali kalpasan ti Immuna a Krusada.&quot; ''Lengguahe &amp; Interkultural a Komunikasion,'' 2007, Tomo 7 Pablaak 2, pp.&amp;nbsp;144–151 iti EBSCO
* Folda, Jaroslav. ''Ti Krusada nga Arte idiay Nasantuan a Daga, Manipud ti Maikatlo a Krusada aginggana ti Panakatnag iti Acre'' (2005) [http://www.amazon.com/Crusader-Holy-Land-Third-Crusade/dp/0521835836/ref=sr_1_3?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1205436596&amp;sr=8-3 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* France, John. ''Panagballigi idiay Daya: Ti Milisia a Pakasaritaan iti Immuna a Krusada'' (1996)
* Harris, Jonathan. ''Ti Bisantinio ken dagiti Krusada.'' (2003). 276 pp.
* Hillenbrand, Car. ''Dagiti Krusada: Dagiti Islamiko a Perspektibo'' (1999) [http://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/1579582109 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Hodgson, Natasha ''Babbai, Panagkrusada ken ti Nasantuan a Daga iti Naipakasaritaan a Salaysay'' (Boydell, 2007) [http://www.amazon.co.uk/Crusading-Historical-Narrative-Warfare-History/dp/1843833328/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;qid=1333555697&amp;sr=8-1 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Housley, Norman. ''Dagiti Naududi a Krusada, 1274-1580: Manipud idiay Lyons agnggan idiay Alcazar'' (1992) [http://www.questia.com/read/65567896 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827202902/http://www.questia.com/read/65567896 |date=2011-08-27 }}
* James, Douglas. &quot;Dagiti Kristiano ken ti Immuna aKrusada.&quot; ''Panagrepaso a Pakasaritaan'' (Dis 2005), Pablaak 53; online idiay EBSCO
* Kagay, Donald J., ken L. J. Andrew Villalon, eds. ''Dagiti Krusada, Condottieri, ken Cannon: Mediebal a Pannakigubatan kadagiti Kagimongan ti lawlaw ti Mediteraneano.'' (2003) [http://www.questia.com/read/109303998 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110402000507/http://www.questia.com/read/109303998 |date=2011-04-02 }}
* Lane-Poole, Stanley. ''Saladin ken ti Panakatnag ti Pagarian iti Herusalem'' (1898) [http://books.google.com/books?id=sb4bAAAAMAAJ  napno a testo ti online]
* Maalouf, Amin. ''Dagiti Krusada babaen ti Mata dagiti Arabo'' (1989) [http://www.amazon.com/Crusades-Through-Arab-Eyes-Maalouf/dp/0805208984/ pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Madden, Thomas F. ed. ''Dagiti Krusada: Dagiti Pammakasapulan a Mabasbasa'' (2002) {{ISBN|0-631-23023-8}}. 284 pp, dagiti artikulo babaen dagiti eskolar
* Madden, Thomas F. ''et al.'', eds. ''Dagiti Krusada a Suppiatan ti Mediebal a Lub-lubong'' (2010), salaysay babaen dagiti espesialista
* Munro, Dana Carleton. &quot;Gubat ken Pakasaritaan,' ''Amerika a Panagrepaso ti Pakasaritaan'' 32:2 (Enero 1927): 219–31. Iti mediebala pakasaritaan dagiti krusada. [http://www.historians.org/info/AHA_history/dcmunro.htm online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523171049/http://www.historians.org/info/AHA_History/dcmunro.htm |date=2012-05-23 }}
* Munro, Dana Carleton. ''Ti Pagarian dagiti Krusado'' (1936) [http://www.questia.com/read/3840921 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103042819/http://www.questia.com/read/3840921/the-kingdom-of-the-crusaders |date=2012-11-03 }}
* Peters, Edward. ''Kristiano a Kagimongan ken dagiti Krusada, 1198-1229'' (1971) [http://www.questia.com/read/14405191 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203225152/http://www.questia.com/read/14405191 |date=2008-12-03 }}
* Powell, James M. ''Anatomia iti Kruasada, 1213-1221,'' (1986) [http://www.questia.com/read/3123539 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915102352/http://www.questia.com/read/3123539 |date=2011-09-15 }}
* Queller, Donald E., ken Thomas F. Madden. ''Ti Maikapat a Krusada: Ti Panagrukma iti Kontantinopla'' (maika-2 nga ed. 1999) [http://www.amazon.com/Fourth-Crusade-Conquest-Constantinople-Middle/dp/0812217136/  pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Richard, Jean. ''Santo Louis: Krusado nga Ari iti Pransia'' (1992)
* Riley-Smith, Jonathan.''Ti Immuna aKrusada ken ti Kapanunotan ti Panagkrusada''. (1986).
* Runciman, Steven. ''Ti Pakasaritaan dagiti Krusada, Tomo I: Ti Immuna a Krusada ken dagiti Pundasion ti Pagarian iti Herusalem.''; ''Tomo II: Ti Pagarian iti Herusalem ken Pranko a Daya 1100-1187.'' ken ''Tomo III: Ti Pagarian iti Acre ken dagiti Naududi a Krusada'' (1951-53), ti klasiko a pakasaritaan; nakagurgura unay kadagiti krusado
* Setton, Kenneth ed., ''Ti Pakasritaan dagiti Krusada''. (1969-1989), ti pagalagadan nga eskolar a pakasaritaan iti innem a tomo, inpablaak babaen ti Unibersidad iti Wisconsin a Pagmalditan [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=browse&amp;scope=History.HistCrusades complete text online].
* Smail, R. C. &quot;Dagiti Krusada Dagiti Kastilio iti Maikasangapulo ket dua a Siglo&quot;   ''Naipakasaritaan a Warnakan ti Cambridge'' Tomo 10, Bilang 2. (1951), pp.&amp;nbsp;133–149. [http://www.jstor.org/pss/3021083 idiay JSTOR]
* Stark, Rodney. ''Dagiti Batalion ti Dios: Ti Kaso para kadagiti Krusado'' (2010) [http://www.amazon.com/Gods-Battalions-Crusades-Rodney-Stark/dp/0061582603/ pakabuklan ken testo a panagbiruk]
* Tyerman, Christopher.  ''Ti Inglatera ken dagiti Krusada, 1095-1588.'' (1988). 492 pp.
{{refend}}

===Dagiti kangrunaan a taudan===
{{refbegin}}
* Barber, Malcolm, Bate, Keith (2010). ''Dagiti Sinursurat manipud idiay Daya: Dagiti Krusada, Dagiti Peregrino ken Agtataeng iti Maika-12 ken Maika-13 a Siglo'' (Dagiti Naipatarus a testo ti Krusada Tomo18, Ashgate Publishing Ltd). {{ISBN|978-0-7546-6356-0}}
* Housley, Norman, ed. ''Dagiti Dokumento ti Naududi a Krusada, 1274-1580'' (1996)
* Krey, August C. ''Ti Immuna a Krusada: Dagiti Sarita dagiti Nakakita ken Nakibinglay'' (1958).
* Shaw, M. R. B. ed.''Dagiti Kroniko dagiti Krusada'' (1963) [http://www.questia.com/read/58956484 online nga edision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910133834/http://www.questia.com/read/58956484 |date=2011-09-10 }}
* Villehardouin, Geoffrey, ken Jean de Joinville. ''Dagiti Kroniko dagiti Krusada'' ed. babaen ni Apo Frank Marzials (2007) [http://www.amazon.com/Chronicles-Crusades-Dover-Value-Editions/dp/0486454363/ref=pd_bbs_sr_8?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1205270195&amp;sr=8-8 pakabuklan ken testo a panagbiruk]
:Villehardouin's ''Panagrukma iti Konstantinopla'' ket maysa a pagalagadan a reperensia nga obra para iti Maikapat a Krusada; daytoy ti immuna nga obra ti mediebal a prosa ti Pranses. Ti biag ni St. Louis babaen ni Joinville ket maysa a klasiko a panagipalpalawag ti biag ken panawen ni Ari Louis IX; naisurat daytoy iti Daan a Pranses ken naipanunotan a ti kasayaatan a naisurat a biograpia kadagiti Tengnga a Panawen.
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

[[Kategoria:Dagiti Krusada]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>lfp9m1dgj6hcbo4w0i7viugyf5bzgs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bogotá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17308</id>
    <revision>
      <id>407327</id>
      <parentid>402336</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20015" sha1="999el9zruyqwy7gb9w93py31g2q7myy" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name = Bogotá D.K.
|official_name = Bogotá Distrito a Kapitolio
|settlement_type = [[Kapitolio a Distrito]]
|motto = Bogotá, 2600 metros más cerca de las estrellas&lt;br /&gt;'''Bogotá, 2600 metro nga as-asideg kadagiti bituen'''
|image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Centro-Internacional-Bogotá.jpg{{!}}Downtown Bogota
| photo2a = Caballo en placas de vidrio, Parque de la 93.JPG{{!}}93rd Street Park
| photo2b = Bogotá, av Décima tótem de la Estación Country Sur.JPG{{!}}Transmilenio Totem
| photo2c = Bandera de Colombia en corferias.jpg{{!}}Colombian Flag
| photo3a = BOG Museo del Oro.JPG{{!}}Gold Museum
| photo3b = Nariño BOGOTÁ - COLOMBIA.jpg{{!}}Narino Palace
| photo4a = Plaza de Bolivar, Bogota, Colombia (5770632336).jpg{{!}}Bolivar Square
| photo4b = La Candelaria, Bogota, Colombia (5785130118).jpg{{!}}La Candelaria
| spacing = 2
| position = center
| color_border = white
| color = white
| size = 270
| foot_montage = Bogota D.C.
}}
|image_caption=
|image_flag = Flag of Bogotá.svg
|image_seal = Bogota (escudo).svg
|pushpin_map = Colombia
|map_caption = Colombia
|coordinates = {{coord|4|35|53|N|74|4|33|W|region:CO_type:city(7332788)|display=inline,title}}
|image_map =
|subdivision_type = Pagilian
|subdivision_type1 = [[Dagiti departamento ti Colombia|Departamento]]
|subdivision_name = [[Colombia]]
|subdivision_name1 = [[Papeles:Flag of Bogotá.svg|21px]] Distrito a Kapitolio
|leader_title = Mayor
|leader_name = Gustavo Petro Urrego
|established_title = Pannakabangon
|established_date = 6 Agosto 1538 (tradisional)&lt;ref name=&quot;HendersonDelpar2000&quot;&gt;{{Cite book |last=Henderson |first=James D. |url=http://books.google.com/books?id=e2F7c0wW7g4C&amp;pg=PA61 |title=A Reference Guide to Latin American History |last2=Delpar |first2=Helen |last3=Brungardt |first3=Maurice P. |date=2000 |publisher=M. E. Sharpe |isbn=1-56324-744-5 |editor-last=Weldon |editor-first=Richard N. |location=Armonk, N.Y. |page=61 |language=en |trans-title=Ti Reperensia a Pagsurotan ti Latin Amerika a Pakasaritaan}}&lt;/ref&gt;
|founder = [[Gonzalo Jiménez de Quesada]]
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 1587
|area_rank = [[Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawa|Maika-32]]
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|area_water_percent =
|area_urban_km2 =
|area_metro_km2 =
| population_total = 7,412,566&lt;ref name=&quot;Largest cities or towns&quot;&gt;{{Cite news |date=4 Hulio 2019 |title=Hay más de 7 millones de habitantes en Bogotá, según cifras del censo |language=es |work=El Tiempo |url=https://www.eltiempo.com/bogota/numero-de-habitantes-de-bogota-segun-el-censo-del-dane-384540 |access-date=6 Hulio 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706164825/https://www.eltiempo.com/bogota/numero-de-habitantes-de-bogota-segun-el-censo-del-dane-384540 |archive-date=6 Hulio 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |last=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |date=2019 |title=Información capital |url=https://www.dane.gov.co/files/varios/informacion-capital-DANE-2019.pdf |language=es}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of = 2018
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Poblacion Municipal DANE&quot;&gt;{{Cite web |last=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |date=n.d. |title=Estimaciones de población 1985 - 2005 y proyecciones de población 2005 - 2020 total municipal por área |url=http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/Municipal_area_1985-2020.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221100916/http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/Municipal_area_1985-2020.xls |archive-date=21 Pebrero 2015 |access-date=25 Mayo 2015 |language=es |type=Table |format=XLS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Censo General 2005 |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/censo-general-2005-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017134026/http://dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/censo-general-2005-1 |archive-date=17 Oktubre 2016 |access-date=10 February 2012 |website=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Urbanization Prospects&quot;&gt;{{Cite web |title=World City Populations 1950 – 2030 |url=http://luminocity3d.org/WorldCity/#3/-7.28/-75.94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213213715/http://luminocity3d.org/WorldCity/#3/-7.28/-75.94 |archive-date=13 December 2015 |access-date=18 December 2015 |website=luminocity3d.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Global City Populations&quot;&gt;{{Cite web |date=4 Pebrero 2015 |title=Bright Lights, Big Cities: Urbanisation and the Rise of the Megacity |url=http://www.economist.com/node/21642053 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214081818/http://www.economist.com/node/21642053 |archive-date=14 December 2015 |access-date=23 December 2015 |website=The Economist |language=en}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_urban = 
| population_metro = 10,700,000&lt;ref name=&quot;World Urbanization Prospects&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Global City Populations&quot; /&gt;
|population_demonym = ''Bogotano(a)''
|timezone =
|utc_offset = -5
|timezone_DST =
|utc_offset_DST =
|elevation_m = 2625
|elevation_footnotes =&lt;ref name=&quot;Alcaldia&quot;&gt;{{Cite web |title=Bogotá una ciudad Andina |url=http://www.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.270701.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727233831/http://www.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.270701.html |archive-date=27 Hulio 2011 |access-date=19 Nobiembre 2010 |website=Bogotá gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt;
|postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code =
|area_code =
|blank_name = [[Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan|HDI]] (2019)
|blank_info  = 0.813&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web |title=Subnational Human Development Index (1.0) – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 Septiembre 2018 |access-date=13 Septiembre 2018 |website=Global Data Lab |language=en}}&lt;/ref&gt;
|website = [http://www.bogota.gov.co/ Opisial a Sitio ti Siudad]&lt;br /&gt;[http://www.gustavopetro.com/ Opisial a Sitio ti Mayor]&lt;br /&gt;[http://english.bogotaturismo.gov.co/ Turismo ti Bogotá]
|footnotes =
}}
Ti '''Bogotá, [[Dagiti kapitolio a distrito ken teritorio|Distrito a Kapitolio]]''', manipud idi 1991 aginggana idi 2000 ket tinawtawagan a ti '''Santafé de Bogotá''', isu daytoy ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti [[Colombia]]. Daytoy ket nainaganan pay babaen ti nailian a batay-linteg a kas ti kapitolio ti departamento ti [[Departamento ti Cundinamarca Department|Cundinamarca]], urayno ti siudad ti Bogotá ket buklen tattan ti maysa a nawaya a [[Kapitolio a distrito]] ken saanen nga administratibo a tagikua iti dayta a departamento. Ti Bogotá ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad ti pagilian, nga addaan kadagiti 7,363,782 nga agtataeng manipud idi 2005.&lt;ref name=&quot;DANE&quot;&gt;{{Cite news |last=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |date=13 Septiembre 2010 |title=Boletín Censo General 2005 – Perfil Bogotá |language=es |format=PDF |url=http://www.dane.gov.co/files/censo2005/PERFIL_PDF_CG2005/11000T7T000.PDF |access-date=3 Nobiembre 2011}}&lt;/ref&gt; Ti Bogotá ken ti [[metropolitano a lugar]]na, a mangiraman kadagiti munisipalidad a kas ti [[Chía]], [[Cota, Colombia|Cota]], [[Soacha]], [[Cajicá]] ken [[La Calera, Cundinamarca|La Calera]], ket adda ti populasion ti 7,881,156 idi 2005.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Censo General 2005 |url=http://www.dane.gov.co/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=307&amp;Itemid=124 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227075410/http://www.dane.gov.co/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=307&amp;Itemid=124 |archive-date=27 Pebrero 2012 |access-date=10 Pebrero 2012 |website=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |language=es}}&lt;/ref&gt;

Iti termino a kalawa ti daga, ti Bogotá ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Colombia, ken maysa kadagiti kadakkelan idiay Latin nga Amerika. Daytoy ket maysa kadagiti kadakkelan a siudad iti lubong ken ti maikatlo a kangatuan a kapitolio a siudad idiay Abagatan nga Amerika iti {{pagbaliwen|2625|m|ft}} iti ngato ti lessaad ti baybay, kalpasan ti [[Quito]] ken [[La Paz]].&lt;ref name=Alcaldia /&gt; Nga adda kadagiti adu nga unibersidad ken biblioteka, ti Bogotá ket ammon a kas &quot;Ti [[Atenas]] ti Abagatan nga Amerika&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rincón |first=Carlos |date=2003 |title=Bogotá: Athens of South America |trans-title=Bogotá: Atenas ti Abagatan nga Amerika |url=http://www.javeriana.edu.co/pensar/Prof-Dr-Rinc%F3n.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728105621/http://www.javeriana.edu.co/pensar/Prof-Dr-Rinc%F3n.pdf |archive-date=2011-07-28 |access-date=15 Hulio 2010 |language=en |via=javeriana.edu.co }}&lt;/ref&gt; Ti Bogotá ket agtagikua iti kadakkelan a [[moorland|paramo]] iti lubong, a mabirukan daytoy idiay lokalidad ti [[Sumapaz]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 Septiembre 2008 |title=El Acueducto y los jóvenes en defensa del Páramo de Sumapaz |url=http://www.samuelalcalde.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2180%3Aacueducto&amp;Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225095001/http://www.samuelalcalde.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2180%3Aacueducto&amp;Itemid=29 |archive-date=2010-12-25 |access-date=1 Oktubre 2010 |website=Samuel Alcade |language=es |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket nairanggo a maika-54 iti 2010 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Global Cities Index 2010 |trans-title=Ti Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad 2010 |url=http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309015912/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |archive-date=2011-03-09 |access-date=5 Marso 2011 |website=Foreign Policy |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ken nailista akas ti [[sangalubongan a siudad]] iti Beta+ a kita babaen ti [[GaWC]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World According to GaWC 2008 |trans-title=Ti Lubong Segun ti GaWC 2008 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |access-date=5 Marso 2011 |website=lboro.ac.uk |language=en |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
[[Papeles:Paramo de sumapaz Bogota D. C.jpg|thumb|left|[[Sumapaz Paramo]]]]

Ti Bogotá ket mabirukan idiay laud ti [[Tay-ak ti Bogotá]] (Sabana de Bogotá), 2640 metmetro (8661&amp;nbsp;ft) iti [[pantar ti baybay|ngato ti pantar ti baybay]].&lt;ref name=Alcaldia /&gt; Urayno daytoy ket mabirukan iti naday-dayeg a makunkuna iti &quot;[[tay-ak]]&quot; (''sabana''), ti heograpikal a sitio ket pudno a [[nangato a banak]] kadagiti kabambanatayn ti [[Andes]]. Ti naipatiddog a rehion ket ammo pay a kas ti &quot;[[Altiplano Cundiboyacense]]&quot; a literal a ti kaibuksilanna ket &quot;nangato a banak ti Cundinamarca ken Boyacá&quot;.

Ti [[Karayan Bogotá]] ket ballasiwenna ti''sabana'', ken mangporma daytoy ti [[Dissuor Tequendama]] (''Salto de Tequendama'') iti abagatan. Dagiti tributario a karayan ket mangporma kadagiti ginget kadagiti agdurdur-as a purok, a dagiti ekonomiada ket naibatay iti agrikultura, panagtaraken kadagiti dinguen ken panagpataud kadagiti artisana.

Ti ''sabana'' ket nabeddengan iti daya babaen ti [[Cordillera Oriental, Colombia|Akindaya a Kordiliera]] iti kabambantayan ti [[Andes]]. Dagiti nakapalikmut a turod, a mangipatingga ti idadakkel ti siudad, ket mapan manipud iti abagatan nga agpaamianan, ket paralelo dagiti bantay Guadalupe ken [[Monserrate]]. Ti akinlaud a patingga ti siudad ket ti [[Karayan Bogotá ]]. Ti [[Sumapaz Paramo]] ket beddenganna ti abagatan ken iti amianan ti Bogotá ket gumay-at kadagiti banak aginggana kadagiti ili [[Chía]] ken [[Sopó]].

=== Klima ===

Ti Bogotá ket addaan iti [[klima ti subtropikal a kabambantayan]] ([[pannakaidasig ti klima ti Köppen|Köppen]] ''Cfb'').&lt;ref name=&quot;Climate-Data.org&quot;&gt;{{Cite web |title=Climate: Bogotá |url=http://en.climate-data.org/location/5115/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154234/http://en.climate-data.org/location/5115/ |archive-date=2014-02-01 |access-date=8 Oktubre 2013 |website=Climate-Data.org |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ti natimbeng a temperatura ket {{pagbaliwen|14.5|°C|0|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2008 |title=Respuestas fisiológicas de los niños al ejercicio ante las variaciones climáticas en Bogotá |url=http://www.pedagogica.edu.co:8080/portal/resumenproyecto.php?py=54 |url-status=dead |access-date=29 Disiembre 2008 |website=Universidad Pedagógica Nacional |language=es}}&lt;/ref&gt; ken agdumaduma manipud iti {{pagbaliwen|6|to|19|C|F|0|abbr=on}} kadagiti nasayaat nga aldaw, iti {{pagbaliwen|10|to|18|C|F|0|abbr=on}} kadagiti aldaw ti nakaro a panagtudtudo. Agsinnublat ti tiempo ti maga ken panagtudtudo iti amin a paset ti tawen. Dagiti kamagaan a bulan ket ti Disiembre, Enero, Hulio ken Agosto. Ti kapudotan a bulan ket ti Marso, a makaited ti kapudot iti {{pagbaliwen|19.7|C|1}}. Dagiti kalamiisan a rabii ket mapasamak iti Enero, nga addaan iti natimbeng a {{pagbaliwen|7.6|C|1}} iti siudad; kadawyan a naangep iti nasapa bigat, kadagiti 220 nga aldaw iti tinawen,&lt;ref name=&quot;Sunny and Foggy Days&quot;&gt;{{Cite web |title=Bogota, Colombia |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=22208&amp;refer=&amp;cityname=Bogota-Distrito-Especial-Colombia&amp;units=us |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128152230/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=22208&amp;refer=&amp;cityname=Bogota-Distrito-Especial-Colombia&amp;units=us |archive-date=2012-01-28 |access-date=18 Oktubre 2011 |website=Weatherbase |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; bayat a karkarna dagiti nainit nga aldaw.&lt;ref name=&quot;Sunny and Foggy Days&quot; /&gt;

Ti opisial a kangatuan a temperetura a nairehistro iti uneg ti patingga ti siudad ket {{pagbaliwen|30.0|°C|0}},&lt;ref name= climate /&gt; ken ti kababaan a temperatura a nairehistro ket {{pagbaliwen|−7.1|°C|0}}.&lt;ref name= climate /&gt;

Dagiti katuduan a bulan ket ti Abril, Mayo, Septiembre, Oktubre ken Nobiembre, a dagiti kadawyan nga aldaw ket kaaduan a [[naulep]], nga adda dagiti nababa nga ulep ken naangin bassit, a makaited kadagiti kangatuan a temperatura iti {{pagbaliwen|18|°C|0|abbr=on}} ken dagiti ababa iti {{pagbaliwen|7|°C|0|abbr=on}}. Adda met dagiti bagio ti uraro ngem manmano laeng daytoy a pasamak,mabalin daytoy iti tiempo ti panagtutudo, ken mabalin a nakaro, ken nangruna iti bulan ti Oktubre. Dagiti aldaw ket akintengnga wenno nalamiis ken dagiti rabii ket mabalin a moderado a nalamiis gapu ti kaadda dagiti akintengnga nga angin ti siudad iti rabbi kadagiti amin a paset ti tawen, ngem adda met dagiti kankanayon nga angep manipud iti panagsuek ti nalamiis nga angin ti bantay iti nakulluong a ginget ti siudad ken kabibuksilanna met a ti dagup ti lawag ti init ket ab-ababa a manamnama para iti relatibo a namaga a lokasion iti kasta nga ababa a latitud.

Bayat a dagiti temperatura ket relatibo a natalinaay iti amin a paset ti tawen, ti tiempo ket mabalin a kelaat nga agbaliw iti las-ud ti maysa nga aldaw. Dagiti klimatiko a kondision ket saan a regular ken agdumaduma gapu ti penomena ti klima ti [[El Niño]] ken [[La Niña]] a mapasamak iti ken iti likmut ti labneng ti Pasipiko ken dagitoy ket akinrebbeng para iti nalawag a panagbalbaliw ti klima. Daytoy ket mangaramid ti narigat a maipadto a klima ti siudad; dagiti nainit a bigbigat ket mabalin nga agbalin a nakaro a bagio iti malem (kadawyan a naibagbaga a kas ''sol de lluvia'' (literal a &quot;init ti tudo&quot;). Kapada daytoy ti [[Quito]] (kapitolio a siudad ti Ecuador), ti dagup ti panagtudtudo ket addaan kadagiti saan a regular a tabas iti amin a paset ti tawen.

{{Klima
|metric first= Yes
|single line = Yes
|open = Yes
|location = National Meteorological Observatory, Bogotá&amp;nbsp;D.C. (1971–2000)

&lt;!--Maximum temperatures--&gt;
|Jan high C = 20.2 |Jan record high C = 26.4
|Feb high C = 20.3 |Feb record high C = 25.2
|Mar high C = 19.4 |Mar record high C = 26.6
|Apr high C = 20.1 |Apr record high C = 24.4
|May high C = 19.0 |May record high C = 25.0
|Jun high C = 19.2 |Jun record high C = 28.6
|Jul high C = 18.6 |Jul record high C = 25.0
|Aug high C = 18.8 |Aug record high C = 23.3
|Sep high C = 19.2 |Sep record high C = 26.0
|Oct high C = 19.5 |Oct record high C = 25.1
|Nov high C = 19.6 |Nov record high C = 25.6
|Dec high C = 19.9 |Dec record high C = 24.4
|year high C = 19.6 |year record high C = 28.6

&lt;!--Mean temperatures--&gt;
|Jan mean C = 14.3
|Feb mean C = 14.5
|Mar mean C = 14.9
|Apr mean C = 14.9
|May mean C = 15.0
|Jun mean C = 14.5
|Jul mean C = 14.6
|Aug mean C = 14.1
|Sep mean C = 14.3
|Oct mean C = 14.3
|Nov mean C = 14.4
|Dec mean C = 14.6
|year mean C = 14.4

&lt;!--Minimum temperatures--&gt;
|Jan low C = 7.6 |Jan record low C = −1.5
|Feb low C = 8.4 |Feb record low C = −5.2
|Mar low C = 9.5 |Mar record low C = −0.4
|Apr low C = 9.7 |Apr record low C = 0.2
|May low C = 9.7 |May record low C = 0.2
|Jun low C = 9.5 |Jun record low C = 1.1
|Jul low C = 9.2 |Jul record low C = 0.4
|Aug low C = 8.9 |Aug record low C = 0.4
|Sep low C = 8.7 |Sep record low C = 0.3
|Oct low C = 9.0 |Oct record low C = 1.8
|Nov low C = 9.2 |Nov record low C = 0.5
|Dec low C = 8.0 |Dec record low C = −1.1
|year low C = 9.0 |year record low C = −5.2

 &lt;!--Precipitation --&gt;
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 50
|Feb precipitation mm = 68
|Mar precipitation mm = 91
|Apr precipitation mm = 135
|May precipitation mm = 120
|Jun precipitation mm = 54
|Jul precipitation mm = 35
|Aug precipitation mm = 45
|Sep precipitation mm = 70
|Oct precipitation mm = 137
|Nov precipitation mm = 127
|Dec precipitation mm = 81
|year precipitation mm = 1012

&lt;!--Rainy days--&gt;
|unit rain days = 1 mm
|Jan rain days = 9
|Feb rain days = 12
|Mar rain days = 14
|Apr rain days = 18
|May rain days = 19
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 15
|Aug rain days = 14
|Sep rain days = 16
|Oct rain days = 21
|Nov rain days = 16
|Dec rain days = 11
|year rain days = 181

|humidity colour=green
|Jan humidity = 75
|Feb humidity = 76
|Mar humidity = 75
|Apr humidity = 77
|May humidity = 77
|Jun humidity = 75
|Jul humidity = 74
|Aug humidity = 74
|Sep humidity = 75
|Oct humidity = 76
|Nov humidity = 77
|Dec humidity = 76
|year humidity = 76

&lt;!--Hours of sunlight --&gt;
|Jan sun = 156
|Feb sun = 128
|Mar sun = 107
|Apr sun = 88
|May sun = 83
|Jun sun = 94
|Jul sun = 114
|Aug sun = 117
|Sep sun = 109
|Oct sun = 96
|Nov sun = 103
|Dec sun = 138
|year sun = 1328

|source 1 = '''Instituto de Hidrología, Meteorología y Estudios Ambientales (IDEAM)'''&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |last=Instituto de Hidrología, Meteorología y Estudios Ambientales |date=n.d. |title=[Awan titulo] |url=http://institucional.ideam.gov.co/descargas?com=institucional&amp;name=pubFile77&amp;downloadname=D%3A%5Cpromedios%20met%5CPromedios%2071-00.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017083756/http://institucional.ideam.gov.co/descargas?com=institucional&amp;name=pubFile77&amp;downloadname=D%3A%5Cpromedios%20met%5CPromedios%2071-00.xls |archive-date=2015-10-17 |access-date=18 Oktubre 2011 |language=es |type=Table |format=XLS }}&lt;/ref&gt;}}

== Dagiti nagibasaran ==
=== Dagiti paammo ===
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{commons-nailinia}}
*{{Wikivoyage-inline}}
* {{Opisial a website|http://www.bogota.gov.co/ }} {{iti sao|es}}
* [https://colombia.travel/en Opisial a tarabay ti turismo ti Bogota] {{iti sao|en}}

{{Dagiti departamento ti Colombia}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{DEFAULTSORT:Bogota}}
[[Kategoria:Bogotá| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Abagatan nga Amerika]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio a distrito ken teritorio]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio dagiti departamento ti Colombia]]
[[Kategoria:Dagiti departamento ti Colombia]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>999el9zruyqwy7gb9w93py31g2q7myy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Amasona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17730</id>
    <revision>
      <id>407369</id>
      <parentid>407049</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35067" sha1="bkla8yaaesxiga3f148vyfxe7rquxt6" xml:space="preserve">{{Infobox karayan
| name               = Karayan Amasona
| name_native        = Amazonas
| name_native_lang   =
| name_other         = Apurímac, Ene, Tambo, Ucayali, Solimões
| name_etymology     =
| image              = Sunset on the Amazon (7613489930).jpg
| image_size         = 300
| image_caption      = Ti ilelennek ti init idiay Amasona iti asideg ti Leticia, Colombia
| map                = Amazonrivermap.svg
| map_size           = 300
| map_caption        = Ti Karayan Amasona ken ti labnengna
| pushpin_map        =
| pushpin_map_size   = 300
| pushpin_map_caption=
| subdivision_type1  = Pagilian
| subdivision_name1  = [[Brasil]], [[Colombia]], [[Peru]], [[Ecuador]]
| subdivision_type2  =
| subdivision_name2  =
| subdivision_type3  =
| subdivision_name3  =
| subdivision_type4  =
| subdivision_name4  =
| subdivision_type5  = Siudad
| subdivision_name5  = [[Iquitos]] (Peru); [[Leticia, Amazonas|Leticia]] (Colombia);&lt;br /&gt; [[Tabatinga]] (Brasil); [[Tefé]] (Brasil);&lt;br /&gt; [[Itacoatiara, Amazonas|Itacoatiara]] (Brasil) [[Parintins]] (Brasil);&lt;br /&gt; [[Óbidos, Pará|Óbidos]] (Brasil); [[Santarém, Pará|Santarém]] (Brasil);&lt;br /&gt; [[Almeirim, Pará|Almeirim]] (Brasil); [[Macapá]] (Brasil);&lt;br /&gt;[[Manaus]] (Brasil)
| length             = {{pagbaliwen|6992.6|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=fao&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/place/Amazon-River|title=Amazon River|work=Encyclopædia Britannica|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006040541/http://www.britannica.com/place/Amazon-River|archivedate=6 Oktubre 2015}}&lt;/ref&gt;
| width_min          =
| width_avg          =
| width_max          =
| depth_min          =
| depth_avg          =
| depth_max          =
| discharge1_location=
| discharge1_min     = {{pagbaliwen|180000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|209000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite web |title= Hydrological Control on the Temporal Variability of Trace Element Concentration in the Amazon River and its Main Tributaries |last= Seyler |first= Patrick |author2= Laurence Maurice-Bourgoin |author3= Jean Loup Guyot |publisher= Geological Survey of Brazil (CPRM) |url= http://www.cprm.gov.br/pgagem/Manuscripts/seylerp.htm |accessdate= 24 Hulio 2010 |url-status= dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110721224824/http://www.cprm.gov.br/pgagem/Manuscripts/seylerp.htm |archivedate= 21 Hulio 2011 }}&lt;/ref&gt;
| discharge1_max     = {{pagbaliwen|340000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| source1            = [[Karayan Mantaro|Rio Mantaro]]
| source1_location   = [[Huancayo]], [[Probinsia ti Huancayo]], [[Peru]]
| source1_coordinates= {{coord|10|43|55|S|76|38|52|W|display=inline}}
| source1_elevation  = {{pagbaliwen|5220|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Taaw Atlantiko]]
| mouth_location     = [[Brasil]]
| mouth_coordinates  = {{coord|0|42|28|N|50|5|22|W|display=inline,title}}&lt;ref&gt;{{GEOnet2|32FA88417DB73774E0440003BA962ED3|Karayan Amasona}}&lt;/ref&gt;
| mouth_elevation    = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}}
| progression        =
| river_system       =
| basin_size         = {{pagbaliwen|7050000|km2|abbr=on}}&lt;ref name=fao /&gt;
| tributaries_left   = [[Karayan Marañón|Marañón]], [[Karayan Japurá|Japurá]]/[[Karayan Caquetá|Caquetá]], [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]]/[[Karayan Guainía|Guainía]], [[Karayan Putumayo|Putumayo]]
| tributaries_right  = [[Karayan Ucayali|Ucayali]], [[Karayan Purús|Purús]], [[Karayan Madeira|Madeira]], [[Karayan Tapajós|Tapajós]], [[Karayan Xingu|Xingu]]
| custom_label       =
| custom_data        =
| extra              =
}}
[[Papeles:Amazonas floating village, Iquitos, Photo by Sascha Grabow.jpg|thumb|upright=1.1|Tumtumpaw a purok ti Amasona, Iquitos.]]

Ti '''Karayan Amasona'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|''Amasona''|page=32}}&lt;/ref&gt; ([[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]] ken {{lang-pt|'''Amazonas'''}}) iti [[Abagatan nga Amerika]] ket isu ti [[Listaan dagiti karayan babaen ti kaatiddog|maikadua a kaatiddogan]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html |title=Archive copy |access-date=2012-09-17 |archive-date=2007-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822042725/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;a karayan iti lubong ken ti kadakkelan babaen ti panagayus ti danum iti natimbengan a [[Panagayus (hidrolohia)|panagayus]] a dakdakel ngem ti [[listaan dagiti karayan babaen ti panagayus|urayno itipon dagiti pito a sumaruno a kadakkelan a karayan]] (saan a mairaman ti [[Karayan Madeira|Madeira]] ken [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]], a dagitoy ket tributario ti Amasona). Ti Amasona, nga adda ti kadakkelan a [[pagayusan a labneng]] iti lubong, ti agarup a  {{pagbaliwen|7050000|km2|sqmi}}, a daytoy ket mangidagup para iti agarup a maysa a panglima ti dagup a panagayus ti karayan iti lubong.&lt;ref name=&quot;sterling&quot;&gt;Tom Sterling: ''Der Amazonas''. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p. 19&lt;/ref&gt;&lt;ref name=smith&gt;{{Cite book|last= Smith |first= Nigel J.H. |title= Amasona Nasam-it a Baybay: Daga, Biag, ken Danum iti Sabangan ti Karayan |year= 2003 |publisher= Unibersidad ti Texas a Pagmalditan |isbn= 978-0-292-77770-5 |url= http://books.google.com/books?id=SywgnV96puYC&amp;pg=PA1 |pages= 1–2}}&lt;/ref&gt;

Kadagiti kangatuan a pakagay-atanna, ti ngato ti nagsasabtan ti [[Rio Negro (Amasona)|Karayan Negro]], ti Amasona ket tinawtawagan a Solimões idiay [[Brasil]]; nupay kasta, idiay [[Peru]], [[Colombia]] ken [[Ecuador]], ken dagiti pay dadduma nga agsasao ti Espaniol a lubong, daytoy a karayan ket sapasap a tinawtawagan ti Amasona idiay agpababa a pagayusanna manipud iti nagsasabtan ti karayan [[Karayan Marañón|Marañón]] ken [[Karayan Ucayali|Ucayali]] idiay Peru. Ti karayan Ucayali-[[Karayan Apurímac|Apurímac]] a sistema ket naipanunotan a kas ti kangrunaan a taudan ti Amasona.

Ti kalawa ti Amasona ket naidumadumaan ti nagbaetan ti a {{pagbaliwen|1.6|and|10|km|mi|1}} iti ababaw nga agpang, ngem daytoy ket dumakdakkel iti las-ud ti nabasa a tiempo iti {{pagbaliwen|48|km|mi|0}} wenno ad-adu pay. Ti karayan ket sumrek ti [[Taaw Atlantiko]] iti nalawa a [[estuario]] ti agarup a {{pagbaliwen|240|km|mi}} a kalawa. Ti sabangan ti [[kangrunaan a sanga]] ket {{pagbaliwen|80|km|mi}}.&lt;ref name=encarta&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571466/Amazon_(river).html|title=Amasona (karayan)|publisher=Microsoft Encarta Online Encyclopedia|edition=2007|accessdate=12 Agosto 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029000733/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571466/Amazon_(river).html|archivedate=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810021647/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571466/Amazon_(river).html |date=2007-08-10 }}&lt;/ref&gt; Gapu kadagiti nawatiwat a rukrukodna, daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a  ''Ti Karayan Baybay''. Ti [[Rangtay Manaus Iranduba|immuna a rangtay ti karayan Amasona a sistema]] (idiay rabaw ti Rio Negro) ket nalukatan idi 10 Oktubre 2010. Daytoy ket adda idiay ruar ti Manaus.

== Lugar a pagayusan ti danum ==
{{Nangruna|Labneng Amasona}}
Ti Labneng Amasona, ti kadakkelan iti lubong, ket sakupenna ti agarup a 30% iti Abagatan nga Amerika, ti maysa a kalawa iti agarup a {{pagbaliwen|7,050,000|sqkm|sqmi}}. Daytoy ket maatianan manipud iti laud a mapan iti daya, manipud idiay Iquitos idiay Peru aginggana kadagiti dalan ti ballasiw ti Brasil aginggana idiay Atlantiko. Daytoy ket agala kadagiti danumna manipud iti [[maika-5 a paralelo amianan|5 a gradgrado nga amianan ti latitud]] aginggana ti [[maika-20 a paralelo abagatan|20 a gradgrado nga abagatan ti latitud]]. Dagiti kaadaywan a taudanna ket mabirukn idiay inter-[[Andes|Andino]] a banak, nga asideg laeng manipud iti [[Taaw Pasipiko]].

Ti Karayan Amasona ken dagiti tributariona ket nailaslasin babaen dagiti nawatiwat a kabakiran a lugar nga agbalin a malayusan iti tinawen a panagtutudo. Iti tinawen ti karayan ket umadalem ti ad-adu ngem {{pagbaliwen|9|m|ft}}, a manglaylayus kadagiti nakapalikmut a kabakiran, a tinawtawagan ti ''[[Kabakiran ti nasadiwa a danum a sagneb|várzea]]'' (&quot;nalayus a kabakbakiran&quot;). Dagiti nalayusan a kabakiran ti Amasona ket dagiti kaaduan a kas pagarigan iti daytoy a pagtaengan a kita iti lubong.&lt;ref name=wwf&gt;{{cite web|title= Ti Karayan Amasona ken ti Nalayusan a Kabakbakiran |publisher= Sangalubongan a Pundo para iti Katutubo |url= http://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/g200/g147.html |accessdate=4 Agosto 2010}}&lt;/ref&gt; Iti katimbengan ti [[kalgaw|panawen ti kalgaw]], {{pagbaliwen|110000|km2}} ti daga ket nasakupan ti danum, bayat nga iti [[nabasa a panawen]], ti nalayusan a lugar ti Labeng Amasona ket ngumatngato ti {{pagbaliwen|350000|km2}}.&lt;ref name=guo&gt;{{Cite book|last= Guo |first= Rongxing |title= Dagiti Teritorio a Suppiatan ken Panagtaripatu ti Rekurso: Ti Sangalubongan  Polieto |year= 2006 |publisher= Nova |isbn= 978-1-60021-445-5 |url= http://books.google.com/books?id=z5Le627xQLgC&amp;pg=PA44 |page= 44}}&lt;/ref&gt;

Ti kaadu ti danum nga ibbatan ti Amasona idiay Taaw Atlantiko ket adu unay: aginggana iti {{pagbaliwen|300000|m3/s|cuft/s}} iti panawen ti katuduan, nga adda ti katimbengan ti {{pagbaliwen|209000|m3/s|cuft/s}} manipud idi 1973 agingana idi 1990.&lt;ref&gt;Molinier et al. http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/colloques2/42687.pdf&lt;/ref&gt; Ti Amasona ket karebbengan para iti agarup a 20% ti [[nasadiwa a danum]] iti Daga a sumsumrek iti taaw .&lt;ref name=wwf /&gt; Ti karayan ket agidurduron iti adu a pluma ti nasadiwa a danum iti taaw. Ti pluma ket {{pagbaliwen|400|km|mi}} ti kaatiddogna ken baetan ti {{pagbaliwen|100|and|200|km|mi}} a kalawa. Ti nasadiwa a danum, a nalaglag-an, ket agayus ti rabaw ti danum ti baybay, a mangnawnaw ti [[kaapgad]] ken mangbalbaliw ti maris ti rabaw ti taaw iti kalaw ti lugar iti {{pagbaliwen|1000000|sqmi|km2}}. Para kadagiti napalabas a siglo dagiti barko ket nagirepreportada a ti nasadiwa a danum idiay asideg ti sabangan ti Amasona nga adayo a makitkita manipud iti daga ket nangipagpagarupda a daytoy ket ti taaw.&lt;ref name=smith /&gt;

Ti Atlantiko ket adda ti makaanay nga allon ken enerhia ti atab a mangawit ti kaaduan kadagiti [[sedimento ]] ti Amasona a mapan idiay baybay, isu nga ti Amasona ket saan nga agpayso a mangporma iti maysa a delta. Dagiti nalatak a delta iti lubong ket nasalsalakniban amin a bagbagi ti danum, bayat a ti Amasona ket dagus a maatianan kadagiti  nagulo nga Atlantiko.&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Penn |first= James R. |title= Dagiti Karayan ti Lubong |year= 2001 |publisher= ABC-CLIO |isbn= 978-1-57607-042-0 |url= http://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&amp;pg=PA8 |page= 8}}&lt;/ref&gt;

Adda ti masna a panagtitipon a baetan ti Amasona ken dagiti labneng ti [[Orinoco]], ti nakunkuna a [[kanal Casiquiare]]. Ti Casiquiare ket maysa a karayan a [[distributario]] ti akin ngato nga Orinoco, nga agayayus nga agpa-abagatan idiay [[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]], a daytoy met ket agayus idiay Amasona. Ti Casiquiare ket isu ti kadakelan a karayan iti planeta a makisilpo kadagiti dua a kangrunaan a sistema ti karayan, ti nakunkuna a [[panagsangsanga ti Karayan|panagsangsanga]].

== Dagiti taudan ==
[[Papeles:Amazon origin at Mismi.jpg|thumb|left|Ti Amasona ket agtaud manipud iti derraas Apacheta iti [[Arequipa]] idiay [[Nevado Mismi]], a namarkaan laeng babaen ti kayo a krus.]]
[[Papeles:The Source of the Amazon River.jpg|thumb|right|upright=1.15|Ti taudan ti Amasona]]

Ti Karayan Amasona ket addaan kadagiti serye ti sistema ti karayan idiay  [[Colombia]], [[Ecuador]] ken [[Peru]], ken adda kadagitoy ket agayus idiay [[Karayan Marañón|Marañón]] ken Ucayali, ken dagiti dadduma ket dagus nga idiay maitutop nga Amasona. Dagiti dadduma pay ket mairaman dagiti sumaganad a karayan: [[Karayan Putumayo|Putumayo]], [[Karayan Caquetá|Caquetá]], [[Karayan Vaupés|Vaupés]], [[Rio Negro (Amasona)|Guainía]], [[Morona]], [[Karayan Pastaza|Pastaza]], Nucuray, Urituyacu, [[Karayan Chambira|Chambira]], [[Karayan Tigre|Tigre]], [[Karayan Nanay|Nanay]], [[Karayan Napo|Napo]], ken [[Karayan Huallaga|Huallaga]].

Ti kaadaywan a taudan ti Amasona ket ammo idi 1996,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.palkiewicz.com/ekspedycje/index.php?p=zrodl_amaz |title=Source of the Amazon River Identificated (Jacek Palkiewicz) |publisher=Palkiewicz.com |date=19 Nobiembre 1999 |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt; 2001,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2000/12/1221amazon.html |title=Explorers Pinpoint Source of the Amazon (National Geographic News) |publisher=News.nationalgeographic.com |date=21 Disiembre 2000 |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2001-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010413002040/http://news.nationalgeographic.com/news/2000/12/1221amazon.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007,&lt;ref name=bbc-amazon&gt;{{cite news|title= Amazon river 'longer than Nile' |publisher= BBC News |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/6759291.stm |accessdate=3 Agosto 2010 | date=16 Hunio 2007}}&lt;/ref&gt; and 2008,&lt;ref name=inpe&gt;{{cite web |title= Studies from INPE indicate that the Amazon River is 140&amp;nbsp;km longer than the Nile |publisher= Brazilian National Institute for Space Research |url= http://www.inpe.br/ingles/news/news_dest29.php |accessdate= 3 Agosto 2010 |archive-date= 2011-04-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110411011122/http://www.inpe.br/ingles/news/news_dest29.php |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411011122/http://www.inpe.br/ingles/news/news_dest29.php |date=2011-04-11 }}&lt;/ref&gt; a kas waig ti glasier iti naniebe a pantok iti {{pagbaliwen|5597|m|ft|abbr=on}} a tinawtawagan iti [[Nevado Mismi]] idiay [[Andes]] ti Peru, ken agarup a {{pagbaliwen|160|km|mi|abbr=on}} itilaud ti [[Danaw Titicaca]] ken {{pagbaliwen|700|km|mi|abbr=on}} iti abagatan a daya ti [[Lima, Peru|Lima]]. Dagiti danum manipud iti pagsasabtan ti Nevado Mismi ket agayus idiay Quebradas [[Carhuasanta]] ken Apacheta, ken agayus met idiay [[Karayan Apurímac|Río Apurímac]] a daytoy ket tributario ti Ucayali ken kalpasanna ket tumipon iti Marañón tapno mangporma iti matutop nga Amasona. Bayat a ti pagsasabtan ti Ucayali–Marañón ket ti puntos a kaaduan dagiti heograpo ket  ti lugar a pangikabilanda ti maitutop nga Amasona, idiay Brasil ti karayan ket ammo iti daytoy a puntos a kas ti ''[[Solimões]] das Águas''. Iti ad-adayo pay a paset ti baba ti karayan manipud iti pagsasabtan ket ti pagsabatan dagiti nangisit ti marisna a danum ti Rio Negro iti namarisan iti darat a [[Solimões|Rio Solimões]], ken para iti sumurok a {{pagbaliwen|6|km|0|abbr=on}}, dagitoy a danum ket agabayda nga agayus a saan nga aglaok.

Kalpasan ti pagsasabtan idiay Apurímac ken Ucayali, ti karayan ket panawann ti lugar ti Andes ken palikmutan daytoy babaen ti tanap ti layus. Manipud ti daytoy a puntos aginggana idiay Marañón, iti agarup a {{pagbaliwen|1600|km|mi|abbr=on}}, dagiti kabakiran a bangkag ket asideg iti danum ken napauten a malayus sakbay a ti karayan ket makaabot iti kangatuan a gatad iti layusna. Dagaiti ababa a bangkag ti karayan ket lapdan laeng dagiti bassit a turod, ken ti karayan ket sumrek iti dakkel a  [[katuduan a bakir ti Amasona]].

Dagiti sistema ti karayan ken dagiti tanap ti layus idiay Brasil, Peru, Ecuador, Colombia ken Venezuela, a dagiti danumda ket agayus idiay ''Solimões'' ken dagiti tributarioda, ket tinawtawagan iti &quot;Akinngato nga Amasona&quot;.
Ti maitutop a Karayan nga Amasona ket kaaduan nga agayus babaen ti Brasil ken Peru. Daytoy ket paset ti pagbeddengan a nagbatean ti Colombia ken Perú, ken addaan kadagiti tribuario nga umabot idiay Venezuela, Colombia, Ecuador, ken Bolivia.
{{clearleft}}
== Panaglayus ==
[[Papeles:Amazon-river-NASA.jpg|thumb|Ti ladawan nga ala ti satelite ti [[NASA]] iti nalayus a paset ti karayan]]

Saan amin dagiti tributario ti Amasona ket aglayus iti agpapada a tiempo iti tinawen. Adu kadagiti sanga ket mangrugi nga aglayus iti Nobiembre ket mabalin nga agtuloy nga aglayus aginggana iti Hunio. Ti panaglayus ti Rio Negro ket mangrugi iti Pebrero wenno maysa ket mangrugi a umababaw iti Hunio. Ti Karayan Madeira ket aglayus ken umababaw kadagiti nasapsapa a bulan ngem dagiti dadduma iti Amasona.

Ti kaadalem ti Amason aiti nagbaetan ti [[Manacapuru]] ken [[Óbidos, Brazil|Óbidos]] ket nakarkulo a kas ti nagbaetan ti {{pagbaliwen|20|to|26|m|ft}}. Idiay Manacapuru ti kaadalem ti danum ti Amasona ket agarup laeng iti {{pagbaliwen|24|m|ft}} iti ngato ti [[pantar ti baybay|natimbeng a pantar ti baybay]]. Ad-adu ngem kagudua ti danum iti Amason a iti baba ti karayan ti Manacapuru ket adda iti baba ti pantar ti baybay.&lt;ref name=junk&gt;{{Cite book|last= Junk |first= Wolfgang J. |title= The Central Amazon Floodplain: Ecology of a Pulsing System |year= 1997 |publisher= Springer |isbn= 978-3-540-59276-1 |url= http://books.google.com/books?id=1eMWTwL4rbEC&amp;pg=PA44 |page= 44}}&lt;/ref&gt; Iti kababaan a pasetna ti kaadalem ti Amasona ket agtimbeng iti {{pagbaliwen|20|to|50|m|ft}}, kadagiti dadduma a lugar ket ad-adu a kas iti {{pagbaliwen|100|m|ft}}.&lt;ref name=whitton&gt;{{Cite book|last= Whitton |first= B.A. |title= River Ecology |year= 1975 |publisher= University of California Press |isbn= 978-0-520-03016-9 |url= http://books.google.com/books?id=q5H_1PtdvrAC&amp;pg=PA462 |page= 462}}&lt;/ref&gt;

Ti nangruna a karayan ket malayag dagiti dakkel a barko ti taaw a mapmapan idiay [[Manaus]], iti {{pagbaliwen|1500|km|mi}} iti ngato ti karayan manipud iti [[sabangan]]. Dagiti babbabassit a barko ti taaw iti 3,000 a tontonelada wenno 9,000 a tontonelada&lt;ref name=encarta /&gt; ken {{pagbaliwen|5.5|m|ft}} a kalado et makaabot iti kaadayo a kas idiay [[Iquitos]], Peru, ken {{pagbaliwen|3600|km|mi}} manipud iti baybay. Dagiti babbabassit a bangkag ti karayan ket makaabot iti {{pagbaliwen|780|km|mi}} iti nangatngato ken ad-adayo a kas idiay Puntos Achual. Iti labes iti dayta, dagiti bassit a bangka ket kankanayonda a sumalog idiay [[Pongo de Manseriche]], iti ngato bassit ti Punto Achual.

Ti tinawen a panaglayus ket patauden dagiti atab dagiti allon a tinawtawagan ti &quot;pororoca&quot;. Dagiti allon ket mapasamak iti naladaw a paset ti panaglalam-ek iti atab, no ti [[Taaw Atlantiko]] ket abutenna ti karayan. Dagiti pagresultaan nga allon ket mabalin nga agtayag kadagiti 4 a metro ken mabalin a lumasat kadagiti 13 kilometro iti kaunegan a daga.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://amazingstuff.co.uk/sport/surfing-the-pororoca-2/#.UiXxWDbIVoZ |title=Archive copy |access-date=2015-02-10 |archive-date=2015-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417095442/http://amazingstuff.co.uk/sport/surfing-the-pororoca-2/#.UiXxWDbIVoZ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Heograpia ==
[[Papeles:Manaus Encontro das aguas 10 2006 103 8x6.jpg|thumb|left|Ti [[Pagsarungkaran dagiti Danum]] ket ti pagsasabtan ti [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]] (nangisit) ken ti Rio Amadonas (kadaratan) idiay asideg ti [[Manaus]], Brasil.]]

Kadagiti dadduma a puntos ti karayan ket mabingay kadagiti sanga a pumanaw iti nangruna a dalan ti danum, wenno nadumaduma a pagayusan ti danum, ken kadawyan nga atiddog unay, nga addaan iti akin-uneg a daga ken dagiti lateral a [[Kanal ti waig|kanal]], nga amin ket naikapet babaen ti narikut a sistema dagiti natural a kanal, a mangiwa ti ababa, nadalumpinas a dagdaga ti ''igapó'', a dagitoy ket saan a ad-adu ngem {{pagbaliwen|5|m|ft}} iti ngato ti ababa a karayan, kadagiti adu nga isla.

Manipud ti ili ti Canaria idiay nalatak a tikor ti Amasona aginggana iti Negro, dagiti nawatiwat a lugar ti daga ket lumnedda iti nagato a danum, nga iti ngato ket agparang laeng dagiti tuktok dagiti kayo ti kabakiran. Idiay asideg ti sabangan ti Rio Negro aginggana idiay Serpa, ken ganggani a kasumbangir ti karayan Madeira, dagiti igid ti Amasona ket ababa, aginggana intono umasideg idiay Manaus, ngumatoda tapno agbalinda kadagiti agkupkupin a turod. Idiay Óbidos, ti derraas iti {{pagbaliwen|17|m|ft|abbr=on}} iti ngato ti karayan ket nalikudan babaen dagiti ababa a turod. Ti ab-ababa nga Amasona ket mabalin idi a maysa a golpo ti Taaw Atlantiko, ken dagiti danumna ket dinalusanna dagiti derraas idiay asideg ti Óbidos.

Agarup laeng a sangapulo a porsiento ti danum ti Amasona ket sumrek a sumalog idiay Óbidos, bassit laeng ti agtaud manipud iti akin-amianan a bakras ti ginget. Ti pagayusan a lugar ti labneng Amasona iti ngato ti siudad ti Óbidos ket agarup a {{pagbaliwen|5000000|km2|sqmi}}, ken iti baba ti agarup a {{pagbaliwen|1000000|km2|sqmi}} (agarup a 20%), ken eksklusibo iti {{pagbaliwen|1400000|km2|sqmi}} iti labneng ti Tocantins. Ti [[Karayan Tocantins]] ket sumrek iti akin-abagatan a paset ti delta ti Amasona.

Kadagiti ab-ababa a gay-at ti karayan, ti amianan nga igid ket buklen dagiti serye ti napadsok, nadalumpinas a turturod para iti agarup a {{pagbaliwen|240|km|mi}} manipud iti kasumbangir a sabangan ti Xingu ken ad-adayo a kas idiay [[Monte Alegre, Pará|Monte Alegre]]. Dagiti a turod ket naguduagudua a kas ti [[Teresa (agrikultura)|teresa] a mabirukan iti nagbaetanda ken ti karayan.

Iti abagatan nga igid, iti ngato ti Xingu, ti linia dagiti ababa a deraas a nagbeddengan dagiti tanap ti layus ket ganggani a sumakop idiay [[Santarém, Brasil|Santarém]] kadagiti serye ti naulumaymay a bakkog sakbay nga agsikkoda iti abagatan a laud, ken dumenna iti akin-baba a Tapajós, ken tumipon dagiti deraas a mangporma ti pagbaetan ti teresa ti ginget ti karayan ti Tapajós.

== Sabangan ==
[[Papeles:Amazon-river-delta-NASA.jpg|thumb|Ti ladawan nga ala ti satelite iti sabangan ti Karayan Amasona, a tumantan-aw iti abagatan]]
Ti panangipalawag no ania ti eksakto a pakabirukan ti sabangan ti Amasona, ken kasano ti kalawana, ket banag a pagsusuppiatan, gapu ti pekuliar a heograpia ti lugar. Ti Pará ken ti Amasona ket naisilpo babaen dagiti serye ti pagayusan ti danum ti karayan a tinawtawagan ti ''furos'' idiay asideg ti ili ti [[Breves, Brasil|Breves]]; iti baetanda ket mabirukan ti [[Marajó]], ti kadakkelan a naipagtitipon a karayan/baybay nga isla iti lubong.

No mairaman ti daga ti sanguanan ti karayan Pará ken ti isla ti taaw ti Marajó, ti [[estuario]] ti Amasona ket agarup a {{pagbaliwen|325|km|mi}} iti kalawa.&lt;ref name=guo /&gt; Iti daytoy a kaso, ti kaakaba ti sabangan ket kadawayn a marukod manipud idiay Cabo Norte, ti rawis a mabirukan iti dagus a daya ti [[Pracuúba]] idiay estado ti Brasil iti [[Amapá]], aginggana idiay Ponta da Tijoca idiay asideg ti ili ti [[Curuçá]], idiay estado ti [[Pará]].

Ti ad-adu a konserbatibo a panagrukod a mailaksid ti estuario ti Pará, manipud iti sabangan ti [[Karayan Araguari (Amapá)|Karayan Araguari]] aginggana idiay Ponta do Navio idiay akin-amianan nga aplaya ti Marajó, ngem mangited pay laeng ti kaakaba ti sabangan ti Amasona iti sumurok a {{pagbaliwen|180|km|mi}}. No maikeddeng laeng ti nagruna a pagayusan ti danum ti karayan, iti nagbaetan dagiti isla ti Curuá (estado ti Amapá) ken Jurupari (estado ti Pará), ti kaakaba ket bumassit iti agarup a {{pagbaliwen|15|km|mi}}.

== Fauna ==
[[Papeles:Amazon river.JPG|thumb|Ti [[Katuduan a bakir ti Amasona]]]]
[[Papeles:Piranha1.jpg|thumb|Dagiti [[Characin]], a kas dagiti sebbangan ti [[pirana]], ket sidsidaen dagiti [[higante a nutria]], ngem dagitoy nga agresibo nga ikan ket makadangran pay kadagiti tatttao.]]

Ad-adu ngem maysa a pagkatlo kadagiti amin nga ammo a sebbangan iti lubong ket agnanaed idiay [[katuduan a bakir ti Amasona]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:20757099~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html |title=Amazon rainforest fact sheet |publisher=Web.worldbank.org |date=15 Disiembre 2005 |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2014-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503151515/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:20757099~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ti higante a tropikal a kabakiran ken labneng ti karayan nga addaan iti maysa a kalawan a sumakop iti ad-adu ngem {{pagbaliwen|5400000|km2|sqmi}}. Daytoy ti kabaknangan a tropikal a kabakiran iti lubong kadagiti termino iti [[biodibersidad]]. Adda dagiti sumurok a 3,000 sebbangan ti ikan nga agdama a mabigbigan iti labneng ti Amasona, ken adu pay dagiti agdama a madukduktalan iti tinawen.&lt;ref&gt;{{cite book
|editor1-last=Albert|editor1-first=J. S.
|editor2-first=R. E.|editor2-last=Reis
|year=2011
|title=Historical Biogeography of Neotropical Freshwater Fishes
|publisher=University of California Press
|location=Berkeley
}}&lt;/ref&gt; Iti pay maipatinayon kadagiti rinibu a sebbangan ti ikan, ti karayan ket mangsuporta pay kadagiti kappi, algas, ken dagiti pag-ong.

== Heolohia ==
Ti Karayan Amasona ket nagtaud a kas transkontinental a karayan iti Pnawen ti  Mioseno idi baetan ti 11.8 riwriw ken 11.3 riwriw a tawtawen iti napalabas ken nakaal aiti agdama a sukogna idi agarup a 2.4 a riwriw a tawtawen iti naplabas.

Ti Amasona ket nagayus idi iti laud a kas paset ti sistema ti karayan ti proto-Amasona-Kongo, manipud iti interior iti agdama nga aldaw nga Aprika idi dagiti kontinente ket nagsilpoda a kas ti akinlaud a Gondwana. Kadagiti sangapulo ket lima  a riwriw a tawtawen iti napalabas, naporma dagiti banbantay ti Andes babaen ti panagdinnungpar ti plata ti Abagatan nga Amerika iti plata Nazca. Ti pannakaipangato ti Andes ken ti pannakaisilpo dagiti kalasag ti bato ti Brasil ken Guyana, ket nanglapped ti karayan ken gapuanan ti Amasona a nagbalin a nawatiwat nga uneg ti daga a baybay. Nagininut daytoy a baybay iti uneg ti daga a nagbalin a dakkel a nalugnak, nasadiwa a danum a danaw ken dagiti agtataeng iti baybay ket nangamponda iti biag iti nasadiwa a danum. Kas pagarigan, dagiti sumurok a 20 a sebbangan ti pagi, a kaaduan a kaasitgan a kabagian kadagiti mabirukan idiay Taaw Pasipiko, ket mabalin a mabirukan ita nga aldaw kadagiti nasadiwa a danum ti Amasona.

Sangapulo ken sangapulo ket maysa a riwriw a tawtawen iti napalabas, dagiti danum ken nakutikotanda dagiti gubang manipud iti laud ken ti Amasona ket nangrugin nga agayus nga agpadaya, ken nakaiturongan daytoy iti irurumsua ti katuduan a bakir ti Amasona. Idi las-ud dagidi Panawen ti Yelo, dagiti pantar ti baybay ket immababawda ken ti nalatak a danaw ti Amasona ket pimmardas a naatianan ken nagbalin a karayan, ken kanungpalan a nagbalin a ti kadakkelan iti lubong, ken nagayus ti kaaduan a gay-at iti kautuduan a bakir iti planeta.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=J.|last=Figueiredo|author2= C. Hoorn, P. van der Ven and E. Soares|title=Late Miocene onset of the Amazon River and the Amazon deep-sea fan: Evidence from the Foz do Amazonas Basin.|url=https://archive.org/details/sim_geology_2009-07_37_7/page/619|journal=Geology|year=2009|volume=37|pages=619–622|doi=10.1130/g25567a.1 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti kangrunaan a tributario ==
Ti Amasona ket addaan kadagiti sumurok a 1,100 [[tributario]], 17 kadagitoy ket sumurok a {{pagbaliwen|1500|km}} iti kaatiddog.&lt;ref&gt;Tom Sterling: ''Der Amazonas''. Time-Life Bücher 1979, 8th German Printing, p. 20&lt;/ref&gt; Dagiti nangruna ket dagiti sumaganad:
[[Papeles:Aerial view of the Amazon Rainforest.jpg|thumb|right|Ti [[Solimões]], ti paset ti akinngato a Karayan Amasona]]

{|
|-
| valign=top |
* [[Karayan Branco|Branco]]
* [[Kanal Casiquiare]]
* [[Karayan Caqueta]]
* [[Karayan Huallaga|Huallaga]]
* [[Karayan Putumayo|Putumayo (wenno Karayan Içá)]]
* [[Karayan Javary|Javary]]
| style=&quot;width:40px;&quot;| &amp;nbsp; || valign=top |
* [[Karayan Juruá|Juruá]]
* [[Karayan Madeira|Madeira]]
* [[Karayan Marañón|Marañón]]
* [[Morona]]
* [[Karayan Nanay|Nanay]]
* [[Karayan Napor|Napo]]
| style=&quot;width:40px;&quot;| &amp;nbsp; || valign=top |
* [[Rio Negro (Amasona)|Negro]]
* [[Karayan Pastaza|Pastaza]]
* [[Karayan Purús|Purús]]
* [[Karayan Tambo (Peru)|Tambo]]
* [[Tapajós]]
* [[Karayan Tigre|Tigre]]
| style=&quot;width:40px;&quot;| &amp;nbsp; || valign=top |
* [[Karayan Tocantins|Tocantins]]
* [[Trombetas]]
* [[Karayan Ucayali|Ucayali]]
* [[Karayan Xingu|Xingu]]
* [[Karayan Japurá|Yapura]]
|}

=== Listaan babaen ti kaatiddog ===
# {{Pagbaliwen|6,259.2|km|mi|abbr=on}} aginggana iti {{Pagbaliwen|6712|km|mi|abbr=on}} – Amasona, Abagatan nga Amerika&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.extremescience.com/zoom/index.php/earth-records/3-greatest-river |title=Greatest River |publisher=Extremescience.com |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2011-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808200252/http://www.extremescience.com/zoom/index.php/earth-records/3-greatest-river |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808200252/http://www.extremescience.com/zoom/index.php/earth-records/3-greatest-river |date=2011-08-08 }}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|3250|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Madeira|Madeira]], Bolivia/Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.talktalk.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0023864.html |title=Madeira (river) |publisher=Talktalk.co.uk |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|3211|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Purús|Purús]], Peru/Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/purus-river-geoglam-in-encyclopedia |title=Purus River: Information from |publisher=Answers.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|2820|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Japurá|Yapura]], Colombia/Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/301337/Japura-River |title=Japura River (river, South America) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|2639|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Tocantins|Tocantins]], Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0848937.html |title=Private Tutor |publisher=Infoplease.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt; [[Papeles:Amazonie jt01.png|thumb|Ti naala iti tangatang a pakaimatangan ti maysa a tributario ti Amasona]]
# {{Pagbaliwen|2627|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Araguaia|Araguaia]], Brasil (tributario ti Tocantins)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31943/Araguaia-River |title=Araguaia River (river, Brazil) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|2400|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Juruá|Juruá]], Peru/Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/ju-ru-river |title=Juruá River: Information from |publisher=Answers.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|2250|km|mi|abbr=on}} – [[Rio Negro (Amasona)|Rio Negro]], Brasil/Venezuela/Colombia&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/negro-river-chaco |title=Negro River: Information from |publisher=Answers.com |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|1992|km|mi|abbr=on}} – [[Tapajós]], Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/583075/Tapajos-River |title=Tapajos River (river, Brazil) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|1979|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Xingu|Xingu]], Brasil&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.internationalrivers.org/en/xingu |title=Xingu River |publisher=International Rivers |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|1900|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Ucayali]], Peru&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geography.howstuffworks.com/south-america/the-ucayali-river.htm |title=HowStuffWorks &quot;The Ucayali River&quot; |publisher=Geography.howstuffworks.com |date=30 Marso 2008 |accessdate=13 Pebrero 2011 |archive-date=2012-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401063627/http://geography.howstuffworks.com/south-america/the-ucayali-river.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401063627/http://geography.howstuffworks.com/south-america/the-ucayali-river.htm |date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|1749|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Guaporé|Guaporé]], Brasil/Bolivia (tributario ti Madeira)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/247824/Guapore-River |title=Guapore River (river, South America) – Encyclopædia Britannica |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=13 Pebrero 2011}}&lt;/ref&gt;
# {{Pagbaliwen|1575|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Putumayo|Içá (Putumayo)]], Abagatan nga Amerika
# {{Pagbaliwen|1415|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Marañón|Marañón]], Peru
# {{Pagbaliwen|1370|km|mi|abbr=on}} – [[Teles Pires]], Brasil (tributario ti Tapajós)
# {{Pagbaliwen|1300|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Iriri|Iriri]], Brasil (tributario ti Xingu)
# {{Pagbaliwen|1240|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Juruena|Juruena]], Brasil (tributario ti Tapajós)
# {{Pagbaliwen|1130|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Madre de Dios|Madre de Dios]], Peru/Bolivia (tributario ti Madeira)
# {{Pagbaliwen|1100|km|mi|abbr=on}} – [[Karayan Huallagar|Huallaga]], Peru (tributario ti Marañón)

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* {{1911|wstitle=Amazon}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&amp;view=wrapper&amp;Itemid=82 Bibliograpia kadagiti Rekurso ti Danum ken Internasional a Linteg] Biblioteka ti Kappia a Palasio
* [http://www.extremescience.com/AmazonRiver.htm Pakaammo iti Amasona manipud iti Nakaro a Siensia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206042928/http://www.extremescience.com/AmazonRiver.htm |date=2010-02-06 }}
* [http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=410&amp;theme=2 Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Amasona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214073810/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=410&amp;theme=2 |date=2004-12-14 }}
* [http://jordibusque.com/index.php?lang=en&amp;current=stories&amp;subcurrent=amazonas&amp;subsubcurrent=CF0646-DSC_5912.jpg Ti potograpiko ti agpangato a panagbanniaga idi Karayan Amsona manipud iti sabanganna aginggana iti taudanna]
* [http://www.lightandshadow.tv/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=57&amp;Itemid=113&amp;lang=en Sibibiag nga Amasona: Lawag ken Anniniwan a dokumentario ti pelikula a maipanggep iti Karayan Amasona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826071647/http://www.lightandshadow.tv/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=57&amp;Itemid=113&amp;lang=en |date=2017-08-26 }}
* [http://www.discover-peru.org/peru-geography-amazon-river-ecosystem/ Ekosistema ti Karayan Amasona]
* [http://dornsife.usc.edu/labs/capone/anacondas Panagsukisok iti impluensia ti Karayan Amasona iti Taaw Atlantiko idiay Unibersidad ti Akin abagatan a California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109011024/https://dornsife.usc.edu/labs/capone/anacondas/ |date=2019-11-09 }}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Amasona}}
[[Kategoria:Karayan Amasona| ]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Brasil]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Colombia]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Peru]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Ecuador]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Abagatan nga Amerika]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Colombia–Peru]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>bkla8yaaesxiga3f148vyfxe7rquxt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baghdad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17748</id>
    <revision>
      <id>407319</id>
      <parentid>406945</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33226" sha1="k5c5xz4dkwp9pjyarz4i7vmb4qvn8xu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = 
| native_name             = بغداد
| native_name_lang        = ar
| settlement_type         = [[Kapitolio a siudad]]
| image_skyline           =
| image_alt               =
| image_caption           = 
| image_flag              =
| flag_alt                =
| image_seal              =
| pushpin_map             = Irak#Lubong nga Arabo#Asia
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_relief          = yes
| pushpin_mapsize         = 
| pushpin_map_caption     = Lokasion ti Baghdad iti kaunegan ti Irak
| coordinates             = {{coord|33|20|N|44|23|E|region:IQ|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name        = {{wagayway|Irak}}
| subdivision_type1       = [[Dagiti gobernorato ti Irak|Gobernorato]]
| subdivision_name1       = [[Gobernorato ti Baghdad|Baghdad]]
| subdivision_type2       =
| subdivision_name2       =
| subdivision_type3       =
| subdivision_name3       =
| parts_type              =
| parts_style             =
| p1                      =
| established_title       = Nabangon
| established_date        = 762&amp;nbsp;AD
| established_title1      =
| established_date1       =
| founder                 = [[Al-Mansur|Abu Jafar al-Mansur]]
| named_for               =
| seat_type               =
| seat                    =
| government_footnotes    =
| government_type         = Mayor-konsilio
| governing_body          = Konsilio ti Agbalbalakad iti Baghdad
| leader_party            =
| leader_title            = Mayor
| leader_name             = Zekra Alwach
| leader_title1           =
| leader_name1            =
| total_type              =
| unit_pref               =
| area_magnitude          =
| area_footnotes          =
| area_total_km2          = 204.2
| area_total_sq_mi        =
| area_land_km2           =
| area_land_sq_mi         =
| area_water_km2          =
| area_water_sq_mi        =
| area_water_percent      =
| area_note               =
| elevation_footnotes     =
| elevation_m             = 34
| elevation_ft            =
| population_footnotes    =
| population_total        =
| population_urban        =
| population_metro        =
| population_as_of        =
| population_rank         = Umuna
| population_density_km2  = auto
| population_density_sq_mi=
| population_blank1_title = 
| population_blank1       = 
| population_est          = 9028636
| pop_est_as_of           = 2015
| population_demonym      = Taga-Baghdad, Baghdadi
| population_note         =&lt;ref name=population /&gt;&lt;ref name=largestcities /&gt;
| timezone1               = Pagalagadan nga Oras ti Arabia
| utc_offset1             = +3
| timezone1_DST           = Awan ti DST
| postal_code_type        = Kodigo ti koreo
| postal_code             = 10001 aginggana ti 10090
| area_code_type          = (+964) 1
| area_code               =
| blank_name              =
| blank_info              =
| blank1_name             =
| blank1_info             =
| website                 = [http://www.amanatbaghdad.gov.iq/ Gobernorato ti Baghdad]
| footnotes               =
}}
Ti '''Baghdad''' ({{lang-ar|بغداد}}, ''{{Transl|ar|DIN|Baġdād}}'', {{IPA-ar|bæɣˈdæːd|IPA}}) ket isu ti [[kapitolio]] ti [[Irak|Republika ti Irak]], ken isu pay ti kabeddengganna a [[Probinsia ti Baghdad ]]. Ti populasioan ti Baghdad manipud idi 2011 ket agarup a 7,216,040, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a siudad idiay Irak,&lt;ref name=population&gt;Ti karkulo ti populason ket nadumadumaam. Ti [[Encyclopædia Britannica]] ket agit-ited ti 2001 a populasion iti 4,950,000, ti 2006 Lancet a Reporta idi 2006 ket agit-ited ti 7,216,050 idi 2011.
* [http://search.eb.com/eb/article-9109394 &quot;Baghdad&quot;] ''Encyclopædia Britannica''. 2006. Encyclopædia Britannica Online. 13 Nobiembre 2006.
* {{PDFlink|[http://www.thelancet.com/webfiles/images/journals/lancet/s0140673606694919.pdf &quot;Mortalidad kalpasan ti 2003 a panagparmek ti Irak: ti maysa a naikurosan a paset ti rimpuok a panagsukimat&quot;]|242&amp;nbsp;KB}}. Babaen ni Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, ken Les Roberts. ''Ti Lancet'', Oktubre 11, 2006
* [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/baghdad.htm Baghdad] manipud iti GlobalSecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=largestcities&gt;[http://www.mongabay.com/igapo/Iraq.htm &quot;Dagiti siudad ken urbano a lugar idiay Irak nga adda ti sumoruk a populasion ti 100,000&quot;], Mongabay.com&lt;/ref&gt; ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay [[Arabo a Lubong]] (kalpasan ti [[Cairo]], [[Ehipto]]), ken ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay [[Akinlaud nga Asia]] (kalpasan ti [[Tehran]], [[Iran]]).

Daytoy ket mabirukan idiay igid ti [[Tigris|Karayan Tigris]], ti siudad ket nabangon idi maika-8 a siglo ken nagbalin a kapitolio ti [[Abasida a Kalipato]]. Iti uneg ti nabiit a pannakapartuatna, ti Baghdad ket nagbalin iti maysa nga adda ti naisangsangayan a kultura, komersio, ken kinasirib a sentro para iti [[Islamiko a Lubong]]. Daytoy ket maipatinayon ti panagibalbalayan kadagiti nadumaduma a nangruna nga akademiko nga institusion (a kas ti [[House of Wisdom|Kamara ti Saririt]]) ket nakaited ti siudad ti maysa a sangalubongan a pammadayaw a kas ti &quot;Sentro ti Panagadal&quot;. Iti amin a panawen ti [[Nangato a Tengnga a Panpanawen]], ti Baghdad ket naipanunotan idi nga isu ti kadakkelan a siudad iti lubong nga adda ti nakarkulo a populasion ti 1,200,000 a tattao.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_largest_cities_throughout_history#cite_note-27 |title= Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti amin a panawen ti pakasaritaan|publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Ti siudad ket kaaduan a [[Sillong ti Baghdad (1258)|nadadael]] babaen ti [[Mongol nga Imperio]] idi 1258, a nagbanagan ti pannakaapday a nagtultuloy kadagiti amin a panawen ti sigsiglo gapu kadagiti kanayon a pangok ken dagiti adu a nagsasaruno nga imperio. Iti panakaibigbigan ti Irak a kas maysa a nawaya nga estado (dati a [[Britaniko a Bilin ti Mesopotamia]]) idi 1938, ti Baghdad ket nagin-inut a nakagun-od kadagiti dati a kadayegna a kas maysa a naisangsangayan a sentro ti [[Arabiko a Kultura]].

Kadagiti kontemporario a panawen daytoy a siudad ket sagpaminsan a nakasango kadagiti nakaro a panakadadael dagiti patakder, a ti kinaudi ket gapu ti [[2003 a Panagraut ti Irak|gangganaet a panasakup nga indauluan ti Amerika]] idi Marso 2003 a nagpaut aginggana idi 2011 ken ti simmaruno a [[Gubat idiay Irak|sektario a ranggasan]]. Kadagiti naududi a tawtawen ti siudad ket kankanayon a nairamraman kadagiti [[Insureksion idiay Irak|insureksion nga aktibidad]] ken [[Terorismo idiay Irak|terorista a panagraraut]].

== Nagan ti siudad ==
Ti nagan a Baghdad ket kasakbayan ti Islamiko ken ti punganayanna ket saan a nalawag, ngem daytoy ket mainaig kadagit dati a pagtaengan, nga awan dagitoy idi ti politka ken komersio a kabilegan. Ti nagan ket nabirukan idi a kas ''Baghdadu'' kadagiti rehistro ti [[Asirio kuneiporme]] ti maika-9 a siglo BC, ken iti Babiloniko a ladrilio a mngipakpakita ti Naarian a Selio ni Ari [[Nebuchadnezzar]] (maika-6 a siglo BC).&lt;ref&gt;http://www.atlastours.net/iraq/baghdad.html&lt;/ref&gt;

Idi ti [[Abasida]] a kalipato nga [[al-Mansur]] ket nangbangon ti kompleto a baro a siudad para iti kapitoliona, isu ket nagpili ti nagan a Madinat al-Salaam wenno &quot;'''Siudad ti Kappia'''&quot;. Daytoy ket isu idi ti opisial a nagan nga adda kadagiti sensilio, pagipadagsenan, ken dagiti sabsabali pay a nga opisial a panagus-usar, urayno dagiti kadawyan a tao ket nagtultuloyda a nagus-usar ti daan a nagan.&lt;ref name=&quot;ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟&quot;&gt;{{cite web |url=http://seenjeem.maktoob.com/question?category_id=4&amp;level=L2&amp;question_id=9510 |title=ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟ |publisher=Seenjeem.maktoob.com |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115024102/http://en-maktoob.yahoo.com/?p=xa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Egabat.google.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://egabat.google.com/ejabat/thread?tid=6981074380f32f74 |title=ما معنى (بغداد)؟ - تمت الإجابة عنه - Google إجابات |publisher=Egabat.google.com |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2013-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626144032/http://ejabat.google.com/ejabat/thread?tid=6981074380f32f74 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Babaen ti maika-11 asiglo, ti &quot;Baghdad&quot; ket nagbalin a gangani nga isu ti eksklusibo a nagan para iti naindayegan ti lubong a metropolis.

Adda dagiti dadduma a maisuppiatan a teoria ti etimolohia ti naisangsangayan a nagan a Baghdad. Ti kaaduan a nawatiwat a naawawat kadagitoy ke ti nagan ti maysa a [[Tengnga a Persiano]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/35631 |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508090334/http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/35631 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.blackanthem.com/News/Fact_Sheets/Baghdad_Iraq10693.shtml |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2012-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120922002633/http://www.blackanthem.com/News/Fact_Sheets/Baghdad_Iraq10693.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://persiangulfstudies.com/en/index.asp?P=NEWS2&amp;Nu=45 |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2013-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104223204/http://www.persiangulfstudies.com/en/index.asp?p=NEWS2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://islam.about.com/cs/history/a/aa040703a.htm |title=Archive copy |access-date=2012-09-26 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120060746/http://islam.about.com/cs/history/a/aa040703a.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&amp;pg=PA563&amp;dq=%22Baghdad+name+middle+persian%22&amp;hl=en&amp;ei=eJ22Td_1OZSL4gaA_LTQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CFQQ6AEwAw#v=onepage&amp;q&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=i-4WhilzYkQC&amp;pg=PA33&amp;dq=%22Baghdad+godgiven%22&amp;hl=en&amp;ei=Ep62TfPrM4i74QaMwsncDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q&amp;f=false&lt;/ref&gt; a kompuesto ti''Bag'' &quot;god&quot; + ''dād'' &quot;naited&quot;, a maipatarus ti &quot;inted ti Dios&quot; wenno &quot;sagut ti Dios&quot;, a nagtaudan ti [[pagsasao a Persiano|Moderno a Persiano]] a {{transl|fa|Baɣdād}}. Daytoy pay ket masurotan iti [[Daan a Persiano]].&lt;ref name=&quot;Strange pg 10&quot;&gt;Guy Le Strange, &quot;Ti Baghdad idi Las-ud ti Abasida a kalipato manipud iti Kontemporario nga Arabiko ken Persiano&quot;, pg 10&lt;/ref&gt;
Ti basbassit a mabalin a panagipagarup ket ti [[pagsasao a Persiano|Persiano]] a kompuesto ti ''Bāğ'' &quot;garden&quot; + ''dād'' &quot;nasayaat&quot;, a maipatarus ti &quot;Ti nasayaat a hardin&quot;.&lt;ref name=&quot;ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Egabat.google.com&quot; /&gt;
== Pakasaritaan ==
{{Nangruna|Pakasaritaan ti Baghdad}}

=== Pundasion ===
Kalpasan ti pannakatnag dagiti Umayyad, ti immuna a dinastia ti Muslim, dagiti nangabak a nagturturay nga Abasida ket kinayatda ti bukodda a kapitolio a pagturayan. Nagpilida iti sito iti amianan ti [[Sasanida]] ti kapitolio ti [[Ctesiphon]] (ken laud bassit ti amianan ti taga-ugma a timmakderan ti [[Babilonia]] ken [[Seleusia]]), idi 30 Hulio 762,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Corzine|first=Phyllis|title=The Islamic Empire|year=2005|publisher=Thomson Gale|pages=68–69}}&lt;/ref&gt; ti [[kalipa]] [[Al-Mansur]] ket nangikomisionado ti pannakaipatakder ti siudad ken nabangon daytoy babaen ti panangimaton dagiti [[Barmakid]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Times History of the World |publisher=Times Books |location=Londres |year=2000 |isbn= }}&lt;/ref&gt; Ni Mansur ket namatmati a ti Baghdad ket ti perpekto idi kapitolio ti siudad iti Islamiko nga imperio babaen dagiti [[Abasida a Kalipato|Abasida]]. Ni Mansur ket nagay-ayat unay iti sitio ken nagisasao iti, &quot;Daytoyen ti siudad a pakabirukan kaniak, ditoyto ti pagtaengak, ken pagturayanto dagiti kaputotak&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wiet |first=Gastron |title=Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate |location= |publisher=Univ. of Oklahoma Press |year=1971 |isbn= }}&lt;/ref&gt;

Ti idudur-as ti siudad ket tinulongan ti lokasionna, a nakaited daytoy iti panagtengngel kadagiti estratehiko  ken dagiti dalan ti panagtagilako, iti igid ti Tigris. Ti rason no apay a ti Baghdad ket nakaited ti nasayaat a lokasion idi ket ti kaadu ti danum ken ti namaga a klima. Ti danum ket adda kadagiti patingga ti amianan ken abagatan kadagiti ruangan ti siudad, a mangipalubos kadagiti sangkabalayan iti adu a taraon, ken kadawyan idi iti daytoy a paset ti panawen.

[[Papeles:Baghdad-Zumurrud-Khaton.jpg|thumb|upright|Panteon ni Zumurrud Khaton idiay Baghdad (nabangon idi 1202&amp;nbsp;AD), ladawan idi 1932.]]
Ti Baghdad linabsanna ti [[Ctesiphon]], thi kapitolio ti [[Sassanida nga Imperio|Persiano nga IMperio]], a mabirukan idi iti {{pagbaliwen|30|km|mi|abbr=on}} iti abagatan a daya. Ita nga aldaw, ti laeng nabatin iti Ctesiphon ket ti altar ti ili ti [[Salman Pak]], iti abagatan bassit ti Kalatakan a Baghdad. Ti Ctesiphon ket sinukatanna idi ken innalana ti [[Seleusia]], ti immuna a kapitolio tie [[Seleusida nga Imperio]]. Ti [[Seleusia]] ket nasapsapa  a sinukatanna idi ti siudad ti [[Babilonia]].

Kadagiti nasapa a tawenna, ti siudad ket ammo idi a kas naikarkaro a palagid iti maysa a panangiyebkas iti [[Koran]], idi nangibaga iti [[Paraiso]].&lt;ref&gt;Wiet, pg. 13&lt;/ref&gt; Nagpaut iti uppat a tawen iti pannakaipatakder (764-768). Ni Mansur ket nagumnong kadagiti inhenniero, dagiti agrimensura, ken dagiti kostruksionista ti arte manipud iti sangalubongan tapno agtitignayda a mangiladawan kadagiti plano para iti siudad. Dagiti sumurok a 100,000 nga agtabtrabaho ket napanda a nagsukisok kadagiti plano; adu kadagitoy ket naikkan iti sueldo tapno mangrugi iti panangipatakder ti siudad.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Corzine|first=Phyllis|title=The Islamic Empire|year=2005|publisher=Thomson Gale|page=69}}&lt;/ref&gt;  Ti Hulio ket isu ti napaili a kas panagrugi a panawen gapu kadagiti dua nga astrologo, ni [[Naubakht]] Ahvazi ken ni [[Mashallah ibn Athari|Mashallah]], ket namatmatida a ti siudad ket nasken a maipatakder babaen ti senial ti leon, ti [[Leon (astrolohia)|Leon]].&lt;ref&gt;Wiet, pg. 12&lt;/ref&gt; Ti leon ket nainaig iti apuy ken mangisimbolo iti produktibidad, pasindayag, ken panagpadakkel.

Dagiti ladrilio a nausar iti panangibangon ti siudad ket {{pagbaliwen|18|in|mm}} kadagiti amin nga uppat a bangir. Ni [[Abū Ḥanīfa]] ket isu idi ti nagbilbilang kadagiti ladrilio ken nangiparang-ay iti kanal, nga isu met daytoy ti nangiyeg ti danum iti sitio a pagobraan para iti panagusar a mainum ti tao ken ti panagpataud kadagiti ladrilio. Nausar pay ti marmol iti panangipatakder kadagiti pasdek iti amin a paset ti siudad, ken dagiti marmol a tukad ket mapan iti igid ti karayan.

Ti batayan a plano ti siudad ket buklen dagiti dua a dakkel a semi-sirkulo iti agarup a {{pagbaliwen|19|km|mi|abbr=on}} iti diametro. Ti siudad ket naidaremdem a kas sirkulo iti agarup a {{pagbaliwen|2|km|abbr=on}} iti diametro, ken nakaiturongan daytoy a naammuan a kas ti &quot;Natimbukel a Siudad&quot;. Ti orihinal a desinio ket naipakita a kas bugbugtong a singsing dagiti estruktura ti pagtaengan ken komersio iti igid ti uneg dagiti diding ti siudad, ngem ti kanungpalan a panangipatakder ket nanginayon iti sabali a singsing iti uneg ti immuna.&lt;ref name=&quot;ox&quot;&gt;{{cite web|url=http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm|title=Abbasid Ceramics: Plan of Baghdad|publisher=web.archive.org|accessdate=2014-10-05|archive-date=2004-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20040902224710/http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Iti uneg ti siudad adda metdagiti adu a parke, dagiti hardin, dagiti purok, ken dagiti promenada.&lt;ref&gt;&quot;Yakut: Baghdad under the Abbasids, c. 1000CE&quot;&lt;/ref&gt;  Itisentro ti siudad ketmabirukan ti meskita, ken dagiti pay kuartel para kadagiti guardia. Ti panggep wenno usar ti nabati nga espasio iti sentro ket di ammo. Ti sirkular a desinio ti siudad ket dagus a paltiing ti tradisional nga [[urbano a panagplano|urbano a desinio]] ti [[Persia]]no [[Sasaniano]] . Ti Sasaniano a siudad ti [[Firuzabad, Fars|Gur]] idiay [[Probinsia ti Fars|Fars]], a nabangon kadagiti 500 a tawtawen sakbay iti Baghdad, ket gangani kapada iti sapasapna a sirkular a desinio, dagiti agraya nga abenida, ken dagiti pasdek ti gobierno ken dagiti templo iti sentro ti siudad. Daytoy nga estilo ti urbano apanagplano ket maigiddiat iti Taga-ugma a [[Taga-ugma a Gresia|Griego]] ken [[Taga-ugma a Roma|Romano]] nga urbano a panagplano, a dagiti siudad ket naidesinio a kas kuadrado wenno rektanggulo nga addaan kadagiti kalsada nga agsisinnabat iti tunggal maysa kadagiti kanawan nga anggulo.
{{clear}}
== Heograpia ==
[[Papeles:Baghdad, Iraq.JPG|thumb|Law-ang a pannakaimatangan iti Baghdad]]
Ti siudad ket mabirukan iti nawatiwat a tanap a ginudua babaen ti [[Karayan Tigris]]. Ti Tigris ket pisienna iti gudua ti Baghdad, a ti akindaya a gudua ket tinawtawagan iti '[[Risafa]]' ken ti akinlaud a gudua ket naam-ammuan a kas ti '[[Karkh]]'. Ti daga a nakabangonan ti siudad ket intero a gangani a nadalumpinas ket ababa ti ayanna, gapu ta ti taudanna ket dagiti nayanud a sedimento manipud kadagiti periodiko a dadakkel a layus a napasamak iti karayan.

=== Klima ===
Ti Baghdad ket addaan iti subtropikal a namaga a klima ([[pannakaidasig ti klima ti Köppen]] ''BWh'') ken daytoy ket, kadagiti termino kadagiti kanagtuan a temperatura, ket maysa kadagiti kapudotan a siudad iti lubong. Iti kalgaw manipud iti Hunio aginggana iti Agosto, ti natimbeng a kangatuan a temperatura ket mabalin a nagatngato a kas {{pagbaliwen|44|°C|°F|abbr=on}} a kuyogan babaen ti nadarang nga init: nairehistro metten it panagtudo iti basbassit ngem sangadosena a beses iti daytoy a paset ti tawen ken saan pay a nakalabes iti {{pagbaliwen|1|mm|in|2}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://climexp.knmi.nl/data/pa40650_yr.txt |title=Monthly rainfall for Baghdad (WMO #40650) |access-date=2014-10-29 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711043252/http://climexp.knmi.nl/data/pa40650_yr.txt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti temperatura a manglabes iti {{pagbaliwen|50|°C|°F|abbr=on}} iti linong ket saan a karkarna a mangmangeg, ken uray iti rabii dagiti temperatura iti kalgaw ket manmanoda iti baba ti {{pagbaliwen|24|°C|°F|abbr=on}}. Gapu ti [[dam-eg]] ket saan unay a nakaro (kadawyan nga ab-ababa ngem 10%) gapu ti kaadayo ti Baghdad manipud iti kalugnakan ti [[Golpo Persiano]], dagiti [[bagio ti tapok]] manipud kadagti desierto iti laud ket kadawyan a mapaspasamak iti las-ud ti kalgaw.

Ti panaglalam-ek ket addaan met kadagiti kalalainganna nga aldaw ken agdumaduma a rabii. Manipud ti Disiembre aginggana iti Pebrero, ti Baghdad ket addaan kadagiti kangatuan a temperatura iti natimbeng a {{pagbaliwen|15.5|to|18.5|C|F}}, urayymet a dagiti ngato iti {{pagbaliwen|70|F|C}} ket mabalin met nga adda. Dagiti temperatura iti bigat ket mabalin met a nalamiis: ti natimbeng a kalamiis iti Enero ket {{pagbaliwen|3.8|°C|°F|abbr=on}} ngem dagiti nababa a temperatura a nababbaba ngem agyelo ket mabalin a mapasamak iti mamindua tunggal maysa a tawen.

Ti tinawen a panagtudtudo, ket gangani a mapasamak iti paset ti panawen manipud iti Nobiembre aginggana iti Marso, daytoy ket natimbeng iti {{pagbaliwen|150|mm|in|2|abbr=on}}, ngem mabalin pay a nangatngato ngem {{pagbaliwen|338|mm|in|2|abbr=on}} ken nababbaba ngem {{pagbaliwen|37|mm|in|2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://climexp.knmi.nl/data/tspa40650.txt |title=Annual Rainfall Statistics for Baghdad (WMO #40650) |access-date=2014-10-29 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711083933/http://climexp.knmi.nl/data/tspa40650.txt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Idi Enero 11, 2008, adda bassit a niebe nga immuna a nagtinnag iti balasiw ti Baghdad.&lt;ref&gt;{{cite web |author=(AFP) – Enero 11, 2008 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |title=Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad |publisher=Afp.google.com |date=2008-01-11 |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2010-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929173506/http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Klima|location = Baghdad
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 24.8
|Feb record high C = 27.1
|Mar record high C = 30.9
|Apr record high C = 38.6
|May record high C = 43.5
|Jun record high C = 48.8
|Jul record high C = 50.0
|Aug record high C = 49.9
|Sep record high C = 47.7
|Oct record high C = 40.2
|Nov record high C = 35.6
|Dec record high C = 25.3
|year record high C= 
|Jan high C = 15.5
|Feb high C = 18.5
|Mar high C = 23.6
|Apr high C = 29.9
|May high C = 36.5
|Jun high C = 41.3
|Jul high C = 44.0
|Aug high C = 43.5
|Sep high C = 40.2
|Oct high C = 33.4
|Nov high C = 23.7
|Dec high C = 17.2
|year high C= 30.6
|Jan mean C = 9.7
|Feb mean C = 12
|Mar mean C = 16.6
|Apr mean C = 22.6
|May mean C = 28.3
|Jun mean C = 32.3
|Jul mean C = 34.8
|Aug mean C = 34
|Sep mean C = 30.5
|Oct mean C = 24.7
|Nov mean C = 16.5
|Dec mean C = 11.2
|Jan low C =  3.8
|Feb low C =  5.5
|Mar low C =  9.6
|Apr low C = 15.2
|May low C = 20.1
|Jun low C = 23.3
|Jul low C = 25.5
|Aug low C = 24.5
|Sep low C = 20.7
|Oct low C = 15.9
|Nov low C =  9.2
|Dec low C =  5.1
|year low C= 14.9
|Jan record low C = -11.0
|Feb record low C = -10.0
|Mar record low C = -5.5
|Apr record low C = -0.6
|May record low C = 8.3
|Jun record low C = 14.6
|Jul record low C = 22.4
|Aug record low C = 20.6
|Sep record low C = 15.3
|Oct record low C = 6.2
|Nov record low C = -1.5
|Dec record low C = -8.7
|year record low C= 
|rain colour = green
|Jan rain mm = 27.2
|Feb rain mm = 19.1
|Mar rain mm = 22.0
|Apr rain mm = 15.6
|May rain mm =  3.2
|Jun rain mm =  0
|Jul rain mm =  0
|Aug rain mm =  0
|Sep rain mm =  0
|Oct rain mm =  3.3
|Nov rain mm = 12.4
|Dec rain mm = 20.0
|year rain mm=122.8
|unit rain days = 0.001&amp;nbsp;mm
|Jan rain days = 8
|Feb rain days = 7
|Mar rain days = 8
|Apr rain days = 6
|May rain days = 4
|Jun rain days = 0
|Jul rain days = 0
|Aug rain days = 0
|Sep rain days = 0
|Oct rain days = 4
|Nov rain days = 6
|Dec rain days = 7
|Jan humidity = 71
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 43
|May humidity = 30
|Jun humidity = 21
|Jul humidity = 22
|Aug humidity = 22
|Sep humidity = 26
|Oct humidity = 34
|Nov humidity = 54
|Dec humidity = 71
|year humidity= 
|Jan sun = 192.2
|Feb sun = 203.3
|Mar sun = 244.9
|Apr sun = 255.0
|May sun = 300.7
|Jun sun = 348.0
|Jul sun = 347.2
|Aug sun = 353.4
|Sep sun = 315.0
|Oct sun = 272.8
|Nov sun = 213.0
|Dec sun = 195.3
|source 1 = World Meteorological Organization ([[Nagkaykaysa a Pagpagilian|UN]])&lt;ref name= WMO&gt;{{cite web
  | url = http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm
  | title = World Weather Information Service – Baghdad
  | publisher = World Meteorological Organization
  | accessdate = 2013-06-20
  | archive-date = 2013-06-25
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Climate &amp; Temperature&lt;ref name=climatetemp&gt;{{cite web
  | url = http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html
  | title = Baghdad Climate Guide to the Average Weather &amp; Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data &amp; Information about Wind Speeds &amp; Humidity:
  | accessdate = 2011-12-25
  | publisher = Climate &amp; Temperature}}&lt;/ref&gt;
|date=Agosto 2010
}}

== Dagiti administratibo a pannakabingbingay ==
[[Papeles:BagdhadFromTheISS.jpg|thumb|right|Ti Baghdad a kas nakita manipud iti [[Internasional nga Estasion ti Limbang]]]]

Ti siudad ti Baghdad ket addaan kadagiti 89 nga opisial a kaarubaan iti uneg dagiti 9 a distrito. Dagitoy nga opisial a panakabingbinagy ti siudad ket nagserbi a kas dagiti adminstratibo a sentro para iti panangideliber kadagiti munisipal a serbisio nga aginggana idi 2003 ket awanan iti politikal nga annong. Idi rugi ti bril 2003, ti tinengngel ti Estados Unidos nga [[Probisionala Turay ti Koalision]] (CPA) ket nangirugi iti proseso iti panagpartuat kadagitoy a baro nga annong. Ti proseso ket immuna a nagipatengnga iti isip iti eleksion dagiti konseho iti kaarubaan kadagiti opisial a kaarubaan, ken binutosan dagiti kaukaso ti kaarubaan.

Ti CPA ket nagtataripnonggda kadagiti serye ti miting iti tunggal maysa a kaarubaan tapno mangipalawag ti lokal a gobierno, tapno mangipalawag ti proseso ti eleksion dagiti kaukaso ket ti mangawis dagiti partisipante a mangiwaras ti damag ken mangikuyog kadagiti gagayyem, kakabagian ken dagiti kaarruba kadagiti sumaruno a miting. Ti tunggal maysa a proseso ti kaarubaan ket kanungpalan a nagpatingga iti pangileppas a miting a dagiti kandidato dagiti konseho para iti baro a kaarubaan ket ipayammoda ti bagbagida ken damagenda dagiti kaarrubada nga agbutos para kaniada.

Kalpasan amin dagiti 88 (kanungpalan a naipadu iti 89) konseho ti kaarubaan ket naisaaden, ti tunggal maysa a konseho ti kaarubaan ket bimmutos kadagiti representatibo manipud kadagiti kameng tapno agserbi iti maysa kadagiti siam a konseho ti distrito ti siudad. Ti bilang dagiti representatibo iti konseho ti distrito ket naibatay iti populasion ti kaarubaan. Ti sumaruno nga addang ket ti panagbutos ti tunggal maysa kadagiti siam a distrito kadagiti representatibo manipud kadagiti kameng tapno agserbi iti 37 a kameng ti Konseho ti Siudad ti Baghdad. Daytoy a tallo a lessad a sistema ti lokal a gobierno ket nangikonekta ti tattao ti Baghdad iti sentral a gobierno babaen kadagiti representatiboda manipud iti kaarubaan, babaen ti distrito, ken aginggana iti konseho ti siudad.

Ti isu met laeng a proseso ket nausar idi tapno mangited kadagiti konseho ti representatibo para kadagti sabali a komunidad iti Probinsia ti Baghdad iti ruar ti siudad. Idiay, dagitilokal a konseho ket nanbutosan manipud kadagiti 20 a kaarubaan (Nahia) ken dagitoy a konseho ket nagbutosda kadagiti representatibo manipud kadagiti kamengda tapno agaserbi kadagiti innem a konseho ti distrito (Qada). Kas met iti kaunegan iti siudad, dagiti konseho ti distrito ket bimmutosda met manipud kadagiti kamengda tapno agserbi kadagiti 35 a kameng ti Rehional a Konseho ti Baghdad.

Ti umuna nga addang iti pannakabangon ti sistema ti lokal a gobierno para iti Probinsia ti Baghdad ket ti panagbubutos ti Probinsial a Konseho ti Baghdad. Kasta met idi, dagiti representatibo iti Probinsial a Konseho ket nabutosan manipud kadagiti kamengda manipud kadagiti ab-ababa a konseho kadagiti bilang a maitunos iti populasion dagiti  distrio nga inrepresentada. Dagiti 41 a kameng ti Probinsial a Konseho ket nagtakem iti opsina idi Pebrero, 2004 ket nagserbi anginggana kadagit ipanagbubutos a napasamak idi Enero2005, idi nabutosan ti baro a Probinsial a Konseho.

Daytoy a sistema dagiti 127 a nagsisina a konseho ket mabalin a kasla narikut unay; nupay kasta, ti Probinsia ti Baghdad ket pagtaengan dagiti pito a riwriw a tattao. Iti kababaan nga agpang, dagiti konseho ti kaarrubaan, ti tunggal maysa a konseho ket mangirepresenta iti maysa a pagtengngaan ti 75,000 a tattao.

Dagiti Siam nga Agbalbalakad kadagiti Konseho ti Distrito (DAC) ket dagiti sumaganad:&lt;ref&gt;{{cite news |title=New troops to move into Iraq |url=http://images.usatoday.com/news/graphics/troop_surge/flash.swf |work=USA Today}}&lt;/ref&gt;


*[[Adhamiyah]]
*[[Karkh]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |title=DefenseLink News Article: Soldier Helps to Form Democracy in Baghdad |publisher=Defenselink.mil |accessdate=2010-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529010542/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |archivedate=2010-05-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[Karrada]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |title=Zafaraniya Residents Get Water Project Update – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228064722/http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2006-03-26-councils-work_x.htm | work=USA Today | title=Basics of democracy in Iraq include frustration | first1=Thomas | last1=Frank | date=2006-03-26 | accessdate=2010-04-26}}&lt;/ref&gt;
*[[Kadhimiya]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |title=DefendAmerica News – Article |publisher=Defendamerica.mil |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227233739/http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[Distrito ti  MansourMansour]]
*[[Siudad ti Sadr]] (Thawra)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |title=Democracy from scratch |publisher=csmonitor.com |date=2003-12-05 |accessdate=2010-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403220914/http://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |archivedate=2010-04-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*[[Al Rashid, Baghdad|Al Rashid]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |title=Leaders Highlight Successes of Baghdad Operation – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |accessdate=2010-04-27 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228012249/http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[Rusafa]]
*[[Baro a  Baghdad]] (Tisaa Nissan) (9 Abril)

Dagiti siam a distrito ket nabingbingay manen kadagiti 89 a babbabassit a kaarubaan a mangbukel kadagiti sektor kadagiti ania man a distrito dita ngato. Thi sumaganad ket ti ''panagpili'' (imbes a ti kompleto a listaan) kadagitoy a kaarubaan:

*Al-[[Ghazaliya]]
*[[Al-A'amiriya]]
*[[Dora, Baghdad|Dora]]
*[[Karrada]]
*[[Al-Jadriya]]
*[[Al-Hebnaa]]
*[[Zayouna]]
*[[Al-Saydiya]]
*[[Al-Sa'adoon]]
*[[Al-Shu'ala]]
*[[Al-Mahmudiyah]]
*[[Bab Al-Moatham]]
**[[Baiyaa|Al-Baya']]
*[[Al-Za'franiya]]
*[[Hayy Ur]]
*[[Sha'ab, Baghdad|Sha'ab]]
*[[Jamia|Hayy Al-Jami'a]]
*[[Al-Adel]]
*[[Al Khadhraa]]
*[[Hayy Al-Jihad]]
*[[Hayy Al-A'amel]]
*[[Hayy Aoor]]
*[[Al-Hurriya]]
*[[Hayy Al-Shurtta]]
*[[Yarmouk, Baghdad|Yarmouk]]
*[[Jesr Diyala]]
*[[Abu Disher]]
*[[Raghiba Khatoun]]
*[[Arab Jibor]]
*[[Al-Fathel]]
*[[Al-Ubedy]]
*[[Al-Washash]]
*[[Al-Wazireya]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* [http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ Babaen kadagiti Desierto a Dalan a Papanan idiay Baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050402090804/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ |date=2005-04-02 }}, babaen ni Louisa Jebb (Mrs. Roland Wilkins), 1908 (1909 ed) ''(ti mabirukan a paksimilia kadagidiay Biblioteka ti Unibersidad ti Georgia ; DjVu ken {{PDFlink|[http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf natuonan a PDF]|11.3&amp;nbsp;MB}} a pormat)''
* [http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/ Ti Agtaltalinaed idiay Mesopotamia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/ |date=2005-05-25 }}, a daytoy ti panagbanbaniaga ti opisial nga artista iti Hardin ti Eden, babaen ni Donald Maxwell, 1921 ''(ti mabirukan a paksimilia kadagidiay Biblioteka ti Unibersidad ti Georgia; DjVu &amp; {{PDFlink|[http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf natuonan a PDF]|7.53&amp;nbsp;MB}} a pormat)''

Liblibro:
* {{cite book |last=Pieri |first=Caecilia |year=2011 |title= Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920–1950 |url=https://archive.org/details/baghdadartsdecoa0000pier |publisher=Ti Amerikano nga Unibersidad idiay Cairo a Pagmalditan |edition=1st |page=160 |isbn=978-9774163562}}
&quot;Dagiti Panagbanbaniaga idiay Asia ken Aprika 1325-135&quot; babaen ni Ibn Battuta.
&quot;Gertrude Bell: dagiti Arabiano a diario,1913-1914.&quot; babaen ni Bell Gertrude Lowthian, ken O'Brien, Rosemary.
&quot;Dagiti Historikal a Siudad ti Islamiko a lubong.&quot;babaen ni Bosworth, Clifford Edmund.
&quot;Otomano nga administrasion ti Irak, 1890-1908.&quot; babaen ni Cetinsaya, Gokhan.
&quot;Labus idiay Baghdad.&quot; babaen ni Garrels, Anne, lken Lawrence, Vint.
&quot;Ti laglagip ni Mayor-Heneral Apo Henry Creswicke Rawlinson.&quot; babaen ni Rawlinson, George.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}

{{Listaan dagiti kapitolio ti Asia babaen ti rehion}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Baghdad| ]]
[[Kategoria:Liga ti Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Asia]]
[[Kategoria:Kultura ti Irak]]
[[Kategoria:Dagiti historikal a komunidad ti Hudio]]
[[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar iti igid ti Kalsada Seda]]
[[Kategoria:Dagiti matagtagitao a lugar a nabangon idi maika-8 a siglo]]
[[Kategoria:Panagbangbangon idi 762]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Irak]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]]</text>
      <sha1>k5c5xz4dkwp9pjyarz4i7vmb4qvn8xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dubai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17879</id>
    <revision>
      <id>407343</id>
      <parentid>407037</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13029" sha1="7r2ub3unta31b02lb82wglcwcax8fuw" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name=Dubai
|official_name=Emirato ti Dubai
|native_name=&lt;span style=&quot;line-height:150%&quot;&gt;{{lang|ar|دبي}}&lt;/span&gt;
|settlement_type=[[Emirato]]
|translit_lang1_type=[[Arabiko a sinuratan|Arabiko]]
|translit_lang1_info= دبي
|image_skyline= Dubai night skyline.jpg
|image_caption= Kalsada Sheikh Zayed
|image_flag=Flag of Dubai.svg
|image_map= Dubai.png
|map_caption = Ti Dubai (nalabbasit) ti uneg ti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|UAE]] (nalabbasit ken duyaw)
|image_map1=LocationUnitedArabEmirates.png
|coordinates={{coord|25|15|47|N|55|17|50|E|type:adm1st_region:AE|display=inline,title}}
|seat=Dubai
|government_type=[[Batay-linteg a monarkia]]&lt;ref name=constmonarchy&gt;{{cite web |title=Batay linteg ti UAE |url=http://www.helplinelaw.com/law/uae/constitution/constitution01.php |publisher=Helplinelaw.com |accessdate=21 Hulio 2008 |archive-date=2013-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217082141/http://helplinelaw.com/law/uae/constitution/constitution01.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|subdivision_type=Pagilian
|subdivision_name={{wagayway|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}}
|subdivision_type2=[[Dagiti Emirato Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Emirato]]
|subdivision_name2={{flagu|Dubai}}
|parts_type=Dagiti subdibision
|parts=Dagiti ili ken purok
|p1 = [[Jebel Ali]]
|p2 = [[Hatta, Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Hatta]]
|p3 = Al Hunaiwah
|p4 = [[Al Aweer]]
|p5 = Al Hajarain
|p6 = Al Lusayli
|p7 = Al Marqab
|p8 = Al Faq
|p9 = Hail
|p10 = Assam
|p11 = Ud al-Bayda
|p12 = Al Malaiha
|p13 = Al Madam
|p14 = Margham
|p15 = Urqub Juwayza
|p16 = Al Qima
|leader_title=[[Monarkia|Agturturay]]
|leader_name=[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]
|leader_title1=[[Nabalangatan a Prinsipe]]
|leader_name1=[[Hamdan Bin Mohammed Bin Rashid Al Maktoum|Hamdan bin Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]
|established_title1=Nainkorporado (ili)
|established_date1=9 Hunio 1833
|established_title2=Panagwaywayas manipud iti Nagkaykaysa a Pagpagarian
|established_date2=2 Disiembre 1971
|founder=[[Al Maktoum|Hamdan bin Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]
|area_magnitude=
|area_total_km2=4114
|area_footnotes=&lt;ref&gt;Kalawa ti &quot;emirato ti Dubai emirate&quot;, a mairaman dagiti naparboan nga is-isla.&lt;/ref&gt;
|population_as_of=2010
|population_metro=3,843,121
|population_total=2262000
|population_density_km2=408.18
|population_density_sq_mi=1057
|population_blank1_title=Panakaumilian&amp;nbsp;&lt;span style=&quot;font-weight:normal; font-size:80%;&quot;&gt;&lt;br /&gt; (2005)&lt;/span&gt;
|population_blank1= 35% [[Dagiti Indiano idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Indiano]] &lt;br /&gt; 17% [[Tattao nga Emirati|Emirati]] &lt;br /&gt; 13.3% [[Dagiti Pakistani idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Pakistani]] &lt;br /&gt; 7.5% [[Dagiti Bangladeshi idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Bangladeshi]] &lt;br /&gt; 2.5% [[Dagiti Pilipino idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Pilipino]] &lt;br /&gt; 1.5% [[Dagiti Sri Lankano idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Sri Lankan]] &lt;br /&gt; 0.9% Europeano &lt;br /&gt; 0.3% [[Dagiti Amerikano idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|Amerikano]] &lt;br /&gt; 5.7% dadduma pay a pagpagilian
|utc_offset=+4
|timezone=Pagalagadan nga oras ti UAE
|website=[http://www.dubai.ae/en/pages/default.aspx Dubai Emirate]&lt;br /&gt;[http://www.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn Munisipalidad ti Dubai]
|footnotes=
}}
Ti '''Dubai''' ({{IPAc-en|d|uː|ˈ|b|aɪ}} {{respell|doo|BY|'}}; {{lang-ar|دبيّ}} ''{{transl|ar|DIN|Dubayy}}'', {{IPA-ar|dʊ'bæj|IPA}}) ket maysa nga [[emirato]] ti uneg ti [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]] (UAE).Ti maysa a siudad ti uneg ti emirato ket nanaganan pay ti Dubai. Ti emirato ket mabirukan idiay abagatan a daya ti [[Golpo Persiano]] idiay [[Arabiano a Peninsula]] ken adda ti kadakkelan a populasion nga adda ti maikadua a kadkkelan a teritorio ti daga babaen ti kalawa kadagiti amin nga emirato, kalpasan ti [[Abu Dhabi (emirato)|Abu Dhabi]].&lt;ref name=dxbpopulation&gt;{{cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-12&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;va=&amp;pt=a |title=Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo: metropolitano a luglugar |publisher=World-gazetteer.com |accessdate=31 Hulio 2009 |archiveurl=https://archive.today/20121204150620/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-12&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;va=&amp;pt=a |archivedate=2012-12-04 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Dubai ken Abu Dhabi ket isu dagitoy laeng ti dua nga emirato nga addaan iti beto a bileg kadagiti nangruna a banbanag nga addaan iti nailian a kangrunaan iti [[Pederala Nailain a Konsilo|lehislatura]] ti pagilian .&lt;ref name=dxbshj&gt;Ti Gibierno ken Politika ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika. D Long, B Reich. p.157&lt;/ref&gt; Ti Siudad ti Dubai ket mabirukan idiay akin-amianan nga aplaya ti emirato. Ti Dubai ket kankanayon a naipagpagarup a kas maysa a pagilian kadagiti kaaduan a kaso, ti sibubukel nga UAE ket naibagbaga idi a kas ti 'Dubai.'&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |title=Archive copy |access-date=2012-09-28 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215234701/http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti kasapaan a panakaibagbaga ti Dubai ket idi 1095, ket ti kasapaan a panagtaeng a tinawtawagan a kas ti Dubai nga ili ket napetsaan manipud idi 1799. Ti Dubai ket pormal a nabangon idi 1833 babaen ni Sheikh Maktoum bin Buti al Maktoum idi nakaawis kadagiti 800 a kameng ti Bani Yas a tribu, a nagtataeng ti paset ti tattan a Saudi Arabia, tapno mangsurot kaniana idiay Alog ti Dubai babaen ti Al Abu Falasa a sangkaputotan ti [[Bani Yas]]. Daytoy ket nabatbati a tinengtengngel ti sangkaputotan idi nangirugi ti Nagkaykaysa a Pagarian a mangsalaknib ti Dubai idi 1892.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/expat/expatlife/8575461/Give-me-a-break-stop-knocking-Dubai.html |title=Give me a break: stop knocking Dubai |publisher=Telegraph |date=16 Hunio 2011 |accessdate=12 Agosto 2011 |location=Londres}}&lt;/ref&gt; Ti heograpiko a lokasionna ket mangited daytoy ti nangruna a sentro ti pagtagtagilakuan ken babaen ti rugi ti maika-20 a siglo, daytoy ket maysa idi a nangruna a puerto.

Tatta nga aldaw, ti Siudad ti Dubai ket rimsua a kas maysa a [[sangalubongan a siudad]] ken maysa a sentro ti komersio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|title=Ti 2008 a Pagsurotan dagiti Sangalubongan a Siudad|date=15 Oktubre 2008|publisher=Ganganaet nga Annuroten|accessdate=20 Abril 2010|archive-date=2010-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Urayno ti ekonomia ti Dubai ket naipatakder iti [[lana nga industria]], ti modelo ti komersio ti emirato ket isu ti mangpapaandar ti ekonomiana, nga adda ti nagbanagan a dagiti nangruna a puonanna ket agtaud tattan ti  [[Turismo idiay Dubai|turismo]], tagikua a daga, ken dagiti serbisio ti pinansia, a kapadpada daytoy kadagiti Akinlaud a pagpagilian.&lt;ref name=oilrev&gt;[http://www.ameinfo.com/122863.html Oil share dips in Dubai GDP] ''AMEInfo'' (9 Hunio 2007) Naala idi 15 Oktubre 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ArBusEcon&quot;&gt;[http://www.arabianbusiness.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7297:dubai-economy-set-to-treble-by-2015&amp;Itemid=1 Ti ekonomia ti Dubai ket agpakatlo a dumakkel intono 2015] ''ArabianBusiness.com'' (3 Pebrero 2007) Naala idi 15 Oktubre 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ddooo&quot;&gt;{{cite web|title=Ti Dubai ket mangisabsabali manipud iti lana |url=http://www.ameinfo.com/66981.html |publisher=AMEInfo |date=7 Septiembre 2005 |accessdate=12 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt; Ti Dubai ket kabiitan a nakaawawis ti sangalubongan a panagikaskaso babaen kadagiti adu a panagipabpabaro a dadakkel a panagbangon a gandat ken dagiti pasamak ti isports. Daytoy a panagpaadu a panagikaskaso ket nangipakpakita kadagiti karbengan ti panagtrabaho ken karbengan ti nagtagitaoan a bambanag a maipanggep kadagiti kaaduan nga Abagatan nga Asiano a mangmanggedanna.&lt;ref&gt;Mike Davis (2006) [http://newleftreview.org/?page=article&amp;view=2635 Panagbutbuteng ken Kuarta idiay Dubai], ''New Left Review'' 41, pp. 47–68&lt;/ref&gt; Ti tagikua a pagilakuan ti Dubai ket nakasanay ti narigat a pannakaapday idi 2008 ken 2009 a kas ti nagbanagan ti pannakaapday ti sangalubongan nga ekonomiko kalpasan ti [[pinansia didigra ti 2007–2012]].&lt;ref name=&quot;Propertywire.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.propertywire.com/news/middle-east/job-losses-property-decline-dubai-200812032193.html |title=Dagiti pannakapukaw ti trabaho ket nangipardas ti pannakaapday idiay Dubai ngem ti kalalainganna a nabayag a termino a pagbanagan ket nasayaat &amp;#124; Tengnga a Daya &amp;#124; Damdamag |publisher=Propertywire.com |date=3 Disiembre 2008 |accessdate=14 Hulio 2009}}&lt;/ref&gt; Nupay kasta, ti Dubai ket nakaaramid ti natalinaay ket nainut a panakaungar.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabiangazette.com/dubai-witnessed-stable-financial-recovery/ |title=Archive copy |access-date=2012-09-28 |archive-date=2015-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012012652/http://www.arabiangazette.com/dubai-witnessed-stable-financial-recovery/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Manipud idi 2012, ti Dubai ket isu ti maika-22 a kanginaan a siudad iti lubong, a linabsanna ti [[Londres]] (maika-25) ken isu ti kanginaan a siudad idiay Tengnga a Daya, a naglablabas ti [[Tel Aviv]] (maika-31).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |title=Archive copy |access-date=2012-09-28 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122062758/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thepeninsulaqatar.com/business-news/208156-oslo-zurich-and-tokyo-are-most-expensive-cities.html |title=Archive copy |access-date=2012-09-28 |archive-date=2013-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130504180335/http://www.thepeninsulaqatar.com/business-news/208156-oslo-zurich-and-tokyo-are-most-expensive-cities.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti [[Mercer (pagkonsultaan a kompania)|Mercer]] ket nangiranggo ti Dubai a kas ti kasayaatan a lugar a pagtaengan idiay Tengnga a Daya.&lt;ref&gt;http://www.thenational.ae/business/economy/abu-dhabi-and-dubai-are-best-places-to-live-in-the-middle-east-survey-says&lt;/ref&gt;

== Etimolohia ==
Idi tawtawen ti 1820, ti Dubai ket naibagbaga a kas ti ''Al Wasl'' babaen dagiti Britaniko a historiador. Bassit laeng dagiti adda a rehistro a maipanggep ti kultural a pakasaritaan ti UAE wenno dagiti kunstituentena kadagiti [[Dagiti emirato ti Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|emirato]] ken gapu ti sinasao a tawidan ti rehion, sarsarita ken mito ket saan a naisursurat. Segun ken ni Fedel Handhal, ti maysa nga agsuksukimat iti pakasaritaan ken kultura ti UAE, ti balikas a ''Dubai'' ket mabalin a nagtaud manipud iti balikas a ''Daba'' (ti kapadpada ti ''Yadub'', a kayatna a sawen ket ''tapno agakarayam''); a mangibagbaga ti nabuntog nga ayus ti [[Alog Dubai]] a mapan ti kaunegan ti daga. Ti mannaniw ken eskolar a ni Ahmad Mohammad Obaid ket sinursurtona ti isu met laeng a balikas, ngem ti sabali a pannakaibaga ti ''[[dudon]]''.&lt;ref name=etymology2&gt;[http://www.uaeinteract.com/docs/How_did_Dubai,_Abu_Dhabi_and_other_cities_get_their_names?_Experts_reveal_all/24335.htm Kasano ti Dubai, Abu Dhabi ken dagiti sabsabali pay a siudad ti panakaala ti nagnaganda? Ipakita amin dagiti eskperto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525010653/http://www.uaeinteract.com/docs/How_did_Dubai,_Abu_Dhabi_and_other_cities_get_their_names?_Experts_reveal_all%2F24335.htm |date=2011-05-25 }}. UAEInteract.com. 10 Marso 2007&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
* Syed Ali. ''Dubai: Gilded Cage'' (Unibersidad ti Yale a Pagmalditan; 2010) 240 pampanid. Mangipatengnga ti isip iti panagtrato ti emirato ti Arabo dagiti gangganaet nga agtrabtrabaho.
* Heiko Schmid: ''Ekonomia ti Panakaliwliwa: Dubai ken Chicago a kas ti Natema nga Urbano a Langa ti Daga'', Berlin, Stuttgart 2009, {{ISBN|978-3-443-37014-5}}.
* John M. Smith: ''Dubai Ti Maktoum a Sarita'', Norderstedt 2007, {{ISBN|3-8334-4660-9}}.

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
*[http://www.dubai.ae/en.portal www.Dubai.ae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422154810/http://www.dubai.ae/en.portal |date=2009-04-22 }} – Opisial a sapot ti pagsaadan ti Gobierno ti Dubai

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dubai| ]]
[[Kategoria:Golpo Persiano]]
[[Kategoria:Dagiti nataengan nga aplaya a lugar idiay Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti metropolitano a lugar Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]]
[[Kategoria:Dagiti emirato ti Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>7r2ub3unta31b02lb82wglcwcax8fuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Niger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18258</id>
    <revision>
      <id>407370</id>
      <parentid>402704</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12295" sha1="t3269qbpve5c0ew5wqq9516aw2uvfjg" xml:space="preserve">{{Infobox karayan
| name               = {{marebba a listaan|titlestyle = background:transparent;|title = Karayan Niger|liststyle=width:auto;margin-left:auto;margin-right:auto;|{{font|{{patubo a nagan|fr|Fleuve Niger}}|size=76%}}|{{font|{{lang|mnk|Joliba}} {{font|([[Pagsasao a Maninka|Maninka]])|size=81%|css=font-weight:normal;}}|size=76%}}|{{font|{{patubo a nagan|bm|Jeliba}}|size=76%}}|{{font|{{patubo a nagan|ff|Maayo Baleo}}|size=76%}}|{{font|{{patubo a nagan|taq|Egerew n-Igerewen}}|size=76%}}|{{font|{{lang|dje|Issa Beri}} {{font|([[Pagsasao a Zarma|Zarma]])|size=81%|css=font-weight:normal;}}|size=76%}}|{{font|{{patubo a nagan|ha|Kwara}}|size=76%}}|{{font|{{patubo a nagan|yo|Oya}}|size=76%}}|{{font|{{patubo a nagan|ig|Orimiri}}|size=76%}}}}
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = Di ammo.  Mabalin a manipud iti [[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]] para iti Karayan ''gher''
| image              = Niger river at Koulikoro.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Ti Niger idiay [[Koulikoro]], [[Mali]].
| map                = Map of River Niger.svg
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| subdivision_type1  = Pagilian
| subdivision_name1  = [[Guinea]], [[Mali]], [[Niger]], [[Benin]], [[Nigeria]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = Dagiti siudad
| subdivision_name5  = [[Tembakounda]], [[Bamako]], [[Timbuktu]], [[Niamey]], [[Lokoja]], [[Onitsha]]
| length             = {{pagbaliwen|4180|km|mi|abbr=on}}
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= [[Delta ti Niger]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geol.lsu.edu/WDD/AFRICAN/Niger/niger.htm|title=WWD Continents|author=|date=|website=www.geol.lsu.edu|accessdate=28 Abril 2018|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008103921/http://www.geol.lsu.edu/WDD/AFRICAN/Niger/niger.htm|archivedate=8 Oktubre 2017|df=}}&lt;/ref&gt;
| discharge1_min     = {{pagbaliwen|500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{pagbaliwen|5589|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geol.lsu.edu/WDD/AFRICAN/Niger/niger.htm|title=WWD Continents|author=|date=|website=www.geol.lsu.edu|accessdate=28 Abril 2018|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008103921/http://www.geol.lsu.edu/WDD/AFRICAN/Niger/niger.htm|archivedate=8 Oktubre 2017|df=}}&lt;/ref&gt;
| discharge1_max     = {{pagbaliwen|27600|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.risorseidriche.dica.unict.it/Sito_STAHY2010_web/pdf_papers/AbrateT_HubertP_SighomnouD.pdf|title=A STUDY ON THE HYDROLOGICAL SERIES OF THE NIGER RIVER AT KOULIKORO, NIAMEY AND LOKOJA STATIONS|first=Ing. Antonio|last=Castano|date=|website=webcache.googleusercontent.com|accessdate=28 Abril 2018|archive-date=2016-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101085233/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gF9Pb96gxA0J:www.risorseidriche.dica.unict.it/Sito_STAHY2010_web/pdf_papers/AbrateT_HubertP_SighomnouD.pdf+niger+river+peak+discharge&amp;cd=2&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl=us|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101085233/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gF9Pb96gxA0J:www.risorseidriche.dica.unict.it/Sito_STAHY2010_web/pdf_papers/AbrateT_HubertP_SighomnouD.pdf+niger+river+peak+discharge&amp;cd=2&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl=us |date=2016-01-01 }}&lt;/ref&gt;
| source1            = [[Tangtangkig ti Guinea]]
| source1_location   = [[Guinea]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Taaw Atlantiko]]
| mouth_location     = Golpo to Guinea, [[Nigeria]]
| mouth_coordinates  = 
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{pagbaliwen|2117700|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[Karayan Sokoto]], [[Karayan Kaduna]], [[Karayan Benue]], [[Karayan Anambra]]
| tributaries_right  = [[Karayan Bani]]
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
Ti '''Karayan Niger''' ket isu ti kangrunaan a [[karayan]] iti [[akinlaud nga Aprika]] nga umabot iti agarup a {{pagbaliwen|4180|km|mi|sigfig=2|abbr=on}}.  Ti [[pagayusan a labneng]]na ket {{pagbaliwen|2117700|km2|sqmi|-2|abbr=on}} iti kalawa.&lt;ref&gt;{{Citation |last= Gleick |first= Peter H. |title= Ti Danum ti Lubong, 2000–2001: Ti Mamindua a tawen a ti Nasadiwa a Danum |year= 2000 |publisher= Island Press |isbn= 1-55963-792-7 |page= 33}}; online idiay [http://books.google.com/books?id=b61zOkAs5NcC Lilibro ti Gppgle]&lt;/ref&gt; Ti taudanna ket idiay [[Kabanbantayan ti Guinea]] idiay abagatan a daya ti [[Guinea]]. Daytoy ket agayus nga immindayon babaen ti [[Mali]], [[Niger]], idiay pagbeddengan ti [[Benin]] ken babaen ti [[Nigeria]], nga agayus babaen ti maysa a dakkel a [[delta ti karayan|delta]], nga ammo pay kas ti [[Delta Niger ]] wenno ti [[Oil Rivers|Lana a Karkarayan]], a mapan idiay [[Golpo ti Guinea]] idiay [[Taaw Atlantiko]].  Ti Niger ket isu ti maikatlo a kaatiddogan a karayan idiay Aprika, a malabsan laeng babaen ti [[Nilo]] ken ti [[Karayan Kongo]] (nga ammo pay a kas ti Karayan Zaïre).  Ti kangrunaan a [[tributario]]na ket ti [[Karayan Benue]].

== Etimolohia ==
Ti Niger ket tinawtawagan iti ''Jeliba'' wenno ''Joliba'' &quot;nalatak a karayan&quot; iti [[Dagiti Manding a pagsasao|Manding]]; ''Orimiri'' wenno ''Orimili'' &quot;nalatak a danum&quot; iti [[Pagsasao nga Igbo|Igbo]]; ''Egerew n-Igerewen'' &quot;karayan dagiti karayan&quot; iti [[Dagiti Tuareg a pagsasao|Tuareg]]; ''Isa Ber'' &quot;dakkel a karayan&quot; iti [[Dagiti Songhay a pagsasao|Songhay]]; Kwara iti [[Pagsasao a Hausa|Hausa]]; ken ''Oya'' iti [[Pagsasao a Yoruba|Yoruba]]. Ti nagtaudan ti nagan a ''Niger'', a kasisigud laeng a naipakat kadagiti katengngaan a sakup ti karayan, ket di ammo. Ti mabalin a taudanna ket ti maysa a pannakabalbaliw, babaen ti impluensia iti Latin a ''niger'' &quot;nangisit&quot;, iti Tuareg a nagat ti ''egerew &lt;u&gt;n-iger&lt;/u&gt;ewen'', nga inus-usar kadagiti igid ti katengngaan a sakup ti karayan iti law-law ti [[Timbuktu]].&lt;ref&gt;Ti Arabiko a nagan iti ''nahr al-anhur'' ket maysa a dagus a pannakaipatarus iti Tuareg.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Online nga Etimplohiko a Diksionario ti Niger]&lt;/ref&gt; Gaputa ti Timbuktu ket adda iti akin-abagatan a gibus iti nangruna a dalan ti [[Trans-Sahara a pagtagilakuan]] a mapan  idiay akinlaud a Mediteraneo, daytoy ti taudan ti kaaduan a pannakaaamo ti Europa iti daytoy a rehion.

Dagiti mediebal a mapa ti [[Europa]] ket nagipakpakat ti nagan a ''Niger'' kadagiti katengngaan a gay-at ti karayan, iti moderno a Mali, ngem ti ''Quorra (Kworra)'' kadagiti akin-baba a gay-at iti moderno a Nigeria, a kas dagitoy idi ket saan a nabigbigan nga isu met laeng nga agpadpada a karayan. Idi dagiti kolonia abileg ti Europa ket nangrugrugida a nagipatpatulod kadagiti barko iti igid ti Laud nga aplaya ti Aprika idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo, ti [[Karayan Senegal]] idi ket kanlnayon a naibagbaga nga isu ti mapan iti baybay a gibus iti Niger. Ti [[Delta Niger]], a maibuybuyat iti Atlantiko babaen dagiti mangle a kalugnakan ken dagiti rinibu a [[distributario]] kadagiti igid ti ginasut a milia, ket naipanpanunotan idi a dagitoy ket aplaya a kalugnakan laeng. Idi laeng maika-18 a siglo a panagbisita ni [[Parke Mungo (eksplorador)|Parke Mungo]], a nagpababa a nagbanbaniaga iti Karayan Niger ken nangbisita dagiti nalatak nga imperio ti Sahel iti panawenna, ti husto a pananginagan ti dalan ti Niger dagiti Europeano, ken nangipadakkel ti nagan iti intero a dalanna.

Dagiti moderno a pagilian ti [[Nigeria]] ken [[Niger]] ket nakaala ti naganda manipud iti karayan, a nagmarmarka dagiti sinuppiatan a nailian a panagtunton babaen kadagiti bileg ti kolonia iti &quot;Akinngato&quot;, &quot;Akinbaba&quot; ken &quot;Tengnga&quot; a labneng ti karayan Niger idi las-ud ti [[Innagaw para iti Aprika]] idi gibus ti maika-19 a siglo.

== Heograpia ==
[[Papeles:Mali.A2001291.1045.250m.jpg|thumb|Ti nalatak a tikor ti Karayan Niger, a makitkita manipud iti tangatang, ket agparpartuat iti berde nga arko kadagiti kayumanggi iti [[Sahel]] ken Sabana.  Ti berde a masa iti kanigid ket isu ti [[Akin-uneg a Delta Niger]], ken ti adayo a kanigid ket dagiti tributario ti [[Karayan Senegal]].]]

Ti Karayan Niger ket maysa a &quot;nalitnaw&quot; a karayan, nga agaw-awit laeng ti maysa a maikasangapulo a sedimento a kas ti [[Karayan Nilo|Nilo]] gapu ta dagiti taudan ti danum ti Niger ket naisanglad kadagiti taga-ugma a bato a mangited laeng ti bassit a [[lan-ak]].&lt;ref name=&quot;Reader, p. 191&quot;&gt;{{harvnb|Reader|2001|p=191}}&lt;/ref&gt; Kasla ti Nilo, ti Niger ket tinawen a malayusan; daytoy ket mangrugi ti Septiembre, ken kumaro iti Nobiembre, ken malpas iti Mayo.&lt;ref name=&quot;Reader, p. 191&quot; /&gt;

Ti maysa a naisangsangayan a langa ti karayan ket ti [[Akin-uneg a Delta Niger]], nga agporma ti kellaat a panagpabassit ti bukodna a [[gradiente]].&lt;ref name=&quot;Reader, p. 191&quot; /&gt; Ti pagbanaganna ket ti maysa a rehion dagiti [[naisallapid nga alog stream]], dagiti [[kalugnakan]], ken dagiti danaw a kasla ti kadakkel iti [[Belhika]]; dagiti tiempo a layus ket mangaramid ti Delta a nasayaat nga agpataud para iti [[panagkalap]] len [[agrikultura]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Reader|2001|pp=191–192}}&lt;/ref&gt;

Ti karayan ket 'makapukaw' ti ganggani a dua a pagkatlo ti mabalin a panagayusna idiay Akin-uneg an Delta a baetan ti [[Ségou]] ken [[Timbuktu]] babaen panagagsep ken panagbawbaw. Amin a danum manipud iti [[Karayan Bani ]], nga agayus iti Delta idiay [[Mopti]], ket saan a makasukat para kadagitoy a 'pannakapukaw'. Ti katimbengan a 'pukaw' ket nakarkulo iti 31&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/tungngal maysa a tawen, ngem adu ti adu a pagdumadumaanna iti tinawen.&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;[[FAO]]:[http://www.fao.org/docrep/w4347e/w4347e0i.htm Pannakabalin a Panagsibbo idiay Aprika: Ti labneng, arngian, Ti Labneng Niger], 1997&lt;/ref&gt; Ti karayan ket tiponanto babaen dagiti nadumaduma a tributario, ngem mapukawan pay ti adu a danum babaen ti panagbawbaw. Ti kaadu ti danum a sumsumrek iti Nigeria ket narukrukod idiay Yola ket nakarkulo idi iti 25&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/ti tunggal maysa a tawen sakbay ti tawtatwen ti 1980 ken iti 13.5&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/ti tunggal maysa a tawen idi las-ud ti tawtawen ti 1980. Ti kangrunaan a tributario ti Niger idiay Nigeria ket ti [[Karayan Benue ]] a tumipon iti karayan idiay Lokoja, Nigeria. Ti dagup a tomo dagiti tributario idiay Nigeria ket innem nga ad-adu ngem ti uneg a panagayus idiay Nigeria, nga adda ti panagayus idiay asideg ti [[sabangan]] ti karayan iti 177.0&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/ti tunggal maysa tawen sakbay ti tawtawen ti 1980 ken 147.3&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/ti tunggal maysa a tawen idi las-ud ti tawtatwen ti 1980.&lt;ref name=&quot;FAO&quot; /&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
*{{citation |last=Reader |first=John |title=Aprika |location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic Society |year=2001 |isbn=0-620-25506-4}}
*{{citation |first=J. Oliver |last=Thomson |title=Pakasaritaan ti Taga-ugma a Heograpia |publisher=Biblo &amp; Tannen Publishers |year=1948 |isbn=0-8196-0143-8}}
*{{citation |first=R.L. |last=Welcomme |chapter=Ti Sistema ti Karayan Niger|editor-first=Bryan Robert |editor-last=Davies |editor2-first=Keith F. |editor2-last=Walker |title=Ti Ekolohia dagiti Karayan a Sistema |publisher=Springer |year=1986 |isbn=90-6193-540-7 |pages=9–60}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Niger River|Karayan Niger}}
*[http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=298&amp;theme=2 Pakaammo ken mapa ti taudan ti danum ti Niger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041027204023/http://www.earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=298&amp;theme=2 |date=2004-10-27 }}

{{DEFAULTSORT:Niger}}
[[Kategoria:Karayan Niger| ]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Guinea]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Mali]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Niger]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Benin]]
[[Kategoria:Dagiti karayan ti Nigeria]]
[[Kategoria:Dagiti sangalubongan a karayan ti Aprika]]
[[Kategoria:Pagbeddengan ti Benin–Niger]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>t3269qbpve5c0ew5wqq9516aw2uvfjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hernán Cortés</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18390</id>
    <revision>
      <id>407356</id>
      <parentid>406390</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11292" sha1="d8gqt96ydc1pfokxezicnrpuftg0mut" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| name        = Hernán Cortés
| image       = Retrato de Hernán Cortés.jpg
| alt         =
| caption     = Hernán Cortés
| birth_name  = Hernán Cortés de Monroy y Pizarro
| birth_date  = 1485
| birth_place = [[Medellín (Espania)|Medellín]], [[Balangat ti Kastila|Kastila]]
| death_date  = {{BirthDeathAge| |1485| | |1547|12|2}}
| death_place = [[Castilleja de la Cuesta]], Kastila
| resting_place = &lt;!-- Mexico city, Mexico --&gt;
| nationality = Kastiliano
| other_names = Hernando Cortés
| known_for   = [[Panagrukma ti Espania ti Asteka nga Imperio]]
| occupation  = [[Konkistador]]
| children    = Don [[Martín Cortés, Maika-2 a Markes ti Ginget ti Oaxaca]], Doña Maria Cortés, Doña Catalina Cortés, Doña Juana Cortės, [[Martín Cortés (anak a lalaki ni doña Marina)]]
| signature   = Hernan Cortes Signature.svg
}}

Ni '''Hernán Cortés de Monroy y Pizarro, Umuna a [[Markesado ti Ginget ti Oaxaca|Markes ti Ginget ti Oaxaca]]''' ({{IPA-es|erˈnaŋ korˈtes de monˈroj i piˈθaro}}; 1485 – Disiembre 2, 1547) ket maysa idi a [[Tattao nga Espaniol|Espaniol]] a ''[[Konkistador]]'' a nangidaulo ti ekspedision a gapuanan ti [[panagrukma ti Asteka nga Imperio|panakatnag ti Asteka nga Imerio]] ken nagiyeg kadagiti dakkel a paset ti kangrunaan a daga ti [[Mehiko]] babaen ti turay ti [[Balangat ti Kastila|Ari ti Kastila]] idi nasapa a maika-16 a siglo. Ni Cortés ket paset idi ti kaputotan dagiti Espaniol a nagkolkolonisado a nagrugian ti umuna a paset ti [[Espaniol a kolonisasion ti Kaamerikaan]].

Naipasngay idiay [[Medellín, Espania]], iti maysa a pamilia ti saan unay a nobilidad, ni Cortés ket nangpili a mangged iti [[Baro a Lubong]]. Isu ket napan idiay [[Hispaniola]] ken kalpasan daytoy idiay [[Kuba]], nga idiay ket nakagun-od ti maysa nga ''[[enkomienda]]'' ken, para iti nabiit a panawen, nagbalin nga alkalde (mahistrado) ti maikadua nga Espaniol nga ili a nabangon ti dayta nga isla. Idi 1519, isu ket nabutosan idi a kapitan ti maikatlo nga ekspedision idiay kangrunaan a daga, ti ekspedision a kimmadua a nagbayad. Ti pannakiringgorna iti Gobernador ti Kuba, a ni [[Diego Velázquez de Cuéllar]], ket nagbanagan ti pannakapasardeng ti panagbaniagana, ti maysa a bilin a saan nga inkaskaso ni Cortés. Idi simmangpet iti kontinente, ni Cortés ket nagballigi a nangipakat ti estratehia a pannakikaduaan kadagiti [[patneng a tattao]] a pannakisinnupiat kadagiti dadduma. Inusarna pay ti maysa a patneng a babai, a ni [[Doña Marina]], a kas maysa nga [[mangipatpatarus]]; nga isu kalpasan daytoy ket nangiyanak ti anak a lalaki ni Cortés. Idi nangipatulod ti Gobernador ti Kuba kadagiti emisario a mangkemmeg kenni Cortés, isu ket nangilaban kaniada ken nangabak, a nagus-usar kadagiti surok a tropa a timmulong kaniana. Ni Cortés ket dagus a nagsursurat iti ari a nagsalsaludsod ti pannakabigbig kadagiti panagballigina imbes a mapadusa iti yaalsa. Kalpasan ti pannaparukmana ti [[Asteka nga Imerio]], ni Cortés ket nagunggunaan idi ti titulo ti ''Marqués del Valle de [[Oaxaca]]'', bayat a ti nadaydayaw a titulo ti [[Baro nga Espania|Birey]] ket naited idi ti ngato ti ranggona a natan-ok a lalaki, a ni [[Antonio de Mendoza]]. Idi 1541 ni Cortés ket nagsubli idiay Espania,  nga idiay ket nakappia a pimmusay ngem idi nakarurod, kalpasan ti innem a tawen.

Gapu kadagiti kontrobersial nga inar-aramid ni Cortés ken ti kaawan kadagiti mapasingkedan a taudan ti pakaamo a maipanggep kaniana, nagbalinen a narigat ti mangikeddeng ti ania man a depinitibo a maipanggep ti personalidadna ken kapanggepanna.

== Nagan ==
Bayat nga isu ket masansana tinawtawagan iti '''Hernán''' wenno '''Hernando''' '''Cortés''' ({{IPA-es|korˈteθ|lang}}), iti panawenna, tinawtawagann ti bagina iti ''Hernando'' wenno ''Fernando'' ''Cortés'' ({{IPA-es|korˈtes|lang}}). Dagiti nagan a Hernán, Hernando, ken Fernando ket agpapada amin a husto dagitoy. Dagiti naudi a dua ket kadawyan a naus-usar iti las-ud ti amin a kabibiagna, ngem ti dati a naipangyababa a porma ket nagbalinen a kadawyan kadagiti [[Pagsasao nga Espaniol]] ken [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] kadagiti moderno a panawen, ken isu ti nagan a kaaduan a pannakaammo ti tattaao ita nga aldaw.&lt;ref&gt;Kas pagarigan, ti bersion ti pagsasao nga Ingles kadagiti suratna ket tinawtawagan ti &quot;Hernán Cortés: Dagiti Surat manipud idiay Mehiko&quot;, kdpy.&lt;/ref&gt;

== Nasapa a biag ==
Ni Cortés ket naipasngay idi 1485 idiay ili ti [[Medellín (Espania)|Medellín]], idiay moderno nga aldaw nga [[Extremadura]], [[Espania]]. Ti amana, ni Martín Cortés de Monroy, ket naipasngay idi 1449 kenni Rodrigo wenno Ruy Fernández de Monroy ken ti asawana a ni María Cortés, ket maysa idi a kapitan ti inpantria iti naisangayan a kaputotan ngem saan unay a baknang. Ti ina ni Hernán ket ni Catalina Pizarro Altamirano.&lt;ref name=&quot;Machado, J. T 1970&quot;&gt;Machado, J. T. Montalvão, ''Dos Pizarros de Espanha aos de Portugal e Brasil'', Author's Edition, 1st Edition, Lisbon, 1970.&lt;/ref&gt;

Babaen ti inana, ni Hernán ket maikadua idi a kasinsin a naminsan a naikkat ni [Francisco Pizarro]], nga isu ket kanungpalan a nangparukma ti [[Inca nga Imperio]] iti moderno nga aldaw ti [[Peru]] (saan nga iyallilaw iti sabali a Francisco Pizarro a kimmuyog kenni Cortés a mangparukma dagiti [[Azteca]]), babaen dagiti nagannak kaniana a ni Diego Altamirano ken asawana ken ti kasinsinna a ni Leonor Sánchez Pizarro Altamirano, ti umuna a kasinsin ti ama ni Pizarro.&lt;ref name=&quot;Machado, J. T 1970&quot; /&gt; Babaen ti amana, ni Hernán ket namindua idi nga adayo a kabagian niwas a [[Nicolás de Ovando]], ti makatlo a Gobernador ti Hispaniola. Ti apongna iti bangir ti amana ket anak a lalaki idi ni [[Rodrigo de Monroy y Almaraz, Maika-5 nga Apo ti Monroy]], ken ti asawan a ni Mencía de Orellana y Carvajal.

Ni Hernán Cortés ket naibagbaga nga isu ket napudaw, managsakit nga ubing babaen ti biograpona, [[kapelian]], ken gayyemna a ni [[Francisco López de Gómara]]. Idi agtawen iti 14,ni  Cortés ket naipatulod idi nga agbasa iti Latin babaen ti ulitegna iti linteg idiay Salamanca.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Hernan_Cortes.aspx Hernán Cortés]&lt;/ref&gt;
Kalpasan ti dua a tawen, ni Cortés, ket nabannogen iti panagbasbasa, ken nagawid idiay Medellín, ken adu met a pannakariro dagiti nagannak kaniana, a nagnamnama nga isu ket makaadal para iti makagunguna a legado a pagsapulan. Nupay kasta, dagidi dua atawen idiay [[Salamanca]], ken ti pay atiddog a paset ti panawen iti panagsanay a kas notario, nga immuna idiay Seville ken kalpasanna idiay [[Hispaniola]], ket nangited kaniana iti pannakaammo dagiti kodigo tilinteg a nakatulong kaniana iti paneknek iti linteg a mangparukma iti Mehiko.&lt;ref name=&quot;Hernan Cortés&quot;&gt;[http://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/cortez.html Hernan Cortés]&lt;/ref&gt;

Iti daytoy a puntos ti biagna, ni Cortés ket inbagbaga idi babaen ni Gómara nga isu ket saan a makatalna, napangas ken naluko.&lt;ref name=&quot;Hernan Cortés&quot; /&gt; Daytoy ket mabalin a nasayaat a panangibaga iti agtawen ti 16 nga ubing a lalaki a nagawid ken nakabiruk kaniana nga isu ket natungday babaen ti biag iti bassit nga ili ti probinsia. Babaen ti daytoy a panawen, dagiti damag kadagitipanagduktal [[Christopher Columbus]] iti [[Baro a Lubong]] ket naipadpadamag idiay Espania.

== Dagiti naginbasaran ==
{{Reflist}}

=== Dagiti nangruna a taudan ===
*Cortés, Hernán. ''Letters'' – available as ''Letters from Mexico'' translated by Anthony Pagden. Yale University Press, 1986. {{ISBN|0-300-09094-3}}. Available [http://books.google.com/books?id=e7IGAAAAQAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;hl=ca&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0 online in Spanish] from an 1866 edition.
*Díaz del Castillo, Bernal. ''The Conquest of New Spain'' – available as ''The Discovery and Conquest of Mexico: 1517–1521'' {{ISBN|0-306-81319-X}}
*López de Gómara, Francisco. ''Hispania Victrix; First and Second Parts of the General History of the Indies, with the whole discovery and notable things that have happened since they were acquired until the year 1551, with the conquest of Mexico and New Spain'' University of California Press, 1966
*Prescott, William H. [http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/PreConq.html ''History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes'']
*[http://members.tripod.com/~GaryFelix/HCwill.htm ''Last Will and Testament of Hernán Cortés'']
*[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1520cortes.html Letter From Hernan Cortes to Charles the V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127140325/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1520cortes.html |date=2012-01-27 }}
*[http://hdl.loc.gov/loc.rbc/kislak.74373.1 ''Hernán Cortés Power of Attorney,'' 1526] From the [http://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the Library of Congress
* [http://hdl.loc.gov/loc.rbc/rosenwald.0654 Praeclara Ferdinandi Cortesii de noua maris oceani Hyspania narratio sacratissimo... 1524]. From the [http://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the Library of Congress

=== Dagiti sekondario a taudan ===
*''Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs'' by Buddy Levy 2008 {{ISBN|978-0-553-80538-3}}
*''Myth and Reality: The Legacy of Spain in America'' by  Jesus J. Chao. Culture/Society Opinion. February 12, 1992.  The Institute of Hispanic Culture of Houston
*Crow, John A. The Epic of Latin America. 4th ed. New York: University of California P, 1992.
*''Hernando Cortés'' by Jacobs, W.J., New York, N.Y.:Franklin Watts, Inc. 1974.
*''The World's Greatest Explorers: Hernando Cortés''. Chicago, by Stein, R.C., Illinois: Chicago Press Inc. 1991.
*{{cite book|author=León-Portilla, Miguel |year=1992|origyear=1959|title=The Broken Spears: The Aztec Account of the Conquest of Mexico (Expanded and updated edition)|url=https://archive.org/details/brokenspearsa00leon |others=Ángel María Garibay K. (Nahuatl-Spanish trans.), Lysander Kemp (Spanish-English trans.), Alberto Beltran (illus.)|edition=|publisher=Beacon Press|isbn=0-8070-5501-8}}
*Maura, Juan Francisco.[https://web.archive.org/web/20130110000155/http://parnaseo.uv.es/Lemir/Revista/Revista7/NuevaEspa.htm &quot;Cobardía, falsedad y opportunismo español: algunas consideraciones sobre la &quot;verdadera&quot; historia de la conquista de la Nueva España&quot;] Lemir (Revista de literatura medieval y del Renacimiento) 7 (2003): 1–29.
*Passuth, László. ''The Rain God cries over Mexico''
*Restall, Matthew. ''Seven Myths of the Spanish Conquest'' Oxford University Press (2003) {{ISBN|0-19-516077-0}}
*''Hernando Cortés'' by Fisher, M. &amp; Richardson K.
*''Hernando Cortés'' Crossroads Resource Online.
*''The Conquest of America'' by Tzvetan Todorov (1996) {{ISBN|0-06-132095-1}}
*Thomas, Hugh (1993). ''Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico'' {{ISBN|0-671-51104-1}}
*White, Jon Manchip. (1971) ''Cortés and the Downfall of the Aztec Empire'' {{ISBN|0-7867-0271-0}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Cortes, Hernan}}
[[Kategoria:1485 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1547 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti eksplorador ti Mehiko]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>d8gqt96ydc1pfokxezicnrpuftg0mut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karachi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18509</id>
    <revision>
      <id>407368</id>
      <parentid>402685</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14349" sha1="3do4jabee74hw3idrcmn8gibympv8zf" xml:space="preserve">{{Infobox pagtaengan
|name= Karachi &lt;br /&gt; {{Nastaliq|کراچی}}
|native_name= ڪراچي
|nickname=Ruangan a Dalan ti Pakistan, Ti Siudad dagiti Naraniag a Silaw, Bassit a Pakistan
|settlement_type=[[Metropolitano a Siudad]]
|image_skyline=Karachi Montage 02.PNG
|imagesize=
|image_caption=Agpakanawan manipud iti ngato:
[[:Papeles:Karachi sky line.jpg|Horisonte ti Karachi]], [[:Papeles:KPT HQ.jpg|KPT HQ]], [[:Papeles:PRC Towers and PNSC Building Karachi.jpg|Tortorre ti PRC ken PNSC]], [[:Papeles:Karachi - Pakistan-market.jpg|Tiendaan ti Karachi]], [[:Papeles:Manora - Tallest Lighthouse of Pakistan P11008351.jpg|Parola ti Manora]], [[:Papeles:Nagan Ch Karachi.jpg|Pagsisinnnukatan ti Nagan]] ken [[:Papeles:Tomb Jinnah.jpg|Panteon ni MA Jinnah]].
|image_seal=&lt;!--Logo of Karachi Metropolitan Corporation.png--&gt;
|image_map=
|mapsize=
|map_caption=Lokasion ti Karachi idiay Sindh ken idiay Pakistan.
|pushpin_map=Pakistan Sindh
|pushpin_mapsize=
|subdivision_type=Pagilian
|subdivision_name=[[Pakistan]]
|subdivision_type1=[[Dagiti administratibo a paset ti Pakistan|Probinsia]]
|subdivision_name1=[[Sindh]]
|seat_type=Konsilo ti siudad
|seat=Patakder ti Siudad, [[Ili ti Gulshan]]-e-Iqbal
|parts_type=Dagiti distrito
|parts_style=coll
|parts=5
|p1=[[Daya a Distrito ti Karachi|Daya a Karachi]]
|p2=[[Laud a Distrito ti Karachi|Laud a Karachi]]
|p3=[[Abagatan a Distrito ti Karachi|Abagatan a Karachi]]
|p4=[[Tengnga a Distrito ti Karachi|Tengnga a Karachi]]
|p5=[[Distrito ti Malir|Malir]]
|government_footnotes=&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{cite web|url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx|title=Gobierno|publisher=Distrito ti Siudad ti Gobierno ti Karachi|accessdate=2010-08-22|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424140518/http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424140518/http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/tabid/99/Default.aspx |date=2011-04-24 }}&lt;/ref&gt;
|government_type=Metropolitano a Siudad
|leader_title=[[Administrador ti Siudad]]
|leader_name= Muhammad Hussain Syed&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=21|title=Opisina ti Administrador|publisher=Metropolitano a Korporasion ti Karachi|accessdate=2012-02-28|archive-date=2013-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235555/http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=21|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230235555/http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=21 |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt;
|leader_title1=[[Komisioner ti Munisipio]]
|leader_name1= Matanat Ali Khan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=54|title=Opisina ti Administrador|publisher=Metropolitano a Korporasion ti Karach|accessdate=2012-02-28|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429182057/http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=54|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429182057/http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=54 |date=2012-04-29 }}&lt;/ref&gt;
|established_title=Metropolitano a Korporasion
|established_date=2011
|coordinates={{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}}
|area_footnotes=&lt;ref name=geography&gt;{{cite web|url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx|title=Heograpia ken Demograpia|publisher=Distrito ti Siudad ti Gobierno ti Karachi|accessdate=2010-08-22}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2=3527
|elevation_footnotes=
|elevation_m=8
|population_as_of=2010
|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;UNWUP13million&quot;&gt;[http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 Nagkaykaysa a Pagpagilian a Reporta dagiti Urbanisasion a Prospekto ti Lubong (online a datos)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223005931/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |date=2009-12-23 }} 2010 a karkulo ti populasion ti Pakistan&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wg1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=a&amp;va=&amp;srt=pnan|title=Lubong: metropolitano a luglugar|last=Helders|first=Stefan|publisher=World Gazetteer|accessdate=28 Hulio 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930211424/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=a&amp;va=&amp;srt=pnan|archivedate=2007-09-30|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930211424/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=a&amp;va=&amp;srt=pnan |date=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt;
|population_note=
|population_total=13,050,000
|population_density_km2= auto
|population_metro=13,205,339
|population_demonym=[[Karachiite]]
|timezone=[[Pagalagadan nga Oras ti Pakistan|PST]]
|utc_offset=+05:00
|timezone_DST=
|utc_offset_DST=
|area_code=+9221-XXXX XXXX
|area_code_type=[[Listaan dagiti numero ti telepono ti Pakistan|Panagtawag a kodigo]]
|postal_code=74XXX – 75XXX
|postal_code_type=[[Dagiti kodigo ti koreo idiay Pakistan|Dagiti kodigo ti koreo]]
|website=[http://www.karachicity.gov.pk/ KarachiCity.gov.pk]
}}

Ti '''Karachi''' ({{Audio|Karachi pronunciation.ogg|Karācī}}, {{lang-ur|{{Nastaliq|'''كراچى'''}}}}); {{lang-sd|ڪراچي}}) ket isu ti kadakkelan a siudad, kangrunaan a [[seaport|puerto ti baybay]] ken [[sentro ti pinansia]] ti [[Pakistan]], ken isu pay ti [[Listaan dagiti kapitolio idiay Pakistan|kapitolio]] ti [[Dagiti administratibo a paset ti Pakistan|probinsia]] ti [[Sindh]]. Ti siudad ket adda ti nakarkulo a populasion ti 21 a riwriw a tattao manipud idi Abril 2012. Dagiti nagbanagan ti senso ket mangipakpakita a [[Distrito ti Karachi|ti distrito]] ket pagtaengan dagiti sumurok a 21 a riwriw a tattao, iti densidad ti gangani a 6,000 a tattao ti tunggal maysa a kuadrado kilometro (15,500 ti tunggal kuadrado milia).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Archive copy |access-date=2012-11-01 |archive-date=2015-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232747/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti Karachi ket isu ti [[Listaan dagiti kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar idiay Pakistan|kaaduan ti populasion a siudad]] iti pagilian, ken ti kadakkelan a siudad iti lubong no maipanggep ti populasion&lt;ref name=&quot;citymayors1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html|title=Dagiti kadakkelan a siudad ken dagiti mayorda idi 2011 |publisher=Dagiti Mayor ti Siudad|accessdate=5 Pebrero 2010}}&lt;/ref&gt; ken isu pay ti maika-11 a kadakkelan nga [[Listaan dagiti urbano nga aglomerasion babae ti populasion (Nagkaykaysa aPagpagilian)|urbano nga aglomerasion]] iti lubong.&lt;ref name=&quot;citymayors2&quot;&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|title=Dagiti prospekto ti Urbanisasion ti Lubong, 2009 a panagbalbaliw (online a datos)|accessdate=11 Mayo 2011|archive-date=2013-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031010136/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ti sentro ti panagibanko, industria, ekonomiko nga aktibidad ken panaglaklako ti Pakistan ken ti pagtaengan kadagiti kadakkelan a korporasion ti Pakistan, a mairaman dagiti maipanggep iti tela, panangipatulod, [[industria ti automotor]], [[palpaliwa]], [[dagiti arte]], moda, panangipaskil, [[panagipablaak]], [[panangiparang-ay ti sopwer]] ken [[mediko a panagsukimat]]. Ti siudad ket sentro ti nangato nga edukasion idiay [[Abagatan a Asia]] ken ti [[Muslim a lubong]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pakistancity.org/karachi_online.html|title=Online a Pakaaamo ti Pakistan a Siudad ti Karachi|publisher=Pakistancity.org|accessdate=2010-05-06|archive-date=2011-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824002852/http://pakistancity.org/karachi_online.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416074831/http://pakistancity.org/karachi_online.html |date=2010-04-16 }}&lt;/ref&gt;

Ti Karachi ket nairanggo a kas maysa a [[Sangalubongan a siudad|Beta a siudad ti sangalubongan]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=GaWC – Ti Lubong segun ti GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=2009-06-03|accessdate=2009-09-14|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |date=2016-08-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC a Listaan ti Pannakairannngo dagiti Siudad ti Lubong|publisher=Diserio.com|accessdate=2009-09-14|archive-date=2010-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |date=2010-02-22 }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket isu ti kapitolio ti Pakistan aginggana idi nabangon ti [[Islamabad]] a kas kapitolio tapno nasyaat a  maiwarwaras dagii panagrangrang-ay iti ballasiw ti pagilian ken tapno mapawilan a maisentro idiay Karachi.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=qeBfed17zxEC&amp;pg=PA187&amp;dq=islamabad+forward+thrust+capital&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=rsOjT_vOLuLF0QXsyaCNCQ&amp;ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=islamabad%20forward%20thrust%20capital&amp;f=false|title=Dagiti Dragon ken Tigre: Ti Heograpia ti Abagatan, Daya, ken Abagatan adaya nga Asia|publisher=John Wiley &amp; Sons|accessdate=2012-05-04}}&lt;/ref&gt; Ti Karachi ket isu ti pakabirukan ti [[Puerto ti Karachi]] ken [[Puerto Qasim|Puerto Bin Qasim]], dagitoy ti dua a kadakkelan ket kakumikoman a puerto ti rehion. Kalpasan ti pannakawaya ti Pakistan, ti populasion ti siudad ket dimmakkel iti ginasut a ribu kadagiti Muhajirs manipud idiay [[India]] ken dagiti dadduma pay a paset ti Abagatan nga Asia ket immayda a nangtaeng idiay Karachi.

Ti siudad ket mabirukan idiay abagatan ti pagilian, idiay igid ti aplaya a sumabtan ti [[Baybay Arabiano]]. Daytoy ket naigay-at ti a sumurok a {{pagbaliwen|3527|km2|abbr=on}} iti kalawa, a gangani nga uppat a beses a dakdakkel ngem ti Hong Kong. Daytoy ket lokal a naamammuan a kas ti  &quot;Siudad dagiti Silaw&quot; ({{Nastaliq|روشنیوں کا شہر}}) ken &quot;Ti Nobia dagiti Siudad&quot; ({{Nastaliq|عروس البلاد}}) para iti kinarag-ona, ken ti &quot;Siudad ni Quaid&quot; ({{Nastaliq|شہرِ قائد}}), nga isu ti nakaipasngayan ken lugar a nakaitabonan ni ''Quaid-e-Azam'', ti Nalatak a Daulo, ([[Muhammad Ali Jinnah]]), ti nangbangon ti Pakistan, a nangaramid a pagtaenganna ti siudad kalapasan ti pannakawaya ti Pakistan manipud iti [[Britaniko a Raj]] idi 14&amp;nbsp;Agosto 1947.

== Dagiti kabsat a siudad ==
{{Kitaen pay ti|Listaan dagiti singin nga ili ken kakabsata siudad idiay Pakistan}}
* {{wagaywayikono|Maurisio}} [[Puerto Louis]], Mauritius manipud idi Mayo 1, 2007&lt;ref name=&quot;portlouis&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2007/05/01/local17.htm|title=Karachi: Kabsat a siudad apanagtunos iti Puerto Louis|publisher=Dawn Group of Newspapers|date=2007-05-01|accessdate=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
* {{wagaywayikono|Tsína}} [[Shanghai]], Tsina manipud idi 15 Pebrero 1984&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14218.html |title=Ganganaet a Pannakibiang ti Shanghai |access-date=2012-11-01 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210131/http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14218.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{wagaywayikono|Hong Kong}} [[Hong Kong]]
* {{wagaywayikono|Saudi Arabia}} [[Jeddah]], Saudi Arabia
* {{wagaywayikono|Uzbekistan}} [[Tashkent]], Uzbekistan
* {{wagaywayikono|Turkia}} [[Istanbul]], Turkia
* {{wagaywayikono|Lebanon}} [[Beirut]], Lebanon
* {{wagaywayikono|Banglades}} [[Dhaka]], Banglades
* {{wagaywayikono|Turkia}} [[Izmir]], Turkia, manipud idi 1985
*{{wagaywayikono|Estados Unidos}} [[Houston]], Estados Unidos manipud idi 8 Mayo 2008&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://221.132.118.186/CDGK/NewsDetails/tabid/255/NewsId/777/Default.aspx|title=Dagiti Salaysay ti Damag|date=2009-05-08|publisher=Siudad-Distrito Gobierno ti Karachi|accessdate=2010-08-26}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{wagaywayikono|Bahrain}} [[Manama]], Bahrain
* {{wagaywayikono|Kosovo}} [[Pristina]], [[Kosovo]] manipud idi 24 Hulio 2008
* {{wagaywayikono|Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo}} [[Dubai]], [[Dagiti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo|U.A.E]]
* {{wagaywayikono|Malaysia}} [[Kuala Lumpur]], Malaysia 1 Hunio 2008
*{{wagaywayikono|Rusia}} [[Moscow]], [[Rusia]] 28 Agosto 2011

== Dagiti ladawan ==

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Papeles:Port-Grand-Karachi-03.jpg|Burayok idiay Puerto ti Nalatak a Patakder
Papeles:Port-Grand-Karachi-02.jpg|Puerto ti Karachi manipud idiay Nalatak a Puerto
Papeles:Chaukundi1.JPG|Dagiti panteon ti Chaukhandi
Papeles:Bagh-e-Qasim Karachi.jpg|Ti Bagh Ibne Qasim idiay Seaview, Clifton Beach iti rabii.
Papeles:IICROAD.jpg|Kalsada I. I. Chundrigar
Papeles:FishingshipsatKarachiHarbour.JPG|Panngalapan a bangka idiay Puerto ti Karachi
Papeles:Karachi Mandir.jpg|Templo Swaminarayan
Papeles:Clifton beach karachi.jpg|Seaview, Clifton Beach
Papeles:Karachi Streetshots.jpg|Ti kalsada idiay Karachi
Papeles:Manora Beach 1100641.JPG|Aplaya Manora
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-the-issue-of-squatters-on-land-needed-for-new-projects-hs-09 Ti banag  dagiti napanglaw nga agtataeng kadagiti daga a kammasapulan dagiti baro a gandat]
*[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/media-gallery/04-ofencroachmentsandmegaprojects-qs-01 Karachi: Dagiti Panagganagam ken dagiti dakkel a gandat]

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Karachi}}

[[Kategoria:Karachi| ]]
[[Kategoria:Dagiti siudad ti Pakistan]]
[[Kategoria:Dagiti dati a nailian a kapitolio]]
[[Kategoria:Nangruna nga artikulo]]</text>
      <sha1>3do4jabee74hw3idrcmn8gibympv8zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sosialismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18809</id>
    <revision>
      <id>407437</id>
      <parentid>360398</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="dkh7beccyggm7gm1ivbdvm6k9tygd63" xml:space="preserve">Ti '''socialismo''' ket maysa nga [[ekonomiko a sistema]] a nailaslasin babaen ti [[sosial a pangtagikua]] [[dagiti pamay-an ti produksion]] ken ti panagtitinnulongan a panagtaripatu ti ekonomia,&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551569/socialism ''sosialismo''] Britannica AKADEMIKO NGA EDISION. Naala idi 19 Enero 2012.&lt;/ref&gt; ken ti [[politikal a pilosopia]] a mangipakpatakder ti kastoy a sistema. Ti &quot;sosial a panagtagikua&quot; ket mabalin a mangitudo dagiti [[pagtitinnulongan ti agob-obra|pagtitinnulongan]] a negosio, ti [[kadawyan a panagtagikua]], [[estado a panagtagikua]], wenno panagtagikua ti umili ti ekuidad.&lt;ref&gt;{{cite book |last= O'Hara|first= Phillip |title= Ensiklopedia ti Politikal nga Ekonomia, Tomo 2 |publisher= [[Routledge]]|date= Septiembre 2003|isbn= 0-415-24187-1|page = 71|quote=Iti pannakaurnos ti agpangpangato a desentralisasion (iti saan a basbassit ngem maysa) dagiti tallo a porma ti sosialisado a panagtagikua ket mailasin manipud iti: dagiti paktoria a tagikua ti estado, dagiti tagikua ti empleado (wenno sosial) a tagikua a kompania, ken panagtagikua ti umili ti ekuidad.}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti nadumaduma  kita ti sosialismo ken awan ti maymaysa a panangipalpalawag a mangsakup kadagitoy.&lt;ref&gt;Peter Lamb, J. C. Docherty. ''Naipakasaritaan a diksionario ti sosialismo''. Lanham, Maryland, UK; Oxford, Inglatera, UK: Scarecrow Press, Inc, 2006. p. 1.&lt;/ref&gt; Dagitoy ket maigiddiat kadagiti kita ti panagtagikua nga itatakderanda, ti grado a panagkammatalekda kadagiti [[Paglakkuan a sosialismo|paglakkuan]] wenno [[Ekonomiko a panagplano|panagplano]], no kasanonto a maurnos kadagiti kaunegan dagiti produktibo a patakder, ken ti papel ti estado iti panangipatakder ti sosialismo.&lt;ref&gt;Nove, Alec. ''Socialism''. Baro a Palgrave a Diksionario ti Ekonomia, Maikadua nga Edision (2008): http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000173 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202230258/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000173 |date=2017-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Socialism|Sosialismo}}

{{kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Sosialismo| ]]
[[Kategoria:Kolektibismo]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomiko nga ideolohia]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomia]]
[[Kategoria:Dagiti politikal nga ideolohia]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomiko a sistema]]</text>
      <sha1>dkh7beccyggm7gm1ivbdvm6k9tygd63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kapitalismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18811</id>
    <revision>
      <id>407367</id>
      <parentid>344557</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="htho503vrzhsrvnxzs205ney4tci2eg" xml:space="preserve">Ti '''kapitalismo''' ket maysa nga [[ekonomiko a sistema]] a naibatay iti [[Pribado a tagikua|pribado a panagtagikua]] [[dagiti pamay-an ti produksion]] ken ti panagpataud kadagiti produkto wenno dagiti serbisio para iti [[ganansia (ekonomia)|ganansia]].&lt;ref&gt;Chris Jenks. ''Core Sociological Dichotomies''. Londres, Inglatera, UK; Thousand Oaks, California, USA; New Delhi, India: SAGE. Pp. 383.&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma pay nga elemento a nangruna iti kapitalismo ket mairaman ti  [[panag-umnong ti puonan]] ken kankanayon a ti [[Salisal (ekonomia)|masalisal a paglakkuan]].&lt;ref&gt;Heilbroner, Robert L.
&quot;kapitalismo.&quot;
Ti Baro a Palgrave a Diksionario ti Ekonomia.
Maikadua nga Edision.
Eds.
Steven N. Durlauf and Lawrence E. Blume.
Palgrave Macmillan,
2008.
Ti Baro a Palgrave a Diksionario ti Ekonomia Online.
  Palgrave Macmillan.
29 Agosto 2012
&lt;http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000053 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028232506/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000053 |date=2017-10-28 }}&gt;
doi:10.1057/9780230226203.0198&lt;/ref&gt; Adda dagiti adu a kita ti kapitalismo, a mairaman ti [[laissez-faire]], [[pagimbagan akapitalismo]] ken [[estado a kapitalismo]]. Ti kapitalismo ket naipanpanunotan a naipakat kadagiti nadumaduma a naipakasaritaan a kaso, a nagdumaduma kadagiti panawen, heograpia, politika, ken kultura.&lt;ref name=&quot;Scott&quot; /&gt; Adda dagiti sapasap a pakaitunosan a ti kapitalismo ket nagbalin nga isu ti katurayan idiay [[Akinlaud a lubong]] a sumursurot ti [[Pakasaritan ti kapitalismo|pannkapaay ti panagriringgor]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Cite book|title=Capitalism|publisher=Encyclopædia Britannica|year=2006}}&lt;/ref&gt; Dagiti maisalsalisal a paglaklakuan ket mabalin pay a mabirukan kadagiti naibatay ti paglakkuan nga alternatibo ti kapitalismo a kas ti [[paglakkuan a sosialismo]] ken [[Pagtitinnulongan ti agob-obra|pagtitinnulongan nga ekonomia]].

Dagiti ekonomista, [[politickal nga ekonomia|politikal nga ekonomista]] ken dagiti [[pakasaritaan|historiador]] ket nangalalada ti naggigiddiat a perspektibo iti panagusig ti kapitalismo. Dagiti ekonomista ket kadawyanda a mangipapugsa ti grado a ti [[gobierno]] ket awan ti panagtengngelna kadagiti paglakkuan ([[laissez faire]]), ken ti pay kinapangruna ti [[Karkarbengan ti tagikua (ekonomia)|karkarbengan ti tagikua]].&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Tucker, Irvin B.|title=Makroekonomia para iti Tatta nga Aldaw|pages=553|year=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Case, Karl E.|title=Dagiti Pamunganayan ti Makroekonomia|publisher=Prentice Hall|year=2004}}&lt;/ref&gt; Kaaduan kadagiti politikal nga ekonomista ket mangipigpigsa pay ti pribado a tagikua, a maipatinayon ti pannakibiang a [[Ekonomiko a bileg|bileg]], matgedan ti panagtrabaho, [[Ekonomiko a klase|klase]], ken ti pannakaisangayan ti kapitalismo a kas maysa a naipakasaritaan a nakabuklan.&lt;ref name=&quot;Stilwell&quot; /&gt; Ti gay-at ti kawaya a pagiddiatan dagiti paglakuan, ken ti dagiti pay alagaden a mangipalpalawag ti pribado a tagikua, ket maysa a banag ti politika ken [[annuroten]]. Adu kadagiti estado ket addaanda kadagiti naitermino a kas ti [[aglalaok nga ekonomia|naglalaok nga ekonomia]], a nagipadpatudo kadagiti nadumaduma a grado ti [[naplano nga ekonomia|naplano]] ken dagiti [[paglakkuan nga ekonomia|pinataray ti paglakkuan]] nga elemento a sistema ti ekonomia ti estado.&lt;ref name=&quot;Stilwell&quot;&gt;Stilwell, Frank. “Politikal nga Ekonomia: ti Binglay dagiti Ekonomiko a Kapanunotan.” Umuna nga Edision. Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan. Melbourne, Australia. 2002.&lt;/ref&gt;

Ti termino a kapitalismo ket nagin-inut a naiwarwaras idiay kadagupan ti [[Lumaud a lubong]] idi maika-19 ken maika-20 a sigsiglo a kaaduan a gapuanan kadagiti sinursurat ni Karl Marx.&lt;ref name=&quot;Scott&quot;&gt;{{Cite book|title=Industrialismo: Ti Diksionario ti Sosiolohia|author=Scott, John|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|year=2005}}&lt;/ref&gt;

== Paammo ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Capitalism}}
{{Wikiquote-inline|Capitalism}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Kapitalismo| ]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomiko nga ideolohia]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomiko a sistema]]
[[Kategoria:Dagiti ekonomia]]
[[Kategoria:Dagiti ideolohia]]
[[Kategoria:Indibidualismo]]
[[Kategoria:Politikal nga ekonomia]]
[[Kategoria:Sosial a pilosopia]]</text>
      <sha1>htho503vrzhsrvnxzs205ney4tci2eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balanga, Nigeria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19552</id>
    <revision>
      <id>407320</id>
      <parentid>394273</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3193" sha1="8lmb57bwiwajxefq3hy14xqmc09btve" xml:space="preserve">{{maipapan|lugar ti lokal a gobierno ti Balanga, Nigeria|sabali a panagusar|Balanga}}

{{Infobox pagtaengan
|official_name          =Balanga
|other_name             =
|native_name            =  
|nickname               = 
|settlement_type        = [[Luglugar ti Lokal a Gobierno idiay Nigeria|LGA]] 
|motto                  =
|image_skyline          = 
|imagesize              = 
|image_caption          = 
|image_flag             = 
|flag_size              =
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_map              =
|mapsize                = 
|map_caption            =
|pushpin_map            = Nigeria
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize=250
|pushpin_map_caption    = Pagyanan idiay Nigeria
|subdivision_type       = Pagilian
|subdivision_name       ={{wagayway|Nigeria}}
|subdivision_type1      = [[Dagiti estado ti Nigeria|Estado]] 
|subdivision_name1      =[[Estado ti Gombe]]
|subdivision_type2      =
|subdivision_name2      =
|subdivision_type3      = 
|subdivision_name3      = 
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           = Mangipangulo
|leader_name            =Yusuf Manu Swa
|established_title      =  
|established_date       = 
|area_magnitude         = 
|unit_pref                = Metric 
|area_footnotes           =
|area_total_km2           =1626 
|area_land_km2            = 
|population_as_of               = Dagiti senso ti 2006
|population_footnotes           = 
|population_note                =
|population_total               = 212,549 
|population_density_km2         =
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title        = Dagiti etnisidad
|population_blank1              =
|population_blank2_title        = Dagiti relihion
|population_blank2              = 
|population_density_blank1_km2 =   
|population_density_blank1_sq_mi =
|timezone               =[[Oras ti Laud nga Aprika|WAT]]
|utc_offset             = +1
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coordinates            = {{coord|9|58|N|11|41|E|type:adm2nd_region:NG|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =  
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|postal_code_type       = Kodigo ti koreo
|postal_code            = 761 
|area_code             =
|iso_code              = NG.GO.BA
|website                = 
|footnotes              = 
}}

Ti '''Balanga''' ket maysa a [[Luglugar ti Lokal a Gobierno idiay Nigeria|Lugar ti Lokal a Gobierno]] idiay abagatan a daya ti [[Estado ti Gombe]], [[Nigeria]], a nagbeddengan ti [[Estado ti Adamawa]]. Dagiti kuartelna ket adda idiay ili ti Tallase.
 
Daytoy ket adda ti kalawa iti 1,626&amp;nbsp;km² ken populasion iti 212,549 manipud kadagiti senoso idi 2006.

Ti [[kodigo ti koreo]] ti lugar ket 761.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Dagiti Opisina ti Koreo- nga adda ti mapa ti LGA | work =  | publisher = NIPOST | url = http://www.nipost.gov.ng/PostCode.aspx | accessdate = 2009-10-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091007011423/http://www.nipost.gov.ng/PostCode.aspx | archivedate = 2009-10-07 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{pungol-heograpia}}

[[Kategoria:Luglugar ti Lokal a Gobierno idiay Estado ti Gombe]]</text>
      <sha1>8lmb57bwiwajxefq3hy14xqmc09btve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bavaria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19553</id>
    <revision>
      <id>407323</id>
      <parentid>403707</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3164" sha1="dtd9a6vggh2rsbtdakg7tywcxl9wxjo" xml:space="preserve">{{Infobox estado ti Alemania
|Name = Bavaria
|German_name = &lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Freistaat Bayern&lt;/span&gt;
|state_coa = Coat of arms of Bavaria.svg
|coa_size = 110
|map = Deutschland Lage von Bayern.svg
|flag = Flag of Bavaria (striped).svg
|capital = Munich
|area = 70549.44
|area_source =
|key = 09
|population = 0
|pop_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_by.asp |title=State population |work=Portal of the Federal Statistics Office Germany |accessdate=2016-12-09 |date=Nobiembre 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040428071650/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_by.asp |archivedate=2004-04-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|pop_date = 2012
|GDP = 550/ $610
|GDP_year = 2015
|GDP_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tumtech.de/uploads/pdfs/GCCIR%202015/Invest_in_Bavaria.pdf |title=Bavaria More than fairy tale castles |accessdate=2015-10-20}}&lt;/ref&gt;
|GDP_per_capita = 43,000/ $48,000
|GDP_per_capita_year = 2015
|PPP_per_capita =
|PPP_per_capita_year =
|GDP_percent = 
|Website = [http://www.bayern.de/English-.594.htm bayern.de]
|leader_title =
|leader = Horst Seehofer
|leader_party = CSU
|ruling_party1 = CSU
|ruling_party2 = FDP
|votes = 6
|NUTS = DE2
|iso region = DE-BY
|coordinates = {{coord|48|46|39|N|11|25|52|E|display=inline,title}}
}}

Ti '''Nawaya nga Estado ti Bavaria''' ({{lang-de|Freistaat Bayern}}, {{IPA-de|ˈfʁaɪʃtaːt ˈbaɪ.ɐn|pron|Freistaat Bayern.ogg}}), ket maysa nga [[Dagiti estado ti Alemania|estado]] ti [[Alemania]], a mabirukan idiay abagatan a daya ti Alemania. Daytoy ket addaan iti kalawa iti {{pagbaliwen|70548|km2|sqmi|-2}}, daytoy ket isu ti kadakkelan nga estado babaen ti kadakkel ti lugar, a mangporma iti gangani a 20% iti dagup a kalawa ti daga ti Alemania. Ti Bavaria ket isu ti maikadua a kaaduan ti populasion nga estado ti Alemania (kalpasan ti [[Amianan a Renania-Wespalia]]), nga addaan kadagiti 12.5 a riwriw nga agtataeng, nga ad-adu ngem dagiti tallo a naturay a pagilian a kabeddengna. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Bavaria ket ti [[Munich]], ti maikatlo a kadakkelan a siudad idiay Alemania.

Daytoy ket maysa kadagiti kaduogan nga estado idiay Europa, daytoy ket nabangon a kas maysa a [[dukado]] idi tengga ti [[umuna a milenio]]. Idi maika-17 a siglo, ti Duketi Bavaria ket nagbalin a maysa a [[Prinsipe-elektor]] ti [[Nasantuan a Romano nga Imperio ti Aleman a Pagilian]]. Ti [[Pagarian ti Bavaria]] ket rimsua manipud idi 1806 aginggana idi 1918, ken ti Bavaria manipud idin ket maysan a nawaya nga estado ([[republika]]). To moderno a Bavaria ket mangiraman pay kadagiti paset ti naipakasaritaan a rehion ti [[Franconia]], [[Akin-ngato a Palatinado]] ken [[Swabia]].

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
* [http://www.bavaria.by Opisial nga Opisina ti Turismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501070456/http://www.bavaria.by/ |date=2014-05-01 }}
* [http://www.bayern.de Opisial a website ti gobierno]

{{Dagiti estado ti Pederal a Republika ti Alemania}}
{{Alemania-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Bavaria| ]]
[[Kategoria:Dagiti estado ti Alemania]]</text>
      <sha1>dtd9a6vggh2rsbtdakg7tywcxl9wxjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuarta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19577</id>
    <revision>
      <id>407376</id>
      <parentid>305698</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2296" sha1="c6n7du6oze4hhjg26tlc147azklwq99" xml:space="preserve">[[Image:ClientCardSample.png|thumb|180px|right|Ti pagpakpakita a ladawan ti pinarbo a tarheta ti kredito.]]
Ti '''kuarta''' ket isu ti ania abanag wenno rehistro nga isu ti sapasp a maaw-awat a kas [[bayad]] para kadagiti [[laklako ken serbisio]] ken panagibayad kadagoto [[utang]] iti maysa a naited a sosio-ekonomiko a kontesto wenno [[pagilian]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ti Ekonomia ti Kuarta, Panagibanko, ken dagiti Pinansia a Pagtagilakuan (Pagpilian nga Edision) |last=Mishkin |first=Frederic S. |authorlink=Frederic Mishkin|year= 2007|publisher=Addison Wesley |location=Boston |isbn=0-321-42177-9 |page=8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ania kadi ti Kuarta? Babaen ni John N. Smithin [http://books.google.com/books?id=MDU-NTEJziMC&amp;pg=PA47&amp;lpg=PA47&amp;dq=Debt+tokens+money&amp;source=bl&amp;ots=M-Y60HHJvi&amp;sig=TmFl-TIs5UabUm1-iHHadBA6Pck&amp;hl=en&amp;ei=liRhSpHNH5_FmQf2_pSrDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5]. Naala idi Hulio-17-09.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000217&amp;edition=current&amp;q=money&amp;topicid=&amp;result_number=5|title=kuarta : Ti Baro a Palgrave a Diksionario ti Ekonomia|work=Ti Baro a Palgrave  Diksionario ti Ekonomia|accessdate=18 Disiembre 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619234435/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_M000217&amp;edition=current&amp;q=money&amp;topicid=&amp;result_number=5|archive-date=2017-06-19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagiti kangrunaan apamay-ay ti kuarta ket naisalsalumina a kas: a [[banag ti panakisinnukat]]; ti [[unit ti pakabilangan]]; ti [[naipenpen a pateg]]; ken, sagpaminsan kadagiti napalabas, ti [[alagaden ti naitungkua a bayad]].&lt;ref name=&quot;mankiw&quot;&gt;{{cite book |title=Makroekonomiia |last=Mankiw |first=N. Gregory |authorlink=N. Gregory Mankiw |year=2007 | edition=Maika-6 |pages=22–32|chapter=2|publisher=Worth Publishers |location= New York |isbn=0-7167-6213-7 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;greco&quot;&gt;T.H. Greco. ''Kuarta: Panangawat ken Panagpartuat kadagiti Pagpilian a Legado a pangawatan'', Karayan Puraw a Pagsasabtan, Vt: Chelsea Green Publishing (2001). {{ISBN|1-890132-37-3}}&lt;/ref&gt; Ti amiaman a kita ti banag wenno natalged a mapasingkedan a rehistro a mangtungpal kadagitoy a pamay-an ket mabalin a maikeddeng a kuarta.

{{pungol-nangruna}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

[[Kategoria:Kuarta| ]]</text>
      <sha1>c6n7du6oze4hhjg26tlc147azklwq99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Linteg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19798</id>
    <revision>
      <id>407379</id>
      <parentid>405689</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6008" sha1="6ckw4vkrre0yvhnvtjizotq1zvhrye2" xml:space="preserve">[[Papeles:JMR-Memphis1.jpg|thumb|250px|right|Ti [[Balasang ti Hustisia]] a naipakpakita a kas maysa a [[diosa]] ken isu ti simbolo ti [[Hustisia]].]]

Ti '''linteg''' ket maysa a [[sistema]] dagiti alagaden ken pagibagnosan nga ipatpatungpal babaen kadagiti sosial a patakder tapno maturayan ti panagkukua.&lt;ref&gt;Robertson, ''Dagiti krima iti nagtagitaoan'', 90; kitaen ti &quot;[[analitiko a hurisprudensia]]&quot; para kadagit adu a debado no ania iti linteg; iti ''[[Ti Konsepto iti Linteg]]'' ni Hart ket nangisuppiat a ti linteg ket maysa a &quot;sistema dagiti alagaden&quot; (Campbell, ''Dagiti Parawad ti Nainkalintegn a Panagad-adal'', 184); Kinuna ni Austin idi ket &quot;ti bilin ti maysa a naturay, nga inkeddengan babaen ti panangipangta iti pammasingked&quot; (Bix, [http://plato.stanford.edu/entries/austin-john/#3 John Austin]); Nangilawlawag ni Dworkin iti linteg a kas maysa nga &quot;interpretibo a konsepto&quot; tapno makagun-od iti [[hustisia ]] (Dworkin, ''Imperio ti Linteg'', 410); ken ni nagsupsuppiat ni Raz a ti linteg ket maysa a &quot;turay&quot; tapno mamamngkappia dagiti kakayatan ti tao  (Raz, ''Ti Turay ti Linteg'', 3–36).&lt;/ref&gt; Dagiti linteg ket inar-aramid babaen dagiti [[gobierno]], a naisangsangayan dagiti bukodda a [[lehislatura]]. Ti pagannnurotan dagiti linteg kaniada ket mabalin a maimpluensiaan babaen ti maysa a [[batay-linteg]] (naisurat wenno saan) ken iti [[kakarbengan]] a nakaisuratanna. Ti linteg ket mangsukog kadagiti [[politika]], [[ekonomika]] ken [[kagimongan]] kadagiti di mabilbilang a waya ken agserbi a kas maysa a sosial a mamangkappia kadagiti pannnakibinang a baetan ti [[tattao]].

Ti sapasap a paggiddiatan ket mabalin a maaramid ti baetan dagiti [[hurisdiksion]] ti [[Sibil a linteg (nainkalintegan a sistema)|sibil a linteg]] (mairaman ti [[Kanon a linteg|Kanon]] ken [[Sosialista a linteg]]), nga iti lehislatura wenno dagiti dadduma a sentro ti bagi ket mangisurat ken mangitipon kadagiti lintegda, ken dagiti sistema ti [[sapasap a linteg]] (mairaman ti [[Islamiko a linteg]]), nga idiay ti hues ket nagaramid kadagiti [[napatapatan a simmarunuan|napatapatan]] a [[simmarunuan]] a naaw-awat. Iti naipakasaritaan, dagiti [[relihioso a linteg]] ket addan ti naisangsangayn a papel iti panangikappia kadagiti sekular a banag, a dagitoy ket kastoy pay laeng a kaso kadagiti dadduma pagilian, a naisangsangayn ti Islamiko.

Ti hustisia a pamay-an ti linteg ket sapsap a nabingbingay kadagiti dua a nangruna paset. Ti [[kriminal a linteg]] ket mangipanggep kadagiti ugali a napanpanunotan a makadangran ti [[sosial ng aurnos]] ken iti  [[basol (linteg)|nabasolan]] a partido ket mabalin a maibalud wenno mamulta. Ti [[sibil a linteg (sapasap a linteg)|sibil a linteg]] (nasken a saan a maiyallilaw kadagiti hurisdiksion ti sibil a linteg dita ngato) a mangipanggep iti pangikappiaan dagiti [[darum]] (suppiatan) a baetan dagiti tao wenno dagiti gunglo. Dagitoy a pangikappiaan ket mangited ti maysa a [[pakailintegan a pamuspusan]] (kadawyan a kuarta a [[pannkaidadanes]]) iti nangabak a [[darum|nadarum]].

Babaen ti sibil a linteg, dagiti sumaganad a kinapangpangruna, ken dagiti dadduma pay, nga adda: ti [[tulag a linteg]] ket mangtimbeng manipud kadagiti panaggatang ti baliete ti bus aginggana ti panagilaklako kadagiti [[deribatibo (pinansia)|deribatibo a pagtagilakuan]]. Ti [[tagikua linteg]] ket mangtimbeng ti panangiyallatiw ken titulo iti [[bukod a tagikua]] ken [[pudno a tagikua]]. Ti [[panagtalek a linteg]] ket maipakat kadagiti pundo a tinengtengngel para iti panangipaay ti ken talinaay ti pinansia. Ti [[tort a linteg]] ket mangpalubos ti panagtunton para iti panangisukat no ti maysa tagikua ti tao ket [[Dangran a pamunganayan|nadangran]]. Ti [[batay-linteg a linteg]] ket mangited ti maysa a batayan para iti panagpartuat iti linteg, ti panagsalaknib kadagiti karbengan ti nagtagitaon ken ti panagpili kadagiti politikal a pannakabagi. Ti [[administratibo a linteg]] ket inus-usar a mangrepaso kadagiti keddeng dagiti ahensia ti gobierno. Ti [[internasional a linteg]] ket mangtaripato kadagiti pannakibiang a baetan dagiti naturay nga estado kadagiti tignay a sumakop manipud ti panagtagilako aginggana ti tgnay ti militar.

{{pungol-nangruna}}

{{clearright}}
==Dagiti nota==
{{Reflist}}

==Dagiti nagibasaran==
; Dagiti naimaldit a taudan:
{{Refbegin|60em}}
*{{cite book|last=Akhlaghi|first=Behrooz|title=Ti Sharīʻa kadagiti Batay-linteg ti Apganistan, Iran, ken Ehipto|year=2005|isbn=3-16-148787-7|publisher=Mohr Siebeck|editor=Yassari, Nadjma|chapter=Komersiala Linteg ti Iran ken ti Baro a Linteg ti Puonan FIPPA}}
*{{cite book|last=Albrow|first=Martin|publisher=Palgrave Macmillan|location=Londres|title=Burokrasia (Dagiti Kangrunaan a konsepto iti Politikal a Siensia)|year=1970|isbn=0-333-11262-8}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons-nailinia}}
* [http://jurispedia.org/ JurisPedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210408132428/http://jurispedia.org/ |date=2021-04-08 }} 
* [http://www.lawserver.com/ Dagiti nainkalintegan nga artikulo, damdamag, ken dagiti interaktibo a mapa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302152628/http://www.lawserver.com/ |date=2013-03-02 }}
* [http://www.worldlii.org/ WorldLII – Instituto ti Sangalubongan a Pakaammo ti Nainkalintegan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922075055/http://www.worldlii.org/ |date=2020-09-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20210417174626/http://www.asianlii.org/ CommonLII – Instituto ti Mankomunidad a Pakaammo ti Nainkalintegan]
* [http://www.asianlii.org/ AsianLII – Instituto ti Asia a Pakaammo ti Nainkalintegan (AsianLII)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417174626/http://www.asianlii.org/ |date=2021-04-17 }}
* [http://www.paclii.org/ PacLII – Instituto ti Is-isla ti Pasipiko a Pakaammo ti Nainkalintegan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103005659/http://www.paclii.org/ |date=2004-01-03 }}

[[Kategoria:Linteg| ]]
[[Kategoria:Dagiti kinatao]]
[[Kategoria:Dagiti siensia sosial]]</text>
      <sha1>6ckw4vkrre0yvhnvtjizotq1zvhrye2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bambi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20305</id>
    <revision>
      <id>407321</id>
      <parentid>394301</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5106" sha1="kxpl4i7cn49z0fqt6dt6x207bv4e6bs" xml:space="preserve">{{Infobox pelikula
| name           = Bambi
| director       = '''Nangimaton a direktor'''&lt;br /&gt;[[David Hand (animador)|David Hand]]&lt;br /&gt;'''Panagsasaruno a direktor'''&lt;br /&gt;[[James Algar]]&lt;br /&gt;Samuel Armstrong&lt;br /&gt;Graham Heid&lt;br /&gt;[[Bill Roberts (animator)|Bill Roberts]]&lt;br /&gt;Paul Satterfield&lt;br /&gt;Norman Wright
| producer       = [[Walt Disney]]
| story          = '''Panangiturong ti sarita'''&lt;br /&gt;[[Perce Pearce]]&lt;br /&gt;'''Panangi-ampon ti sarita'''&lt;br /&gt;[[Larry Morey]]&lt;br /&gt;'''Panagirang-ay ti sarita'''&lt;br /&gt;[[Vernon Stallings]]&lt;br /&gt;[[Melvin Shaw]]&lt;br /&gt;[[Carl Fallberg]]&lt;br /&gt;[[Chuck Couch]]&lt;br /&gt;[[Ralph Wright]]
| based on       = Naibatay iti ''[[Bambi, A Life in the Woods|Bambi, Ti Maysa a Biag iti Kabakiran]]'' ni [[Felix Salten]]
| starring       = [[Bobby Stewart]]&lt;br /&gt;[[Donnie Dunagan]]&lt;br /&gt;[[Hardie Albright]]&lt;br /&gt;[[John Sutherland (producer)|John Sutherland]]&lt;br /&gt;[[Paula Winslowe]]&lt;br /&gt;[[Peter Behn]]&lt;br /&gt;[[Tim Davis (actor)|Tim Davis]]&lt;br /&gt;[[Sam Edwards]]&lt;br /&gt;[[Will Wright (actor)|Will Wright]]&lt;br /&gt;[[Cammie King]]&lt;br /&gt;[[Ann Gillis]]&lt;br /&gt;[[Fred Shields (actor)|Fred Shields]]&lt;br /&gt;Stan Alexander&lt;br /&gt;[[Sterling Holloway]]
| music          = [[Frank Churchill]]&lt;br /&gt;[[Edward H. Plumb]]
| studio         = [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Productions]]
| distributor    = [[RKO Radio Pictures]]
| released       = Agosto 13, 1942
| runtime        = 70 minutos
| country        = Estados Unidos
| language       = Ingles
| budget         = $858,000&lt;ref name=&quot;Hollywood Cartoons2&quot;&gt;{{cite book|title=Hollywood Cartoons: T Amerikano nga Animasion iti Nabalitokan a Panawenna |first=J. Michael |last=Barrier |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year=2003 |isbn=0-19-516729-5 |chapter=Disney, 1938–1941 |pages=269–274, 280 |url=http://books.google.com/books?id=zDJXnzMh7bkC&amp;printsec=frontcover&amp;client=firefox-a&amp;source=gbs_navlinks_s}}&lt;/ref&gt;
| gross          = $267,447,150&lt;ref&gt;{{cite web | title=Bambi | publisher=Box Office Mojo|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bambi.htm | accessdate=Enero 5, 2012}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''''Bambi''''' ket maysa nga Amerikano nga animado a pelikula idi 1942 nga inturong babaen ni [[David Hand (animador)|David Hand]] (nangimaton ti timpuyogan dagiti nagsarsaruno a direktor), a pinataud babaen ti [[Walt Disney]] ken naibatay ti libro iti ''[[Bambi, A Life in the Woods|Bambi, Ti Maysa a Biag iti Kabakiran]]'' babaen ti Austriano a mannurat a ni [[Felix Salten]]. Ti pelikula ket inpablaak babaen ti [[RKO Radio Pictures]] idi Agosto 13, 1942, ken isu daytoy ti maikalima a pelikula dagiti [[Walt Disney Animated Classics|serye ti Klasiko nga Animado ti Animado Walt Disney]].

Dagiti kangrunaan a karakter ket ni [[Bambi (karakter)|Bambi]], ti maysa a [[puraw ti ipusna nga ugsa]], dagiti nagannak kaniana (ti Nalatak a Prinsipe iti kabakiran ken ti saan a nainaganan nga inanan), dagiti gayyemna a ni [[Thumper (Bambi)|Thumper]] (ti de-rosas ti agongna a kuneho), ken ni [[Flower (mopeta)|Flower]] (a [[mopeta]]), ken ti kinaubinganna a gayyem ken masakbayan a kaduana, a ni [[Faline]]. Para iti daytoy a pelikula, ti Disney ket nagbalbaliw ti sebbangan ni Bambi iti maysa a [[puraw ti ipusna nga ugsa]] manipud iti kasisigud a sebbanganna iti [[roe deer|korso nga ugsa]], gapu ta dagiti korso nga ugsa ket awan idiay Etados Unidos, ken ti puraw ti ipusna nga ugsa ket ad-adu a naam-ammuan dagiti Amerikano. Ti pelikula ket nakagun-od kadagiti tallo a nominasion ti [[Pammadayaw nga Oscar|Gunguna ti Akademia]] : [[Academy Award for Best Sound|Kasayaatan nga Uni]] ([[Sam Slyfield]]), [[Kasayaatan a Kanta]] (para iti &quot;Ti Ayat ket Maysa a Kanta&quot; a kinanta babaen ni [[Donald Novis]]) ken [[Original Music Score|Kasisigud a Kalidad ti Musika]].&lt;ref name=&quot;Oscars1943&quot;&gt;{{Cite web| url= http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/15th-winners.html| title= Dagiti Maika-15 a Gunguna ti Akademia (1943) Dagiti Nominado ken dagiti Nangabak| accessdate= Agosto 13, 2011| work= oscars.org| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110706093739/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/15th-winners.html| archivedate= 2011-07-06| url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

Idi Hunio 2008, ti [[American Film Institute|Instituto ti Amerikano a Pelikula]] ket nangirepresenta ti maysa a listaan kadagiti bukodna a &quot;10 a Kasayaatan a 10&quot;—dagiti kasayaatan a sangapulo a pelikula kadagiti tunggal maysa a sangapulo a klasiko a kita ti Amerikano a pelikula kalpasan ti panagsukisok iti 1,500 a tattao manipud iti kreatibo a komunidad. Ti ''Bambi'' ket maikatlo a naipuesto iti animasion.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afi.com/10top10/animation.html |publisher=American Film Institute |title=AFI's 10 Top 10 |date=Hunio 17, 2008 |accessdate=Hulio 23, 2009}}&lt;/ref&gt; Idi Disiembre 2011, ti pelikula ket nainayon idiay [[Nailian a Rehistro ti Pelikula]] iti [[Biblioteka ti Kongreso]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{wikiquote-inline}}
* {{Opisial a website}}
* [http://www.imdb.com/title/tt0034492/ Panid idiay IMDb]

{{pungol-pelikula}}

[[Kategoria:Pelikula]]</text>
      <sha1>kxpl4i7cn49z0fqt6dt6x207bv4e6bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pundamentalismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20719</id>
    <revision>
      <id>407425</id>
      <parentid>401659</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3559" sha1="t3mcxmxiszxwkrf1m3cfcp4pbr3s2sq" xml:space="preserve">Ti '''pundamentalismo''' ket ti panagtonton para iti nainget a panagsurot kadagiti naisangayan a teolohiko a doktrina a kadawyan a naaw-awatan a kas a suppiat a panangsungbat ti [[Liberal a Kristianidad|Modernista a teolohia]], a kangrunaan a mangipangato ti panagtultuloy ken kinapudno.&lt;ref&gt;George M. Marsden, &quot;Pundamentalismo ken Amerikano a Kultura&quot;, (1980)pp 4-5&lt;/ref&gt; Ti termino a &quot;pundamentalismo&quot; ket kasisigud idi a pinartuat babaen dagiti nangsuporta daytoy tapno mangipalawag ti naisangayan balkot kadagiti teolohiko a pammati a naiparang-ay iti maysa a tignay iti kaunegan ti komunidad ti [[Protestante]] iti [[Estados Unidos]] idi nasap a paset ti maika-20 a siglo, ken daytoy ket adda dagiti ramut iti [[Kontrobersia a Pundamentalista–Modernista]] iti dayta a panawen.&lt;ref&gt;Buescher, John. &quot;[http://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24092 Ti Pakasaritaan ti Pundamentalismo]&quot;, [http://www.teachinghistory.org ''Teachinghistory.org''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, naala idi Agosto 15, 2011&lt;/ref&gt; Ti termino ket kadawyan nga adda iti relihioso a pannakaibaga a mangitudtudo ti di maiwaswas a pannakaikapet iti maysa nga agasmang kadagiti saan a maipabassit a pammati.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Labes ti Teolohia: A Mapan iti Maysa nga Antropolohia iti &quot;Pundamentalismo&quot; | journal = Amerikano nga Antropolohista | date = Hunio 2001 | first = Judith | last = Nagata | volume = 103 | issue = 2| id = }}&lt;/ref&gt; Ti &quot;pundamentalismo&quot; ket sagpaminsan pay nga inus-usar a kas maysa a makapadakes a termino, a naisangsangayan no maitipon kadagiti sabali nga epiteta (a kas ti insasao a &quot;dagiti pundamentalista ti kanawan a payak&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harris |first=Harriet |title=Pundamentalismo ken dagiti Ebangheliko |publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |location=Oxford |year=2008 |isbn=0-19-953253-2 |oclc=182663241}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |first=Roland |last=Boer |editor=Tony Bennett |editor2=Lawrence Grossberg |editor3=Meaghan Morris |editor4=Raymonnd Williams |title=Pundamentalismo |encyclopedia=Dagiti baro a kangrunaan a balikas: ti nabaliwan a bokabulario iti kultura ken kagimongan |publisher=Blackwell Publishing |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |pages=134–137 |isbn=0-631-22568-4 |oclc=230674627 |url=http://www.blackwellpublishing.com/newkeywords/PDFs%20Sample%20Entries%20-%20New%20Keywords/Fundamentalism.pdf |format=PDF |accessdate=2008-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050523045718/http://www.blackwellpublishing.com/newkeywords/PDFs%20Sample%20Entries%20-%20New%20Keywords/Fundamentalism.pdf |archivedate=2005-05-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}
* Appleby, R. Scott, Gabriel Abraham Almond, ken ni Emmanuel Sivan (2003). ''Napigsa a Relihion''. Chicago: Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. {{ISBN|0-226-01497-5}}
* Armstrong, Karen (2001). ''The Battle for God: The History of Fundamentalism''. New York: Ballantine Books. {{ISBN|0-345-39169-1}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://swordofthelordbook.com Ti Espada ni Apo Dios: Dagiti Ramut ti Pundamentalismo iti maysa a Pamilia ti Amerikano, libro babaen ni Andrew Himes]
*[http://www.vcstar.com/news/2011/may/12/can-anyone-define-fundamentalist/ Adda Kadi ti Sinoman a Makaipalawag ti Pundamentalista?] Artikulo babaen ni [[Terry Mattingly]] babaen ti Damdamag aSerbisio ti Scripps Howard

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Relihioso a pundamentalismo| ]]</text>
      <sha1>t3mcxmxiszxwkrf1m3cfcp4pbr3s2sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agnes Monica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21183</id>
    <revision>
      <id>407297</id>
      <parentid>394065</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1214" sha1="cs6824wl4u7z730y8y5hgrpwqmdge50" xml:space="preserve">{{Infobox artista ti musika
| name                = Agnes Monica
| image               = Agnes at AMI 2004.jpg
| caption             = Ni Agnes Monica iti AMI idi 2004
| image_size          = 
| background          = solo_singer
| birth_name          = Agnes Monica Muljoto
| birth_date          = {{birth date and age|1986|7|1|mf=yes}}
| birth_place         = [[Jakarta]], [[Indonesia]]
| origin              = [[Jakarta]]
| instrument          = Bokal
| genre               = [[Pop a musika|Pop]]
| occupation          = Kumakanta, musikero, aktris
| years_active        = 1992–agdama
| label               = Aquarius Musikindo
| associated_acts     =
| website                 = [http://www.agnezmo.com/ agnezmo.com]
}}

Ni '''Agnes Monica''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket maysa a kumakanta, musikero ken aktres a nanipud idiay [[Indonesia]].

{{pungol-bio}}

== Dagiti ladawan ==

&lt;gallery&gt;
File:Agnes performing as a guest star at 2007 Asian Idol.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commonscat-inline|Agnes Monica|{{PAGENAME}}}}
* [https://web.archive.org/web/20241001021944/https://agnezmo.de/ Agnes Monica] ti [[pagsasao nga Aleman]]

{{Kabibiag|KATEGORIA|Monica, Agnes}}
[[Kategoria:Indonesia]]</text>
      <sha1>cs6824wl4u7z730y8y5hgrpwqmdge50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21900</id>
    <revision>
      <id>407420</id>
      <parentid>393165</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2376" sha1="28u27jec43ywrsv4l9z8yappm42ayin" xml:space="preserve">[[Papeles:Kuoleman Puutarha by Hugo Simberg.jpg|alt=|thumb|Agtartaripato ni patay kadagiti sabongna, iti Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)]]
[[Papeles:Skullclose.jpg|thumb|upright|Ti [[bangabanga ti tao]], nawatiwat a naus-usar a kas maysa a [[bangabanga (simbolismo)|simbolo]] iti patay]]

Ti '''patay''' ket isu ti permanente a panagsardeng iti amin a [[biolohiko nga annong]] a mangtalinaay iti naisangayan a [[biag|sibibiag]] nga [[organismo]]. Ti [[penomena]] a sapasap a mangiyeg iti patay ket mairaman ti biolohiko a panaglakay, [[predation|panagsida]], [[malnutrision]], [[sakit]], [[panagpakamatay]], [[panagpapatay]] ken dagiti [[aksidente]] wenno trauma a nagbanagan iti terminal a [[pisikal a dunor|dunor]].&lt;ref&gt;{{cite web|last=Zimmerman|first=Leda|title=Nasken kadi amin nga organismo ket lumakay ken matay?|url=http://engineering.mit.edu/live/news/1223-must-all-organisms-age-and-die|publisher=Massachusetts Institute of Technology School of Engineering|accessdate=5 Pebrero 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101081710/http://engineering.mit.edu/live/news/1223-must-all-organisms-age-and-die|archivedate=2010-11-01|date=19 Oktubre 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagiti bagi ti sibibiag nga organismo ket mangrugi nga [[aglungsot]] iti nabiit kalpasan ti ipapatay Ti ipapatay ti maysa nga organismo ket resulta piti maysa a permanente a kaawan ti kaadda iti rikna .&lt;ref&gt;Bioetika.: Ti Panagsubli kadagiti Kammasapulan. - Panid 260, Bernard Gert, Charles M. Culver – 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tattao, Nagtagitaoan, ken ti Pannakaipalplawag iti Patay – Panid 23, John P. Lizza – 2006&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

;Bibliograpia
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Bondeson |first=Jan |title=Naipunpon a Sibibiag: ti Nakabutbuteng a Pakasaritaan iti Kangrunaan a Panagbutbutengtayo|publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2001 |isbn=0-393-04906-X  |postscript=&lt;!--None--&gt;}}
* {{Cite book |last=Mullin |first=Glenn H. |year=2008 |title=Panagbiag ti Sanguanan  ti Patay: Ti Tibetano a Tradision |origyear=1998 |publisher=Snow Lion Publications |location=Ithica, New York |isbn=978-1-55939-310-2  |postscript=&lt;!--None--&gt;}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{wikiquote-inline|Death|Patay}}
*{{Commonscat-inline|Death|Patay}}
* {{dmoz|Society/Death}}

{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Patay| ]]
[[Kategoria:Demograpia]]
[[Kategoria:Biag]]</text>
      <sha1>28u27jec43ywrsv4l9z8yappm42ayin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22114</id>
    <revision>
      <id>407307</id>
      <parentid>380095</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3346" sha1="s5bkk6izcer4hmjdfcatc3oxxeuoigs" xml:space="preserve">[[Papeles:Arch illustration.svg|thumb|right|Ti kabiti nga arko &lt;br /&gt; 1.&amp;nbsp;[[Klabe (arkitektura)|Klabe]] 2.&amp;nbsp;[[Dobela]] 3.&amp;nbsp;Ekstrado (ruar) 4.&amp;nbsp;[[Imposta (arkitektura)|Imposta]] 5.&amp;nbsp;Intrado&amp;nbsp;(pagserrekan) 6.&amp;nbsp;Pangato 7.&amp;nbsp;Nawaya a sangadpa 8.&amp;nbsp;[[Estribo (inhennieria)|Estribo]]]]

Ti maysa nga '''arko''' ket ti maysa a bertikal a killo ti [[estruktura]] a [[Sangadpa (arkitektura)|mangadpa]] ti maysa a naipangato nga espasio a mabalin wenno saan a mabalin a mangsuporta ti dagsen iti ngatona,&lt;ref&gt;&quot;arch, n. 2&quot; ''Oxford English Dictionary'' 2nd ed. 2009.&lt;/ref&gt; wenno iti kaso ti maysa a horisontal nga arko a kas ti maysa nga [[arko a penned]], ti [[hidroestatiko a presion]] a mangsarapa iti daytoy.

Dagiti arko ket maipada kadagiti [[Bubida (arkitektura)|bubida]], ngem ti maysa a bubida ket mabalin a mailasin a kas maysa nga agnanayon nga arko&lt;ref&gt;&quot;vault, n. 2.&quot; ''The Century Dictionary and Cyclopedia'' Dwight Whitney, ed.. vol. 10. New York. 1911. 6707. Print.&lt;/ref&gt; a mangporma iti maysa nga atep. Nagparang dagiti arko idi nasapsapa ngem maika-2 a milenio BC iti [[Mesopotamia]]no a ladrilio nga arkitektura,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Mesopotamia: Architecture |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/architecture.html |publisher=The Oriental Institute of the University of Chicago |access-date=16 Mayo 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516204446/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/architecture.html |archive-date=16 Mayo 2012 }}&lt;/ref&gt;ken dagiti sistematiko a pannakausarda ket nangrugi kadagiti [[Taga-ugma a Roma]]no, nga isuda idi ti [[Rebolusion ti Romano nga Arkitektura|immuna a nangipakat ti pamay-an]] kadagiti adu a kita dagiti estruktura.

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{Citation
 | last = Boyd
 | first = Thomas D.
 | title = The Arch and the Vault in Greek Architecture
 | journal = American Journal of Archaeology
 | volume = 82
 | issue = 1
 | year = 1978
 | pages = 83–100 (91)
 | doi = 10.2307/503797
| jstor = 503797
 }}
* {{Citation
 | last = Galliazzo
 | first = Vittorio
 | title = I ponti romani
 | volume = 1
 | year = 1995
 | publisher = Edizioni Canova
 | location = Treviso
 | isbn = 978-88-85066-66-3
}}
* {{Citation
 | last = O'Connor
 | first = Colin
 | title = Roman Bridges
 | publisher = Cambridge University Press
 | year = 1993
 | isbn = 978-0-521-39326-3
}}
* {{Citation
 | last = Rasch
 | first = Jürgen
 | year = 1985
 | title = Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion
 | periodical = Architectura
 | volume = 15
 | pages = 117–139
}}
* {{Cite book | author=Roth, Leland M | title=Understanding Architecture: Its Elements History and Meaning | location=Oxford, UK | publisher=Westview Press | year=1993 | isbn=978-0-06-430158-9 | pages=[https://archive.org/details/understandingarc00roth/page/27 27–28] | url=https://archive.org/details/understandingarc00roth/page/27 }}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Commons-nailinia|Arch|Arko}}
* [http://www.pbs.org/wgbh/nova/physics/arch-physics.html NOVA: Pisika dagiti Arko a Bato]
* [http://web.mit.edu/masonry/interactiveThrust/index.html InteractiveTHRUST]

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti rangtay nga arko| ]]
[[Kategoria:Dagiti arko ken bobida| ]]</text>
      <sha1>s5bkk6izcer4hmjdfcatc3oxxeuoigs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asukar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25834</id>
    <revision>
      <id>407315</id>
      <parentid>405738</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="nbt1lursaifau4pas9pkuwl1omksbk3" xml:space="preserve">[[Papeles:Raw sugar closeup.jpg|upright=1.5|thumb|Ti naiyasideg a pannakakita tisaan pay a napino nga asukar.]]

Ti '''asukar''' ket isu ti sapasap a nagan para iti klase ti kimiko a mainaig ti nananaman ti nasam-it a sustansia, kaaduan kadagitoy ket naus-yusar a kas makan. Adda dagiti [[karbohidrato]] a buklen ti [[karbon]], [[hidroheno]] ken [[oksiheno]]. Adda dagiti nadumaduma a kita ti asukar a naala kadagiti nadumaduma a taudan. Dagiti simple nga asukar ket tinawtawagan kadagiti [[monosakarido]] ken mairaman ti [[glukosa]] (naamammuan pay ti as dekstros), [[pruktosa]] ken [[galaktosa]]. Ti kankanayon a makmakan wenno granulado nga asukar ket sapasap a kaaduan nga inus-usar a kas makan ket isu ti [[sakarosa]], ti [[disakarido]] (iti bagi, sakarosa hidrolises iti pruktosa ken glukosa). Dagiti dadduma pay a Other disakarido ket mairaman ti [[maltosa]] ken [[laktosa]]. Dagiti maigiddiat ti kimiko a sustansia ketmabalin nga adda met ti nasam-it a nanam, ngem saan dagitoy a naidasig a kas dagiti asukar. Adda met dagitoy ti naus-usar a kas ti [[dieta a makan|basbassit ti kaloria]]na a suksukat ti makan para iti asukar a naipalawag a kas dagiti [[artipisial a pangpasam-it]].

Dagiti asukar ket mabirukan kadagiti kulanit ti kaaduan a mulmula ngemm dagitoy ket adda laeng iti makaanay a konsetrasion para iti nasayaat panangiyaon iti [[unas]] ken [[Beta vulgaris|remolatsa]]. Ti unas ket higante a ruot ket naimuyongan daytoyen kadagiti tropikal a klima idiay Adayo a Daya manipud idi taga-ugma a panpanawen. Ti adu a panagpadakkel ti pannakapataud daytoy ket napasamak idi maika-18 a siglo kadagiti panangipatakder kadagiti plantasion ti asukar iti Laud nga Indio ken ti Kaamerikaan. Daytoy idi ti immuna a pannakagun-od ti tattao ti asukar a nangikedkedeng iti diro tapno mapasam-itan ti makmakan. Ti remoatsa ket ramut nga apit ket naimuyongan daytoy kadagiti nalamlamiis a klima ken nagbalin a nangruna a taudan ti asukar idi mika-19 a siglo idi mabalinen a magun-og dagiti pamay-an ti panangiyaon ti asukar. Ti panagpataud ti asukar ken ti panagtagilako ket nangbalbaliw kadagiti adu a waya ti dalan ti pakasaritaan ti tao. Daytoy ket nangimpluensia ti pannakaporma dagiti kolonia, ti nagrugian ti [[pannakaadipen]], ti transision ti naipautangan a panagobra, ti migrasion ti tattao, gubgubat a baetan dagiti pagilian nga agtengtengngel ti panagtagilako ti asukar idi maika-19 a siglo, ken ti etniko a pakabuklan ken politikal nga estruktura iti baro a lubong.

Ti lubong ket nagpataud ti asukar iti agarup a 168 riwriw tonelada idi 2011. Ti natimbeng a tao ket mangmangan ti agarup a 24 kilogramo ti asukar iti tunggal maysa a tawen (33.1&amp;nbsp;kg kadagiti industrialisado a pagilian), kapada daytoy ti sumurok a 260 kaloria ti makan iti tunggal maysa a tao, iti tunggal maysa nga aldaw. Ti asukar ket mangited ti [[enerhia ti makan|enerhia]] ngem awan dagiti [[taraon]] wenno dagiti [[awan linaon a kaloria]].

Manipud idi kinaudi a paset ti maika-20 a siglo, nasalsaludsod daytoy no ti kanen nga adu kadagiti asukarna, naipangpangruna kadagiti napapino nga asukar, ket dakes para iti salun-at ti tao. Ti asukar ket naikapeten iti panaglukmeg ken nasuspetsa iti wenno napno a taudan ti gapuanan ti irurumsua ti diabetes, sakit ti puso, demensia, pannaka-apday ti piskel ken panagribrib. Add dagiti nadumaduma nga inararamid nga ad-adal a mangpadas a mangipalawag ti puesto ngem adda met kadagiti nagduduma a resulta, gapu ti kinarigat ti panagbiruk kadagiti populasion a mausar a panagtengngel a saan a mangmangan weenoo nawaya ti pannangan ti aniaman nga asukar.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Sugars|Asukar}}
*[https://web.archive.org/web/20131030062630/http://www.foodsubs.com/Sweeten.html Teasauro ti Aglutluto: Asukar]
*{{dmoz|/Recreation/Collecting/Food_and_Drink_Related/Sugar/}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Asukar| ]]
[[Kategoria:Dagiti karbohidrato]]
[[Kategoria:Nutrision]]</text>
      <sha1>nbt1lursaifau4pas9pkuwl1omksbk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agoo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25952</id>
    <revision>
      <id>407298</id>
      <parentid>406493</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10985" sha1="renq8wufciv62ix3htz2qp5x5w7ozky" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Casuarina equesitifolia tree.jpg
|image_caption = ''Casuarina equisetifolia'' subsp. ''incana''
|genus = Casuarina
|species = equisetifolia
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = [[Subsebbangan]]
|subdivision = ''C. e.'' subsp. ''equisetifolia''&lt;br /&gt;
''C. e.'' subsp. ''incana''
}}
[[Papeles:Casuarina equisetifolia MHNT.BOT.2016.24.39.jpg|thumb|''Casuarina equisetifolia'']]

Ti '''agoo''', wenno makunkuna pay iti ago-o, agoho, aroo, aroho ken karo&lt;ref&gt;{{Citation|publisher = Opisina ti pagmalditan|publication-place = Manila|author = [[Elmer Drew Merrill]]|url = http://openlibrary.org/books/OL6659868M/An_enumeration_of_Philippine_flowering_plants|title = Ti enumerasion dagiti agsabsabong a mula ti Pilipinas|publication-date = 1922}}&lt;/ref&gt; (''Casuarina equisetifolia'') ket maysa a sebbangan ti [[Casuarinaceae]] iti henero ti ''[[Casuarina]]''. Ti patneng a sakupna ket gumay-at manipud idiay [[Burma]] ken [[Bietnam]] iti amin a [[Malesia]] a daya iti [[Pranses a Polinesia]], [[Baro a Caledonia]], ken [[Vanuatu]], ken abagatan iti [[Australia]] (amianan ti [[Akin-amianan a Teritorio]], amianan ken daya ti [[Queensland]], ken amianan-daya ti [[New South Wales]]).&lt;ref name=ftoa&gt;{{cite book|last=Boland|first=D. J.|first2=M. I. H.|last2=Brooker|first3=G. M.|last3=Chippendale|first4=M. W.|last4=McDonald|title=Kabakiran a kayayo ti Australia|year=2006|publisher=CSIRO Publishing|location=Collingwood, Vic.|isbn=0-643-06969-0|url=http://books.google.com.au/books?id=q2v3kb9tFsYC&amp;lpg=PP1&amp;dq=ISBN%200643069690&amp;pg=PA82#v=onepage&amp;q&amp;f=false|edition=Maika-5 nga.|page=82}}&lt;/ref&gt; Dagiti populasion ket mabirukan pay idiay [[Madagascar]], ngem daytoy ket saan nga ammo no adda iti kaunegan ti patneng a sakup dagiti sebbangan.&lt;ref name=foa&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia L., Amoen. Acad. 143 (1759)|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=38586|work=Australian Biological Resources Study|publisher=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095009/http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=38586|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.worldagroforestrycentre.org/sea/Products/AFDbases/AF/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=477&lt;/ref&gt; Ti sebbangan ket naipaammo idiay Akin-abagatan nga Estados Unidos ken [[Laud nga Aprika]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=MUla para iti Planeta: Bilion a Kayo a Kampania|url=http://www.unep.org/pdf/BTC_Booklet.pdf|work=Progra ti Enbironmento ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20100725220445/http://www.unep.org/pdf/BTC_Booklet.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa a [[makaraut a sebbangan]] idiay [[Florida]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biolohiko a panagtengngel ti patneng ti Australia a sebbangan ti Casuarina idiay Estados Unidos|url=http://www.csiro.au/science/ps334.html|work=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation|accessdate=16 Septiembre 2010|date=16 Mayo 2007|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605113952/http://www.csiro.au/science/ps334.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last = Masterson | first = J | title = Casuarina equisetifolia (Australiano a Pino) | location = Fort Pierce | publisher = Smithsonian Marine Station | url = http://www.sms.si.edu/irlspec/Casuarina_equisetifolia.htm | accessdate = 5 Mayo 2009 | archive-date = 2009-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090702222343/http://www.sms.si.edu/IRLSpec/Casuarina_equisetifolia.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Taksonomia ==
Ti ''agoo'' ket opisial idi nga impalpalawag babaen ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] idi 1759 a kas ti ''Casuarina equisefolia''. Ti kita ket indesignado idi babaen ti New South Wales a botaniko a ni Lawrie Johnson idi 1989.&lt;ref&gt;{{APNI | name =''Casuarina equisetifolia'' L. | id = 1169}}&lt;/ref&gt;
Ti naisangayan a nagan iti ''equisetifolia'' ket naala manipud iti Latin nga ''equisetum'', a ti kaibuksilanna ket &quot;buok ti kabalio&quot; (a mangikunkuna ti pannakaipada ti aglay-ot a sangsanga iti buok ti kabalio).&lt;ref name=ftoa /&gt;
Dagiti sapasap a naganna iti Ingles ket mairaman ti ''coast sheoak'' (''coast she oak'', ''coastal she-oak''), ''beach casuarina'', ''beach oak'', ''beach sheoak'' (''beach she-oak''), ''whistling tree'', ''horsetail she oak'', ''horsetail beefwood'', ''horsetail tree'', ''Australian pine'', ''ironwood'', ''whistling pine'', ''Filao tree'', ken agoho.&lt;ref&gt;{{APNI | name =''Casuarina equisetifolia'' L. | id = 1169}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ftoa /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia|url=http://www.worldagroforestrycentre.org/Sea/Products/AFDbases/AF/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=477|work=World Agroforestry Centre|accessdate=23 Abril 2011}}&lt;/ref&gt;

Adda met dagiti dua a [[subsebbangan]]:&lt;ref name=apni&gt;{{cite web|title=Australian Plant Name Index (APNI)|url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?taxon_name=Casuarina%25|work=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230720170031/http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?taxon_name=Casuarina%25|archive-date=2023-07-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=grin&gt;{{cite web|title=Taxon: Casuarina equisetifolia L.|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?9553|work=Germplasm Resources Information Network|publisher=United States Department of Agriculture Agricultural Research Service|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605100028/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?9553|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''Casuarina equisetifolia'' subsp. ''equisetifolia''. Dakkel a kayo iti {{pagbaliwen|35|m|ft|abbr=on}} a katayag; dagiti sanga ket {{pagbaliwen|0.5|–|0.7|mm|in|abbr=on}} a diametro, di nabuokan. Abagatan a daya nga Asia, akin-amianan nga Australia.&lt;ref name=foa1&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia L. subsp. equisetifolia|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=239|work=Australian Biological Resources Study|publisher=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2008-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518032116/http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=239|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''Casuarina equisetifolia'' subsp. ''incana'' &lt;small&gt;(Benth.) L.A.S.Johnson.&lt;/small&gt; Bassit a kayo iti {{pagbaliwen|12|m|ft|abbr=on}} a katayag; dagiti sanga iti {{pagbaliwen|0.7|–|1|mm|in|abbr=on}} a diametro, aglay-ot. Akindaya nga Australia (akindaya a Queensland, New South Wales), Baro a Caledonia, akin-abagatan a Vanuatu.&lt;ref name=foa2&gt;{{cite web|title=Casuarina equisetifolia subsp. incana|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=240|work=Australian Biological Resources Study|publisher=Australian National Botanic Gardens|accessdate=23 Abril 2011|archive-date=2008-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518032120/http://www.anbg.gov.au/abrs/abif/flora/stddisplay.xsql?pnid=240|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Ti ''agoo'' ket maysa a [[kankanayon a berde]] a [[kayo]] a dumakkel iti {{pagbaliwen|6|–|35|m|ft|abbr=on}} a katayag. Ti samekna ket buklen ti narapis, adu ti sangana a berde aginggana ti kolordapo-berde a sangsanga iti {{pagbaliwen|0.5|–|1|mm|in|abbr=on}} a diametro, nga addaan iti bassit-usit a [[bulong|nasiksikan a bulbulong]] iti aligusgos iti 6–8. Dagiti [[sabong]] ket mapataud iti bassit a kasla [[amento]] dagiti [[nagraraay]]; dagiti lalaki a sabong ket adda kadagiti nasimple a buston iti {{pagbaliwen|0.7|–|4|cm|in|abbr=on}} a katiddog, dagiti babai a sabong ket adda iti ababa a [[Pedunkulo (botanika)|pedunkulo]]. Daytoy ket saan a maipada kadagiti sabali a sebbangan iti ''Casuarina'' (a dagitoy ket [[seksualidad ti mula|dioecious]]) daytoy ket [[seksualidad ti mula|monoecious]], a ti lalaki ken babai a sabsabong ket mapataud iti isu met laeng a kayo. Ti [[bunga]] ket addaan iti maysa nga immitlog nga estruktura iti {{pagbaliwen|10|–|24|mm|in|abbr=on}} a katiddog ken {{pagbaliwen|9|–|13|mm|in|abbr=on}} iti diametro, a maipada ti langana iti maysa a [[kono ti konipera]] a buklen dagiti bilang ti [[Gineseo|karpela]] a ti tunggal maysa ket aglaon ti bugbugtong a [[bukel]] nga addaan iti bassit a payak iti {{pagbaliwen|6|–|8|mm|in|abbr=on}} a kaatiddog.&lt;ref name=foa /&gt;&lt;ref name=rhs&gt;{{cite book|last=Huxley|first=Anthony|last2=Griffiths|first2=Mark|last3=Levy|first3=Margot|title=The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening. Volume 1|url=https://archive.org/details/dictionaryofgard0001unse|year=1992|publisher=Macmillan|location=Londres|isbn=0-333-47494-5}}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket saan a kasla dagiti sabali a sebbangan ti Henero ti ''[[Casuarina]]'', ti ''agoo'' ket maysa a [[aktinorisika a mula]] a makabael ti [[Nitroheno a pannakatalinaay#Pannakatalinaay ti biolohiko a nitroheno|natalinaay]] a nitroheno ti atmospera. Iti pakaigiddiatan iti sebbangan ti ''[[Fabaceae]]'' a pamilia ti mulmula (a kas dagiti, bukbukel, alfalfa, ''Akasia''), ti Casuarina addaan iti [[simbiosis]] nga addaan iti ''[[Frankia]]'' [[Actinomycetales|actinomycete]].

== Pannakaiwarwaras ==
Ti ''agoo'' ket mabirukan manipud idiay [[Burma]] ken [[Bietnam]] iti amin a [[Malesia]] a daya iti [[Pranses a Polinesia]], [[Baro a Caledonia]], ken [[Vanuatu]], ken abagatan idiay [[Australia]] (dagiti akin-amianan a parte ti [[Akin-amianan a Teritorio]], amianan ken daya ti [[Queensland]], ken akin-amianan a daya ti [[New South Wales]], nga idiay ket gumay-at iti kinaadayo iti abagatan a kas iti Laurieton.&lt;ref name=&quot;floransw&quot;&gt;{{NSW Flora Online|genus=Casuarina |species=equisetifolia |author=K. L. Wilson &amp; L. A. S. Johnson}}&lt;/ref&gt;

{{Galeria
|title=Nadumaduma a ladawan ti agoo
|width=250 | height=180 | lines=3
|align=center
|style=border:none
|Papeles:Casuarina equisetifolia - Darwin NT.jpg
|alt1=''C. equisetifolia'' subsp. ''equisetifolia''
|''C. equisetifolia'' subsp. ''equisetifolia''
|Papeles:Casuarina equisetifolia leaves.jpg
|alt2=Sangsanga ken bulbulong ti agoo
|Sangsanga ken bulbulong ti agoo
|Papeles:Casuarina equisetifolia fruits.jpg
|alt3=Bungbunga ti agoo
|Bungbunga ti agoo
}}

== Dagiti usar ==

Ti agoo ket kaaduan a naus-usar a kas maysa a suheto ti [[bonsai]], a naisangayan idiay Abagatan nga Asia ken dagiti parte ti [[Karibe]]. Dagiti sebbangan ti Indonesia ken dagiti naimuyongan idiay [[Taiwan]] ket naikedkeddeng dagitoy a kasayaatan iti lubong ti bonsai. Ti tarikayo daytoy a kayo ket inus-usar kadagiti atep, alad, ket mabalin pay a nasayaat a sungrod. Kadagiti isla ti Hawaii, ti agoo ket naimulmula pay para iti panagtiped ti nurunor, ken iti sapasap a kas dagiti elemento ti panagtiped ti angin.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}

{{Taxonbar|from=Q857220}}

{{DEFAULTSORT:Agoo}}
[[Kategoria:Casuarina|equisetifolia]]</text>
      <sha1>renq8wufciv62ix3htz2qp5x5w7ozky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karbohidrato</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26711</id>
    <revision>
      <id>407372</id>
      <parentid>406882</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6603" sha1="o1zjtah76vpexmkx5md4ofjca244rdq" xml:space="preserve">[[Papeles:Lactose.svg|thumb|right|310px|Ti [[laktosa]] ket [[disakarido]] a mabirukan iti [[gatas]]. Daytoy ket buklen ti molekula [[galaktosa|D-galaktosa]] ken molekula [[glukosa|D-glukosa]] a nabedbedan babaen ti beta-1-4 [[glukosidigo a piansa]]. Daytoy ket adda pormulana iti C&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;.]]

Ti '''karbohidrato''' ket maysa nga [[organiko a kompuesto]] a buklen laeng ti [[karbon]], [[hidroheno]], ken [[oksiheno]], ken kadawyan iti hidroheno:oksiheno nga [[atomo]] a pannakaibagi ti 2:1 (a kas iti [[danum]]); iti sabali a pannakaibaga, with the [[emperika a pormula]] {{nowrap|C&lt;sub&gt;''m''&lt;/sub&gt;(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}} (a ti ''m'' ket mabalin a sabali manipud iti ''n'').&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://bioweb.wku.edu/courses/biol115/wyatt/biochem/carbos.htm | title =WKU BIO 113 Carbohydrates | author =''Western Kentucky University'' | publisher =wku.edu | date =Mayo 29, 2013 | access-date =2013-08-26 | archive-date =2014-01-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20140112080341/http://bioweb.wku.edu/courses/BIOL115/Wyatt/Biochem/Carbos.htm | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112080341/http://bioweb.wku.edu/courses/BIOL115/Wyatt/Biochem/Carbos.htm |date=2014-01-12 }}&lt;/ref&gt; Adda dagiti adda a mailaksid; kas pagarigan, [[desokirribosa]], ati asukar a komponente ti [[DNA]],&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/?id=itHVNZicPgwC&amp;pg=PT86&amp;lpg=PT86&amp;dq=C5H10O4+Deoxyribose | title =Biology |author1=Eldra Pearl Solomon |author2=Linda R. Berg |author3=Diana W. Martin | publisher =Cengage Learning | pages =52 | isbn =978-0-534-27828-1 | via =google.books.com | year =2004}}&lt;/ref&gt; ket addan ti emperika a pormula ti C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C5H10O4/c6-2-1-4(8)5(9)3-7/h2,4-5,7-9H,1,3H2 | title =Material Measurement Library D-erythro-Pentose, 2-deoxy- | author =''National Institute of Standards and Technology'' | publisher =nist.gov | year =2011 | access-date =2016-12-14 | archive-url =https://web.archive.org/web/20131029200209/http://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C5H10O4/c6-2-1-4(8)5(9)3-7/h2,4-5,7-9H,1,3H2 | archive-date =2013-10-29 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Dagiti karbohidrato ket teknikal dagitoy a dagiti [[hidrato]] ti karbon;&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | title =The Chemistry of Carbohydrates | author =''Long Island University'' | publisher =brooklyn.liu.edu | date =Mayo 29, 2013 | access-date =2013-08-26 | archive-date =2016-12-25 | archive-url =https://web.archive.org/web/20161225032837/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225032837/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf |date=2016-12-25 }}&lt;/ref&gt; iti pannaka-estruktura daytoy ket napudpudno ti pannakakita kaniada a kas dagiti [[aldosa|polihidrosia aldehideo]] ken dagiti [[ketona]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1biochem/carbo5.html | title =Carbohydrates: The Monosaccharides | author =''Purdue University'' | publisher =purdue.edu | date =Mayo 29, 2013}}&lt;/ref&gt;

Ti panangibaga ket kadawyan iti [[biokimika]], nga idiay ket sinonimo ti '''sakarido'''. Dagiti karbohidrato (dagiti sakarido) ket nabingbingay kadagiti uppat a pannakaigrupo ti kimiko: dagiti [[monosakarido]], dagiti [[disakarido]], dagiti [[oligosakarido]], ken dagiti [[polisakarido]]. Iti sapasap, dagiti monosakarido ken dagiti disakarido, a dagiti ket basbassit (dagiti nababbaba ti [[molekular a kadagsen]]) a karbohidrato, ket kadawyan dagitoy a makunkuna a kas dagiti [[asukar]].&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/421219a|title=Sugars tied to the spot|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-16_421_6920/page/219|year=2003|last1=Flitsch|first1=Sabine L.|last2=Ulijn|first2=Rein V|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–20|pmid=12529622}}&lt;/ref&gt; Ti balikas a ''sakarido'' ket nagtaud manipud iti [[Pagsasao a Griego|Griego]] a balikas ti ''σάκχαρον'' (''sákkharon''), a ti kaibuksilanna ket &quot;[[asukar]].&quot; Bayat a ti sientipiko a nomenklatura dagiti karbohidrato ket narikut, ti nagnagan dagiti monosakarido ken dagiti disakarido ket masansan nga agpatingga ti suldong ti [[-osa]]. Kas pagarigan, ti [[glukosa|asukar ti ubas]] ket isu ti monosakarido ti [[glukosa]], [[unas|asukar ti unas]] ket isu ti disakarido ti [[sukrosa]], ken ti asukar ti gatas ket isu ti disakarido ti [[laktosa]].

Dagiti karbohidrato ket akin-rebbeng dagiti nadumaduma a papel kadagiti sibibiag ngaorganismo. Dagiti polisakarido para iti panagipenpen ti [[enerhia]] (a kas ti [[almidon]] ken [[glukoheno]]), ken kas dagiti estruktural a komponente (a kas ti [[selulosa]] kadagiti mula ken [[kuitina]] kadagiti artropoda). Ti 5 tikarbonna a monosakarido [[ribosa]] ket maysa a nangruna a komponente dagiti [[koensima]] (a kas ti [[Adenosin tripospato|ATP]], [[Plabin adenin dinukleotido|FAD]], ken [[Nikotinamida adenina dinukleotido|NAD]]) ken ti batayan ti henetiko a molekula a naamammuan a kas ti [[RNA]]. Ti maikabagian a deoksirribosa ket komponente ti DNA. Dagiti sakarido ket dagiti derabotiboda ket mairaman kadagiti adu ken sabali a nangruna a [[biomolekula]] nga addaan kadagiti nangruna a papel iti [[sistema ti immuno]], [[pertilisasion]], panagpawil ti [[patohenesis]], [[pellapella]], ken [[biolohia ti panagdakkel|panagdakkel]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Maton|first=Anthea|author2=Jean Hopkins |author3=Charles William McLaughlin |author4=Susan Johnson |author5=Maryanna Quon Warner |author6=David LaHart |author7=Jill D. Wright |title=Human Biology and Health|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho|publisher=Prentice Hall|year=1993|location=Englewood Cliffs, New Jersey, USA|pages=[https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/52 52]–59|isbn=0-13-981176-1}}&lt;/ref&gt;

Iti [[siensia ti makan]] ken dagiti pay adu nga inpormal a kontesto, ti karbohidrato a panangibaga ket masansan a mangibaga ti ania man a [[makan]] a naisangyan a nabaknang iti narikut nga [[almidon]] ti karbohidrato (kasla dagiti [[sereal]], [[tinapay]], ken [[pasta]]) wenno simple laeng a dagiti karbohidrato, a kas ti [[asukar]] (a mabirukan iti [[kendi|sinam-it]], dagiti [[jam|palatipot]], ken dagiti [[dulse]]).

== Kitaen pay ==
* [[Asukar]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Carbohydrates|Karbohidrato}}
{{pungol-nangruna}}

[[Kategoria:Dagiti karbohidrato| ]]
[[Kategoria:Nutrision]]</text>
      <sha1>o1zjtah76vpexmkx5md4ofjca244rdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti agal-alagad ti pagsasao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30090</id>
    <revision>
      <id>407380</id>
      <parentid>400967</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22858" sha1="0tr4zobbwefat4qkipm2ponwut3kjsc" xml:space="preserve">Daytoy ket listaan dagiti bagi ti agal-alagad kadagiti [[pagalagadan a pagsasao]], ken kankanayon a makunkuna dagiti '''akademia ti pagsasao'''. Dagiti akademia ti pagsasao ket naiganganay babaen ti, wenno asideg a mainaig iti, [[lingguistiko a kinapuro]], ken kadawyan nga agipablaak kadagiti [[Lingguistiko a preskripsion|preskriptibo]] a [[diksionario]],&lt;ref&gt;Thomas, George (1991) [http://books.google.com/books?id=G18NAQAAMAAJ ''Lingguistiko a kinapuro''] p.108, insasao: {{quotation|Nga iti bilang dagiti kagimongan ti puro a naiganganay a pagsasao ket nangikeddeng ti ''de facto'' a rebbeng para iti panagpasayaat ti pagsasao, dagiti keddeng dagiti akademia ket masansan nga addaan iti kabilegan iti linteg. ... Gapu ta dagiti akademia ket asidegda a mainaig iti panunot iti kinapuro, ti ababa a panangibaga iti pakasaritaanda ket mabalin a maitunos. Ti immuna nga akademia a nangipanggep ti panangiyebkas ken ekslusibo kadagiti panggep ti pagsasao idi ket ti ''Accademia della Crusca'', ... Ti panggepna idi ket konserbatibo, ken nagkaykayat iti panagsubli ti pagsasao a Tuskano a kas napasayaat iti maikasangapulo ket uppat a siglo kadagiti panagpasayaat iti kontemporaneo a renasimiento a mannaniw a kas ni Torquato Tasso. ... Maysa kadagiti immuna nga obrana&amp;nbsp;– a kas dagiti simmaruno nga akademia&amp;nbsp;– ket ti panagpataud idi ti dakkel a gatad a perspektibo ti Italiano a diksionario}}&lt;/ref&gt; a mangikeddeng a mangi-opisiado ken mangireseta ti kaibuksilan dagiti balikas ken dagiti pannakabalikas. Ti agal-alagad ti pagsasao nupay kasta ket mabalinna pay ti mangipalawag, bayat a mangtartaripato ti alagaden ti panangiletra.

==Dagiti masna a pagsasao==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Pagsasao
! scope=&quot;col&quot; | Teritorio
! scope=&quot;col&quot; | Agal-alagad
|-
| [[Afrikaans]]
| {{ZAF}}
| [[Die Taalkommissie]]
|-
| [[Pagsasao nga Akan|Akan]]
| {{GHA}}
| [[Ortograpia a Komite ti Akan]] (AOC)
|-
| [[Pagsasao nga Albanes|Albanes]] 
| {{ALB}}
| [[Akademia dagiti Siensia ti Albania]], [[Tirana]]
|-
| [[Moderno nga Alagaden nga Arabiko|Arabiko]]
| {{DZA}}&lt;br&gt;{{SYR}}&lt;br&gt;{{EGY}}&lt;br&gt;{{JOR}}&lt;br&gt;{{MAR}}&lt;br&gt;{{IRQ}}&lt;br&gt;{{TUN}}&lt;br&gt;{{SUD}}&lt;br&gt;{{ISR}}&lt;br&gt;{{SOM}}
| [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko]] (مجمع اللغة العربية) [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko|Alheria]], [[Arabiko nga Akademia ti Damascus|Syria]], [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko iti Cairo|Ehipto]], [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko iti Mogadishu|Somalia]], [[Hordania nga Akademia ti Arabiko|Hordania]], [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko|Morocco]], [[Iraki nga Akademia dagiti Siensia|Irak]], [[Pundasion ti Beit Al-Hikma|Tunisia]], [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko iti Khartum|Sudan]], [[Akademia ti Pagsasao nga Arabiko Israel|Israel]]
|-
| [[Pagsasao nga Aragones|Aragones]]
| {{wagayway|Aragon}}
| [[Academia de l'Aragonés]], [[Aragon]], [[Espana]]
|-
| [[Pagsasao nga Armenio|Armenio]]
| {{ARM}}
| [[Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Armenia]]
|-
| [[Pagsasao nga Asames|Asames]]
| {{wagaywayikono|India}} [[Assam]]
| [[Asam Sahitya Sabha]] (&lt;big&gt;অসম সাহিত্য সভা&lt;/big&gt;)
|-
| [[Pagsasao nga Asturiano|Asturiano]]
| {{wagayway|Asturias}}
| [[Akademai ti Pagsasao nga Asturiano]] (Academia de la Llingua Asturiana)
|-
| [[Pagsasao nga Aserbaiyano|Aserbaiyano]]
| {{AZE}}
| [[Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Aserbaiyan]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Bengali|Bengali (Bangla)]]
| {{BGD}}
| [[Akademia ti Bangla]] (&lt;big&gt;বাংলা একাডেমী&lt;/big&gt;)
|-
| {{wagaywayikono|India}} [[Laud a Bengal]]
| [[Paschimbanga Bangla Akademi]] (&lt;big&gt;পশ্চিমবঙ্গ বাংলা আকাদেমি&lt;/big&gt;)
|-
| [[Pagsasao a Basko|Basko]]
| {{WP|Basko a Pagilian}}
| [[Euskaltzaindia]], masansan a maipatarus a kas ''Naarian nga Akademia ti pagsasao a Basko''
|-
| [[Pagsasao a Bieloruso|Bieloruso]]
| {{BLR}}
| Ti Instituto ti Pagsasao ken Literatura ti Jakub Kolas ken Janka Kupala&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Organizations Attached to the Department of Humanitarian Sciences and Arts |url=http://nasb.gov.by/eng/organizations/institutes/inogum.php#off5728 |publisher=National Academy of Sciences of Belarus |accessdate=8 Hunio 2012 |quote=Field of Activities: ... compilation of the Belarusian language dictionaries including Belarusian&amp;nbsp;– the other Slavonic languages and the other Slavonic languages&amp;nbsp;– Belarusian dictionaries; ...}}&lt;/ref&gt; at the [[Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Bielorusia]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Berber|Berber]] wenno [[Sasao a Berber|Tamazight]]
| {{MAR}}
| Naarian nga Instituto ti Kultura ti Amazight ([http://www.ircam.ma IRCAM])
|-
| {{DZA}}
| [http://www.hcamazighite.org/ HCA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626131041/http://www.hcamazighite.org/ |date=2012-06-26 }}
|-
| [[Pagsasao a Bulgaro|Bulgaro]]
| {{BGR}}
| [[Instituto para iti Pagsasao a Bulgaro]] iti [[Akademia dagiti Siensia ti Bulgaria]]
|-
| [[Pagsasao a Birmano|Birmano]]
| {{MMR}}
| [[Komision ti Pagsasao ti Myanmar]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Katalan|Katalan]]
| {{wagayway|Katalonia}}
| [[Instituto dagiti Panagadal ti Katalan]] (''Institut d'Estudis Catalans'')
|-
| {{wagayway|Balensiano a Komunidad}}
| [[Acadèmia Valenciana de la Llengua]] (para iti pagalagadan a [[Balemsiano]])
|-
| [[Pagsasao a Cebuano|Cebuano]]
| {{PHL}}
| [[Akademia ti Bisaya dagiti Arte ken Sursurat]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Mandarin nga Insik]]
| {{PRC}}
| Komite ti Estado ti Pagsasao ken Sursurat (国家语言文字工作委员会)
|-
| {{ROC-TW}}
| [[Komite dagiti Nailian a Pagsasao]] (國語推行委員會)
|-
| {{SGP}}
| [[Konseho ti Panangiragpat ti Mandarin]] (讲华语运动理事会)
|-
| {{MYS}}
| [[Konseho ti Panangiyalagad ti Pagsasao nga Insik ti Malaysia]] (马来西亚华语规范理事会)
|-
| [[Pagsasao a Korniko|Korniko]]
| {{wagayway|Cornwall}}
| [[Cornish Language Partnership]] (''Keskowethyans an Taves Kernewek'')
|-
| [[Pagsasao a Kroata|Kroata]]
| {{HRV}}
| [[Instituto ti Pagsasao a Krota ken dagiti Lingguistika]] (''Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje'')
|-
| [[Pagsasao a Tseko|Tseko]]
| {{CZE}}
| [[Instituto ti Pagsasao a Tseko]] (''Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky'')
|-
| [[Pagsasao a Danes|Danes]]
| {{DNK}}
| [[Dansk Sprognævn]] (Konsehal ti Pagsasao a Danes)
|-
| [[Dalecarlian dialects|Dalecarlian]]
| {{wagaywayikono|Suésia}} [[Kondado ti Dalarna]]
| [[Ulum Dalska]]
|-
| [[Dari (Persiano)|Dari]]
| {{AFG}}
| [[Akademia dagiti Siensia ti Apganistan]]
|-
| [[Pagsasao a Dhivehi|Divehi]]
| {{MDV}}
| [[Akademia ti Dhivehi]]
|-
| [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]]
| {{NLD}}&lt;br&gt;{{BEL}}&lt;br&gt;{{SUR}}
| Nederlandse Taalunie ([[Kappon ti Pagsasao nga Olandes]])
|-
| [[Dzongkha]]
| {{BTN}}
| [[Komision ti Panagparang-ay ti Dzongkha]]
|-
| [[Pagsasao nga Estonio|Estonio]]
| {{EST}}
| ''[http://www.emakeeleselts.ee/keeletoimkond.htm Emakeele Seltsi keeletoimkond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731130133/http://www.emakeeleselts.ee/keeletoimkond.htm |date=2012-07-31 }}'' (Language Board at the Mother Tongue Society) sets rules and standards, authoritative advice is given by the [[Institute of the Estonian Language]] (''Eesti Keele Instituut'')
|-
| [[Pagsasao a Peroes|Peroes]]
| {{FRO}}
| [[Opisina ti Pagsasao a Feroes]] (Føroyska málnevndin)
|-
| [[Pagsasao a Filipino|Filipino]]
| {{PHL}}
| [[Komision iti Pagsasao a Filipino]]
|-
| [[Pagsasao a Pinlandes|Pinlandes]]
| {{FIN}}
| [[Panagsukisok nga Instituto para kadagiti Pagsasao ti Pinlandia]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]
| {{FRA}}
| [[Académie française]] (Akademia ti Pransia)
|-
| {{wagayway|Quebec}}
| [[Office québécois de la langue française]] (Opisiam ti Quebec iti Pagsasao a Pranses)
|-
| [[Pagsasao a Friulan|Friulian]]
| {{wagayway|Friuli–Venezia Giulia}}
| [[Rehional nga Ahensia para iti Pagsasao a Friulian]] (''[http://www.arlef.it/ Agjenzie Regjonâl pe Lenghe Furlane]'')
|-
| [[Pagsasao a Galego|Galego]]
| {{wagayway|Galicia}}
| [[Naarian nga Akademia ti Galego]] (''Real Academia Galega'', opisial)
|-
| [[Alagaden nga Aleman|Aleman]]
| {{DEU}}&lt;br&gt;{{AUT}}&lt;br&gt;{{CHE}}&lt;br&gt;{{wagayway|Abagatan a Tyrol}}&lt;br&gt;{{wagayway|Belhika}}&lt;br&gt;{{wagayway|Liechtenstein}}&lt;br&gt;{{wagayway|Luxembourg}}
| [[Konsehal para iti Ortograpia nga Aleman]] (''Rat für deutsche Rechtschreibung'')
|-
| [[Pagsasao a Greenlandiko|Greenland]]
| {{wagayway|Greenland}}
| [[Sekretariat ti Pagsasao ti  Greenland]] ([http://www.oqaasileriffik.gl/en Oqaasileriffik])
|-
| [[Pagsasao a Griego|Griego]]
| {{wagayway|Gresia}}&lt;br&gt;{{wagayway|Cyprus}}
| [[Sentro para iti pagsasao a Griego]] (Κέντρον Ελληνικής Γλώσσας)
|-
| [[Kreol ti Haiti]]
| {{HAI}}
| [http://www.eduhaiti.gouv.ht/Fichiers/Accueil_menfp.htm Ministère de l'éducation nationale et de la formation professionnelle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.eduhaiti.gouv.ht/Fichiers/Accueil_menfp.htm |date=2011-07-21 }} (Departamentp ti edukasion ti Haiti) 
|-
| [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]]
| {{ISR}}
| [[Ti Akademia ti Pagsasao a Hebreo]] (האקדמיה ללשון העברית)
|-
| [[Alagaden a Hindi|Hindi]]
| {{IND}}
| [[Tengnga a Direktorado ti Hindi]] (alagaden a ti sinuratan a [[Devanagari]] ken panangiletra ti Hindi idiay [[India]])
|-
| [[Hmar]]
| {{IND}}
| [[Kagimongan ti Literatura ti Hmar]] (Manipur, India)
|-
| [[Pagsasao a Hungaro|Hungaro]]
| {{HUN}}
| [[Panagsukisok nga Instituto para iti Lingguistika ti Hungaro nga Akademia dagiti Siensia]] (''Magyar Tudományos Akadémia Nyelvtudományi Intézete'')
|-
| [[Pagsasao nga Islandes|Islandes]]
| {{ISL}}
| [[Instituto para kadagiti Islandes a Panagadal ti Árni Magnússon]]
|-
| [[Pagsasao nga Igbo|Igbo]]
| {{NGA}}
| [[Kagimongan para iti Panangiragpat tiPagsasao nga Igbo ken Kultura]]
|-
| [[Pagsasao nga Indones|Indones]]
| {{IDN}}
| [[Badan Pengembangan Bahasa dan Perbukuan]] (Language and Book Development Agency)
|-
| [[Pagsasao nga Irlandés|Irlandes]]
| {{IRL}}&lt;br&gt;{{wagayway|Akin-amianan nga Irlanda|union}}
| [[Foras na Gaeilge]]
|-
| [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]]
| {{ITA}}
| [[Accademia della Crusca]] ''(Akademia iti bran)''
|-
| [[Pagsasao a Hapon|Hapon]]
| {{JPN}}
| Awan ti opisial a semtral a panagalagad, ngem ti ''[[de facto]]'' a panagalagad babaen ti [[Ahensia para iti Kultural a Pannakibiang]] (文化庁) iti [[Ministro ti Edukasion, Kultura, Esporte, Siensia ken Teknolohia (Hapon)|Ministro ti Edikasion ti Hapon]] (文部科学省)
|-
| [[Pagsasao a Kanares|Kanares]]
| {{wagaywayikono|India}} [[Karnataka]]
| Dagiti nadumadumanga akademia ti [[Gobierno]] ti [[Karnataka]]
|-
| [[Pagsasao a Kasubio|Kasubio]]
| {{POL}}
| Komision iti Pagsasao a Kashubio 
|-
| [[Pagsasao a Kazakh|Kazakh]]
| {{KAZ}}
| [http://www.mk.gov.kz Ministro ti Kultura ti Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102035137/http://www.mk.gov.kz/ |date=2011-11-02 }}
|-
| [[Pagsasao a Koreano|Koreano]]
| {{KOR}}
| [[Ti Nailian nga Instituto ti Pagsasao a Koreano]] (국립국어원)
|-
| [[Pagsasao a Kven|Kven]]
| {{NOR}}
| [[Kainun institutti|Kainun institutti&amp;nbsp;– kvensk institutt]]
|-
| [[Pagsasao a Kyrgyz|Kyrgyz]]
| {{KGZ}}
| [https://web.archive.org/web/20201008211916/http://mamtil.kg/ Nailian a Komite para iti Pagsasao ti Estado babaen ti Presidente ti Republika ti Kyrgyz] (Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия)
|-
| [[Hudio-Espanio|Ladino]]
| {{ISR}}
| [[Autoridad Nasionala del Ladino]] (Nailian a Turay ti Ladino) [http://www.aki-yerushalayim.co.il/anl/]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Latin]]
| {{wagayway|Santa Sede}}
| [[Pontipiko ng aAkademia para itiLatin]] (''Pontificia Academia Latinitatis'') (Latin iti Romano Katoliko a Simbaan)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/latinitatis/index.htm |title=Pontificia Academia Latinitatis - Pagsurotan|publisher=Vatican.va |date=2012-11-10 |accessdate=2013-08-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[Internasional a Kodigo ti Botaniko a Nomenklatura]] (iti [[Internasional a Gunglo para iti Taksonomia ti Mula]]: botaniko a Latin)
|-
|
| [[Internasional a Kodigo ti Soolohiko a Nomenklatura]] (iti [[Internasional a Komision iti Soolohiko Nomenklatura]]: soolohiko a Latin)
|-
| [[Pagsasao a Leton|Leton]]
| {{LVA}}
| [[Sentro ti Pagsasao ti Estado ti Letonia]] (Valsts Valodas Centrs)
|-
| [[Pagsasao a Lituano|Lituano]]
| {{LTU}}
| [[Komison iti Pagsasao a Lituano]] (Valstybinė lietuvių kalbos komisija)
|-
| [[Pagsasao a Soga|Lusoga]]
| {{UGA}}
| [[Turay ti Pagsasao ti Lusoga]] (LULA)
|-
| [[Pagsasao a Macedonio|Macedonio]]
| {{MKD}}
| [[Instituto ti Pagsasao a Macedonio &quot;Krste Misirkov&quot;]] (Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“, ''Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov“'')
|-
| [[Pagsasao a Malayo|Malayo]]
| {{MYS}}&lt;br&gt;{{BRN}}
| [[Dewan Bahasa dan Pustaka]] (Ti Instituot ti Pagsasao ken Literatura)
|-
| [[Malayalam]]
| {{wagaywayikono|India}} [[Kerala]]
| [[Kerala Sahitya Akademi]] (കേരള സാഹിത്യ പരിശീലന സ്ഥാപനം) ken [[Gobierno ti Kerala]]
|-
| [[Pagsasao a Maltes|Maltes]]
| {{MLT}}
| [[Nailian a Konseho para iti Pagsasao a Maltes]] (www.kunsilltalmalti.gov.mt)
|-
| [[Pagsasao a Manx|Manx]]
| {{IMN}}
| [[Coonceil ny Gaelgey]]
|-
| [[Pagsasao a Māori |Māori]]
| {{NZL}}
| [[Komision ti Pagsasao a Māori]]
|-
| [[Pagsasao a Mirandes|Mirandes]]
| {{POR}}
| [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]] (Instituto ti Pagsasao a Mirandes)
|-
| [[Sasao a Mixtecana|Mixtecana]]
| {{MEX}}
| [[Akademia ti Pagsasao a Mixtecana]] (''Ve'e Tu'un Sávi'')
|-
| [[Pagsasao a Mongol|Mongol]]
| {{MNG}}
| Konsehal ti opisial a pagsasao ti estado  (Төрийн хэлний зөвлөл). Dagiti keddeng ket nasken apasingkedan babaen ti gobierno ti Mongolia. 
|-
| [[Pagsasao a Nepali|Nepali]]
| {{NPL}}
| Akademia ti Pagsasao ti Nepal
|-
| [[Pagsasao a Norwego|Norwego a (Bokmål ken Nynorsk)]]
| {{NOR}}
| [[Konseho ti Pagsasao a Norwego]]
|-
| [[Pagsasao nga Oksitano|Oksitano]]
| {{FRA}}&lt;br&gt;{{ESP}}&lt;br&gt;{{MCO}}&lt;br&gt;{{ITA}}
| Lo Congrès Permanent de la lenga occitana (''ti permanente a kongreso ti pagsasao nga occitano'')[http://www.locongres.org/]
|-
| [[Pagsasao a Pashto|Pashto]]
| {{AFG}}&lt;br&gt;{{PAK}}
| [[Akademia dagiti Siensia ti Apganistan]]&lt;br&gt;[[Akademia ti Pashto]]
|-
| [[Pagsasao a Persiano|Persiano]]
| {{IRN}}&lt;br&gt;{{TJK}}&lt;br&gt;{{AFG}}&lt;br&gt;{{UZB}}
| [[Akademai ti Pagsasao a Persiano ken Literatura]] (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)
|-
| [[Pagsasao a Polako|Polako]]
| {{POL}}
| [[Konsehal ti Pagsasao a Polako]] (''Rada Języka Polskiego'')
|-
|| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]
| {{PRT}}&lt;br&gt;{{BRA}}
| [[Academia das Ciências de Lisboa, Classe de Letras]], [[Academia Brasileira de Letras]] (Literario nga Akademia ti Brasil)
|-
|| [[Pagsasao a Quechua|Quechua]]
| {{PER}}
| [[Academia Mayor de la Lengua Quechua|Nangato nga Akademia ti pagsasao a Quechuae]] (''Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur'')
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Rumano|Rumano]]
| {{ROU}}
| Institutul de Lingvisticǎ al [[Akademia ti Romania|Academiei Române]] (Instituto para iti Lingguistika ti [[Akademia ti Romania]])
|-
| {{MDA}}
| [[Akademia dagiti Siensia ti Moldova|Academia de Ştiinţe a Moldovei]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Ruso|Ruso]]
| {{wagayway|Imperio iti Rusia}}
| [[Akademia ti Rusia]] (1783–1841)
|-
| {{RUS}}
| [[Instituto ti Pagsasao a Ruso]] iti [[Akademia dagiti Siensia ti Rusia]] (manipud idi 1944)
|-
| [[Pagsasao nga Eskoses|Eskoses]]
| {{SCO}}
| Ti [[Sentro ti Pagsasao nga Eskoses]] ket mangsuporta ti pagsasao nga Eskosesge.&lt;ref&gt;[http://www.scotslanguage.com/ Sentro ti Pagsasao nga Eskoses]&lt;/ref&gt; [[Scottish Language Dictionaries Ltd|Scottish Language Dictionaries]] record and analyse the language as it is spoken and written throughout Scotland and Ulster today.&lt;ref&gt;[http://www.scotsdictionaries.org.uk/ Scottish Language Dictionaries]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Gaeliko nga Eskoses]]
| {{SCO}}
| Ti [[Bòrd na Gàidhlig]] ket mangtaripato ti nailian a plano para iti Gaeliko, mangiragpat ti panag-usar ken mangaramid ti pannakaster ti Gaeliko a kultura
|-
| [[Pagsasao a Shuswap |Secwepemctsín]]
| {{CAN}}
| Stk’wemiple7s re Secwepemctsin, ket dagiti grupo ti tattao a sinuportaran babaen ti [[Kagimongan ti Kultural nga Edukasion ti Secwepemc]] nga isu ti magparang-ay kadagiti baro a balikas.
|-
| [[Pagsasao a Serbio|Serbio]]
| {{SRB}}&lt;hr&gt;{{MNE}}&lt;hr&gt;{{wagaywayikono|Republika Srpska}} ({{wagaywayikono|BIH}} B &amp; H)
| [[Opisina para iti Panangiyalagad ti Pagsasao a Serbioe]]
|-
| [[Pagsasao a Sindhi|Sindhi]]
| {{PAK}}
| [[Turay ti Pagsasao a Sindhi]] [http://www.sindhila.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608035602/http://www.sindhila.com.pk/ |date=2007-06-08 }}
|-
| [[Pagsasao a Sinhala|Sinhala]]
| {{wagayway|Sri Lanka}}
| [[Hela Havula]] (හෙළ හවුල)
|-
| [[Pagsasao nga Eslobako|Eslobako]]
| {{SVK}}
| Ľudovít Štúr Institute of Linguistics (''[http://www.juls.savba.sk/ Jazykovedný ústav Ľudovíta Štúra]'') iti [[Akademia dagiti Siensia ti Eslobakia]] (''Slovenská akadémia vied'')
|-
| [[Pagsasao nga Eslobeno|Eslobeno]]
| {{SVN}}
| [[Akademia dagiti Siensia ken dagiti Arte ti Eslobenia]]
|-
| [[Pagsasao a Somali|Somali]]
| {{wagaywayikono|Somalia}} [[Somalia]]
| [[Ministro ti Edukasion, Kultura ken Nangat-ngato nga Edukasion (Somalia)|Ministro ti Edukasion, Kultura ken Nangat-ngato nga Edukasio]]
|-
| [[Sasao a Sorbia|Sorbia]]
| {{DEU}}
| [[Serbski institut]] [http://www.serbski-institut.de/]
|-
| [[Pagalagadan nga Espaniol|Espaniol]]
| {{wagayway|Espania}}&lt;br&gt;{{wagayway|Colombia}}&lt;br&gt;{{wagayway|Ecuador}}&lt;br&gt;{{wagayway|Méhiko}}&lt;br&gt;{{wagayway|El Salvador}}&lt;br&gt;{{wagayway|Venezuela}}&lt;br&gt;{{wagayway|Chile}}&lt;br&gt;{{wagayway|Peru}}&lt;br&gt;{{wagayway|Guatemala}}&lt;br&gt;{{wagayway|Costa Rica}}&lt;br&gt;{{PHL}}&lt;br&gt;{{wagayway|Panama}}&lt;br&gt;{{wagayway|Kubá}}&lt;br&gt;{{wagayway|Paraguay}}&lt;br&gt;{{wagayway| Republika a Dominikano}}&lt;br&gt;{{wagayway|Bolivia}}&lt;br&gt;{{wagayway|Nicaragua}}&lt;br&gt;{{wagayway|Arhentina}}&lt;br&gt;{{wagayway|Uruguay}}&lt;br&gt;{{wagayway|Honduras}}&lt;br&gt;{{wagayway|Puerto Rico}}&lt;br&gt;{{wagayway|Estados Unidos}}
| [[Association of Spanish Language Academies|Asociación de Academias de la Lengua Española]] (binukel babaen ti [[Real Academia Española]] ken maipatinayon dagiti 21 a sabali a naisina a nailain nga akademia iti agsasao ti Espaniol a lubong)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Swahili|Swahili]]
| {{TZA}}
| [[Baraza la Kiswahili la Taifa]]
|-

| {{KEN}}

| [[Chama cha Kiswahili cha Taifa]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Pagsasao a Suéko|Sueko]]
| {{SWE}}
| [[Konsehal ti Pagsasao a Sueko]] (semi-opisial)&lt;br&gt;[[Sueko nga Akademia]]
|-
| {{FIN}}
| Departamento ti Pagsasao a Sueko iti [[Panagsukisok nga Instituto para kadagiti Pagsasao a Pinlandia]] (''Svenska språkbyrån'')
|-
| [[Pagsasao a Tamil|Tamil]]
| {{wagaywayikono|India}} [[Tamil Nadu]]
| Unibersidad ti Thanjavur Tamil ken Opisial a Komision ti pagsasao ti [[Gobierno ti Tamil Nadu]]
|-
| [[Pagsasao a Tatar|Tatar]]
| {{wagayway|Tatarstan}}
| [[Instituto ti Pagsasao, Literatura ken dagiti Arte ti Akademia dagiti Siensia ti Republika ti Tatarstan]]
|-
| [[Pagsasao a Telugu|Telugu]]
| {{wagaywayikono|India}} [[Andhra Pradesh]]
| Akademia ti Telugu ken  Komision ti Opisial a Pagsasao ti [[Gobierno ti Andhra Pradesh]]
|-
| [[Pagsasao a Tetum|Tetum]]
| {{TLS}}
| [[Nailian nga Instituto ti Lingguistika]] iti Nailian nga Unibersidad ti [[Daya a Timor]]
|-
| [[Pagsasao a Tailandes|Tailandes]]
| {{THA}}
| [[Naarian nga Instituto ti Tailandia]] (ราชบัณฑิตยสถาน)
|-
| [[Pagsasao a Turko|Turko]]
| {{TUR}}
| [[Gimong ti Pagsasao a Turko]]
|-
| [[Pagsasao nga Ukraniano|Ukraniano]]
| {{UKR}}
| [[Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Ukrainia]]
|-
| [[Urdu]]
| {{PAK}}&lt;br&gt;{{IND}}
| [[Turay ti Nailian a Pagsasao]], [[Pakistan]]&lt;br&gt;[[Nailian a Konsehal para iti Panangiragpa ti Pagsasao nga Urdu]], [[India]]
|-
| [[Pagsasao a Võro|Võro]]
| {{EST}}
| [[Instituto ti Võro]]
|-
| [[Pagsasao a Waraywaray|Waraywaray]]
| {{PHL}}
| [[:war:Sanghiran san Binisaya|Sanghiran san Binisaya ha Samar ug Leyte]] (Akademia ti Pagsasao a Bisaya ti  Samar ken Leyte) ''awanen''
|-
| [[Pagsasao a Gales|Gales]]
| {{WAL}}
| — [[Komisionado ti Pagsasao a Gales]] ([[Meri Huws]])&lt;br&gt;— Ti [[Gobierno ti Gales]]&lt;br&gt;(dati idi a ti [[Opisina ti Pagsasao a Gales]] (''Bwrdd yr Iaith Gymraeg'')(Naipangpangruna, nupay kasta, ti papael ti Komisionado ti Pagsasao a Gales ket ti panagplano ti pagsasao ken annuroten ti agalagad ket panangikeddeng. Ti papael ket mangiraman pay ti panagplano ti korpus.) 
|-
| [[Pagsasao ti Laud a Prisio|Laud a Prisio]]
| {{wagayway|Friesland}}
| [[Fryske Akademy]] (Akademia ti Prisio)
|-
| [[Pagsasao a Wolof |Wolof]]
| {{SEN}}
| [[Centre de linguistique appliquée de Dakar]] (Sentro ti Naipakat a Lingguistika ti Dakar iti [[Unibersidad ti Cheikh Anta Diop]])
|-
| [[Pagsasao a Yidis|Yidis]]
| {{wagayway|Estados Unidos}}&lt;br&gt;{{SWE}}&lt;br&gt;{{RUS}}
| [[YIVO]] [http://www.yivoinstitute.org/]
|-
| [[Pagsasao a Yoruba|Yoruba]]
| {{NGA}}
| [[Ti Akademia ti Yoruba]]
|}

==Dagiti katakunaynay a pagsasao==
===Interlingua===
Ti katakunaynay a pagsasao ti [[Interlingua]] ket awan ti agal-alagad a bagi, gaputa ti bokabuarionary, gramatika, ken ortograpia ket naimatmatangan a kas produkto dagiti agdama a puersa ti sosial. Iti teoria, isunag ti Interlingua ket nawaya a nagbalbaliw manipud ti aniaman a tao nga agal-alagad. Ti bokabulario ti Interlingua ket [[Ti Interlingua ken ti elihibilidad dagiti balikas ti sangalubongan|napasingkedan ken nairehistro]] babaen ti dinamiko a panangipakat kadagiti naisangayan a pamunganayan ti adda nga agasmang dagiti masna a pagsasao ken dagiti bukodda nga etimolohia.

===Dagiti naaramid a pagsasao===
Dagiti pagsasao a kas ti [[Esperanto]] ken [[Ido]] ket ''naaramid'' (wenno naplano) bbabaen ti maysa atao wenno bassit a grupo, sakbay a naampon ken naparang-ay babaen dagiti komunidad dagiti agar-aramat. Dagiti bagi a kas ti [[Akademio de Esperanto]] ket mangkita kadagiti saludsod iti panag-usar a naikeddeng iti kasisigud a ganda ken dagiti pamunganayan iti pagsasao.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Pagsasao
! scope=&quot;col&quot; | Agal-alagad
|-
| [[Esperanto]]
| [[Akademio de Esperanto]]
|-
| [[Ido]]
| [[Uniono por la Linguo Internaciona Ido]]
|-
| [[Pagsasao a Klingon|Klingon]]
| [[Marc Okrand]]
|-
| [[Lojban]]
| [[Grupo ti Lohiko a Pagsasao]]
|-
| [[Talossan]]
| [[Comità per l'Útzil del Glheþ]]
|-
| [[Volapük]]
| [[Kadäm Volapüka]]
|}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Listaan dagiti agal-alagad ti pagsasao}}
[[Kategoria:Dagiti agal-alagad ti pagsasao| ]]
[[Kategoria:Listaan dagiti gunglo|Pagsasao]]</text>
      <sha1>0tr4zobbwefat4qkipm2ponwut3kjsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Tailandes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30289</id>
    <revision>
      <id>407414</id>
      <parentid>403170</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="sqgoiolgsyopbn9hd7k38t88avrd9p5" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Tailandes
|altname=Siames
|nativename=ภาษาไทย ''phasa thai''
|pronunciation={{IPA-th|pʰāːsǎː tʰāj|}}
|script = [[Alpabeto a Tailandes|Tailandes a sinuratan]]&lt;br /&gt;[[Tailandes a Braille]]
|states= Tailandia
|ethnicity = [[Tattao a Tailandes|Tailandes]], [[Tailandes nga Insik]]
|speakers=20 a riwriw
|date=2000; Tengnga a Tailandes laeng, nga awan kadagiti sabali a dialekto
|ref=e17
|speakers2=Dagup: 60 a riwriw (mairaman dagiti mangisasao a kas maikadua a pagsasao, 2001)&lt;ref name=e17 /&gt;
|familycolor=Tai-Kadai
|fam2=[[Sasao a Tai|Tai]]
|fam3=[[Sasao nga Abagatan a laud a Tai|Abagatan a laud]] (Tailandes)
|fam4=Chiang Saen
|nation={{wagayway|Tailandia}}
|agency=[[Naarian nga Instituto iti Tailandia|Ti Naarian nga Instituto]]
|iso1=th
|iso2=tha
|iso3=tha
|lingua=47-AAA-b
|notice=Indic
|notice2=IPA
|map=Idioma tailandés.png
}}

Ti '''Tailandes''',&lt;ref&gt;Iti Tailandes: {{lang|th|ภาษาไทย}} ''Phasa Thai'' {{IPA-th|pʰāːsǎː tʰāj||th-phaasaathai.ogg}}&lt;/ref&gt; wenno nasaysayaat a makunkuna iti '''Siames'''&lt;ref&gt;Urayno ti &quot;Tailandes&quot; ket nagbalinen a kadawyan, ti duog a termino iti &quot;Siames&quot; ket us-usaren pay laeng dagiti lingguista, ken naipangpangruna iti panangipalpalawag manipud kadagiti sabali a [[Sassao ti Tai]] (Diller 2008:6). T &quot;Proto-Tailandes&quot;, kas pagarigan, ket isu ti taudan amian dagiti [[Abagatan a laud a Tai]], ken saan aeng a ti Siames (Rischel 1998).&lt;/ref&gt; wenno '''Tengnga a Tailandes''',&lt;ref&gt;Nasken a saan a maiyallilaw iti ''[[Tengnga a Tai]]''&lt;/ref&gt; ket isu ti [[nailian a pagsasao|nailian]] ken [[opisila a pagsasao|opisial]] a [[pagsasao]] ti [[Tailandia]] ken ti [[umuna a pagsasao|patneng a pagsasao]] dagiti [[Tattao a Tailandes]] ken dagiti  [[Tailandes nga Insik]], dagiti kaaduan nga etniko a grupo ti Tailandia. Ti Tailandes ket kameng ti [[Sasao a Tai|Tai]] a grupo ti [[pamilia ti pagsasao]] ti [[Sasao a Tai–Kadai|Tai–Kadai]]. Sumuroka kagudua dagiti amin a balikas iti Tailandes ket binulod manipud iti [[Pali]], [[Sanskrito]] ken ti Duog a [[Pagsasao a Khmer|Khmer]]. Daytoy ket [[pagsasao a maipapan ti timek|tonal]] ken [[pagsasao nga analitiko]]. Ti Tailandes ket addaan pay iti narikut nga [[ortograpia]] ken dagiti [[Panagmarka (lingguistika)|maikabagian a panagmarka]]. Ti Tailandes ket [[agsinnaranay a maawatan]] iti [[pagsasao a Lao|Lao]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/node3.html |title=Sasao nga Ausbau ken Abstand |publisher=Ccat.sas.upenn.edu |date=1995-01-20 |accessdate=2012-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin|30em}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}
* [http://www.phon.ucl.ac.uk/home/sampa/thai.htm IPA ken SAMPA para iti Tailandes]
* [https://web.archive.org/web/20130728160003/http://my.bangkoklibrary.com/2012/07/13/the-structure-of-thai-language-th101/ Estruktura ti Pagsasao a Tailandes (TH101) PDF a bersion ti libro ti unibersidad]

{{Dagiti pagsasao ti Tailandia}}
{{Pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Tailandes, Pagsasao a}}
[[Kategoria:Pagsasao a Tailandes| ]]</text>
      <sha1>sqgoiolgsyopbn9hd7k38t88avrd9p5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Instrumento ti teklado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30437</id>
    <revision>
      <id>407360</id>
      <parentid>406251</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6017" sha1="7gbf3719ebo08cg5nki2uwa5wyjnuo4" xml:space="preserve">[[File:D274.jpg|thumb|right|Ti [[piano]], ti kadawyan nga instrumento ti teklado]]

Ti '''instrumento ti teklado''' ket instrumento ti musika nga inay-ayam nga agusar ti [[teklado ti musika|teklado]]. Ti kaaduan kadagitoy ket ti [[piano]]. Dagiti sabali pay a kita dagiti instrumento ti teklado ket mairaman dagiti [[celesta]], dagiti mapandagan nga [[idiopono]] a pinaadar babaen ti teklado, dagiti [[carillon]], dagiti instrumento nga adu ti pakaigiddiatan a kadawyan a naibalayan iti [[torre ti kampana]] dagiti simbaan wenno dagiti sabali a pasdek ti munisipalidad, ken dagiti dadduma pay a saan nga akostiko nga instrumento, a kas dagiti nadumaduma nga elektroniko nga [[organo (musika)|organo]], sintetisador, ken dagiti teklado a nadaremdem a mangtulad ti uni ti sabali nga instrumento ti musika.&lt;ref name=&quot;Kelzenberg 2000&quot;&gt;{{Cite web |last=Kelzenberg |first=David |date=2000 |title=What Are Historical Keyboard Instruments? |trans-title=Ania Kadi dagiti Naipakasaritaan nga Instrumento ti Teklado? |url=http://www.mhks.org/whatare.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212121344/http://www.mhks.org/whatare.htm |archive-date=2013-02-12 |access-date=2012-10-25 |website=Midwestern Historical Keyboard Society |language=en }}&lt;/ref&gt; 

Ita nga aldaw, ti termino a &quot;teklado&quot; ket kaaduan a maus-usar a mangibagbaga kadagiti estilo ti teklado ti [[sintetisador]]. Babaen dagiti ramay ti sensitibo ng aagay-ayam, ti teklado ket mabalin pay a mangtengngel ti [[Dinamika (musika)|dinamika]], [[Sasao (musika)|panagsasao]], panagmaris, [[Artikulasion (musika)|artikulasion]], ken dagiti dadduma pay nga elemento iti panangiyebkas, depende iti daremdem ken dagiti naikddeng a kapabilidad iti instrumento.&lt;ref name=&quot;Kelzenberg 2000&quot; /&gt;

== Pakasaritaan ==
Kadagiti kasapaan nga instrumento ti teklado ket dagiti [[pipa nga organo]], [[hurdy gurdy|sanpona]], [[klabikordio]] ken [[sembalo]]. Ti organo ket awan dudua nga isu ti kaduogan kadagitoy, ket nagparang daytoy idi maikatlo a siglo SK, urayno daytoy a nasap anga instrumento, a tinawtawagan iti [[hydraulis]], ket saan a nagusar ti teklado iti moderno a kapanunotan. Manipud ti pannakaparnuayna idi maikasangapulo ket uppat a siglo, ti organo ket nagtultuloy nga isu laeng ti intrumento ti teklado. Masansan, a ti organo ket saan nga addan iti teklado, ngem dagiti buton wenno dagiti dakkel a pamatuagan a pinaadar babaen ti napno nga ima. Gangani amin a teklado aginggana idi maikasangapulo ket lima a siglo ket addaan kadagiti pito a natural iti tungngal maysa nga octava.

Ti klabikordio ket sembalo nagparangda idi las-ud ti maika-14 a siglo, mabalin a klabikordio ti nasapsapa. Ti sembalo ken klabikordio ket kadawyan dagitoy aginggana ti adu a pannakaammpon ti piano idi maika-18 a siglo, kalpasanna daytoy ti kadayegda ket bimmassit. Ti piano ket rebolusionario idi gaputa ti [[pianista]] ket mabalinna a baliwan ti kapigsa (wenno dinamika) iti uni babaen ti panagbaliw ti kapigsa ti tunggal maysa a panagpandag ti tekla. Ti napno a nagan ti piano ket ''gravicèmbalo con piano e forte'' a ti kaibuksilanna ket ''sembalo nga addaan ti naalumaymay ken napigsa'' ngem mabalin met a maipangyababaan iti ''piano-forte'', a ti kaibuksilanna ket ''naalumaymay-napigsa'' iti [[pagsasao nga Italiano|Italiano]]. Iti agdama a pormana, ti piano ket produkto ti maika-20 a siglo, ken adayon a naikkat iti uniken langa manipud kadagiti &quot;piano&quot; nga ammo idi ni [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Joseph Haydn|Haydn]], ke ni [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Iti kinapudno, ti moderno a piano ket adu a maigiddiat manipud kadagiti piano ti maika-19 a siglo nga inusar babaen ni [[Franz Liszt|Liszt]], [[Frédéric Chopin|Chopin]], ken ni [[Johannes Brahms|Brahms]].&lt;ref name=&quot;Kelzenberg 2000&quot; /&gt;

Dagiti instrumento ti teklado ket adu pay a naparang-ay idi nasapa a maika-20 a siglo. Dagiti nasap anga instrumento ti elektromekanikal, a kas ti [[Ondes Martenot]], ket nagparang iti kasapaan ti dayta a siglo. Daytoy ket nangruna unay a kontribusion iti pakasaritaan ti teklado.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Piano Notes - Notes of the Piano |trans-title=Dagiti Nota iti Piano - Dagiti Nota iti Piano |url=http://www.piano.about.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502223718/http://piano.about.com/ |archive-date=2012-05-02 |access-date=2012-03-30 |website=piano.about.com |language=en |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502223718/http://piano.about.com/ |date=2012-05-02 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti moderno a teklado ==
Adu met dagiti ganetget a naipan iti panagbiruk ti maysa nga instrumento nga aguni a kas ti piano ngem awan iti kadakkel ken kadagsen. Ti [[elektriko a piano]] ket isu dagitoy ti nasapa ganetget ti dayta, urayno dagita ket naserbi nga instrumento, saan dagitoy a nagballigi a nangawis ti panagptaud ti [[timbre]] iti piano. Dagiti elektriko ken elektroniko nga organo ket naparang-y idi isu met laeng a las-ud ti panawen.

== Kitaen pay ==
*[[Instrumento ti musika]]
*[[Piano]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

==Adu pay a mabasbasa==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Young |first=Percy M. |title=Keyboard Musicians of the World |url=https://archive.org/details/keyboardmusician0000youn |location=London |publisher=Abelard-Schuman |date=1967 |sbn=200-71497-X |language=en}}
{{refend}}

== Dagiti silpo ti ruar ==
* {{Commonscat-inline|Keyboard instruments|{{PAGENAME}}}}
*[http://www.bikexprt.com/music/bosanqet.htm Ti kadawyan ateklado iti panawen ti MIDI] {{iti sao|en}}
*[http://www.metmuseum.org/toah/hd/renk/hd_renk.htm Renanasimiento dagiti Teklado] {{iti sao|en}}
*[http://www.metmuseum.org/toah/hd/cris/hd_cris.htm Dagiti Pianoforte ni Bartolomeo Cristofori] {{iti sao|en}}
*[http://www.mhks.org/whatare.htm Ania kadi dagiti naipakasaritaan nga instrumento?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212121344/http://www.mhks.org/whatare.htm |date=2013-02-12 }} {{iti sao|en}}

{{DEFAULTSORT:Instrumento ti teklado}}
[[Kategoria:Dagiti instrumento ti teklado| ]]</text>
      <sha1>7gbf3719ebo08cg5nki2uwa5wyjnuo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nailian a Parke ti Turod Cassamata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30805</id>
    <revision>
      <id>407396</id>
      <parentid>403587</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4171" sha1="9u33o3lrjvozwncrc3tsk9nkj0zgo7p" xml:space="preserve">{{Infobox nasalakniban a lugar
| name            = Nailian a Parke ti Turod Cassamata
| alt_name        = 
| iucn_category   = V
| photo           = 
| photo_alt       = 
| photo_caption   = 
| photo_width     = 
| map             = Filipinas
| relief          = 1
| map_alt         = 
| map_caption     = 
| map_width       = 280
| location        = [[Abra]], [[Filipinas]]
| nearest_city    = [[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]], [[Ilocos Sur]], [[Filipinas]]
| coordinates     = {{coord|17|59|N|120|52|E|display=inline, title}}
| area            = {{pagbaliwen|57|ha||adj=pre|nga}}
| established     = Agosto 26, 1974
| visitation_num  = 
| visitation_year = 
| governing_body  = [[Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)|Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso]]&lt;br /&gt;Ili ti [[Bangued, Abra|Bangued]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=708&amp;Itemid=156 |title=Technical Bulletin 2013-01 |publisher=Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso – Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan |accessdate=29 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512144031/http://bmb.gov.ph/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=708&amp;Itemid=156 |archive-date=2015-05-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| url             = 
}}

Ti '''Nailian a Parke ti Turod Cassamata''' ket [[Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas|nasalakniban a lugar]] iti [[Filipinas]] a mabirukan idiay ili ti [[Bangued, Abra|Bangued]], [[Abra]] idiay [[Rehion Administratibo ti Kordiliera]]. Ti parke ket sakupenna ti kalawa dagiti 57 nga ektaria ken nairangarang a nasalakniban a lugar idi 1974.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=59:car&amp;catid=58:protected-area-management |title=CAR – Nasalakniban a Luglugar |publisher=Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso – Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan |accessdate=21 Hunio 2012 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321103551/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=59:car&amp;catid=58:protected-area-management |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321103551/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=59:car&amp;catid=58:protected-area-management |date=2012-03-21 }}&lt;/ref&gt;

Ti lokasionna kadagiti akin-abagatan a patingga ti ili ti Bangued babaen ti kalsada ti [[Ilocos Sur]]-[[Abra]] ket mangpalubos ti nalaka nga ipapan dagiti agtataeng. Ti turod ket nalaka met a makalay-at babaen ti nasillaudan a kalsada wenno babaen ti pannagna dagiti konkreto nga agdan. Dagiti agbisbisita ket magun-gunaanda kadagiti panoramiko a panagtan-aw iti bassit nga ili iti baba ken ti pay sibubukel a gay-at ti ginget ti [[Karayan Abra]] a naaripingan babaen ti [[Kordiliera Sentral (Luzon)|Kordiliera Sentral]] ken dagiti kabambantayan ti Ilocos. Ti 990 a metro (3,248 a kadapan) a katayag ti Bantay Banti Goolong&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://peakery.com/mount-banti-goolong-2/ |title=Bantay Banti Goolong |publisher=Peakery.com |accessdate=21 Hunio 2012}}&lt;/ref&gt; (matawtawagan pay ti bantay iti &quot;Sleeping Beauty&quot; babaen dagiti umili) ket naipangpangruna a nakangayngayed manipud iti Parke Victoria a mabirukan idiay pantok ti turod. Iti pay maipatinayon iti parke ken dagiti dalan ti bantay, ti Turod Cassamata ket mangited pay kadagiti pakultad a kas dagiti paglaguyan, otel ken ampiteatro. Ti parke ket lugar pay ti dakkel a pagidulinan ti danum ken ti altar ni Birhen Maria.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visitmyphilippines.com/index.php?title=Abra&amp;func=all&amp;pid=1053 |title=Abra – Dagiti Pagpasiaran ti Turista |publisher=[[Departmento ti Turismo (Filipinas)|Departmento ti Turismo]] |accessdate=21 Hunio 2012}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Kitaen pay ==
*[[Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas]]

{{Dagiti nailian a parke ti Filipinas}}

{{DEFAULTSORT:Cassamata, Turod}}
[[Kategoria:Dagiti nailian a parke ti Filipinas]]
[[Kategoria:Abra]]
[[Kategoria:Dagiti turod ti Filipinas]]

{{Filipinas-heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>9u33o3lrjvozwncrc3tsk9nkj0zgo7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nailian a Parke dagiti Ubbog ti Fuyot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30868</id>
    <revision>
      <id>407395</id>
      <parentid>393006</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="1ikx75d6p56ci29hrdyuadlpb1brlf9" xml:space="preserve">{{Infobox nasalakniban a lugar
| name            = Nailian a Parke dagiti Ubbog ti Fuyot
| alt_name        = Santuario ti Isabela
| iucn_category   = V
| photo           = 
| photo_alt       = 
| photo_caption   = 
| photo_width     = 
| map             = Filipinas
| relief          = 1
| map_alt         = 
| map_caption     = 
| map_width       = 280
| location        = [[Isabela]], [[Filipinas]]
| nearest_city    = [[Ilagan]], [[Isabela]], [[Filipinas]]
| coordinates     = {{coord|17|4|N|122|0.02|E|display=inline, title}}
| area            = {{pagbaliwen|819|ha||adj=pre|nga}}
| established     = Oktubre 8, 1938
| visitation_num  = 
| visitation_year = 
| governing_body  = [[Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)|Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso]]&lt;br /&gt;Siudad ti [[Ilagan]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=708&amp;Itemid=156 |title=Technical Bulletin 2013-01 |publisher=[[Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)|Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso]] – Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan |accessdate=29 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512144031/http://bmb.gov.ph/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=708&amp;Itemid=156 |archive-date=2015-05-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| url             = 
}}

Ti '''Nailian a Parke dagiti Ubbog ti Fuyot''' ket [[Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas|nasalakniban a lugar]] iti [[Filipinas]] a mabirukan kadagiti bakras ti bantay ti [[Baranggay]] Santa Victoria idiay [[Ilagan, Isabela|Ilagan]], [[Isabela]] 405 a kilometro iti amianan a daya manipud iti [[Manila]]. Ti parke ket aglaon pay iti '''Santuario ti Ilagan''', ket 819 nga ektaria iti kalawa&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=62%3Aregion-2&amp;catid=69%3Aregions&amp;Itemid=1 |title=Rehion 2 – Nasalakniban a Luglugar |publisher=[[Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)|Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso]] – Nasalakniban a Luglugar ken Opisina ti Kaatapan |accessdate=18 Hunio 2012}}&lt;/ref&gt; ken gay-atenna ti asideg nga ili ti [[Tumauini, Isabela|Tumauini]] iti [[Tanap ti Cagayan]]. Daytoy ket nabangon idi 1938 babaen ti Proklamasion Blng. 327.

Ti parke ket nadayeg a papanan dagiti magmagna, dagiti agkalkalay-at iti bantay, dagiti agkuebkueba ken dagiti agbuybuya iti billit nga um-umay nga agsuksukimat kadagiti dalanna iti bantay, dagiti kueba, dagiti naisalsalumina a pormasion ti bato ken dakkel a kulungan ti billit. Iti kaarruba ti parke ket ti dakdakkel a [[Sierra Madre (Filipinas)|Masna a Parke ti Akin-amianan a Sierra Madre]] nga aglaon kadagiti ad-adu pay a biag ti kaatapan.  Ti Dissuor ti Pinzal ket sabali pay pagpasiaran ken mangited iti paginanaan dagiti agbisbisita manipud kadagiti adu a masna nga ubbog ti bantay ti parke.

== Pagliwliwaan ==

Ti Santuario ti Ilagan ket makaited pay kadagiti sumaganad a pagpasiaran dagiti agbisbisita: ti bassit-zoo, parke ti kulibangbang, waig ti masna nga ubbog ken dagiti pagluganan nga ATV. Iti las-ud ti rambakan ti maika-326 a tawen ti pannakapndar nga anibersario ti [[Ilagan, Isabela|Ilagan]] idi napalabas a Mayo 2012, ti gobierno ket nanglukat iti 350-metro a Zipline iti uneg ti parke. Ti Kangrunaan a Kueba ti parke, Kueba Altar ken Kueba Adbentura ket makaited pay kadagiti panagsukimat a panagpasiar dagiti agbisbisita.

Ti Santuario ti Ilagan ket agsingirda ti bayad iti [[Pisos ti Filipinas|₱]]50, ken mairaman amin ti panagusar iti paglanguyan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cagayanvalley.com/m/blogpost?id=2701418%3ABlogPost%3A80816 |title=Santuario ti Ilagan:Natakuatan a Katutubo |publisher=CagayanValley.com |accessdate=29 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905193314/http://www.cagayanvalley.com/m/blogpost?id=2701418%3ABlogPost%3A80816 |archive-date=2025-09-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Kitaen pay ==
*[[Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas]]

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://loqal.ph/travel-and-outdoors/2011/04/29/the-natural-wonders-of-the-isabela-sanctuary/ Dagiti siddaaw ti Santuario ti Isabela]

{{Dagiti nailian a parke ti Filipinas}}'

{{DEFAULTSORT:Fuyot, Ubbog ti}}
[[Kategoria:Dagiti nailian a parke ti Filipinas]]
[[Kategoria:Dagiti ubbog ti Filipinas]]
[[Kategoria:Isabela]]</text>
      <sha1>1ikx75d6p56ci29hrdyuadlpb1brlf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30871</id>
    <revision>
      <id>407394</id>
      <parentid>402991</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="67bj6yt2ach6sdzlugzsoftflkysxql" xml:space="preserve">{{Infobox nasalakniban a lugar
| name            = Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan
| alt_name        = 
| iucn_category   = III
| photo           = 
| photo_alt       = 
| photo_caption   = 
| photo_width     = 
| map             = Filipinas
| relief          = 1
| map_alt         = 
| map_caption     = 
| map_width       = 280
| location        = [[Camarines Sur]], [[Filipinas]]
| nearest_city    = [[Naga, Camarines Sur|Naga]], [[Camarines Sur]], [[Filipinas]]
| coordinates     = {{coord|13|41|N|122|59|E|format=dms|display=inline,title}}
| area            = {{pagbaliwen|19.4|ha||adj=pre|nga}}
| established     = Pebrero 6, 1934
| visitation_num  = 
| visitation_year = 
| governing_body  = [[Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)|Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso]]
| url             = 
}}

Ti '''Nailian a Parke dagiti Kueba ti Libmanan''' ket [[Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas|nasalakniban a lugar]] iti [[Filipinas]] a mabirukan idiay [[Baranggay]] Sigamot iti ili ti [[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]], [[Camarines Sur]],  [[Rehion ti Bicol]]. Daytoy ket naisentro iti dakkel nga agatiddog iti 2,856 a metro a Kueba Colapnitan , ti maikasangapulo a kaatiddogan a kueba iti Filipinas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chelseaspelaeo.org.uk/Newsletters/2001/May2001.pdf |title=Chelsea Spelćological Society Newsletter |publisher=Chelsea Spelćological Society |accessdate=18 Hunio 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331073748/http://www.chelseaspelaeo.org.uk/Newsletters/2001/May2001.pdf |archive-date=2022-03-31 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ti parke ket sakupenna ti dagup a kalawa iti 19.4 nga ektaria&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=65%3Aregion-5&amp;catid=69%3Aregions&amp;Itemid=1 |title=Rehion 5 – Nasalakniban a Luglugar |publisher=[[Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso (Filipinas)|Departamento ti Enbironmento ken dagiti Masna a Rekurso]] – Opisina ti Nasalakniban a Luglugar ken Kaatapan |accessdate=18 Hunio 2012 |archive-date=2012-12-21 |archive-url=https://archive.today/20121221061309/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=65:region-5&amp;catid=69:regions&amp;Itemid=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121221061309/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=65:region-5&amp;catid=69:regions&amp;Itemid=1 |date=2012-12-21 }}&lt;/ref&gt; iti ballasiw ti kataltalonan ti Libmanan, nga ammo a mangsangaili kadagiti saan a basbassit ngem 18 pay a kueba nga agdumaduma dagiti kaatiddog, suksukog ken siddaaw. Daytoy ket nabangon idi 1934 babaen ti Proklamasion Blng. 654.

Ti parke ket naindayegan a kas pagtaengan dagiti rinibo a kurarapnit ken dagiti rugitda ket inur-urnong manipud kadagiti kueba kadagiti napalabasen a dekada. Daytoy ket pagtaengan pay dagiti [[swiftlet]] ken dagiti nalatak nga atiddog ti ramayna a lawwalawwa iti sebbangan ti ''Phrynus'', ken ammo a makasabidong.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bohol.ph/books/FormerPhilippines/FormerPhilippines.html |title=Ti Dati a Filipinas Babaen dagiti Ganganaet a  Mata |publisher=Ti Elibro a Ganadt ti Gutenberg|accessdate=18 Hunio 2012}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Kitaen pay ==
*[[Listaan dagiti nailian a parke ti Filipinas]]

{{Dagiti nailian a parke ti Filipinas}}

{{DEFAULTSORT:Libmanan}}
[[Kategoria:Dagiti nailian a parke ti Filipinas]]
[[Kategoria:Camarines Sur]]

{{Filipinas-heograpia-pungol}}</text>
      <sha1>67bj6yt2ach6sdzlugzsoftflkysxql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Galego</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31055</id>
    <revision>
      <id>407407</id>
      <parentid>403093</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4864" sha1="8e57wobw4s0zd5ksmraqbhxyeu3pjbx" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name          = Galego
|nativename    = galego
|pronunciation = {{IPA-gl|ɡaˈleɣo|}}
|region        = [[Galicia (Espania)|Galicia]] ken dagiti asideg a lugar idiay [[Asturias]] ken [[Kastila ken León]]
|speakers      = 3.2 riwriw
|date          = 1986
|ref           = e17
|speakers2     = 58% dagiti L1 nga agsasao idiay Galicia (2007)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.observatoriodalinguagalega.org/?q=node%2F115&amp;ambito=1&amp;subambito=1&amp;bloque=14&amp;apartado=2&amp;miga=Cidadan%EDa%3ACidadan%EDa%3ALingua+habitual+e+inicial%3ALingua+inicial+%3ALingua+inicial+da+cidadan%EDa |title=observatoriodalinguagalega.org |access-date=2014-01-23 |archive-date=2013-08-22 |archive-url=https://archive.today/20130822080251/http://www.observatoriodalinguagalega.org/?q=node/115&amp;ambito=1&amp;subambito=1&amp;bloque=14&amp;apartado=2&amp;miga=Cidadan%EDa:Cidadan%EDa:Lingua+habitual+e+inicial:Lingua+inicial+:Lingua+inicial+da+cidadan%EDa |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130822080251/http://www.observatoriodalinguagalega.org/?q=node/115&amp;ambito=1&amp;subambito=1&amp;bloque=14&amp;apartado=2&amp;miga=Cidadan%EDa:Cidadan%EDa:Lingua+habitual+e+inicial:Lingua+inicial+:Lingua+inicial+da+cidadan%EDa |date=2013-08-22 }}&lt;/ref&gt;
|familycolor   = Indo-Europeano
|fam2          = [[Sasao nga Italiko|Italiko]]
|fam3          = [[Sasao a Romanse|Romanse]]
|fam4          = [[Sassao a Lumaud a Romanse|Lumaud]]
|fam5          = [[Sasao nga Ibero-Romanse|Ibero-Romanse]]
|fam6          = [[Sasao a Laud nga Ibero|Laud-Ibero]]
|fam7          = [[Galego-Portuges]]
|ancestor      = [[Mediebal a Galego]]
|script        = [[Galego nga abesedario]] ([[Latin a sinuratan]])&lt;br /&gt;[[Galego a Braille]]
|nation        = {{wagayway|Galicia}} (Espania); maawat a maisasao a kas ti [[Pagsasao a Portuges|Portuges]] babaen ti Parlamento ti [[Kappon ti Europa]].
|agency        = [[Naarian nga Akademia ti Galicia]]
|iso1          = gl
|iso2          = glg
|iso3          = glg
|lingua        = 51-AAA-ab
|notice=IPA
}}

Ti '''Galego''' ({{lang|gl|galego}} {{IPA-gl|ɡaˈleɣo|IPA}}) ket pagsasao ti sanga ti [[Sassao nga Ibero Romanse|Lumaud nga Ibero-Romanse]]. Daytoy ket insasao babaen dagiti 3 million a tattao, a naipangpangruna idiay [[Galicia (Espania)|Galicia]], ti maysa nga [[Dagiti autonomo a komunidad ti Espania|autonomo a komunidad]] a mabirukan idiay amianan a laud ti [[Espania]], nga idiay ket opisial a kakuyogna ti [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]. Ti pagsasao a naisasao pay kadagiti sona ti pagbeddengan dagiti kaarruba a rehion ti Espania ti [[Asturias]] ken [[Kastila ken León]], ken babaen pay dagiti imigrante a komunidad ti Galicia iti dadduma pay a paset ti [[Espania]], in [[Latin nga Amerika]], ti [[Estados Unidos]], [[Suisa]] ken dagiti dadduma pay a lugar idiay [[Europa]].

Ti Galego ket paset ti isu met laeng a pamilia dagiti pagsasao a kas ti [[Pagsasao a Portuges]], ken isuda a dua ket makibinnigayda ti agpada a taudan. Ti nagbingayan a [[Galego-Portuges a lirika]] (maika-13 ken 14 a sigsiglo) ket isu idi kadagiti naisangayan a literatura a napataud idiay Europa iti Tengnga a Panpanawen. Dagiti alagaden dagiti dialekto ti Portuges ken Galego ket nagrugrugi a nagbalbaliw idi maika-13 ken maika-14 a sigsiglo.&lt;ref&gt;{{cite book|last=de Azevedo Maia|first=Clarinda|title=História do galego-português: estado linguístico da Galiza e do noroeste de Portugal desde o século XIII ao século XVI (com referência à situação do galego moderno)|year=1997|publisher=Fundação Calouste Gulbenkian|location=Lisboa|isbn=9789723107463|edition=Reimpressã da edição do INIC (1986).}}&lt;/ref&gt;

Ti [[leksikon]] ti pagsasao ket kaaduan a naala iti [[Pagsasao a Latin|Latin]], urayno daytoy ket aglaon met kadagiti nangrun a abilang dagiti balikas ti Hermaniko ken Keltiko a taudan, ken dagiti dadduma pay a [[sustrato (lingguistika)|sustrato]] ken dagiti [[adstrato]] ket naawatda pay, a naipangpangruna babaen ti Espaniol ken Portuges, ti adu a bilang dagiti pangnagan manipud kadagiti Arabo nga idi Tengnga a Panpanawen ket isuda ti nagturay iti [[Al Andalus|akin-abagatan nga Iberia]].

Ti pagsasao ket opisial a timbengen babaen idiay Galicia babaen ti [[Naarian nga Akademia ti Galicia]]. Nupay kasta, dagiti nawaya a gunglo a kas ti [[Gunglo ti Pagsasao ti Galicia]] ken ti [[Akademia ti Galicia iti Pagsasao a Portuges]] ket mangiraman ti Galego a kas paset ti pagsasao a [[Galego-Portuges]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}

Dagiti alagaden ti Galego:
* [http://www.consellodacultura.org/arquivos/cdsg/loia/index.php?idioma=2 LOIA: Nawaya apagsurotan ti pagsasao a Galego] {{iti sao|en}}.
* [https://web.archive.org/web/20161015235407/http://www.galego.org/english/index.html Batayan a pakaammo para iti pagsasao a Galego] {{iti sao|en|es|gl}}

{{DEFAULTSORT:Galego}}
[[Kategoria:Pagsasao a Galego]]</text>
      <sha1>8e57wobw4s0zd5ksmraqbhxyeu3pjbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Instituto ti Smithsoniano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31167</id>
    <revision>
      <id>407359</id>
      <parentid>404814</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3868" sha1="6sfseleuph13hrstgjlj0heatk3xs37" xml:space="preserve">{{Infobox museo
|name        = Instituto ti Smithsoniano
|logo        = Smithsonian logo color.svg
|logo_caption= Logo ti Instituto ti Smithsoniano
|image       = Flag of the Smithsonian Institution.svg
|caption     = Flag of the '''Smithsonian Institution'''
|map_type    =  EUA Washington, D.C. sentral#EUA
|map_relief  = 1
|coordinates = {{coord|38.889|-77.026|type:landmark_region:US-DC|format=dms|display=inline,title}}
|established = Agosto 10, 1846
|location    = [[Washington, D.C.]]; [[Chantilly, Virginia]]; [[Siudad ti New York]]
|type        =
|visitors    =
|director   = David J. Skorton, Sekretario ti Smithsoniano
|curator     =
|website     = {{url|www.si.edu}}
}}

Ti '''Instituto ti Smithsoniano''' ({{lang-en|Smithsonian Institution}} {{IPAc-en|s|m|ɪ|θ|ˈ|s|oʊ|n|i|ə|n}} {{respell|smith|SOH|nee-ən}}), ket nabangon idi 1846 &quot;para iti panagpa-adu ken pannakaiwarwaras ti pannakaammo,&quot; ket grupo dagiti museo ken dagiti sentro ti panagsukisok nga imatonan babaen ti gobierno ti Estados Unidos. Daytoy ket kasisigud idi a naurnos a kas ti &quot;Nailian a Museo ti Estados Unidos,&quot; ngem daytoy a nagan ket saanen a naususar a kas administratibo nga entidad idi 1967.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakasaritaan ti Smithsoniano&gt; Nailian a Museo ti Pakasaritaan ti Amerika|url=http://siarchives.si.edu/history/national-museum-american-history|publisher=Instituto ti Smithsoniano|accessdate=21 Hunio 2013}}&lt;/ref&gt;
Natermino iti &quot;the nation's attic&quot;&lt;ref&gt;Michael Kernan, &quot;A Real 'Nation's Attic'&quot;, ''Smithsoniano'', Nobiembre 1997, [http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/mall_nov97.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923024407/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/mall_nov97.html |date=2009-09-23 }}&lt;/ref&gt;
para kadagiti amin nga ekletiko a tagikuana kadagiti 137 a riwriw a banbanag,&lt;ref name=&quot;about SI&quot;&gt;{{cite web|title = Maipanggep ti Smithsoniano|url=http://www.si.edu/about/}}&lt;/ref&gt; dagiti pagtengngaan dagiti sangapulo ket siam a museo idiay Washington, D.C. ti Instituto, siam a sentro ti pagsukisokan, ken zoo—adu a kadagitoy ket historikal ken arkitektural a dulon—ket isu ti kadakkelan a kastoy a kompleks iti lubong. Dagiti maipatinayon pay a pakultad ket mabirukan idiay rizona, Maryland, Siudad ti New York, Virginia, Panama ken dagiti dadduma pay a lugar, ken dagiti dadduma pay a 168 a museo ket dagiti apiliado ti Smithsoniano.
Dagiti tallo pulo a riwriw a tinawen a bisita ti Instituto&lt;ref&gt;Kitaen ti panid ti web ti &quot;newsdesk&quot; ti Instituto ti Smithsoniano (ti Estadistika), idiay  http://newsdesk.si.edu/about/stats&lt;/ref&gt; ket makastrekda nga awan bayad;
ti pundo ket agtaud manipud kadagiti daton ti Instituto, dagiti kontribusion a pribado ken manipud ti korporasion, dagiti bayad ti pannakaikameng, suporta ti gobierno, ken panagtagtagilako,konsesion ken dagiti rentas ti linsensia.&lt;ref name=&quot;about SI&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{official website|http://www.si.edu/}} {{iti sao|en}}
* [http://www.si.edu/Visit Dagiti mapa ti lokasion ti Museo] {{iti sao|en}}
* [http://collections.si.edu/ Sebtro dagiti Urnong ti Panagbiruk ti Smithsoniano] {{iti sao|en}}
* [http://www.smithsonianeducation.org/ Website ti Edukasion ti Smithsoniano] {{iti sao|en}}
* [http://siwild.si.edu/ Website ti Kaatapan ti Smithsoniano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421233514/http://siwild.si.edu/ |date=2013-04-21 }} {{iti sao|en}}
* [http://www.scholarlypress.si.edu/ Panid ti web ti Naeskolar a Pagmaliditan ti Instituto ti Smithsoniano] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160522184408/http://www.scholarlypress.si.edu/ |date=2016-05-22 }} {{iti sao|en}}

* [https://web.archive.org/web/20141103185401/http://www.ssec.si.edu/ Sentro ti Edukasion ti Siensia ti Smithsoniano] {{iti sao|en}}

[[Kategoria:Instituto ti Smithsoniano| ]]

{{pungol}}</text>
      <sha1>6sfseleuph13hrstgjlj0heatk3xs37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Purpuro ti San Andrés, Providencia ken Santa Catalina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31282</id>
    <revision>
      <id>407426</id>
      <parentid>396197</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6123" sha1="2g8q3ys4fau34721pjiuveeuzw1l7xa" xml:space="preserve">{{Infobox departamento
| name                    = Purpuro iti San Andrés&lt;br /&gt;Providencia ken Santa Catalina
| native_name             = Archipiélago de San Andrés&lt;br /&gt;Providencia y Santa Catalina
| native_name_lang        = es&lt;!-- ISO 639-2 code --&gt;
| type                    = [[Dagiti departamento ti Colombia|Departamento]]
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = Flag of San Andrés y Providencia.svg
| flag_alt                = 
| image_shield            = Escudo de San Andrés y Providencia.svg
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = ''Paraíso Turístico''&lt;br /&gt;''Paraiso ti Turista''
| anthem                  = [[wikisource:es:Himno de San Andrés y Providencia|Himno de San Andrés y Providencia]]
| image_map               = San Andres and Providencia in Colombia.svg
| map_alt                 = 
| map_caption             = Ti San Andrés ken Providencia ket naipakpakita iti nalabbasit
| coordinates             = {{coord|12|33|N|81|43|W|region:CO_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[Listaan dagiti naturay nga estado|Pagilian]]
| subdivision_name        = {{wagayway|Colombia}}
| subdivision_type1       = [[dagiti masna a rehion ti Colombia|Rehion]]
| subdivision_name1       = [[Rehion ti Karibe ti Colombia|Insular a Rehion]]
| parts_type              = Kadakkelan a siudad
| parts_style             = para
| p1                      = 
| established_title       = [[Republika ti Colombia|Pannakabangon]]
| established_date        = Hulio 4, 1991
| blank_name_sec1         = [[Dagiti probinsia ti Colombia|Probinsia]]
| blank_info_sec1         = 
| blank1_name_sec1        = [[MDagiti munisipalidad ti Colombia|Munisipalidad]]
| blank1_info_sec1        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| seat_type               = [[Kapitolio]]
| seat                    = [[San Andrés, San Andrés y Providencia|Siudad ti San Andrés]]
| government_footnotes    = 
| leader_party            = Partido Liberal Colombia
| leader_title            = Gobernador
| leader_name             = Aury Guerrero Bowie
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Geografía del Archipiélago|language=Espaniol|publisher=Gobernación Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina|url=http://sanandres.gov.co/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=116&amp;Itemid=138|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130216220300/http://sanandres.gov.co/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=116&amp;Itemid=138|archivedate=16 Pebrero 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Dussán, Carlos Parra|year=2005|chapter=Pueblo Raizales: Introducción|editor1=Dussán, Carlos Parra |editor2=Rodríguez, Gloria Amparo |title=Comunidades étnicas en Colombia: Cultura y Jurisprudencia (Ethnic Communities in Colombia: Culture and Jurisprudence)|language=Espaniol|location=Bogotá, Colombia|publisher=Universidad del Rosario|pages=212–216, [https://books.google.com/books?id=UvtlPW6KdlkC&amp;pg=PA212 page 212]|isbn=978-958-8225-52-4}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2          = 52.5
| area_rank               = [[Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti kalawa|Maika-33]]
| area_land_km2           = 
| area_water_km2          =
| area_water_percent      =
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{cite web|title=DANE|url=http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=75&amp;Itemid=72|accessdate=Pebrero 13, 2013|archive-date=2009-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20091113143414/http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=75&amp;Itemid=72|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 75,167
| population_as_of        = 2013
| population_rank         = [[Listaan dagiti Departamento ti Colombia babaen ti populasion|Maika-29]]
| population_density_km2  = auto
| population_note         = 
| timezone1               = [[UTC-05]]
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| area_code_type          = 
| area_code               = 
| iso_code                = [[ISO 3166-2:CO|CO-SAP]]
| website                 = [http://www.sanandres.gov.co/ www.sanandres.gov.co]
| footnotes               = 
}}

Ti '''Purpuro iti San Andrés, Providencia ken Santa Catalina''' ({{lang-es|Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina}});wenno lokal a '''San Andrés y Providencia''' ket maysa kadagiti  [[dagiti departamento ti Colombia|departamento]] ti [[Colombia]]. daytoy ket buklen dagiti dua a grupo ti isla ti agarup a {{pagbaliwen|775|km|mi|abbr=on}} iti amianan a laud ti Colombia ken {{pagbaliwen|220|km|mi|abbr=on}} manipud iti aplaya ti [[Nicaragua]], ken dagiti walo a bangko ken raw-anga. Ti kadakkelan nga isla ti purpuro ket tinawtawagan ti [[San Andrés (isla)|San Andrés]] ken ti kapitoliona ket ti [[San Andrés, San Andrés y Providencia|San Andrés]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti taudan ==
*{{cite journal |last=Diemer |first=Christian |last2=Šeparović |first2=Amalija |title=Territorial Questions and Maritime Delimitation with Regard to Nicaragua’s Claims to the San Andrés Archipelago |journal=Heidelberg Journal of International Law (HJIL) |volume=66 |year=2006 |pages=167–186 |issn=00442348 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|San Andrés y Providencia Archipelago}}
* Opisial a website: {{Cite web|title=Gobernación del Archipielago (Gobierno ti Purpuro)|language=Espaniol|publisher=Gobernación Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina|url=http://sanandres.gov.co}}

{{Dagiti departamento ti Colombia}}

{{DEFAULTSORT:San Andres, Providencia ken Santa Catalina}}
[[Kategoria:Purpuro ti San Andrés, Providencia ken Santa Catalina| ]]
[[Kategoria:Dagiti departamento ti Colombia]]
[[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1991]]</text>
      <sha1>2g8q3ys4fau34721pjiuveeuzw1l7xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Bulgaro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32418</id>
    <revision>
      <id>407406</id>
      <parentid>403416</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="mtfmxq7yna1c519i8gn5z255nlbipwg" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name = Bulgaro
|nativename = български език&lt;br&gt;''bălgarski ezik''
|states = [[Bulgaria]], [[Turkia]], [[Serbia]], [[Gresia]], [[Ukrania]], [[Moldova]], [[Romania]], [[Albania]], [[Kosovo]], [[Amianan a Macedonia|Republika ti Amianan a Macedonia]] ken dagiti emigrante a komunidad iti sangalubongan
|region = [[Balkan]]
|speakers = 6.8 riwriw
|date=2011 census
|ref=e17
|familycolor = Indo-Europeano
|fam2 = [[Sasao a Balto-Eslabo|Balto-Eslabo]]
|fam3 = [[Pagsasao nga Eslano|Eslabo]]
|fam4 = [[Sasao nga Abagatan nga Eslabo|Abagatan nga Eslabo]]
|fam5 = Akin-daya nga Abagatan nga Eslabo
|dia1 = [[Dagiti dialekto ti Bulgaria]]
|script = [[Siriliko a sinuratan|Siriliko]] ([[Bulgaro nga abesedario]])&lt;br&gt;[[Bulgaro a Braille]]
|nation = {{BGR}}&lt;br&gt;{{EU}}&lt;br&gt;{{wagaywayikono|Gresia}} [[Bantay Athos]]
|minority={{SRB}}&lt;br&gt;{{ROM}} ([[Banat a dialekto ti Bulgaria|Banatiano]] karuay)&lt;br&gt;{{UKR}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 |title=Linteg ti Ukrania &quot;Kadagiti Pamunganayan ti Annuroten ti Pagsasao ti Estado, Artikulo 7, paset 2 (iti Ukraniano) |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616035201/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 |archive-date=2013-06-16 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{MLD}}
|agency = [http://www.ibl.bas.bg Instituto para iti Pagsasao a Bulgaro] iti Akademia dagiti Siensia ti Bulgaria (Институт за български език към Българската академия на науките (БАН))
|iso1 = bg
|iso2=bul
|iso3=bul
|lingua=53-AAA-hb &lt; [[Sasao ti Abagatan nga Eslabo|53-AAA-h]]
|notice=IPA
}}

Ti '''Bulgaro'''&lt;ref&gt;{{cite-Rubino|Bulgaro|page=129}}&lt;/ref&gt; (български език, {{IPA-bg|ˈbɤ̞ɫɡɐrski ɛˈzik|pron}}) ket [[Sassao nga Indo-Europeano|pagsasao nga Indo-Europeano]], a kameng ti [[Sasao ti Abagatan nga Eslabo|Akin-abagatan]] a sanga ti pamilia ti pagsasao ti [[Sassao nga Eslabo|Eslabo]].

Ti Bulgaro, a kakuyogna ti asideg a kabagianna a [[pagsasao a Macedonio]] (naurnong a mangporma iti [[sasao ti Akin-daya nga Abagatan nga Eslabo]]), ket addaan kadagiti nadumaduma a pannakailasin a mangigiddiat daytoy kadagiti sabali a [[Sassao nga Eslabo]]: dagiti panagbalbaliw ket mairaman ti pannakaikkat ti [[gramatikal a kaso]], ti panagdur-as iti suldong a [[depinitibo nga artikulo]] (kitaen ti [[pagsasao a lugar ti Balkan]]), ken ti kaawan ti berbo nga [[inpinitibo]], ngem mangitalinaay ken addaan ti ad-adu a panagdur-as ti [[pagsasao a Proto-Eslabo|Proto-Eslabo]] a sistema ti berbo. Dagiti nadumaduma nga [[ebidensialidad|ebidensial]] a berbo ket adda tapno mangiyebkas ti saan a nasaksian, maibaga manen, ken ti madudua a tignay. 

Idi naibatay ti 2011 senso, ti ''Ethnologue'' ket kinarkulona a ti Bulgaro ket insasao a kas patneng a pagsasao babaen dagiti 6.8 a riwriw a tattao.&lt;ref name=&quot;e17&quot; /&gt;  Idi 1999, ti ''World Almanac'' ket kinarkulona iti 9 a riwriw.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?menu=004&amp;LangID=37 |title=UCLA Center for World Languages - UCLA International Institute, Bulgarian. |access-date=2014-03-03 |archive-date=2014-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016163630/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?menu=004&amp;LangID=37 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016163630/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?menu=004&amp;LangID=37 |date=2014-10-16 }}&lt;/ref&gt;

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki}}
{{Commonscat-inline|Bulgarian language|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.omniglot.com/writing/bulgarian.htm Ti Bulgaro iti Omniglot]
* [http://bulgarianlanguage.org Ti Pagsasao a Bulgaro – Website nga addaan kadagiti materiales ti panagadal ti Bulgaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622181915/http://bulgarianlanguage.org/ |date=2011-06-22 }}

{{DEFAULTSORT:Bulgaro, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Bulgaro|*]]

{{Pagsasao-pungol}}</text>
      <sha1>mtfmxq7yna1c519i8gn5z255nlbipwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Augusto De Luca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32818</id>
    <revision>
      <id>407317</id>
      <parentid>402303</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13600" sha1="83pj2jbjtn32deamvv38qshqlf354li" xml:space="preserve">{{Infobox artista
| name          = Augusto De Luca
| image         = Augusto De Luca.jpg 
| image_size     = 292px
| caption       = 
| birth_name    = 
| birth_date    = {{Birth date and age|1955|7|1}} 
| birth_place   = [[Napoles]]
| death_date    =  
| death_place   =
| nationality   = [[Italia]]no
| field         = [[Potograpia]]
| training      = 
| movement      = 
| works         = 
| patrons       = 
| awards        = 
}}
[[Papeles:Piazza del Plebiscito - Augusto De Luca.jpg|thumb|right|300px|Augusto De Luca - ''[[Napoles]]'']]

[[Papeles:Lina Sastri - foto di Augusto De Luca.jpg|thumb|right|300px|Ladawan ni ''[[Lina Sastri]]'' (aktres)]]

Ni '''Augusto De Luca''' ({{Kabibiag|NAILINIA2}} idiay [[Napoles]], [[Campania]]&lt;ref&gt;[http://www.photographers.it/free/augustodeluca/ Kinabukbukodan a bariweswes: Augusto De Luca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113181939/http://photographers.it/free/augustodeluca/ |date=2012-11-13 }}, Dagiti potograpo.it.&lt;/ref&gt;) ket maysa nga [[Italia]]no nga [[artista]] ken [[potograpo]].

== Biograpia ==
Ni De Luca ket nagturpos iti linteg, idi kuan ket nagbalin a propesional a potograpo idi katengngaan ti 1970 a tawtawen, a nagob-obra ti tuloyan ti pagbeddengan a linia ti tawidan&lt;ref&gt;Artikulo iti warnakan ''Corriere della sera'' ti kritiko a ni Giuliana Scimèhttp://archiviostorico.corriere.it/1997/luglio/06/talento_Luca_svela_inedita_Roma_co_0_9707062749.shtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dagiti artikulo ti warnakan - http://www.photographers.it/articolo/le-mie-prime-conferme-recensioni-varie-565.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326072645/http://www.photographers.it/articolo/le-mie-prime-conferme-recensioni-varie-565.html |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt; ken sinubsubokan a ptotograpia.&lt;ref&gt;Artikulo ti kritiko ken agiwarwarnak a ni Joseph Turroni - http://www.photographers.it/articolo/le-prime-recensioni-atlante-istituto-geografico-de-agostini--563.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725062826/http://www.photographers.it/articolo/le-prime-recensioni-atlante-istituto-geografico-de-agostini--563.html |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hasselblad Ítaliano a Potograpia - http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326085604/http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt; Iti daytoy nga estilona, isu ket nagipadpadas kadagiti nadumaduma a kita ti potograpia, nga agus-usar kadagiti nadumaduma a kita ti materiales, a kankanayon nga agipadpadas kadagiti retrato tapno mapasayaat dagiti nangruna nga elemento, dagiti kabassitan a paset a mangbukel kadagiti ladawan kadagiti sukog ken dagiti senial a maitiptipon ti mamaysa a pamay-an a kasla kapadpada dagiti metapisikal a tangatang. Dagitiretratona ket naipabpabuya babaen kadagiti adu a palko, a naipangpangruna idiay Italia.&lt;ref&gt;Artikulo ti kritiko a ni Maria Caro ''Ziguline arte a magasina'' - http://www.ziguline.com/2010/04/12/augusto-de-luca-il-fotografo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214114246/http://www.ziguline.com/2010/04/12/augusto-de-luca-il-fotografo/ |date=2010-12-14 }}&lt;/ref&gt;

Ni De Luca ket isu ti nagpartuat kadagiti aklub ti plaka, dagiti ladawan ti kampani a panangipaskil, ken ti liblibro ti potograpia. Isu ket nagisursuro ti potograpia idiay “Montecitorio a Timpuyog” iti [[Italiano a Parlamento]].

Idi 1996, ni De Luca ket nagunggunaan idi ti premio &quot;Città di Roma&quot; a kimmaduaanna ni [[Ennio Morricone]]&lt;ref&gt;Artikulo iti warnakan ''Corriere della Sera'', 9 Enero 1997 - [http://archiviostorico.corriere.it/1997/gennaio/09/senza_titolo_co_10_9701092844.shtml Nasce il premio &quot;Citta' di Roma&quot; ROTARY CLUB] &quot;Il Rotary Club Roma Parioli ha istituito il premio &quot;Citta' di Roma&quot; che ogni anno sara' assegnato a personaggi che hanno dato lustro con la loro opera artistica alla Capitale. Quest'anno l'onorificenza sara' assegnata al maestro Ennio Morricone a al fotografo Augusto De Luca che con il libro &quot;Roma Nostra&quot; hanno registrato un grande successo. L'appuntamento e' per il 14 gennaio alle 19 nella sede della Gangemi Editore in piazza San Pantaleo.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Photo Gallery - http://www.edueda.net/index.php?title=Ennio_Morricone_e_Augusto_De_Luca_-_Premiati&lt;/ref&gt; para iti libro a [[:it:Roma nostra|Roma Nostra]].

Ti [[Telecom Italia]] ket nangawis kaniana para iti panagdaremdem ti nangipangpangruna nga edision ti tarheta ti telepono a mangipakpakita ti [[Napoles]], [[Paris]], [[Dublin]], [[Berlin]] ken [[Brussels|Bruselas]].&lt;ref&gt;Artikulo ti kritiko a niIsabella Barbato ''Effeproject'' - http://effeproject.blogspot.it/2011/07/augusto-de-luca-la-leggenda-del.html&lt;/ref&gt;

== Bibliograpia ==
* ([[1986]]) ''Napoli Mia''.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* ([[1987]]) ''[[:it:Napoli donna|Napoli Donna]]''.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* ([[1995]]) ''[[:it:Trentuno napoletani di fine secolo|Trentuno napoletani di fine secolo]]''. Electa, Napoles, {{ISBN|88-435-5206-6}}
* ([[1996]]) ''[[:it:Roma nostra|Roma Nostra]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-7448-705-9}} &lt;ref&gt;http://archiviostorico.corriere.it/1997/luglio/06/talento_Luca_svela_inedita_Roma_co_0_9707062749.shtml - ''Corriere della Sera''&lt;/ref&gt;
* ([[1997]]) ''[[:it:Napoli grande signora|Napoli grande signora]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-7448-775-2}}
* ([[1998]]) ''[[:it:Il Palazzo di Giustizia di Roma|Il Palazzo di giustizia di Roma]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-492-0231-1}}
* ([[1998]]) ''[[:it:Firenze frammenti d'anima|Firenze frammenti d'anima]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-7448-842-1}}
* ([[1999]]) ''[[:it:Bologna in particolare|Bologna in particolare]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-7448-980-0}}
* ([[2000]]) ''[[:it:Milano senza tempo|Milano senza tempo]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-492-0093-5}}
* ([[2001]]) ''[[:it:Torino in controluce|Torino in controluce]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-492-0211-3}}
* ([[2002]]) ''[[:it:Tra Milano e Bologna appunti di viaggio|Tra Milano e Bologna appunti di viaggio]]''. Gangemi Editore, Roma, {{ISBN|978-88-7448-980-0}}
* ([[1992]]) ''Swatch Collectors Book 1''. Editore M. Item&amp;nbsp;— Suisa, {{ISBN|88-86079-01-X}}
* ([[1992]]) ''Swatch Collectors Book 2''. Editore M. Item&amp;nbsp;— Suisa, {{ISBN|88-86079-00-1}}

== Dagiti nalatak a maipabpabuya ==
* 1979 : Repaso ti baroa kreatibidad, galeria Lucio Amelio - [[Napoles]], [[Italia]]
* 1981 : Intituto ti Italiano a Kultura - [[New York]], [[Estados Unidos]].
* 1982 : Arteder '82 - [[Bilbao]], [[Espania]].
* 1982 : Museo ti Italiano Amerikano - [[San Francisco]], [[Estados Unidos]].
* 1982 : Galleria Fotografia Oltre - Chiasso, [[Suisa]].
* 1982 : Sibik a Galeria - [[Modena]], [[Italia]]
* 1983 : Kultural a Kagimongan ti Italiano - [[Sacramento]], [[California]] - [[Estados Unidos]].
* 1983 : Internasional nga Alaldaw ti Potograpia - [[Montpellier]], [[Pransia]].
* 1983 : Galeria Diaframma - [[Milan]], [[Italia]]
* 1983 : Galeria ti Kamara Oscura - Logroño, [[Espania]].
* 1983 : Italiano - Amerikano a Museo - [[San Francisco]], [[California]] - [[Estados Unidos]].
* 1984 : Intituto ti Italiano a Kultura - [[Lille]], [[Pransia]].
* 1984 : Dagiti potograpo ti Nailain nga Asosasion - [[Barcelona]], [[Espania]].
* 1984 : [[Rencontres d'Arles]] - [[Arles]], [[Pransia]].
* 1984 : Departamento ti arte ti Unibersidad ti Tennessee - [[Chattanooga]], [[Tennessee]], [[Estados Unidos]].
* 1985 : Eskuela dagiti Napino nga Arte - [[Tourcoing]], [[Pransia]].
* 1985 : Galleria Vrais rêves - [[Lyon]], [[Pransia]].
* 1985 : Timpuyogan apabuya &quot;Maysa a bulan para iti potograpia&quot; - Sentro ti kultura ti Bonlieu, Annecy.
* 1986 : Galeria ti Hasselblad - [[Goteborg]], [[Suésia]].
* 1986 : Piesta dagiti mangeg ken makitkita - Saint-Marcellin (Isère) [[Pransia]].
* 1986 : Museo ti moderno nga arte - [[Liegi]], [[Belhika]].
* 1987 : Museo ni Prinsipe Diego Aragona Pignatelli Cortes - [[Napoles]], [[Italia]]
* 1988 : Panagragup nga arte (Palazzo Taverna) - [[Roma]], [[Italia]]
* 1995 : Antigo a Museo - Grignan, [[Pransia]].
* 1996 : [[Camera dei deputati|Kamara dagiti Deputado]] - [[Roma]].
* 1996 : Museo ti Roma (Palazzo Braschi) - [[Roma]]

== Dagiti publiko nga urnong ==
* Muso ti potograpia - [[Charleroi]], [[Belhika]]
* Internasional nga Urnong ti Polaroid - Cambridge (Massachusetts), [[Estados Unidos]]
* [[Musée de l'Élysée]] - [[Lausanne]], [[Suisa]]
* Archivio Fotografico Comunale - [[Roma]], [[Italia]]
* Nailian a Biblioteka ti Pransia, [[Paris]]
* Nailian a Galeria ti Arte ti estetikoG [[Tsina]], [[Beijing]]

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery widths=100px heights=100px mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Papeles:Carla Fracci 1991 - Augusto De Luca photographer.jpg|''Carla Fracci''
Papeles:Renato Carosone - fotografia di Augusto De Luca.jpg|''Renato Carosone''
Papeles:Lina Wertmuller - foto di Augusto De Luca.jpg|''Lina Wertmuller''
Papeles:‪Renzo Arbore - ritratto fotografico di Augusto De Luca.jpg‬|''Renzo Arbore''
Papeles:Rick Wakeman - photo Augusto De Luca.jpg|''Rick Wakeman''
Papeles:LA3 Roma di Augusto De Luca.jpg|''[[Roma]]''
Papeles:LA2 Roma di Augusto De Luca.jpg|''[[Roma]]''
Papeles:LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|''‪Bologna‬''
Papeles:‪LB2 Bologna di Augusto De Luca.jpg‬|''‪Bologna‬''
Papeles:LB3 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''Florencia‪''‬
Papeles:LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''‪Florencia‪''‬‬
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Augusto De Luca}}
* ''Witness Journal'' - http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022071011/http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca |date=2011-10-22 }} 
* ''Palko ti Hasselblad'' - http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326085604/http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx |date=2014-03-26 }}
* ''ItaloEuropeo'' - http://www.italoeuropeo.it/interviste/intervista--graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319024147/http://www.italoeuropeo.it/interviste/intervista--graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta/ |date=2012-03-19 }}
* ''Polaroid nga Arte Italia'' - http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126101855/http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA |date=2012-01-26 }}
* ''Artelab'' - http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425105044/http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 |date=2012-04-25 }}
* {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca/Photographer Interview |url=https://www.ragazine.cc/augusto-de-luca-photographer-interview/}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;Ragazine Magazine

* {{cite web|language=it |title=La fotografia creativa nella Napoli degli anni ’80 |url=https://www.lamletico.it/articoli/la-fotografia-creativa-nella-napoli-degli-anni-80}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;L’Amletico

* {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca: Photographing Italian Cities |url=https://www.arttrav.com/it/augusto-de-luca/}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;ArtTrav

* {{cite web|language=it |title=Da fotografo dei divi a cacciatore di graffiti, una vita piena d’arte |url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2015/08/23/da-fotografo-dei-divi-a-cacciatore-di-graffiti-una-vita-piena-darteNapoli15.html?ref=search}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;la Repubblica

* {{cite web|language=en |title=Sculpture and Architecture Series by Augusto De Luca |url=https://archeyes.com/architecture-space-sculpture-augusto-de-luca/}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;ArchEyes | Timeless Architecture

* {{cite web|language=de |title=Fotoserie 'Firenze' van Augusto De Luca |url=https://www.photofacts.nl/fotografie/rubriek/fotografen/fotoserie-firenze-van-augusto-de-luca.asp}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;Photofacts

* {{cite web|language=it |title=Intervista ad Augusto De Luca |url=https://thepassengertimes.com/2018/03/26/perseverare-intertervista-ad-augusto-de-luca-photography-fotografia/}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;The Passengers Times art

* {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca |url=https://wevux.com/augusto-de-luca/}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;WeVux

* {{cite web|language=es |title=Augusto De Luca captura en sus retratos lo extraordinario de la humanidad |url=https://culturainquieta.com/es/foto/item/20007-augusto-de-luca-captura-en-sus-retratos-lo-extraordinario-de-la-humanidad.html}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;Cultura Inquieta

* {{cite web |language=it |title=La fotografia come atto creativo negli scatti di Augusto De Luca |url=http://www.toarchmagazine.it/index.php/2022/11/04/11336-augusto-de-luca/ |access-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094557/http://www.toarchmagazine.it/index.php/2022/11/04/11336-augusto-de-luca/ |archive-date=2024-10-07 |url-status=dead}}&lt;!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator --&gt;To Arch Magazine

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Kabibiag|KATEGORIA|De Luca, Augusto}}</text>
      <sha1>83pj2jbjtn32deamvv38qshqlf354li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Henri Becquerel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34012</id>
    <revision>
      <id>407354</id>
      <parentid>402583</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3487" sha1="gplk18zou8cxwmfug6p8hlobui8milm" xml:space="preserve">{{Infobox sientista
| name = Antoine Henri Becquerel
| image = Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg
| image_size = 260px
| caption = Ni Henri Becquerel, Pranses a pisiko
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay|df=yes|1852|12|15|}}
| birth_place = [[Paris]], [[Maikadua nga Imperio ti Pransia|Pransia]]
| death_date = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|df=yes|1908|8|25|1852|12|15}}
| death_place = [[Le Croisic]], [[Bretanu=ia]], [[Maikatlo a Republika ti Pransia|Pransia]]
| nationality = Pranses
| field = [[Pisika]], [[kimika]]
| work_institution = [[Conservatoire des Arts et Metiers]]&lt;br&gt;[[École Polytechnique]]&lt;br&gt;[[Muséum National d'Histoire Naturelle]]
| alma_mater = [[École Polytechnique]]&lt;br&gt;[[École nationale des ponts et chaussées|École des Ponts et Chaussées]]
| doctoral_advisor = 
| doctoral_students = [[Marie Skłodowska-Curie]]
| known_for  = Pannakaduktal iti [[Radioaktibidad]]
| prizes =  [[Medalia Rumford]] {{small|(1900)}}&lt;br&gt;[[Premio Nobel iti Pisika]] {{small|(1903)}}
| footnotes = Laglagipen nga isu ti ama ni [[Jean Becquerel]], ti anak a lalaki ni [[A. E. Becquerel]], ken ti apo a lalaki ni [[Antoine César Becquerel]].
| signature = Henri Becquerel signature.svg
}}

Ni '''Antoine Henri Becquerel''' (15 Disiembre 1852 – 25 Agosto 1908) ket Pranses a pisiko, [[Premio Nobel|Nobel laureado]], ken ti nangduktal ti [[radioaktibidad]] a kakuyogna ni [[Marie Skłodowska-Curie]] ken ni [[Pierre Curie]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ti Pannakaduktal ti Radioaktibidad|url=http://www.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html|access-date=2014-06-03|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615143719/https://www2.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615143719/https://www2.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt;  nga isuda a tallo ket nagungunaan ti [[Premio Nobel iti Pisika]] idi 1903.

==Biograpia==

===Nasapa a biag===
Ni Becquerel ket naipasngay idi idiay Paris iti pamilia a nagpataud kadagiti uppat a kaputotan dagiti sientista: ti apong a lakay ni Becquerel a ni [[Antoine César Becquerel]]), ama ([[A. E. Becquerel|Alexandre-Edmond Becquerel]]), ken anak a lalaki ([[Jean Becquerel]]). Isu ket nagadal iti inhenieria idiay [[École Polytechnique]] ken idiay [[École Nationale des Ponts et Chaussées|École des Ponts et Chaussées]]. Idi 1890 inasawana ni Louise Désirée Lorieux.

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.nobelprize.org/physics/laureates/1903/becquerel-bio.html Henri Becquerel – Biograpia]
* [http://www1.bipm.org/en/si/history-si/radioactivity/becquerel.html Ababa a biograpia ni Becquerel] ken ti panag-usar ti naganna a kas panagrukod a unit iti [[Internasional a Sistema dagiti Unit|SI]]
* [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Becquerel,+Henri AAbaba a bibliograpia para kenni Henri Becquerel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504171330/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FBecquerel%2C+Henri |date=2017-05-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20230306003755/http://whofound.net/henri-becquerel-si-derived-unit-of-radioactivity/ Henri Becquerel, unit a naibatay ti SI iti radioaktibidad]

{{Premio Nobel iti Pisika}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Becquerel, Antoine Henri}}
[[Kategoria:1852 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:1908 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Dagiti Nobel a laureado iti Pisika]]

{{bio-pungol}}</text>
      <sha1>gplk18zou8cxwmfug6p8hlobui8milm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chris Pratt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35195</id>
    <revision>
      <id>407337</id>
      <parentid>343886</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="oa7eavhucl158xv3pk2r3oj9htonv7j" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
| background = aktor
| image = Chris Pratt - Guardians of the Galaxy premiere - July 2014 (cropped).jpg
| caption = Ni Pratt idi Hulio 2014
| children = 1
}}

Ni '''Christopher Michael''' &quot;'''Chris'''&quot; '''Pratt'''&lt;ref name=MinnesotaBirthIndex&gt;[https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:VCPK-MHX Christopher Michael Pratt] at the Minnesota Birth Index via FamilySearch.org. Naala idi Agosto 12, 2015. Nota: The &quot;Saint Louis, Minnesota&quot; listed on the Index refers not to a town but to St. Louis County, Minnesota.&lt;/ref&gt; {{Kabibiag|NAILINIA}}&lt;ref name=tvg&gt;{{cite web | url= http://www.tvguide.com/celebrities/chris-pratt/bio/189677/ | title= Chris Pratt | publisher= TVGuide.com | accessdate= Agosto 12, 2015 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20141018043838/http://www.tvguide.com/celebrities/chris-pratt/bio/189677 | archivedate= Oktubre 18, 2014 | url-status= dead}}&lt;/ref&gt; ket [[Estados Unidos|Amerikano]] nga aktor.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
* {{IMDb nagan}}
* {{Twitter|PrattPrattPratt|Chris Pratt}}
* {{Facebook|PrattPrattPratt|Chris Pratt}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{bio-pungol}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Pratt, Chris}}</text>
      <sha1>oa7eavhucl158xv3pk2r3oj9htonv7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kadawyan nga abestrus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38124</id>
    <revision>
      <id>407365</id>
      <parentid>402675</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="0b2z15ybvnrpz5nrct6fhs8utoesm3t" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Kadawyan nga abestrus
| fossil_range = {{Fossil range|15|0}}&lt;small&gt;Nasapa a [[Mioseno]]-[[Holoseno|Agdama]]&lt;/small&gt;
| image = Struthio camelus - Etosha 2014 (3).jpg
| image_caption = Lalaki nga [[Abestrus ti Abagatan nga Aprika]] (kanigid) ken babbai (''S. camelus australis'')
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN-45020636&gt;{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Struthio camelus'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T45020636A95139620 | date = 2016 | url = http://oldredlist.iucnredlist.org/details/45020636/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T45020636A95139620.en | access-date = 14 Enero 2018 | archive-date = 2019-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190525172222/http://oldredlist.iucnredlist.org/details/45020636/0 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525172222/http://oldredlist.iucnredlist.org/details/45020636/0 |date=2019-05-25 }}&lt;/ref&gt;
| genus = Struthio
| species = camelus
| authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]]&lt;ref name=&quot;SN&quot; /&gt;
| range_map = Struthio camelus distribution.svg
| range_map_caption = Mapa ti pannakaiwarwaras ti ''Struthio camelus''
{{aligned table|cols=2|style=text-align:left;margin:auto;
|{{Color box|#FFA360|border=darkgray}} ''S. c. camelus''|&amp;nbsp;{{Color box|#FFFF3B|border=darkgray}} ''S. molybdophanes''
|{{Color box|#4FF55A|border=darkgray}} ''S. c. massaicus''|&amp;nbsp;{{Color box|#FF7166|border=darkgray}} ''S. c. australis''
}}&lt;!-- End of legend/key table for caption... --&gt;
| subdivision_ranks = Dagiti subsebbangan
| subdivision = 
*''[[Abestrus ti Amianan nga Aprika|S. c. camelus]]'' &lt;small&gt;[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Maika-10 nga edision ti Systema Naturae|1758]]&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;SN&quot; /&gt; Abestrus ti Amianan nga Aprika
*''[[Abestrus ti Abagatan nga Aprika|S. c. australis]]'' &lt;small&gt;[[John Henry Gurney|Gurney]], 1868&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;SN&quot; /&gt; Abestrus ti Abagatan nga Aprika
*''[[Abestrus ti Masai|S. c. massaicus]]'' &lt;small&gt;[[Oscar Rudolph Neumann|Neumann]], 1898&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;SN&quot; /&gt; Abestrus ti Masai
*†''[[Abestrus ti Arabia|S. c. syriacus]]'' &lt;small&gt;[[Lionel Walter Rothschild, Maika-2 a Baron Rothschild|Rothschild]], 1919&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;SN&quot; /&gt; Abestrus ti Arabia
}}

Ti '''kadawyan nga abestrus''' wenno simple laeng nga '''abestrus''' (''Struthio camelus'') ket mabalin a ti maysa wenno dagiti dua a [[sebbangan]] dagiti dakkel a [[di makatayab a billit]] a patneng iti [[Aprika]], ti laeng sibibiag a kameng ti [[henero (biolohia)|henero]] ti ''[[Struthio]]'' ken adda daytoy iti pamilia ti [[ratite]]. Mangrugi idi 2014, ti [[Somali nga abestrus]] ket naikeddeng itan a napno a sebbangan a nailasin manipud iti kadawyan nga abestrus.&lt;ref name=IUCN2&gt;{{IUCN|id=22732795 |title=''Struthio molybdophanes'' |publisher=BirdLife International |version=2014.2 |year=2014 |accessdate=Enero 11, 2015|url=[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22732795]}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;SN&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51244.htm | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Genus Struthio | accessdate=4 Pebrero 2009 | last=Brands | first=Sheila | date=14 Agosto 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-url=https://web.archive.org/web/20110724170651/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51244.htm | archive-date=2011-07-24 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==
* {{cite book |last1=Cooper|first1=J. C. |title=Symbolic and Mythological Animals |year=1992 |publisher=Harpercollins |location=New York, NY |isbn=1-85538-118-4 |pages=170–171}}
* {{cite encyclopedia |last=Folch |first= A. |editor1-last=del Hoya|editor1-first=Josep|editor2-last=Sargatal|editor2-first=Jordi|encyclopedia=Handbook of the Birds of the World |title=Family Struthionidae (Ostrich) |year=1992 |publisher=Lynx Edicions|location=Barcelona |volume=1, Ostrich to Ducks |isbn=84-87334-09-1 |pages=76–83 }}
* {{cite encyclopedia |editor1-first=Michael Vincent |editor1-last=O'Shea |editor2-first=Ellsworth D. |editor2-last=Foster |editor3-first=George Herbert |editor3-last=Locke |title=Ostrich |url=http://books.google.com/books?id=bHNs2i9IYDMC&amp;pg=PA4423|year=1918 |publisher=The World Book, Inc | location=Chicago, IL|volume=6 |pages=4422–4424 }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commons ken kategoria-nailinia}}
{{Wikiquote-inline|Ostriches}}
{{Wikisource-inline|Littell's Living Age/Volume 134/Issue 1732/Capturing Ostriches|deskripsion dagiti tradisional a pamay-an nga inus-usar dagiti Arabo iti panagtiliw kadagiti abestrus}}

{{Taxonbar|from=Q17592}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Struthio|Abestrus]]
[[Kategoria:Dagiti billit]]
[[Kategoria:Dagiti napaamo a billit]]
[[Kategoria:Dagiti di makatayab a billit]]
[[Kategoria:Dagiti dingoen]]</text>
      <sha1>0b2z15ybvnrpz5nrct6fhs8utoesm3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baybay Bellingshausen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38526</id>
    <revision>
      <id>407324</id>
      <parentid>403840</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3311" sha1="6ke10th7ianfbffkf9m00da42k55vmh" xml:space="preserve">[[Papeles:Antarctic-seas-en.jpg|right|thumb|460px|Ti Baybay Bellingshausen a kas parte ti [[Akin-abagatan a Taaw]]]]
Ti '''Baybay Bellingshausen''' ket ti lugar iti igid ti laud a bangir ti [[Peninsula Antartiko]], iti laud ti [[Isla Alexander]], iti daya ti [[Rawis Flying Fish]] idiay [[Isla Thurston]], ken abagatan ti [[Isla Pedro I]] (idiay ti akin-abagatan a ''Vostokkysten'').&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=107742 |title=Australian Antarctic Data Centre, Antarctic Gazetteer: Bellingshausen Sea |access-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111200740/http://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=107742 |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iti abagatan, manipud iti laud aginggana iti daya, ti [[Aplaya Eights]], [[Aplaya Bryan]] ken [[Aplaya Ingles]] (laud a parte) ti [[Laud nga Antartika]]. Iti laud ti Rawis Flying Fish ket tumipon ti [[Baybay Amundsen]].

Addaan iti kalawa ti Baybay Bellingshausen iti {{pagbaliwen|487,000|km2|abbr=on}} ken umabot iti kaadalem iti {{pagbaliwen|4470|m|sp=us}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ostranah.com/lists/sea.php?id=18 |title=Gazetteer «About countries»: Bellingshausen (sea) |access-date=2015-07-02 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823210609/http://ostranah.com/lists/sea.php?id=18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Nakaala ti naganna daytoy ken ni [[Almiral Thaddeus Bellingshausen]], nga isu ket nangsukisok iti lugar idi 1821.

Idi naladaw a [[Piloseno|Panawen ti Piloseno]], idi agarup a 2.15 a riwriw a tawen iti napalabas, ti [[asteroid Eltanin]] ket nagtinnag ditoy. Daytoy laeng ti ammo a nakatnagan iti [[naadalem a taaw|labneng ti naadalem a taaw]] iti lubong.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gersonde |first=Rainer |last2=Kyte |first2=F. T. |last3=Frederichs |first3=T. |last4=Bleil |first4=U. |first5=H.-W. |last5=Schenke |first6=G. |last6=Kuhn |last7=Frank |first7=T. |year=2005 |title=The late Pliocene impact of the Eltanin asteroid into the Southern Ocean – Documentation and environmental consequences |journal=Geophysical Research Abstracts |volume=7 |id=1607-7962/gra/EGU05-A-02449 |url=http://www.cosis.net/abstracts/EGU05/02449/EGU05-J-02449.pdf |accessdate=2008-06-22 |archive-date=2016-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202173949/http://www.cosis.net/abstracts/EGU05/02449/EGU05-J-02449.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://walrus.wr.usgs.gov/infobank/gazette/html/regions/bel.html Mapa ti Baybay Bellingshausen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518214503/http://walrus.wr.usgs.gov/infobank/gazette/html/regions/bel.html |date=2008-05-18 }}
* [http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=3939 Ala ti satelite a ladawan ti Baybay Bellinghausen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011091638/http://www.visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=3939 |date=2006-10-11 }}
* [http://www.antarctica.ac.uk/data/absl/ Sistema ti ababa a presion ti klima ti Baybay Bellinghausen]

{{marina-heograpia-pungol}}
{{Listaan dagiti baybay}}

{{coord|71|S|85|W|scale:10000000_source:GNIS|display=title}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti baybay ti Akin-abagatan a Taaw]]
[[Kategoria:Rehion ti Antartiko]]</text>
      <sha1>6ke10th7ianfbffkf9m00da42k55vmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Maltes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40371</id>
    <revision>
      <id>407409</id>
      <parentid>406815</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5027" sha1="e2s66xqeblybzbz1kxr0gwlsn5175go" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Maltes
|nativename=''Malti''
|states=[[Malta]]
|speakers= {{sigfig|522,000|2}}
|date= 2012
|ref=e18
|familycolor=Apro-Asiatiko
|fam2=[[Sasao a Semitiko|Semitiko]]
|fam3=[[Sasao a Tengnga a Semitiko|Tengnga a Semitiko]]
|fam4=[[Sasao nga Arabiko|Arabiko]]
|fam5=[[Karkaruay ti Arabiko|maitutop nga Arabiko]]
|fam6=[[Maghrebi nga Arabiko]]
|fam7=[[Siculo-Arabiko]]
|script=[[Latin a sinuratan|Latin]] ([[Alpabeto a Maltes]])&lt;br /&gt;[[Braille a Maltes]]
|nation=[[Malta]]&lt;br /&gt;[[Kappon ti Europa]]
|agency=[[Nailian a Konseho ti Pagsasao a Maltes]]&lt;br /&gt;{{lang|mt|Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti}}
|iso1=mt
|iso2=mlt
|iso3=mlt
|glotto=malt1254
|glottorefname=Maltese
|lingua=12-AAC-c
|notice=IPA
|map=Idioma maltés.PNG
}}

Ti '''Maltes''' ({{lang-mt|Malti}}) ket ti [[nailian a pagsasao]] ti [[Malta]] ken ti kadua nga opisial a [[Dagiti pagsasao ti Malta|pagsasao ti pagilian]] a kakuyogna ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_1/chapt0.pdf |title=''Constitution of Malta'', I.5.(1) |access-date=2015-10-06 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521065605/http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_1/chapt0.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; bayat nga agserserbi pay a kas maysa nga [[Dagiti pagsasao ti Kappon ti Europa|opisial a pagsasao]] ti [[Kappon ti Europa]], ti laeng naisalumina a [[Sasao a Semitiko|pagsasao a Semitiko]]. Ti Maltes ket nagtaud manipud iti [[Siculo-Arabiko]] (ti [[dialekto nga Arabiko]] a naparang-ay idiay [[Sicilia]] ken kalpasanna idiay Malta, idi baetan ti maikasiam a siglo ken ti gibus ti maikasangapulo ket dua a siglo).{{sfnp|Brincat|2005}}{{sfnp|Borg|Azzopardi-Alexander|1997}} Agarup a kagudua ti bokabulario ket naala manipud iti pagalagadan nga [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]] ken [[Pagsasao a Siciliano|Siciliano]];{{sfnp|Brincat|2005}} Dagiti balikas ti [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] ket mangaramid met kadagiti pagbaetan ti 6% ken 20% iti bokabulario ti Maltes, segun kadagiti nadumaduma a karkulo. Daytoy laeng ti pagsasao a Semitiko a naisurat iti [[Latin a sinuratan]] iti [[pagalagadan a pagsasao|pagalagadan a pormana]].

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{refbegin}}
* {{cite book|last=Azzopardi|first=C.|year=2007|title=Gwida għall-Ortografija|location=Malta|publisher=Klabb Kotba Maltin}}
* {{cite book|last=Borg|first=Alexander|year=1997|chapter=Maltese Phonology|pages=245–285|editor-last=Kaye|editor-first=Alan S.|title=Phonologies of Asia and Africa|publisher=Eisenbrauns|volume=1|isbn=978-1-57506-019-4}}
* {{cite book|last=Borg|first=Albert J.|last2=Azzopardi-Alexander|first2=Marie|year=1997|title=Maltese|url=https://archive.org/details/maltese0000borg|publisher=Routledge|isbn=0-415-02243-6}}
* {{cite journal|last=Brincat|first=Joseph M.|year=2005|issue=27|title=Maltese – an unusual formula|publisher=MED Magazine|url=http://www.macmillandictionary.com/MED-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|accessdate=22 Pebrero 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050905023705/http://www.macmillandictionary.com/med-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|archivedate=2005-09-05|url-status=dead}}
* Bugeja, Kaptan Pawlu, ''Kelmet il-Malti'' (Maltese—English, English—Maltese Dictionary). Associated News Group, Floriana. 1999.
* {{cite journal|last=Friggieri|first=Oliver|year=1994|title=Main Trends in the History of Maltese Literature|journal=Neohelicon|volume=21|issue=2|pages=59–69|doi=10.1007/BF02093244}}
* {{cite journal|last=Hume|first=Elizabeth|year=1996|title=Coronal Consonant, Front Vowel Parallels in Maltese|url=https://archive.org/details/sim_natural-language-linguistic-theory_1996-02_14_1/page/163|journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory|volume=14|issue=1|pages=163–203|doi=10.1007/bf00133405}}
* {{cite book|last=Mifsud|first=M.|author2=A. J. Borg|year=1997|title=Fuq l-għatba tal-Malti|location=Strasbourg|publisher=Council of Europe}}
* {{cite book|last=Vassalli|first=Michelantonio|title=Grammatica della lingua Maltese|url=https://archive.org/details/grammaticadella00vassgoog|year=1827}}
* {{cite book |title= Aspects of Multilingualism in European Language History |last= Vella |first= Alexandra |editor= Kurt Braunmüller and Gisella Ferraresi |series= Hamburg Studies on Muliculturalism |year= 2004 |publisher= John Benjamins Publishing Company |location= |isbn= 90-272-1922-2 |pages= 263 |chapter= Language contact and Maltese intonation: Some parallels with other language varieties }}
* {{cite book|first=Martin|last=Żammit|editor-first=Manwel|editor-last=Mifsud|title=Proceedings of the Third International Conference of Aida|year=2000|isbn=99932-0-044-1|pages=241–245|chapter=Arabic and Maltese Cognate Roots|publisher=Association Internationale de Dialectologie Arabe|location=Malta}}
{{refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{InterWiki|code=mt}}

{{pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Maltes, Pagsasao}}
[[Kategoria:Pagsasao a Maltes]]</text>
      <sha1>e2s66xqeblybzbz1kxr0gwlsn5175go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amanda Bynes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41136</id>
    <revision>
      <id>407301</id>
      <parentid>394140</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="r59bg150fzvm397kxw907cqndaep87a" xml:space="preserve">{{Infobox tao
| background  = aktres
| image       = Amanda Bynes 2009.jpg
| caption     = Ni Bynes idi Pebrero 2009
| birth_name  = Amanda Laura Bynes
| birth_date  = {{Birth date and age|mf=yes|1986|4|3}}
| birth_place = [[Thousand Oaks, California]], Estados Unidos
| occupation  = Aktres
| years_active = 1996–2010
}}

Ni '''Amanda Laura Bynes''' {{Kabibiag|NAILINIA}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=IHNmAAAAMAAJ&amp;q=Amanda+Bynes+April&amp;dq=Amanda+Bynes+April&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=sa4nUqq3NIOWhQf0xYC4Ag&amp;ved=0CFIQ6AEwBw|page=60|title=Newsmakers|first=Laura|last=Avery|year=2005}}&lt;/ref&gt; ket dati nga [[Estados Unidos|Amerikana]] nga aktres.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Amanda Bynes}}
* {{IMDb nagan|4789}}
* {{AllMovie nagan|303423}}
* {{cite web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/amanda-bynes/bio/139292 |title=Biography of Amanda Bynes |publisher=[[TV Guide|TVGuide.com]] |date= |accessdate=Oktubre 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110616060737/http://www.tvguide.com/celebrities/amanda-bynes/bio/139292 |archivedate=2011-06-16 |url-status=dead }}
* {{twitter|amandabynes|Amanda Bynes}}

{{aktres-pungol}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|Bynes, Amanda}}</text>
      <sha1>r59bg150fzvm397kxw907cqndaep87a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abkhazia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44689</id>
    <revision>
      <id>407296</id>
      <parentid>403419</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11301" sha1="jm0oj4to77lgdt4e89zpb3s1eklic93" xml:space="preserve">{{coord|format=dms|display=title}}
{{Infobox pagilian
|conventional_long_name = Republika ti Abkhazia
|native_name =
 {{unbulleted list|item_style=font-size:88%;
  | &lt;hr/&gt;{{patubo a nagan|ab|Аҧсны Аҳәынҭқарра|italic=no}}&lt;br /&gt;{{resize|95%|{{nobold|''{{transl|ab|Aphsny Axwynthkharra}}''}}}}
  | &lt;hr/&gt;{{patubo a nagan|ka|{{big|აფხაზეთის დე ფაქტო რესპუბლიკა}}|italic=no}}&lt;br /&gt;{{resize|95%|{{nobold|''{{transl|ka|Apkhazetis de facto Resp'ublika}}''}}}}
  | &lt;hr/&gt;{{patubo a nagan|ru|Респу́блика Абха́зия|italic=no}}&lt;br /&gt;{{resize|95%|{{nobold|''{{transl|ru|Respublika Abkhaziya}}''}}}}
 }}
|common_name = Abkhazia
|national_motto =
|national_anthem = {{patubo nga insasao|ab|[[Aiaaira|Аиааира]]|italics=off|nolink=on}}&lt;br /&gt; ''{{transl|ab|Aiaaira}}''&lt;br /&gt;{{small|''Balligi''}}
|image_flag = Flag of the Republic of Abkhazia.svg
|image_coat = Abkhazia COA.svg
|symbol_type = Kayarigan
|image_map = Europe location ABX.png
|map_caption = Ti mapa a naisentro iti [[Kaukaso]] a mangibaga ti Abkhazia
(kahel)&lt;br /&gt;ken maitutop a [[Georgia (pagilian)|Georgia]] ken Abagatan nga Osetia (kolordapo).
|capital = [[Sukhumi]]
|coordinates  = {{coord|43|00|12|N|41|00|55|E|region:ABK|display=inline}}
|largest_city = kapitolio
|official_languages = {{hlist | [[Pagsasao nga Abhasio|Abhasio]]|[[Pagsasao a Ruso|Ruso]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;}}
|languages_type = Dagiti pagsasao
|languages = {{hlist | [[Pagsasao a Georgiano|Georgiano]]|[[Pagsasao a Mingreliano|Mingreliano]]|[[Pagsasao a Svan|Svan]]|[[Pagsasao nga Armenio|Armenio]]}}
|demonym = Taga-Abkhazia
|government_type = [[Unitario nga estado|Unitarrio]] a [[Semi-presidensial a sistema|semi-presidensial]] a [[republika]]
|leader_title1 = [[Presidente ti Abkhazia|Presidente]]
|leader_name1 = Raul Khajimba
|leader_title2 = [[Kangrunaan aMinistro ti Abkhazia|Kangrunaan a Ministro]]
|leader_name2 = Artur Mikvabia
|legislature = [[Asemblia ti Tattao ti Abkhazia|Asemblia ti Tattao (de facto)]]
|sovereignty_type = Sangkapaset a mabigbigan a wayawaya {{nobold|manipud iti [[Georgia (pagilian)|Georgia]]}}{{lower|0.1em|&lt;ref&gt;{{cite web |author=Site programming: Denis Merkushev |url=http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/independence.php |title=Акт о государственной независимости Республики Абхазия |publisher=Abkhaziagov.org |accessdate=22 Hunio 2010 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224193838/http://www.abkhaziagov.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apsnypress.info/news2008/September/22.htm |title=Апсныпресс – государственное информационное агенство Республики Абхазия |publisher=Apsnypress.info |accessdate=22 Hunio 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528185616/http://www.apsnypress.info/news2008/September/22.htm |archivedate=28 Mayo 2010 &lt;!--DASHBot--&gt;|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unpo.org/content/view/713/236/ |title=Abkhazia: Review of Events for the Year 1996 |publisher=UNPO |date=31 Enero 1997 |accessdate=22 Hunio 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605014215/http://www.unpo.org/content/view/713/236/ |archivedate=5 Hunio 2010 &lt;!--DASHBot--&gt; |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end lower:--&gt;}}
|established_event1 = Panagwaswas ti Georgia iti amin a linteg ken tulag iti panawen ti Sobiet
|established_date1 = 20 Hunio 1990
|established_event2 = Deklerasion ti kinaturay&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
|established_date2 = 25 Agosto 1990
|established_event3 = Deklerasion ti wayawaya ti Georgia
|established_date3 = 9 Abril 1991
|established_event4 = Pannakawaswas ti Kappon ti Sobiet
|established_date4 = 26 Disiembre 1991
|established_event5 = Deklerasion ti wayawaya
|established_date5 = 23 Hulio 1992
|established_event6 = [[Batay-linteg ti Abkhazia|Batay-linteg]]
|established_date6 = 26 Nobiembre 1994
|established_event7 = Batay-linteg a reperendum
|established_date7 = 3 Oktubre 1999
|established_event8 = Tignay ti wayawaya ti estado&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
|established_date8 = 12 Oktubre 1999
|established_event9 = {{nowrap|Umuna&lt;br /&gt;{{raise|0.2em|Sangalubongan a pannakabigbig&lt;sup&gt;d&lt;/sup&gt;}}}}
|established_date9 = &lt;br /&gt;26 Agosto 2008
|area_km2 = 8,660&lt;ref name=EB&gt;{{cite encyclopedia |editor-first=Dale H. |editor-last=Hoiberg|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |title=Abkhazia|edition = 15th |year=2010|publisher=Encyclopedia Britannica Inc. |volume=I: A-ak Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8|pages=33}}&lt;/ref&gt;
|area_sq_mi = 3,344 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_rank = |area_magnitude =
|population_census = 240,705 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apsnypress.info/news/chislennost-naseleniya-abkhazii-sostavlyaet-240-705-chelovek/?sphrase_id=7619 |title=Численность населения Абхазии составляет 240 705 человек |publisher=apsnypress.info |date=2011-12-28 |accessdate=2015-07-15 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923172819/http://www.apsnypress.info/news/chislennost-naseleniya-abkhazii-sostavlyaet-240-705-chelovek/?sphrase_id=7619 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_census_year = 2011
|population_estimate = 242,862&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/Georgia.html |title=Georgia |publisher=Citypopulation |date=2012-01-01 |accessdate=2012-12-20}}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2012
|population_density_km2 = 28
|population_density_sq_mi = 72
|population_density_rank =
|GDP_nominal = $500-riwriw&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.georgiatimes.info/en/news/37913.html |title=Abkhazia calculated GDP – News |publisher=GeorgiaTimes.info |date=7 Hulio 2010 |accessdate=22 Septiembre 2011 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224193835/http://www.georgiatimes.info/en/news/37913.html%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank =
|GDP_PPP_year = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank =
|Gini_year = |Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |Gini =  &lt;!--number only--&gt; |Gini_ref = |Gini_rank =
|HDI_year = |HDI_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt; |HDI =  &lt;!--number only--&gt; |HDI_ref = |HDI_rank =
|currency = {{unbulleted list |[[apsar ti Abkhazia]] |[[ruble ti Rusia]]&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;}}
|currency_code = RUB
|time_zone = GET
|utc_offset = +4
|time_zone_DST = |utc_offset_DST =
|drives_on = kanawan
|calling_code = +7 840{{\}}940 ken +995 44&lt;ref&gt;{{cite web |title=Abkhazia remains available by Georgian phone codes |url=http://www.today.az/print/news/georgia/58953.html |date=6 Enero 2010 |accessdate=20 Enero 2010 |publisher=today.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wtng.info/wtng-995-ge.html |title=2011 - nailian a panagnumero iti Georgia |access-date=2016-03-16 |archive-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220025759/http://www.wtng.info/wtng-995-ge.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|footnote_a = Ti [[Pagsasao a Ruso]] ket mabigbig a kas pagsasao ti estado ken dagiti sabali pay nga instituto ([[:wikisource:Constitution of Abkhazia|Artikulo 6 ti Batay-linteg]]) ken kaaduan a maus-usar.
|footnote_b = Winaswas babaen ti Georgia iti nabiit.
|footnote_c = Tapno mapundar, retroaktibo, ''[[de jure]]'' a wayawaya manipud iti gubat idi 1992–1993.
|footnote_d = Babaen ti Rusia. Manipud idin, dagiti ad-adu a 5 nga estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilain ket binigbiganda pay ti wayawaya ti Abkhazia.
|footnote_e = ''[[De facto]]'' a kuarta. Dagiti nadumaduma a komemoratino a sensilio ti [[apsar ti Abkhazia]] ket nait-iteden. Ti apsar ket adda iti natalinaay a gatad ti panangisukli, naipatingga iti ruble ti Rusia (1 ruble = 0.10 apsar).
|iso3166code=GE-AB
}}

Ti '''Abkhazia''' ({{lang-ab|Аҧсны́}} ''{{transl|ab|Apsny}}'' {{IPA-all|apʰsˈnɨ|}}; {{lang-ka|აფხაზეთი}} ''{{transl|ka|Apkhazeti}}'' {{IPA-all|apʰxazɛtʰi|}}; {{lang-ru|link=no|Абхазия}} ''{{transl|ru|Abkhaziya}}'') ket ti limitado a mabigbigan a tinengngel babaen ti separista a gobierno ti akindaya nga aplaya ti [[Baybay Nangisit]] ken ti akin-abagatan laud a sikigan ti [[Kaukaso]].

Ti Abkhazia ket bukod a mangikeddeng a nawaya nga estado, a tinawtawagan iti '''Republika ti Abkhazia''' wenno '''Aphsny'''.&lt;ref&gt;Art. 1 of the [http://www.abkhazworld.com/abkhazia/156-constitution-abkhazia.html Constitution of the Republic of Abkhazia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514195430/http://www.abkhazworld.com/abkhazia/156-constitution-abkhazia.html |date=2013-05-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olga Oliker, Thomas S. Szayna. Faultlines of Conflict in Central Asia and the South Caucasus: Implications for the U.S. Army. Rand Corporation, 2003, {{ISBN|978-0-8330-3260-7}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.c-r.org/resources/occasional-papers/abkhazia-ten-years-on.php Abkhazia: ten years on.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205052756/http://www.c-r.org/resources/occasional-papers/abkhazia-ten-years-on.php |date=2012-02-05 }} By Rachel Clogg, Conciliation Resources, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Emmanuel Karagiannis. Energy and Security in the Caucasus. Routledge, 2002. {{ISBN|978-0-7007-1481-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;!-- references mentioning the word republic together with the words ''de facto'' independent --&gt;&lt;ref&gt;The Guardian. [http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2143104,00.html Georgia up in arms over Olympic cash]&lt;/ref&gt; Daytoy a kasasaad ket bigbigen babaen ti [[Rusia]], [[Nicaragua]], [[Venezuela]], [[Nauru]]&lt;ref name=&quot;nytimes_nauru&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/12/16/world/europe/16georgia.html|title=Abkhazia Is Recognised – by Nauru |date=15 Disiembre 2009|work=New York Times|accessdate=29 Disiembre 2009| first=Ellen | last=Barry| archiveurl= https://web.archive.org/web/20091219200035/http://www.nytimes.com/2009/12/16/world/europe/16georgia.html?| archivedate= 19 Disiembre 2009 &lt;!--DASHBot--&gt;| url-status= live}}&lt;/ref&gt; ken ti pay sangkapaset a mabigbigan nga estado ti [[Abagatan nga Osetia]] ken ti saan a mabigbigan a  [[Transnistria]]&lt;ref name=&quot;citation1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|publisher=Newsru|title=Newsru|date=17 Nobiembre 2006|accessdate=26 Agosto 2008|language=Ruso|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304170744/http://newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archivedate=2016-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken ti [[Nagorno-Karabakh]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abjasia.org/recognition.html|title=Страны , признавшие независимость Республики Абхазия|publisher=Embassy of the Republic of Abkhazia in the Bolivarian Republic of Venezuela|accessdate=2012-08-09|language=Ruso|archive-date=2013-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218144841/http://www.abjasia.org/recognition.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commons-nailinia}}
{{wikivoyage-inline|Abkhazia}}
*{{wikiatlas|Abkhazia}}

{{Dagiti pagilian ti Asia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Heograpia-pungol}}

[[Katgeoria:Abkhazia| ]]
[[Kategoria:Kaukaso]]
[[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ruso]]
[[Kategoria:Akinlaud nga Asia]]</text>
      <sha1>jm0oj4to77lgdt4e89zpb3s1eklic93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Hurt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45127</id>
    <revision>
      <id>407448</id>
      <parentid>393955</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2615" sha1="0a3zltr8hi4gavuqn711lsimtef64se" xml:space="preserve">{{Infobox tao
 | background       = aktor
 | image            = William Hurt (2005) crop.jpg
 | caption          = Ni Hurt idi 2005
 | birth_name       = William McChord Hurt
 | birth_date       = {{Petsa ti pannakaipasngay|1950|3|20}}
 | birth_place      = [[Washington, D.C.]], [[Estados Unidos]]
 | death_date       = {{Petsa ti ipupusay ken tawen|2022|3|13|1950|3|20}}
 | death_place      = [[Portland, Oregon]], Estados UNidos
 | height           = {{pagbaliwen|1.88|m|ftin|0|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=William Hurt |url=http://www.imdb.com/name/nm0000458/bio |access-date=5 Enero 2022 |website=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;
 | nationality      = [[Estados Unidos|Amerikano]]
 | occupation       = Aktor, aktor ti boses
 | education        = [[Tufts University]]&lt;br /&gt;[[Juilliard School]]
 | years_active     = 1977–agdama
 | spouse           = [[Mary Beth Hurt]] (1971–1982)&lt;br /&gt;Heidi Henderson (1989–1992)
 | partner          = Sandra Jennings (1981–1984)&lt;br /&gt;[[Marlee Matlin]] (1985–1986)&lt;br /&gt;[[Sandrine Bonnaire]] (1992–1997)
}}

Ni '''William &lt;!--- McChord is correct ---&gt;McChord&lt;!--- McChord is correct ---&gt; Hurt'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Juliette Kitts Dies |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1996/08/27/juliette-kitts-dies/e1ef2fa7-4295-4091-92b6-f9f34e0a4a7c/ |access-date=5 Enero 2022 |website=Washington Post |language=en |quote=Survivors include two sons from his first marriage, the actor William McChord Hurt and James Harlan Hurt, both of New York; and five grandchildren}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sandra Jennings v. William Mcchord Hurt (02/14/91) |url=http://ny.findacase.com/research/wfrmDocViewer.aspx/xq/fac.19910214_0041832.NY.htm/qx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422204254/http://ny.findacase.com/research/wfrmDocViewer.aspx/xq/fac.19910214_0041832.NY.htm/qx |archive-date=2012-04-22 |access-date=5 Enero 2022 |website=FindACase |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Marso 20, 1950 – Marso 13, 2022) ket maysa nga Amerikano nga aktor ti entablado ken pelikula. Nagadal isuna iti panagarte idiay [[Juilliard School]] ken nangrugi a nagarte iti entablado kadagiti tawen ti 1970. Nangrugi iti pelikula ni Hurt a kas ti nariro a sientista iti piksion-siensia iti ''[[Altered States]]'' (1980).

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
* {{IMDb name|458}}
* {{IBDB name|46078}}
* {{iobdb|William|Hurt}}

{{Kalaingan nga Aktor Gunguna ti Akademia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Aktor-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Hurt, William}}
[[Kategoria:1950 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:2022 nga ipupusay]]</text>
      <sha1>0a3zltr8hi4gavuqn711lsimtef64se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marilou Diaz-Abaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46297</id>
    <revision>
      <id>407389</id>
      <parentid>400394</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2096" sha1="3a1lzq6pvr92gzrxfzwakgyx7sihkrc" xml:space="preserve">{{Infobox tao/Wikidata
| fetchwikidata = ALL  
| refs = yes
}}

'''Marilou Díaz-Abaya''' (Marso 30, 1955 – Oktubre 8, 2012&lt;ref name=obit&gt;{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/277381/showbiz/multi-awarded-director-marilou-diaz-abaya-dies |title=Multi-awarded director Marilou Diaz-Abaya dies &amp;#124; Showbiz &amp;#124; GMA News Online &amp;#124; The Go-To Site for Filipinos Everywhere |publisher=Gmanetwork.com |date= |accessdate=Oktubre 8, 2012}}&lt;/ref&gt;) ket maysa idi nga adu a nagungunaan a direktor ti pelikula manipud idiay [[Filipinas]]. Isu idi ti nagpundar ti Instituto ti Pelikula ken Sentro ti Arte ni Marilou Díaz-Abaya, ti eskuela ti pelikula a naikuartel idiay [[Siudad ti Antipolo]], Filipinas. Isu idi ti direktor to pelikula ti ''[[Jose Rizal (pelikula)|Jose Rizal]]'' idi 1998, ti [[biograpikal a pelikula]] iti [[José Rizal|nailian a bannuar ti Filipinas]]. Isu ket nasayaat a nagpataud kadagiti pelikula para kadagiti sumurok a duapulo a tawen ken parte idi ti Maikadua a Nabalitokan a Panawen ti Sinema ti Filipinas.&lt;ref name=&quot;AsianCineVision&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.asiancinevision.org/marilou-diaz-abaya-obsessions-and-transitions-a-biographical-survey-16/|title=MARILOU DIAZ-ABAYA, OBSESSIONS AND TRANSITIONS: A Biographical Survey|publisher = Asian CineVision}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{IMDb name|id=0246762}}
*[http://www.mdafilm.com/ Marilou Diaz-Abaya Film Institute and Arts Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217151654/http://mdafilm.com/ |date=2021-12-17 }}
*[http://www.starcinema.com.ph/ Star Cinema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731081251/http://www.starcinema.com.ph/ |date=2012-07-31 }}
*[https://web.archive.org/web/20120219235340/http://www.penstalker.com/2008/the-marilou-diaz-abaya-film-institute-experience/ The Marilou Diaz-Abaya Film Institute Experience]

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Filipinas-bio-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Diaz-Abaya, Marilou}}
[[Kategoria:1955 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:2012 nga ipupusay]]
[[Kategoria:Tattao nga Ilokano]]</text>
      <sha1>3a1lzq6pvr92gzrxfzwakgyx7sihkrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Botolan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46455</id>
    <revision>
      <id>407405</id>
      <parentid>405705</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1751" sha1="08zv74aulmw34qmpba21ueebpt76189" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Botolan
|altname=Botolan Sambal
|states=[[Filipinas]]
|region=Dagiti sangkabassit a parte ti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Zambales]], [[Luzon]]
|speakers=33,000
|date=2000
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]]
|fam4=[[Sasao a Tengnga a Luzon|Tengnga a Luzon]]
|fam5=[[Sasao a Sambaliko|Sambaliko]]
|agency=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]
|iso3=sbl
|glotto=boto1242
|glottorefname=Botolan Sambal
|notice=IPA
|map=Botolan Sambal language map.png
|mapcaption=Lugar a naisasao ti Botolan segun ti Ethnologue
}}

Ti '''Botolan''' ket ti [[Sasao a Sambaliko|pagsasao a Sambaliko]] nga insasao babaen dagiti 32,867 (SIL 2000) a [[Tattao a Sambal|Sambal]], a naipangpangruna kadagiti [[Dagiti ili ti Filipinas|ili]] ti [[Zambales]] ti [[Botolan, Zambales|Botolan]] ken [[Cabangan, Zambales|Cabangan]] idiay [[Filipinas]].

== Kitaen pay ==
*[[Dagiti pagsasao ti Filipinas]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://iloko.tripod.com/BotolanSambal.htm Ugisan ti gramatika ti Botolan]{{Natay a silpo|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20090207005321/http://globalrecordings.net/program/C08310 Dagiti wadan a rekording manipud iti GRN Network], iti Botolan
*[http://www.seghea.com/pat/bible/bsambal.html Hay Halita nin Diyos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304172626/http://www.seghea.com/pat/bible/bsambal.html |date=2017-03-04 }}, dagiti berso ti Biblia iti Botolan

{{Sasao a Filipino}}
{{Dagiti pagsasao ti Filipinas}}
{{au-pagsasao-pungol}}
{{Filipinas-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Botolan}}
[[Kategoria:Sasao a Sambaliko]]</text>
      <sha1>08zv74aulmw34qmpba21ueebpt76189</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Palawano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46512</id>
    <revision>
      <id>407411</id>
      <parentid>392528</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="k6o0r0zzd99f0xfawvs8nmla6hj3lej" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Palawano
|states=[[Filipinas]]
|region=[[Palawan]]
|speakers={{sigfig|40500|2}}
|date=1990 
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao a Filipino|Filipino]]
|fam4=[[Sasao a Kalatakan a Tengnga a Filipino|Kalatakan a Tengnga a Filipino]]
|fam5=[[Sasao a Palawan|Palawan]]
|lc1=plw|ld1=Palawano ti Brooke's Point 
|lc2=plc|ld2=Tengnga a Palawano
|lc3=plv|ld3=Abagatan a laud a Palawano
|glotto=nucl1738
|glottorefname=Nuclear Palawan
}}

Ti '''pagsasao a Palawano''' ket naisasao idiay isla ti [[Palawan]] iti probinsia ti Palawan idiay [[Filipinas]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://web.archive.org/web/20241130102304/http://www.palawano.com/SubPeople7.asp Palawano.com Sitio ti Mision]
* [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=494 Listaan dagiti balikas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014175728/http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=494 |date=2008-10-14 }}

{{Sasao a Filipino}}
{{Dagiti pagsasao ti Filipinas}}
{{au-pagsasao-pungol}}
{{Filipinas-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Palawano}}
[[Kategoria:Sasao a Filipino|Palawano]]</text>
      <sha1>k6o0r0zzd99f0xfawvs8nmla6hj3lej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.ph</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47360</id>
    <revision>
      <id>407295</id>
      <parentid>404803</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="civ8jh6maqlfica57e0duhh6f3lzbeg" xml:space="preserve">Ti '''.ph''' ket ti [[kangatuan nga agpang ti dominio ti kodigo ti pagilian]] ti internet (ccTLD) para iti [[Filipinas]].

== Pangyuna ==
Ti opisial a rehistro ti dominiotidominio ti .ph ket ti '''dotPH Domains Inc'''.&lt;ref name=&quot;about-dotph&quot;&gt;[http://www.dot.ph/faq/ &quot;DotPH FAQ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104072857/http://www.dot.ph/faq/ |date=2019-01-04 }}, ''dotPH Website''. Naala idi Abril 29, 2012.&lt;/ref&gt; ti dotPH ket agtengngel ken mangimaton ti database dagiti nagan ti dominio ti PH, a naisangayan ti'''.ph''', '''.com.ph''', '''.net.ph''', ken'''.org.ph'''.&lt;ref&gt;[http://www.dot.ph/policies/domain-name-service-agreement &quot;Domain Name Service Agreement&quot;], ''dotPH Policies''. Retrieved on May 30, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dotph-releases-iph&quot;&gt;[http://www.dot.ph/news/dotph-releases-worlds-first-anonymous-domain &quot;dotPH releases world's first anonymous domain&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130003936/http://dotph.domains.ph/news/dotph-releases-worlds-first-anonymous-domain |date=2011-01-30 }}, ''dotPH News''. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;i-ph-site&quot;&gt;[http://www.i.ph/ i.ph Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040607060201/http://www.i.ph/ |date=2004-06-07 }} ''defunct''. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt; Dagiti [[rehistrador ti nagan ti dominio]] ket saan laeng a para kadagiti tattao, dagiti negosio, ken dagiti gunglo idiay Filipinas, ngem dagiti pay adda iti sabali a parte iti lubong.&lt;ref name=&quot;about-dotph&quot; /&gt;

Ti dominio ti PH ket agdama nga inadministro babaen ni José Emmanuel &quot;Joel&quot; Disini,&lt;ref name=&quot;ph-whois&quot;&gt;[http://www.iana.org/domains/root/db/ph.html &quot;.ph Whois information&quot;], ''Internet Assigned Numbers Authority''. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt; ken isu pay ti agdama a CEO ti dotPH.&lt;ref&gt;Disini, Joel. [http://jed.i.ph/ &quot;About Me&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214073344/http://jed.i.ph/ |date=2004-12-14 }}, ''jed.i.ph''. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dot.ph/news/govt-ict-services-criticized &quot;Gov't. ICT Services Criticized&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130104425/http://dotph.domains.ph/news/govt-ict-services-criticized |date=2011-01-30 }}, ''dotPH News''. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt; Ni Disini ket isun ti administrador ti dominio manipud idi indutok ni [[Jon Postel]] ti dominio kaniana idi 1990.&lt;ref name=&quot;phildac-whitepaper&quot;&gt;[http://www.ph.net/phildac/whitepaper.html The PH Domain and the Need for Policy Reforms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428164947/http://www.ph.net/phildac/whitepaper.html |date=2006-04-28 }}. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jed-i-ph-winthrop&quot;&gt;Disini, Joel (Hunio 8, 2005). [http://jed.i.ph/blogs/jed/2005/06/08/my-reply-to-winthrop-yu-on-his-pics-letter/ &quot;My Reply To Winthrop Yu On His PICS Letter&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321135009/http://jed.i.ph/blogs/jed/2005/06/08/my-reply-to-winthrop-yu-on-his-pics-letter/ |date=2012-03-21 }}, ''jed.i.ph''. Naala idiMayo 30, 2008.&lt;/ref&gt; Ti dominio ket inisponsoran babaen ti '''PH Domain Foundation''',&lt;ref name=&quot;ph-whois&quot; /&gt; ti sosial nga outreach nga ima ti dotPH a pinundar pay babaen ni Disini a naikuyog ti grupo dagiti propesional ti IT idi Agosto 1999.&lt;ref name=&quot;phdf-profile&quot;&gt;[http://www.phdf.org.ph/profile.html &quot;PH Domain Foundation Profile/Background&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060108/http://www.phdf.org.ph/profile.html |date=2013-09-21 }}, ''PH Domain Foundation website''. Naala idi Mayo 30, 2008.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nota ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://arbiter.wipo.int/events/meetings/2001/cctlds/speakers/disini.html Agdamma nga Administrador ti PH ccTLD]
* [http://www.iana.org/root-whois/ph.htm IANA .ph whois information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720000659/http://www.iana.org/root-whois/ph.htm |date=2008-07-20 }}

{{internet-pungol}}

{{DEFAULTSORT:PH}}
[[Kategoria:Kangatuan nga agpang dagiti dominio ti kodigo ti pagilian]]</text>
      <sha1>civ8jh6maqlfica57e0duhh6f3lzbeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Makassares</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47477</id>
    <revision>
      <id>407408</id>
      <parentid>400978</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1874" sha1="llhstw39r8qco0gzgn6mj9j85nsuw64" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Makassares
|nativename={{script|lont|ᨅᨔ ᨆᨀᨔᨑ}} ''Basa Mangkasara' ''
|altname=Bahasa Makassar
|states=[[Indonesia]]
|region=Akin-abagatan nga ungto ti [[Abagatan a Sulawesi]], [[Sulawesi]] (Celebes)
|speakers={{sigfig|2.13|2}} a riwriw
|date=2000
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio|Nuklear a Malayo-Polinesio]]
|fam4=[[Sasao nga Abagatan a Sulawesi|Abagatan a Sulawesi]]
|fam5=Sasao a Makassares
|iso2=mak
|iso3=mak
|glotto=maka1311
|glottorefname=Makasar
|script=[[Sinuratan a Lontara|Lontara]], [[Sinuratan a Latin|Latin]]
}}

Ti '''pagsasao a Makassares''' (sagpaminsan pay a mailetra iti '''Makasar''', '''Makassar''', wenno '''Macassar''') ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti [[tattao a Makassares]] idiay [[Abagatan a Sulawesi]] idiay [[Indonesia]]. Daytoy ket kameng ti [[Sasao nga Abagatan a Sulawesi|grupo nga Abagatan a Sulawesi]] ti [[Sasao nga Austronesio|pamilia ti pagsasao nga Austronesio]], ken isu nga asideg a kabagian ti [[Pagsasao a Bugines|Bugines]] ken dagiti dadduma pay.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Incubator|code=mak}}
*[http://www.omniglot.com/writing/makassarese.htm Panangibalikas ti Makassaresken alpabeto] iti ''Omniglot''
*[http://www.omniglot.com/writing/lontara.htm Dagiti sinuratan ti Lontara ken Makassares]
*[https://web.archive.org/web/20251118000800/https://www.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n2633r.pdf Alpabeto ti Lontara iti Unicode]
*https://symbl.cc/en/unicode/blocks/buginese/

{{Dagiti pagsasao ti Indonesia}}
{{Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Makassares}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Indonesia]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Sulawesi]]
[[Kategoria:Sasao nga Abagatan a Sulawesi]]</text>
      <sha1>llhstw39r8qco0gzgn6mj9j85nsuw64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heograpia ti Filipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47875</id>
    <revision>
      <id>407355</id>
      <parentid>402585</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7910" sha1="1ag0vwv7qe3pexp9xjcbnpi8zwbhyb3" xml:space="preserve">{{Infobox heograpia ti pagilian
| name               = Filipinas
| map                = Philippines.A2002088.0220.1km.jpg
| continent          = [[Asia]]
| region             = [[Abagatan a daya nga Asia]]
| coordinates        = {{coord|13.000|N|122.000|E|source:eswiki|display=title, inline}}
| area ranking       = 64
| km area            = 300000
| percent land       = 99.38
| km coastline       = 36289
| borders            = Awan
&lt;!-- | northernmost point = [[Y'Ami island]] --&gt;
&lt;!-- | southernmost point = [[Saluag Island of Sibutu Islands]] --&gt;
&lt;!-- | easternmost point  = [[Pusan Point]], Davao Oriental --&gt;
&lt;!-- | westernmost point  = [[Spratlys]]&lt;br /&gt; 112°00'E --&gt;
| geographic center  =
| highest point      = [[Bantay Apo]]&lt;br /&gt;{{pagbaliwen|2,954|m}}
| lowest point       = [[Kaadaleman ti Galathea]]&lt;br /&gt;{{pagbaliwen|10,540|m}} ([[pantar ti baybay]])
| longest river      = [[Karayan Cagayan]]
| largest lake       = [[Laguna de Bay]]
}}

Ti '''[[Filipinas]]''' ket ti maysa a [[purpuro]] a mangbukel kadagiti agarup a 7,107 nga isla{{refn|Ti gobierno a ti Filipinas ket sapasap a mangkarkulo ti bilang dagiti isla a kas 7,107.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nscb.gov.ph/view/geography.asp|title=nscb.gov.ph|publisher=Philippine government agency|access-date=2016-10-26|archive-date=2016-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913102750/http://www.nscb.gov.ph/view/geography.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.ph/about/philippines/|title=The Philippines|publisher=Government of the Philippines|access-date=2016-10-26|archive-date=2015-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315004957/http://www.gov.ph/about/philippines/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippineembassy-usa.org/|title=About the Philippines|publisher=Philippine Embassy to the United States of America}}&lt;/ref&gt; Dagiti dadduma a taudan kadagiti nadumaduma a panawen ket nangipablaak kadagiti karkulo kadagiti nadumaduma a pigura.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|publisher=CNN Philippines|date=Pebrero 20, 2016|accessdate=Pebrero 20, 2016|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html |date=2018-10-07 }}&lt;/ref&gt;|name=&quot;7107 islands&quot;}} nga addaan iti dagup a kalawa ti daga iti agarup a {{pagbaliwen|300000|km2|sp=us|0}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.ph/about/philippines/|title=The Philippines|work=Official Gazette|publisher=Government of the Philippines|access-date=2016-10-26|archive-date=2015-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315004957/http://www.gov.ph/about/philippines/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dagiti 11 a kadakkelan nga isla ket aglaon iti 94% iti dagup a kalawa ti daga. Ti kadakkelan kadagitoy nga isla ket ti [[Luzon]] iti agarup a {{pagbaliwen|105000|km2|sp=us|0}}. Ti sumaruno a kadakkelan nga isla ket ti [[Mindanao]] iti agarup a {{pagbaliwen|95000|km2|sp=us|0}}. Ti purpuro ket agarup a {{pagbaliwen|800|km|sp=us}} manipud iti nangruna a daga ti [[Asia]] ken mabirukan iti pagbaetan ti [[Taiwan]] ken [[Borneo]].

Ti purpuro ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti tallo a [[Dagiti grupo ti isla ti Filipinas|grupo ti isla]]: ti [[Luzon]], [[Visayas]], ken [[Mindanao]]. Ti is-isla ti Luzon ket mairaman met ti Luzon, [[Palawan]], [[Mindoro]], [[Marinduque]], [[Isla Masbate|Masbate]], [[Romblon]], [[Catanduanes]], [[Batanes]] ken [[Isla Polillo|Polilio]]. Ti Visayas ket ti grupo dagiti isla iti tengnga a Filipinas, ti kadakkelan kadagitoy ket ti: [[Panay]], [[Negros (Filipinas)|Negros]], [[Cebu]], [[Bohol]], [[Leyte]], [[Samar]], [[Siquijor]], [[Biliran]] ken [[Guimaras]]. Ti is-isla ti Mindanao ket mairaman met ti Mindanao, ti [[Isla Dinagat|Dinagat]], [[Siargao]], [[Camiguin]], [[Samal, Davao del Norte|Samal]], ken mainayon ti [[Purpuro Sulu]], a kangrunaan a buklen ti [[Basilan]], [[Sulu]], ken [[Tawi-Tawi]].

== Pisikal a heograpia ==
[[Papeles:Ph Territorial Map.png|thumb|upright=1.4|Dagiti patingga ti teritorio ti Filipinas]]

Ti purpuro ti Filipinas ket mabirukan idiay [[Abagatan a daya nga Asia]] iti puesto a nakaituronganna a nagablin a pagtutumponga ti kultura – ti lugar a nagtitignayan dagiti Malayo, Hindu, Arabo, Insik, Espaniol, Amerikano, ken dagiti dadduma pay tapno agpanday ti naisangayan a panaglalaok ti kultura ken puli. Ti purpuro ket addaan iti bilang iti agarup a 7,107 is-isla;&lt;ref name=&quot;7107 islands&quot; /&gt; ken ti pagilian ket mangtunton iti maysa nga [[eksklusibo a sona ti ekonomia]] iti {{pagbaliwen|200|nmi|km|sp=us}} manipud kadagiti aplayana. Sakupen ti Filipinas iti maysa a lugar nga umabot iti {{pagbaliwen|1850|km|sp=us}} manipud iti agarup a maikalima aginggana kadagiti maikaduapulo a paralelo amianan iti latitud. Ti dagup a kalawa ti daga ket nalawlawa bassit ngem iti {{pagbaliwen|300000|km2|sp=us|0}}. Aproksimado laeng iti 1,000 kadagiti islana ti natagtagitao, ken basbassit ngem kagudua kadagitoy ket dakdakkel ngem {{pagbaliwen|2.5|km2|sp=us|0}}. Sangapulo ket maysa nga is-isla ket mangbukel iti 95 a porsiento iti masa ti daga ti Filipinas, ken dua kadagitoy — ti Luzon ken Mindanao — ket respektiboda nga agrukod iti {{pagbaliwen|105000|km2|sp=us|0}} ken {{pagbaliwen|95000|km2|sp=us|0}}. Isuda, ken no maikuyoda kadagiti rimpuok ti isla iti Visayas iti pagbaetanda, ket mangirepresenta ti tallo a kangrunaan a rehion ti purpuro a nailasin babaen dagiti tallo a bituen iti [[wagayway ti Filipinas]]. Ti Filipinas ket insinsina babaen ti baybay, a mangited iti daytoy ti maysa kadagiti kaatiddogan nga aplaya iti ania man a pagilian iti lubong.

Iti aplaya ti akindaya a Mindanao ken ti [[Trinsera ti Filipinas]], nga agpababa iti kaadalen iti {{pagbaliwen|10430|m|sp=us}}. Ti Filipinas ket parte ti sistema ti arko ti akinlaud a Pasipiko nga inlaslasin babaen dagiti aktibo a bulkan. Kadagiti kangrunaan a pantok ket ti [[Bantay Mayon]] iti asideg ti [[Legazpi, Albay|Siudad ti Legazpi]], [[Bulkan Taal]] iti abagatan ti [[Manila]], ken [[Bantay Apo]] iti Mindanao. Amin dagiti isla ti Filipinas ket makasansanay kadagiti gingined. Ti kabambantayan ti akin-amianan a  Luzon, wenno [[Kordiliera Sentral (Luzon)|Kordiliera Sentral]], ket agtayag iti pagbaetan ti {{pagbaliwen|2500|m|sp=us}} ken {{pagbaliwen|2750|m|sp=us}}, ken, no maikuyogda iti [[Sierra Madre (Filipinas)|Sierra Madre]] iti akin-amianan a daya a parte ti Luzon ken ti banbantay ti Mindanao, ket agpasindayaw kadagiti katuduan a bakir a mangited iti pagtaengan dagiti nadumaduma a grupo ti tribu ti banbantay. Ti katuduan a bakir ket mangited pay ti nasayaat a habitat para kadagiti ad-adu ngem 500 a sebbangan dagiti billit, a mairaman ti [[agila ti Filipinas]], dagiti 1,100 a sebbangan ti [[Listaan dagiti orkidia iti Filipinas|orkidia]], ken dagiti 8,500 a sebbangan dagiti mula nga agsabsabong.

Ti adu a sistem ti karayan ti pagilian ket ti [[Karayan Pulangi]], nga agyus idiay [[Karayan Mindanao]] (Rio Grande de Mindanao); ti [[Karayan Agusan|Agusan]], iti Mindanao nga agyus iti amianan iti [[Baybay Mindanao]]; ti [[Karayan Cagayan|Cagayan]] iti akin-amianan a Luzon; ken ti [[Karayan Pampanga|Pampanga]], nga agayus iti abagatan manipud iti daya a Tengnga a Luzon idiay [[Luek Manila]]. Ti [[Laguna de Bay]], iti daya ti Luek Manila, ket ti kadakkelan a danaw ti nasadiwa a danum idiay Filipinas. Adda dagiti nadumaduma a karayan a naus-usar para iti bileg ti hidroelektiko.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://web.archive.org/web/20251212094858/http://www.tourism.gov.ph/explore Portal ti Gobierno ti Republika ti Filipinas]

[[Kategoria:Heograpia ti Filipinas| ]]</text>
      <sha1>1ag0vwv7qe3pexp9xjcbnpi8zwbhyb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao nga Orang Kanaq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48368</id>
    <revision>
      <id>407416</id>
      <parentid>398401</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="akoxux7t6d0xg7n41ze3w10qudngrzm" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Orang Kanaq
|nativename=
|states=[[Malaysia]]
|ethnicity=
|speakers = {{sigfig|83|1}}
|date=2007
|ref=&lt;ref name=psasir&gt;{{Cite web |url=http://psasir.upm.edu.my/6750/1/UKM_2007_4(1-24).pdf |title=Archive copy |access-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722232806/http://psasir.upm.edu.my/6750/1/UKM_2007_4(1-24).pdf |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]] 
|fam3=[[Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio|Nuklear a Malayo-Polinesio]]
|fam4=[[Sasao a Malayiko|Malayiko]]
|fam5=[[Sasao a Malayano|Malayano]]
|fam6=[[Pagsasao a Malayo|Malayo]]?
|script = 
|iso3=orn
|glotto=oran1258
|glottorefname=Orang Kanaq
}}

Ti '''pagsasao nga Orang Kanaq''' ket ti maysa a [[sasao nga Aborihinal a Malayo]]ken naigrupo daytoy babaen ti pamilia ti [[Sasao nga Austronesio|pamilia ti pagsasao nga Austronesio]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sorosoro.org/en/austronesian-languages |title=Archive copy |access-date=2016-11-04 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530005905/http://www.sorosoro.org/en/austronesian-languages/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket insasao babaen dagiti Orang Kanaq, ti maysa kadagiti grupo ti [[Orang Asli]] nga agtataeng idiay Peninsular a Malaysia.

Ti Orang Kanaq ket karuay ti [[Pagsasao a Malayo|Malayo]] a naiduma manipud kadagiti dialekto a naisasao babaen dagiti etniko a [[Tattao a Malayo|Malayo]]nga agtataeng iti asidegda.&lt;ref&gt;http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/2923/3684&lt;/ref&gt; Amin a kameng ti tribu Orang Kanaq ket mabalinda a maawatan ti pagsasao. Nupay kasta, tileksikon ti pagsasao ket adun a naimpluensiaan babaen ti pagsasao a Malayo.&lt;ref name=&quot;psasir&quot; /&gt;

== Dagiti agsasao ==
Dagiti Orang Kanaq ket kasisigud a maysa kadagiti tattao a [[Orang Laut|Hitano ti Baybya]], manipud iti Pulau Sekanak iti [[Is-isla Riau]] ti [[Indonesia]]. Nagrugrugida nga immakar iti [[Peninsular a Malaysia]] idi agarup a 1784. Iti immuna, nagtaengda idiay Mawai Lama, Kota Tinggi ngem immalisda idiay Selayang idi las-ud ti [[Emerhensia a Malayano]] idi las-ud dagiti tawen ti 1950.&lt;ref&gt;http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,497478492,49749ce85,0.html&lt;/ref&gt; Iti agdama, mabirukan isuda idiay Kampung Sungai Selangi, Mawai, [[Kota Tinggi]]. Maikeddeng isuda a kas maysa kadagiti kasapaan a nagtagtagitao ti pagilian urayno agatatengda laeng iti Peninsula kadagiti napalabas a 200 a tawen.

Kadagiti 147,412 nga Orang Asli manipud kadagiti 18 a tribu idiay Malaysia, dagiti Kanaq ket mangbukel ti kabassitan a bilang. Dagiti mangtagtagitao ti purok ti Sungai Selangi ket mangbukel ti 87 a tattao nga Orang Kanaq, mairaman dagiti 3 a Malayo, manipud kadagiti 23 a pamilia. Ti purok ket napundar idi 1965,kadagiti laeng 40 Kanaq nga agtataeng manipud kadagiti 10 a pamilia.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gomalaysia.net/malaysianews/154-latest-news/1018-smallest-orang-asli-community-in-malaysia |title=Archive copy |access-date=2016-11-04 |archive-date=2012-08-01 |archive-url=https://archive.is/20120801210909/http://www.gomalaysia.net/malaysianews/154-latest-news/1018-smallest-orang-asli-community-in-malaysia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Kitaen pay ==
*[[Sasao nga Austronesio]]
*[[Sasao a Malayo]]
*[[Sasao nga Aborihinal a Malayo]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*bin Abdul, Omar, 1978. ''The Orang Kanaq of southeastern Johor: a preliminary ethnography'' (No. 7). Social Anthropology Section, School of Comparative Social Sciences, Universiti Sains Malaysia.
*bin Abdul, Omar. 1985. &quot;The Diversified Economy of the Orang Kanaq of Southeastern Johor, Malaysia.&quot; ''Contributions to Southeast Asian Ethnography'' 4: 31–74.

{{Dagiti pagsasao ti Malaysia}}
{{Sasao a Nuklear a Malayo-Polinesio}}

{{DEFAULTSORT:Orang Kanaq}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Malaysia]]
[[Kategoria:Sasao a Malayiko]]
[[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]]</text>
      <sha1>akoxux7t6d0xg7n41ze3w10qudngrzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Ririo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48659</id>
    <revision>
      <id>407412</id>
      <parentid>392537</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="0aldp9rs8jc07mmtptnf5vwwvrygt0s" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Ririo
|altname=
|states=[[Is-isla Solomon]]
|region=
|speakers=18
|date=2007
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
|fam4=[[Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko|Akinlaud]]
|fam5=[[Sasao a Meso-Melanesio|Meso-Melanesio]]
|fam6=[[Sasao nga Amianan a laud a Solomoniko|Amianan a laud a Solomoniko]]
|fam7=[[Sasao a Choiseul|Choiseul]]
|iso3=rri
|glotto=riri1237
|glottorefname=Ririo
}}

Ti '''pagsasao a Ririo''' ket ti gangani awanen nga [[indihenio a pagsasao]] ti [[Probinsia ti Choiseul]], [[Is-isla Solomon]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* Arkibo ti ELAR kadagiti [https://web.archive.org/web/20220625013554/http://elar.soas.ac.uk/deposit/0304 material ti dokumentasion ti pagsasao a Ririo]

{{Dagiti pagsasao ti Is-isla Solomon}}
{{Sasao a Meso-Melanesio}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Ririo}}
[[Kategoria:Sasao a Meso-Melanesio]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Is-isla Solomon]]
[[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]]</text>
      <sha1>0aldp9rs8jc07mmtptnf5vwwvrygt0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Paama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48925</id>
    <revision>
      <id>407410</id>
      <parentid>403315</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1978" sha1="sn9p1upcrybdf9h52t95fefe3c6yhtc" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Paama
|altname=Paames
|states=[[Vanuatu]]
|speakers=6,000
|date=1996
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
|fam4=[[Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko|Akin-abagatan nga Oceaniko]]
|fam5=[[Sasao nga Akin-amianan a Vanuatu|Akin-amianan a Vanuatu]]
|fam6=[[Sasao a Daya a Vanuatu|Daya a Vanuatu]]
|fam7=Paama–Ambrym
|iso3=pma
|glotto=paam1238
|glottorefname=Paama
}}

Ti '''Paama''', wenno '''Paames''', ket ti pagsasao ti isla ti [[Paama]] iti akin-amianan a [[Vanuatu]]. Awan ti indihenio a termino para iti pagsasao; nupay kasta dagiti lingguista ket inampoda ti termmino a ''Paames'' para iti daytoy. Adda napataud a gramatika ken diksionrio para iti Paama a napatauden babaen ni [[Terry Crowley (lingguista)|Terry Crowley]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

*{{Cite book
| last = Crowley
| first = Terry
| title = The Paamese language of Vanuatu
| publisher = Pacific linguistics
| year = 1982
| location = Canberra, Australia
| isbn = 0-85883-279-8
}}

*{{cite book
|  last=Crowley
| first=Terry
| editor1-first=Hilary
| editor1-last=Chappell
| editor2-first=William
| editor2-last=McGregor
| title= The Grammar of Inalienability – A Typological Perspective on Body Part Terms and the Part-Whole Relation
|publisher=Mouton de Gruyter
|year=1996
|pages=383–432
|chapter= Inalienable possession in Paamese grammar
|isbn=3-11-012804-7
}}

*{{cite book
| last=Crowley
| first=Terry
| title=A dictionary of Paamese
| publisher=Pacific Linguistics
| year=1992
| location=Canberra, Australia
| ISBN=0-85883-412-X
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://web.archive.org/web/20160303205810/http://www.cedarcorp.co.nz/paama/step1.html Pakaammo para iti Paama]

{{Dagiti pagsasao ti Vanuatu}}
{{Sasao nga Akin-abagatan nga Oceaniko}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Paama}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Vanuatu]]
[[Kategoria:Sasao a Paama–Ambrym]]</text>
      <sha1>sn9p1upcrybdf9h52t95fefe3c6yhtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao nga Arop-Lokep</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49434</id>
    <revision>
      <id>407415</id>
      <parentid>403331</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1825" sha1="iqlnugljtia42ade903wf67nx2y0nj8" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
|name=Arop-Lokep
|region=[[Lingsat Vitiaz]], [[Papua Baro a Guinea]]
|speakers={{sigfig|3015|2}}
|date = 2000 
|ref=e18
|familycolor=Austronesio
|fam2=[[Sasao a Malayo-Polinesio|Malayo-Polinesio]]
|fam3=[[Sasao nga Oceaniko|Oceaniko]]
|fam4=[[Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko|Akinlaud nga Oceaniko]]
|fam5=[[Sasao a Ngero–Vitiaz|Ngero–Vitiaz]]
|fam6=[[Sasao a Korap|Korap]]
|script=[[Sinuratan a Latin|Latin]]
|iso3=apr
|glotto=arop1243
|glottorefname=Arop-Lokep
|notice=IPA
}}

Ti '''pagsasao nga Arop-Lokep''' (mailetra pay a kas '''Arop-Lukep''') ket ti maysa a [[Sasao nga Oceaniko|pagsasao nga Oceaniko]] nga insasao babaen dagiti 3,015 a tattao (manipud idi 2000) kadagiti uppat anga isla ti kadena ti Siassi iti [[Lingsat Vitiaz]] iti [[Papua Baro a Guinea]].

== Dagiti akinruar a silpo ==
Ti wadan ti Arop-Lokep ket mabalin a mangeg ditoy: https://web.archive.org/web/20161005034506/http://globalrecordings.net/en/program/C16210

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
*{{cite book |last=D'Jernes |first=Lucille S. |year=2002 |chapter=Arop-Lokep |editor=[[John Lynch (lingguista)|Lynch, John]] |editor2=[[Malcolm Ross (lingguista)|Ross, Malcolm]] |editor3=[[Terry Crowley (lingguista)|Crowley, Terry]] |title=The Oceanic Languages |pages=249–269 |location=Richmond, Surrey, UK |publisher=Curzon Press}}
*{{cite journal |last=Raymond |first=Mary |author2=Parker, Steve |year=2005 |title=Initial and medial geminate trills in Arop-Lokep |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=35 |issue=1 |pages=99–111 |doi=10.1017/S002510030500188X}}

{{Sasao nga Amianan a Baro a Guinea}}
{{Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea}}
{{au-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Arop-Lokep}}
[[Kategoria:Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]</text>
      <sha1>iqlnugljtia42ade903wf67nx2y0nj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasao a Ndu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51019</id>
    <revision>
      <id>407431</id>
      <parentid>393512</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="h7ivbdupw7p5jitpt5r5nrawu3svii3" xml:space="preserve">{{Infobox pamilia ti pagsasao
|name=Ndu
|region=Labneng ti [[Karayan Sepik]], [[Papua Baro a Guinea]]
|familycolor=Papuano
|fam1=[[Sasao a Sepik|Sepik]]
|fam2=[[Sasao a Tengnga a Sepik|Tengnga a Sepik]]
|child1=8–12 languages
|glotto=nduu1242
|glottorefname=Ndu
}}

Ti '''sasao a Ndu'''ket dagiti kaaduan nga ammo a [[pamilia ti pagsasao|pamilia]] ti [[sasao a Sepik]] iti akin-amianan a [[Papua Baro a Guinea]]. Ti ''Ndu'' ket isu tibalikas para iti 'lalaki' kadagiti pagsasao a mangbukel iti daytoy a grupo. Immuna a nailasin dagiti pagsasao a kas kabagian a pamilia babaen ni Kirschbaum idi 1922.

Ti [[Pagsasao nga Abelam|Abelam]] ket ti kaaduan a naisasao, nga addaan dagiti agarup a 45,000 nga agsasao, ngem ti [[Pagsasao nga Iatmül|Iatmül]] ket ad-adu nga ammo iti akin-ruar a lubong. Adda dagiti walo aginggana iti duapulo ket dua a sasao a Ndu, depende no kasano nga idasig dagiti dialekto. Ibilang ti ''[[Ethnologue]]'' 16 kaniada  a kas dagiti sumaganad,
:[[Pagsasao nga Iatmul|Iatmul]], [[Pagsasao a Ngala (Baro a Guinea)|Ngala]], [[Pagsasao a Manambu|Manambu]], [[Pagsasao a Yelogu|Yelogu]], [[Pagsasao nga Abelam|Abelam]] (Ambulas), [[Pagsasao a Boiken|Boiken]], Sawos / Malinguat ([[Pagsasao a Keak|Keak]], [[Pagsasao a Sos Kundi|Sos Kundi]], [[Pagsasao a Gaikundi|Gaikundi]]), [[Pagsasao a Kwasengen|Kwasengen]] (Hanga Hundi), [[Pagsasao a Burui|Burui]], [[Pagsasao a Koiwat|Koiwat]], [[Pagsasao a Sengo|Sengo]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

* William A. Foley (2005). &quot;Linguistic prehistory in the Sepik–Ramu basin.&quot; In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, ''Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples''. Pacific Linguistics 572. 109-144. Canberra: Australian National University.
* Donald C. Laycock (1965). ''The Ndu language family (Sepik District, New Guinea)''. Pacific Linguistics C-1. Canberra: Australian National University.

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://web.archive.org/web/20240229184545/http://www.aikhenvaldlinguistics.com/manambu-language.html Ti Pagsasao a Manambu ti Daya a Sepik, Papua Baro a Guinea]

{{Sasao a Sepik}}
{{Papuano-pagsasao-pungol}}

{{DEFAULTSORT:Ndu}}
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea]]
[[Kategoria:Sasao a Sepik]]</text>
      <sha1>h7ivbdupw7p5jitpt5r5nrawu3svii3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ouagadougou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52318</id>
    <revision>
      <id>407404</id>
      <parentid>403075</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5520" sha1="6b7xe81k3scnbleiaurdugj8t0euzyk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name          = Ouagadougou
|other_name             =
|native_name            =
|nickname               = Ouaga
|settlement_type        = Siudad
|motto                  =
|image_skyline          = OUAGADOUGOU3.JPG
|imagesize              = 300px
|image_caption          = ''Puseg ti ili ti Ouagadougou''
|image_flag             =
|flag_size              =
|image_seal             =
|seal_size              =
|image_shield           =
|shield_size            =
|image_map              = &lt;!-- BurkinaFaso-Ouagadougou.png --&gt;
|mapsize                = 150px
|map_caption            = &lt;!-- Location of Ouagadougou in Burkina Faso --&gt;
|image_map1             =
|mapsize1               =
|map_caption1           =
|pushpin_map            = Burkina Faso
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption    = Lokasion iti kaunegan ti Burkina Faso
|pushpin_mapsize        = 300
|subdivision_type       = Pagilian
|subdivision_name       = {{wagayway|Burkina Faso}}
|subdivision_type1      = Rehion
|subdivision_name1      = [[Rehion Sentro (Burkina Faso)|Rehion Sentro]]
|subdivision_type2      = Probinsia
|subdivision_name2      = [[Kadiogo]]
|subdivision_type3      =
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      =
|subdivision_name4      =
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           = Mayor
|leader_name            = Casimir Marin Ilboudo (manipud idi 2013)
|leader_title1          =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =
|established_date       =
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date2      =
|established_title3     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date3      =
|area_magnitude         =
|unit_pref              = metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
|area_footnotes         =
|area_total_km2         = 219.3
|area_land_km2          = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
|area_water_km2         =
|area_total_sq_mi       =
|area_land_sq_mi        =
|area_water_sq_mi       =
|area_water_percent     =
|area_urban_km2         =
|area_urban_sq_mi       =
|area_metro_km2         = 2805
|area_metro_sq_mi       =
|population_as_of               = 2015
|population_footnotes           = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;sbj=pg&amp;geo=-31|title=World Gazetteer|archiveurl=https://archive.is/20130111110626/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;sbj=pg&amp;geo=-31|archivedate=2013-01-11|access-date=2017-03-16|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://archive.today/20130111110626/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;sbj=pg&amp;geo=-31 |date=2013-01-11 }}&lt;/ref&gt;
|population_note                =
|population_total               = 2200000
|population_density_km2         = 6727
|population_density_sq_mi       =
|population_metro               = 2500000
|population_density_metro_km2   =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title        =
|population_blank1              =
|population_density_blank1_km2  =
|population_density_blank1_sq_mi =
|timezone               =
|utc_offset             =
|timezone_DST           =
|utc_offset_DST         =
|coordinates            = {{coord|12|21|26|N|1|32|7|W|region:BF|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use tags--&gt;
|elevation_m            = 305
|elevation_ft           =
|postal_code_type       = 
|postal_code            =
|area_code              = +226 50
|blank_name             =
|blank_info             =
|blank1_name            =
|blank1_info            =
|website                = {{URL|www.mairie-ouaga.bf}}
|footnotes              =
}}

Ti '''Ouagadougou''' ({{IPAc-en|ˌ|w|ɑː|ɡ|ə|ˈ|d|uː|ɡ|uː}}; [[Pagsasao a Mòoré|Mossi]]: {{IPA-mos|ˈwaɡᵊdᵊɡᵊ|}}) ket ti kapitolio ti [[Burkina Faso]] ken ti sentro ti administrasion, kumunikasion, kultura ken ekonomia ti pagilian. Daytoy pay ti kadakkelan a siudad ti pagilian, ken agraman iti populasion iti 1,475,223 (''manipud idi 2006'').&lt;ref name=&quot;c2006&quot;&gt;[http://www.insd.bf/Documents/Publications/INSD/Publications/Resultats_enquetes/Autres%20enq/Rapport_preliminaire_RGPH06.pdf National 2006 census final results] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150721185435/http://www.insd.bf/Documents/Publications/INSD/Publications/Resultats_enquetes/Autres%20enq/Rapport_preliminaire_RGPH06.pdf }}&lt;/ref&gt; Masansan a maipangyababa ti nagan ti pagilian iti ''Ouaga''. Dagiti agtataeng ket tinawtawagan iti ''ouagalais''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikivoyage-inline}}
* [http://www.mairie-ouaga.bf/ Opisial a website ti gobierno ti Ouagadougou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629001118/http://www.mairie-ouaga.bf/ |date=2011-06-29 }} {{iti sao|fr}}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{Burkina Faso-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Ouagadougou| ]]
[[Kategoria:Dagiti kapitolio iti Aprika]]</text>
      <sha1>6b7xe81k3scnbleiaurdugj8t0euzyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagsasao a Sakizaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54132</id>
    <revision>
      <id>407413</id>
      <parentid>404958</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5642" sha1="5jfcvxsqricec42klgtnt5a1i8wa62t" xml:space="preserve">{{Infobox pagsasao
| name = Sakizaya
| nativename = 
| states = [[Taiwan]]
| region = 
| ethnicity = [[Tattao a Sakizaya|Sakizaya]]
| speakers = 997
| date = 2020
| familycolor = Austronesio
| fam2 = [[Sasao a Daya a Formosano|Daya at Formosano]]
| fam3 = Ami
| script = 
| iso3 = szy
| iso3comment = 
| map = Formosan languages 2008.png
| mapcaption = (purpura) Kalatakan nga Ami. Adda ti Nataoran ken Sakizaya iti amianan.
| notice = 
| glotto = saki1247
| glottorefname = Sakizaya
}}

Ti '''pagsasao a Sakizaya''' ket ti maysa a [[Sasao a Formosano|pagsasao a Formosano]] nga asideg a kabagian ti [[Pagsasao nga Amis|Amis]]. Maysa kadagiti dakkel a pamilia ti sasao nga Austronesio, insasao daytoy babaen dagiti [[tattao a Sakizaya]], a kaaduanda a nokonsentrado iti akindaya a pantar iti Pasipiko ti [[Taiwan]]. Manipud idi 2007, bigbigen isudan babaen ti gobierno ti Taiwan a kas maysa kadagiti sangapulo ket innem a naisangan nga indihenio a grupo iti isla.

== Pakasaritaan ==
Kalpasan ti [[:zh:加禮宛事件|insidente ti Takobowan]] idi 1876, naglemlemmeng dagiti [[tattao a Sakizaya]] kadagiti Nataoran Amis. Ngakamkamali dagiti eskolar a nangikategoria ti pagsasao a Sakizaya a kas maysa a dialekto ti Amis.

Idi 2002, ti Sentro dagiti Aborihinal a Panagadal ti Nailian nga Unibersidad ti Chengchi iti Taiwan ket pinasayaatna daytoy a kamali idi inurnosda dagiti libro ti indihenio a pagsasao. Iti daayta a tawen, naikeddeng ti pagsasao a Sakizaya a kas maysa a subpagsasao ti Chilai ken Amis. Nairaman isuda a dua iti pamilia ti sasao nga Austronesio.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Textbooks by the Council of Indigenous Peoples in Taiwan |url=http://alilin.apc.gov.tw/tw/ebooks?view=adm_ebook&amp;id=324 |access-date=2021-07-25 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011001740/https://alilin.apc.gov.tw/tw/ebooks?view=adm_ebook&amp;id=324 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Idi 17 Enero 2007, ti komunidad ti Sakizaya ket nagbali a ti maikasangapulo ket tallo a naisangan nga indihenio a grupo ti etniko a a binigbig babaen ti gobierno ti Taiwan.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2007-01-17 |title=Taiwan Recognises 'Lost' People |language=en |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6271819.stm |access-date=Enero 19, 2007}}&lt;/ref&gt;

Ti maysa a dagup tif 985 a tatao ket nairehistro a kas dagiti Sakizaya.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sakizaya –  Introduction |url=https://www.cip.gov.tw/portal/docList.html?CID=DB80AC798C16F786&amp;type=69056C4A0ACD19E8D0636733C6861689 |access-date=2021-05-03 |website=Council of Indigenous Peoples |language=en}}&lt;/ref&gt; Kangrunaanda nga agtataeng kadagiti komunidad ti Takubuwan, Sakur, Maifor ken Kaluluwan. 

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Bibliograpia ==
* {{Cite thesis |last=Chen |first=Junnan 陳俊男 |title=Sāqíláiyǎ zú de shèhuì wénhuà yǔ mínzú rèndìng |date=2010 |degree=PhD |publisher=National Chengchi University |url=http://nccur.lib.nccu.edu.tw/handle/140.119/51383 |language=zh |script-title=zh:撒奇萊雅族的社會文化與民族認定 |trans-title=Panagadal ti Kulturaaa ken Opisial a Pannakabigbig |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503200053/http://nccur.lib.nccu.edu.tw/handle/140.119/51383 |url-status=dead }}
* {{Cite thesis |last=Chen |first=Junnan 陳俊男 |title=Qí lái zú (Sakizaya rén) de yánjiū |date=1999 |degree=Master's |publisher=National Chengchi University |language=zh |script-title=zh:奇萊族（Sakizaya人）的研究 |trans-title=Ti Panagadal ti Qilai (Tattao a Sakizaya)}}
* {{Cite report |title=Sakizaya zú de mínzú rèndìng: Qímò bàogào (xíngzhèng yuàn yuán zhù mínzú wěiyuánhuì wěituō) |last=Lin |first=Xiuche 林修澈 |publisher=Zhengzhi daxue minzu xue xi&lt;!--政治大學民族學系--&gt; |location=Taipei |language=zh |script-title=zh:Sakizaya族的民族認定：期末報告（行政院原住民族委員會委託） |trans-title=Identipikasion ti Pakipagilian ti Sakizaya: Kamaudian a Reporta (komisionado babaen ti Komite ti Indihenio a Tattao iti Ehekutibo ti Yuan)}}
* {{Cite book |last=Shen |first=Wenqi 沈文琦 |url=https://alilin.apc.gov.tw/files/ebook/12918069325b6abdaf35487/HTML5/pc.html |title=Sāqíláiyǎ yǔ yǔfǎ gàilùn |date=2018 |publisher=Yuanzhu minzu weiyuanhui |isbn=978-986-05-5693-3 |location=Xinbei shi |language=zh |script-title=zh:撒奇萊雅語語法概論 |trans-title=Introduction to Sakizaya Grammar |via=alilin.apc.gov.tw |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808131039/https://alilin.apc.gov.tw/files/ebook/12918069325b6abdaf35487/HTML5/pc.html |archive-date=2022-08-08 |access-date=2021-07-25 |url-status=dead }}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://e-dictionary.apc.gov.tw/ais/search.htm Yuán zhù mínzú yǔyán xiànshàng cídiǎn 原住民族語言線上詞典] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420104536/https://e-dictionary.apc.gov.tw/ais/search.htm |date=2021-04-20 }} {{iti sao|zh}} – Pagbirukan a panid ti Sakizaya iti website ti &quot;Aborihinal nga Online a Dikionario&quot; Konseho dagiti Indihenio a Tattao ti Taiwan
* [https://alilin.apc.gov.tw/tw/ebooks?tag=620 Dagiti pangisursuro ket panagadal a materiales nga impablaak babaen ti Konseho dagiti Indihenio a Tattao ti Taiwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704011719/https://alilin.apc.gov.tw/tw/ebooks?tag=620 |date=2022-07-04 }} {{iti sao|zh}}

{{InterWiki|code=szy}}
{{Sasao a Formosano}}
{{Dagiti pagsasao ti Taiwan}}
{{Sasao nga Austronesio}}

[[Kategoria:Sasao a Formosano]]
[[Kategoria:Dagiti pagsasao ti Taiwan]]
[[Kategoria:Naisagmak a sasao nga Austronesio]]</text>
      <sha1>5jfcvxsqricec42klgtnt5a1i8wa62t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Melissa de la Cruz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54340</id>
    <revision>
      <id>407391</id>
      <parentid>403938</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14579" sha1="rhxmdu3czjr0xmah7hiwro1nnidwgw6" xml:space="preserve">{{Infobox mannurat
| image = Melissa de la Cruz at LA Time Festival of Books 2013.jpg
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_date = {{Petsa ti pannakaipasngay ken tawen|1971|09|07|mf=yes}}
| birth_place = [[Manila]], Filipinas
| death_date = 
| death_place = 
| occupation = Mannurat
| nationality = Amerikana
| period = 
| genre = Piksion ti Ubbing a manakman ken Agtutubo
| subject = 
| movement = 
| influences = 
| influenced = 
| signature = 
| website = {{URL|http://www.melissa-delacruz.com/}}
| language = Ingles
| years_active = 1996–agdama
| notableworks = ''[[Blue Bloods (serye a nobela)|Blue Bloods]]'', ''[[Witches of East End]]''
| children = 1
| spouse = Michael Johnston
| alma_mater = [[Unibersidad ti Columbia]]
}}

Ni '''Melissa de la Cruz''' {{Kabibiag|NAILINIA}} ket Filipina-Amerikana a [[mannurat]] nga ammo para iti obrana iti [[piksion ti ubing a manakman]]. Isu ket nakasuraten kadagiti nadumaduma a serye dagiti nobela ti ubing a manakman a mairaman ti serye ti ''Au Pair'' ken ti serye ti [[Blue Bloods (serye)|''Blue Bloods'']], ken ti serye ti maysa a kontemporario a piksion a sumurot iti ''The Beauchamp Family'', ken dagiti bilang ti agmaymaysa a nobela.

== Nasapa a biag ken edukasion ==
Nayanak ni Melissa de la Cruz idiay [[Manila]], [[Filipinas]] ken imbagbagana a kinaynayatna ti agabalin a maysa a mannurat manipud idi isuna ket agtawen iti sangapulo ket maysa.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://shazsbookblog.blogspot.com/2017/11/author-interview-melissa-de-la-cruz.html|title=Shaz's Book Blog: Author Interview: Melissa de la Cruz|last=Sharon|date=2017-11-09|website=Shaz's Book Blog|access-date=2019-07-08|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Immakar isuna ken ti pamiliana iti Estados Unidos idi isuna ket 13, idi 1985.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/authors/interviews/article/58518-q-a-with-melissa-de-la-cruz-and-michael-johnston.html|website=www.publishersweekly.com|access-date=2019-07-08 |title=Q &amp; A with Melissa de la Cruz and Michael Johnston |date=Agosto 1, 2013 |author=Werris, Wendy|lang=en}}&lt;/ref&gt; Nagtaeng ti pamiliana idiay [[San Francisco]], nga idiay ket nagturpos idiay [[Convent of the Sacred Heart High School (California)|Convent of the Sacred Heart High School]]. Nagadal iduna iti pakasaritaan ti arte ken Ingles idiay [[Unibersidad ti Columbia]] idiay [[Siudad ti New York]].&lt;ref&gt;''New York (magasin)'', [https://books.google.com/books?ei=sISpTPtJi4KzBpKP6b4M&amp;ct=result&amp;id=6o8pAQAAIAAJ&amp;dq=%22Melissa+de+la+Cruz%22+manila&amp;q=manila Volume 34], 2001, p. 14&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;melissa-delacruz.com. [http://melissa-delacruz.com/index.php/info/about About Melissa] naala idi 2010-10-03&lt;/ref&gt; Kalpasan idi nagturpos, nagtrabaho isuna a kas maysa a managbalakad iti kompiuter&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://cynthialeitichsmith.com/2007/09/author-interview-melissa-de-la-cruz-on/|title=Author Interview: Melissa de la Cruz on Blue Bloods|date=2007-09-25|website=Cynthia Leitich Smith|language=en-US|access-date=2019-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Personal a biag ==
Inasawa ni De la Cruz ti maysa met a mannurat a ni Michael Johnston,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://melissa-delacruz.com/index.php/diary/entry/i_wanna_be_sedated/|title=I Wanna Be Sedated – The official website of author Melissa de la Cruz|work=melissa-delacruz.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515112239/http://melissa-delacruz.com/index.php/diary/entry/i_wanna_be_sedated/|archivedate=15 Mayo 2012|url-status=dead|accessdate=2 Pebrero 2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/authors/interviews/article/58518-q-a-with-melissa-de-la-cruz-and-michael-johnston.html|title=Q &amp; A with Melissa de la Cruz and Michael Johnston|work=PublishersWeekly.com|accessdate=2 Pebrero 2015|lang=en}}&lt;/ref&gt; ken kaduana met isuna a nagsurat iti serye ti ''Heart of Dread''.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Agtataeng isuna ti asawana ken ti anakna a babai idiay [[Los Angeles]] ken [[Palm Springs, California]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://melissa-delacruz.com/index.php/info/about|title=About Melissa – The official website of author Melissa de la Cruz|work=melissa-delacruz.com|accessdate=2 Pebrero 2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://melissa-delacruz.com/about/|title=About|last=Yeffeth|first=Laura|website=Melissa de la Cruz|language=en-US|access-date=2019-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Pagsapulan ==
Sinuratna ti immuna a napno ti kaatiddog a nobelana idi agtawen iti 22 bayat nga agtataeng idiay Siudad ti New York ken nagtrabtrabaho idiay [[Deutsche Bank Building|Bankers Trust]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Saan met a nasayaat a nailako ti nobela, ngem nakaawat isuna iti singasing babaen ti maysa nga editor iti [[Little, Brown and Company|Little, Brown]] a padasenna ti agbalin a maysa nga agiwarwarnak tapno mapasayaatna dagiti pammadayaw ti panagsuratna ken nangrugrugi a nagtrabaho a kas ''freelance''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Impablaakna ti immuna a salaysayna iti New York Press idi 1996 ken nagtrabaho kas editor ti kinapintas ken moda aginggana idi nailakona ti immuna a nobelana, ti ''The Cat's Meow'', idi 1998.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Nakaipablaak ni De la Cruz kadagiti artikulo ti ''[[The New York Times]]'', ''[[Cosmopolitan (magasin)|Cosmopolitan]]'', ''[[Seventeen (magasin ti Amerikano)|Seventeen]]'', ''[[Teen Vogue]]'', ken ''[[Harper's]] Magazine''.&lt;ref&gt;Library of Congress. [http://www.loc.gov/bookfest/author/melissa_de_la_cruz &quot;Melissa de la Cruz&quot;], nala idi 2019-03-07.&lt;/ref&gt; Kalpasan ti pannakaipablaak ti immuna a nobelana idi 2001, nangrugrugi isunan a kankanayon nga agsursurat, kalpasan idi naikkat iti trabahona iti pagpuonan a banko ti Estados Unidos iti [[Morgan Stanley]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Ti trabahona kas maysa a mannurat iti moda para iti ''[[Marie Claire]]'' ket isu idi ti inspirasionna para iti ''How to Become Famous in Two Weeks or Less'' nga isu ket kimmadua a nagsurat ken ni Karen Robinovitz.&lt;ref&gt;Critchell, Samantha, [https://news.google.com/newspapers?id=FEcuAAAAIBAJ&amp;sjid=f6YEAAAAIBAJ&amp;pg=6764,7342269&amp;dq=melissa-de-la-cruz&amp;hl=en &quot;Fashion Followers Write The Book On Achieving Fame&quot;], ''Tuscaloosa News'' babaen ti Associated Press, 27 Hulio 2003, p. 4E naala idi 2010-10-03&lt;/ref&gt;

Ti trabahona kas maysa a ''nanny'' ken dagiti panagbisitana iti [[The Hamptons]] ket nagbukel iti nakaibasaran para iti libro ti serye iti ''The Au Pairs''.&lt;ref&gt;Jacobson, Aileen. [http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&amp;p_theme=sl&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=102F994F0972110B&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM &quot;Teen chick lit finds a niche, often with racy prose&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715210306/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&amp;p_theme=sl&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=102F994F0972110B&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |date=2021-07-15 }}. ''St. Louis Post Dispatch'' babaen ti ''Newsday'', 2 Hunio 2004 naala idi 2010-10-03. (Quote: &quot;Melissa de la Cruz has been a nanny and she's been to the Hamptons She combined the two experiences to help her write The Au Pairs a chick lit novel...&quot;)&lt;/ref&gt; Ti immuna ket naipablaak idi 2015, ken sinuratna pay dagiti orihinal a nobela para iti prangkisa ti Disney iti ''[[Descendants (prangkisa)|Descendants]]''.

== Dagiti serye ==
*''Au Pairs'' – Ti immuna a libro iti daytoy a serye a maipanggep kadagiti tallo a balasang a nagtrabtrabaho a kas dagiti [[au pair]] iti [[The Hamptons]], ''The Au Pairs'', naipablaak idi 2004
*''[[Blue Bloods (serye)|Blue Bloods]]''  – Maysa a serye ti nobela ti [[bampira]], iti immuna  a nobela, ti ''Blue Bloods,'' naipablaak idi Marso 2006&lt;ref&gt;Olson, Amy. [http://www.schoollibraryjournal.com/article/CA6698942.html?industryid=47057 &quot;Blue Bloods&quot;] (Repaso ti edision ti audiobook), ''School Library Journal'', 10 Pebrero 2009&lt;/ref&gt;
*''The Ashleys'' – Ti immuna a libro kadagiti serye a maipanggep kadagiti balasang a nagbasa iti maysa nga eksklusibo a preparatorio nga eskuela, ''The Ashleys: There's a New Name in School'', naipablaak idi 2008.
*''[[Witches of East End|The Beauchamp Family]]'' – Ti immuna a libro kadagiti serye a maipanggep iti maysa a pamilia dagiti bruha, ''Witches of East End'', naipablaak idi Hunio 2011. Naampon daytoy iti maysa a serye ti telebision babaen ti [[Lifetime (network ti telebision)|Lifetime]] idi 2013, ken nagpaut ti pabuya kadagiti dua a panawen sakbay a naukas.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deadline.com/2012/07/lifetime-orders-the-secret-lives-of-wives-witches-of-east-end-pilots/|title=Lifetime Orders 'The Secret Lives Of Wives', 'Witches Of East End' Pilots|author=The Deadline Team|work=Deadline|accessdate=2 Pebrero 2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;
*''Wolf Pact'' – Daytoy nga ''spin-off'' manipud dagiti serye ti ''Blue Bloods'' ket naipablaak manipud iti Septiembre aginggana idi Disiembre 2012 kas dagiti uppat nga ababa nga e-book. Kanungpalan daytoy a naipablaak iti paperback.
*''Heart of Dread'' – Ti immuna a nobela ti ''Frozen'', kaduana a nagsurat ti asawana a ni Michael Johnston, naipablaak idi Septiembre 17, 2013&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.us.penguingroup.com/nf/Book/BookDisplay/0,,9780399257544,00.html|title=Frozen by Melissa de la Cruz – Penguin Books USA|author=Melissa de la Cruz|work=Penguin Books USA|accessdate=2 Pebrero 2015|lang=en|archive-date=2013-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225065856/http://www.us.penguingroup.com/nf/Book/BookDisplay/0,,9780399257544,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''The Ring &amp; the Crown'' – Ti maysa a serye ti naipakasaritaan a piksion a maipanggep kadagiti lima nga ubbing a manakman a naibuangay iti ayat, politika, ken salamangka iti las-ud ti panawen ti idadakkel idiay Londres.
*''Alex &amp; Eliza'' – Ti maysa a serye ti naipakasaritaan a piksion ti ubing a manakman a sumurot iti romansa ti Amerikano a nagpundar nga ama a ni [[Alexander Hamilton]] ken ti asawana a ni [[Elizabeth Schuyler Hamilton|Elizabeth Schuyler]].
*''29'' – ti maysa a kontemporario a serye ti ubing a manakman a mangipatengnga iti isip iti maysa a taga-Abagatan a Korea nga agtutubo ken ti dalan a mangbiruk iti ayat.

== Bibliograpia ==
'''Au Pairs'''

#''The Au Pairs'' (2004)
#''Skinny Dipping'' (2005)
#''Sun-Kissed'' (2006)
#''Crazy Hot'' (2007)

'''Blue Bloods'''

#''Blue Bloods'' (2006)
#''Masquerade'' (2007)
#''Revelations'' (2008)
#''The Van Alen Legacy'' (2009)
#''Misguided Angel''  (2010)
#''Lost in Time'' (2011)
#''Gates of Paradise'' (2013)
#''Vampires of Manhattan'' (2014)
#''White Nights'' (2017)

'''Dagiti Nobela ti Blue Bloods'''

#''Keys to the Repository'' (2010)
#''Bloody Valentine'' (2010)

'''The Ashleys'''

#''There's a New Name in School...'' (2008)
#''Jealous? You Know You Are...'' (2008)
#''Birthday Vicious'' (2008)
#''Lipgloss Jungle'' (2008)

'''The Beauchamp Family'''

#Prequel: ''Diary of the White Witch ''(2012)
# ''[[Witches of East End]]'' (2011)
#''Serpent's Kiss'' (2012)
#''Winds of Salem'' (2013)

'''Heart of Dread, kaduana a nagsurat ni Michael Johnston'''

#''Frozen'' (2013)
#''Stolen'' (2014)
#''Golden'' (2016)

'''The Ring &amp; the Crown'''

#''The Ring &amp; the Crown'' (2014)
#''The Lily and the Cross'' (2017)

'''Summer on East End'''

#''Triple Moon'' (2015)
#''Double Eclipse'' (2016)

'''Disney Descendants'''

#''The Isle of the Lost: A [[Descendants (pelikua ti 2015)|Descendants]] Novel'' (2015)
#''Return to the Isle of the Lost: A [[Descendants (pelikua ti 2015)|Descendants]] Novel'' (2016)
#''Rise of the Isle of the Lost: A [[Descendants (pelikua ti 2015)|Descendants]] Novel'' (2017)
#''Escape from the Isle of the Lost: A [[Descendants (pelikua ti 2015)|Descendants]] Novel'' (2019)

'''Alex &amp; Eliza'''

# ''Alex and Eliza'' (2017)
# ''Love &amp; War'' (2018)
# ''All for One'' (2019)

'''29'''

# ''29 Dates'' (2019)
# ''29 Boyfriends (2019)''

'''Never After'''

# ''The Thirteenth Fairy'' (2020)

'''Dagiti agmaymaysa a nobela'''

* ''Cat's Meow'' (2001)
* ''How to Become Famous in Two Weeks or Less'' (kaduana a nagsurat ni Karen Robinovitz) (2003)
* ''The Fashionista Files: Adventures in Four-Inch Heels and Faux Pas'' (2004)&lt;ref&gt;{{cite news|last=Green|first=Penelope|title=Love and Ruin|url=https://www.nytimes.com/2004/11/14/fashion/14BOOK1.html|work=New York Times|accessdate=3 Nobiembre 2012|date=Nobiembre 14, 2004|lang=en}}&lt;/ref&gt;
*''Fresh off the Boat'' (2005)
*''Angels on Sunset Boulevard'' (2007)
*''Girl Stays in the Picture'' (2009)
*''Wolf Pact'' (2012)
*''Surviving High School: A Novel'' (2016)
*''Something In Between'' (2016)
*&quot;Pride &amp; Prejudice &amp; Mistletoe&quot; (2017)
*''Someone to Love'' (2018)
*''Once Upon A River'' (2018) &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nyjournalofbooks.com/book-review/29-dates|title=Reviewed by Judy Clemens in New York Journal of Books|lang=en|access-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715210310/https://www.nyjournalofbooks.com/book-review/29-dates|archive-date=2021-07-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''Gotham High'' (2020) &lt;ref&gt;https://www.cbr.com/gotham-high-graphic-novel-asian-america-bruce-wayne/&lt;/ref&gt;
*''Jo &amp; Laurie'' (co-author) (2020)
*High School Musical: The Musical: The Series: The Road Trip (2021)

'''Dagiti antolohia'''

*''Mistletoe'' (nagparawad a mannurat) (2006)
*&quot;Shelter Island&quot; in the anthology ''666: The Number of the Beast'' (2007)
*''21 Proms'' (2007)
*&quot;A Manhattan Love Story&quot; iti antolohia iti ''[[Girls Who Like Boys Who Like Boys (libro)|Girls Who Like Boys Who Like Boys]]'' (2007)&lt;ref&gt;{{cite news|last=Parks|first=Joy|title=Dishing on straight girls and their gay boyfriends|url=http://www.sfgate.com/books/article/Dishing-on-straight-girls-and-their-gay-boyfriends-2573472.php|publisher=SF Gate|accessdate=3 Nobiembre 2012|date=Hunio 3, 2007|lang=en}}&lt;/ref&gt;
*&quot;Shelter Island&quot; ti maysa nga ababa a sarita iti antologo ti [[The Eternal Kiss]] (2009)

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.melissa-delacruz.com/ Opisial a website ni Melissa De La Cruz]
* [https://twitter.com/MelissadelaCruz Twitter ni Melissa De La Cruz]
* [http://www.theaupairs.com/ Opisial a website ti Au Pairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701094429/http://www.theaupairs.com/ |date=2007-07-01 }}
* [http://www.bluebloodsbooks.com/ Website dagiti Libro ti Blue Bloods]
* {{Isfdb name|name=Melissa de la Cruz}}

{{Kontrol ti autoridad}}

{{Kabibiag|KATEGORIA|De La Cruz, Melissa}}

[[Kategoria:Dagiti nobelista a babbai manipud iti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>rhxmdu3czjr0xmah7hiwro1nnidwgw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dagiti probinsia ti Indonesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55215</id>
    <revision>
      <id>407342</id>
      <parentid>405109</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29368" sha1="nt94e8offx9iwecyo7sa667x3ugveq5" xml:space="preserve">Dagiti '''Probinsia ti [[Indonesia]]''' ket dagiti 34 a kadakkelan a pannakabingbingay ti pagilian ken ti kangatuan nga agpang iti lokal a gobierno (''Daerah Tingkat I'' – rehion iti agpang I). Dagiti probinsia ket nabingbingayda pay kadagiti [[Listaan dagiti rehensia ken dagiti siudad ti Indonesia|rehensia ken siudad]] (''Daerah Tingkat II'' – dagiti rehion iti agpang II), a nabingbingayda met kadagiti [[Dagiti distrito ti Indonesia|distrito]] (''kecamatan'').

== Pakaammo ==
Ti tunggal maysa a probinsia ket addaan iti bukod a lokal a gobierno, nga idauluan babaen ti gobernador, ken addaan iti bukod a lehislatibo a bagi. Ti gobernador ken dagiti kameng dagiti bagi ti lokal a pannakabagi ket mabutosanda babaen ti popular a butos para kadagiti termino iti lima a tawen.

== Dagiti agdama a probinsia ==
Ti Indonesia ket addaan kadagiti 34 a probinsia, walo kadagitoy ket napartuaten manipud idi 1999, dagitoy ket ti: [[Amianan a Maluku]], [[Laud a Papua (probinsia)|Laud a Papua]], [[Banten]], [[Is-isla Bangka Belitung]], [[Gorontalo (probinsia)|Gorontalo]], [[Is-isla Riau]], [[Laud a Sulawesi]] ken (idi naladaw a 2012) [[Amianan a Kalimantan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2012-10-22 |title=House Agrees on Creation of Indonesia’s 34th Province: ‘North Kalimantan’ |language=en |work=Jakarta Globe |url=http://www.thejakartaglobe.com/news/house-agrees-on-creation-of-indonesias-34th-province-north-kalimantan/551754 |url-status=dead |access-date=2014-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112034302/http://www.thejakartaglobe.com/news/house-agrees-on-creation-of-indonesias-34th-province-north-kalimantan/551754 |archive-date=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;

Adda dagiti lima a probinsia nga addaan iti espesial a kasasaad:
* [[Aceh]], para iti panagusar iti linteg ti [[sharia]] a kas ti rehional a linteg ti probinsia.
* [[Jakarta|Espesial a Kapitolio a Rehion ti Jakarta]].
* [[Espesial a Rehion ti Yogyakarta]], ti naturay a monarkia iti kaunegan ti Indonesia a ti sultan [[Hamengkubuwono]] a kas ti tumawid a Gobernador ken ti Paduka Sri Pakualam a kas ti tumawid a bise gobernador. Ti Espesial a Rehion ti Yogyakarta ket saanda a kayat a matawagan a kas probinsia segun ti Linteg Blng. 03/1950 ken Blng. 12/2012 a maipanggep Iti Espesialidad ti Rehion ti Yogyakarta.
* [[Papua (probinsia)|Papua]], para iti pannakaited ti panangisayangkat ti matalinaay a panagrang-ay.
* [[Laud a Papua (probinsia)|Laud a Papua]], para iti pannakaited ti panangisayangkat ti matalinaay a panagrang-ay.

Dagiti probinsia ket opisialda a maigrupo kadagiti pito a heograpikal a yunit.&lt;ref&gt;[[ISO 3166-2:ID]]&lt;/ref&gt;
{{-}}
{{center|{{Namarkaan a mapa dagiti probinsia ti Indonesia}}}}
{{center|''Daytoy a mapindut a mapa ket mangipakita kadagiti probinsia ti Indonesia manipud idi 25 Oktubre 2012. Pinduten ti maysa a nagan ti probinsia tapno makapan iti nangruna nga artikulona.''}}

=== Tabla dagiti probinsia ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|+ Dagiti probinsia ti Indonesia&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Wilayah |url=http://www.depdagri.go.id/pages/data-wilayah |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103090701/http://www.depdagri.go.id/pages/data-wilayah |archive-date=2013-01-03 |website=Kementerian Dalam Negeri |language=id |access-date=2018-05-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buku Induk – Kode dan Data Wilayah Administrasi Pemerintahan per Provinsi, Kabupaten/Kota dan Kecamatan Seluruh Indonesia |url=http://www.kemendagri.go.id/media/documents/2015/02/25/l/a/lampiran_i.pdf |language=id |via=kemendagri.go.id |access-date=2018-05-18 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119071719/http://www.kemendagri.go.id/media/documents/2015/02/25/l/a/lampiran_i.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! Selio
! Probinsia
! Akronimo nga Indones
! Dagiti kodigo ti [[ISO 3166-2:ID|ISO]]&lt;ref&gt;[[ISO 3166-2:ID]] ([[Gunglo ti Sangalubongan para iti Panagalagad|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]] para kadagiti probinsia ti Indonesia)&lt;/ref&gt;
! Kapitolio
! Senso ti populasion idi 2010
! Kalawa (km²)
! Densidad ti populasion &lt;br /&gt;kada km²&lt;br /&gt;(2010)
! Heograpikal a yunit
! Bilang&lt;br /&gt;dagiti siudad&lt;br /&gt;(''kota'') ken&lt;br /&gt;dagiti rehensia&lt;br /&gt;(''kabupaten'')
! Bilang&lt;br /&gt;dagiti siudad&lt;br /&gt;(''kota'')
! Bilang&lt;br /&gt;dagiti rehensia&lt;br /&gt;(''kabupaten'')
! Bilang&lt;br /&gt;dagiti sub-distrito (''kecamatan'')
! Bilang dagiti purok&lt;br /&gt;(''desa'') ken dagiti urbano&lt;br /&gt;a komunidad&lt;br /&gt;(''kelurahan'')
! Bilang&lt;br /&gt;dagiti purok&lt;br /&gt;(''desa'')
! Bilang&lt;br /&gt;dagiti urbano&lt;br /&gt;a komunidad&lt;br /&gt;(''kelurahan'')
! [[Oras idiay Indonesia|Sona ti oras]]
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Aceh.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | {{sort|Aceh|[[Aceh]]}} || Aceh || ID-AC || align=&quot;left&quot; | [[Banda Aceh]] || align=&quot;right&quot; | 4,494,410 || align=&quot;right&quot; | 57,956 || align=&quot;right&quot; | 77 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 23 || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 18 || align=&quot;right&quot; | 289 || align=&quot;right&quot; | 6,474 || align=&quot;right&quot; | 6,474 || align=&quot;right&quot; | 0 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Bali COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Bali]] || Bali || ID-BA || align=&quot;left&quot; | [[Denpasar]] || align=&quot;right&quot; | 3,890,757 || align=&quot;right&quot; | 5,780 || align=&quot;right&quot; | 621 || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Basbassit a Sunda]] || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;right&quot; | 57 || align=&quot;right&quot; | 716 || align=&quot;right&quot; | 636 || align=&quot;right&quot; | 80 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Bangka Belitung Islands.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Bangka Belitung]] || Babel || ID-BB || align=&quot;left&quot; | [[Pangkal Pinang|Pangkalpinang]] || align=&quot;right&quot; | 1,223,296 || align=&quot;right&quot; | 16,424 || align=&quot;right&quot; | 64 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 7 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 47 || align=&quot;right&quot; | 387 || align=&quot;right&quot; | 309 || align=&quot;right&quot; | 78 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Banten.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Banten]] || Banten || ID-BT || align=&quot;left&quot; | [[Serang]] || align=&quot;right&quot; | 10,632,166 || align=&quot;right&quot; | 9,662 || align=&quot;right&quot; | 909 || align=&quot;left&quot; | [[Java]] || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 155 || align=&quot;right&quot; | 1,551 || align=&quot;right&quot; | 1,238 || align=&quot;right&quot; | 313 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Bengkulu.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Bengkulu]] || Bengkulu || ID-BE || align=&quot;left&quot; | [[Bengkulu (siudad)|Bengkulu]] || align=&quot;right&quot; | 1,715,518 || align=&quot;right&quot; | 19,919 || align=&quot;right&quot; | 84 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 126 || align=&quot;right&quot; | 1,513 || align=&quot;right&quot; | 1,341 || align=&quot;right&quot; | 172 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Central Java COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Tengnga a Java]] || Jateng || ID-JT || align=&quot;left&quot; | [[Semarang]] || align=&quot;right&quot; | 32,382,657 || align=&quot;right&quot; | 40,800 || align=&quot;right&quot; | 894 || align=&quot;left&quot; | [[Java]] || align=&quot;right&quot; | 35 || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 29 || align=&quot;right&quot; | 573 || align=&quot;right&quot; | 8,559 || align=&quot;right&quot; | 7,809 || align=&quot;right&quot; | 750 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Central Kalimantan coa.png|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Tengnga a Kalimantan]] || Kalteng || ID-KT || align=&quot;left&quot; | [[Palangkaraya|Palangka Raya]] || align=&quot;right&quot; | 2,212,089 || align=&quot;right&quot; | 153,564 || align=&quot;right&quot; | 14 || align=&quot;left&quot; | [[Kalimantan]] || align=&quot;right&quot; | 14 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 136 || align=&quot;right&quot; | 1,572 || align=&quot;right&quot; | 1,434 || align=&quot;right&quot; | 138 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Central Sulawesi.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Tengnga a Sulawesi]] || Sulteng || ID-ST || align=&quot;left&quot; | [[Palu]] || align=&quot;right&quot; | 2,635,009 || align=&quot;right&quot; | 61,841 || align=&quot;right&quot; | 41 || align=&quot;left&quot; | [[Sulawesi]] || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 12 || align=&quot;right&quot; | 174 || align=&quot;right&quot; | 2,007 || align=&quot;right&quot; | 1,839 || align=&quot;right&quot; | 168 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of East Java.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Daya a Java]] || Jatim || ID-JI || align=&quot;left&quot; | [[Surabaya]] || align=&quot;right&quot; | 37,476,757 || align=&quot;right&quot; | 47,799 || align=&quot;right&quot; | 828 || align=&quot;left&quot; | [[Java]] || align=&quot;right&quot; | 38 || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 29 || align=&quot;right&quot; | 664 || align=&quot;right&quot; | 8,499 || align=&quot;right&quot; | 7,723 || align=&quot;right&quot; | 776 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:East kalimantan coa.png|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Daya a Kalimantan]]&lt;ref&gt;napasayaat dagiti pigura tapno maibilang ti pannakaisina ti Siudad ti [[Tarakan, Amianan a Kalimantan|Tarakan]] ken dagiti uppat a rehensia, kas pinasingkedan babaen ti Biro Pusat Statistik, tapno manoprma ti baro aprobisia ti Amianan a Kalimantan, a sabali a nailista iti daytoy a tabla.&lt;/ref&gt; || Kaltim || ID-KI || align=&quot;left&quot; | [[Samarinda]] || align=&quot;right&quot; | 3,026,060 || align=&quot;right&quot; | 139,462 || align=&quot;right&quot; | 22 || align=&quot;left&quot; | [[Kalimantan]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 3 || align=&quot;right&quot; | 7 || align=&quot;right&quot; | 103 || align=&quot;right&quot; | 1,029 || align=&quot;right&quot; | 833 || align=&quot;right&quot; | 196 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of Arms of East Nusa Tenggara NEW.png|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Daya a Nusa Tenggara]] || NTT || ID-NT || align=&quot;left&quot; | [[Kupang]] || align=&quot;right&quot; | 4,683,827 || align=&quot;right&quot; | 48,718 || align=&quot;right&quot; | 92 || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Basbassit a Sunda]] || align=&quot;right&quot; | 22 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 21 || align=&quot;right&quot; | 306 || align=&quot;right&quot; | 3,268 || align=&quot;right&quot; | 2,950 || align=&quot;right&quot; | 318 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Lambang propinsi gorontalo.jpg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Gorontalo (probinsia)|Gorontalo]] || Gorontalo || ID-GO || align=&quot;left&quot; | [[Gorontalo (siudad)|Gorontalo]] || align=&quot;right&quot; | 1,040,164 || align=&quot;right&quot; | 11,257 || align=&quot;right&quot; | 94 || align=&quot;left&quot; | [[Sulawesi]] || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 77 || align=&quot;right&quot; | 729 || align=&quot;right&quot; | 657 || align=&quot;right&quot; | 72 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Jakarta COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | {{sort|Jakarta|Espesial a Kapitolio a Rehion ti [[Jakarta]]}} || DKI || ID-JK || align=&quot;left&quot; | [[Tengnga a Jakarta]] || align=&quot;right&quot; | 9,607,787 ||align=&quot;right&quot; | 664 || align=&quot;right&quot; | 12,786 || align=&quot;left&quot; | [[Java]] || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 44 || align=&quot;right&quot; | 267 || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 267 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Jambi symbol.jpg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Jambi]] || Jambi || ID-JA || align=&quot;left&quot; | [[Jambi (siudad)|Jambi]] || align=&quot;right&quot; | 3,092,265 ||align=&quot;right&quot; | 50,058 || align=&quot;right&quot; | 57 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 11 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 138 || align=&quot;right&quot; | 1,561 || align=&quot;right&quot; | 1,398 || align=&quot;right&quot; | 163 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Lampung Emblem.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Lampung (probinsia)|Lampung]] || Lampung || ID-LA || align=&quot;left&quot; | [[Bandar Lampung]] || align=&quot;right&quot; | 7,608,405 ||align=&quot;right&quot; | 34,623 || align=&quot;right&quot; | 226 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 15 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 225 || align=&quot;right&quot; | 2,640 || align=&quot;right&quot; | 2,435 || align=&quot;right&quot; | 205 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Maluku coa.png|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Maluku (probinsia)|Maluku]] || Maluku || ID-MA || align=&quot;left&quot; | [[Ambon, Maluku|Ambon]] || align=&quot;right&quot; | 1,533,506 ||align=&quot;right&quot; | 46,914 || align=&quot;right&quot; | 32 || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Maluku]] || align=&quot;right&quot; | 11 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 118 || align=&quot;right&quot; | 1,224 || align=&quot;right&quot; | 1,191 || align=&quot;right&quot; | 33 || UTC+9
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of North Kalimantan (2021 version).svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Amianan a Kalimantan]] || Kaltara || ID-KU || align=&quot;left&quot; | [[Tanjung Selor]] || align=&quot;right&quot; | 622,350 || align=&quot;right&quot; | 72,275 || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;left&quot; | [[Kalimantan]] || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 50 || align=&quot;right&quot; | 482 || align=&quot;right&quot; | 447 || align=&quot;right&quot; | 35 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of North Maluku.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Amianan a Maluku]] || Malut || ID-MU || align=&quot;left&quot; | [[Sofifi]] || align=&quot;right&quot; | 1,038,087 ||align=&quot;right&quot; | 31,982 || align=&quot;right&quot; | 31 || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Maluku]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;right&quot; | 113 || align=&quot;right&quot; | 1,180 || align=&quot;right&quot; | 1,063 || align=&quot;right&quot; | 117 || UTC+9
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:North Sulawesi Emblem.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Amianan a Sulawesi]] || Sulut || ID-SA || align=&quot;left&quot; | [[Manado]] || align=&quot;right&quot; | 2,270,596 ||align=&quot;right&quot; | 13,851 || align=&quot;right&quot; | 162 || align=&quot;left&quot; | [[Sulawesi]] || align=&quot;right&quot; | 15 || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 11 || align=&quot;right&quot; | 167 || align=&quot;right&quot; | 1,822 || align=&quot;right&quot; | 1,490 || align=&quot;right&quot; | 332 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of North Sumatra.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Amianan a Sumatra]] || Sumut || ID-SU || align=&quot;left&quot; | [[Medan]] || align=&quot;right&quot; | 12,982,204 ||align=&quot;right&quot; | 72,981 || align=&quot;right&quot; | 188 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 33 || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;right&quot; | 25 || align=&quot;right&quot; | 436 || align=&quot;right&quot; | 6,080 || align=&quot;right&quot; | 5,389 || align=&quot;right&quot; | 691 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Papua 2.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | {{sort|Papua|[[Papua (probinsia)|Espesial a Rehion ti Papua]]}} || Papua || ID-PA || align=&quot;left&quot; | [[Jayapura]] || align=&quot;right&quot; | 2,833,381 ||align=&quot;right&quot; | 319,036 || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;left&quot; | [[Akinlaud a Baro a Guinea]] || align=&quot;right&quot; | 29 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 28 || align=&quot;right&quot; | 524 || align=&quot;right&quot; | 5,225 || align=&quot;right&quot; | 5,118 || align=&quot;right&quot; | 107 || UTC+9
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Riau COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Riau]] || Riau || ID-RI || align=&quot;left&quot; | [[Pekanbaru]] || align=&quot;right&quot; | 5,538,367 ||align=&quot;right&quot; | 87,023 || align=&quot;right&quot; | 52 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 12 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 163 || align=&quot;right&quot; | 1,835 || align=&quot;right&quot; | 1,592 || align=&quot;right&quot; | 243 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of Riau Islands.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Riau]] || Kepri || ID-KR || align=&quot;left&quot; | [[Tanjung Pinang]] || align=&quot;right&quot; | 1,679,163 ||align=&quot;right&quot; | 8,201 || align=&quot;right&quot; | 208 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 7 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 66 || align=&quot;right&quot; | 406 || align=&quot;right&quot; | 275 || align=&quot;right&quot; | 141 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Southeast Sulawesi COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Abagatan a daya a Sulawesi]] || Sultra || ID-SG || align=&quot;left&quot; | [[Kendari]] || align=&quot;right&quot; | 2,232,586 ||align=&quot;right&quot; | 38,067 || align=&quot;right&quot; | 51 || align=&quot;left&quot; | [[Sulawesi]] || align=&quot;right&quot; | 17 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 15 || align=&quot;right&quot; | 209 || align=&quot;right&quot; | 2,197 || align=&quot;right&quot; | 1,820 || align=&quot;right&quot; | 377 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Lambang Provinsi Kalimantan Selatan.gif|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Abagatan a Kalimantan]] || Kalsel || ID-KS || align=&quot;left&quot; | [[Banjarmasin]] || align=&quot;right&quot; | 3,626,616 ||align=&quot;right&quot; | 38,744 || align=&quot;right&quot; | 96 || align=&quot;left&quot; | [[Kalimantan]] || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 11 || align=&quot;right&quot; | 152 || align=&quot;right&quot; | 2,007 || align=&quot;right&quot; | 1,864 || align=&quot;right&quot; | 143 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:South Sulawesi Emblem.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Abagatan a Sulawesi]] || Sulsel || ID-SN || align=&quot;left&quot; | [[Makassar]] || align=&quot;right&quot; | 8,034,776 ||align=&quot;right&quot; | 46,717 || align=&quot;right&quot; | 151 || align=&quot;left&quot; | [[Sulawesi]] || align=&quot;right&quot; | 24 || align=&quot;right&quot; | 3 || align=&quot;right&quot; | 21 || align=&quot;right&quot; | 306 || align=&quot;right&quot; | 3,038 || align=&quot;right&quot; | 2,253 || align=&quot;right&quot; | 785 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:South Sumatra COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Abagatan a Sumatra]] || Sumsel || ID-SS || align=&quot;left&quot; | [[Palembang]] || align=&quot;right&quot; | 7,450,394 ||align=&quot;right&quot; | 91,592 || align=&quot;right&quot; | 86 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 17 || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 231 || align=&quot;right&quot; | 3,194 || align=&quot;right&quot; | 2,817 || align=&quot;right&quot; | 377 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:West Java coa.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Laud a Java]] || Jabar || ID-JB || align=&quot;left&quot; | [[Bandung]] || align=&quot;right&quot; | 43,053,732 ||align=&quot;right&quot; | 35,377 || align=&quot;right&quot; | 1,176 || align=&quot;left&quot; | [[Java]] || align=&quot;right&quot; | 27 || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 18 || align=&quot;right&quot; | 626 || align=&quot;right&quot; | 5,960 || align=&quot;right&quot; | 5,319 || align=&quot;right&quot; | 641 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:West Kalimantan Emblem.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Laud a Kalimantan]] || Kalbar || ID-KB || align=&quot;left&quot; | [[Pontianak, Indonesia|Pontianak]] || align=&quot;right&quot; | 4,395,983 ||align=&quot;right&quot; | 147,307 || align=&quot;right&quot; | 30 || align=&quot;left&quot; | [[Kalimantan]] || align=&quot;right&quot; | 14 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 12 || align=&quot;right&quot; | 174 || align=&quot;right&quot; | 1,997 || align=&quot;right&quot; | 1,908 || align=&quot;right&quot; | 89 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:West Nusa Tenggara COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Laud a Nusa Tenggara]] || NTB || ID-NB || align=&quot;left&quot; | [[Mataram (siudad)|Mataram]] || align=&quot;right&quot; | 4,500,212 ||align=&quot;right&quot; | 18,572 || align=&quot;right&quot; | 234 || align=&quot;left&quot; | [[Is-isla Basbassit a Sunda]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;right&quot; | 116 || align=&quot;right&quot; | 1,037 || align=&quot;right&quot; | 995 || align=&quot;right&quot; | 142 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:West Papua Province Emblem.svg|30px]] || align=&quot;left&quot; | {{sort|Laud a Papua|[[Laud a Papua (probinsia)|Espesial a Rehion ti Laud a Papua]]}} || Papuabarat || ID-PB&lt;ref&gt;Ti [[Laud a Papua (probinsia)|Laud a Papua]] ket napartuat idi manipud iti akinlaud a parte ti probinsia ti Papua idi Pebrero, 2003, immuna nga iti babaen ti nagan ti Irian Jaya Barat, ken nanaganan manen iti Papua Barat (Laud a Papua) idi 2007-02-07. Ti panagsina ket agtultuloy a kontrobersial. Idi Nobiembre 2004, ti maysa korte ti Indonesia ket immannnurot a ti panagsina ket nangsupadi ti nawaya a linlinteg ti Papua. Nupay kasta, inbaga ti korte a gapu ta ti baro a probinsia ket napartuaten, agtalinaay koman a maisina manipud iti Papua. Dayta a pannakaibaga ket mangiparit ti pannakapartuat ti sabali a maisingasing a probinsia, ti Tengnga a Irian Jaya, gapu ta ti panagsina ket saan pay a nakompleto. Manipud idi Hunio, 2008, ti maysa a kodigo ti ISO 3166-2 ket saan pay a naipabaak para iti Laud a Papua. No suroten daytoy dagiti napalabas, daytoyto ket ID-PB. Nota: ISO 3166-2 Newsletter II-1 (napasayaat 2010-02-19) panid 18-19 ket mangpasingked daytoy a kas ID-PB. Kitaen ti http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-1_corrected_2010-02-19.pdf . Ti kodigo a ID-IJ ket mangibagbaga itan ti dakdakkel a heograpikal a rehion a mairaman ti Papua ken Laud a Papua.&lt;/ref&gt; || align=&quot;left&quot; | [[Manokwari]] || align=&quot;right&quot; | 760,422 ||align=&quot;right&quot; | 97,024 || align=&quot;right&quot; | 8 || align=&quot;left&quot; | [[Akinlaud a Baro a Guinea]] || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 12 || align=&quot;right&quot; | 203 || align=&quot;right&quot; | 1,705 || align=&quot;right&quot; | 1,628 || align=&quot;right&quot; | 87 || UTC+9
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of West Sulawesi.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Laud a Sulawesi]] || Sulbar || ID-SR || align=&quot;left&quot; | [[Mamuju (siudad)|Mamuju]] || align=&quot;right&quot; | 1,158,651 ||align=&quot;right&quot; | 16,787 || align=&quot;right&quot; | 73 || align=&quot;left&quot; | [[Sulawesi]] || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 69 || align=&quot;right&quot; | 647 || align=&quot;right&quot; | 576 || align=&quot;right&quot; | 71 || UTC+8
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Coat of arms of West Sumatra.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | [[Laud a Sumatra]] || Sumbar || ID-SB || align=&quot;left&quot; | [[Padang, Indonesia|Padang]] || align=&quot;right&quot; | 5,133,989 ||align=&quot;right&quot; | 42,012 || align=&quot;right&quot; | 110 || align=&quot;left&quot; | [[Sumatra]] || align=&quot;right&quot; | 19 || align=&quot;right&quot; | 7 || align=&quot;right&quot; | 12 || align=&quot;right&quot; | 179 || align=&quot;right&quot; | 1,139 || align=&quot;right&quot; | 880 || align=&quot;right&quot; | 259 || UTC+7
|- align=&quot;center&quot;
| [[Papeles:Yogyakarta COA.svg|40px]] || align=&quot;left&quot; | {{sort|Yogyakarta|[[Espesial a Rehion ti Yogyakarta]]}} || DIY || ID-YO || align=&quot;left&quot; | [[Yogyakarta (siudad)|Yogyakarta]] || align=&quot;right&quot; | 3,457,491 ||align=&quot;right&quot; | 3,133 || align=&quot;right&quot; | 1,138 || align=&quot;left&quot; | [[Java]] || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 78 || align=&quot;right&quot; | 438 || align=&quot;right&quot; | 392 || align=&quot;right&quot; | 46 || UTC+7
|}

== Dagiti naisingasing a masakbayan a probinsia ==
Adda dagiti adu a bilang dagiti baro a probinsia a naisingasingen a mainayon kadagiti 34 nga addan a probinsia ti Indonesia.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 Abril 2012 |title=How Many Provinces Does Indonesia Need? |language=en |work=The Jakarta Post |url=http://www2.thejakartapost.com/news/2012/04/20/how-many-provinces-does-indonesia-need.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521174514/http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/20/how-many-provinces-does-indonesia-need.html |archive-date=2013-05-21}}&lt;/ref&gt; Manipud idi 2013, mangkitkita ti gobierno ti panagpartuat dagiti walo a baro a probinsia intono 2020,&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Jakarta Post, 14 Nobiembre 2013&lt;/ref&gt; babaen ti panangisina dagiti nadumaduma nga addan a probinsia.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Rehion
! Nagan ti naisingasing a baro a probinsia
! Indones a nagan ti naisingasing a probinsia
! Taudan a probinsia (agdama nga aglaon iti daytoy a lugar)
|-
| [[Sumatra]]
| [[Rehensia ti Tengnga a Tapanuli|Tapanuli]]
| Tapanuli
| [[Amianan a Sumatra]]
|-
| [[Sumatra]]
| [[Isla Nias|Is-isla Nilas]]
| Kepulauan Nias
| [[Amianan a Sumatra]]
|-
| [[Is-isla Basbassit a Sunda]]
| Isla [[Sumbawa]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Panca Nugraha |date=1 Marso 2011 |title=Officials Support New Province for Sumbawa |language=en |work=The Jakarta Post |url=http://www2.thejakartapost.com/news/2011/03/01/officials-support-new-province-sumbawa.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521203541/http://www.thejakartapost.com/news/2011/03/01/officials-support-new-province-sumbawa.html |archive-date=2013-05-21}}&lt;/ref&gt;
| Pulau Sumbawa
| [[Laud a Nusa Tenggara]]
|-
| [[Kalimantan]]
| Nalatak a [[Rehensia ti Kapuas|Kapuas]]
| Kapuas Raya
| [[Laud a Kalimantan]]
|-
| [[Sulawesi]]
| Nalatak a [[Rehensia ti Bolaang Mongondow|Bolaang Mongondow]]
| Bolaang Mongondow Raya
| [[Amianan a Sulawesi]]
|-
| [[Akinlaud a Baro a Guinea]]
| Abagatan a Laud a Papua&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nethy Dharma Somba |date=28 Hunio 2012 |title=Better Public Services, Not New Provinces for Papua: Activists |language=en |work=The Jakarta Post |url=http://www2.thejakartapost.com/news/2012/06/28/better-public-services-not-new-provinces-papua-activists.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521201547/http://www.thejakartapost.com/news/2012/06/28/better-public-services-not-new-provinces-papua-activists.html |archive-date=2013-05-21}}&lt;/ref&gt;
| Papua Barat Daya
| [[Laud a Papua (probinsia)|Laud Papua]]
|-
| [[Akinlaud a Baro a Guinea]]
| Tengnga a Papua&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 Agosto 2011 |title=SBY to Discuss Formation of New Central Papua Province |language=en |work=The Jakarta Post |url=http://www2.thejakartapost.com/news/2011/08/07/sby-discuss-formation-new-central-papua-province.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521170459/http://www.thejakartapost.com/news/2011/08/07/sby-discuss-formation-new-central-papua-province.html |archive-date=2013-05-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pemberton |first=Ash |date=20 Agosto 2011 |title=West Papua: Military Report Confirms Desire for Freedom |url=https://www.greenleft.org.au/content/west-papua-military-report-confirms-desire-freedom |access-date=2021-09-29 |website=Green Left |language=en}}&lt;/ref&gt;
| Papua Tengah
| [[Papua (probinsia)|Papua]]
|-
| [[Akinlaud a Baro a Guinea]]
| Abagatan a Papua&lt;ref&gt;{{Cite news |date=27 Septiembre 2012 |title=House Backs New Papuan Province |language=en |work=The Jakarta Post |url=https://www.thejakartapost.com/news/2012/09/27/house-backs-new-papuan-province.html |url-access=subscription |access-date=2021-09-29}}&lt;/ref&gt;
| Papua Selatan
| [[Papua (probinsia)|Papua]]
|-
|}

Idi 25 Oktubre2013, ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Indonesia (DPR) ket nangrugida a nagrepaso kadagiti sinursurat a baro a linteg iti pannakapundar dagiti 57 a perspektibo a rehensia ken dagiti 8 a baro a probinsia. Ti naud-udi a naibaga ket buklen dagiti walo a lugar a naibaga dita ngato – ti '''Kapuas Raya''' ket mangbukelto kadagiti lima nga akindaya unay a rehensia iti agdama a probinsia ti [[Laud a Kalimantan]], ken ti '''Bolaang Mongondow Raya''' ket mangbukelto ti akin-abagatan a kagudua ti agdama a probinsia ti [[Amianan a Sulawesi]]. Iti isu met laeng a lawas, ti Kamara, iti naudi a mitingna iti tawen, ket inaprobaranna ti pannakapartuat dagiti pito a baro a rehensia – ti Mahakam Ulu (Daya a Kalimantan), Malaka (Daya a Nusa Tenggara),  Tengnga a Mamuju (Laud a Sulawesi), Banggai Laut (Tengnga a Sulawesi), Isla Tailabu (Amianan a Maluku), Penukal Abab Lematang Ilir (Abagatan a Sumatra) ken Daya a Kolaka (Abagatan a daya a Sulawesi).&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

Iti pay maipatinayon, naisingasing pay dagiti nadumaduma a sabali a baro a probinsia (wenno dagiti administrasion ti agpang ti probinsia):

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Rehion
! Nagan
! Indones a nagan
! Taudan a probinsia
|-
| Sumatra
| Tengnga a Sumatra
| (Provinsi) Sumatera Tengah
| [[Riau]]
|-
| Maluku
| [[Republika ti Abagatan a Maluku|Abagatan a Maluku]] (Probinsia)
| (Provinsi) Maluku Selatan
| [[Maluku (probinsia)|Maluku]]
|-
| Akinlaud a Baro a Guinea
| Is-isla [[Biak]] (Probinsia)
| (Provinsi) Kepulauan Biak
| [[Papua (probinsia)|Papua]]
|-
| Akinlaud a Baro a Guinea
| Amianan a Papua (Probinsia)
| (Provinsi) Papua Utara
| [[Papua (probinsia)|Papua]]
|-
| Java
| [[Isla Madura|Is-isla Madura]] (Probinsia)
| (Provinsi) Kepulauan Madura
| [[Daya a Java]]
|-
| Kalimantan
| Espesial a Rehion ti [[Singkawang]]
| Daerah Istimewa Singkawang
| [[Laud a Kalimantan]]
|-
| Kalimantan
| [[Rehensia ti Ketapang|Ketapang]] (Probinsia)
| (Provinsi) Ketapang
| [[Laud a Kalimantan]]
|-
| Kalimantan
| [[Rehensia ti Berau|Berau]] (Probinsia)
| (Provinsi) Berau
| [[Daya a Kalimantan]]
|-
| Kalimantan
| [[Daya a Kalimantan|Abagatan a daya a Kalimantan]] (Probinsia)
| (Provinsi) Kalimantan Tenggara
| [[Daya a Kalimantan]]
|-
| Sumatra
| [[Belitung]] (Probinsia)
| (Provinsi) Belitung
| [[Is-isla Bangka Belitung]]
|-
| Sumatra
| Nawaya a Sina ti Panagtagilako a Rehion ti [[Batam]]
| Daerah Khusus Kawasan Bebas [[Batam]]
| [[Is-isla Riau]]
|-
| Java
| [[Surakarta Sunanate|Espesial a Rehion]] ti [[Surakarta]]&lt;ref&gt;[[cf.]] [[Espesial a Rehion ti Yogyakarta]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ti Espesial a Rehion ti Surakarta ket pudno idi a napundar iti isu met laeng nga aldaw a kas ti [[Espesial a Rehion ti Yogyakarta]], kas idi 9 Agosto 1945, ngem tiriro ti politika idi sumaruno a tawen ket sinuspende ti [[Sukarno|Presidente]] ti kasasaad. Intonokuan, ti pannakasuspende ket saan a naikkat agingana iti agdama nga aldaw. Adda dagiti kameng ti Naarian a Pamilia ti Surakarta a nagpunno ti panagrepaso a hustisi iti [[Batay-linteg a Korte ti Indonesia]] idi 2013, ngem kanungpalan a pinaay gapu ti bukodda a legado a kasasaad.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 Septiembre 2013 |title=Surakarta Akan Jadi Daerah Istimewa? Ini Kata Yusril |language=id |work=Republika Online |url=http://www.republika.co.id/berita/nasional/hukum/13/09/01/msgc1l-surakarta-akan-jadi-daerah-istimewa-ini-kata-yusril |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003031744/http://www.republika.co.id/berita/nasional/hukum/13/09/01/msgc1l-surakarta-akan-jadi-daerah-istimewa-ini-kata-yusril |archive-date=2015-10-03 |access-date=2018-05-18 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Daerah Istimewa Surakarta
| [[Tengnga a Java]]
|-
| Sulawesi
| Nusa Utara
| (Provinsi) Nusa Utara
| [[Amianan a Sulawesi]]
|-
| Sulawesi
| Daya a Sulawesi (Probinsia)
| (Provinsi) Sulawesi Timur
| [[Tengnga a Sulawesi]]
|-
| Sulawesi
| Nalatak a Luwu (Probinsia)
| (Provinsi) Luwu Raya
| [[Abagatan a Sulawesi]]
|-
| Java
| Galuh (Probinsia)
| (Provinsi) Galuh
| [[Laud a Java]]
|-
| Java
| Abagatan a daya a Java (Probinsia)
| (Provinsi) Jawa Tenggara
| [[Daya a Java]]
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://www.riaucitizen.com/2012/10/inilah-daftar-lengkap-34-provinsi-di.html Daftar 34 Provinsi Di Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513183448/http://www.riaucitizen.com/2012/10/inilah-daftar-lengkap-34-provinsi-di.html |date=2021-05-13 }} {{iti sao|id}}

{{Dagiti probinsia ti Indonesia}}

[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Indonesia| ]]</text>
      <sha1>nt94e8offx9iwecyo7sa667x3ugveq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laud a Java</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55252</id>
    <revision>
      <id>407378</id>
      <parentid>402746</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2274" sha1="in8trinjopx18ino0s2dfar4z1l7nb5" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion
|zoom = 5
}}

Ti '''Laud a Java''' ({{lang-id|Jawa Barat}}, naipangyababa a kas ''Jabar''; [[Sinuratan a Sundanes|Sundanes]]: {{Sund|ᮏᮝ ᮊᮥᮜᮧᮔ᮪}} ''Jawa Kulon'') ket ti [[Dagiti probinsia ti Indonesia|probinsia ti Indonesia]]. Daytoy ket mabirukan iti akinlaud a parte ti isla ti [[Java]] ken ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti [[Bandung]], ngem kaaduan ti populasionna iti amianan a laud a suli ti probinsia ket agtataengda kadagiti lugar a suburbo aginggana iti dakdakkel pay nga urbano a lugar ti [[Jakarta]], uray no ti siudad ket mabirukan iti ruar ti administratibo a probinsia. Ti populasion ti probinssia ket 46.3 a riwriw (idi 2014) ken daytoy ti kaaduan ti populasion kadagiti probinsia ti Indonesia.

Dagiti adda iti tengnga a lugar ti [[Bogor]], ti maysa a siudad iti Laud a Java, ket addaan iti maysa kadagiti [[Listaan dagiti maitutop a siudad babaen ti densidad ti populasion|kapusekan iti densidad ti populasion iti lubong]], bayat a ti [[Bekasi]] ken [[Depok]] ket respektiboda a maika-7 ken maika-10 a [[Listaan dagiti kadakkelan a suburbo babaen ti populasion|kaaduan iti populasion a suburbo ti lubong]] (ti [[Tangerang]] iti kaasideg ti probinsia ti [[Banten]] ket maika-9); idi 2014 ti Bekasi ket addaan iti 2,510,951 ken ti Depok ket addaan iti 1,869,681 nga agtataeng.&lt;ref name=&quot;depkes.go.id&quot;&gt;{{cite web|format=PDF|accessdate=20 Pebrero 2014|url=http://www.depkes.go.id/downloads/Penduduk%20Kab%20Kota%20Umur%20Tunggal%202014.pdf|title=Estimasi Penduduk Menurut Umur Tunggal Dan Jenis Kelamin 2014 Kementerian Kesehatan|archivedate=2014-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140208021950/http://depkes.go.id/downloads/Penduduk%20Kab%20Kota%20Umur%20Tunggal%202014.pdf|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208021950/http://depkes.go.id/downloads/Penduduk%20Kab%20Kota%20Umur%20Tunggal%202014.pdf |date=2014-02-08 }}&lt;/ref&gt; Amin dagitoy a siudad ket suburbano iti Jakarta.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|West Java}}
{{Wikivoyage-inline|West Java}}

{{Dagiti probinsia ti Indonesia}}
{{Kontrol ti autoridad}}
{{Indonesia-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Laud a Java| ]]
[[Kategoria:Dagiti probinsia ti Indonesia]]</text>
      <sha1>in8trinjopx18ino0s2dfar4z1l7nb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nanae, Hokkaido</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56256</id>
    <revision>
      <id>407397</id>
      <parentid>403010</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4280" sha1="hobdbota05we35q227kfmxn544t4ng0" xml:space="preserve">{{Infobox lokasion}}

Ti {{Nihongo|'''Nanae'''|七飯町|Nanae-chō}} ket ti maysa nga [[Listaan dagiti ili idiay Hapon|ili]] a mabirukan idiay [[Subprepektura ti Oshima]], [[Hokkaido]], [[Hapon]].

Manipud idi Marso 2018, ti ili ket addaan iti nakarlulo a populasion iti 28,457, kadagiti 13,639 a sangkabalayan,&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.town.nanae.hokkaido.jp|title= Opisial a website ti ILi ti Nanae|publisher= Ili ti Nanae|location= Hapon|language= Hapon|accessdate= Mayo 16, 2017}}&lt;/ref&gt; ken ti densidad ti populasion iti 130 a tattao tunggal maysa a km². Ti dagup a kalawa ket 216.61&amp;nbsp;km².

== Heograpia ==
Ti Nanae ket mabirukan iti akin-abagatan a patingga ti [[Peninsula ti Oshima]], iti agarup a 16&amp;nbsp;km a kaadayo manipud iti [[Hakodate, Hokkaido|Hakodate]].&lt;ref name=&quot;GenInfo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.town.nanae.hokkaido.jp/info/nanae/sugata.htm|script-title=ja:町のすがた|work=Opisial a Website|publisher=Ili ti Nanae|language=Hapon|accessdate=Abril 22, 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927150656/http://www.town.nanae.hokkaido.jp/info/nanae/sugata.htm|archivedate=Septiembre 27, 2011|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927150656/http://www.town.nanae.hokkaido.jp/info/nanae/sugata.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt; Ti nagan a {{nihongo|&quot;Nanae&quot;|七重}} ket naala manipud kadagiti dua a dati a purok, ti {{nihongo|Nanae|'''七'''重}} ken {{nihongo|Iida|'''飯'''田}}.
*Kangatuan a bantay: {{nihongo|[[Hokkaidō Koma-ga-take]]|駒ヶ岳|Koma-ga-take}} 1133&amp;nbsp;m, nga [[estratobulkan]]

== Pakasaritaan ==
*1897: naitipon ti purok ti Nanae ken purok ti Iida tapno mabukel ti purok ti Nanae.&lt;ref&gt;[http://www.town.nanae.hokkaido.jp/hotnews/category/270.html 七飯町史]&lt;/ref&gt;
*1902: naitipon ti purok ti Nanae kadagiti kaarruba a purok ken nagbalin a Maikadua a Klase a Purok.
*1957: Ti purok ti Nanae ket nagbalin nga ili ti Nanae.

== Pagluganan ==
* [[Nangruna a Linia ti Hakodate]]: [[Estasion ti Ōnakayama|Ōnakayama]] – [[Estasion ti Nanae|Nanae]] – [[Estasion ti Oshima-Ōno|Oshima-Ōno]] ([[Hokuto, Hokkaido|Hokuto]]) – [[Estasion ti Niyama|Niyama]] – [[Estasion ti Ōnuma|Ōnuma]] – [[Estasion ti Ōnuma-Kōen|Ōnuma-Kōen]]
* Nangruna a Linia ti Hakodate (Linia ti Sanga ti Sawara): Ōnuma – [[Estasion ti Ikedaen|Ikedaen]] – [[Estasion ti Nagareyama Onsen|Nagareyama Onsen]] – [[Estasion ti Chōshiguchi|Chōshiguchi]]
* [[Nailian a Rota ti Hapon 5|Rota 5]]

== Edukasion ==
* High school
** Hokkaido Nanae High School&lt;ref&gt;[http://www.nanae.hokkaido-c.ed.jp/ 北海道七飯高等学校]&lt;/ref&gt;

== Dagiti kabsat a siudad ==
* {{flagicon|USA}}  [[Concord, Massachusetts]] (Estados Unidos)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.concordma.gov/pages/ConcordMA_TownManager/townreport07/Nanae%20Sister%20City|title=Human Services: Concord-Nanae Network Sister City|work=Opisial a Website|publisher=Ili ti Concord Massachusetts|accessdate=Abril 22, 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100606124608/http://www.concordma.gov/pages/ConcordMA_TownManager/townreport07/Nanae%20Sister%20City|archivedate=Hunio 6, 2010|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606124608/http://www.concordma.gov/pages/ConcordMA_TownManager/townreport07/Nanae%20Sister%20City |date=2010-06-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.town.nanae.hokkaido.jp/hotnews/category/219.html|script-title=ja:コンコード町との交流|work=Opisial a Website|publisher=Ili ti Nanae|language=Hapon|accessdate=Mayo 22, 2015}}&lt;/ref&gt;
* {{wagaywayikono|JPN}}  [[Miki, Kagawa]] (Hapon)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.town.nanae.hokkaido.jp/hotnews/detail_sp/00000648.html|script-title=ja:交流のあゆみ|work=Opisial a Website|publisher=Ili ti Nanae|language=Hapon|accessdate=Mayo 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325173008/http://www.town.nanae.hokkaido.jp/hotnews/detail_sp/00000648.html|archive-date=2022-03-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{commonscat-inline|Nanae, Hokkaido|Nanae, Hokkaidō}}
*[http://www.town.nanae.hokkaido.jp/ Opisial a Website] {{iti sao|ja}}

{{Hokkaido}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{DEFAULTSORT:Nanae, Hokkaido}}
[[Kategoria:Dagiti ili ti Hokkaido]]</text>
      <sha1>hobdbota05we35q227kfmxn544t4ng0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Selinog</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57092</id>
    <revision>
      <id>407432</id>
      <parentid>400754</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4764" sha1="iqz4i514lvm3idtc0quyofuy000nhpy" xml:space="preserve">{{Infobox is-isla
| name                            = Selinog
| image_name                      = 
| image_caption                   = 
| native_name                     = Silinog
| native_name_link                = 
| map                             = Filipinas
| map_alt                         = 
| map_width                       = 
| map_caption                     = Lokasion iti kaunegan ti Filipinas
| map_relief                      = yes
| label                           = 
| label_position                  = 
| coordinates                     = {{coord|8|51|17|N|123|25|1|E|type:isle_region:PH|display=inline,title}}
| archipelago                     = 
| waterbody                       = [[Baybay Bohol]]
| location                        = {{pagbaliwen|12.9|km|mi|sp = us}} iti nangruna a daga ti [[Dapitan]]
| total_islands                   = 
| major_islands                   = 
| country                         = [[Filipinas]]
| country_admin_divisions_title   = Rehion
| country_admin_divisions         = {{nowrap|[[Zamboanga Peninsula]]}}
| country_admin_divisions_title_1 = Probinsia
| country_admin_divisions_1       = {{nowrap|[[Zamboanga del Norte]]}}
| country_admin_divisions_title_2 = Siudad
| country_admin_divisions_2       = [[Dapitan]]
| country_admin_divisions_title_3 = [[Baranggay]]
| country_admin_divisions_3       = Selinog
}}

Ti '''Selinog''', naipakasaritaan nga ammo a kas '''Silino''' ({{lang-ceb|Silinog}}), ket ti maysa nga isla iti [[baranggay]] iti [[Dapitan]], [[Zamboanga del Norte]], [[Filipinas]]. Daytoy ket kapada iti '''Isla Silino''' ken mabirukan iti {{pagbaliwen|12.9|km|mi}} iti Punto Tagolo, ti akin-amianan a pagserrekan a punto ti Luek Dapitan, ken agarup a {{pagbaliwen|15|km|mi}} iti daya ti isla ti [[Aliguay]] iti [[Baybay Bohol]].&lt;ref name=&quot;coast&quot;&gt;{{cite web |url=https://archive.org/stream/cu31924007510641/cu31924007510641_djvu.txt |title=United States coast pilot, Philippine Islands |publisher=U.S. Coast and Geodetic Survey |accessdate=Oktubre 23, 2015}}&lt;/ref&gt; Ti isla ket maysa a nadalumpinas nga isla ti korales nga agraman iti kalawa iti {{pagbaliwen|78|ha}}. Daytoy ket napalikmutan iti {{pagbaliwen|70|ha}} a raw-ang ti korales ken kadaratan a luglugar.&lt;ref name=&quot;pemsea&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pemsea.org/sites/default/files/tc-v8n2.pdf |title=Local Partnership for Coastal and Marine Resource Management: The Case of Selinog Island |publisher=Partnerships in Environmental Management for the Seas of East Asia |accessdate=Oktubre 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031213/http://www.pemsea.org/sites/default/files/tc-v8n2.pdf |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Segun ti senso idi 2010, ti komunidad ti isla ket addaan iti populasion iti  712 nga agtataeng.&lt;ref name=NSO10&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Zamboanga%20Peninsula.pdf |title=Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010 |work=2010 Census of Population and Housing |publisher=National Statistics Office |accessdate=Oktubre 24, 2015 |archive-date=March 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319172019/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Zamboanga%20Peninsula.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Kaaduan kadagiti agtataeng iti isla ket agkamkammatalekda iti pagbagianda iti panagkalap. Iti kamaudian, ti panagaramid iti asin, panagabel iti bay-on ken  ti turismo iti baybay ket naipayammo pay a kas alternatibo a matalinaay a pagbiagan. Kas maysa a baranggay, ti isla ket addaan iti klinika iti salun-at, eskuela ti elementaria ken dap-ayan ti baranggay.&lt;ref name=&quot;pemsea&quot; /&gt;

Kadagiti puraw-darat nga aplayana ken nabaknang a rekurso iti akuatiko, nairangarang idi ti Selinog a kas maysa a reserba ti baybay babaen ti lokal a gobierno ti Dapitan.&lt;ref name=&quot;pemsea&quot; /&gt; Idi Abril 2000, ti gobierno ti Filipinas babaen ti ''Proklamasion Blng. 276'' ket inpatakderna ti {{pagbaliwen|1,294|ha|adj=on}} a ''Nasalakniban a Ladawan ti daga ken Ladawan ti baybay ti Isla Selinog'' a mangsakop iti intero nga isla ken dagiti mangpalikmut a raw-ang tapno mapasayaat iti panagtaripato kadagiti rekursona.&lt;ref name=&quot;proc276&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gov.ph/2000/04/23/proclamation-no-276-s-2000/ |title=Proclamation No. 276, s. 2000 |publisher=Official Gazette of the Republic of the Philippines |accessdate=Oktubre 24, 2015 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013004426/http://www.gov.ph/2000/04/23/proclamation-no-276-s-2000/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Filipinas-heograpia-pungol}}

[[Kategoria:Dagiti nasalakniban a ladawan ti daga ken ladawan ti baybay ti Filipinas]]</text>
      <sha1>iqz4i514lvm3idtc0quyofuy000nhpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Celtis philippensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57222</id>
    <revision>
      <id>407336</id>
      <parentid>400103</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2320" sha1="pl9sriis91l5anpjuf2k5fv8au89my8" xml:space="preserve">{{speciesbox
|image =
|image_caption = 
|status =
|status_system = 
|genus = Celtis
|species = philippensis
|authority = Blanco.
|synonyms =
  {{Marebba a listaan |
    {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
*''Bosea trinervia'' &lt;small&gt;Roxb.&lt;/small&gt;
*''Celtis brevinervis'' &lt;small&gt;(Blume) Planch.&lt;/small&gt;
*''Celtis collinsae'' &lt;small&gt;Craib&lt;/small&gt;
*''Celtis djungiel'' &lt;small&gt;(Blume) Planch.&lt;/small&gt;
*''Celtis hasseltii'' &lt;small&gt;(Blume) Planch.&lt;/small&gt;
*''Celtis insularis'' &lt;small&gt;Rendle&lt;/small&gt;
*''Celtis laurifolia'' &lt;small&gt;(Blume) Planch.&lt;/small&gt;
*''Celtis mauritiana'' &lt;small&gt;Planch.&lt;/small&gt;
*''Celtis mindanaensis'' &lt;small&gt;Elmer&lt;/small&gt;
*''Celtis multifolia'' &lt;small&gt;Elmer ex Merr.&lt;/small&gt; nom. inval.
*''Celtis strychnoides'' &lt;small&gt;Planch.&lt;/small&gt;
*''Celtis trinervia'' &lt;small&gt;(Roxb.) Koord.&lt;/small&gt; nom. illeg.
*''Celtis wightii'' &lt;small&gt;Planch.&lt;/small&gt;
*''Solenostigma brevinerve'' &lt;small&gt;Blume&lt;/small&gt;
*''Solenostigma consimile'' &lt;small&gt;Blume&lt;/small&gt;
    }}
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-448630
|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species
|accessdate=1 Septiembre 2014
|archive-date=2019-06-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629102428/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-448630
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''''Celtis philippensis''''', ket ti maysa a  sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Cannabaceae]].  Daytoy ket mabirukan kadagiti rehion ti Asia.

== Iti kultura ==
Daytoy ket ammo a kas &quot;මැදිතෙල්ල - medithella&quot; iti Sinhala.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* https://web.archive.org/web/20250412155556/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2708529
* http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2708413 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215063524/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2708413 |date=2019-12-15 }}
* http://www.biotik.org/india/species/c/celtphwi/celtphwi_en.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606095305/http://biotik.org/india/species/c/celtphwi/celtphwi_en.html |date=2019-06-06 }}
* http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=242311733

{{Taxonbar|from=Q12246736}}
{{Rosales-pungol}}

[[Kategoria:Celtis|philippensis]]
[[Kategoria:Flora ti Sri Lanka]]</text>
      <sha1>pl9sriis91l5anpjuf2k5fv8au89my8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anacardioideae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57245</id>
    <revision>
      <id>407304</id>
      <parentid>406177</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="k55wuebvpf3x3xwrbfjdv8dj7r4hxrq" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| image = 
| image_caption = 
| taxon = Anacardioideae
| authority = [[Takht.]]
| subdivision_ranks = Tribes
| subdivision =
* [[Anacardieae]]
* [[Dobineae]]
* [[Rhoeae]]
* [[Semecarpeae]]
| synonyms = 
*''Blepharocaryaceae'' {{Au|Airy Shaw}}
*''Comocladiaceae'' {{au|Martynov}}
*''Julianaceae'' {{au|Hemsl.}}
*''Julianiaceae''
*''Lentiscaceae'' {{au|Horaninow}}
*''Pistaciaceae'' {{au|(Marchand) Caruel.}}
*''Podoaceae'' {{au|Baill. ex Franch.}}
*''Schinaceae'' {{au|Rafinesque}}
*''Vernicaceae'' {{au|Link}}&lt;ref name=BioLib /&gt;
}}
Ti '''Anacardioideae''' ket ti maysa a subpamilia ti mula iti pamilia nga [[Anacardiaceae]].

== Dagiti henero ==
Mabigbig dagiti sumaganad a henero:&lt;ref name=BioLib /&gt;&lt;ref name=GRIN /&gt;
{{div col}}
{{Unbulleted list|
''[[Actinocheita]]''|
''[[Amphipterygium]]''|
''[[Anacardium]]''|
''[[Androtium]]''|
''[[Apterokarpos]]''|
''[[Astronium]]''|
''[[Baronia (plant)|Baronia]]''|
''[[Blepharocarya]]''|
''[[Bonetiella]]''|
''[[Bouea]]''|
''[[Buchanania]]''|
''[[Campnosperma]]''|
''[[Campylopetalum]]''|
''[[Cardenasiodendron]]''|
''[[Comocladia]]'' – maidenplum|
''[[Cotinus]]'' – asuk-kayo|
''[[Dobinea]]''|
''[[Drimycarpus]]''|
''[[Euleria]]''&lt;ref name=BioLib /&gt;|
''[[Euroschinus]]''|
''[[Faguetia]]''|
''[[Fegimanra]]''|
''[[Gluta]]'' (sinonimo a ''Melanorrhoea''&lt;ref name=BioLib /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1852-1 |title=POWO: ti ''Melanorrhoea'' Wall. ket sinonimo ti ''Gluta'' L. |access-date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920200006/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1852-1 |archive-date=2018-09-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;)|
''[[Haplorhus]]''|
''[[Heeria]]''|
''[[Holigarna]]''|
''[[Laurophyllus]]''|
''[[Lithraea]]''|
''[[Loxopterygium]]''|
''[[Loxostylis]]''|
''[[Malosma]]'' – laurel a sumac|
''[[Mangifera]]'' – mangga|
''[[Mauria]]''|
''[[Melanochyla]]''|
''[[Melanococca]]''&lt;ref name=GRIN /&gt;|
''[[Metopium]]'' – makasabidong a kayo ti Florida|
''[[Micronychia (mula)|Micronychia]]''|
''[[Mosquitoxylum]]''|
''[[Nothopegia]]''|
''[[Ochoterenaea]]''|
''[[Orthopterygium]]''|
''[[Ozoroa]]''|
''[[Pachycormus (mula)|Pachycormus]]''|
''[[Parishia]]''|
''[[Pentaspadon]]''|
''[[Pistacia]]'' – pistachio|
''[[Protorhus]]''|
''[[Pseudosmodingium]]''|
''[[Rhodosphaera]]''|
''[[Rhus]]'' – sumac|
''[[Schinopsis]]''|
''[[Schinus]]'' – peppertree|
''[[Searsia (mula)|Searsia]]''|
''[[Semecarpus]]''|
''[[Smodingium]]''|
''[[Sorindeia]]''|
''[[Swintonia]]''|
''[[Thyrsodium]]''|
''[[Toxicodendron]]'' – poison oak|
''[[Trichoscypha]]''
}}
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist | refs =

&lt;ref name=BioLib&gt;{{cite web | url = https://www.biolib.cz/en/taxon/id730183/ | title = Anacardioideae | work = BioLib | accessdate = 14 Hulio 2015 | archive-date = 2015-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150715153724/http://www.biolib.cz/en/taxon/id730183/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=GRIN&gt;{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?2499 |title=Genera of ''Anacardiaceae'' subfam. ''Anacardioideae'' |work=[[Germplasm Resources Information Network]] (GRIN) [Online Database] |publisher=[[United States Department of Agriculture]] Agricultural Research Service, Beltsville, Maryland |accessdate=14 Jul 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924052813/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?2499 |archivedate=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

}}

== Bibliograpia ==
{{Refbegin}}
* {{cite journal|last1=Pell|first1=Susan K.|last2=Mitchell|first2=John D.|last3=Lowry|first3=Porter P.|last4=Randrianasolo|first4=Armand|last5=Urbatsch|first5=Lowell E.|title=Phylogenetic Split of Malagasy and African Taxa of ''Protorhus'' and ''Rhus'' (Anacardiaceae) Based on cpDNA ''trnL–trnF'' and nrDNA ETS and ITS Sequence Data|journal=Systematic Botany|date=1 Abril 2008|volume=33|issue=2|pages=375–383|doi=10.1600/036364408784571545}}
* {{cite book|last1=Pell|first1=Susan Katherine|title=Molecular systematics of the cashew family (Anacardiaceae)|date=May 2004|publisher=Department of Biological Sciences, Louisiana State University|url=http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-04152004-101232/unrestricted/Pell_dis.pdf|format=PhD thesis|access-date=2017-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821121314/http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-04152004-101232/unrestricted/Pell_dis.pdf|archive-date=2008-08-21|url-status=dead|df=}}
{{Refend}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{commonscat-inline|Anacardiaceae}}
* {{wikispecies-inline|Anacardiaceae}}
{{Taxonbar|from=Q4750637}}

[[Kategoria:Anacardiaceae]]</text>
      <sha1>k55wuebvpf3x3xwrbfjdv8dj7r4hxrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nagan a botaniko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57473</id>
    <revision>
      <id>407393</id>
      <parentid>399222</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5088" sha1="cb1xe5scg9ww9aag5ajglqn3ehbppnl" xml:space="preserve">[[Papeles:English Daisy (Bellis Perennis).jpg|thumb|right|233px|Ti ''[[Bellis perennis]]'' ket addaan iti maysa a nagan a botaniko ken adu a kadawyan a nagnagan, mairaman ti perenial a daisy, daisy ti parangan, kadawyan a daisy, ken ti Ingles a daisy.]]
Ti '''nagan a botaniko''' ket ti pormal a [[sientipiko a nagan]] a maitunos iti ''[[International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]]'' (ICN) ken, no daytoy ket maipanggep iti [[cultigen]] ti mula, ti maipatinayon a [[kultibar]] wenno dagiti epiteta ti [[Grupo ti kultibar|grupo]] ket nasken a maitunos iti ''[[International Code of Nomenclature for Cultivated Plants]]'' (ICNCP). Ti kodigo ti nomenklatura ket sakupenna &quot;amin dagiti organismo a tradisional a natrato a kas algas, Dagiti [[fungus]], wenno mulmula, no man posil wenno saan a posil , a mairaman ti asul-berde nga algas ([[Cyanobacteria]]), [[Chytridiomycota|chytrids]], dagiti [[oomycete]], dagiti [[slime mould]] ken dagiti [[Potosintesis|potosintetiko]] a [[protista]] nga agraman dagiti bukodda a taksonomiko a maikabagian a saan a potosintetiko a grupo (ngem malaksid ti [[Microsporidia]]).&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=McNeill, J. |author2=Barrie, F.R. |author3=Buck, W.R. |author4=Demoulin, V. |author5=Greuter, W. |author6=Hawksworth, D.L. |author7=Herendeen, P.S. |author8=Knapp, S. |author9=Marhold, K. |author10=Prado, J. |author11=Prud'homme Van Reine, W.F. |author12=Smith, G.F. |author13=Wiersema, J.H. |author14=Turland, N.J. |year=2012 |volume=Regnum Vegetabile 154 |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code) adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011 |publisher=A.R.G. Gantner Verlag KG |isbn=978-3-87429-425-6 |url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104060236/http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title |archivedate=2013-11-04 |df= }}&lt;/ref&gt;

Ti panggep ti maysa a pormal anagan ket iti panagadda iti bugbugtong a nagan a maawat ken mausar iti sangalubongan para iti naipangruna a mula wenno grupo ti mula. Kas pagarigan, ti nagan a botaniko ti ''[[Bellis perennis]]'' ket mangibaga iti sebbangan ti mula a patneng kadagiti kaaduan a pagilian iti [[Europa]] ken ti [[Tengnga a Daya]], nga ayan a nakaurnongan kadagiti nadumaduma a nagan kadagiti adu a pagsasao. Iti kalpasan, naipaammo idi ti mula iti sangalubongan, a nangiyeg daytoy iti pannakaiyasideg kadagiti ad-adu pay a pagsasao. Ti Ingles a nagan para iti daytoy a sebbangan ti mula ket mairaman ti: daisy,&lt;ref&gt;[http://www.ecoflora.co.uk/search_species2.php?plant_no=1690050020 Ecological Flora of the British Isles] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312061456/http://www.ecoflora.co.uk/search_species2.php?plant_no=1690050020 |date=2007-03-12 }}&lt;/ref&gt; Ingles a daisy,&lt;ref&gt;{{GRIN | ''Bellis perennis'' | 6728 | accessdate=2011-06-05 }}&lt;/ref&gt; ken lawn daisy.&lt;ref name=&quot;McCarty2001&quot;&gt;{{cite book|author=L. B. McCarty|title=Color Atlas of Turfgrass Weeds|url=https://books.google.com/books?id=VhZ-eZpZUKgC&amp;pg=PA102|date=15 Enero 2001|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-57504-142-1|page=102|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502010108/https://books.google.com/books?id=VhZ-eZpZUKgC&amp;pg=PA102|archivedate=2 Mayo 2016}}&lt;/ref&gt; The cultivar ''Bellis perennis'' 'Aucubifolia' is a golden-variegated horticultural selection of this species.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
* {{cite book|last1=Pavord|first1=Anna|authorlink=|title=The naming of names the search for order in the world of plants.|date=2005|publisher=Bloomsbury|location=New York|isbn=978-1-59691-965-5|url=https://books.google.com/books?id=qksX1BeWkqcC|accessdate=18 Pebrero 2015}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{cite book|author=Brickell, C.D.|author2=Alexander, C.|author3=David, J.C.|author4=Hetterscheid, W.L.A.|author5=Leslie, A.C.|author6=Malecot, V.|author7=Jin, X.|author8=Editorial committee|author9=Cubey, J.J.|year=2009|title=International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP or Cultivated Plant Code), incorporating the Rules and Recommendations for naming plants in cultivation|publisher=International Association for Plant Taxonomy and International Society for Horticultural Science|edition=8th|url=http://www.actahort.org/chronica/pdf/sh_10.pdf|access-date=2019-02-14|archive-date=2011-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813170303/http://www.actahort.org/chronica/pdf/sh_10.pdf|url-status=dead}} Inampon babaen ti International Union of Biological Sciences International Commission for the Nomenclature of Cultivated Plants.
*[http://www.plantlives.com/plant_botanical_def_list.php?s=20&amp;p=8&amp;sort=&amp;search=O Plant botanical definition list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807111133/http://www.plantlives.com/plant_botanical_def_list.php?s=20&amp;p=8&amp;sort=&amp;search=O |date=2020-08-07 }}. Naala idi 12 Nobiembre2016.

{{Biolohia-pungol}}

[[Kategoria:Botaniko a nomenklatura| Nagan]]
[[Kategoria:Taksonomia ti mula]]</text>
      <sha1>cb1xe5scg9ww9aag5ajglqn3ehbppnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mangifera dongnaiensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57691</id>
    <revision>
      <id>407387</id>
      <parentid>403937</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1758" sha1="j6s6icv2007498o63cmls4x8gjuaulq" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = 
|image_caption = 
|status = EN
|status_system = IUCN3.1
|status_ref = &lt;ref name=iucn2&gt;{{cite journal |author=Maxted, N. |author2=Rhodes, L. |name-list-style=amp |title=''Mangifera dongnaiensis'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=2016 |page= e.T32133A2810468 |publisher=[[IUCN]] |year=2016 |url= http://www.iucnredlist.org/details/32133/0 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T32133A2810468.en |access-date=9 Nobiembre 2017}}&lt;/ref&gt;
|genus = Mangifera
|species = dongnaiensis
|authority = Pierre
}}

Yi '''''Mangifera dongnaiensis'''''&lt;ref&gt;Pierre (1897) ''Fl. Forest. Cochinch.'' 21: s.p.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=iucn&gt;{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16821395|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|accessdate= 21 Enero 2018|author= Roskov Y.|author2= Kunze T., Orrell T.|author3= Abucay L.|author4= Paglinawan L.|author5= Culham A.|author6= Bailly N.|author7= Kirk P., Bourgoin T.|author8= Baillargeon G.|author9= Decock W.|author10= De Wever A.|author11= Didžiulis V.|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|archive-url= https://web.archive.org/web/20180122125319/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16821395|archive-date= 2018-01-22|url-status= dead}}&lt;/ref&gt; ket ti sebbangan ti a [[mula]] iti pamilia ti [[Anacardiaceae]]. Daytoy ket  maysa a madangran&lt;ref name=iucn /&gt; nga [[Endemismo|endemiko]] a kayo a mabirukan idiay [[Bietnam]], a matawtawagan idiay a kas ti ''xoài rừng''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q5473090}}
{{Anacardiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Mangifera|dongnaiensis]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Bietnam]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Bietnam]]

]</text>
      <sha1>j6s6icv2007498o63cmls4x8gjuaulq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SNAC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57812</id>
    <revision>
      <id>407430</id>
      <parentid>367333</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3800" sha1="5tvxo8i2cnt755lapq85njsxwr43seq" xml:space="preserve">Ti '''Social Networks and Archival Context''' ('''SNAC''') ket ti maysa nga online a proyekto para iti panagduktal, panagbiruk, ken panagusar kadagiti naiwarwaras a [[Nairehistro a pakasaritaan|historikal a rehistro]] a maipanggep iti tattao, dagiti pamilia, ken dagiti gunglo.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bromley |first=Anne |year=2017 |title=DIGITAL SOCIAL NETWORK LINKING THE LIVING AND THE DEAD EXPANDS |publisher=UVAToday  |publication-place=|page= |url=https://news.virginia.edu/content/digital-social-network-linking-living-and-dead-expands |accessdate=10 Enero 2019}}&lt;/ref&gt;

== Pakasaritaan ==
Nabangon ti SNAC idi 2010, iti pundo manipud iti [[National Endowment for the Humanities]] (NEH) babaen ti [[National Archives and Records Administration]] (NARA),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aotus.blogs.archives.gov/2015/08/18/introducing-snac/ |title=Introducing SNAC |last=Ferriero |first=David |date=2015-08-18 |website=National Archives – AOTUS blog |archive-url= |archive-date= |url-status= |access-date=2017-05-08}}&lt;/ref&gt; [[California Digital Library]] (CDL), [[Institute for Advanced Technology in the Humanities]] (IATH) iti [[Unibersidad ti Virginia]] ken ti [[Unibersidad ti California, Eskuela ti Pakaammo ti Berkeley]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://socialarchive.iath.virginia.edu/about.html|title=SNAC: Social Networks and Archival Context|last=|first=|date=|website=socialarchive.iath.virginia.edu|language=Ingles|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619084215/http://socialarchive.iath.virginia.edu/about.html|archive-date=2016-06-19|url-status=dead|access-date=2017-05-08|df=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LarsonPitti2014&quot;&gt;{{cite conference |last1=Larson |first1=Ray R. |last2=Pitti |first2=Daniel |last3=Turner |first3=Adrian |date=2014 |title=SNAC: The Social Networks and Archival Context project – Towards an archival authority cooperative |book-title=IEEE/ACM Joint Conference on Digital Libraries |conference=JCDL 2014 |pages=427–428 |doi=10.1109/JCDL.2014.6970208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Pitti |first=Daniel |year= |title=Social Networks and Archival Context Project |publisher=University of Virginia |publication-place= |page=1 |url=http://ica2012.ica.org/files/pdf/Full%20papers%20upload/ica12Final00310.pdf |accessdate=10 Enero 2019 }}&lt;/ref&gt; Pinunduan ti [[Andrew W. Mellon Foundation]] ti maikadua a paset ti proyekto manipud idi 2012 aginggana idi 2014.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Pitti |first=Daniel |year= |title=Social Networks and Archival Context Project |publisher=University of Virginia |publication-place= |page=1 |url=http://ica2012.ica.org/files/pdf/Full%20papers%20upload/ica12Final00310.pdf |accessdate=10 Enero 2019 }}&lt;/ref&gt;

Maysa kadagiti ramit ti proyekto ket ti maysa a langa ti radial-graph a makatulong a mangilasin iti maysa a social network kadagiti koneksion ti suheto a mainaig kadagiti historikal nga indibidual.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Howard |first=Jennifer |year=2012 |title=Projects Aims to Build Online Hub for Archival Materials |publisher=The Chronicle of Higher Education |publication-place= |page= |url=https://www.chronicle.com/article/Building-a-Digital-Map-of/131846 |accessdate=10 Enero 2018 }}&lt;/ref&gt;

Kakuyog nga inus-usar ti SNAC kadagiti sabali a dihital nga arkibo tapno maikapet kadagiti mainaig a historikal a rehistro.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bromley |first=Anne |year=2018 |title=UVA LIBRARY TO ENHANCE NATIONAL DIGITAL ARCHIVE OF AFRICAN-AMERICAN LEADERS |publisher=UVAToday |publication-place= |page= |url=https://news.virginia.edu/content/uva-library-enhance-national-digital-archive-african-american-leaders |accessdate=10 Enero 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Opisial a website}}

{{Biblioteka-pungol}}
{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Dagiti online a database ti tao]]</text>
      <sha1>5tvxo8i2cnt755lapq85njsxwr43seq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Natural Resources Conservation Service</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59478</id>
    <revision>
      <id>407398</id>
      <parentid>403022</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6020" sha1="q6s1ewbha1xfu1ahpvllnoez0m6zzga" xml:space="preserve">[[Papeles:US-NaturalResourcesConservationService-Logo.svg|thumb|Website: {{URL|www.nrcs.usda.gov}}]]

Ti '''Natural Resources Conservation Service''' ('''NRCS'''), dati nga ammo a kas ti '''Soil Conservation Service''' ('''SCS'''), ket ti maysa nga ahensia iti [[United States Department of Agriculture|Departamento ti Agrikultura ti Estados Unidos]] (USDA) a mangited iti teknikal a tulong kadagiti [[mannalon]] ken dagiti sabali pay nga agtagtagikua iti daga ken dagiti mangimatmaton.

Nabaliwan ti naganna idi 1994 idi las-ud ti presidensia ni [[Bill Clinton]] tapno maipaltiing iti nalawlawa a gandatna. Daytoy ket relatibo a bassit nga ahensia, agdama a buklen dagiti agarup a 12,000 nga empleado.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/main/national/people/|title=People|last=|first=|date=|website=Natural Resources Conservation Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804012559/https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/main/national/people/|archive-date=2017-08-04|url-status=live|access-date=Enero 27, 2018|df=}}&lt;/ref&gt; Ti gandatna ket ti mangpasayaat, mangsalaknib, ken mangkonserba kadagiti masna a rekurso kadagiti pribado a daga babaen ti kooperatibo a pannakiasmang iti estado ken dagiti lokal nga ahensia.  Bayat a ti kangrunaan a pagtengngaan iti isipna ket dagiti daga iti [[agrikultura|talon]], daytoy ket nakaaramid kadagiti adu a teknikal a kontribusion iti agrimensura iti daga, panangidasig ken panagpasayaat iti kalidad ti danum.&lt;ref&gt;U.S. Natural Resources Conservation Service (NRCS). Washington, DC. [https://www.nrcs.usda.gov/programs/soilsurvey &quot;Soil Survey Programs.&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726173140/http://www.nrcs.usda.gov/programs/soilsurvey/ |date=2011-07-26 }} Naala idi 2009-06-05.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;NRCS. [https://www.nrcs.usda.gov/technical/standards/nhcp.html &quot;National Conservation Practice Standards.&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611092227/http://www.nrcs.usda.gov/technical/standards/nhcp.html |date=2011-06-11 }} National Handbook of Conservation Practices. Naala idi 2009-06-05.&lt;/ref&gt; Ti maysa a pagarigan ket ti [[Conservation Effects Assessment Project]] (CEAP), a nabangon a mangidagup kadagiti pagimbagan kadagiti ganetget ti konserbasion a maipapan iti agrikultura a naital-o ken sinuportaran babaen dagiti programa iti Farm Security and Rural Investment Act of 2002 (2002 Farm Bill). Ti NRCS ket ti mangiyuna nga ahensia iti daytoy a proyekto.

== Pakasaritaan ==
Napundar ti ahensia gapu kadagiti ganetget ni [[Hugh Hammond Bennett]], ti maysa a pionero ti konserbasion iti daga a nagtrabaho para iti [[United States Department of Agriculture|Departamento ti Agrikultura]] manipud idi 1903 aginggana idi 1952.&lt;ref name=&quot;Cook&quot;&gt;{{cite web|last=Cook|first=Maurice|title=Hugh Hammond Bennett: the Father of Soil Conservation|url=http://www.soil.ncsu.edu/about/century/hugh.html|work=Department of Soil Science, College of Agriculture and Life Sciences|publisher=North Carolina State University|accessdate=30 Septiembre 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720122812/http://www.soil.ncsu.edu/about/century/hugh.html|archivedate=20 Hulio 2011|df=}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720122812/http://www.soil.ncsu.edu/about/century/hugh.html |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt; Ti pammaregta ni Bennett ket naibatay iti pannakaammona kadagiti dakes nga apekto iti [[nurunor iti daga]] ken dagiti impaktona kadagiti daga ti Estados Unidos&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nrcs.usda.gov/about/history/bennett.html |title=Biography of Hugh Hammond Bennett |publisher=NRCS |accessdate=2008-01-10 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071227103851/http://www.nrcs.usda.gov/about/history/bennett.html |archivedate=2007-12-27 |df= }}&lt;/ref&gt; a nakaiturongan ti [[Dust Bowl]] kadagiti taen idi 1930. Idi Septuembre 13, 1933, naporma ti Soil Erosion Service iti [[United States Department of the Interior|Departamento ti Interior]], nga indauluan babaen ni Bennett.  Naiyakar ti serbisio iti Departamento ti Agrikultura idi Marso 23, 1935, ken kalpasan iti nabiit a panawen, daytoy ket naitipon kadagiti sabali a yunit ti USDA tapno mabukel ti Soil Conservation Service babaen ti Soil Conservation and Domestic Allotment Act ti 1935.&lt;ref&gt;Soil Conservation and Domestic Allotment Act, P.L. 74-46, {{USStat|49|163}}, {{USC|16|590(e)}}, Abril 27, 1935.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archives&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/114.html |title=Records of the Natural Resources Conservation Service |publisher=NARA |accessdate=2008-01-10 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071207195045/http://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/114.html |archivedate=2007-12-07 }}&lt;/ref&gt;

Mangimaton idi ti Soil Conservation Service kadagiti 500 a kampo ti [[Civilian Conservation Corps]] kadagiti baetan ti 1933 ken 1942. Ti kangrunaan a panggep dagitoy a kampo ket ti panagkontrol ti nurunor iti daga.&lt;ref&gt;[http://www.u-s-history.com/pages/h1586.html Civilian Conservation Corps (CCC).] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530223246/http://www.u-s-history.com/pages/h1586.html |date=2013-05-30 }} ''U-S-History.com'', Online Highways LLC. Naala idi Hulio 27, 2014.&lt;/ref&gt;

Nagtultuloy a kas hepe ni Hugh Bennett, ti puesto a tinengngelna aginggana idi nagretiro idi 1952.&lt;ref name=&quot;Cook&quot; /&gt;  Idi Oktubre 20, 1994, nanaganan manen ti ahensia iti Natural Resources Conservation Service a kas parte ti Federal Crop Insurance Reform and Department of Agriculture Reorganization Act ti 1994.&lt;ref name=&quot;archives&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Federal Crop Insurance Reform and Department of Agriculture Reorganization Act of 1994, {{USStat|108|3223}}, Oktubre13, 1994.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://www.nrcs.usda.gov/ Natural Resources Conservation Service] – Opisial a website

{{Kontrol ti autoridad}}

[[Kategoria:Departamento ti Agrikultura ti Estados Unidos]]</text>
      <sha1>q6s1ewbha1xfu1ahpvllnoez0m6zzga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Osbeckia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60101</id>
    <revision>
      <id>407403</id>
      <parentid>400037</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4310" sha1="5qkzekkg9ayhledgo2t0mdwl4sv2gc6" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|image = Osbeckia muralis in Kadavoor.jpg
|image_caption = ''[[Osbeckia muralis]]''
|taxon = Osbeckia
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = Dagiti sebbangan
|subdivision = Kitaen ti teksto
}}

Ti '''''Osbeckia''''' ket ti henero dagiti [[mula]] iti pamilia ti [[Melastomataceae]]. Daytoy ket naipanagan ken ni [[Carl Linnaeus]] para ken ni [[Pehr Osbeck]] (1723–1805) ti maysa a [[Suesia|Sueko]] nga eksplorador ken naturalista.
[[Papeles:Osbeckia chinensis 1.jpg|thumb|right|''[[Osbeckia chinensis]]'']]
[[Papeles:OsbeckiaFlower.jpg|thumb|right|Bariweswes ti sabong]]

== Pannakaiwarwaras ==
Dagiti Osbeckia ket patneng iti Akindaya nga [[Asia]] — [[Tsina]], [[Hapon]], [[Malaysia]], [[India]], [[Sri Lanka]] ken [[Australasia]]. Sumagmamano kadagiti sebbangan ket nasukisok para kadagiti pangngagas a tagikuada.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=10813559 |title=Protection by ''Osbeckia aspera'' against carbon tetrachloride-mediated alterations in microsomal drug metabolizing enzyme activity |journal=[[Journal of Pharmacy and Pharmacology]] |volume=52 |issue=4 |date=2000-04-01 |pages=461–465 |author1=M. I. Thabrew |author2=R. D. Hughes |author3=C. D. Gove |author4=B. Portmann |author5=R. Williams |author6=I. G. McFarlane |doi=10.1211/0022357001774084 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=8553682 |title=Protective effects of ''Osbeckia octandra'' against paracetamol-induced liver injury |journal=Xenobiotica |year=1995 |volume=25 |issue=9 |pages=1009–1017 |author=K. A. P. W. Jayatilaka &amp; M. I. Thabrew |doi=10.3109/00498259509046671}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti maawat a sebbangan ==
Dagiti sumaganad nga 11 a sebbangan ket dagiti maawat a botanikal a nagan segun ti [https://web.archive.org/web/20241201022251/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Osbeckia+ The Plant List].

*''[[Osbeckia afzelii]]'' &lt;small&gt;(Hook. f.) Cogn. &lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia capitata]]'' &lt;small&gt;Benth. ex Naudin &lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia chinensis]]'' &lt;small&gt;L.	 &lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia crinita]]'' &lt;small&gt;Benth. ex C.B. Clarke&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia decandra]]'' &lt;small&gt;(Sm.) DC.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia nepalensis]]'' &lt;small&gt;Hook. f.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia nutans]]'' &lt;small&gt;Wall. ex C.B. Clarke&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia porteresii]]'' &lt;small&gt;Jacq.-Fél.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia praviantha]]'' &lt;small&gt;Jacq.-Fél.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia stellata]]'' &lt;small&gt;Buch.-Ham. ex Ker Gawl.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia tubulosa]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt;

== Dagiti di nasolbar a sebbangan ==
Maus-usar dagiti sumaganad a botankal a nagan kadagiti teksto, ngem naikategoria a kas Di nasobar babaen ti The Plant List.

*''[[Osbeckia aspera]] '' &lt;small&gt;Bl.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia brachystemon]]'' &lt;small&gt; Naudin&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia calotricha]]'' &lt;small&gt; A. Chev.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia capitata]]'' &lt;small&gt; Benth. ex Walp.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia ciliaris]]'' &lt;small&gt; Ser. ex DC.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia cogniauxiana]]'' &lt;small&gt; De Wild.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia crepiniana]] '' &lt;small&gt;Cogn.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia cupularis]]'' &lt;small&gt; D. Don ex Wight &amp; Arn.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia elliptica]]'' &lt;small&gt; Naudin&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia incana]]'' &lt;small&gt; E. Mey. ex Hochst.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia lanata]]'' &lt;small&gt;Alston&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia leschnaultiana]]'' &lt;small&gt; DC.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia liberica]]'' &lt;small&gt; Stapf&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia mehrana]]'' &lt;small&gt; Giri &amp; Nayar&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia muralis]] '' &lt;small&gt;Naudin&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia octandra]] '' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia porteresii]]'' &lt;small&gt; Jacq.-Fél.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia praviantha]]'' &lt;small&gt; Jacq.-Fél.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia pusilla]] '' &lt;small&gt;De Wild.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia reticulata]]'' &lt;small&gt; Bedd.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia rubicunda]]'' &lt;small&gt; Arn.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia septemnervia]]'' &lt;small&gt; Ham. ex Craib&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia tubulosa]]'' &lt;small&gt; Sm.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia umlaasiana]]'' &lt;small&gt; Hochst.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia virgata]] '' &lt;small&gt;D. Don ex Wight &amp; Arn.&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia wattii]]'' &lt;small&gt; Craib&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia wynaadensis]]'' &lt;small&gt; C.B. Clarke&lt;/small&gt;
*''[[Osbeckia zeylanica]] '' &lt;small&gt;Steud. ex Naudin &lt;/small&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}

{{Taxonbar|from=Q536971}}
{{Melastomataceae-pungol}}

[[Kategoria:Osbeckia| ]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]</text>
      <sha1>5qkzekkg9ayhledgo2t0mdwl4sv2gc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tibouchina urvilleana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60194</id>
    <revision>
      <id>407443</id>
      <parentid>406362</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3513" sha1="t5itc86jtdwua026uaenonr3g3b89ir" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = Flower in Horton Plains 1.jpg
| image_caption = Sabong ti ''Tibouchina urvilleana'', Sri Lanka
| genus = Tibouchina
| species = urvilleana
| authority = [[Alfred Cogniaux|Cogn.]]
}}

Ti '''''Tibouchina urvilleana''''' ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti [[pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Melastomataceae]], a patneng iti Brasil. Agtubo iti katayag iti {{pagbaliwen|3|-|6|m|ft|0|abbr=on}} iti {{pagbaliwen|2|-|3|m|ft|0|abbr=on}} iti kaakaba. Daytoy ket agdalapdap a bassit a mula nga addaan kadagiti longitudinal nga urat, nangisit a berde a nadutdutan a bulong. Dagiti rimpuok ti naraniag a purpura a sabong aginggana iti {{pagbaliwen|10|cm|0|abbr=on}} iti diametro, nga addaan kadagiti nangisit nga estambre, ket agsabong iti amin a paset ti kalgaw ken  otonio.&lt;ref name=RHSAZ&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1-4053-3296-4|pages=1136}}&lt;/ref&gt;

Dagiti kadawayna a nagan iti ket mairaman ti lasiandra, prinsesa a sabong, pleroma, ken purpura a gloria a kayo&lt;ref name=&quot;RHSPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1932|title=RHS Plant Selector – ''Tibouchina urvilleana''|accessdate=6 Hunio 2013}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Ti [[Nagan a botaniko#Du a nagan|espesipiko nga epiteta]] iti ''urvilleana'' ket mangipalagip ken ni [[Jules Dumont d'Urville]] ti maika-19 a siglo a Pranses nga eksplorador ken botaniko .&lt;ref name=RHSLG&gt;{{cite book|last=Harrison|first=Lorraine|title=RHS Latin for gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|year=2012|publisher=Mitchell Beazley|location=United Kingdom|isbn=978-1-84533-731-5|pages=224}}&lt;/ref&gt;

== Panagmula ==
Ti ''T. urvilleana'' ket nakagun-od iti [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref name=&quot;RHSPS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = Hulio 2017 | page = 102 | publisher = Royal Horticultural Society | accessdate = 23 Disiembre 2018}}&lt;/ref&gt;

Iti kabassitan a temperatura iti {{pagbaliwen|3|C|F|abbr=on}}, daytoy ket makasapul iti panagsalaknib iti panaglalam-ek, ken masansan a naimulmula iti konserbatorio kadagiti [[Kalalainganna a klima|temperado]] a lugar. Nupay kasta, mabalin pay daytoy a maimula iti ruar iti nainit, nalinongan a lugar.&lt;ref&gt;http://edis.ifas.ufl.edu/st633&lt;/ref&gt; Nasaysayaat a maimula kadagiti asidiko ken nasayaat a maatianan a daga ken maiwaras babaen dagiti saringit. Mabalin adaytoy a masanay ken maipatubo iti maysa a trellis.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=282684&amp;isprofile=0&amp;|title=Tibouchina urvilleana – Plant Finder|website=www.missouribotanicalgarden.org|language=Ingles|access-date=2018-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222011205/http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=282684&amp;isprofile=0&amp;|archive-date=2024-12-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

[[Papeles:Tibouchina urvilleana (Glänzende Tibouchine, Prinzessinenblüte).JPG|thumb|''Tibouchina urvilleana'', Botanischer Garten [[Leipzig]]|left ]]

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}

{{Taxonbar|from=Q3528122}}

[[Kategoria:Tibouchina|urvilleana]]
[[Kategoria:Flora ti Brasil]]</text>
      <sha1>t5itc86jtdwua026uaenonr3g3b89ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Terminalia (mula)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60412</id>
    <revision>
      <id>407442</id>
      <parentid>403778</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11278" sha1="bwi3tc8youp2iiz0rbl4o848lsnvfg2" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|image = Terminalia catappa 1.jpg
|image_caption = ''[[Terminalia catappa|T. catappa]]''
|taxon = Terminalia
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11944 |title=Genus: ''Terminalia'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2007-10-05 |accessdate=2011-02-03 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121011003837/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11944 |archivedate=2012-10-11 |df= }}&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = Dagiti sebbangan
|subdivision = Kitaen ti teksto
|synonyms = ''Badamia'' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Catappa'' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Chicharronia'' &lt;small&gt;A.Rich.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Chuncoa'' &lt;small&gt;Pav. ex Juss.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Fatrea'' &lt;small&gt;Juss.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Gimbernatea'' &lt;small&gt;Ruiz &amp; Pav.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Hudsonia'' &lt;small&gt;A.Rob. ex Lunan&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Kniphofia'' &lt;small&gt;Scop.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Myrobalanifera'' &lt;small&gt;Houtt.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Myrobalanus'' &lt;small&gt;Gaertn.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Pentaptera'' &lt;small&gt;Roxb.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Ramatuela'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Ramatuella'' &lt;small&gt;Kunth, orth. var.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Resinaria'' &lt;small&gt;Comm. ex Lam.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Tanibouca'' &lt;small&gt;Aubl.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Vicentia'' &lt;small&gt;Allemão&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;GRIN&quot; /&gt;
|}}

Ti '''''Terminalia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] ti dakkel a kaykayo iti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Combretaceae]], a mangbukel kadagiti agarup a 100 a [[sebbangan]] a naiwarwaras kadagiti [[Tropiko|tropikal a rehion]] iti lubong. Makaala daytoy a henero ti naganna manipud iti [[Pagsasao a Latin|Latin]] iti ''terminus'', a mangibagbaga a dagiti bulong ket agparang iti ngto dagiti busel.

== Dagiti napili a sebbangan ==
[[Papeles:Terminalia argentea.jpg|thumb|Sabsabong ti ''Terminalia argentea'']]
[[Papeles:A Hoverfly on a Desi Badam (Terminalia catappa) in Hyderabad, AP W IMG 0494.jpg|thumb|Sabsabong ti ''[[Terminalia catappa|T. catappa]]'']]
*''[[Terminalia acuminata]]'' &lt;small&gt;(Fr. Allem.) Eichl.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia albida]]'' &lt;small&gt;Scott-Elliot&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia altissima]]'' – White afara
*''[[Terminalia amazonia]]'' &lt;small&gt;(J.F.Gmel.) Exell&lt;/small&gt; (''T. hayesii'', ''Chuncoa amazonia'') – Puraw nga olibae
*''[[Terminalia arbuscula]]'' &lt;small&gt;Sw.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia archipelagi]]'' &lt;small&gt;Coode&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia arenicola]]'' &lt;small&gt;Byrnes&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia argentea]]'' &lt;small&gt;Mart.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia arjuna]]'' &lt;small&gt;(Roxb. ex DC.) Wight &amp; Arn.&lt;/small&gt; (''Pentaptera arjuna'', ''Pentaptera glabra'') – Arjuna, koha, white marudah
*''[[Terminalia arostrata]]'' &lt;small&gt;Ewart &amp; O.B.Davies&lt;/small&gt; – Crocodile tree
*''[[Terminalia australis]]'' &lt;small&gt;Cambess&lt;/small&gt; – [[Palo amarillo]], Tanimbú
*''[[Terminalia avicennioides]]''
*''[[Terminalia bellirica]]''  &lt;small&gt;(Gaertn.) Roxb.&lt;/small&gt; (''Myrobalanus bellirica'') – [[beleric]]
*''[[Terminalia bentzoe]]'' &lt;small&gt;(L.) L. f.&lt;/small&gt; (=''T. angustifolia'', ''T. bentzoin'', ''T. mauritiana'')
*''[[Terminalia bialata]]'' &lt;small&gt;(Roxb.) Steud.&lt;/small&gt; – Indiano apirak greywood, pirak a greywood
*''[[Terminalia brachystemma]]''
*''[[Terminalia brassii]]''  &lt;small&gt;Exell&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia brownii]]'' &lt;small&gt;Fresen.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia bucidoides]]'' &lt;small&gt;Standley &amp; L.O.Williams&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia bursarina]]''  – Bendee
*''[[Terminalia calamansanai]]'' &lt;small&gt;(Blanco) Rolfe&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia canescens]]'' &lt;small&gt;(DC.) Radlk.&lt;/small&gt; – Jalool
*''[[Terminalia carolinensis]]'' &lt;small&gt;Kaneh.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia carpentariae]]'' &lt;small&gt;C.T.White&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia catappa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; – Indiano nga almendaras, tropikal nga almendaras, payong a kayo
*''[[Terminalia chebula]]'' &lt;small&gt;Retz.&lt;/small&gt; (''T. reticulata'') – Nangisit a myrobalan, chebulic myrobalan, inknut
*''[[Terminalia cherrieri]]'' &lt;small&gt;McKee&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia ciliata]]''
*''[[Terminalia circumalata]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia citrina]]'' &lt;small&gt;(Gaertn.) Roxb. ex Fleming&lt;/small&gt; (=''T. arborea'')
*''[[Terminalia corticosa]]'' (''T. mucronata'')
*''[[Terminalia cunninghamii]]'' &lt;small&gt;C.A.Gardner&lt;/small&gt; – Pindan quondong
*''[[Terminalia eddowesii]]'' &lt;small&gt;Coode&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia elliptica]]'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt; (''T. alata, T. tomentosa'') – Indian-laurel
*''[[Terminalia eriostachya]]'' &lt;small&gt;A.Rich.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia ferdinandiana]]'' &lt;small&gt;Exell&lt;/small&gt; – billygoat plum, Kakadu plum, gubinge
*''[[Terminalia fitzgeraldii]]'' &lt;small&gt;C.A.Gardner&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia foetidissima]]'' &lt;small&gt;Griff.&lt;/small&gt; (''T. ovocarpa'')
*''[[Terminalia franchetii]]'' &lt;small&gt;Gagnep.&lt;/small&gt; (''T. triptera'')
*''[[Terminalia glabrescens]]''
*''[[Terminalia glaucifolia]]''
*''[[Terminalia grandiflora]]'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia hadleyana]]'' &lt;small&gt;W.Fitzg.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia hararensis]]'' &lt;small&gt;Engl. ex Diels&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia hecistocarpa]]'' &lt;small&gt;Engl. ex Diels&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia intermedia]]'' &lt;small&gt;(A.Rich.) Urban&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia ivorensis]]'' &lt;small&gt;A.Chev.&lt;/small&gt; – Idigbo, Black afara, blackbark, brimstone wood, shingle wood
*''[[Terminalia januariensis]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia kaernbachii]]'' &lt;small&gt;Warb.&lt;/small&gt; (''T. okari'') – okari nut [[Papeles:Flowers with Sykes's warbler I IMG 1880.jpg|thumb|Sabsabong ti ''[[Terminalia arjuna|T. arjuna]]'']]
*''[[Terminalia kangeanensis]]'' &lt;small&gt;Slooten&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia kuhlmannii]]'' &lt;small&gt;Alwan &amp; Stace&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia kumpaja]]'' &lt;small&gt;R.L.Barrett&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia latifolia]]'' &lt;small&gt;Sw.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia latipes]]'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt;
**''Terminalia latipes'' subsp. ''psilocarpa'' &lt;small&gt;Pedley&lt;/small&gt; (=''T. ferdinandiana'') – [[Kakadu plum]]
*''[[Terminalia littoralis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia macroptera]]'' &lt;small&gt;Guill. &amp; Perr.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia microcarpa]]'' &lt;small&gt;Decne.&lt;/small&gt; (=''T. edulis'')
*''[[Terminalia muelleri]]''
*''[[Terminalia myriocarpa]]'' [[Papeles:Terminalia bellerica W IMG 9222.jpg|thumb|Puon ti ''[[Terminalia bellirica]]'']]
*''[[Terminalia neotaliala]]'' Kayo ti almendaras ti Madagascar
*''[[Terminalia nigrovenulosa]]'' &lt;small&gt;Pierre&lt;/small&gt; (sinonimo: ''T. tripteroides'' &lt;small&gt;Craib&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-8200572 |title=The Plant list (naala idi 5 Hulio 2018) |access-date=2019-08-09 |archive-date=2020-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226150430/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-8200572 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)
*''[[Terminalia nitens]]'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia novocaledonica]]'' &lt;small&gt;Däniker&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia oblonga]]'' &lt;small&gt;(Ruiz &amp; Pav.) Steud.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia oblongata]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
**''Terminalia oblongata'' subsp. ''volucris'' &lt;small&gt;(R.Br. ex Benth.) Pedley&lt;/small&gt; (=''T. volucris'') – Rosewood
*''[[Terminalia obovata]]''
*''[[Terminalia oliveri]]''
*''[[Terminalia paniculata]]'' &lt;small&gt;Brandis&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia parviflora]]'' &lt;small&gt;Thwaites&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia pellucida]]'' &lt;small&gt;C.Presl&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia petiolaris]]'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt; – ''Marool''
*''[[Terminalia phanerophlebia]]'' &lt;small&gt;Engl. &amp; Diels&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia phellocarpa]]''
*''[[Terminalia phillyreifolia]]'' &lt;small&gt;(Van Heurck &amp; Müll.Arg.) Gere &amp; Boatwr.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77164579-1 |title=POWO: ''Terminalia phillyreifolia'' (Van Heurck &amp; Müll.Arg.) Gere &amp; Boatwr. (naala idi 24 Septiembre 2018) |access-date=2019-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021230026/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77164579-1 |archive-date=2019-10-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''[[Terminalia platyphylla]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia platyptera]]'' &lt;small&gt;F.Muell.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia porphyrocarpa]]''
*''[[Terminalia procera]]'' &lt;small&gt;Roxb.&lt;/small&gt; (=''T. copelandii'' &lt;small&gt;Elmer&lt;/small&gt;)
*''[[Terminalia prunioides]]'' &lt;small&gt;M.A.Lawson&lt;/small&gt; – Purple pod terminalia [[Papeles:Harra (Terminalia chebula) hanging fruit at 23 Mile, Duars, WB W IMG 5902.jpg|thumb|Bunga ti ''[[Terminalia bellirica|T. bellirica]]'']]
*''[[Terminalia reitzii]]'' &lt;small&gt;Excell&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia rerei]]'' &lt;small&gt;Coode&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia richii]]'' &lt;small&gt;A.Gray&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia saffordii]]'' &lt;small&gt;Merr.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia schimperiana]]'' &lt;small&gt;Hochst.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia sericea]]'' &lt;small&gt;Burch. ex DC.&lt;/small&gt; – Pirak a terminalia
*''[[Terminalia sericocarpa]]''  – Damson
*''[[Terminalia subspathulata]]''
*''[[Terminalia superba]]'' &lt;small&gt;Engl. &amp; Diels&lt;/small&gt; – Limba
*''[[Terminalia triflora]]'' &lt;small&gt;(Griseb.) Lillo&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia trifoliata]]'' &lt;small&gt;Spreng.&lt;/small&gt;
*''[[Terminalia volucris]]'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt;

=== Dagiti dati a naikabil ditoy ===
*''[[Bucida molinetii]]'' &lt;small&gt;(M.Gómez) Alwan &amp; Stace&lt;/small&gt; (as ''T. molinetii'' &lt;small&gt;M.Gómez&lt;/small&gt;)
*''[[Combretum erythrophyllum]]'' &lt;small&gt;(Burch.) Sond.&lt;/small&gt; (as ''T. erythrophylla'' &lt;small&gt;Burch.&lt;/small&gt;)&lt;ref name=&quot;GRINSpecies&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?11944 |title=GRIN Species Records of ''Terminalia'' |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |accessdate=2011-02-03}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Papeles:Semi-looper from Noctuidae family on Terminalia bellerica W IMG 9218.jpg|Bulbulong ti ''[[Terminalia bellirica]]'' a kankanen babaen ti semilooper manipud iti pamilia ti [[Noctuidae]]
Papeles:Terminalia bellerica W IMG 9219.jpg|Bulbulong ti ''[[Terminalia bellirica|T. bellirica]]'' a kankanen babaen ti  semilooper manipud iti pamilia ti [[Noctuidae]]
Papeles:A Hoverfly on a Desi Badam (Terminalia catappa) in Hyderabad, AP W IMG 0495.jpg|Sabsabong ti ''[[Terminalia catappa|T. catappa]]''
Papeles:Terminalia pallida trunk in Talakona, AP W IMG 8294.jpg|Ti ''[[Terminalia pallida|T. pallida]]''  iti bakir ti [[Talakona]], iti [[Distrito ti Chittoor ]] iti [[Andhra Pradesh]], [[India]].
Papeles:Terminalia pallida leaves in Talakona, AP W IMG 8296.jpg|Ti ''[[Terminalia pallida|T. pallida]]''  iti bakir ti [[Talakona]], iti [[Distrito ti Chittoor ]] iti [[Andhra Pradesh]], [[India]]
Papeles:Terminalia porphyrocarpa foliage and flowers.jpg|Bulbulong ken sabsabong ti  ''[[Terminalia porphyrocarpa|T. porphyrocarpa]]''
Papeles:Terminalia foliage.jpg|Bulbulong ken sabsabong ti ''[[Terminalia porphyrocarpa|T. porphyrocarpa]]'' 
Papeles:Terminalia mantaly in Hong Kong.jpg|Ti ''[[Terminalia mantaly]]'' kas kayo ti kalsada iti [[Hong Kong]]
Papeles:Terminalia mantaly003.jpg|Ti ''T. mantaly'' kas makita iti [[Bangalore]]
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Terminalia}}
{{Wikispecies-inline|Terminalia}}

{{Taxonbar|from=Q1469349}}

{{DEFAULTSORT:Terminalia (Mula)}}
[[Kategoria:Terminalia (mula)| ]]
[[Kategoria:Makaagas a mulmula]]</text>
      <sha1>bwi3tc8youp2iiz0rbl4o848lsnvfg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Base Léonore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60585</id>
    <revision>
      <id>407322</id>
      <parentid>343858</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1479" sha1="81wvqe3eomckl9djs1ri3x7ct4grvbx" xml:space="preserve">Ti '''''Base Léonore''''', wenno ti '''Léonore database''', ket ti [[Tattao a Pranses|Pranses]] a [[database]] a mangilista kadagiti rehistro dagitikameng ti [[Légion d'honneur,|Nailian a Bilin ti Lehion ti Pammadayaw]]. Ti database ket ilistana dagiti rehistro dagiti naidutok iti [[Légion d'honneur]] manipud iti pannakairugina idi 1802 ken pimmusay idi 1977.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.culture.gouv.fr/documentation/leonore/ |title=Présentation de la base de données Léonore |date=13 Nobiembre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316145300/http://culture.gouv.fr/documentation/leonore/ |archive-date=16 Marso 2016 |url-status=live |language=Pranses |trans-title= |publisher=Ministère de la Culture et de la Communication |location=Paris |df= }}&lt;/ref&gt;

Manipud idi Enero 2014, aglaon ti database kadagiti 390,000 a rehistro.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.culturecommunication.gouv.fr/Ressources/Bases-de-donnees/Leonore |title=Léonore |date=1 Enero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107004339/http://culturecommunication.gouv.fr/Ressources/Bases-de-donnees/Leonore |archive-date=7 Nobiembre 2014 |url-status=dead |language=Pranses |trans-title= |publisher=Ministère de la Culture et de la Communication |location=Paris |df= }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Opisial a website}}
{{Kontrol ti autoridad}}

{{pungol}}

{{DEFAULTSORT:Base Leonore}}
[[Kategoria:Dagiti online a database]]</text>
      <sha1>81wvqe3eomckl9djs1ri3x7ct4grvbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omphalocarpum elatum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60985</id>
    <revision>
      <id>407402</id>
      <parentid>404793</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5049" sha1="a0s2gro58443hooqindw5rmt6fpj1q3" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Omphalocarpum elatum01.jpg
|image_caption = Plata ti ''Omphalocarpum elatum'' babaen ni [[John Miers (botaniko)|John Miers]] idi 1875
|genus = Omphalocarpum
|species = elatum
|authority = [[John Miers (botaniko)|Miers]]
}}
[[Papeles:Omphalocarpum MHNT.BOT.2005.0.jpg|thumb]]
[[Papeles:Omphalocarpum elatum03.jpg|thumb]]

Ti '''''Omphalocarpum elatum''''' [[John Miers (botaniko)|Miers]] ('omphalocarpum' = puseg-bunga, 'elatum' = natayag) ket ti natayag a tropikal a kayo ti Aprika a maitagikua iti pamilia ti [[Sapotaceae]], a karkarna gapu kadagiti dakkel a bunga a dagus nga agtubo manipud iti puon, ken maipada kadagiti adu a waya iti henero ti [[Lecythidaceae]] iti ''[[Napoleonaea]]''.&lt;ref&gt;https://www.biodiversitylibrary.org/page/761386#page/24/mode/1up&lt;/ref&gt; Daytoy ket mabirukan iti [[Guinea Ekuatorial]], [[Sierra Leone]], [[Ghana]], ti [[Republika ti Tengnga nga Aprika]], [[Gabon]], ti [[Demokratiko a Republika ti Kongo]], [[Nigeria]], [[Liberia]], [[Kamerun], [[Côte d’Ivoire]] ken [[Angola]] iti abagatan.&lt;ref&gt;[http://actd.iict.pt/view/actd:LISC035362 Arquivo Cientifico Tropical]&lt;/ref&gt; Dagiti bunga ket kaykayat dagiti elepante, ken isuda laeng dagiti ayup a  makabasak ti natangken a kontsa. Aramedenda daytoy babaen ti panagtudok ti bunga iti saong bayat tengglen ti sungoda iti rabaw ti daga. Nalaka nga agtubo ti bukel kalapsan a maipasan daytoy iti tiyan ti elepante. Uray saan pay a naipangta, ti siklo ti biag ti kayo ket naikapet kadagiti elepante iti bakir, ken mabalin nga agbalin a maipangta kadagiti rehion a bumasbassiten ti populasion dagiti elepante.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://database.prota.org/PROTAhtml/Omphalocarpum%20elatum_En.htm |title=''Plant Resources of Tropical Africa'' |access-date=2019-09-09 |archive-date=2014-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215221332/http://database.prota.org/PROTAhtml/Omphalocarpum%20elatum_En.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ti kayo ket agarup a {{pagbaliwen|30|m|ft|0|abbr=on}} iti katayag ken agarup a {{pagbaliwen|80|cm|in|0|abbr=on}} iti diametro ti katayag iti barukong, nga addaan it inalinteg a puon a napluta iti asideg ti baba ken awanan kadagiti buttress. Nasiksikan ti ukis ti kayo ken maralabbasit-kayumanggi iti maris nga addaan kadagiti lenticel kadagiti bertikal nga aray, ti iwana ket maipakita a kas maraderosas-kayumanggi nga addaan iti adu a puraw a latex. Agsinnublat dagiti bulong ken simple, aginggana iti 25 x 8&amp;nbsp;cm kadagiti rimpuok iti ungto dagiti bassit a sanga, kasla baliktad a pana ken nagtimbukel bassit iti ungto, ken umingpis iti baba. Ti sekondario nga urat ket paralelo ken ti umadayo iti ungkay a rabaw ti bulong ket nalamuyot. Dagiti sabong ket maipada kadagiti ''[[Mimusops]]'',&lt;ref&gt;https://www.biodiversitylibrary.org/page/761386#page/24/mode/1up&lt;/ref&gt; dagiti inploressensia ket mabirukan kadagiti rimpuok ti bulong, nga addaan kadagiti 4-6 a sabong iti tunggal maysa a rimpuok. Ti calyx ket buklen dagiti 5 a sepalo, ti tunggal amaysa ket 5–12&amp;nbsp;mm iti kaatiddog; ti tubo ti corolla tube ken dagiti pingir ket 9–17&amp;nbsp;mm iti kaatiddog; dagiti estambre ket 12&amp;nbsp;mm iti kaatiddog. Ti iitlogan ket 5-locular. Agtubo ti bunga manipud iti puon, nadalumpinas a nagtimbukel bassit iti sukog, iti 15 x 8&amp;nbsp;cm, nga addaan iti ukis ken marapuraw iti lasag, nga galaon kadagiti adu a bukel. Ti sebbangan ket mabalin nga agsabong ken agbunga iti amin a paset ti tawen no nasayaat ti klima. Agarup a makatawen intono maluon m ti bunga.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.liberianfaunaflora.org/FFI/Plant.aspx?p=30&amp;ix=507&amp;pid=3004&amp;prcid=0&amp;ppid=3004&amp;family=&amp;genus=&amp;species= |title=''Fauna and Flora of Liberia'' |access-date=2019-09-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090148/http://www.liberianfaunaflora.org/FFI/Plant.aspx?p=30&amp;ix=507&amp;pid=3004&amp;prcid=0&amp;ppid=3004&amp;family=&amp;genus=&amp;species= |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090148/http://www.liberianfaunaflora.org/FFI/Plant.aspx?p=30&amp;ix=507&amp;pid=3004&amp;prcid=0&amp;ppid=3004&amp;family=&amp;genus=&amp;species= |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sapotaceae-sangha-tri-national-area.myspecies.info/taxonomy/term/29 |title=''Sapotaceae from the Sangha Trinational'' |access-date=2019-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223055313/https://sapotaceae-sangha-tri-national-area.myspecies.info/taxonomy/term/29 |archive-date=2024-12-23 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sinonimo ==
*''Omphalocarpum anocentrum'' Pierre ex Engl.
*''O. radlkoferi'' Baill.
*''O. radlkoferi var. pluriloculare'' Engl.
*''O. trillesianum'' Pierre ex Engl.

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://sapotaceae-sangha-tri-national-area.myspecies.info/taxonomy/term/29/media Ti Sapotaceae manipud iti Sangha Trinational] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225042500/https://sapotaceae-sangha-tri-national-area.myspecies.info/taxonomy/term/29/media |date=2025-02-25 }}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15342466}}

[[Kategoria:Omphalocarpum|elatum]]</text>
      <sha1>a0s2gro58443hooqindw5rmt6fpj1q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ixora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64292</id>
    <revision>
      <id>407362</id>
      <parentid>348852</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="5kaclwghu3yy0npxxja4dh0jbfpu3hc" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|image=Ixora coccinea (Rubiaceae).jpg
|image_caption = ''Ixora coccinea''
|display_parents = 2
|taxon = Ixora
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|type_species = ''[[Ixora coccinea]]''
|type_species_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = Dagiti sebbangan
|subdivision = agarup a 562, kitaen ti teksto
|synonyms = * ''Becheria'' &lt;small&gt;[[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]&lt;/small&gt;
* ''Bemsetia'' &lt;small&gt;[[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]]&lt;/small&gt;
* ''Captaincookia'' &lt;small&gt;N.Hallé&lt;/small&gt;
* ''Charpentiera'' &lt;small&gt;Vieill.&lt;/small&gt;
* ''Doricera'' &lt;small&gt;[[Bernard Verdcourt|Verdc.]]&lt;/small&gt;
* ''Hitoa'' &lt;small&gt;[[Jean Nadeaud|Nadeaud]]&lt;/small&gt;
* ''Myonima'' &lt;small&gt;[[Philibert Commerson|Comm.]] ex [[Adrien-Henri de Jussieu|A.Juss.]]&lt;/small&gt;
* ''Panchezia'' &lt;small&gt;[[Jean Xavier Hyacinthe Montrouzier|Montrouz.]]&lt;/small&gt;
* ''Patabea'' &lt;small&gt;[[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]&lt;/small&gt;
* ''Schetii'' &lt;small&gt;[[Michel Adanson|Adans.]]&lt;/small&gt;
* ''Siderodendrum'' &lt;small&gt;[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreb.]]&lt;/small&gt;
* ''Sideroxyloides'' &lt;small&gt;[[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]&lt;/small&gt;
* ''Thouarsiora'' &lt;small&gt;Homolle ex Arènes&lt;/small&gt;
* ''Tsiangia'' &lt;small&gt;H.H.Hsue &amp; P.T.Li&lt;/small&gt;
* ''Versteegia'' &lt;small&gt;[[Theodoric Valeton|Valeton]]&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Ixora''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ti kaikaisuna a henero ti tribu ti Ixoreae. Daytoy ket buklen dagiti tropikal a kankanayon a berde a kayo ken dagiti babassit a mula ken agtengngel kadagiti agarup a 562 a sebbangan.&lt;ref name=&quot;WCSP&quot;&gt;{{cite web|url=http://wcsp.science.kew.org|title=The World Checklist of Rubiaceae|accessdate=16 Nobiembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313020656/https://wcsp.science.kew.org/|archive-date=2022-03-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Uray no patneng iti tropikal ken subtropikal a luglugar iti amin a paset iti lubong, ti sentro ti dibersidadna ket iti [[Tropikal nga Asia]]. Kadawyan pay nga agtubo ti ''Ixora'' kadagiti subtropikal a klima iti Estados Unidos, kas ti [[Florida]] nga idiay ket kadawyan nga ammo a kas ''West Indian Jasmine''. Dagiti sabali pay a kadawyan a nagan ket mairaman ti ''viruchi'', ''rangan'', ''kheme'', ''ponna'', ''chann tanea'', ''techi'', ''pan'', ''siantan'', ''jarum-jarum/jejarum'', ''jungle flame'', ''jungle geranium'',
''cruz de Malta'' ken dadduma pay. Dagiti mula ket agtagikua kadagiti nalalat a bulong, manipud iti 3 aginggana iti 6&amp;nbsp;a pulgada iti kaatiddog, ken agpataud kadagiti dakkel a rimpuok dagiti bassit-usit a [[sabong]] iti kalgaw. Kaykayat dagiti kameng ti Ixora iti asidiko a daga, ken nasayaatda a maimula a kas [[bonsai]]. Daytoy ket nasayaat pay a mapili para iti alad a mula kadagiti parte ti [[Abagatan a daya nga Asia]]. Kadagiti tropikal a klima, agsabongda iti amin a paset ti tawen ken kadawyan a maus-usar iti panagraraem iti [[Hindu]], ken iti pay [[ayurveda]] ken tradisional pay nga agas iti India.

== Dagiti napili a sebbangan ==
:''Para iti napno a listaan, kitaen ti [[Listaan dagiti sebbangan ti Ixora|Listaan dagiti sebbangan ti ''Ixora'']]''
{{div col|colwidth=30em}}
*''[[Ixora albersii]]'' {{Au|[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}}
*''[[Ixora backeri]]'' {{Au|[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]}}
*''[[Ixora beckleri]]'' {{Au|[[George Bentham|Benth.]]}}
*''[[Ixora brevipedunculata]]'' {{Au|Fosberg}}
*''[[Ixora calycina]]'' {{Au|Thwaites}}
*''[[Ixora chinensis]]'' {{Au|[[Lam.]]}}
*''[[Ixora coccinea]]'' {{Au|[[Carl Linnaeus|L.]]}}
*''[[Ixora elongata]]'' {{Au|B.Heyne ex [[George Don|G.Don]]}}
*''[[Ixora euosmia ]]'' {{Au|[[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]}}
*''[[Ixora foliosa]]'' {{Au|[[William Philip Hiern|Hiern]]}}
*''[[Ixora johnsonii]]'' {{Au|[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]}}
*''[[Ixora jucunda]]'' {{Au|Thwaites}}
*''[[Ixora killipii]]'' {{Au|[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]}}
*''[[Ixora lawsonii]]'' {{Au|[[James Sykes Gamble|Gamble]]}}
*''[[Ixora malabarica]]'' {{Au|(Dennst.) [[David Mabberley|Mabb.]]}}
*''[[Ixora margaretae]]'' {{Au|(N.Hallé) Mouly &amp; [[Birgitta Bremer|B.Bremer]]}}
*''[[Ixora marquesensis]]'' {{Au|F.Br.}}
*''[[Ixora mooreensis]]'' {{Au|(Nadeaud) Fosberg}}
*''[[Ixora nigerica]]'' {{Au|Keay}}
*''[[Ixora nigricans]]'' {{Au|[[Robert Brown (botanist, born 1773)|R.Br.]] ex [[Robert Wight|Wight]] &amp; [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]}}
*''[[Ixora ooumuensis]]'' {{Au|J.Florence}}
*''[[Ixora panurensis]]'' {{Au|[[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]]}}
*''[[Ixora pavetta]]'' {{Au|Andr.}}
*''[[Ixora peruviana]]'' {{Au|([[Richard Spruce|Spruce]] ex [[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]]) [[Paul Carpenter Standley|Standl.]]}}
*''[[Ixora pudica]]'' {{Au|[[John Gilbert Baker|Baker]]}}
*''[[Ixora raiateensis]]'' {{Au|J.W.Moore}}
*''[[Ixora raivavaensis]]'' {{Au|Fosberg}}
*''[[Ixora rufa]]'' {{Au|[[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]]}}
*''[[Ixora saulierei]]'' {{Au|[[James Sykes Gamble|Gamble]]}}
*''[[Ixora setchellii]]'' {{Au|Fosberg}}
*''[[Ixora st-johnii]]'' {{Au|Fosberg}}
*''[[Ixora stokesii]]'' {{Au|F.Br.}}
*''[[Ixora temehaniensis]]'' {{Au|J.W.Moore}}
*''[[Ixora umbellata]]'' {{Au|[[Theodoric Valeton|Valeton]]}}
*''[[Ixora yavitensis]]'' {{Au|[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]}}
{{div col end}}

== Dagiti ladawan ==
&lt;gallery&gt;
Papeles:Pentas Star Flower.JPG|''[[Ixora coccinea]]''
Papeles:Ixora Pavetta W2 IMG 7065.jpg|''[[Ixora pavetta]]''
Papeles:Ixora pavetta near Hyderabad W IMG 7687.jpg|''[[Ixora pavetta]]''
Papeles:Ixora at Dhaka, Bangladesh.JPG|''[[Ixora pavetta]]''
Papeles:Ixora coccinea.jpg|''[[Ixora coccinea]]''
Papeles:Ixora coccinea - flame of the woods -dwarf red- - desc-flowerhead.jpg|''[[Ixora coccinea]]''
Papeles:Samta -Tagar folwers in a house's garden.JPG|''[[Ixora coccinea]]''
Papeles:Ixora chinensis - flower view 02.jpg|''[[Ixora chinensis]]''
Papeles:Ixora chinensis - flower view 01.jpg|''[[Ixora chinensis]]''
Papeles:Ixora (pink).JPG|Marapuraw derosas nga Ixora
Papeles:Ixora (pink-orange).JPG|Derosas narangha nga Ixora
Papeles:Ixora (white).JPG|White Ixora
Papeles:White Ixora (Kerala).jpg|Puraw nga Ixora
Papeles:Ixora seeds (young).jpg|Ubing a bukbukel ti Ixora
Papeles:Ixora seeds (ripe).jpg|Naluom a bukbukel ti Ixora (dagiti nalabbasit)
Papeles:Mini Ixora red.jpg|Nalababsit a babassit nga Ixora
Papeles:Pink mini ixora.jpg|Derosas a babassit nga Ixora
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}
{{Wikispecies-inline|Ixora}}

{{Taxonbar|from=Q2717258}}

[[Kategoria:Ixora]]</text>
      <sha1>5kaclwghu3yy0npxxja4dh0jbfpu3hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rondeletia (mula)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65176</id>
    <revision>
      <id>407429</id>
      <parentid>406958</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11516" sha1="fm39arncjq9u5a0yahxd5qm9kin316k" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Rondeletia''
| image = Rondeletia odorata BotGardBln1105Inflorescence.jpg
| image_caption = ''[[Rondeletia odorata]]''
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Cinchonoideae]]
| tribus = [[Rondeletieae]]
| genus = '''''Rondeletia'''''
| genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| type_species = ''[[Rondeletia americana]]''
| type_species_authority = L.
| subdivision_ranks = Dagiti sebbangan
| subdivision = Kitaen ti teksto.
}}

Ti '''''Rondeletia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket [[Endemismo|endemiko]] kadagiti [[ekosona a neotropiko|neotropiko]].&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot;&gt;David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}&lt;/ref&gt; Adda dagiti agarup a 160 a sebbangan.&lt;ref name=&quot;kewrondeletia&quot;&gt;''Rondeletia'' Iti: World Checklist of Rubiaceae Iti: Kew Gardens Website. (kitaen ti ''Akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;

Ti ''[[Rondeletia odorata]]'' ket kaaduan a naimulmula a kas [[Ornamental a mula|ornamental]].&lt;ref name=&quot;staples2005&quot;&gt;George W. Staples and Derral R. Herbst &quot;A Tropical Garden Flora&quot; Bishop Museum Press: Honolulu (2005)&lt;/ref&gt; Adda pay dagiti nadumaduma a naimuyongan a sebbangan.&lt;ref name=rhs&gt;Anthony J. Huxley, Mark Griffiths, and Margot Levy (editors). 1992. ''The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening.'' The Macmillan Press Limited, London; The Stockton Press, New York. {{ISBN|978-0-333-47494-5}} (set)&lt;/ref&gt;

Ti ''Rondeletia'' ket ninaganan idi 1753 babaen ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] iiti librona iti ''[[Species Plantarum]]''.&lt;ref name=&quot;ipnirondeletia&quot;&gt;''Rondeletia'' in International Plant Names Index. (kitaen ti ''Akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;linnaeus1753&quot;&gt;Carolus Linnaeus. 1753. ''Species Plantarum'' (Species plantarum : exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas, cum diferentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas / Caroli Linnæe.): 1:172. Holmiae: Impensis Laurentii Salvii: Stockholm, Sweden. (kitaen ti ''Akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Daytoy a nagan ti henero ket mangipadayaw iti Pranses a mangngagas a ni [[Guillaume Rondelet]] (1507–1566).&lt;ref name=&quot;quattrocchiIV&quot;&gt;Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names'' volume IV. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington,DC;, USA. London, UK. {{ISBN|978-0-8493-2673-8}} (set). (kitaen ti ''Akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;

Ti [[sebbangan-kita]] para iti ''Rondeletia'' ket ti ''[[Rondeletia americana]]''.&lt;ref name=&quot;ingrondeletia&quot;&gt;''Rondeletia'' iti: Index Nominum Genericorum. iti: Regnum Vegetabile (kitaen ti ''Akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Daytoy ket di ammo unay ken manmanu a naur-urnong.

Ti [[Sirkumskripsion (taksonomia)|sirkumskripsion]] ti ''Rondeletia'' ket adu nga agdumaduma manipud kadagiti sabali a mannurat. Ti ''[[Rogiera]]'', ''[[Arachnothryx]]'', ken dagiti dadduma pay ket nairamanen iti  ''Rondeletia'' babaen dagiti dadduma a mannurat, ngem ti [[molekular a pilohenetiko]] a panagadal ket nakaipakitan nga as-asidegda iti ''[[Guettarda]]'' ngem iti ''Rondeletia'', ken mabigbiganda itan a kas dagiti sabali a henero.&lt;ref name=&quot;manns2010&quot;&gt;Ulrika Manns and Birgitta Bremer. 2010. &quot;Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)&quot;. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''56'''(1):21-39. {{DOI|10.1016/j.ympev.2010.04.002}}&lt;/ref&gt; Uray no maikkat dagitoy a pannakaisina, agtultuloy a [[polipiletiko]] ti ''Rondeletia'' ken nakaronto a mabaliwan kalpasan ti ad-adu a pilohenetiko a panagadal.

== Dagiti sebbangan ==
Dagiti sebbangan ket mairaman dagiti sumaganad:&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=rondeletia ''Rondeletia''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231023185013/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=rondeletia |date=2023-10-23 }} The Plant List.&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
*''[[Rondeletia acunae]]''
*''[[Rondeletia adamsii]]''
* ''[[Rondeletia americana]]''
*''[[Rondeletia amplexicaulis]]''
*''[[Rondeletia brachyphylla]]''
*''[[Rondeletia cincta]]''
*''[[Rondeletia clarendonensis]]''
* ''[[Rondeletia dolphinensis]]''
*''[[Rondeletia domatiata]]''
*''[[Rondeletia ekmanii]]''
*''[[Rondeletia elegans]]''
*''[[Rondeletia eriantha]]''
*''[[Rondeletia eriocarpa]]''
*''[[Rondeletia erythroneura]]''
*''[[Rondeletia exasperata]]''
*''[[Rondeletia galeottii]]''
*''[[Rondeletia glauca]]''
* ''[[Rondeletia gracilis]]''
*''[[Rondeletia harrisii]]''
*''[[Rondeletia hirsuta]]''
*''[[Rondeletia hirta]]''
*''[[Rondeletia manantlanensis]]'' Lorence &lt;ref&gt;http://www.tropicos.org/Name/27909953&lt;/ref&gt;
* ''[[Rondeletia odorata]]''

| valign=&quot;top&quot; |
*''[[Rondeletia pallida]]''
*''[[Rondeletia peruviana]]''
*''[[Rondeletia portlandensis]]''
*''[[Rondeletia pseudorugelii]]''
*''[[Rondeletia pubescens]]''
*''[[Rondeletia pulchella]]''
*''[[Rondeletia purdiei]]''
*''[[Rondeletia pycnophylla]]''
*''[[Rondeletia racemosa]]''
*''[[Rondeletia rigida]]''
* ''[[Rondeletia roezlii]]''
* ''[[Rondeletia stipularis]]''
*''[[Rondeletia subsessilifolia]]''
*''[[Rondeletia susannae]]''
*''[[Rondeletia sylvestris]]''
*''[[Rondeletia thyrsoidea]]''
*''[[Rondeletia toaensis]]''
*''[[Rondeletia tubulosa]]''
*''[[Rondeletia umbellulata]]''
*''[[Rondeletia vacciniifolia]]''
*''[[Rondeletia vazquezii]]''
*''[[Rondeletia venezuelensis]]''
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Rondeletia&amp;page=quickSearch ''Rondeletia''] Iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] Iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] Iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi Index by Team] Iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] Iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] Iti: [http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] Iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens]
* [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do;jsessionid=19738471F6AFA9DBB24CE2A22EEB7017?find_family=&amp;find_genus=Rondeletia+&amp;find_species=&amp;find_infrafamily=&amp;find_infragenus=&amp;find_infraspecies=&amp;find_authorAbbrev=&amp;find_includePublicationAuthors=on&amp;find_includePublicationAuthors=off&amp;find_includeBasionymAuthors=on&amp;find_includeBasionymAuthors=off&amp;find_publicationTitle=&amp;find_isAPNIRecord=on&amp;find_isAPNIRecord=false&amp;find_isGCIRecord=on&amp;find_isGCIRecord=false&amp;find_isIKRecord=on&amp;find_isIKRecord=false&amp;find_rankToReturn=all&amp;output_format=normal&amp;find_sortByFamily=on&amp;find_sortByFamily=off&amp;query_type=by_query&amp;back_page=plantsearch ''Rondeletia''] Iti: [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Plant Names] Iti: [http://www.ipni.org/ IPNI]
* [https://www.biodiversitylibrary.org/page/26068141 ''Rondeletia''] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/item/84235 Volume 1] Iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/37656 ''Species Plantarum''] Iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/browse/titles/S Titles beginning with &quot;S&quot;] Iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/browse/titles Biodiversity Heritage Library]
* [http://www.crcpress.com/product/isbn/9780849326783 CRC World Dictionary of Plant Names: R-Z] Iti: [http://www.crcpress.com/ecommerce_product/browse_book_categories.jsf?category=LIF02A Botany &amp; Plant Science] Iti: [http://www.crcpress.com/ecommerce_product/browse_book_categories.jsf?category=LIF Life Science] Iti: [http://www.crcpress.com/ CRC Press]
* [https://web.archive.org/web/20120317122034/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Rondeletia ''Rondeletia''] Iti:[http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} Iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references References] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} Iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} Iti: [http://www.mnh.si.edu/rc/ Research and Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415150723/http://www.mnh.si.edu/rc/ |date=2012-04-15 }} Iti: [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }}
*{{Cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10539|title=Genus: ''Rondeletia'' L.|accessdate=2007-12-02|format=|work=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|publisher=United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Beltsville Area|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605100904/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10539|url-status=dead}} Iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 List of Genera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001217065800/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 |date=2000-12-17 }} Iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?975 Rubiaceae] Iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl List of families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000816163915/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl |date=2000-08-16 }} Iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en Families and Genera in GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227004053/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en |date=2013-02-27 }} Iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/queries.pl?language=en Queries] Iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl |date=2004-10-15 }}
* [https://www.uniprot.org/taxonomy/60070 ''Rondeletia''] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/169634 Rondeletieae] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/169619 Cinchonoideae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/3193 Embryophyta] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/131221 Streptophytina] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/35493 Streptophyta] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/33090 Viridiplantae] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/2759 Eudaryota] Iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/ Taxonomy] Iti: [https://www.uniprot.org/ UniProt]
*{{Cite web |url=http://mobot.mobot.org/W3T/Search/Nicaragua/projsflnic.html |title=Flora de Nicaragua |accessdate=2007-12-02 |work= |author= |archive-date=2010-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100807151753/http://mobot.mobot.org/W3T/Search/Nicaragua/projsflnic.html |url-status=dead }}

{{Taxonbar|from=Q945272}}

{{DEFAULTSORT:Rondeletia (Mula)}}
[[Kategoria:Rondeletia (mula)| ]]</text>
      <sha1>fm39arncjq9u5a0yahxd5qm9kin316k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alibertia (mula)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65218</id>
    <revision>
      <id>407300</id>
      <parentid>401413</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2924" sha1="77427do90941cosj46f0cwtsgy86wco" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| display_parents = 2
| taxon = Alibertia
| authority = [[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]
|image=Alibertia edulis.jpg
|image_caption=Sabsabong ken bulbulong ti ''Alibertia edulis.''
| type_species = ''[[Alibertia edulis]]''
| type_species_authority = ([[Louis Claude Marie Richard|Rich.]]) [[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]
|subdivision_ranks=
|subdivision=
|synonyms = 
* ''Borojoa'' &lt;small&gt;[[José Cuatrecasas|Cuatrec.]]&lt;/small&gt;
* ''Garapatica'' &lt;small&gt;[[Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten|H.Karst.]]&lt;/small&gt;
* ''Gardeniola'' &lt;small&gt;[[Adelbert von Chamisso|Cham.]]&lt;/small&gt;
* ''Genipella'' &lt;small&gt;[[Louis Claude Marie Richard|Rich.]] ex [[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]&lt;/small&gt;
* ''Scepseothamnus'' &lt;small&gt;[[Adelbert von Chamisso|Cham.]]&lt;/small&gt;
* ''Thieleodoxa'' &lt;small&gt;[[Adelbert von Chamisso|Cham.]]&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Alibertia''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan daytoy iti tropikal nga [[Kaamerikaan|Amerika]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=|title=Dictionary of Trees, Volume 2: South America: Nomenclature, Taxonomy and Ecology|last=Grandtner|first=M. M.|last2=Chevrette|first2=Julien|date=2013|publisher=Academic Press|year=|isbn=978-0-12-396954-5|location=|pages=22–23|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
Dagiti sumaganad a mabigbig a sebbangan:&lt;ref&gt;[http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=6004 WCSP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217030547/http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=6004 |date=2019-02-17 }} 2019-2-16&lt;/ref&gt;
# ''[[Alibertia atlantica]]'' &lt;small&gt;(Dwyer) Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia bertierifolia]]'' &lt;small&gt;K.Schum. in C.F.P.von Martius &amp; auct. suc. (eds.)&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia claviflora]]'' &lt;small&gt;K.Schum. in C.F.P.von Martius &amp; auct. suc. (eds.)&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia curviflora]]'' &lt;small&gt;K.Schum. in C.F.P.von Martius &amp; auct. suc. (eds.)&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia duckeana]]'' &lt;small&gt;Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia dwyeri]]'' &lt;small&gt;Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia edulis]]'' &lt;small&gt;(Rich.) A.Rich. ex DC.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia latifolia]]'' &lt;small&gt;(Benth.) K.Schum. in C.F.P.von Martius &amp; auct. suc. (eds.)&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia occidentalis]]'' &lt;small&gt;Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia patinoi]]'' &lt;small&gt;(Cuatrec.) Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia sorbilis]]'' &lt;small&gt;Huber ex Ducke&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia tessmannii]]'' &lt;small&gt;(Standl.) Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia venezuelensis]]'' &lt;small&gt;(Steyerm.) Delprete &amp; C.H.Perss.&lt;/small&gt;
# ''[[Alibertia verticillata]]'' &lt;small&gt;(Ducke) W.Schultze-Motel&lt;/small&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q2473735}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Gardenieae]]
[[Kategoria:Flora ti Abagatan nga Amerika]]</text>
      <sha1>77427do90941cosj46f0cwtsgy86wco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karayan Pansipit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66872</id>
    <revision>
      <id>407371</id>
      <parentid>406774</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13994" sha1="c2u4yphkbi89xej4oxinck5cyd0h1ok" xml:space="preserve">{{Infobox karayan
| name               = Karayan Pansipit
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| image              = Batangasjf1854 04.JPG
| image_size         = 
| image_caption      = Ti Karayan Pansipit iti sirok ti rangtay [[Lemery, Batangas|Lemery]]
| map                = Taal Volcano-Pansipit River satellite image.gif
| map_size           = 250px
| map_caption        = Ladawan ti satelite iti [[Danaw Taal]] (kanawan) ken [[Luek Balayan]] iti kanigid ti retrato a mangisilpo ti Karayan Pansipit kadagiti dua a bagi ti danum
| pushpin_map        = Luzon#Filipinas
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= [[Sabangan]] ti Karayan Pansipit
| subdivision_type1  = Pagilian
| subdivision_name1  = [[Filipinas]]
| subdivision_type2  = Rehion
| subdivision_name2  = [[Calabarzon]]
| subdivision_type3  = Probinsia
| subdivision_name3  = [[Batangas]]
| subdivision_type4  = Siudad/ili
| subdivision_name4  = {{hlist|[[Agoncillo, Batangas|Agoncillo]]|[[Lemery, Batangas|Lemery]]|[[San Nicolas, Batangas|San Nicolas]]|[[Taal, Batangas|Taal]]}}
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
| length             = {{pagbaliwen|9|km|mi|abbr=on}}
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= [[Luek Balayan]]
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
| source1            = [[Danaw Taal]]
| source1_location   = [[Batangas]]
| source1_coordinates= {{coord|13|55|51.1|N|120|56|59.2|E|display=inline}}
| source1_elevation  = {{pagbaliwen|5|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Luek Balayan]]
| mouth_location     = [[Batangas]]
| mouth_coordinates  = {{coord|13|52|16.1|N|120|54|50.5|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{pagbaliwen|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

Ti '''Karayan Pansipit''' ket ti ababa a karayan a mabirukan iti probinsia ti [[Batangas]] iti [[Filipinas]]. Ti karayan ket ti kaikaisuna a rummuaran a pagayusan ti [[Danaw Taal]], nga agatian iti [[Luek Balayan]].&lt;ref name=&quot;MongabayTaal&quot;&gt;{{cite web | last = Wee | first = Jen | title = Freshwater Fish Species in Taal (Bombon) Lake (Southern Luzon, Philippines) | publisher = Fishbase.org | date = 2001 | url = http://fish.mongabay.com/data/ecosystems/Taal.htm | accessdate = 2008-12-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210305073950/https://fish.mongabay.com/data/ecosystems/Taal.htm | archive-date = 2021-03-05 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  Saklawen ti karayan ti agarup a {{pagbaliwen|9|km}} ken lumabas kadagiti ili ti [[Agoncillo, Batangas|Agoncillo]], [[Lemery, Batangas|Lemery]], [[San Nicolas, Batangas|San Nicolas]] ken [[Taal, Batangas|Taal]] ken agserbi a kas pagbaetan a pagbeddengan dagiti komunidad.&lt;ref name=&quot;FishSite2008&quot; /&gt; Addaan daytoy iti akikid unay a sumrekan manipud iti Danaw Taal.

== Pakasaritaan ==
Sakbay dagiti panagbettak ti [[Bulkan Taal]] iti maika-18 a siglo, ti Pansipit ket maysa idi a malayag a kanal a mangisilpo iti Danaw Taal iti Luek Balayan. Dagiti aglaylayag a barko ken dagiti Insik a [[Junko (barko)|junko]] ket nawayada a sumsumrek iti Danaw Taal tapno agsbisita iti ili ti Taal ken dagiti sabali a sentro ti populasion iti kadagiti igidna.&lt;ref name=Herre&gt;Herre, Albert (1927). [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/act3868.0034.001/391?page=root;size=100;view=image;q1=Herre &quot;The Fisheries of Taal Lake and Lake Naujan&quot;], pp. 288-289. Philippine Journal of Science.&lt;/ref&gt; Naapgad idi ti danum ti danaw.&lt;ref&gt;Blair, Emmma Helen and Robertson, J.A. (1905). [https://books.google.com/books?id=BX0OAAAAIAAJ&amp;pg=PA209#v=onepage&amp;q&amp;f=false &quot;The Philippine Islands, 1493–1803: Volume XXIII&quot;], pg. 209. Arthur H. Clark Company, Cleveland.&lt;/ref&gt;  Idi 1754, kalpasan ti panagtalna ti kakaruan a panagbettak ti Bulkan Taal, nalappedan ti sabangan ti karayan babaen ti bulkaniko a materiales, ken kanungpalan a nangipangato ti agpang ti karayan.&lt;ref&gt;Maso, Fr. Saderra (1911). [http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/agj1343.0001.001/17?page=root;size=100;view=pdf;q1=taal+volcano The Eruption of Taal Volcano&quot;], pg. 11. Bureau of Printing, Manila.&lt;/ref&gt; Kanungpalan a nabukel ti ak-akikid a Karayan Pansipit manipud iti tuon ti [[ejecta]] manipud iti bulkan ken napartuat ti baro a kurso. Ti agdama a taudan ti danum ti karayan iti danaw ket mabalin a  {{pagbaliwen|1/2|km}} iti amianan ti dati a sumrekan ati baro a kanal ket tumipon iti daan a kanal iti agarup a {{pagbaliwen|1|to|2|km}} iti baba ti ginget ti karayan.&lt;ref name=Herre /&gt;  Ti panagbaliw iti kangato ti danaw ket nangigawid nga agayus ti danum ti baybay iti danaw isu a nangbaliw daytoy iti nasadiwa a danum, nagbaliw dagiti biag iti danumna ken nakaampon iti panagbiag iti nasadiwa a danum.

== Ekolohia ==
Gapu ta ti karayan ket ti kaikaisuna a rummuaran a pagayusan, makibinningay ti Pansipit kadagiti adu a naisangayan a [[biota (ekolohia)|biota]] a mabirukan iti danaw. Ti maysa a naisangayan a [[sagat (biolohia)|sagat]], ti populasionti nasadiwa a danum iti danaw iti [[Carangidae|jack]] ''[[Caranx ignobilis]]'', ket ammo nga agaramid iti tinawen a panagakar babaen ti karayan. Kadawyan nga ammo a kas &quot;giant trevally&quot; iti Ingles ken lokal a kas ''maliputo'', daytoy a populasion naipangpangruna a nadayeg para iti panagnaed kadagiti nasadiwa a danum ti karayan gapu ta ti sebbangan ket kadawyan a mainaig kadagiti [[raw-ang ti korales]].&lt;ref name=&quot;FBCignobilis&quot;&gt;{{FishBase species | genus = Caranx| species = ignobilis| date = Disiembre 2008}}&lt;/ref&gt;  Iti maysa a panawen, ad-adu ngem dagiti 80 a nadumaduma a sebbangan ti ikan ti mabirukan nga agnaed kadagiti danum ti karayan, no kas maysa a pagakaran a kanal wenno kas maysa a permanente a pagnaedan. Daytoy ket mangiraman kadagiti naungaw itan a ''[[Carcharhinus leucas]]'' ti Danaw Taal.&lt;ref name=&quot;Mercene1990&quot;&gt;{{cite journal | last = Mercene | first = Eliadora C. |author2=Aida R. Alzona | title = Survey on migratory fishes in Pansipit river and Taal Lake | journal = The Philippine Journal of Fisheries | volume = 21 | issue =  | pages = 89+ | publisher =  | location = Manila | date = 1990 | url =  | doi =  | id =  | accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Villadolid1937&quot;&gt;{{cite journal | last = Villadolid | first = D. V. | authorlink =  | title = The fisheries of Lake Taal, Pansipit River, and Balayan Bay, Batangas Province, Luzon | journal = Philippine Journal of Science | volume = 63 | issue = 2 | pages = 191–229 | publisher =  | location = Manila | date = 1937 | url =https://archive.org/details/philippine-journal-of-science_1937-06_63_2/page/191| doi =  | id =  | accessdate = }}&lt;/ref&gt;

[[Papeles:Taal lake vicinity.png|thumb|left|Ti mapa ti Danaw Taal ken Karayan Pansipit nga agraman kadagit ili nga insina babaen ti karayan.]]

== Panagsalaknib ==
Kas ti kaikaisuna a rummuaran ti danum iti nangruna iti komersio a danaw, ti Pansipit ket addaan iti nabaknang a pakasaritaan ti panangimaton ken regulasion kadagiti akuatiko a rekursona. Idi 1941, naiparit ti panagkalap iti karayan ken dagiti kabangibangna a danum nga addaan iti maysa a 5 lima tawen a narikpan a panawen babaen ti  dati a [[Mankomunidad ti Filipinas]].&lt;ref name=&quot;FAO21&quot;&gt;{{cite web| title = Establishing a closed season for five (5) years in certain waters of Batangas for the conservation of aquatic resources.| work = Fisheries Administrative Order No. 21| publisher = Commonwealth of the Philippines, Department of Agriculture and Commerce| date = 1941-01-07| url = http://www.bfar.da.gov.ph/legislation/fao/fao21.htm| accessdate = 2008-12-10| archive-date = 2007-08-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20070819215846/http://www.bfar.da.gov.ph/legislation/fao/fao21.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;  Idi las-ud ti [[Panangsakup ti Hapon iti Filipinas]] iti [[Sangalubongan a Gubat II]], naiyabang dagiti eksklusibo a karbengan iti karayan para kadagiti panggep iti akuakultura ken ni Santiago Banaag. Iti dayta a panawen, maysa laeng a koral ti ikan ti ipalubos ti kontrata, ken ti estruktura ket mangabbong laeng aginggana iti dua a pagkatlo iti kaakaba ti karayan, a mangibati dagiti natidda a pagkatlo para iti &quot;nawaya nabigasion ken panagakar dagiti ikan&quot;. Kalpasan ti gubat, naibabawi ti abang idi 1949 ken dagiti karbengan ti panagkalap ket naipasubli kadagiti ili ti [[Taal, Batangas|Taal]] ken [[Lemery, Batangas|Lemery]].&lt;ref name=&quot;GRL493&quot;&gt;{{cite web | author=Supreme Court of the Philippines| authorlink = Supreme Court of the Philippines| title = Santiago Banaag vs. Vicente Singson Encarnacion, et al.| work =G.R. No. L-493| publisher =Republic of the Philippines | date =1949-04-19 | url =http://www.lawphil.net/judjuris/juri1949/apr1949/gr_l-493_1949.html| accessdate = 2008-12-10 }}&lt;/ref&gt;

Manipud idin, ti pannakaipatakder dagiti [[Panagtaraken iti ikan#Sistema ti tangkal|tangkal ti ikan]] ket napauten dagitoy a problema para iti masna nga ekolohia ti karayan. Dagiti tangkal ti ikan, ket masansan a sumakupda iti kaakaba iti intero a karayan, ken pisikal a manglapped dagiti masna a pagakaran a dalan dagiti sebbangan ti ikan nga umal-alis iti baetan ti danaw ken ti baybay. Ti kaadda dagiti natarikayo nga estruktura ket manglapped pay ken mangriro dagiti masna nga anod ti karayan, a mangpabuntog ti ayus ti danum ken agpartuat kadagiti di agayus a parte iti karayan.&lt;ref name=&quot;FishSite2008&quot; /&gt; Babaen idi 2002, ti kaadu dagiti 623 a tangkal ti ikan ket inrehistro babaen ti maysa a grupo ti senso.&lt;ref name=&quot;DENRPansipitCleared&quot; /&gt; Kadagiti napalabas a panawen, dagiti nadumaduma nga alagaden ket nangpadasen a mangpabassit ti umad-adu a bilang dagiti di legado a tangkal ti ikan iti karayan. Idi 1996, dagiti tangkal ti ikan ken dagiti dadduma nga elemento ti akuakultura iti karayan (ken ti kabangibang a danaw) ket naibalinda maikkat babaen ti maysa nga opisial nga ehekutibo a bilin. Dagiti sumagmamano a rason a nadakamat ket nangibagbaga iti panagrugit iti karayan a pinataud babaen ti maiyan-anud a rugit manipud kadagiti kulongan ti ikan. Dagiti estruktura ket naibagbagada pay a pisikal a manglapped ti patneng nga ikan nga umak-akar iti ngato ken baba ti karayan.&lt;ref name=&quot;EO296&quot;&gt;{{cite web | last = Ramos| first = Fidel V.| authorlink = Fidel V. Ramos| title = Ordering the dismantling of fish cages, fish pens, fish traps and other aqua-culture structures in Taal Lake and the Pansipit River| work =Executive Order No. 296| publisher =Republic of the Philippines | date =1996-01-22 | url =http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1996/eo_296_1996.html| accessdate = 2008-12-10 }}&lt;/ref&gt; Nadatonan ti karayan iti kasasaad a [[nasalakniban a lugar]] iti pannakaiyalagad ti [[Listaan dagiti nasalakniban a lugar ti Filipinas|National Integrated Protected Areas System]] (NIPAS) Act idi 1996.&lt;ref name=&quot;FishSite2008&quot;&gt;{{cite news | title = Deadline Set for Removal of Fish Cages in Pansipit River | work = The FishSite News Desk | publisher = TheFishSite.com | date = 2008-07-14 | url = http://www.thefishsite.com/fishnews/7430/deadline-set-for-removal-of-fish-cages-in-pansipit-river | accessdate = 2008-12-10 | archive-date = 2009-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090126071355/http://www.thefishsite.com/fishnews/7430/deadline-set-for-removal-of-fish-cages-in-pansipit-river | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ti sabali pay a panangipadas a panagdalus iti karayan ket naaramid idi 2002. Ti maysa a rekord dagiti 623 a tangkal ti nasatsat iti daytoy a las-ud ti ganetget. Kalpasan ti maysa a dekada, idi 2007, nabirukan nga adu dagiti nabangon manen a tangkal iti amin a paset ti kaatiddog ti karayan.&lt;ref name=&quot;INQ200710&quot;&gt;{{cite news | title = Fish cages return to Batangas after 5 yrs | work = Headlines: Regions | publisher = Philippine Daily Inquirer | date = 2007-10-23 | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=96139 | accessdate = 2008-12-10 | archive-date = 2007-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071023171433/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=96139 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Daytoy ti nangirugian ti kaudian a panagdalus iti karayan iti tengnga idi 2008 babaen ti maysa nga espesial a grupo a naidutok para iti daytoy nga obra. Naikkat dagiti dagup a 96 a di legado a tangkal ti ikan idi Hunio 2008, ti bilang ket bimmassiten manipud iti dagup iti napalabas a tawen iti ad-adu ngem a 150 a tangkal. Manipud idi Hulio 2008, awanaen dagiti nabati a kulongan ti ikan iti kaunegan dagiti danum ti karayan.&lt;ref name=&quot;DENRPansipitCleared&quot;&gt;{{cite web| last =| first =| authorlink =| title =Pansipit River Cleared from Fish Cages/Fishpens| work =The Proud Act| publisher =Philippine Department of Environment and Natural Resources| url =http://calabarzon.denr.gov.ph/pdf%20files/proud%20act/Pansipit%20River%20Cleared%20from%20Fish%20Cages.pdf| format =PDF| accessdate =2008-12-10}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GMANews200807&quot;&gt;{{cite news | title =Batangas TF imposes July 31 deadline for removal of fish cages in Pansipit River | work = GMA News TV | publisher = GMA News | date = 2008-07-14 | url = http://www.gmanews.tv/story/106758/Batangas-TF-imposes-July-31-deadline-for-removal-of-fish-cages-in-Pansipit-River | accessdate =2008-12-10 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|30em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline}}

*{{cite journal | last = Mercene | first = Eliadora C. |author2=Aida R. Alzona | title = Survey on migratory fishes in Pansipit river and Taal Lake | journal = The Philippine Journal of Fisheries | volume = 21 | issue =  | pages = 89+ | publisher =  | location = Manila | date = 1990 | url =  | doi =  | id =  | accessdate = }}

[[Kategoria:Dagiti karayan ti Filipinas|Pansipit]]</text>
      <sha1>c2u4yphkbi89xej4oxinck5cyd0h1ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti siudad ti Tsina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67024</id>
    <revision>
      <id>407384</id>
      <parentid>405947</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179138" sha1="my27z5bbu6pkyzu7kf9jonkd2hj4gi3" xml:space="preserve">[[Papeles:Cities in China.png|thumb|300px|Dagiti siudad ti Republika ti Tattao ti Tsina]]
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 0.9em; line-height: 1.3em;&quot;
|-
! style=&quot;background:#cbdcff; line-height: 1.2em; padding: 5px;&quot;| {{nowrap|Listaan ti administratibo a pannakabingbingay ti Republika ti Tattao ti Tsina}}
|-
| '''Listaan dagiti siudad'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(amin a kita)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Listaan dagiti distrito ti Tsina|Listaan dagiti distrito]]
|-
! style=&quot;background: #e2ebff; padding: 4px;&quot; |
|-
| [[Listaan dagiti prepektura ti Tsina|Listaan dagiti prepektura]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(amin a kita)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;background: #e2ebff; padding: 4px;&quot; |
|-
| [[Listaan dagiti kondado ti Tsina|Listaan dagiti kondado]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(amin a kita)&lt;/small&gt;

|-
! style=&quot;background: #e2ebff; padding: 4px;&quot; |
|-
| [[Dagiti ili ti Tsina#Listaan dagiti pannakabingbingay ti agpang dagiti ili|Listaan dagiti pannakabingbingay ti agpang ti ili]]
|}
Segun dagiti [[Administratibo a pannakabingbingay ti Tsina|administratibo a pannakabingbingay]] ti Republika ti Tattao ti Tsina a mairaman ti [[Hong Kong]] ken [[Macau]], adda dagiti tallo nga agpang ti siudad, dagitoy ket ti agpang ti probinsia&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|accessdate=7 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 Hulio 2010|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm |date=2010-07-23 }}&lt;/ref&gt; (buklen dagiti [[Dagiti dagus nga inadministro nga ili ti Tsina|ili]] ken dagiti [[Dagiti espesial nga administratibo a rehion ti Tsina|SAR]]&lt;ref&gt;{{citation|url=https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Sovereign City: The City-state Through History|page=121|first=Geoffrey|last=Parker|year=2004|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-219-5|access-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901221748/https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=2019-09-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), dagiti [[siudad ti agpang ti prepektura]], ken dagiti [[siudad ti agpang ti kondado]]. Manipud idi Enero 2020 ti Republika ti Tattao ti Tsina ket addaan iti dagup dagiti '''686''' a siudad: 4 nga ili, 2 a SAR, 293 a siudad ti agpang ti prepektura (mairaman dagiti 15 sub-probinsial a siudad) ken dagiti 387 a siudad ti agpang ti kondado (mairaman dagiti 38 a sub-prepektural a siudad ken dagiti 10 XXPC a siudad) a saan a mairaman dagiti ania man a siudad iti natunton a probinsia ti Taiwan.

Uppat kadagiti siudad ket dagiti sentro nga inadministro nga ili, a mangiraman kadagiti adu ti taona nga urbano a luglugar, dagiti suburbo, ken dagiti dakkel nga away a lugar: [[Chongqing]] (28.84 a riwriw), [[Shanghai]] (23.01 million), [[Beijing]] (19.61 million), ken [[Tianjin]] (12.93 million).

Segun ti panagsukisok idi 2017 manipud iti grupo ti panagsukisok iti Demographia, adda dagiti 102 a siudad a tenglen babaen ti Republika ti Tattao ti Tsina nga agraman iti maysa a populasion ti &quot;lugar nga urbano&quot; iti sumurok a 1 a riwriw.&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;{{cite news|title=More than 100 Chinese cities now above 1 million people|url=https://www.theguardian.com/cities/2017/mar/20/china-100-cities-populations-bigger-liverpool|publisher=Guardian|date=Marso 20, 2017|access-date=Oktubre 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003224827/https://www.theguardian.com/cities/2017/mar/20/china-100-cities-populations-bigger-liverpool|archive-date=Oktubre 3, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Listaan ==

=== Dagiti kontemporario a siudad ===
;Dagiti kita ti siudad
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2|Nagan!!Insik!!Blng.
|-
!colspan=4| Pannakabingbingay ti siudad iti agpang ti probinsia
|-
|bgcolor=&quot;Moccasin&quot;|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;||[[Dagiti dagus nga inadministro nga ili ti Tsina|ili]]||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|直辖市}}&lt;/span&gt;||4
|-
!colspan=4| Pannakabingbingay ti siudad iti agpang ti prepektura
|-
|bgcolor=&quot;Lavender&quot;|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;||[[siudad iti agpang ti prepektura]]
:{{small|[[Sub-probinsial a pannakabingbingay ti Republika ti Tattao ti Tsina|sub-probinsial a siudad]]}}
:{{small|ordinario a prepektural a siudad}}
|&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|地级市}}&lt;/span&gt;
:{{lang|zh-cn|副省级市}}
:{{lang|zh-cn|普通地级市}}
|293
:{{small|15}}
:{{small|278}}
|-
!colspan=4| Pannakabingbingay ti siudad iti agpang iti kondado
|-
|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;||[[siudad iti agpang ti kondado]]
:{{small|[[sub-prepektural a siudad]]}}
:{{small|ordinario a siudad ti kondado}}
|&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|县级市}}&lt;/span&gt;
:{{lang|zh-cn|副地级市}}
:{{lang|zh-cn|普通县级市}}
|387
:{{small|47}}
:{{small|340}}
|-
!colspan=4| Dagiti espesial nga inadministro a rehion (Agpang ti probinsia)
|-
|bgcolor=&quot;Thistle&quot;|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;||[[espesial nga administratibo a rehion]]||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|特别行政区}}&lt;/span&gt;||2
|}
{| class=&quot;wikitable sortable selected_now&quot; id=&quot;cities&quot;
|-
!Siudad!!Insik!!Probinsia!!Prepektura!!Napundar&lt;br /&gt;{{small|(PRC)}}
|- bgcolor=&quot;Thistle&quot;
| [[Hong Kong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|香港特别行政区}}&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-SAR&lt;/span&gt;{{small|''autonomo''}} || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}} || 1997-07-01
|- bgcolor=&quot;Thistle&quot;
| [[Macau]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|澳门特别行政区}}&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-SAR&lt;/span&gt;{{small|''autonomo''}} || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}} || 1999-12-20
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot;
| [[Beijing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北京市}}&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-municipality&lt;/span&gt;{{small|''munisipal''}} || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}} || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot;
| [[Chongqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|重庆市}}&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-municipality&lt;/span&gt;{{small|''munisipal''}} || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}} || 1997-03-14
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot;
| [[Shanghai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|上海市}}&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-municipality&lt;/span&gt;{{small|''munisipal''}} || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}} || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot;
| [[Tianjin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|天津市}}&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-municipality&lt;/span&gt;{{small|''munisipal''}} || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}} || 1967-01-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Anqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安庆市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1979-11-04
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Bengbu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|蚌埠市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Bozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|亳州市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-05-21
|-
| [[Siudad ti Chaohu|Chaohu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巢湖市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Hefei]]  || 2011-07-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|池州市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|滁州市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1992-12-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Fuyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阜阳市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-01-01
|-
| [[Guangde]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|广德市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Xuancheng]]  || 2019-08-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hefei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|合肥市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huaibei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淮北市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1960-04-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huainan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淮南市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1951-01-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huangshan (city)|Huangshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黄山市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1987-11-27
|-
| [[Jieshou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|界首市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Fuyang]]  || 1989-09-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lu'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|六安市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-09-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ma'anshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|马鞍山市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1956-10-12
|-
| [[Mingguang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|明光市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Chuzhou]]  || 1994-05-31
|-
| [[Ningguo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宁国市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Xuancheng]]  || 1997-03-11
|-
| [[Qianshan, Anhui|Qianshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潜山市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Anqing]]  || 2018-07-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Suzhou, Anhui|Suzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宿州市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1998-12-06
|-
| [[Tianchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|天长市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Chuzhou]]  || 1993-09-18
|-
| [[Tongcheng, Anhui|Tongcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|桐城市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Anqing]]  || 1996-08-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tongling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铜陵市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1971-12-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuhu City|Wuhu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|芜湖市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1972-12-30
|-
| [[Wuwei, Anhui|Wuwei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|无为市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || [[Wuhu]]  || 2019-12-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xuancheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宣城市}}&lt;/span&gt; || [[Anhui]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-25
|-
| [[Fu'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|福安市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Ningde]]  || 1989-11-13
|-
| [[Fuding]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|福鼎市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Ningde]]  || 1995-10-13
|-
| [[Fuqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|福清市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Fuzhou]]  || 1990-12-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Fuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|福州市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Jian'ou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|建瓯市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Nanping]]  || 1992-10-20
|-
| [[Siudad ti Jinjiang|Jinjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|晋江市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Quanzhou]]  || 1992-03-06
|-
| [[Siudad ti Longhai|Longhai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|龙海市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Zhangzhou]]  || 1993-05-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Longyan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|龙岩市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-11-20
|-
| [[Nan'an, Fujian|Nan'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南安市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Quanzhou]]  || 1993-05-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nanping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南平市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-09-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ningde]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宁德市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-11-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Putian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|莆田市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-09-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Quanzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泉州市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-05-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Sanming]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|三明市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-04-28
|-
| [[Shaowu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邵武市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Nanping]]  || 1983-08-17
|-
| [[Siudad ti Shishi|Shishi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石狮市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Quanzhou]]  || 1987-12-17
|-
| [[Siudad ti Wuyishan|Wuyishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武夷山市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Nanping]]  || 1989-08-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xiamen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|厦门市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1949-10-01
|-
| [[Yong'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|永安市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Sanming]]  || 1984-09-12
|-
| [[Zhangping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|漳平市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || [[Longyan]]  || 1990-08-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|漳州市}}&lt;/span&gt; || [[Fujian]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-05-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Baiyin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|白银市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-05-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dingxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|定西市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-04-04
|-
| [[Dunhuang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|敦煌市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || [[Jiuquan]]  || 1987-08-21
|-
| [[Hezuo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|合作市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || [[Gannan Tibetan Autonomous Prefecture|Gannan]]  || 1996-05-28
|-
| [[Huating, Gansu|Huating]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|华亭市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || [[Pingliang]] || 2018-07-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Jiayuguan|Jiayuguan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|嘉峪关市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1971-09-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jinchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|金昌市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1981-02-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jiuquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|酒泉市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-06-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lanzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兰州市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Siudad ti Linxia|Linxia]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临夏市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || [[Linxia Hui Autonomous Prefecture|Linxia]]  || 1983-08-31
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Longnan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|陇南市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2004-01-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Pingliang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|平凉市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-06-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qingyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|庆阳市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-06-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tianshui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|天水市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-07-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuwei, Gansu|Wuwei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武威市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2001-05-09
|-
| [[Yumen City|Yumen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|玉门市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || [[Jiuquan]]  || 1961-11-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhangye]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|张掖市}}&lt;/span&gt; || [[Gansu]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-03-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chaozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潮州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1991-12-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dongguan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东莞市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|-
| [[Enping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|恩平市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Jiangmen]]  || 1994-02-28
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Foshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|佛山市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-22
|-
| [[Gaozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Maoming]]  || 1993-06-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|广州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|-
| [[Heshan, Guangdong|Heshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鹤山市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Jiangmen]]  || 1993-11-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Heyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|河源市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|-
| [[Huazhou, Guangdong|Huazhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|化州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Maoming]]  || 1994-07-04
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|惠州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jiangmen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|江门市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jieyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|揭阳市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1991-12-07
|-
| [[Kaiping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|开平市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Jiangmen]]  || 1993-01-05
|-
| [[Lechang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乐昌市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Shaoguan]]  || 1994-04-28
|-
| [[Leizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|雷州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Zhanjiang]]  || 1994-04-26
|-
| [[Lianjiang, Guangdong|Lianjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|廉江市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Zhanjiang]]  || 1993-12-10
|-
| [[Lianzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|连州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Qingyuan]]  || 1994-04-22
|-
| [[Lufeng, Guangdong|Lufeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|陆丰市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Shanwei]]  || 1995-01-19
|-
| [[Luoding]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|罗定市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Yunfu]]  || 1993-04-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Maoming]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|茂名市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Meizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|梅州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|-
| [[Nanxiong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南雄市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Shaoguan]]  || 1996-06-17
|-
| [[Puning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|普宁市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Jieyang]]  || 1993-04-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qingyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|清远市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shantou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汕头市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shanwei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汕尾市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shaoguan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|韶关市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shenzhen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|深圳市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1979-03-05
|-
| [[Sihui, Guangdong|Sihui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|四会市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Zhaoqing]]  || 1993-11-25
|-
| [[Taishan, Guangdong|Taishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|台山市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Jiangmen]]  || 1992-04-17
|-
| [[Wuchuan City|Wuchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吴川市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Zhanjiang]]  || 1994-05-26
|-
| [[Xingning, Guangdong|Xingning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兴宁市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Meizhou]]  || 1994-06-06
|-
| [[Xinyi, Guangdong|Xinyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|信宜市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Maoming]]  || 1995-09-11
|-
| [[Yangchun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阳春市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Yangjiang]]  || 1994-05-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yangjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阳江市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|-
| [[Yingde]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|英德市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || [[Qingyuan]]  || 1994-01-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yunfu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|云浮市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-04-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhanjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|湛江市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhaoqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|肇庆市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhongshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|中山市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhuhai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|珠海市}}&lt;/span&gt; || [[Guangdong]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1979-03-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Baise|Baise]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|百色市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-06-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Beihai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北海市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-10-08
|-
| [[Beiliu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北流市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Yulin, Guangxi|Yulin]]  || 1994-04-18
|-
| [[Cenxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|岑溪市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Wuzhou]]  || 1995-09-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chongzuo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|崇左市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-12-23
|-
| [[Dongxing, Guangxi|Dongxing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东兴市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Fangchenggang]]  || 1996-04-29
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Fangchenggang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|防城港市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1993-05-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guigang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|贵港市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1995-10-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guilin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|桂林市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-11-25
|-
| [[Guiping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|桂平市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Guigang]]  || 1994-05-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hechi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|河池市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-06-18
|-
| [[Heshan, Guangxi|Heshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|合山市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Laibin]]  || 1981-06-29
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hezhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|贺州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-06-18
|-
| [[Jingxi, Guangxi|Jingxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|靖西市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Baise]]  || 2015-08-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Laibin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|来宾市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-09-29
|-
| [[Lipu, Guangxi|Lipu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荔浦市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Guilin]]  || 2018-07-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Liuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|柳州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-11-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nanning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南宁市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-12-23
|-
| [[Pingguo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|平果市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Baise]]  || 2019-12-26
|-
| [[Pingxiang, Guangxi|Pingxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|凭祥市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || [[Chongzuo]]  || 1961-05-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qinzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|钦州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-06-28
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|梧州市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-11-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yulin, Guangxi|Yulin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|玉林市}}&lt;/span&gt; || [[Guangxi]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-04-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Anshun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安顺市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Bijie City|Bijie]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|毕节市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2011-10-22
|-
| [[Chishui City|Chishui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|赤水市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Zunyi]]  || 1990-09-30
|-
| [[Duyun, Guizhou|Duyun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|都匀市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Qiannan Buyei and Miao Autonomous Prefecture|Qiannan]]  || 1966-03-09
|-
| [[Fuquan, Guizhou|Fuquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|福泉市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Qiannan Buyei and Miao Autonomous Prefecture|Qiannan]]  || 1996-12-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guiyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|贵阳市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Kaili, Guizhou|Kaili]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|凯里市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Qiandongnan Miao and Dong Autonomous Prefecture|Qiandongnan]]  || 1983-08-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Liupanshui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|六盘水市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1978-12-18
|-
| [[Panzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|盘州市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Liupanshui]]  || 2017-04-09
|-
| [[Qingzhen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|清镇市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Guiyang]]  || 1992-11-06
|-
| [[Renhuai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|仁怀市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Zunyi]]  || 1995-11-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tongren]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铜仁市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2011-10-22
|-
| [[Xingren]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-hans|兴仁市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Qianxinan Buyei and Miao Autonomous Prefecture|Qianxinan]]|| 2018-07-02
|-
| [[Xingyi, Guizhou|Xingyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兴义市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || [[Qianxinan Buyei and Miao Autonomous Prefecture|Qianxinan]]  || 1987-11-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zunyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|遵义市}}&lt;/span&gt; || [[Guizhou]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-06-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Danzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|儋州市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2015-02-19
|-
| [[Dongfang, Hainan|Dongfang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东方市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1997-03-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Haikou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海口市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1986-05-31
|-
| [[Qionghai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|琼海市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1992-11-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Sansha]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|三沙市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2012-06-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Sanya]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|三亚市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1987-11-20
|-
| [[Wanning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|万宁市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1996-08-05
|-
| [[Wenchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|文昌市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1995-11-07
|-
| [[Wuzhishan City|Wuzhishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|五指山市}}&lt;/span&gt; || [[Hainan]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1986-06-12
|-
| [[Anguo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安国市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Baoding]]  || 1991-05-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Baoding]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|保定市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-11-15
|-
| [[Siudad ti Bazhou|Bazhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|霸州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Langfang]]  || 1990-01-04
|-
| [[Botou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泊头市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Cangzhou]]  || 1982-12-13
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Cangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沧州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-11-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chengde]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|承德市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-11-15
|-
| [[Dingzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|定州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Baoding]]  || 1986-03-05
|-
| [[Gaobeidian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高碑店市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Baoding]]  || 1993-04-09

|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Handan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邯郸市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-11-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hengshui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|衡水市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-05-31
|-
| [[Hejian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|河间市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Cangzhou]]  || 1990-10-18
|-
| [[Huanghua, Hebei|Huanghua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黄骅市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Cangzhou]]  || 1989-07-27
|-
| [[Jinzhou, Hebei|Jinzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|晋州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Shijiazhuang]]  || 1991-11-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Langfang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|廊坊市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-09-13
|-
| [[Luanzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|滦州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Tangshan]]  || 2018-07-02
|-
| [[Nangong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南宫市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Xingtai]]  || 1986-03-05
|-
| [[Pingquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|平泉市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Chengde]]  || 2017-04-09
|-
| [[Qian'an, Hebei|Qian'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|迁安市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Tangshan]]  || 1996-10-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qinhuangdao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|秦皇岛市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-03-03
|-
| [[Renqiu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|任丘市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Cangzhou]]  || 1986-03-05
|-
| [[Sanhe, Hebei|Sanhe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|三河市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Langfang]]  || 1993-03-03
|-
| [[Shahe, Hebei|Shahe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沙河市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Xingtai]]  || 1987-02-20
|-
| [[Siudad ti Shenzhou|Shenzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|深州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Hengshui]]  || 1994-07-04
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shijiazhuang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石家庄市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1978-03-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tangshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|唐山市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1978-03-11
|-
| [[Xinji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|辛集市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Shijiazhuang]]  || 1986-03-05
|-
| [[Wu'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武安市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Handan]]  || 1988-09-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xingtai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邢台市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-11-15
|-
| [[Xinle, Hebei|Xinle]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新乐市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Shijiazhuang]]  || 1992-10-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhangjiakou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|张家口市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-11-15
|-
| [[Zhuozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|涿州市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Baoding]]  || 1986-09-24
|-
| [[Zunhua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|遵化市}}&lt;/span&gt; || [[Hebei]]  || [[Tangshan]]  || 1992-02-17
|-
| [[Anda, Heilongjiang|Anda]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安达市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Suihua]]  || 1984-11-17
|-
| [[Bei'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北安市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Heihe]]  || 1982-12-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Daqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大庆市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1965-12-28
|-
| [[Dongning, Heilongjiang|Dongning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东宁市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Mudanjiang]]  || 2015-12-15
|-
| [[Siudad ti Fujin|Fujin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|富锦市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Jiamusi]]  || 1988-08-30
|-
| [[Fuyuan, Heilongjiang|Fuyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|抚远市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Jiamusi]]  || 2016-01-13
|-
| [[Hailin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海林市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Mudanjiang]]  || 1992-07-28
|-
| [[Hailun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海伦市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Suihua]]  || 1989-12-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Harbin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|哈尔滨市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hegang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鹤岗市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1966-02-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Heihe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黑河市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1993-02-08
|-
| [[Hulin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|虎林市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Jixi]]  || 1996-10-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jiamusi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|佳木斯市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-10-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jixi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鸡西市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1966-02-08
|-
| [[Mishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|密山市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Jixi]]  || 1988-11-17
|-
| [[Mohe, Heilongjiang|Mohe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|漠河市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]] || [[Daxing'anling Prefecture|Daxing'anling]]|| 2018-02-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Mudanjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|牡丹江市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-10-08
|-
| [[Muling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|穆棱市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Mudanjiang]]  || 1995-03-07
|-
| [[Nehe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|讷河市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Qiqihar]]  || 1992-09-02
|-
| [[Nenjiang City|Nenjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|嫩江市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Heihe]]  || 2019-08-09
|-
| [[Ning'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宁安市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Mudanjiang]]  || 1993-02-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qiqihar]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|齐齐哈尔市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1964-01-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qitaihe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|七台河市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-10-08
|-
| [[Shangzhi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|尚志市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Harbin]]  || 1988-09-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shuangyashan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|双鸭山市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1966-02-08
|-
| [[Siudad ti Suifenhe|Suifenhe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|绥芬河市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Mudanjiang]]  || 1975-08-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Suihua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|绥化市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-12-28
|-
| [[Tieli]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铁力市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Yichun, Heilongjiang|Yichun]]  || 1988-09-13
|-
| [[Tongjiang, Heilongjiang|Tongjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|同江市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Jiamusi]]  || 1987-02-24
|-
| [[Wuchang City|Wuchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|五常市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Harbin]]  || 1993-06-01
|-
| [[Wudalianchi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|五大连池市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Heihe]]  || 1983-10-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yichun, Heilongjiang|Yichun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|伊春市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1979-12-14
|-
| [[Zhaodong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|肇东市}}&lt;/span&gt; || [[Heilongjiang]]  || [[Suihua]]  || 1986-09-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Anyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1982-03-10
|-
| [[Changge]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|长葛市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Xuchang]]  || 1993-12-14
|-
| [[Changyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|长垣市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Xinxiang]]  || 2019-08-30
|-
| [[Dengfeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|登封市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Zhengzhou]]  || 1994-05-30
|-
| [[Dengzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邓州市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Nanyang, Henan|Nanyang]]  || 1988-11-17
|-
| [[Gongyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巩义市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Zhengzhou]]  || 1991-06-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hebi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鹤壁市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1974-01-19
|-
| [[Huixian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|辉县市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Xinxiang]]  || 1988-10-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jiaozuo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|焦作市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1974-01-19
|-
| [[Jiyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|济源市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1988-06-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Kaifeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|开封市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-12-25
|-
| [[Lingbao, Henan|Lingbao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|灵宝市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Sanmenxia]]  || 1993-05-12
|-
| [[Linzhou, Henan|Linzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|林州市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Anyang]]  || 1994-01-24
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Luohe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|漯河市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1986-01-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Luoyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|洛阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1964-04-30
|-
| [[Mengzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|孟州市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Jiaozuo]]  || 1996-04-29
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nanyang, Henan|Nanyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-07-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Pingdingshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|平顶山市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1969-03-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Puyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|濮阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-09-01
|-
| [[Qinyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沁阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Jiaozuo]]  || 1989-09-27
|-
| [[Ruzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汝州市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Pingdingshan]]  || 1988-06-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Sanmenxia]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|三门峡市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1986-01-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shangqiu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|商丘市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-06-10
|-
| [[Weihui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|卫辉市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Xinxiang]]  || 1988-10-08
|-
| [[Wugang, Henan|Wugang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|舞钢市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Pingdingshan]]  || 1990-09-04
|-
| [[Siudad ti Xiangcheng|Xiangcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|项城市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Zhoukou]]  || 1993-12-16
|-
| [[Xingyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荥阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Zhengzhou]]  || 1994-04-05
|-
| [[Xinmi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新密市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Zhengzhou]]  || 1994-04-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xinxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新乡市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1982-03-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xinyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|信阳市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1998-06-09
|-
| [[Xinzheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新郑市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Zhengzhou]]  || 1994-05-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xuchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|许昌市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1986-01-18
|-
| [[Yanshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|偃师市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Luoyang]]  || 1993-12-15
|-
| [[Yima, Henan|Yima]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|义马市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Sanmenxia]]  || 1981-04-04
|-
| [[Yongcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|永城市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Shangqiu]]  || 1996-10-11
|-
| [[Yuzhou, Henan|Yuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|禹州市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || [[Xuchang]]  || 1988-06-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhengzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|郑州市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhoukou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|周口市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhumadian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|驻马店市}}&lt;/span&gt; || [[Henan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-08
|-
| [[Anlu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安陆市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xiaogan]]  || 1987-09-04
|-
| [[Chibi, Hubei|Chibi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|赤壁市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xianning]]  || 1986-05-27
|-
| [[Dangyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|当阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Yichang]]  || 1988-10-22
|-
| [[Danjiangkou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丹江口市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Shiyan]]  || 1983-08-19
|-
| [[Daye, Hubei|Daye]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大冶市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Huangshi]]  || 1994-02-18
|-
| [[Siudad ti Enshi|Enshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|恩施市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Enshi Tujia and Miao Autonomous Prefecture|Enshi]]  || 1981-11-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ezhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鄂州市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-19
|-
| [[Guangshui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|广水市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Suizhou]]  || 1988-10-11
|-
| [[Hanchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汉川市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xiaogan]]  || 1997-03-12
|-
| [[Honghu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|洪湖市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Jingzhou]]  || 1987-07-31
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huanggang, Hubei|Huanggang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黄冈市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1995-12-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huangshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黄石市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1950-08-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jingmen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荆门市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-19
|-
| [[Jingshan, Hubei|Jingshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|京山市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Jingmen]]  || 2018-02-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jingzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荆州市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-09-29
|-
| [[Laohekou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|老河口市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xiangyang]]  || 1979-11-16
|-
| [[Lichuan, Hubei|Lichuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|利川市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Enshi Tujia and Miao Autonomous Prefecture|Enshi]]  || 1986-05-27
|-
| [[Macheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|麻城市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Huanggang]]  || 1986-05-27
|-
| [[Qianjiang, Hubei|Qianjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潜江市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1988-05-25
|-
| [[Shishou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石首市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Jingzhou]]  || 1986-05-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shiyan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|十堰市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1973-02-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Suizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|随州市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-25
|-
| [[Songzi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|松滋市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Jingzhou]]  || 1995-12-29
|-
| [[Tianmen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|天门市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1987-08-03
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuhan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武汉市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|-
| [[Wuxue]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武穴市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Huanggang]]  || 1987-10-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xiangyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|襄阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1979-06-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xianning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|咸宁市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1998-12-06
|-
| [[Xiantao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|仙桃市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1986-05-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xiaogan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|孝感市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1993-04-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yichang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜昌市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1979-06-21
|-
| [[Yicheng, Hubei|Yicheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜城市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xiangyang]]  || 1994-06-10
|-
| [[Yidu, Hubei|Yidu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜都市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Yichang]]  || 1987-11-30
|-
| [[Yingcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|应城市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xiaogan]]  || 1986-05-27
|-
| [[Zaoyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|枣阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Xiangyang]]  || 1988-01-08
|-
| [[Zhijiang, Hubei|Zhijiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|枝江市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Yichang]]  || 1996-07-30
|-
| [[Zhongxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|钟祥市}}&lt;/span&gt; || [[Hubei]]  || [[Jingmen]]  || 1992-05-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Changde]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|常德市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-01-23
|-
| [[Changning, Hunan|Changning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|常宁市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Hengyang]]  || 1996-11-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Changsha]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|长沙市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chenzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|郴州市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-12-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hengyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|衡阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1980-02-20
|-
| [[Hongjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|洪江市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Huaihua]]  || 1979-09-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huaihua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|怀化市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-11-29
|-
| [[Jinshi City|Jinshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|津市市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Changde]]  || 1979-12-19
|-
| [[Jishou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吉首市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Xiangxi Tujia and Miao Autonomous Prefecture|Xiangxi]]  || 1982-08-03
|-
| [[Leiyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|耒阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Hengyang]]  || 1986-11-11
|-
| [[Lengshuijiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|冷水江市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Loudi]]  || 1983-07-13
|-
| [[Lianyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|涟源市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Loudi]]  || 1987-06-10
|-
| [[Liling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|醴陵市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Zhuzhou]]  || 1985-05-24
|-
| [[Siudad ti Linxiang|Linxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临湘市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Yueyang]]  || 1992-09-01
|-
| [[Liuyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|浏阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Changsha]]  || 1993-01-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Loudi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|娄底市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-01-20
|-
| [[Siudad ti Miluo|Miluo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汨罗市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Yueyang]]  || 1987-09-23
|-
| [[Ningxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宁乡市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Changsha]]  || 2017-04-09
|-
| [[Shaoshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|韶山市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Xiangtan]]  || 1990-12-26
|-
| [[Shaodong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邵东市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Shaoyang]]  || 2019-07-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shaoyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邵阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1980-02-20
|-
| [[Wugang, Hunan|Wugang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武冈市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Shaoyang]]  || 1994-02-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xiangtan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|湘潭市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1980-02-20
|-
| [[Xiangxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|湘乡市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Xiangtan]]  || 1986-09-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yiyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|益阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-03-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yongzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|永州市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1995-11-21
|-
| [[Yuanjiang, Hunan|Yuanjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沅江市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Yiyang]]  || 1988-10-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yueyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|岳阳市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-02-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhangjiajie]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|张家界市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-05-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|株洲市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1956-11-30
|-
| [[Zixing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|资兴市}}&lt;/span&gt; || [[Hunan]]  || [[Chenzhou]]  || 1984-12-20
|-
| [[Arxan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿尔山市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hinggan League|Hinggan]]  || 1996-06-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Baotou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|包头市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1950-02-13
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Bayannur]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巴彦淖尔市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-12-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chifeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|赤峰市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-10-10
|-
| [[Erenhot]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|二连浩特市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Xilingol League|Xilingol]]  || 1966-01-18
|-
| [[Ergun, Akin-uneg a Mongolia|Ergun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|额尔古纳市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hulunbuir]]  || 1994-07-13
|-
| [[Fengzhen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丰镇市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Ulanqab]]  || 1990-11-15
|-
| [[Genhe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|根河市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hulunbuir]]  || 1994-04-28
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hohhot]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|呼和浩特市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1950-01-18
|-
| [[Holingol]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|霍林郭勒市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Tongliao]]  || 1985-11-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hulunbuir]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|呼伦贝尔市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2001-10-10
|-
| [[Manzhouli]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|满洲里市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hulunbuir]]  || 1954-05-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Ordos|Ordos]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鄂尔多斯市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2001-02-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tongliao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|通辽市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-01-13
|-
| [[Ulan Hot|Ulanhot]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌兰浩特市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hinggan League|Hinggan]]  || 1980-07-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ulanqab]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌兰察布市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-12-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuhai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌海市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-08-30
|-
| [[Xilinhot]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|锡林浩特市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Xilingol League|Xilingol]]  || 1983-10-10
|-
| [[Yakeshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|牙克石市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hulunbuir]]  || 1983-10-10
|-
| [[Zhalantun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|扎兰屯市}}&lt;/span&gt; || [[Akin-uneg a Mongolia]]  || [[Hulunbuir]]  || 1983-10-10
|-
| [[Changshu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|常熟市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Suzhou]]  || 1983-01-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Changzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|常州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1962-06-25
|-
| [[Danyang, Jiangsu|Danyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丹阳市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Zhenjiang]]  || 1987-12-15
|-
| [[Dongtai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东台市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Yancheng]]  || 1987-12-17
|-
| [[Gaoyou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高邮市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Yangzhou]]  || 1991-02-06
|-
| [[Hai'an, Jiangsu|Hai'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海安市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Nantong]]  || 2018-02-22
|-
| [[Haimen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海门市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Nantong]]  || 1994-04-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huai'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淮安市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-01-18
|-
| [[Jiangyin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|江阴市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Wuxi]]  || 1987-04-23
|-
| [[Jingjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|靖江市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Taizhou, Jiangsu|Taizhou]]  || 1993-07-14
|-
| [[Jurong, Jiangsu|Jurong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|句容市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Zhenjiang]]  || 1995-04-06
|-
| [[Liyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|溧阳市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Changzhou]]  || 1990-08-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lianyungang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|连云港市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1962-06-25
|-
| [[Kunshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昆山市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Suzhou]]  || 1989-07-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nanjing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南京市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1953-12-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nantong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南通市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1962-06-25
|-
| [[Pizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邳州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Xuzhou]]  || 1992-07-07
|-
| [[Siudad ti Qidong|Qidong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|启东市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Nantong]]  || 1989-11-13
|-
| [[Rugao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|如皋市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Nantong]]  || 1991-02-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Suqian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宿迁市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-07-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Suzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|苏州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1962-06-25
|-
| [[Taicang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|太仓市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Suzhou]]  || 1993-01-08
|-
| [[Taixing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泰兴市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Taizhou, Jiangsu|Taizhou]]  || 1992-09-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Taizhou, Jiangsu|Taizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泰州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-07-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|无锡市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Xinghua, Jiangsu|Xinghua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兴化市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Taizhou, Jiangsu|Taizhou]]  || 1987-12-22
|-
| [[Xinyi, Jiangsu|Xinyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新沂市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Xuzhou]]  || 1990-02-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|徐州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1962-06-25
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yancheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|盐城市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-01-18
|-
| [[Yangzhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|扬中市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Zhenjiang]]  || 1994-05-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|扬州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-01-18
|-
| [[Yixing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜兴市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Wuxi]]  || 1988-01-09
|-
| [[Yizheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|仪征市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Yangzhou]]  || 1986-04-21
|-
| [[Zhangjiagang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|张家港市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || [[Suzhou]]  || 1986-09-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhenjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|镇江市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangsu]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-01-18
|-
| [[Dexing, Jiangxi|Dexing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|德兴市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Shangrao]]  || 1990-12-26
|-
| [[Fengcheng, Jiangxi|Fengcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丰城市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Yichun, Jiangxi|Yichun]]  || 1988-10-04
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Fuzhou, Jiangxi|Fuzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|抚州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ganzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|赣州市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1998-12-24
|-
| [[Gao'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高安市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Yichun, Jiangxi|Yichun]]  || 1993-12-08
|-
| [[Gongqingcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|共青城市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Jiujiang]]  || 2010-09-10
|-
| [[Guixi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|贵溪市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Yingtan]]  || 1996-05-28
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ji'an, Jiangxi|Ji'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吉安市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-05-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jingdezhen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|景德镇市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1953-06-15
|-
| [[Siudad ti Jinggangshan|Jinggangshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|井冈山市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Ji'an, Jiangxi|Ji'an]]  || 1984-12-13
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jiujiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|九江市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1980-03-28
|-
| [[Leping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乐平市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Jingdezhen]]  || 1992-07-27
|-
| [[Siudad ti Lushan|Lushan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|庐山市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Jiujiang]]  || 2016-03-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nanchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南昌市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Pingxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|萍乡市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1970-03-10
|-
| [[Ruichang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|瑞昌市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Jiujiang]]  || 1989-12-20
|-
| [[Ruijin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|瑞金市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Ganzhou]]  || 1994-05-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shangrao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|上饶市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xinyu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新余市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-07-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yichun, Jiangxi|Yichun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜春市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-05-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yingtan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鹰潭市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-07-27
|-
| [[Zhangshu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|樟树市}}&lt;/span&gt; || [[Jiangxi]]  || [[Yichun, Jiangxi|Yichun]]  || 1988-10-13
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Baicheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|白城市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1993-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Baishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|白山市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-04
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Changchun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|长春市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|-
| [[Da'an, Jilin|Da'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大安市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Baicheng]]  || 1988-08-30
|-
| [[Dehui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|德惠市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Changchun]]  || 1994-07-06
|-
| [[Dunhua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|敦化市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]]  || 1985-02-28
|-
| [[Fuyu, Jilin|Fuyu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|扶余市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Songyuan]]  || 2013-01-24
|-
| [[Gongzhuling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|公主岭市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Siping, Jilin|Siping]]  || 1985-12-19
|-
| [[Helong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|和龙市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]]  || 1993-07-05
|-
| [[Huadian, Jilin|Huadian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|桦甸市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Jilin City|Jilin]]  || 1988-05-25
|-
| [[Hunchun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|珲春市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]]  || 1988-05-25
|-
| [[Ji'an, Jilin|Ji'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|集安市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Tonghua]]  || 1988-03-16
|-
| [[Jiaohe, Jilin|Jiaohe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|蛟河市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Jilin City|Jilin]]  || 1989-08-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Jilin|Jilin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吉林市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Liaoyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|辽源市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-30
|-
| [[Linjiang, Jilin|Linjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临江市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Baishan]]  || 1993-11-28
|-
| [[Longjing, Jilin|Longjing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|龙井市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]]  || 1988-05-25
|-
| [[Meihekou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|梅河口市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Tonghua]]  || 1985-12-19
|-
| [[Panshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|磐石市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Jilin City|Jilin]]  || 1995-08-30
|-
| [[Shuangliao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|双辽市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Siping, Jilin|Siping]]  || 1996-04-29
|-
| [[Shulan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|舒兰市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Jilin City|Jilin]]  || 1992-10-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siping, Jilin|Siping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|四平市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Songyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|松原市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1992-06-06
|-
| [[Taonan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|洮南市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Baicheng]]  || 1987-05-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tonghua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|通化市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-04
|-
| [[Tumen, Jilin|Tumen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|图们市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]]  || 1965-03-27
|-
| [[Yanji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|延吉市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Yanbian Korean Autonomous Prefecture|Yanbian]]  || 1953-05-04
|-
| [[Yushu, Jilin|Yushu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|榆树市}}&lt;/span&gt; || [[Jilin]]  || [[Changchun]]  || 1990-12-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Anshan, Liaoning|Anshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鞍山市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1954-06-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Benxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|本溪市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1954-06-19
|-
| [[Beipiao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北票市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Chaoyang, Liaoning|Chaoyang]]  || 1985-01-17
|-
| [[Beizhen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北镇市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Jinzhou]]  || 1995-03-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chaoyang, Liaoning|Chaoyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|朝阳市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1984-06-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dalian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大连市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dandong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丹东市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Dashiqiao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大石桥市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Yingkou]]  || 1992-11-03
|-
| [[Dengta]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|灯塔市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Liaoyang]]  || 1996-08-27
|-
| [[Diaobingshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|调兵山市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Tieling]]  || 1986-09-12
|-
| [[Donggang, Liaoning|Donggang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东港市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Dandong]]  || 1993-06-18
|-
| [[Fengcheng, Liaoning|Fengcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|凤城市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Dandong]]  || 1994-03-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Fushun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|抚顺市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1954-06-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Fuxin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阜新市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Gaizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|盖州市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Yingkou]]  || 1992-11-03
|-
| [[Haicheng, Liaoning|Haicheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海城市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Anshan]]  || 1985-01-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huludao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|葫芦岛市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1989-06-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jinzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|锦州市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Kaiyuan, Liaoning|Kaiyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|开原市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Tieling]]  || 1988-12-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Liaoyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|辽阳市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1965-12-27
|-
| [[Linghai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|凌海市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Jinzhou]]  || 1993-11-16
|-
| [[Lingyuan, Liaoning|Lingyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|凌源市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Chaoyang, Liaoning|Chaoyang]]  || 1991-12-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Panjin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|盘锦市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1984-06-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shenyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沈阳市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tieling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铁岭市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1984-06-30
|-
| [[Wafangdian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|瓦房店市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Dalian]]  || 1985-01-17
|-
| [[Xingcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兴城市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Huludao]]  || 1986-09-12
|-
| [[Xinmin, Liaoning|Xinmin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新民市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Shenyang]]  || 1993-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yingkou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|营口市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Zhuanghe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|庄河市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoning]]  || [[Dalian]]  || 1992-09-21
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|固原市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2001-07-07
|-
| [[Lingwu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|灵武市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || [[Yinchuan]]  || 1996-04-29
|-
| [[Qingtongxia]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|青铜峡市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || [[Wuzhong, Ningxia|Wuzhong]]  || 1984-12-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shizuishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石嘴山市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-11-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wuzhong, Ningxia|Wuzhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吴忠市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1998-05-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yinchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|银川市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1958-08-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhongwei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|中卫市}}&lt;/span&gt; || [[Ningxia]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-12-31
|-
| [[Delingha]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|德令哈市}}&lt;/span&gt; || [[Qinghai]]  || [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]]  || 1988-04-19
|-
| [[Golmud]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|格尔木市}}&lt;/span&gt; || [[Qinghai]]  || [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]]  || 1980-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Haidong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海东市}}&lt;/span&gt; || [[Qinghai]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2013-02-08
|-
| [[Mangnai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-hans|茫崖市}}&lt;/span&gt; || [[Qinghai]] || [[Haixi Mongol and Tibetan Autonomous Prefecture|Haixi]]|| 2018-02-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|西宁市}}&lt;/span&gt; || [[Qinghai]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1956-07-14
|-
| [[Yushu City, Qinghai|Yushu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|玉树市}}&lt;/span&gt; || [[Qinghai]]  || [[Yushu Tibetan Autonomous Prefecture|Yushu]]  || 2013-07-04
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ankang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安康市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Baoji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宝鸡市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1971-10-05
|-
| [[Binzhou, Shaanxi|Binzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|彬州市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || [[Xianyang]]  || 2018-02-22
|-
| [[Hancheng, Shaanxi|Hancheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|韩城市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || [[Weinan]]  || 1983-09-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hanzhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汉中市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-02-21
|-
| [[Huayin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|华阴市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || [[Weinan]]  || 1990-12-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shangluo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|商洛市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2001-08-31
|-
| [[Shenmu City|Shenmu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|神木市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || [[Yulin, Shaanxi|Yulin]]  || 2017-04-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tongchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铜川市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1966-06-24
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Weinan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|渭南市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-09-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xi'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|西安市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1954-06-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xianyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|咸阳市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-09-09
|-
| [[Xingping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兴平市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || [[Xianyang]]  || 1993-06-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yan'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|延安市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-11-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yulin, Shaanxi|Yulin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|榆林市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-12-05
|-
| [[Zichang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|子长市}}&lt;/span&gt; || [[Shaanxi]]  || [[Yan'an]]  || 2019-07-25
|-
| [[Anqiu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安丘市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weifang]]  || 1994-01-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Binzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|滨州市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-10
|-
| [[Changyi, Shandong|Changyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昌邑市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weifang]]  || 1994-06-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dezhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|德州市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-12-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dongying]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东营市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1982-11-10
|-
| [[Feicheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|肥城市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Tai'an]]  || 1992-08-01
|-
| [[Gaomi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高密市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weifang]]  || 1994-05-18
|-
| [[Haiyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海阳市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1996-04-29
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Heze]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|菏泽市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-23
|-
| [[Jiaozhou City|Jiaozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|胶州市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Qingdao]]  || 1987-02-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jinan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|济南市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jining, Shandong|Jining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|济宁市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-30
|-
| [[Laixi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|莱西市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Qingdao]]  || 1990-12-18
|-
| [[Laiyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|莱阳市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1987-02-20
|-
| [[Laizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|莱州市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1988-02-24
|-
| [[Leling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乐陵市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Dezhou]]  || 1988-09-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Liaocheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|聊城市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-08-29
|-
| [[Linqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临清市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Liaocheng]]  || 1983-08-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Linyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临沂市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-12-17
|-
| [[Longkou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|龙口市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1986-09-23
|-
| [[Siudad ti Penglai|Penglai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|蓬莱市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1991-11-30
|-
| [[Pingdu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|平度市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Qingdao]]  || 1989-07-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qingdao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|青岛市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1949-10-01
|-
| [[Qingzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|青州市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weifang]]  || 1986-03-01
|-
| [[Qixia, Shandong|Qixia]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|栖霞市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1995-11-30
|-
| [[Qufu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|曲阜市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Jining]]  || 1986-06-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Rizhao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|日照市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1989-06-12
|-
| [[Rongcheng, Shandong|Rongcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荣成市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weihai]]  || 1988-11-01
|-
| [[Rushan, Shandong|Rushan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乳山市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weihai]]  || 1993-07-17
|-
| [[Shouguang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|寿光市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weifang]]  || 1993-06-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Tai'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泰安市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-03-27
|-
| [[Tengzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|滕州市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Zaozhuang]]  || 1988-03-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Weifang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潍坊市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Weihai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|威海市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1987-06-15
|-
| [[Xintai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新泰市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Tai'an]]  || 1983-08-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yantai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|烟台市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-30
|-
| [[Yucheng, Shandong|Yucheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|禹城市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Dezhou]]  || 1993-09-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zaozhuang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|枣庄市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-09-12
|-
| [[Zhaoyuan, Shandong|Zhaoyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|招远市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Yantai]]  || 1991-12-21
|-
| [[Zhucheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|诸城市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Weifang]]  || 1987-04-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zibo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淄博市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1961-09-12
|-
| [[Zoucheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邹城市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Jining]]  || 1992-10-04
|-
| [[Zouping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邹平市}}&lt;/span&gt; || [[Shandong]]  || [[Binzhou]]  || 2018-07-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Changzhi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|长治市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1975-07-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Datong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大同市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1972-03-09
|-
| [[Fenyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汾阳市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Lüliang]]  || 1996-08-20
|-
| [[Gaoping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高平市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Jincheng]]  || 1993-05-12
|-
| [[Gujiao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|古交市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Taiyuan]]  || 1988-02-24
|-
| [[Hejin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|河津市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Yuncheng]]  || 1994-01-12
|-
| [[Houma, Shanxi|Houma]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|侯马市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Linfen]]  || 1971-06-05
|-
| [[Huairen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|怀仁市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Shuozhou]]  || 2018-02-22
|-
| [[Huozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|霍州市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Linfen]]  || 1989-12-23
|-
| [[Jiexiu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|介休市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Jinzhong]]  || 1992-02-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jincheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|晋城市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-04-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jinzhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|晋中市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-09-24
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Linfen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临汾市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lüliang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吕梁市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-10-23
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shuozhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|朔州市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1988-03-24
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Taiyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|太原市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Xiaoyi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|孝义市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Lüliang]]  || 1992-02-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xinzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|忻州市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yangquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阳泉市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1972-03-09
|-
| [[Yongji, Shanxi|Yongji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|永济市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Yuncheng]]  || 1994-01-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yuncheng, Shanxi|Yuncheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|运城市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-14
|-
| [[Yuanping, Shanxi|Yuanping]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|原平市}}&lt;/span&gt; || [[Shanxi]]  || [[Xinzhou]]  || 1993-06-17
|-
| [[Barkam]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|马尔康市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Ngawa Tibetan and Qiang Autonomous Prefecture|Ngawa]]  || 2015-11-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Bazhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巴中市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Chengdu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|成都市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1949-10-01
|-
| [[Chongzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|崇州市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Chengdu]]  || 1994-06-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Dazhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|达州市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1999-06-20
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Deyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|德阳市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-08-18
|-
| [[Siudad ti Dujiangyan|Dujiangyan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|都江堰市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Chengdu]]  || 1988-03-03
|-
| [[Siudad ti Emeishan|Emeishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|峨眉山市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Leshan]]  || 1988-09-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guang'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|广安市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1998-07-31
|-
| [[Guanghan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|广汉市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Deyang]]  || 1988-02-24
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Guangyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|广元市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-08
|-
| [[Huaying]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|华蓥市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Guang'an]]  || 1985-02-04
|-
| [[Jiangyou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|江油市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Mianyang]]  || 1988-02-24
|-
| [[Jianyang, Sichuan|Jianyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|简阳市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Chengdu]]  || 1994-04-05
|-
| [[Kangding]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|康定市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Garzê Tibetan Autonomous Prefecture|Garzê]]  || 2015-02-17
|-
| [[Langzhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阆中市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Nanchong]]  || 1991-01-12
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Leshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乐山市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-11
|-
| [[Longchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|隆昌市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Neijiang]]  || 2017-04-09
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Luzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泸州市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-03-03
|-
| [[Mianzhu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|绵竹市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Deyang]]  || 1996-10-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Meishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|眉山市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-10
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Mianyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|绵阳市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-08
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nanchong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南充市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1993-07-02
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Neijiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|内江市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-11
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Panzhihua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|攀枝花市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1965-04-22
|-
| [[Pengzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|彭州市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Chengdu]]  || 1993-12-01
|-
| [[Qionglai City|Qionglai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|邛崃市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Chengdu]]  || 1994-06-19
|-
| [[Shifang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|什邡市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Deyang]]  || 1995-11-08
|-
| [[Shehong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|射洪市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Suining]]  || 2019-08-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Suining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|遂宁市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-02-08
|-
| [[Wanyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|万源市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Dazhou]]  || 1993-07-14
|-
| [[Xichang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|西昌市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || [[Liangshan Yi Autonomous Prefecture|Liangshan]]  || 1979-07-19
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ya'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|雅安市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yibin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜宾市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1996-10-05
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zigong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|自贡市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ziyang, Sichuan|Ziyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|资阳市}}&lt;/span&gt; || [[Sichuan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-06-14
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lhasa (siudad iti agpang ti prepektura)|Lhasa]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|拉萨市}}&lt;/span&gt; || [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1960-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nagqu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|那曲市}}&lt;/span&gt; || [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2017-07-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Nyingchi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|林芝市}}&lt;/span&gt; || [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2015-03-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qamdo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昌都市}}&lt;/span&gt; || [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2014-10-29
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shannan, Tibet|Shannan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|山南市}}&lt;/span&gt; || [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2016-01-07
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Xigazê]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|日喀则市}}&lt;/span&gt; || [[Autonomo a Rehion ti Tibet|Tibet]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2014-06-26
|-
| [[Aksu, Xinjiang|Aksu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿克苏市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Aksu|Aksu]]  || 1983-08-19
|-
| [[Alashankou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿拉山口市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Bortala Mongol|Bortala]]  || 2012-12-17
|-
| [[Siudad ti Altay|Altay]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿勒泰市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Altay|Altay]]  || 1984-11-17
|-
| [[Aral, Xinjiang|Aral]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿拉尔市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2002-09-17
|-
| [[Artux]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿图什市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Kizilsu Kirghiz|Kizilsu]]  || 1986-06-07
|-
| [[Beitun, Xinjiang|Beitun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北屯市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2011-12-27
|-
| [[Bole, Xinjiang|Bole]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|博乐市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Bortala Mongol Autonomous Prefecture|Bortala]]  || 1985-06-24
|-
| [[Changji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昌吉市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Changji Hui|Changji]]  || 1983-07-21
|-
| [[Fukang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阜康市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Changji Hui|Changji]]  || 1992-11-03
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Hami|Hami]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|哈密市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2016-01-07
|-
| [[Hotan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|和田市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Hotan|Hotan]]  || 1983-09-09
|-
| [[Huyanghe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|胡杨河市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2019-12-06
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Karamay (Tsina)|Karamay]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|克拉玛依市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1982-02-16
|-
| [[Kashgar]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|喀什市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Kashgar|Kashgar]]  || 1952-05-22
|-
| [[Khorgas]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|霍尔果斯市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Ili Kazakh|Ili]]  || 2014-06-26
|-
| [[Kokdala]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|可克达拉市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2015-03-16
|-
| [[Korla]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|库尔勒市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Bayingolin Mongol|Bayingolin]]  || 1979-09-02
|-
| [[Kunyu, Xinjiang|Kunyu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昆玉市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2016-01-07
|-
| [[Kuqa, Xinjiang|Kuqa]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|库车市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Aksu|Aksu]]  || 2019-12-20
|-
| [[Kuytun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|奎屯市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Ili Kazakh|Ili]]  || 1975-08-29
|-
| [[Shihezi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石河子市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 1976-01-02
|-
| [[Shuanghe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|双河市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan'' }}  || 2014-01-25
|-
| [[Tacheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|塔城市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Tacheng|Tacheng]]  || 1984-11-17
|-
| [[Siudad ti Tiemenguan|Tiemenguan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铁门关市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2012-12-17
|-
| [[Tumxuk]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|图木舒克市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2002-09-17
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Turpan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吐鲁番市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2015-03-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;Ürümqi&lt;/span&gt;[[Ürümqi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌鲁木齐市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|-
| [[Wujiaqu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|五家渠市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]] {{small|([[Xinjiang Production and Construction Corps|XPCC]])}}  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ-none&lt;/span&gt;{{small|''awan''}}  || 2002-09-17
|-
| [[Wusu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌苏市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Prepektura ti Tacheng|Tacheng]]  || 1996-07-10
|-
| [[Siudad ti Yining|Yining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|伊宁市}}&lt;/span&gt; || [[Xinjiang]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Ili Kazakh|Ili]]  || 1952-05-22
|-
| [[Anning, Yunnan|Anning]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安宁市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Kunming]]  || 1995-10-13
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Baoshan|Baoshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|保山市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-12-30
|-
| [[Chengjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|澄江市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Yuxi]]  || 2019-12-13
|-
| [[Siudad ti Chuxiong|Chuxiong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|楚雄市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Chuxiong Yi|Chuxiong]]  || 1983-09-09
|-
| [[Dali, Yunnan|Dali]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大理市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Dali Bai|Dali]]  || 1983-09-09
|-
| [[Gejiu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|个旧市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Honghe Hani ken Yi|Honghe]]  || 1958-09-16
|-
| [[Jinghong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|景洪市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Xishuangbanna Dai|Xishuangbanna]]  || 1993-12-22
|-
| [[Kaiyuan, Yunnan|Kaiyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|开远市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Honghe Hani ken Yi|Honghe]]  || 1981-01-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Kunming]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昆明市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lincang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临沧市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-12-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Lijiang|Lijiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丽江市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2002-12-26
|-
| [[Lushui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泸水市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Nujiang Lisu|Nujiang]]  || 2016-06-16
|-
| [[Mangshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|芒市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Dehong Dai ken Jingpo|Dehong]]  || 1996-10-28
|-
| [[Siudad ti Mengzi|Mengzi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|蒙自市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Honghe Hani ken Yi|Honghe]]  || 2010-09-10
|-
| [[Siudad ti Mile|Mile]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|弥勒市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Honghe Hani ken Yi|Honghe]]  || 2013-01-24
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Siudad ti Pu'er|Pu'er]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|普洱市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2003-10-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Qujing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|曲靖市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-05-06
|-
| [[Ruili]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|瑞丽市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Dehong Dai ken Jingpo|Dehong]]  || 1992-06-26
|-
| [[Siudad ti Shangri-La|Shangri-La]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|香格里拉市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Dêqên Tibet|Dêqên]]  || 2014-12-16
|-
| [[Shuifu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|水富市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Zhaotong]]  || 2018-07-02
|-
| [[Tengchong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|腾冲市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Baoshan, Yunnan|Baoshan]]  || 2015-08-01
|-
| [[Siudad ti Wenshan|Wenshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|文山市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Autonomo a Prepektura ti Wenshan Zhuang ken Miao|Wenshan]]  || 2010-12-02
|-
| [[Xuanwei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宣威市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || [[Qujing]]  || 1994-02-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Yuxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|玉溪市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1997-12-13
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhaotong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|昭通市}}&lt;/span&gt; || [[Yunnan]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2001-01-13
|-
| [[Siudad ti Cixi|Cixi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|慈溪市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Ningbo]]  || 1988-10-13
|-
| [[Dongyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东阳市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jinhua]]  || 1988-05-25
|-
| [[Haining, Zhejiang|Haining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海宁市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jiaxing]]  || 1986-11-22
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Hangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|杭州市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1949-10-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Huzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|湖州市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-07-27
|-
| [[Jiande]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|建德市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Hangzhou]]  || 1992-04-01
|-
| [[Jiangshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|江山市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Quzhou]]  || 1987-11-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jiaxing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|嘉兴市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-07-27
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Jinhua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|金华市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-05-15
|-
| [[Lanxi, Zhejiang|Lanxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兰溪市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jinhua]]  || 1985-05-15
|-
| [[Linhai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临海市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Taizhou, Zhejiang|Taizhou]]  || 1986-03-01
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Lishui, Zhejiang|Lishui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丽水市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 2000-05-20
|-
| [[Longgang, Zhejiang|Longgang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|龙港市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Wenzhou]]  || 2019-09-25
|-
| [[Longquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|龙泉市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Lishui]]  || 1990-12-26
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Ningbo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宁波市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}   || 1949-12-20
|-
| [[Pinghu, Zhejiang|Pinghu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|平湖市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jiaxing]]  || 1991-06-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Quzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|衢州市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1985-05-15
|-
| [[Ruian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|瑞安市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Wenzhou]]  || 1987-04-15
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Shaoxing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|绍兴市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1983-07-27
|-
| [[Shengzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|嵊州市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Shaoxing]]  || 1995-08-30
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Taizhou, Zhejiang|Taizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|台州市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1994-08-22
|-
| [[Tongxiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|桐乡市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jiaxing]]  || 1993-03-26
|-
| [[Wenling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|温岭市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Taizhou, Zhejiang|Taizhou]]  || 1994-02-18
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Wenzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|温州市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1949-11-06
|-
| [[Yiwu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|义乌市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jinhua]]  || 1988-05-25
|-
| [[Yongkang, Zhejiang|Yongkang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|永康市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Jinhua]]  || 1992-08-24
|-
| [[Yueqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乐清市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Wenzhou]]  || 1993-09-18
|-
| [[Yuhuan City|Yuhuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|玉环市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Taizhou, Zhejiang|Taizhou]]  || 2017-04-09
|-
| [[Yuyao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|余姚市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Ningbo]]  || 1985-07-16
|- bgcolor=&quot;Lavender&quot;
| [[Zhoushan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|舟山市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ-direct administration&lt;/span&gt;{{small|''dagus nga administrasion''}}  || 1987-01-23
|-
| [[Zhuji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|诸暨市}}&lt;/span&gt; || [[Zhejiang]]  || [[Shaoxing]]  || 1989-09-27
|}

=== Dagiti nanaganan manen a siudad ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Sakbay!!Insik!!Kalpasan!!Insik!!Petsa idi nanaganan manen
|-
| [[Weihai]]wei || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|威海卫市}}&lt;/span&gt; || [[Weihai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|威海市}}&lt;/span&gt; || 1949-11-01
|-
| [[Distrito ti Xingshan|Xingshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兴山市}}&lt;/span&gt; || [[Hegang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鹤岗市}}&lt;/span&gt; || 1950-03-23
|-
| [[Distrito ti Xi'an=, Liaoyuan|Xi'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|西安市}}&lt;/span&gt; || [[Liaoyuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|辽源市}}&lt;/span&gt; || 1952-04-03
|-
| [[Kondado ti Nanzheng|Nanzheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南郑市}}&lt;/span&gt; || [[Hanzhong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汉中市}}&lt;/span&gt; || 1953-10-24
|-
| [[Ürümqi|Dihua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|迪化市}}&lt;/span&gt; || [[Ürümqi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌鲁木齐市}}&lt;/span&gt; || 1953-11-20
|-
| [[Guisui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|归绥市}}&lt;/span&gt; || [[Hohhot]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|呼和浩特市}}&lt;/span&gt; || 1954-04-20
|-
| [[Xinhailian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新海连市}}&lt;/span&gt; || [[Lianyungang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|连云港市}}&lt;/span&gt; || 1961-09-02
|-
| [[Dandong|Andong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安东市}}&lt;/span&gt; || [[Dandong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丹东市}}&lt;/span&gt; || 1965-01-20
|-
| [[Kondado ti Suixi, Anhui|Suixi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|濉溪市}}&lt;/span&gt; || [[Huaibei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淮北市}}&lt;/span&gt; || 1971-03-30
|-
| [[Daqing|Anda]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安达市}}&lt;/span&gt; || [[Daqing]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大庆市}}&lt;/span&gt; || 1979-12-14
|-
| [[Sucheng City|Sucheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宿城市}}&lt;/span&gt; || [[Suzhou, Anhui|Suzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宿州市}}&lt;/span&gt; || 1980-02-29
|-
| [[Lüda]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|旅大市}}&lt;/span&gt; || [[Dalian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大连市}}&lt;/span&gt; || 1981-02-09
|-
| [[Dukou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|渡口市}}&lt;/span&gt; || [[Panzhihua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|攀枝花市}}&lt;/span&gt; || 1987-01-23
|-
| [[Meixian District|Meixian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|梅县市}}&lt;/span&gt; || [[Meizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|梅州市}}&lt;/span&gt; || 1988-01-07
|-
| [[Daxian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|达县市}}&lt;/span&gt; || [[Dazhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|达州市}}&lt;/span&gt; || 1993-07-05
|-
| [[Hunjiang City|Hunjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|浑江市}}&lt;/span&gt; || [[Baishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|白山市}}&lt;/span&gt; || 1994-01-31
|-
| [[Dayong]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大庸市}}&lt;/span&gt; || [[Zhangjiajie]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|张家界市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-04
|-
| [[Huludao|Jinxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|锦西市}}&lt;/span&gt; || [[Huludao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|葫芦岛市}}&lt;/span&gt; || 1994-09-20
|-
| [[Jingsha]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荆沙市}}&lt;/span&gt; || [[Jingzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|荆州市}}&lt;/span&gt; || 1996-11-20
|-
| [[Puqi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|蒲圻市}}&lt;/span&gt; || [[Chibi City|Chibi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|赤壁市}}&lt;/span&gt; || 1998-06-11
|-
| [[Zhicheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|枝城市}}&lt;/span&gt; || [[Yidu, Hubei|Yidu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜都市}}&lt;/span&gt; || 1998-06-11
|-
| [[Distrito ti Huaiyin, Huai'an|Huaiyin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淮阴市}}&lt;/span&gt; || [[Huai'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|淮安市}}&lt;/span&gt; || 2000-12-21
|-
| [[Siudad ti Wuzhishan|Tongza]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|通什市}}&lt;/span&gt; || [[Siudad ti Wuzhishan|Wuzhishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|五指山市}}&lt;/span&gt; || 2001-07-05
|-
| [[Diaobingshan|Tiefa]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铁法市}}&lt;/span&gt; || [[Diaobingshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|调兵山市}}&lt;/span&gt; || 2002-02-20
|-
| [[Beizhen|Beining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北宁市}}&lt;/span&gt; || [[Beizhen]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北镇市}}&lt;/span&gt; || 2006-02-08
|-
| [[Distrito ti Simao|Simao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|思茅市}}&lt;/span&gt; || [[Pu'er City|Pu'er]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|普洱市}}&lt;/span&gt; || 2007-01-21
|-
| [[Mangshi|Luxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潞西市}}&lt;/span&gt; || [[Mangshi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|芒市}}&lt;/span&gt; || 2007-12-30
|-
| [[Xiangfan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|襄樊市}}&lt;/span&gt; || [[Xiangyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|襄阳市}}&lt;/span&gt; || 2010-11-26
|}

=== Dagiti nawaswas a siudad ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Siudad!!Insik!!Napundar!!Nawaswas!!Naitipon a dibision!!Dati kasasaad
|-
| [[Distrito ti Acheng|Acheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|阿城市}}&lt;/span&gt; || 1987-02-24 || 2006-08-15 || naitipon iti Harbin || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Hongjiang|Anjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|安江市}}&lt;/span&gt; || 1961-07-09 || 1962-10-20 || naitipon iti Prepektura ti Huaihua ||
|-
| [[Bayannur|Bayangol]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巴彦郭勒市}}&lt;/span&gt; || 1960-01-07 || 1964-07-20 || naitipon iti Liga ti Bayannur ||
|-
| [[Bayanhot]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巴彦浩特市}}&lt;/span&gt; || 1954-06-19 || 1956-04-03 || naitipon iti Liga ti Alxa ||
|-
| [[Distrito ti Beibei|Beibei]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|北碚市}}&lt;/span&gt; || 1951-11-05 || 1953-03-13 || naitipon iti Chongqing ||
|-
| [[Distrito ti Boshan|Boshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|博山市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1950-05-09 || naitipon iti Prepektura ti Zibo ||
|-
| [[Distrito ti Changle|Changle]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|长乐市}}&lt;/span&gt; || 1994-02-18 || 2017-07-18  || naitipon iti Fuzhou, Fujian || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Siudad ti Chaohu|Chaohu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|巢湖市}}&lt;/span&gt; || 1999-07-09 || 2011-07-14 || naitipon iti Hefei || Siudad iti agpang ti prepektura
|-
| [[Distrito ti Chaoyang, Shantou|Chaoyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潮阳市}}&lt;/span&gt; || 1993-04-09 || 2003-01-29 || naitipon iti Shantou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Chenghai|Chenghai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|澄海市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-18 || 2003-01-29 || naitipon iti Shantou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Conghua|Conghua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|从化市}}&lt;/span&gt; || 1994-03-26 || 2014-02-12 || naitipon iti Guangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Dafeng|Dafeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大丰市}}&lt;/span&gt; || 1996-08-01 || 2015-07-23 || naitipon iti Yancheng || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Da Qaidam]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|大柴旦市}}&lt;/span&gt; || 1960-11-17 || 1964-06-05 || naitipon iti Prepektura ti Haixi ||
|-
|[[Kondado ti Xiahe|Dêwolu]]||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|德乌鲁市}}&lt;/span&gt; || 1958-12-20 || 1961-12-15 || naitipon iti Prepektura ti Gannan ||
|-
| [[Distrito ti Dongchuan|Dongchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东川市}}&lt;/span&gt; || 1958-10-20 || 1998-12-06 || naitipon iti Kunming || Siudad iti agpang ti prepektura
|-
|[[Zixing|Dongjiang]]||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东江市}}&lt;/span&gt; || 1961-07-09 || 1962-10-20 || naitipon iti Binzhou ||
|-
| [[Distrito ti Dongsheng|Dongsheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|东胜市}}&lt;/span&gt; || 1983-10-10 || 2001-02-26 || naitipon iti Ordos || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Echeng|Echeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鄂城市}}&lt;/span&gt; || 1960-11-17 || 1961-12-15 || naitipon iti Prepektura ti Huanggang ||
|-
| [[Distrito ti Pagminaan ti Fengfeng|Fengfeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|峰峰市}}&lt;/span&gt; || 1955-05-06 || 1956-10-12 || naitipon iti Handan ||
|-
| [[Distrito ti Fenghua|Fenghan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|奉化市}}&lt;/span&gt; || 1988-10-13 || 2016-09-14 || naitipon iti Ningbo || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Fengnan|Fengnan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|丰南市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-05 || 2002-02-01 || naitipon iti Tangshan || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Fuling|Fuling]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|涪陵市}}&lt;/span&gt; || 1995-11-05 || 1997-03-14 || naitipon iti Chongqing || Siudad iti agpang ti prepektura
|-
| [[Distrito ti Fuyang|Fuyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|富阳市}}&lt;/span&gt; || 1994-01-18 || 2014-12-13 || naitipon iti Hangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Gaocheng|Gaocheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|藁城市}}&lt;/span&gt; || 1989-07-02 || 2014-09-09 || naitipon iti Shijiazhuang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Gaoming|Gaoming]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高明市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-18 || 2002-12-08 || naitipon iti Foshan || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Gaoyao|Gaoyao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|高要市}}&lt;/span&gt; || 1993-09-28 || 2015-05-07 || naitipon iti Zhaoqing || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Haibowan|Haibowan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海勃湾市}}&lt;/span&gt; || 1961-07-09 || 1975-08-30 || naitipon iti Wuhai ||
|-
| [[Distrito ti Hailar|Hailar]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|海拉尔市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 2001-10-10 || naitipon iti Hulunbuir || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Hangu, Tianjin|Hangu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汉沽市}}&lt;/span&gt; || 1953-11-06 || 1958-06-06 || naitipon iti Tianjin ||
|-
| [[Hankou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汉口市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1949-10-01 || naitipon iti Wuhan ||
|-
| [[Distrito ti Hanyang|Hanyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汉阳市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1949-10-01 || naitipon iti Wuhan ||
|-
| [[Distrito ti Hechuan|Hechuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|合川市}}&lt;/span&gt; || 1952-04-04 || 2006-10-22 || naitipon iti Chongqing || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Autonomo a Kondado ti Hekou Yao|Hekou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|河口市}}&lt;/span&gt; || 1950-06-10 || 1955-01-03 || naitipon iti Prepektura ti Honghe||
|-
| [[Distrito ti Huadu|Huadu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|花都市}}&lt;/span&gt; || 1993-06-18 || 2000-05-21 || naitipon iti Guangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Huangyan|Huangyan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黄岩市}}&lt;/span&gt; || 1989-09-27 || 1994-08-22 || naitipon iti Taizhou, Zhejiang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Huangzhou|Huangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|黄州市}}&lt;/span&gt; || 1990-12-26 || 1995-12-23 || naitipon iti Huanggang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Huiyang|Huiyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|惠阳市}}&lt;/span&gt; || 1994-05-06 || 2003-03-06 || naitipon iti Huizhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jiangdu|Jiangdu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|江都市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-26 || 2011-11-14 || naitipon iti Yangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jiangjin|Jiangjin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|江津市}}&lt;/span&gt; || 1992-08-04 || 2006-10-22 || naitipon iti Chongqing || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jiangyan|Jiangyan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|姜堰市}}&lt;/span&gt; || 1994-07-17 || 2012-12-20 || naitipon iti Taizhou, Jiangsu || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jiaojiang|Jiaojiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|椒江市}}&lt;/span&gt; || 1981-07-21 || 1994-08-22 || naitipon iti Taizhou, Zhejiang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jianyang|Jianyang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|建阳市}}&lt;/span&gt; || 1994-03-04 || 2014-05-15 || naitipon iti Nanping || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Jiaonan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|胶南市}}&lt;/span&gt; || 1990-12-18 || 2012-12-01 || naitipon iti Qingdao || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jimo|Jimo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|即墨市}}&lt;/span&gt; || 1989-07-27 || 2017-07-18  || naitipon iti Qingdao || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Jintan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|金坛市}}&lt;/span&gt; || 1993-11-10 || 2015-04-29 || naitipon iti Changzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Ning'an|Jingpohu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|镜泊湖市}}&lt;/span&gt; || 1986-07-01 || 1987-11-27 || naitipon iti Mudanjiang ||
|-
| [[Distrito ti Jining|Jining]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|集宁市}}&lt;/span&gt; || 1954-06-19 || 2003-12-01 || naitipon iti Ulanqab || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jiutai|Jiutai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|九台市}}&lt;/span&gt; || 1988-08-30 || 2014-11-02  || naitipon iti Changchun || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Jizhou, Hengshui|Jizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|冀州市}}&lt;/span&gt; || 1993-09-22 || 2016-06-08  || naitipon iti Hengshui || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Laiwu|Laiwu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|莱芜市}}&lt;/span&gt; || 1992-11-22  || 2019-01-09 || naitipon iti Jinan || Siudad iti agpang ti prepektura
|-
| [[Lenghu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|冷湖市}}&lt;/span&gt; || 1960-11-17 || 1964-06-05 || naitipon iti Prepektura ti Haixi ||
|-
|[[Lengshuijiang|Lengjiang]]||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|冷江市}}&lt;/span&gt; || 1961-07-09 || 1962-10-20 || naitipon iti Loudi ||
|-
| [[Distrito ti Lengshuitan|Lengshuitan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|冷水滩市}}&lt;/span&gt; || 1961-07-09 || 1962-10-20 || naitipon iti Prepektura ti Yongzhou ||
|-
| [[Distrito ti Lin'an|Lin'an]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临安市}}&lt;/span&gt; || 1996-10-28  || 2017-07-18 || naitipon iti Hangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Linchuan|Linchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临川市}}&lt;/span&gt; || 1987-08-22 || 2000-06-23 || naitipon iti Fuzhou, Jiangxi || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Linhe|Linhe]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|临河市}}&lt;/span&gt; || 1984-12-11 || 2003-12-01 || naitipon iti Bayannur || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Lishi|Lishi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|离石市}}&lt;/span&gt; || 1996-04-02 || 2003-10-23 || naitipon iti Lüliang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Espesial a Distrito ti Liuzhi|Liuzhi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|六枝市}}&lt;/span&gt; || 1960-05-26 || 1962-10-20 || naitipon iti Prepektura ti Anshun||
|-
| [[Distrito ti Lucheng, Changzhi|Lucheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|潞城市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-26  || 2018-06-18  || naitipon iti Changzhi || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Luquan|Luquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|鹿泉市}}&lt;/span&gt; || 1989-07-02 || 2014-09-09 || naitipon iti Shijiazhuang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Lüshunkout|Lüshun]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|旅顺市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1960-01-07 || naitipon iti Lüda ||
|-
| [[Kondado ti Malipo|Malipo]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|麻栗坡市}}&lt;/span&gt; || 1950-06-10 || 1955-01-03 || naitipon iti Prepektura ti Wenshan ||
|-
| [[Miquan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|米泉市}}&lt;/span&gt; || 1996-12-30 || 2007-06-30 || naitipon iti Ürümqi || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Nanchuan|Nanchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南川市}}&lt;/span&gt; || 1994-06-10 || 2006-10-22 || naitipon iti Chongqing || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Nanhai|Nanhai]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南海市}}&lt;/span&gt; || 1992-09-02 || 2002-12-08 || naitipon iti Foshan || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Nankang, Ganzhou|Nankang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|南康市}}&lt;/span&gt; || 1995-03-07 || 2013-10-18 || naitipon iti Ganzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Panyu|Panyu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|番禺市}}&lt;/span&gt; || 1992-05-20 || 2000-05-21 || naitipon iti Guangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Pulandian|Pulandian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|普兰店市}}&lt;/span&gt; || 1991-11-30 || 2015-10-13 || naitipon iti Dalian || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Siudad ti Qingjiang|Qingjiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|清江市}}&lt;/span&gt; || 1950-12-18&lt;br /&gt;1964-08-18 || 1958-09-05&lt;br /&gt;1983-01-18 || rename as Huaiyin ||
|-
| [[Distrito ti Qiongshan|Qiongshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|琼山市}}&lt;/span&gt; || 1994-01-24 || 2002-10-16 || naitipon iti Haikou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Kondado ti Runan|Runan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|汝南市}}&lt;/span&gt; || 1950-05-09 || 1951-04-26 || naitipon iti Prepektura ti Xinyang ||
|-
| [[Distrito ti Sanshui|Sanshui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|三水市}}&lt;/span&gt; || 1993-03-29 || 2002-12-08 || naitipon iti Foshan || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Shangyu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|上虞市}}&lt;/span&gt; || 1992-08-24 || 2013-10-18 || naitipon iti Shaoxing || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Shangzhou|Shangzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|商州市}}&lt;/span&gt; || 1988-05-24 || 2001-08-31 || naitipon iti Shangluo || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Shanhaiguan|Shanhaiguan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|山海关市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1953-01-02 || naitipon iti Qinhuangdao ||
|-
| [[Distrito ti Shashi|Shashi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沙市市}}&lt;/span&gt; || 1979-06-21 || 1994-09-29 || naitipon iti Jingsha || Siudad iti agpang ti prepektura
|-
| [[Kondado ti Shayang|Shayang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|沙洋市}}&lt;/span&gt; || 1960-11-17 || 1961-12-15 || naitipon iti Jingzhou ||
|-
| [[Distrito ti Shuangcheng|Shuangcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|双城市}}&lt;/span&gt; || 1988-09-14 || 2014-05-15 || naitipon iti Harbin || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| Shidao ||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石岛市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1950-05-09 || naitipon iti Rongcheng ||
|-
| [[Distrito ti Shiqi|Shiqi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|石岐市}}&lt;/span&gt; || 1953-03-12 || 1959-03-20 || naitipon iti Zhongshan ||
|-
| [[Distrito ti Shunde|Shude]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|顺德市}}&lt;/span&gt; || 1992-03-26 || 2002-12-08 || naitipon iti Foshan || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Taishan, Tai'an|Taishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|泰山市}}&lt;/span&gt; || 1958-06-01 || 1958-11-01 || naitipon iti Tai'an ||
|-
| [[Distrito ti Tongguanshan|Tongguanshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|铜官山市}}&lt;/span&gt; || 1956-07-02 || 1958-09-05 || naitipon iti Tongling ||
|-
| [[Distrito ti Tongzhou, Beijing|Tongzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|通州市}}&lt;/span&gt; || 1953-11-06 || 1958-03-07 || naitipon iti Beijing ||
|-
| [[Distrito ti Tongzhou, Nantong|Tongzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|通州市}}&lt;/span&gt; || 1993-01-08 || 2009-03-31 || naitipon iti Nantong || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Tunxi|Tunxi]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|屯溪市}}&lt;/span&gt; || 1975-12-19 || 1987-11-27 || naitipon iti Huangshan ||
|-
| [[Ili ti Wanding|Wanding]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|畹町市}}&lt;/span&gt; || 1985-01-31 || 1999-01-02 || naitipon iti Prepektura ti Dehong || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Wanzhou|Wanxian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|万县市}}&lt;/span&gt; || 1992-12-11 || 1997-03-14 || naitipon iti Chongqing || Siudad iti agpang ti prepektura
|-
| [[Distrito ti Wuchang|Wuchang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武昌市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1949-10-01 || naitipon iti Wuhan ||
|-
| [[Distrito ti Wendeng|Wendeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|文登市}}&lt;/span&gt; || 1988-10-24 || 2014-03-18 || naitipon iti Weihai || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Wuda|Wuda]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|乌达市}}&lt;/span&gt; || 1961-07-09 || 1975-08-30 || naitipon iti Wuhai ||
|-
| [[Distrito ti Wujiang, Suzhou|Wujiang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吴江市}}&lt;/span&gt; || 1992-02-17 || 2010-09-01 || naitipon iti Suzhou, Jiangsu || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Wujin|Wujin]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|武进市}}&lt;/span&gt; || 1995-06-08 || 2002-04-03 || naitipon iti Changzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Wutongqiao|Wutongqiao]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|五通桥市}}&lt;/span&gt; || 1952-04-04 || 1985-02-11 || naitipon iti Leshan ||
|-
| [[Siudad ti Wuxian|Wuxian]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|吴县市}}&lt;/span&gt; || 1995-06-08 || 2000-12-31 || naitipon iti Suzhou, Jiangsu || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Xiaguan, Siudad ti Dali|Xiaguan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|下关市}}&lt;/span&gt; || 1951-03-14&lt;br /&gt;1962-03-27 || 1960-09-13&lt;br /&gt;1983-09-09 || naitipon iti Prepektura ti Dali ||
|-
| [[Distrito ti Xiaoshan|Xiaoshan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|萧山市}}&lt;/span&gt; || 1987-11-27 || 2001-02-02 || naitipon iti Hanzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Xifeng|Xifeng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|西峰市}}&lt;/span&gt; || 1986-01-01 || 2002-06-22 || naitipon iti Qingyang || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Xinhui|Xinhui]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新会市}}&lt;/span&gt; || 1992-10-08 || 2002-06-22 || naitipon iti Jiangmen || Siudad iti agpang ti kondado
|-
|[[Xintai|Xinwen]]||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|新汶市}}&lt;/span&gt; || 1960-03-28 || 1983-08-30 || naitipon iti Xintai ||
|-
| [[Distrito ti Xishan, Wuxi|Xishan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|锡山市}}&lt;/span&gt; || 1995-06-08 || 2000-12-21 || naitipon iti Wuxi || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Xuanhua|Xuanhua]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宣化市}}&lt;/span&gt; || 1952-11-05 || 1955-08-08 || naitipon iti Zhengjiakou ||
|-
| Yangkou ||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|杨口市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1950-05-09 || naitipon iti Qinghe ||
|-
| [[Distrito ti Yanzhou|Yanzhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|兖州市}}&lt;/span&gt; || 1992-08-01 || 2013-10-18 || naitipon iti Jining || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Yizhou, Hechi|Yizhou]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|宜州市}}&lt;/span&gt; || 1993-09-09 || 2016-11-24 || naitipon iti Hechi || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Yongchuan|Yongchuan]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|永川市}}&lt;/span&gt; || 1992-03-09 || 2006-10-22 || naitipon iti Chongqing || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Yuci|Yuci]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|榆次市}}&lt;/span&gt; || 1954-04-09 || 1999-09-24 || naitipon iti Jinzhong || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Yuhang|Yuhang]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|余杭市}}&lt;/span&gt; || 1994-04-05 || 2001-02-02 || naitipon iti Hangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Zengcheng|Zengcheng]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|增城市}}&lt;/span&gt; || 1993-12-08 || 2014-02-12 || naitipon iti Guangzhou || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| [[Distrito ti Zhangqiu|Zhangqiu]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|章丘市}}&lt;/span&gt; || 1992-08-01 || 2016-09-14 || naitipon iti Jinan || Siudad iti agpang ti kondado
|-
| Zhangzhou ||&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|张周市}}&lt;/span&gt; || 1950-11-18 || 1954-12-09 || naitipon iti Zibo ||
|-
| [[Zhuji]] || &lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{lang|zh-cn|朱集市}}&lt;/span&gt; || 1949-10-01 || 1951-08-03 || naitipon iti Shangqiu ||
|}

== Sistema katuon ==
{{Nangruna|Sistema a katuon a siudad ti Insik}}

Nangiyuna ti sentral a gobierno ti Insik iti sistema ti panangiranggo kadagiti tawen ti 1980 tapno mapalaka ti agin-inut a pannakairuar ti impraestruktura ken ti panagrang-ay ti urbano iti amin a paset ti pagilian. Dagiti siudad a nairanggo babaen ti katuon segun dagiti prioridad ti panagdur-as ti gobierno.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.starmass.com/china-review/businss-tips/chinese-tiered-cities.htm|title=Chinese First Tier Cities, Second Tier Cities and Tiered Cities in China|date=28 Abril 2011|website=Starmass|publisher=Starmass|access-date=7 Abril 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228045911/http://www.starmass.com/china-review/businss-tips/chinese-tiered-cities.htm|archive-date=28 Pebrero 2014|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228045911/http://www.starmass.com/china-review/businss-tips/chinese-tiered-cities.htm |date=2014-02-28 }}&lt;/ref&gt; Nangrugi ti sistema ti katuon a kas maysa a burokratiko a pannakaidasig, ngem manipud kadagiti tawen ti naladaw a 1990 ket nakaala itikalidad maipud kadagiti perspektibo ti panagdur-as ti sanikua a daga, kasayaat ti komersio ken kinakosmopolitano, malaksid kadagii duog nga isip iti populasion, kadakkel ti ekonomia, ken pannakairanggo ti politika. Daytoy ket nagbalinen a maysa a proxy para iti panagsisina ti demograpiko ken sosial iti Tsina, a naipangpangruna iti kinpangruna kadagiti naadalan iti kolehio nga agbirbiruk iti saan a maipapan iti gobierno a trabaho.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1=Liu, Sindy |author2=Perry, Patsy |author3=Moore, Christopher |author4=Warnaby, Gary |date=28 Agosto 2015|title=The standardization-localization dilemma of brand communications for luxury fashion retailers' internationalization into China|journal=Journal of Business Research|volume=69|issue=1|pages=357–364 |doi=10.1016/j.jbusres.2015.08.008|pmid=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1=Liu, Sida |author2=Liang, Lily |author3=Michelson, Ethan |date=Abril 2014|title=Migration and Social Structure: The Spatial Mobility of Chinese Lawyers|journal=Law &amp; Policy|volume=36|issue=2|pages=165–194 |doi=10.1111/lapo.12016|pmid=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://house.ifeng.com/detail/2017_01_20/50987879_0.shtml|title=一二三四线城市最新划分弄清楚了！你家乡是什么级别？ ——凤凰网房产北京|website=house.ifeng.com|language=zh|access-date=2018-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710164739/http://house.ifeng.com/detail/2017_01_20/50987879_0.shtml|archive-date=2018-07-10|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710164739/http://house.ifeng.com/detail/2017_01_20/50987879_0.shtml |date=2018-07-10 }}&lt;/ref&gt;

Daytoy ket sapasap a konsenso a dagiti uppat a siudad, ti [[Beijing]], [[Shanghai]], [[Guangzhou]], [[Shenzhen]], ket maitagikua iti umuna a katuon, bayat a ti katuon II ket mangiraman kadagiti sabali a nangruna a siudad. Dagiti bassit ken kalalainganna a siudad ket naigrupoda iti katuon III wenno IV.&lt;ref name=IMF42815&gt;{{cite web|author1=Mali Chivakul|author2=Raphael W. Lam|author3=Xiaoguang Liu|author4=Wojciech Maliszewski|author5=Alfred Schipke|title=Understanding Residential Real Estate in China|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2015/wp1584.pdf|website=imf.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=Hunio 11, 2015|pages=footnote 6, page 4|date=Abril 28, 2015|quote=Chinese cities are generally grouped into four categories: Tier I cities include Beijing, Shanghai, Guangzhou, and Shenzhen; Tier II cities include Beihai, Changchun, Changsha, Chengdu, Chongqing, Dalian, Fuzhou, Guiyang, Haikou, Hangzhou, Harbin, Hefei, Huhhot, Jinan, Kunming, Lanzhou, Nanchang, Nanjing, Nanning, Ningbo, Qingdao, Sanya, Shenyang, Shijiazhuang, Suzhou, Taiyuan, Tianjin, Urumqi, Wenzhou, Wuhan, Wuxi, Xiamen, Xi'an, Yinchuan, cities.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614013633/http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2015/wp1584.pdf|archive-date=Hunio 14, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Republika ti Tsina (1912–1949) ==
:'''Nota:''' Amin a nagnagan ket natransliterado iti Pinyin.
;Dagitisiudad ti Fu (府)
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Siudad!!Insik!!Probinsia!!Panawen ti administrasion
|-
| [[Nanjing]]
| {{lang|zh-hant|南京府}}
|valign=top| Nanjing
| 1914–1927
|-
| [[Beijing|Shuntian]]
| {{lang|zh-hant|順天府}} ({{lang|zh-hans|顺天府}})
|valign=top| Shuntian
| 1914–1921
|}

;Dagiti siudad ti Shi ({{lang|zh|市}})
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2|Kita
!Blng.
|-
|bgcolor=lightblue|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;||Espesial/Yuan/Dagus a tinengngel* || 16
|-
|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;||Tinengngel ti probinsia || 70
|}
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Siudad!!Insik!!Probinsia!!Kita!!Panawen ti administrasion!!Napundar&lt;br /&gt;{{small|(ROC)}}
|- bgcolor=lightblue
| [[Guangzhou]]
| {{lang|zh-hant|廣州市}} ({{lang|zh-hans|广州市}})
|valign=top| Guangdong
&lt;br /&gt;
----
Guangzhou
| Tinengngel ti probinsia (de facto)
----
Ordinary (de jure)
----
Tinengngel ti Yuan
----
Dagus a tinengngel
| 15 Peb. 1921 – Ene. 1930; 20 Hunio 1930 – 7 Hunio 1947
----
3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Ene. 1930 – 20 Hunio 1930
----
Ene. 1930 – 20 Hunio 1930; 7 Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949
|1921-02-15
|-
| [[Shantou]] || {{lang|zh-hant|汕頭市}} ({{lang|zh-hans|汕头市}}) || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || Mar. 1921 – 1 Oktubre 1949 || 1921-03-
|- bgcolor=lightblue
|valign=top| [[Beijing|Beiping]]
----
[[Beijing|Jingdu]]
----
[[Beijing|Beiping]]
&lt;br /&gt;
|valign=top| {{lang|zh-cn|北平市}}
----
{{lang|zh-cn|京都市}}
----
{{lang|zh-cn|北平市}}
|valign=top| Hebei
----
Jingdu
----
Beiping
| Tinengngel ti probinsia (tinunton)
----
Espesial (de jure)
----
Tinengngel ti Yuan
----
Dagus a tinengngel
| Apr 1921 – 20 Hunio 1928; 20 Hunio 1930 – Dis. 1930
----
3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
20 Hunio 1928 – 30 Mayo 1930
----
30 Mayo 1930 – 20 Hunio 1930; Dis. 1930 – 1 Oktubre 1949
| 1921-04-
|-
| [[Chengdu]] || {{lang|zh-cn|成都市}} || Sichuan || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1921 – 1 Oktubre 1949 || 1921-06-
|- bgcolor=lightblue
| [[Qingdao]]
| {{lang|zh-hant|青島市}} ({{lang|zh-hans|青岛市}})
| Qingdao
| Espesial
----
Tinengngel ti Yuan
----
Dagus a tinengngel
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Hulio 1929 – 30 Mayo 1930
----
30 Mayo 1930 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Harbin]]
| {{lang|zh-hant|哈爾濱市}} ({{lang|zh-hans|哈尔滨市}})
| Harbin
| Espesial
----
Dagus a tinengngel
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
5 Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Wuxi]]
| {{lang|zh-hant|無錫市}} ({{lang|zh-hans|无锡市}})
| Jiangsu
| Ordinario
----
Tinengngel ti probinsia
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
1929 – Abr. 1930
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Hangzhou]]
| {{lang|zh-cn|杭州市}}
| Zhejiang
| Ordinario (de jure)
----
Tinengngel ti probinsia (de facto)
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Abr. 1927 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Ningbo]]
| {{lang|zh-hant|寧波市}} ({{lang|zh-hans|宁波市}})
| Zhejiang
| Ordinario (de jure)
----
Tinengngel ti probinsia (de facto)
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Abr. 1927- Peb. 1931
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Anqing]]
| {{lang|zh-hant|安慶市}} ({{lang|zh-hans|安庆市}})
| Anhui
| Ordinario (de jure)
----
Tinengngel ti probinsia (de facto)
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
1927 – Sep. 1930
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Distrito ti Wuchang|Wuchang]]
| {{lang|zh-cn|武昌市}}
| Hubei
| Ordinario
----
Tinengngel ti probinsia
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Hulio 1935 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Nanchang]]
| {{lang|zh-cn|南昌市}}
| Jiangxi
| Ordinario
----
Tinengngel ti probinsia
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Hulio 1935 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
| [[Wuzhou]]
| {{lang|zh-cn|梧州市}}
| Guangxi
| Ordinario (de iure)
----
Tinengngel ti probinsia (de facto)
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Dis. 1927 – Hunio 1932
| 1921-07-03
|- bgcolor=lightblue
|valign=top| [[Tianjin|Jingu]]
----
[[Tianjin]]
|valign=top| {{lang|zh-cn|津沽市}}
----
{{lang|zh-cn|天津市}}
|valign=top| Jingu
----
Hebei
----
Tianjin
| Espesial (de jure)
----
Tinengngel ti probinsia (tinunton)
----
Tinengngel ti Yuan
----
Dagus a tinengngel
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
6 Oktubre 1923 – 20 Hunio 1928; Dis. 1930 – Hunio 1935
----
20 Hunio 1928 – 30 Mayo 1930
----
30 Mayo 1930 – Dis. 1930; Hunio 1935 – 1 Oktubre 1949
|1921-07-03
|-
| [[Jiangmen]] || {{lang|zh-hant|江門市}} ({{lang|zh-hans|江门市}}) || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || Agosto 1925 – Peb. 1931 || 1925-08-
|-
| [[Foshan]] || {{lang|zh-cn|佛山市}} || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || 1925–1927 || 1925--
|-
| [[Jiujiang, Guangdong|Jiujiang]] || {{lang|zh-cn|九江市}} || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || 1925–1936 || 1925--
|-
| [[Beihai]] || {{lang|zh-cn|北海市}} || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || 1925 – Mayo 1930 || 1925--
|- bgcolor=lightblue
|valign=top| [[Hankou]]
----
[[Wuhan]]
----
[[Hankou]]
|valign=top| {{lang|zh-hant|漢口市}} ({{lang|zh-hans|汉口市}})
----
{{lang|zh-hant|武漢市}} ({{lang|zh-hans|武汉市}})
----
{{lang|zh-hant|漢口市}} ({{lang|zh-hans|汉口市}})
|valign=top| Hankou
----
Hubei
----
Wuhan
----
Hankou
| Espesial (de jure)
----
Tinengngel ti probinsia (de facto)
----
Tinengngel ti Yuan&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;
----
Dagus a tinengngel
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Oktubre 1926-10 – Abr. 1927; Ene. 1929 – Abr. 1929; Hulio 1931 – 7 Hunio 1947
----
Abr. 1927 – Ene. 1929
----
Abr. 1929 – 30 Mayo 1930
----
30 Mayo 1930 – Hulio 1931; 7 Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|-
| [[Haikou]] || {{lang|zh-cn|海口市}} || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || Dis. 1926 – Peb. 1931; Abr. 1949 – 1 Oktubre 1949 || 1926-12-
|-
| [[Chencun, Guangdong|Chencun]] || {{lang|zh-hant|陳村市}} ({{lang|zh-hans|陈村市}}) || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || 1926 (napaay) || (napaay)
|-
| [[Wuchuan, Guangdong|Meilu]] || {{lang|zh-cn|梅菉市}} || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || 1926–1932 || 1926--
|-
| [[Wuhu]] || {{lang|zh-hant|蕪湖市}} ({{lang|zh-hans|芜湖市}}) || Anhui || Tinengngel ti probinsia || 1927 – Mar. 1930 || 1927--
|- bgcolor=lightblue
|valign=top| [[Shanghai|Songhu]]
----
[[Shanghai]]
|valign=top| {{lang|zh-hant|淞滬市}} ({{lang|zh-hans|淞沪市}})
----
{{lang|zh-cn|上海市}}
|valign=top| Songhu
----
Shanghai
| Espesial (de jure)
----
Tinengngel ti Yuan (de facto)
----
Dagus a tinengngel
| 3 Hulio 1921 – 29 Disiembre 1928
----
Mar. 1927 – 30 Mayo 1930
----
30 Mayo 1930 – 1 Oktubre 1949
| 1921-07-03
|-
| [[Jiujiang]] || {{lang|zh-cn|九江市}} || Jiangxi || Tinengngel ti probinsia || Mar. 1927 – Sep. 1930 || 1927-03-
|-
| [[Zigong]] || {{lang|zh-hant|自貢市}} ({{lang|zh-hans|自贡市}}) || Sichuan || Tinengngel ti probinsia || Mar. 1927 – 1 Oktubre 1949 || 1927-03-
|- bgcolor=lightblue
| [[Chongqing]]
| {{lang|zh-hant|重慶市}} ({{lang|zh-hans|重庆市}})
| Sichuan
| Tinengngel ti probinsia
----
Dagus a tinengngel
| Mar. 1927 – 5 Mayo 1939
----
5 Mayo 1939 – 1 Oktubre 1949
| 1927-03-
|- bgcolor=lightblue
| [[Nanjing]]
| {{lang|zh-cn|南京市}}
| Nanjing
| Tinengngel ti Yuan
----
Dagus a tinengngel
| Mayo 1927 – 30 Mayo 1930
----
30 Mayo 1930 – 1 Oktubre 1949
| 1927-05-
|-
| [[Shilong, Guangdong|Shilong]] || {{lang|zh-hant|石龍市}} ({{lang|zh-hans|石龙市}}) || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || Agosto 1927 (napaay) || (napaay)
|-
| [[Zhengzhou]] || {{lang|zh-hant|鄭州市}} ({{lang|zh-hans|郑州市}}) || Henan || Tinengngel ti probinsia || 1928–1931 || 1928--
|- bgcolor=lightblue
| [[Xi'an|Xijing / Xi'an]]
| {{lang|zh-cn|西京市}}
{{lang|zh-cn|西安市}}
| Shannxi
----
Xijing
----
Xi'an
|valign=top| Tinengngel ti probinsia
----
Dagus a tinengngel
| 1928 – 7 Hunio 1947
----
1933 (napaay)
----
7 Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949
| 1928--
|-
| [[Changsha]] || {{lang|zh-hant|長沙市}} ({{lang|zh-hans|长沙市}}) || Hunan || Tinengngel ti probinsia || Ene. 1928 – 1 Oktubre 1949 || 1928-01-
|-
| [[Liuzhou]] || {{lang|zh-cn|柳州市}} || Guangxi || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1928- Oktubre 1928 || 1928-04-
|-
| [[Nanning]] || {{lang|zh-hant|南寧市}} ({{lang|zh-hans|南宁市}}) || Guangxi || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1928 – Oktubre 1932 || 1928-04-
|-
| [[Kunming]] || {{lang|zh-cn|昆明市}} || Yunnan || Tinengngel ti probinsia || Agosto 1928 – 1 Oktubre 1949 || 1928-08-
|-
| [[Distrito ti Wanzhou|Wanxian]] || {{lang|zh-hant|萬縣市}} ({{lang|zh-hans|万县市}}) || Sichuan || Tinengngel ti probinsia || Nov. 1928–1935 || 1928-11-
|-
| [[Suzhou]] || {{lang|zh-hant|蘇州市}} ({{lang|zh-hans|苏州市}}) || Jiangsu || Tinengngel ti probinsia || Nov. 1928 – Abr. 1930 || 1928-11-
|-
| [[Kaifeng]] || {{lang|zh-hant|開封市}} ({{lang|zh-hans|开封市}}) || Henan || Tinengngel ti probinsia || 1929–1930 || 1929--
|-
| [[Guilin]] || {{lang|zh-cn|桂林市}} || Guangxi || Tinengngel ti probinsia || Nov. 1932 (napaay); Hunio 1940–1944; 1945 – 1 Oktubre 1949 || 1940--
|-
| [[Baotou]] || {{lang|zh-hant|包頭市}} ({{lang|zh-hans|包头市}}) || Suiyuan || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1933 – 1 Oktubre 1949 || 1933-04-
|-
| [[Fuzhou]] || {{lang|zh-cn|福州市}} || Fujian || Tinengngel ti probinsia || Mayo 1933 – Hulio 1934; Ene. 1946 – 1 Oktubre 1949 ||1933-05-
|-
| [[Lianyungang|Lianyun]] || {{lang|zh-hant|連雲市}} ({{lang|zh-hans|连云市}}) || Jiangsu || Tinengngel ti probinsia || Peb. 1935 – 1 Oktubre 1949 || 1935-02-
|-
| [[Xiamen]] || {{lang|zh-hant|廈門市}} ({{lang|zh-hans|厦门市}}) || Fujian || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1935 – 1 Oktubre 1949 || 1935-04-
|-
| [[Lanzhou]] || {{lang|zh-hant|蘭州市}} ({{lang|zh-hans|兰州市}}) || Gansu || Tinengngel ti probinsia || Mayo 1941 – 1 Oktubre 1949 || 1941-05-
|-
| [[Hengyang]] || {{lang|zh-hant|衡陽市}} ({{lang|zh-hans|衡阳市}}) || Hunan || Tinengngel ti probinsia || Hulio 1941 – 1 Oktubre 1949 || 1941-07-
|-
| [[Guiyang]] || {{lang|zh-hant|貴陽市}} ({{lang|zh-hans|贵阳市}}) || Guizhou || Tinengngel ti probinsia || Hulio 1941 – 1 Oktubre 1949 || 1941-07-
|-
| [[Taiyuan]] || {{lang|zh-cn|太原市}} || Shanxi || Tinengngel ti probinsia || Nov. 1941 – 1 Oktubre 1949 || 1941-11-
|-
| [[Hanggin Rear Banner|Shanba]] || {{lang|zh-hant|陝壩市}} ({{lang|zh-hans|陕坝市}}) || Suiyuan || Tinengngel ti probinsia || Mar. 1943 – 1 Oktubre 1949 || 1943-03-
|-
| [[Shaoguan]] || {{lang|zh-hant|韶關市}} ({{lang|zh-hans|韶关市}}) || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || Oktubre 1943–1944 || 1943-10-
|-
| [[Yinchuan]] || {{lang|zh-hant|銀川市}} ({{lang|zh-hans|银川市}}) || Ningxia || Tinengngel ti probinsia || Ene. 1944 – 1 Oktubre 1949 || 1944-01-
|-
| [[Weihai]]wei || {{lang|zh-hant|威海衛市}} ({{lang|zh-hans|威海卫市}}) || Shandong || Tinengngel ti probinsia || 1945 – 1 Oktubre 1949 || 1945--
|-
| [[Ürümqi|Dihua]] || {{lang|zh-cn|迪化市}} || Xinjiang || Tinengngel ti probinsia || Agosto 1945 – 1 Oktubre 1949 || 1945-08-
|-
| [[Zhanjiang]] || {{lang|zh-cn|湛江市}} || Guangdong || Tinengngel ti probinsia || Sep. 1945 – 1 Oktubre 1949 || 1945-09-
|-
| [[Xuzhou]] || {{lang|zh-cn|徐州市}} || Jiangsu || Tinengngel ti probinsia || Oktubre 1945 – 1 Oktubre 1949 || 1945-10-
|-
| [[Xining]] || {{lang|zh-cn|西宁市}} || Qinghai || Tinengngel ti probinsia || Nov. 1945 – 1 Oktubre 1949 || 1945-11-
|-
| [[Keelung|Jilong]] || {{lang|zh-cn|基隆市}} || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Hsinchu|Xinzhu]] || {{lang|zh-cn|新竹市}} || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Taichung|Taizhong]] || {{lang|zh-hant|臺中市}} ({{lang|zh-hans|台中市}}) || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Siudad ti Chiayi|Jiayi]] || {{lang|zh-hant|嘉義市}} ({{lang|zh-hans|嘉义市}}) || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Tainan]] || {{lang|zh-hant|臺南市}} ({{lang|zh-hans|台南市}}) || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Changhua City|Zhanghua]] || {{lang|zh-cn|彰化市}} || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Pingtung City|Pingdong]] || {{lang|zh-hant|屏東市}} ({{lang|zh-hans|屏东市}}) || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Taipei|Taibei]] || {{lang|zh-hant|臺北市}} ({{lang|zh-hans|台北市}}) || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 - … (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Kaohsiung|Gaoxiong]] || {{lang|zh-cn|高雄市}} || Taiwan || Tinengngel ti probinsia || 25 Oktubre 1945 -… (''[[Listaan dagiti siudad ti Taiwan]]'') || 1945-10-25
|-
| [[Tangshan]] || {{lang|zh-cn|唐山市}} || Hebei || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1946 – 1 Oktubre 1949 || 1946-04-
|-
| [[Shijiazhuang|Shimen]] || {{lang|zh-hant|石門市}} ({{lang|zh-hans|石门市}}) || Hebei || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1946 – 1 Oktubre 1949 || 1946-04-
|-
| [[Jinan]] || {{lang|zh-hant|濟南市}} ({{lang|zh-hans|济南市}}) || Shandong || Tinengngel ti probinsia || Sep. 1946 – 1 Oktubre 1949 || 1946-09-
|-
| [[Yantai]] || {{lang|zh-hant|煙臺市}} ({{lang|zh-hans|烟台市}}) || Shandong || Tinengngel ti probinsia || 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947--
|-
| [[Bengbu]] || {{lang|zh-cn|蚌埠市}} || Anhui || Tinengngel ti probinsia || Abr. 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-04-
|-
| [[Zhangjiakou|Zhangyuan]] || {{lang|zh-hant|張垣市}} ({{lang|zh-hans|张垣市}}) || Qahar || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Yingkou]] || {{lang|zh-hant|營口市}} ({{lang|zh-hans|营口市}}) || Liaoning || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Lüshunkou District|Lüshun]] || {{lang|zh-hant|旅順市}} ({{lang|zh-hans|旅顺市}}) || Liaoning || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Tonghua]] || {{lang|zh-cn|通化市}} || Andong || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Dandong|Andong]] || {{lang|zh-hant|安東市}} ({{lang|zh-hans|安东市}}) || Andong || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Siping, Jilin|Siping]] || {{lang|zh-cn|四平市}} || Liaobei || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Jilin City|Jilin]] || {{lang|zh-cn|吉林市}} || Jilin || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Changchun]] || {{lang|zh-hant|長春市}} ({{lang|zh-hans|长春市}}) || Jilin || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Mudanjiang]] || {{lang|zh-cn|牡丹江市}} || Songjiang || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Yanji]] || {{lang|zh-cn|延吉市}} || Songjiang || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Jiamusi]] || {{lang|zh-cn|佳木斯市}} || Hejiang || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Bei'an]] || {{lang|zh-cn|北安市}} || Heilongjiang || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Qiqihar]] || {{lang|zh-hant|齊齊哈爾市}} ({{lang|zh-hans|齐齐哈尔市}}) || Nenjiang || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
| [[Distrito ti Hailar|Hailar]] || {{lang|zh-hant|海拉爾市}} ({{lang|zh-hans|海拉尔市}}) || Xing'an || Tinengngel ti probinsia || Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-
|-
|- bgcolor=lightblue
| [[Dalian]] || {{lang|zh-hant|大連市}} ({{lang|zh-hans|大连市}}) || Dalian || Dagus a tinengngel || 5 Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-05
|-
|- bgcolor=lightblue
| [[Shenyang]] || {{lang|zh-hant|瀋陽市}} ({{lang|zh-hans|沈阳市}}) || Shenyang || Dagus a tinengngel || 5 Hunio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-06-05
|-
| [[Jinzhou]] || {{lang|zh-hant|錦州市}} ({{lang|zh-hans|锦州市}}) || Liaoning || Tinengngel ti probinsia || Hulio 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-07-
|-
| [[Hohhot|Guisui]] || {{lang|zh-hant|歸綏市}} ({{lang|zh-hans|归绥市}}) || Suiyuan || Tinengngel ti probinsia || Nov. 1947 – 1 Oktubre 1949 || 1947-11-
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.ccgov.net.cn/cityforum/index.htm Forum ti Siudad ti Tsina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227200907/http://www.ccgov.net.cn/cityforum/index.htm |date=2016-12-27 }}
*[https://web.archive.org/web/20110707045448/http://www.ccdi.org.cn/index.asp Instituto ti Panagdur-as ti Siudad ti Tsina] – gunglo ti akademiko
*[http://www.fas.harvard.edu/~chgis Sistema ti Pakaammo ti Naipakasaritaan a Heograpiko ti Tsina]

{{Dagiti kaaduan ti populasion a siudad iti Republika ti Tattao ti Tsina}}

[[Kategoria:Dagiti siudad ti Tsina| 01]]</text>
      <sha1>my27z5bbu6pkyzu7kf9jonkd2hj4gi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calytrix leschenaultii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67316</id>
    <revision>
      <id>407332</id>
      <parentid>402401</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4013" sha1="kqtudaasjir620us1az0w6vxjsfd3tm" xml:space="preserve">{{speciesbox
|image = Calytrix leschenaultii gnangarra.JPG
|image_caption = 
|genus = Calytrix
|species = leschenaultii
|authority = ([[Johannes Conrad Schauer|Schauer]]) [[Benth]].&lt;ref name=APNI /&gt;
|synonyms = ''Calycothrix leschenaultii'' &lt;small&gt;Schauer&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Calytrix leschenaultii''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Myrtaceae]] nga [[endemismo|endemiko]] iti abagatan-laud ti [[Akinlaud nga Australia]].  Kadawyan nga agtubo ti bassit a mula iti katayag iti {{pagbaliwen|15-100|cm|in|abbr=on}}.&lt;ref name=WA&gt;{{FloraBase|name=''Calytrix leschenaultii''|id=5465}}&lt;/ref&gt;

== Deskripsion ==
Iti ruar ti panawen ti panagsabong, daytoy a mula ket naranas laeng. Nabanglo bassit, bassit nga arinduyog a bulbulong ket mailinia kadagiti agbalikuskos a busel iti maysa nga agsinnublat nga urnos, iti isu met laeng a waya a kas dagiti adu a dadduma a pamilia ti mirtus.&lt;ref name = ANHGNP /&gt;

Napintas ti mula iti panawen ti panagsabongna. Dagiti sukog bituen a sabong ket dagiti naraniag a purpura nga agraman kadagiti puraw wenno duyaw nga [[estambre]] (kumusnaw a nalabbasit), ken agparang iti pagbaetan ti Hunio ken Nobiembre iti patneng a sakup ti sebbangan.&lt;ref name=WA /&gt;&lt;ref name=ANPSA&gt;{{cite web|title=''Calytrix leschenaultii''|url=http://asgap.org.au/c-lesch.html|publisher=Australian Native Plants Society (ANPSA)|accessdate=2010-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205095925/http://asgap.org.au/c-lesch.html|archive-date=2009-12-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Mabalin pay a mabirukan dagiti mula nga agpataud kadagiti puraw, asul wenno derosas a sabong&lt;ref name = EWFCL /&gt; . Ti nagan a botaniko iti ''Calytrix'' ket mangibaga kadagiti napino a dutdot iti [[calyx]] dagiti sabong.&lt;ref name = ANHGNP&gt;{{cite web | url = https://www.anbg.gov.au/gnp/interns-2012/calytrix-leschenaultii.html | last = Johnson | first = Laura | title = Growing Native Plants: Calytrix leschenaultii | publisher = Australian National Herbarium | date = 2012 | accessdate = 15 Nobiembre 2019}}&lt;/ref&gt; Mapolinar dagiti mula babaen dagiti billit ken dagiti insekto.&lt;ref name = EWFCL /&gt;

== Taksonomia ==
Daytoy ket immuna a pormal nga impalawag babaen ni [[Johannes Conrad Schauer]] idi 1844 iti ''[[Plantae Preissianae]]''. Ninagananna daytoy iti ''Calycothrix leschenaultii''. Idi 1867 inyakar ni [[George Bentham]] ti sebbangan iti henero ti ''[[Calytrix]]''.&lt;ref name=APNI&gt;{{cite web|url=https://www.vocson.com/terminal-wire-cables?TAXON_NAME=Calytrix+leschenaultii|title=''Calytrix leschenaultii''|accessdate=2010-03-09|work=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), IBIS database|publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government, Canberra|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415021308/https://www.vocson.com/terminal-wire-cables?TAXON_NAME=Calytrix+leschenaultii|archive-date=2025-04-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Pannakaiwarwaras ken habitat ==
Mabirukan ti ''Calytrix leschenaultii'' iti abagatan a laud ti Australia, agarup nga iti linia manipud iti [[Kalbarri]] aginggana iti [[Luek Israelite]]. Daytoy ket agayat ti nawaya a lokasion, iti nadarat a pagtubuan ti babassit a mula.&lt;ref name = EWFCL&gt;{{cite web | url = http://esperancewildflowers.blogspot.com/2011/06/calytrix-leschenaultii-myrtaceae.html | title = Esperance Wildflowers: Flora observations within 160&amp;nbsp;km (100 miles) of Esperance, Western Australia | last = Archer | first = William | date = 18 Hunio 2011 | accessdate = 15 Nobiembre 2019}}&lt;/ref&gt;

== Panangimuyong ==
Uray no karkarna maimuyongan, ti ''Calytrix leschenaultii'' ket nasayaat a makaibtur kadagiti nakaro a klima ti Australia. No maikkan iti nainit a lugar iti nadarat a daga, daytoy ket makaibtur iti tingkag ken nayelo a linnaaw. Daytoy ket nasaysayaat a mapatubo manipud iti ungel ngem iti bukel.&lt;ref name = ANHGNP /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

{{Taxonbar|from=Q5024768}}

[[Kategoria:Calytrix|leschenaultii]]
[[Kategoria:Endemiko a flora ti Akinlaud nga Australia]]</text>
      <sha1>kqtudaasjir620us1az0w6vxjsfd3tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trove</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67549</id>
    <revision>
      <id>407444</id>
      <parentid>393845</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="6m8qb8t89u1l5ulrsbuwdun2m1fl6ox" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name            = Trove
| logo            = 
| logo_size       = 
| logo_alt        = 
| logocaption     = 
| screenshot      = 
| screenshot_size = &lt;!-- default is 300px --&gt;
| screenshot_alt  = 
| caption         = 
| collapsible     = 
| collapsetext    = 
| url             = {{URL|www.trove.nla.gov.au}}
| commercial      = no
| type            = Mangigugop ti database ti bilioteka ti Australia
| registration    = Optional
| language        = Ingles
| num_users       = 
| owner           = [[Nailian a Biblioteka ti Australia]]
| launch_date     = {{start date and age|2009}}
| current_status  = Online
| footnotes       = 
}}

Ti '''Trove''' ket ti maysa a mangigugop ti database ti online a bilioteka ti Australia; ti maysa a nawaya nga adi ti parupa a a makina ti panagbiruk nga ibalayan babaen ti [[Nailian a Biblioteka ti Australia]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Baich|first1=Tina|title=The global research landscape: resources for locating international publications|journal=College &amp; Research Libraries News|date=May 2013|volume=74|issue=5|pages=243–248|url=http://crln.acrl.org/content/74/5/243.short|accessdate=16 Disiembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624165823/http://crln.acrl.org/content/74/5/243.short#|archive-date=24 Hunio 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; a makikadua kadagiti agipapaay iti linaon a mairaman dagiti kameng ti [[National &amp; State Libraries Australasia|Nailian ken Estado a Biblioteka ti Australasia]].&lt;ref name=&quot;Holley1&quot;&gt;{{cite web|last1=Holley|first1=Rose|title=Trove: Innovation in Access to Information in Australia|url=http://www.ariadne.ac.uk/issue64/holley|publisher=Ariadne|accessdate=3 Disiembre 2014|date=29 Hulio 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172338/http://www.ariadne.ac.uk/issue64/holley#|archive-date=13 Nobiembre 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan a maresrespekto&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.csiro.au/Portals/Media/Australian-museums-risk-becoming-digital-dinosaurs.aspx|title = An Innovation Study: Challenges and Opportunities for Australia's Galleries, Libraries, Archives and Museums|date = 16 Septiembre 2014|accessdate = 18 Disiembre 2014|website = Australian museums must innovate or risk becoming 'digital dinosaurs'|publisher = CSIRO|archive-url = https://web.archive.org/web/20141024042338/http://www.csiro.au/Portals/Media/Australian-museums-risk-becoming-digital-dinosaurs.aspx#|archive-date = 24 Oktubre 2014|url-status = live|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; ken dagiti maserserrekan a serbisio ti [[GLAM (sektor ti industria)|GLAM]] iti Australia nga agraman kadagiti sumurok a 70,000 nga inaldaw nga agus-usar.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url = http://www.cio.com.au/article/556019/national-library-australia-invests-digital-future/|title = National Library of Australia invests in digital future|last = Sweeney|first = Shahida|date = 26 Septiembre 2014|work = CIO Magazine|accessdate = 3 Disiembre 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141211130247/http://www.cio.com.au/article/556019/national-library-australia-invests-digital-future/#|archive-date = 11 Disiembre 2014|url-status = dead|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thorpe&quot; /&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Thorpe&quot;&gt;{{cite news|last1=Thorpe|first1=Clarissa|title=National Library of Australia's Trove website celebrates five years of uncovering the past|url=http://www.abc.net.au/news/2014-11-08/trove-website-celebrates-fifth-birthday/5876936|accessdate=5 Septiembre 2015|publisher=ABC News|date=8 Nobiembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123063012/http://www.abc.net.au/news/2014-11-08/trove-website-celebrates-fifth-birthday/5876936#|archive-date=23 Nobiembre 2015|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{opisial a website}}
* {{cite web|last1=Boston|first1=Tony|title=Exposing the deep web to increase access to library collections|url=http://www.nla.gov.au/openpublish/index.php/nlasp/article/view/1224/1509|publisher=National Library of Australia|accessdate=16 Disiembre 2014|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003926/http://www.nla.gov.au/openpublish/index.php/nlasp/article/view/1224/1509|url-status=dead}} In {{cite conference |url= http://ausweb.scu.edu.au/aw05/index.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20170215002723/http://ausweb.scu.edu.au/aw05/index.html |url-status= dead |archive-date= 15 Pebrero 2017 |author1= Treloar, Andrew |author2= Ellis, Allan |author3= Southern Cross University |title= AusWeb05 : the eleventh Australasian World Wide Web Conference : AusWeb05 : making a difference with the web : proceedings of AusWeb05 |date= 2005 |publisher= Southern Cross University |isbn= 978-0-9751644-3-3 |df= dmy-all }}

{{Kontrol ti autoridad}}
{{pungol}}

[[Kategoria:Dagiti online a database]]</text>
      <sha1>6m8qb8t89u1l5ulrsbuwdun2m1fl6ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ridsdalea grandis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67840</id>
    <revision>
      <id>407427</id>
      <parentid>403940</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="forcm6d4zhnei4pdfgua7zmt9gsilkl" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| status = 
| image = 
| image_caption = 
| genus = Ridsdalea
| species = grandis
|authority = ([[Pieter Willem Korthals|Korth.]]) J.T.Pereira, 2016
| range_map = 
| range_map_caption = 
| synonyms = * ''Gardenia grandis'' &lt;small&gt;[[Pieter Willem Korthals|Korth.]]&lt;/small&gt;
* ''Randia grandis'' &lt;small&gt;([[Pieter Willem Korthals|Korth.]]) [[Theodoric Valeton|Valeton]]&lt;/small&gt;
* ''Randia kuchingensis'' &lt;small&gt;W.W.Sm.&lt;/small&gt;
* ''Rothmannia kuchingensis'' &lt;small&gt;(W.W.Sm.) K.M.Wong&lt;/small&gt;
* ''Rothmannia malayana'' &lt;small&gt;K.M.Wong&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Ridsdalea grandis'''''&lt;ref name=&quot;Pereira&amp;Wong&quot;&gt;Pereira JT, Wong KM (2016) ''Sandakania'' '''21''': 42.&lt;/ref&gt; (sinonimo '''''Gardenia grandis'''''&lt;ref name=&quot;C132&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;COL&quot; /&gt;) ket ti mula iti pamilia ti [[Rubiaceae]] a mabirukan iti [[Borneo]]; daytoy ti [[sebbangan-kita]] ti baro a henero (2016) ti ''[[Ridsdalea]]''.

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;COL&quot;&gt;{{cite web|title=Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9814175|author=Roskov Y.|author2=Kunze T.|author3=Orrell T.|author4=Abucay L.|author5=Paglinawan L.|author6=Culham A.|author7=Bailly N.|author8=Kirk P.|author9=Bourgoin T.|author10=Baillargeon G.|author11=Decock W.|author12=De Wever A.|editor=Didžiulis V.|publisher=Species 2000: Reading, UK.|year=2014|accessdate=26 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925180413/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/9814175|archive-date=2018-09-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;C132&quot;&gt;Korthals PW (1851) In: ''Ned. Kruidk. Arch. 2(2): 192''&lt;/ref&gt;
}}

{{Taxonbar|from=Q15454204}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Gardenieae]]
[[Kategoria:Flora ti Malesia]]</text>
      <sha1>forcm6d4zhnei4pdfgua7zmt9gsilkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Exostema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67949</id>
    <revision>
      <id>407347</id>
      <parentid>406753</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9640" sha1="sukfk6wuit3ug8x4xz0jzq0dprz44jb" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|display_parents = 2
|taxon = Exostema
|authority = ([[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]] ex [[Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt|Humb.]] &amp; [[Aimé Bonpland|Bonpl.]]
|type_species = ''[[Exostema caribaeum]]''
|type_species_authority = ([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]
|synonyms = *''Solenandra'' &lt;small&gt;[[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]]&lt;/small&gt;
*''Steudelago'' &lt;small&gt;[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Exostema''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket buklen dagiti bassit a mula ken bassit a kayo, nga [[Endemismo|endemiko]] iti [[neotropiko]], ken kaaduan dagiti sebbangan ket mabirukan iti [[West Indies]].&lt;ref name=&quot;Mabberley2008&quot;&gt;{{cite book|author=Mabberley DJ|year=2008|title=Mabberley's Plant Book|edition=3|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-82071-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WCSP&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Exostema|title=''Exostema'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=20 Hunio 2014}}&lt;/ref&gt;

== Desckripsion ==
Ti ''Exostema'' ket ti maysa a henero dagiti [[kayo]] ken bassit a muala ti neotropiko. Dagiti sabong ket tubo ti narapis a nga agraman kadagiti naikillo manen a pingir ti corolla. Dagiti estambre ket naiseksek iti asideg ti baba ti tubo ti  corolla ken rummuar iti labes ti ngiwatna. Atiddog dagiti [[anther]] ken basifixed.&lt;ref name=&quot;mcdowell1998&quot;&gt;{{cite journal|author=McDowell T|author2=Bremer B|year=1998|title=Phylogeny, diversity, and distribution in ''Exostema'' (Rubiaceae): implications of morphological and molecular analyses|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1998_212_3-4/page/215|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=212|issue=3-4|pages=215–246|doi=10.1007/bf01089740}}&lt;/ref&gt;

== Sistematika ==
Ti [[sebbangan-kita]] para iti henero ket ti ''[[Exostema caribaeum]]''.&lt;ref name=&quot;ING&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema|title=''Exostema'' in the Index Nominum Genericorum|accessdate=20 Hunio 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317122222/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema|archive-date=2012-03-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket kayo manipud iti [[Tengnga nga Amerika]] ken ti [[Karibe]]. Saan unay a naserbi ti kayona.&lt;ref name=&quot;Mabberley2008&quot; /&gt;

Ti ''Exostema'' ket immuna a [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Christiaan Hendrik Persoon]] kas maysa a [[subhenero]] ti ''[[Cinchona]]''.&lt;ref name=&quot;persoon1805&quot;&gt;Christiaan Hendrik Persoon. 1805. ''Synopsis plantarum,seu Enchiridium botanicum, complectens enumerationem systematicam specierum hucusque cognitarum /curante''. 1:196.&lt;/ref&gt; Daytoy ket immuna nga umiso a naipablaak a henero babaen ni [[Aimé Bonpland]] idi 1807.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&amp;find_genus=Exostema+&amp;find_species=&amp;find_infrafamily=&amp;find_infragenus=&amp;find_infraspecies=&amp;find_authorAbbrev=&amp;find_includePublicationAuthors=on&amp;find_includePublicationAuthors=off&amp;find_includeBasionymAuthors=on&amp;find_includeBasionymAuthors=off&amp;find_publicationTitle=&amp;find_isAPNIRecord=on&amp;find_isAPNIRecord=false&amp;find_isGCIRecord=on&amp;find_isGCIRecord=false&amp;find_isIKRecord=on&amp;find_isIKRecord=false&amp;find_rankToReturn=all&amp;output_format=normal&amp;find_sortByFamily=on&amp;find_sortByFamily=off&amp;query_type=by_query&amp;back_page=plantsearch|title=''Exostema'' in the International Plant Names Index|accessdate=20 Hunio 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bonpland1807&quot;&gt;Alexander von Humboldt and Aimé Bonpland. 1807. ''Plantes équinoxiales recueillies au Mexique :dans l'île de Cuba, dans les provinces de Caracas, de Cumana et de Barcelone, aux Andes de la Nouvelle Grenade, de Quito et du Pérou, et sur les bords du rio-Negro de Orénoque et de la rivière des Amazones''. 1:131. F. Schoell: Paris, France.&lt;/ref&gt; Ti kadawyan a nagan ket naala manipud kadagiti [[Taga-ugma a Griego]] a balikas ti ''exo'', a ti kayatna a sawen ket &quot;iti ruar&quot;, ken ''stema'', &quot;estambre&quot;.&lt;ref name=&quot;Quattrocchi2000&quot;&gt;{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|ISBN=978-0-8493-2675-2}}&lt;/ref&gt;

Ti ''Exostema'' ket mabalin a [[polipiletiko]].&lt;ref name=&quot;Manns2010&quot;&gt;{{cite journal|author=Manns U, Bremer B|year=2010|title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-07_56_1/page/25|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=56|pages=21–39|doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002|pmid=20382247|issue=1}}&lt;/ref&gt;

=== Dagiti sebbangan ===
{{div col|colwidth=22em}}
*''[[Exostema acuminatum]]'' &lt;small&gt;[[Ignatz Urban|Urb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema angustifolium]]'' &lt;small&gt;([[Olof Peter Swartz|Sw.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema bicolor]]'' &lt;small&gt;Poepp.&lt;/small&gt;
*''[[Exostema brachycarpum]]'' &lt;small&gt;([[Olof Peter Swartz|Sw.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema caribaeum]]'' &lt;small&gt;([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema cordatum]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; M.Fernandez&lt;/small&gt;
*''[[Exostema coriaceum]]'' &lt;small&gt;([[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema corymbosum]]'' &lt;small&gt;([[Hipólito Ruiz López|Ruiz]] &amp; [[José Antonio Pavón Jiménez|Pav.]]) [[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Spreng.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema curbeloi]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; M.Fernandez&lt;/small&gt;
*''[[Exostema ellipticum]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema glaberrimum]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; M.Fernandez&lt;/small&gt;
*''[[Exostema lancifolium]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; Acuna&lt;/small&gt;
*''[[Exostema lineatum]]'' &lt;small&gt;([[Martin Vahl|Vahl]]) [[Josef August Schultes|Schult.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema longiflorum]]'' &lt;small&gt;(Lamb.) [[Josef August Schultes|Schult.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema maynense]]'' &lt;small&gt;Poepp.&lt;/small&gt;
*''[[Exostema mexicanum]]'' &lt;small&gt;[[Asa Gray|A.Gray]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema microcarpum]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; M.Fernandez&lt;/small&gt;
*''[[Exostema myrtifolium]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema nites]]'' &lt;small&gt;[[Ignatz Urban|Urb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema orbiculatum]]'' &lt;small&gt;Proctor&lt;/small&gt;
*''[[Exostema parviflorum]]'' &lt;small&gt;[[Achille Richard|A.Rich.]] ex [[Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt|Humb.]] &amp; [[Aimé Jacques Alexandre Bonpland|Bonpl.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema pervestitum]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; M.Fernandez&lt;/small&gt;
*''[[Exostema polyphyllum]]'' &lt;small&gt;[[Ignatz Urban|Urb.]] &amp; Ekman&lt;/small&gt;
*''[[Exostema pulverulentum]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema purpureum]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema rotundatum]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema salicifolium]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema sanctae-luciae]]'' &lt;small&gt;(Kentisch) Britten&lt;/small&gt;
*''[[Exostema selleanum]]'' &lt;small&gt;[[Ignatz Urban|Urb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema spinosum]]'' &lt;small&gt;(Le Vavass.) Krug &amp; [[Ignatz Urban|Urb.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema stenophyllum]]'' &lt;small&gt;Britton&lt;/small&gt;
*''[[Exostema triflorum]]'' &lt;small&gt;([[William Wright (botaniko)|W.Wright]]) [[George Don|G.Don]] &lt;/small&gt;
*''[[Exostema valenzuelae]]'' &lt;small&gt;[[Achille Richard|A.Rich.]]&lt;/small&gt;
*''[[Exostema velutinum]]'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]&lt;/small&gt;
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Exostema ''Exostema''] iti [http://apps.kew.org/wcsp World Checklist of Selected Plant Families]
*[http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema ''Exostema''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317122222/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Exostema |date=2012-03-17 }} iti [http://www.botany.si.edu/ing Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014160237/http://botany.si.edu/ing/ |date=2010-10-14 }}
*[https://www.biodiversitylibrary.org/page/234981 ''Exostema''] iti [https://www.biodiversitylibrary.org/Default.aspx Biodiversity Heritage Library]
*[http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&amp;find_genus=Exostema+&amp;find_species=&amp;find_infrafamily=&amp;find_infragenus=&amp;find_infraspecies=&amp;find_authorAbbrev=&amp;find_includePublicationAuthors=on&amp;find_includePublicationAuthors=off&amp;find_includeBasionymAuthors=on&amp;find_includeBasionymAuthors=off&amp;find_publicationTitle=&amp;find_isAPNIRecord=on&amp;find_isAPNIRecord=false&amp;find_isGCIRecord=on&amp;find_isGCIRecord=false&amp;find_isIKRecord=on&amp;find_isIKRecord=false&amp;find_rankToReturn=all&amp;output_format=normal&amp;find_sortByFamily=on&amp;find_sortByFamily=off&amp;query_type=by_query&amp;back_page=plantsearch ''Exostema''] iti [http://www.ipni.org/ IPNI]
*[https://web.archive.org/web/20121011004437/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4587 ''Exostema''] iti [https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants]
*[https://www.uniprot.org/taxonomy/43484 ''Exostema''] iti [https://www.uniprot.org/ UniProt]

{{Taxonbar|from=Q5420696}}

[[Kategoria:Exostema| ]]</text>
      <sha1>sukfk6wuit3ug8x4xz0jzq0dprz44jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arachnothryx</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68414</id>
    <revision>
      <id>407305</id>
      <parentid>406963</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17827" sha1="791a7ugizbr5h744uqxnkzebq2j4fzc" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|display_parents = 2
|taxon = Arachnothryx
|authority = [[Jules Émile Planchon|Planch.]]
|type_species = ''[[Arachnothryx leucophylla]]''
|type_species_authority = ([[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]) [[Jules Émile Planchon|Planch.]]
|synonyms = *''Cuatrecasasiodendron'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
*''Javorkaea'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; Jarai-Koml.&lt;/small&gt;
*''Otocalyx'' &lt;small&gt;[[Townshend Stith Brandegee|Brandegee]]&lt;/small&gt;
*''Renistipula'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
*''Siphonandra'' &lt;small&gt;[[Nicolai Stepanovitch Turczaninow|Turcz.]]&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Arachnothryx''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket aglaon kadagiti agarup a 107 a [[sebbangan]]. Mabirukan daytoy manipud iti [[Mehiko]] aginggana iti [[Peru]] ken iti [[Trinidad]].&lt;ref name=&quot;WCSP&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Arachnothryx|title=''Arachnothryx'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=15 Enero 2013}}&lt;/ref&gt;

== Taksonomia ==
Ti ''Arachnothryx'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Jules Émile Planchon]] idi 1849.&lt;ref name=&quot;ipniarachnothryx&quot;&gt;''Arachnothryx'' Iti: International Plant Names Index. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;planchon1849&quot;&gt;Jules Émile Planchon. 1849. ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe'' 5:442 and illustration. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Naala daytoy a kadawyan a naga manipud iti [[Taga-ugma a Griego]]: ti ''arachne'' wenno ''arachnos'', &quot;maysa a lawwalawwa&quot;, ken ''thrix'' wenno ''trichos'', &quot;buok&quot;.&lt;ref name=&quot;Quattrocchi2000&quot;&gt;{{cite book|author=Quattrocchi U|year=2000|title=CRC World Dictionary of Plant Names|volume=1|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, New York, Washington DC, London|ISBN=978-0-8493-2675-2}}&lt;/ref&gt;

Kas agdama a naipalawag, ti ''Arachnothryx'' ket [[parapiletiko]] iti ''Cuatrecasasiodendron'', ''[[Gonzalagunia]]'', ken ''Javorkaea''. Adda dagiti mannurat a mangiraman dagitoy a henero iti maysa nga adu a naipalawag a ''[[Rondeletia (mula)|Rondeletia]]'', ngem dagiti [[molekular a pilohenetiko]] a panagadal ket nakaipakita nga isuda ket as-asideg a kabagian iti ''[[Guettarda]]'' ngem iti ''[[Rondeletia (mula)|Rondeletia]]''.&lt;ref name=&quot;Manns2010&quot;&gt;{{cite journal|author=Manns U, Bremer B |year=2010 |title=Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae) |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=56 |pages=21–39 |url=http://www.bergianska.se/pub/publikationer/Manns/Manns_Bremer_2010.pdf |doi=10.1016/j.ympev.2010.04.002 |pmid=20382247 |issue=1 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927023612/http://www.bergianska.se/pub/publikationer/Manns/Manns_Bremer_2010.pdf |archivedate=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
{{div col|colwidth=22em}}
* ''[[Arachnothryx aspera]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx atravesadensis]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx bertieroides]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx brachytyrsa]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx brenesii]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx buddleioides]]'' &lt;small&gt;([[George Bentham|Benth.]]) [[Jules Émile Planchon|Planch.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx calycophylla]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx calycosa]]'' &lt;small&gt;(Donn.Sm.) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx capitellata]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx caucana]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] ex [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx chaconii]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx chiapensis]]'' &lt;small&gt;([[Townshend Stith Brandegee|Brandegee]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx chimalaparum]]'' &lt;small&gt;Lorence ex [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx chimboracensis]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx chiriquiana]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx colombiana]]'' &lt;small&gt;([[Henry Hurd Rusby|Rusby]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx costanensis]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx costaricensis]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx cupreiflora]]'' &lt;small&gt;([[Karl Moritz Schumann|K.Schum.]] &amp; [[Kurt Krause|K.Krause]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx darienensis]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx discolor]]'' &lt;small&gt;([[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]) [[Jules Émile Planchon|Planch.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx dwyeri]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx educta]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] ex [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx euryphylla]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx evansii]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx flocculosa]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx fosbergii]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx galeottii]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx garciae]]'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]] ex [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx ginetteae]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx glabrata]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx gonzaleoides]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx gracilis]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx gracilispica]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx guerrerensis]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx guettardioides]]'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]] ex [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx heteranthera]]'' &lt;small&gt;([[Townshend Stith Brandegee|Brandegee]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx hispidula]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx hondurensis]]'' &lt;small&gt;(Donn.Sm.) Lorence&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx izabalensis]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] &amp; [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx jurgensenii]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx laniflora]]'' &lt;small&gt;([[George Bentham|Benth.]]) [[Jules Émile Planchon|Planch.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx latiloba]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx leucophylla]]'' &lt;small&gt;([[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]) [[Jules Émile Planchon|Planch.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx lineolata]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx linguiformis]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx linguiloba]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; Diego&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx lojensis]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx macrocalyx]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] &amp; [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx manantlanensis]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx megalantha]]'' &lt;small&gt;(Lorence) Lorence&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx mexicana]]'' &lt;small&gt;([[Nicolai Stepanovitch Turczaninow|Turcz.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx michoacana]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx monteverdensis]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx monticola]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx myriantha]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] &amp; [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx nebulosa]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx nelsonii]]'' &lt;small&gt;Lorence&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx nitida]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx ovandensis]]'' &lt;small&gt;(Lundell) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx ovata]]'' &lt;small&gt;([[Henry Hurd Rusby|Rusby]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx pansamalana]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx pauciflora]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx perezii]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] ex [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx peruviana]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx povedae]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx purpurea]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx pyramidalis]]'' &lt;small&gt;(Lundell) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx reflexa]]'' &lt;small&gt;([[George Bentham|Benth.]]) [[Jules Émile Planchon|Planch.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx rekoi]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx ricoae]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx rosea]]'' &lt;small&gt;Linden&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx rubens]]'' &lt;small&gt;(L.O.Williams) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx rufescens]]'' &lt;small&gt;(B.L.Rob.) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx rugulosa]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx rzedowskii]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx sanchezii]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; Salas-Mor.&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx scabra]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx scoti]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx secunda]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx secundiflora]]'' &lt;small&gt;(B.L.Rob.) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx septicidalis]]'' &lt;small&gt;(B.L.Rob.) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx sessilis]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; G.Ortiz&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx sinaloae]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx skutchii]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]] &amp; [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx sousae]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx spectabilis]]'' &lt;small&gt;([[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]) Rova&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx stachyoidea]]'' &lt;small&gt;(Donn.Sm.) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx subglabra]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; N.C.Jiménez&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx tacanensis]]'' &lt;small&gt;(Lundell) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx tayloriae]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx tenorioi]]'' &lt;small&gt;(Lorence) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx tenuisepala]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx thiemei]]'' &lt;small&gt;(Donn.Sm.) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx torresii]]'' &lt;small&gt;([[Paul Carpenter Standley|Standl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx tuxtlensis]]'' &lt;small&gt;(Lorence &amp; Cast.-Campos) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx uxpanapensis]]'' &lt;small&gt;(Lorence &amp; Cast.-Campos) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx venezuelensis]]'' &lt;small&gt;[[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx villosa]]'' &lt;small&gt;([[William Hemsley (botanist)|Hemsl.]]) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
* ''[[Arachnothryx wendtii]]'' &lt;small&gt;(Lorence &amp; Cast.-Campos) [[Attila Borhidi|Borhidi]]&lt;/small&gt;
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Arachnothryx}}
*[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Arachnothryx ''Arachnothryx'' iti World Checklist of Rubiaceae]
* [https://web.archive.org/web/20120317122130/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Arachnothryx ''Arachnothryx''] iti: [http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references References] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/rc/ Research and Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415150723/http://www.mnh.si.edu/rc/ |date=2012-04-15 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }}
* [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&amp;find_genus=Arachnothryx+&amp;find_species=&amp;find_infrafamily=&amp;find_infragenus=&amp;find_infraspecies=&amp;find_authorAbbrev=&amp;find_includePublicationAuthors=on&amp;find_includePublicationAuthors=off&amp;find_includeBasionymAuthors=on&amp;find_includeBasionymAuthors=off&amp;find_publicationTitle=&amp;find_isAPNIRecord=on&amp;find_isAPNIRecord=false&amp;find_isGCIRecord=on&amp;find_isGCIRecord=false&amp;find_isIKRecord=on&amp;find_isIKRecord=false&amp;find_rankToReturn=all&amp;output_format=normal&amp;find_sortByFamily=on&amp;find_sortByFamily=off&amp;query_type=by_query&amp;back_page=plantsearch ''Arachnothryx''] iti: [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Plant Names] iti: [http://www.ipni.org/ IPNI]
* [http://www.botanicus.org/page/1364456 ''Arachnothryx''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220193210/http://www.botanicus.org/page/1364456 |date=2020-02-20 }} iti: [http://www.botanicus.org/item/31753002747282 Volume 5 (1849)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407225946/http://www.botanicus.org/item/31753002747282 |date=2020-04-07 }} iti: [http://www.botanicus.org/title/b11954978 Fl. Serres Jard. Eur.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407225944/http://www.botanicus.org/title/b11954978 |date=2020-04-07 }} iti: [http://www.botanicus.org/browse/titles Titles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606171508/http://www.botanicus.org/browse/titles |date=2020-06-06 }} iti: [http://www.botanicus.org/ Botanicus] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211004729/http://www.botanicus.org/ |date=2009-12-11 }}
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?13426 ''Arachnothryx''] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 List of Genera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001217065800/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 |date=2000-12-17 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?975 Rubiaceae] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl List of families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000816163915/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl |date=2000-08-16 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en Families and Genera in GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227004053/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en |date=2013-02-27 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/queries.pl?language=en Queries] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl |date=2004-10-15 }}
* [http://ntbg.org/plants/plant_details.php?plantid=10045 ''Arachnothryx''] iti: [https://web.archive.org/web/20101126200020/http://ntbg.org/plants/choose_a_plant.php Choose a Plant] iti: [https://web.archive.org/web/20101126184508/https://ntbg.org/plants/ Meet the Plants] iti: [http://ntbg.org/index.php National Tropical Botanical Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606043320/http://ntbg.org/index.php |date=2017-06-06 }}

{{Taxonbar|from=Q4783588}}

[[Kategoria:Guettardeae]]
[[Kategoria:Flora ti Mehiko]]
[[Kategoria:Flora ti Tengnga nga Amerika]]
[[Kategoria:Flora ti Trinidad ken Tobago]]
[[Kategoria:Flora ti Colombia]]
[[Kategoria:Flora ti Venezuela]]
[[Kategoria:Flora ti Ecuador]]
[[Kategoria:Flora ti Peru]]</text>
      <sha1>791a7ugizbr5h744uqxnkzebq2j4fzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guettarda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68535</id>
    <revision>
      <id>407352</id>
      <parentid>406970</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9716" sha1="g81rdcakpaw2mmnttlj8lyhax56sctb" xml:space="preserve">{{taxobox
| image = Guettardia2.jpg
| image_caption = ''[[Guettarda speciosa]]''
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Cinchonoideae]]
| tribus = [[Guettardeae]]
| genus = '''''Guettarda'''''
| genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| type_species = ''[[Guettarda speciosa]]''
| type_species_authority = L.
| subdivision_ranks = [[Sebbangan]]
| subdivision = ~150 a sebbangan. Kitaen ti teksto.
}}

Ti '''''Guettarda''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] ti [[mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Kaaduan kadagitoy a mula ket ammo babaen ti kadawyan a nagan iti '''Velvetseed'''. Ti karkulo dagiti bilang ti sakup ti [[sebbangan]] ket agarup a 50 &lt;ref name=rhs&gt;Anthony J. Huxley, Mark Griffiths, and Margot Levy (editors). 1992. ''The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening.'' The Macmillan Press Limited, London; The Stockton Press, New York. {{ISBN|978-0-333-47494-5}} (set)&lt;/ref&gt; aginggana iti 162.&lt;ref name=&quot;kewguettarda&quot;&gt;''Guettarda'' iti: World Checklist of Rubiaceae At: Kew Gardens Website. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;  Kaaduan dagiti sebbangan ket [[neotropiko]].&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot;&gt;David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}&lt;/ref&gt; Duapulo ti mabirukan iti [[Baro a Caledonia]] ken makaabot ti maysa iti [[Australia]].&lt;ref name=enc&gt;{{cite book |author1=W. Rodger Elliot |author2=David L. Jones |author3=Trevor L. Blake |title=Encyclopaedia of Australian Plants Suitable for Cultivation: Vol. 5|year=1990|page=162 |publisher=Lothian Press |location=Port Melbourne |isbn=0-85091-285-7}}&lt;/ref&gt; Adda pay dagiti dadduma a mabirukan kadagiti isla ken kadagiti lugar ti aplaya ti [[Taaw Indiano]] ken [[Taaw Pasipiko|Pasipiko]].

Tallo a sebbangan (''G. odorata, G. scabra, G. speciosa'') ket ammo a maimuyongan.&lt;ref name=rhs /&gt; Ti ''Guettarda argentea'' ket addaan iti makan a bunga.&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot; /&gt; Ti [[sebbangan-kita]] para iti henero ket ti ''Guettarda speciosa''.&lt;ref name=&quot;ingguettarda&quot;&gt;''Guettarda'' Iti: Index Nominum Genericorum. Iti: [[Regnum Vegetabile]] (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Daytoy ket maysa a kayo a mabirukan kadagiti habitat ti aplaya, aginggana iti {{pagbaliwen|18|m|ft|abbr=on}} iti katayag. Daytoy ket naimumula a kas [[Ornamental a mula|ornamental]].

Ti ''Guettarda'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] idi 1753 iti librona iti ''[[Species Plantarum]]''.&lt;ref name=&quot;ipniguettarda&quot;&gt;''Guettarda'' iti International Plant Names Index. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;linnaeus1753&quot;&gt;Carl Linnaeus. 1753. ''Species Plantarum'' (Species plantarum : exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas, cum diferentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas / Caroli Linnæe.): 2:991. Holmiae: Impensis Laurentii Salvii: Stockholm, Sweden. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Daytoy a kadawyan a nagan ket pammadayaw iti maika-18 a siglo a [[Tattao a Pranses|Pranses]] a [[naturalista]] a ni [[Jean-Étienne Guettard]].&lt;ref name=&quot;quattrocchi2000&quot;&gt;Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names'' volume II. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington,DC;, USA. London, UK. {{ISBN|978-0-8493-2676-9}}. (vol. II).&lt;/ref&gt;

Ti henero ti ''Guettarda'' ket makasapul iti pannakabaliw. Dagiti panagadal iti [[Molekular a pilohenetiko]] ket nakabiruk a daytoy ket sumagmamano a beses a [[polipiletiko]] kadagiti sumagmamano a bukodna a [[parapiletiko]] a [[klado]] kadagiti bassit a henero.&lt;ref name=&quot;manns2010&quot;&gt;Ulrika Manns and Birgitta Bremer. 2010. &quot;Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)&quot;. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''56'''(1):21-39. {{DOI|10.1016/j.ympev.2010.04.002}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
Ti sumaganad a listaan ti sebbangan ket mabalin a saan a komplto wenno aglaon kadagiti [[Sinonimo (taksonomia)|sinonimo]].

{| border=&quot;0&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Guettarda angelica]]'' &lt;small&gt;[[Carl Friedrich Philipp von Martius|Martius]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda argentea]]'' &lt;small&gt;[[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda comata]]'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standley]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda elliptica]]'' &lt;small&gt;[[Curt Polycarp Joachim Sprengel|Sprengel]]&lt;/small&gt; – Oval-leaf velvetseed&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
* ''[[Guettarda frangulifolia]]'' &lt;small&gt;[[Ignatz Urban|Urban]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda insularis]]'' &lt;small&gt;[[Townshend Stith Brandegee|Brandegee]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda krugii]]'' &lt;small&gt;Urban&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda longiflora]]'' &lt;small&gt;[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Grisebach]]&lt;/small&gt;
| valign=&quot;top&quot; |
* ''[[Guettarda noumeana]]'' &lt;small&gt;[[Louis Antoine Francois Baillon|L.A.F. Baillon]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda ochreata]]'' &lt;small&gt;[[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schechtendal]]&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda odorata]]'' &lt;small&gt;Lamarck&lt;/small&gt;
* ''[[Guettarda retusa]]'' &lt;small&gt;[[Charles Wright (botaniko)|C. Wright]]&lt;/small&gt; – Kayo ti Guettarda ti Kuba – [[pannakaungaw|naungaw]] (1975?)
* ''[[Guettarda scabra]]'' &lt;small&gt;Lamarck&lt;/small&gt; – Narusanger bulong a velvetseed
* ''[[Guettarda speciosa]]'' &lt;small&gt;[[Carl Linnaeus|L.]]&lt;/small&gt; – Beach gardenia
* ''[[Guettarda uruguayensis]]'' &lt;small&gt;[[Adelbert von Chamisso|Chamisso]] &amp; Schlechtendal&lt;/small&gt; &quot;Hasmin ti Uruguay&quot;
|}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Guettarda&amp;page=quickSearch ''Guettarda''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens]
* [https://www.biodiversitylibrary.org/page/26068962 ''Guettarda''] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/item/84236 Volume 2] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/37656 ''Species Plantarum''] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/browse/titles/S Titles beginning with &quot;S&quot;] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/browse/titles Biodiversity Heritage Library]
* [https://web.archive.org/web/20160304033744/http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Guettarda ''Guettarda''] iti: [http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references References] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/rc/ Research and Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415150723/http://www.mnh.si.edu/rc/ |date=2012-04-15 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }}
* [https://www.uniprot.org/taxonomy/43488 ''Guettarda''] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/169628 Guettardeae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/169619 Cinchonoideae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/24966 Rubiaceae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/3193 Embryophyta] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/131221 Streptophytina] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/35493 Streptophyta] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/33090 Viridiplantae] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/2759 Eudaryota] iti: [https://www.uniprot.org/taxonomy/ Taxonomy] iti: [https://www.uniprot.org/ UniProt]
* [https://web.archive.org/web/20210923151126/http://www2.bishopmuseum.org/HBS/botany/cultivatedplants/?str=Guettarda+&amp;fld= ''Guettarda''] iti: [http://www2.bishopmuseum.org/HBS/botany/cultivatedplants/ Annotated Checklist of Cultivated Plants of Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321124900/http://www2.bishopmuseum.org/HBS/botany/cultivatedplants/ |date=2020-03-21 }} iti: [https://web.archive.org/web/20101214050118/http://bishopmuseum.org//research/natsci/botany/botdbhome.html Botany Databases] iti: [https://web.archive.org/web/20210302040416/http://hbs.bishopmuseum.org/hbsdb.html HBS Databases] iti: [http://hbs.bishopmuseum.org/hbs1.html HBS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213114731/http://hbs.bishopmuseum.org/hbs1.html |date=2025-02-13 }} iti: [http://www.bishopmuseum.org/research/research.html Research and Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214062146/http://bishopmuseum.org///research/research.html |date=2010-12-14 }} iti: [http://www.bishopmuseum.org/ Bishop Museum]

{{Taxonbar|from=Q652471}}

[[Kategoria:Guettarda| ]]</text>
      <sha1>g81rdcakpaw2mmnttlj8lyhax56sctb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hymenodictyon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68671</id>
    <revision>
      <id>407358</id>
      <parentid>407088</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="r3dn5dnahawiwhah1d1nrdut0jx7q7b" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Hymenodictyon''
| image = Hymenodictyon orixense W IMG 2869.jpg
| image_caption = 
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Cinchonoideae]]
| tribus = [[Hymenodictyeae]]
| genus = '''''Hymenodictyon'''''
| genus_authority = [[Nathaniel Wallich|N. Wallich]]
| type_species = ''[[Hymenodictyon orixense]]''
| type_species_authority = ([[William Roxburgh|Roxburgh]]) [[David Mabberley|Mabberley]]
| subdivision_ranks = [[Sebbangan]]
| subdivision = ~ 30 a sebbangan, kitaen ti teksto
}}

Ti '''''Hymenodictyon''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket addaan kadagiti agarup a 30 a [[sebbangan]].&lt;ref name=&quot;kewhymenodictyon&quot;&gt;''Hymenodictyon'' iti: World Checklist of Rubiaceae iti: Kew Gardens Website. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Amin ket patneng iti [[Daan a Lubong]]. Ti kayo ti ''[[Hymenodictyon orixense]]'' ket nalukneng ken limitado ti usarna, kaaduan a maus-usar kadagiti kahon.&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot;&gt;David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}&lt;/ref&gt; Ti [[sebbangan-kita]] para iti ''Hymenodictyon'' ket ti ''Hymenodictyon orixense'' ([[sinonimo (taksonomia)|sinonimo]]: ''Hymenodictyon excelsum'').&lt;ref name=&quot;inghymenodictyon&quot;&gt;''Hymenodictyon'' Iti: Index Nominum Genericorum. iti: [[Regnum Vegetabile]] (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mabberley1982&quot;&gt;David J. Mabberley. 1982. ''Hymenodictyon orixense'', page 66. Iti: &quot;William Roxburgh's 'Botanical description of a new species of ''Swietenia'' (Mahogany)' and other overlooked binomials in 36 vascular plant families&quot;. ''Taxon'' '''31'''(1):65-73.&lt;/ref&gt;

Ti ''Hymenodictyon'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Nathaniel Wallich]] idi 1824 iti maysa nga panagbaliw iti ''Flora Indica'' ni [[William Roxburgh]], iti maysa nga edision nga impablaak babaen da [[William Carey (misionario)|Carey]] ken Wallich kalpasan ti ipupusay ni Roxburgh.&lt;ref name=&quot;ipnihymenodictyon&quot;&gt;''Hymenodictyon'' Iti: International Plant Names Index. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wallich1824&quot;&gt;Nathaniel Wallich. 1824. ''Flora Indica; or Descriptions of Indian Plants'' 2:148. The Mission Press. Serampore, India. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba)&lt;/ref&gt; Naala ti kadawyan a nagan manipud kadagiti dua a balikas ti [[Pagsasao a Griego|Griego]], ti ''hymen'', &quot;kulanit&quot;, ken ''diktyon'', &quot;iket&quot;. Daytoy ket mangibagbaga iti payak a mangpalikmut iti tunggal maysa a bukel.&lt;ref name=&quot;quattrocchi2000&quot;&gt;Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names'' volume II. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington,DC;, USA. London, UK. {{ISBN|978-0-8493-2676-9}} (vol. II). (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;

Dagiti panagadal a [[molekular a pilohenetiko]] ket nakaipakita a ti ''Hymenodictyon'' ket [[parapiletiko]] iti henero ti [[Madagascar]] iti ''[[Paracorynanthe]]''.&lt;ref name=&quot;manns2010&quot;&gt;Ulrika Manns and Birgitta Bremer. 2010. &quot;Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)&quot;. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''56'''(1):21-39. {{DOI|10.1016/j.ympev.2010.04.002}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Hymenodictyon&amp;page=quickSearch ''Hymenodictyon''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [https://web.archive.org/web/20120827233751/http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens]
* [https://web.archive.org/web/20160304232700/http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Hymenodictyon Hymenodictyon] iti:[http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references References] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/rc/ Research and Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415150723/http://www.mnh.si.edu/rc/ |date=2012-04-15 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }}
* [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&amp;find_genus=Hymenodictyon+&amp;find_species=&amp;find_infrafamily=&amp;find_infragenus=&amp;find_infraspecies=&amp;find_authorAbbrev=&amp;find_includePublicationAuthors=on&amp;find_includePublicationAuthors=off&amp;find_includeBasionymAuthors=on&amp;find_includeBasionymAuthors=off&amp;find_publicationTitle=&amp;find_isAPNIRecord=on&amp;find_isAPNIRecord=false&amp;find_isGCIRecord=on&amp;find_isGCIRecord=false&amp;find_isIKRecord=on&amp;find_isIKRecord=false&amp;find_rankToReturn=all&amp;output_format=normal&amp;find_sortByFamily=on&amp;find_sortByFamily=off&amp;query_type=by_query&amp;back_page=plantsearch ''Hymenodictyon''] iti: [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Plant Names] iti: [http://www.ipni.org/ IPNI]
* [http://www.wmcarey.edu/carey/flora/flora-indica.htm ''Flora Indica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302021056/https://www.wmcarey.edu/carey/flora/flora-indica.htm |date=2021-03-02 }} iti: [https://web.archive.org/web/20090929143822/http://www.wmcarey.edu/ Center for Study of the Life and Work of William Carey] iti: [https://web.archive.org/web/20090929143822/http://www.wmcarey.edu/ William Carey Uneversity]
* [http://www.crcpress.com/product/isbn/9780849326769 CRC World Dictionary of Plant Names: D-L] iti: [http://www.crcpress.com/ecommerce_product/browse_book_categories.jsf?category=LIF02A Botany &amp; Plant Science] iti: [http://www.crcpress.com/ecommerce_product/browse_book_categories.jsf?category=LIF Life Science] iti: [http://www.crcpress.com/ CRC Press]
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?5939 ''Hymenodictyon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010203619/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?5939 |date=2012-10-10 }} iti: [https://web.archive.org/web/20001217065800/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 List of Genera] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?975 Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20000816163915/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl List of families] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en Families and Genera in GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227004053/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en |date=2013-02-27 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/queries.pl?language=en Queries] iti: [https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants]

{{Taxonbar|from=Q262202}}

[[Kategoria:Hymenodictyeae]]</text>
      <sha1>r3dn5dnahawiwhah1d1nrdut0jx7q7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neonauclea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68860</id>
    <revision>
      <id>407399</id>
      <parentid>406955</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7893" sha1="ro6cd7n171oa7i0g5uk5b9cu6ik1058" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = ''Neonauclea''
| image = 
| image_caption = 
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Cinchonoideae]]
| tribus = [[Naucleeae]]
| genus = '''''Neonauclea'''''
| genus_authority = [[Elmer Drew Merrill|Merr.]]
| type_species = ''[[Neonauclea excelsa]]''
| type_species_authority = ([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) Merr.
| subdivision_ranks = Sebbangan
| subdivision = ~65 a sebbangan.  Kitaen ti teksto
}}

Ti '''''Neonauclea''''' ket ti [[henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Daytoy ket buklen dagiti agarup a 65 a [[sebbangan]].&lt;ref name=&quot;kewneonauclea&quot;&gt;''Neonauclea'' iti: World Checklist of Rubiaceae iti: Kew Gardens Website. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Tallo kadagitoy ket kamaudian a naipalawag idi 2008.&lt;ref name=&quot;ridsdale2008&quot;&gt;Colin E. Ridsdale. 2008. &quot;Notes on Malesian Naucleeae&quot;. ''Reinwardtia'' 12(4):285-288.&lt;/ref&gt; Ti ''Neonauclea'' ket henero dagiti bassit a mula ken dagiti [[kayo]] nga indihenio iti [[Tsina]], [[India]], [[Abagatan a daya nga Asia]], ken [[Indonesia]].&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot;&gt;David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}&lt;/ref&gt; Ti kayo ti ''[[Neonauclea tsaiana]]'' ket limitado ti usarna.&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot; /&gt;

Ti ''Neonauclea'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Elmer Drew Merrill]] idi 1915.&lt;ref name=&quot;ipnineonauclea&quot;&gt;''Neonauclea'' iti: International Plant Names Index. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merrill1915&quot;&gt;Elmer Drew Merrill. 1915. ''Neonauclea'' page 538. iti: &quot;On the application of the generic name ''Nauclea'' of Linnaeus&quot;. ''Journal of the Washington Academy of Sciences''. '''5''':530-542. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Ti kadawyan a nagan ket naala manipud iti kabagian a henero iti ''[[Nauclea]]'' ken ti balikas a [[Pagsasao a Griego|Griego]] iti ''neos'', a ti kayatna a sawen ket &quot;baro&quot;.&lt;ref name=&quot;quattrocchiIII&quot;&gt;Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names'', volume III. CRC Press: Baton Rouge, New York, London, Washington DC. {{ISBN|978-0-8493-2673-8}} (vol. III).&lt;/ref&gt;

Ti biolohiko a kita para iti ''Neonauclea'' ket buklen dagiti espesimen a tinawtawagan ni Merrill iti ''Neonauclea obtusa''.&lt;ref name=&quot;ingneonauclea&quot;&gt;''Neonauclea'' iti: Index Nominum Genericorum. iti: [[Regnum Vegetabile]] (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt; Dagitoy ket nairaman iti ''[[Neonauclea excelsa]]''.&lt;ref name=&quot;ridsdale1989&quot;&gt;Colin E. Ridsdale. 1989. &quot;A revision of ''Neonauclea'' (Rubiaceae)&quot;. ''Blumea'' '''34'''(1):177-275.&lt;/ref&gt;

Di nasayaat nga ammo ti [[Sirkumskripsion (taksonomia)|sirkumskripsion]] ti ''Neonauclea''. Dagiti panagadal a [[molekular a pilohenetiko]] ket mangibagbaga nga adda dagiti sumagmamano a kabagian a henero a mabalin a naipempen iti daytoy.&lt;ref name=&quot;manns2010&quot;&gt;Ulrika Manns and Birgitta Bremer. 2010. &quot;Towards a better understanding of intertribal relationships and stable tribal delimitations within Cinchonoideae s.s. (Rubiaceae)&quot;. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''56'''(1):21-39. {{DOI|10.1016/j.ympev.2010.04.002}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
Ti sumaganad a listaan ti sebbangan ket mabalin a saan a kompleto wenno aglaon kadagiti [[Sinonimo (taksonomia)|sinonimo]].

* ''[[Neonauclea excelsa]]''
* ''[[Neonauclea tsaiana]]''

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Neonauclea&amp;page=quickSearch ''Neonauclea''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens]
* [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&amp;find_genus=Neonauclea+&amp;find_species=&amp;find_infrafamily=&amp;find_infragenus=&amp;find_infraspecies=&amp;find_authorAbbrev=&amp;find_includePublicationAuthors=on&amp;find_includePublicationAuthors=off&amp;find_includeBasionymAuthors=on&amp;find_includeBasionymAuthors=off&amp;find_publicationTitle=&amp;find_isAPNIRecord=on&amp;find_isAPNIRecord=false&amp;find_isGCIRecord=on&amp;find_isGCIRecord=false&amp;find_isIKRecord=on&amp;find_isIKRecord=false&amp;find_rankToReturn=all&amp;output_format=normal&amp;find_sortByFamily=on&amp;find_sortByFamily=off&amp;query_type=by_query&amp;back_page=plantsearch ''Neonauclea''] iti: [http://www.ipni.org/ipni/plantnamesearchpage.do Plant Names] iti: [http://www.ipni.org/ IPNI]
* [https://www.biodiversitylibrary.org/page/2000879 ''Neonauclea''] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/item/18382 volume 5] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/2087 Journal of the Washington Academy of Sciences] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/browse/titles Titles] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/ Biodiversity Heritage Library]
* [https://web.archive.org/web/20120317121956/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Neonauclea ''Neonauclea''] iti:[http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references Dagiti nagibasaran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/rc/ Research and Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415150723/http://www.mnh.si.edu/rc/ |date=2012-04-15 }} iti: [http://www.mnh.si.edu/ Smithsonian National Museum of Natural History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183809/http://www.mnh.si.edu/ |date=2016-02-22 }}
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?8124 ''Neonauclea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010203957/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?8124 |date=2012-10-10 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 List of Genera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001217065800/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?975 |date=2000-12-17 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?975 Rubiaceae] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl List of families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000816163915/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/famlist.pl |date=2000-08-16 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en Families and Genera in GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227004053/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl?language=en |date=2013-02-27 }} iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/queries.pl?language=en Queries] iti: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl GRIN taxonomy for plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041015103620/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/index.pl |date=2004-10-15 }}

{{Taxonbar|from=Q2708638}}

[[Kategoria:Naucleeae]]</text>
      <sha1>ro6cd7n171oa7i0g5uk5b9cu6ik1058</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uncaria guianensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68885</id>
    <revision>
      <id>407447</id>
      <parentid>403875</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2148" sha1="3li4m4z220ykuzw3jh56vvvhvnqk7ef" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = 12138-Uncaria guianensis-Cacuri.jpg
|image_caption = 
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Gentianales]]
|familia = [[Rubiaceae]]
|genus = [[Uncaria]]
|species = '''''U. guianensis'''''
|binomial = ''Uncaria guianensis''
|binomial_authority = ([[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]]) [[Johann Friedrich Gmelin|J.F.Gmel.]]
|subdivision_ranks = Subspecies
|subdivision = 
}}

Ti '''''Uncaria guianensis''''', '''cat's claw''' iti Ingles, ket ti sebbangan ti mula iti pamilia ti ''[[Uncaria]]'' a mabirukan iti [[biome ti Amasona]]. Dagiti sabali a nagan ti mula ket mairaman dagiti sumaganad ''uña de gato'', '''''Paraguayo''''' ken ''vincaria''.&lt;ref name=liberherbarum1&gt;{{Cite web |url=http://www.liberherbarum.com/Minor/UK/Pn1707.htm |title=Uncaria guianensis on liberherbarum.com |access-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107093633/http://www.liberherbarum.com/Minor/UK/Pn1707.htm |archive-date=2014-11-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ti ''U. guianensis'' ketaglaon kadagiti adu a pitokemiko ((-)-[[epicatechin]], alkaloid, beta-[[Sitosterol]], [[campesterol]], [[campherol]], [[catechol]], [[catechutannic acid]], [[chlorogenic acid]], [[ellagic acid]], [[gallic acid]], [[hyperin]], [[oleanolic acid]], [[rutin]], [[stigmasterol]], [[ursolic acid]])&lt;ref name=liberherbarum1 /&gt; ken [[proanthocyanidin B1]]&lt;ref&gt;[http://www.liberherbarum.com/Minor/UK/IN4285.htm liberherbarum.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723101802/http://www.liberherbarum.com/Minor/UK/IN4285.htm |date=2011-07-23 }}, proanthocyanidin-B1&lt;/ref&gt; ken [[proanthocyanidin B2]],&lt;ref&gt;[http://www.liberherbarum.com/In2972.HTM liberherbarum.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106080710/http://www.liberherbarum.com/In2972.htm |date=2010-01-06 }}, Proanthocyanidin-B2&lt;/ref&gt; B type proanthocyanidins, iti ramut.

== Dagiti nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{wikispecies-inline}}
* {{commonscat-inline}}

{{Taxonbar|from=Q7882472}}

[[Kategoria:Uncaria|guianensis]]</text>
      <sha1>3li4m4z220ykuzw3jh56vvvhvnqk7ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psychotria capensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69292</id>
    <revision>
      <id>407424</id>
      <parentid>401790</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2513" sha1="j2hlq3gbmhmuke11o1glul95tzf2lpu" xml:space="preserve">{{taxobox
| name =
|status = 
|status_system = 
|image = Psychotria capensis.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiospermae]]
|unranked_classis = [[Eudicotidae]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Gentianales]]
|familia = [[Rubiaceae]]
|genus = ''[[Psychotria]]''
|species = '''''P. capensis'''''
|binomial = ''Psychotria capensis''
|binomial_authority = ([[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]]) [[Georg Carl Wilhelm Vatke|Vatke]]
}}
Ti '''''Psychotria capensis''''' &lt;small&gt;([[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]]) [[Georg Carl Wilhelm Vatke|Vatke]]&lt;/small&gt;) ket ti kankanayon a berde a bassit a mula wenno bassit a kayo iti [[akin-abagatan nga Aprika]]. Daytoy ket maitagikua iti henero nga inus-usar a kas agas kadagiti adu a rehion, ti 'Psychotria' manipud iti Griego a ti kayatna a sawen ket 'makabang-ar', a mangibagbaga daytoy kadagiti tagikua dagiti naisangayan a sebbangan. Ilista ti Kew dagiti agarup a 2,000 a sebbangan ti ''Psychotria'' ken agtubo kadagiti naparbara a rehion kadagiti dua a hemispero, ngem dua laeng kadagitoy ti mabirukan iti akin-abagatan nga Aprika, ti ''P. capensis'' ken ''[[Psychotria zombamontana|P. zombamontana]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Psychotria |title='The Plant List' |access-date=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222040119/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Psychotria |archive-date=2024-12-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.plantzafrica.com/plantnop/psychotcap.htm|title=Psychotria capensis {{!}} Plantz Africa|website=www.plantzafrica.com|access-date=2017-08-16|archive-date=2016-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103194449/http://www.plantzafrica.com/plantnop/psychotcap.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://witkoppenwildflower.co.za/psychotria-capensis-subsp-capensis/ Witkoppen Wildflower Nursery] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208120137/http://witkoppenwildflower.co.za/psychotria-capensis-subsp-capensis/ |date=2013-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://www.operationwildflower.org.za/index.php/component/joomgallery/trees/psychotria-capensis-lemoenbos-il-4-1327 Dagiti ladawan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412154105/https://www.operationwildflower.org.za/index.php/component/joomgallery/trees/psychotria-capensis-lemoenbos-il-4-1327 |date=2020-04-12 }}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q13034769}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Psychotria|capensis]]</text>
      <sha1>j2hlq3gbmhmuke11o1glul95tzf2lpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palicourea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69692</id>
    <revision>
      <id>407417</id>
      <parentid>356565</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="k4uicauye2ue25rmyr5sik6zv6uspv8" xml:space="preserve">{{taxobox
| image = Palicourea.JPG
| image_width = 240px
| image_caption = Bubulong ken inploressensia ti di nailasin a sebbangan ti ''Palicourea''
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Rubioideae]]
| tribus = [[Psychotrieae]]
| genus = '''''Palicourea'''''
| genus_authority = [[Aubl.]]
| subdivision_ranks = Dagiti [[sebbanagn]]
| subdivision = 
Agarup a 200, kitaen ti [[#SDagiti napili a sebbangan|teksto]]
}}

Ti '''''Palicourea''''' ket ti [[mula]] ti [[henero (biolohia)|henero]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]].  Daytoy ket aglaon kadagiti agarup a 200 a [[sebbangan]], a sumakup iti panagkukua manipud kadagiti bassit a mula aginggana kadagiti bassit a [[kayo]], ken naiwarwaras iti amin a paset ti [[tropiko]] ti [[Baro a Lubong]].&lt;ref name = taylor2008&gt;Taylor (2008)&lt;/ref&gt;

Dagitoy a mula ket asideg a kabagian ti ''[[Psychotria]]'' ken naipangpangrun iti [[subhenero]]na iti ''Heteropsychotria''. Daytoy ket maigiddiat laeng iti naiduma nga agsabsabong a kita ti ''Heteropsychotria''; isu a mabalin koma nga itipon iti ''Psychotria'' tapno maaramid ti henero a [[monopiletiko]]. Ngem iti met sabali, ti ''Psychotria'' ket nakarun nga agdumaduma, isu a nasaysayaat nga iyalis dagiti adayo a kabagian a sebbangan iti daytoy a henero ken itipon ti ''Heteropsychotria'' iti ''Palicourea''.&lt;ref name = taylor2008 /&gt; Babaen ni Hungaro a botaniko [[Attila Borhidi]], sumagmamano kadagiti sebbangan ti ''Psychotria'' ket naiyalisdan iti daytoy a henero.&lt;ref&gt;Govaerts, R., Ruhsam, M., Andersson, L., Robbrecht, E., Bridson, D., Davis, A., Schanzer, I., Sonké, B. (2019). World Checklist of Rubiaceae. Facilitated by the Royal Botanic Gardens, Kew. Published on the Internet; https://wcsp.science.kew.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428160948/https://wcsp.science.kew.org/ |date=2020-04-28 }} Naala idi 25 Hunio 2019&lt;/ref&gt;

Saan unay a naad-adal ti henero. Kaaduan dagiti sebbangan ket distylous, ngem adda met dagiti bassit nga isolado kadagit isla ti [[Karibe]] ngem napukawdan ti ugali.  Rasimo dagiti sabong, awan banglo, ken kadawyan a polinadoren babaen dagiti [[hummingbird]].  Sarunuen dagiti dagiti asul-nangisit a berry, ken naipagpagarup nga iwarwaras babaen dagiti billit.&lt;ref name = taylor2008 /&gt;

Ganggani a maysa a pagkasangapulo ti sebbangan ti ''Palicourea'' ket naikeddeng a [[maipangta a sebbangan|maipangta]] babaen ti [[IUCN]], uray no ti kasasaad ti konserbasion ket narepaso laeng kadagiti sebbangan a mabirukan iti [[Ecuador]].&lt;ref&gt;IUCN (2008)&lt;/ref&gt;

== Dagiti napili a sebbangan ==
* ''[[Palicourea anderssoniana]]''
* ''[[Palicourea anianguana]]''
* ''[[Palicourea asplundii]]''
* ''[[Palicourea azurea]]''
* ''[[Palicourea calantha]]''
* ''[[Palicourea calothyrsus]]''
* ''[[Palicourea calycina]]''
* ''[[Palicourea canarina]]''
* ''[[Palicourea candida]]''
* ''[[Palicourea consobrina]]''
* ''[[Palicourea corniculata]]''
* ''[[Palicourea cornigera]]''
* ''[[Palicourea elata]]'' (sinonimo ''[[Psychotria elata]]'')
* ''[[Palicourea fuchsioides]]''
* ''[[Palicourea gentryi]]''
* ''[[Palicourea heilbornii]]''
* ''[[Palicourea herrerae]]''
* ''[[Palicourea holmgrenii]]''
* ''[[Palicourea jaramilloi]]''
* ''[[Palicourea lasiantha]]''&lt;!-- OrnitolColomb3:7. --&gt;
* ''[[Palicourea lasiorrhachis]]''&lt;!-- Biotropica23:98,34:68. --&gt;
* ''[[Palicourea latifolia]]''
* ''[[Palicourea lobbii]]''
* ''[[Palicourea macrocalyx]]''&lt;!-- Biotropica34:68. --&gt;
* ''[[Palicourea prodiga]]''
* ''[[Palicourea sodiroi]]''
* ''[[Palicourea stenosepala]]''
* ''[[Palicourea subalatoides]]''
* ''[[Palicourea tectoneura]]''
* ''[[Palicourea tomentosa]]'' (sinonimo ''[[Psychotria poeppigiana]]'')
* ''[[Palicourea wilesii]]''

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}
* {{aut|[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)}} (2008): ''[www.iucnredlist.org 2008 IUCN Red List of Threatened Species]''.
* {{aut|Taylor, Charlotte M.}} (2008): [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/taylor/palicourea.shtml ''Palicourea'' Aubl. (Rubiaceae: Psychotrieae)]. Version of 2008-APR-04. Retrieved 2008-DEC-21.

{{Taxonbar|from=Q3292003}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Palicourea| ]]</text>
      <sha1>k4uicauye2ue25rmyr5sik6zv6uspv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amphidasya elegans</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70134</id>
    <revision>
      <id>407303</id>
      <parentid>400094</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="791" sha1="l79jgi5zczxnz78awmtfpqyqxm4ifyq" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = 
| image_caption = 
| genus = Amphidasya
| species = elegans
| authority = [[Charlotte M. Taylor|C.M.Taylor]], 2001&lt;ref&gt;C.M. Taylor Novon 11(4): 494, f. 2A–C 2001&lt;/ref&gt;
| synonyms = 
| synonyms_ref = 
}}

Ti '''''Amphidasya elegans''''' ket ti sebbangan ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]]. Mabirukan daytoy iti [[Colombia]] ken [[Ecuador]].

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
&lt;!-- * {{commons-inline}}
* {{wikispecies-inline}} --&gt;
* [https://web.archive.org/web/20251211035858/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-216352 ''Amphidasya elegans''] iti [[The Plant List]]

{{Taxonbar|from=Q15401368}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Rubioideae]]
[[Kategoria:Flora ti Colombia]]
[[Kategoria:Flora ti Ecuador]]</text>
      <sha1>l79jgi5zczxnz78awmtfpqyqxm4ifyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula samia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70840</id>
    <revision>
      <id>407308</id>
      <parentid>401500</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="afq5y3gvbnx85cj960ky01v0ueh57rw" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = 
|image_caption = 
|genus = Asperula
|species = samia
|authority = D.H.Christ. &amp; Goeriadis
}}

Ti '''''Asperula samia''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/?q=asperula|title=Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17080|title=Asperula samia|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603222332/http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17080|archive-date=2020-06-03|access-date=}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket immuna a naipalawag idi 1984 ken [[endemiko]] kadagiti isla ti akindaya a [[Baybay Egeo]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/903599-1|title=International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:903599-1|title=Asperula samia D.H.Christ &amp; Goeriadis {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400749}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|samia]]</text>
      <sha1>afq5y3gvbnx85cj960ky01v0ueh57rw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula saxicola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70842</id>
    <revision>
      <id>407309</id>
      <parentid>401501</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1434" sha1="jksu7s2fsuvbn73b04m2zcjp9hyrb5w" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image =
|image_caption =
|genus = Asperula
|species = saxicola
|authority = Ehrend&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-17084
| title = ''Asperula saxicola'' Ehrend
| publisher = Plants of the World Online
| accessdate = Marso 10, 2020
| archive-date = 2019-04-18
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190418081552/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-17084
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
}}

Ti '''''Asperula saxicola''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17083|title=Asperula saxicola|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603224109/http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17083|archive-date=2020-06-03|access-date=}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket immuna a naipalawag idi 1974 ken [[endemiko]] iti [[Mongolia]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/744161-1|title=International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77177108-1|title=Asperula gobica Govaerts {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400831}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|saxicola]]</text>
      <sha1>jksu7s2fsuvbn73b04m2zcjp9hyrb5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula subulifolia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70879</id>
    <revision>
      <id>407310</id>
      <parentid>401516</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1217" sha1="0rm3685pnjji7gu0i7cfbq55i7pzo18" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = 
|image_caption = 
|genus = Asperula
|species = subulifolia
|authority = [[Herbert Kenneth Airy Shaw|Airy Shaw]] &amp; [[William Bertram Turrill|Turrill]]
}}

Ti '''''Asperula subulifolia''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/acceptedRef.do?name_id=17137|title=Asperula subulifolia|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325173443/https://wcsp.science.kew.org/acceptedRef.do?name_id=17137|archive-date=2022-03-25|access-date=}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket immuna a naipalawag idi 1928 ken [[endemiko]] iti [[Australia]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/744193-1|title=International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:744193-1|title=Asperula subulifolia Airy Shaw &amp; Turrill {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400376}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|subulifolia]]
[[Kategoria:Flora ti Australia]]</text>
      <sha1>0rm3685pnjji7gu0i7cfbq55i7pzo18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula suffruticosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70881</id>
    <revision>
      <id>407311</id>
      <parentid>401517</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1184" sha1="h53fxopnephdkciw57wm57862c3xmej" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = 
|image_caption = 
|genus = Asperula
|species = suffruticosa
|authority = [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]] &amp; [[Theodor von Heldreich|Heldr.]]
}}

Ti '''''Asperula suffruticosa''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/acceptedRef.do?name_id=17139|title=Asperula suffruticosa|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325173441/https://wcsp.science.kew.org/acceptedRef.do?name_id=17139|archive-date=2022-03-25|access-date=}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket immuna a naipalawag idiay [[Australia]] ken [[endemiko]] iti [[Gresia]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/744195-1|title=International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:744195-1|title=Asperula suffruticosa Boiss. &amp; Heldr. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400487}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|suffruticosa]]</text>
      <sha1>h53fxopnephdkciw57wm57862c3xmej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula supina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70883</id>
    <revision>
      <id>407312</id>
      <parentid>401518</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1109" sha1="piiubbqgelngzb1wa8cofl3dacc3ndl" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = 
|image_caption = 
|genus = Asperula
|species = supina
|authority = M.Bieb.
}}

Ti '''''Asperula supina''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17140|title=Asperula supina|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603222719/http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17140|archive-date=2020-06-03|access-date=}}&lt;/ref&gt; Daytoy ket immuna a naipalawag idi 1808 ken [[endemiko]] iti Crimea, Russia, Armenia, Azerbaijan, and Georgia.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/744196-1|title=International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:744196-1|title=Asperula supina M.Bieb. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400608}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|supina]]</text>
      <sha1>piiubbqgelngzb1wa8cofl3dacc3ndl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula syrticola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70885</id>
    <revision>
      <id>407313</id>
      <parentid>401519</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="oadyubepm97xw3ud7bdtkoefwwutb5j" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| image = 
| image_caption = 
| genus = Asperula
| species = syrticola
| authority = (Miq.) [[Herbert Kenneth Airy Shaw|Airy Shaw]] &amp; [[William Bertram Turrill|Turrill]]
}}

Ti '''''Asperula syrticola''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17143|title=Asperula syrticola|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603223055/http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17143|archive-date=2020-06-03|access-date=}}&lt;/ref&gt;
Ti ''Asperula syrticola'' ket immuna a naipalawag idi 1986 ken [[endemiko]] iti [[Australia]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ipni.org/n/943498-1|title=International Plant Names Index|website=www.ipni.org|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:744197-1|title=Asperula syrticola (Miq.) Airy Shaw &amp; Turrill {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400742}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|syrticola]]
[[Kategoria:Flora ti Australia]]</text>
      <sha1>oadyubepm97xw3ud7bdtkoefwwutb5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asperula szovitsii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70887</id>
    <revision>
      <id>407314</id>
      <parentid>401520</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="8dsx2ukwhj2he10uh1ct7osf2x1uvgi" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = 
|image_caption =
|genus = Asperula
|species = szovitsii
|authority = Ehrend. &amp; Schönb.-Tem.
}}

Ti '''''Asperula szovitsii''''' ket ti [[sebbangan]] ti [[agsabsabong a mula]] iti pamilia ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/?q=asperula|title=Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-09}}&lt;/ref&gt;
Ti ''Asperula szovitsii'' ket immuna a naipalawag idi 2005  ken [[endemiko]] iti [[Iran]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17143|title=Asperula szovitsii|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603223055/http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=17143|archive-date=2020-06-03|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77067751-1|title=Asperula szovitsii Ehrend. &amp; Schönb.-Tem. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|access-date=2020-03-12}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

{{Taxonbar|from=Q15400867}}
{{Rubiaceae-pungol}}

[[Kategoria:Asperula|szovitsii]]
[[Kategoria:Flora ti Iran]]</text>
      <sha1>8dsx2ukwhj2he10uh1ct7osf2x1uvgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Crusea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71135</id>
    <revision>
      <id>407339</id>
      <parentid>403667</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5282" sha1="bfdh6sej6yfvgbhyn457qw5u09mnpgb" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
|display_parents = 2
|taxon = Crusea
|authority = [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]] &amp; [[Ludolf Karl Adelbert von Chamisso|Cham.]]
|type_species = ''Crusea rubra''
(sinonimo ti ''[[Crusea hispida]]'')
|type_species_authority = ([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]] &amp; [[Ludolf Karl Adelbert von Chamisso|Cham.]]
}}

Ti '''''Crusea''''' (kadawyan a nagan iti Ingles '''saucer flower''')&lt;ref&gt;[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=CRDI12 USDA plants profile, ''Crusea diversifolia'']&lt;/ref&gt; ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]].&lt;ref&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/page/96173#page/168/mode/1up Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal &amp; Ludolf Karl Adelbert von Chamisso. 1830. Linnaea 5(1): 165]&lt;/ref&gt; Mabirukan ti henero iti [[Arizona]], [[New Mexico]], [[Mehiko]], ken [[Tengnga nga Amerika]]. Adda met dagiti bassit a sebbangan a naturalisado iti [[Kuba]] ken [[Puerto Rico]].&lt;ref&gt;Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera. 2012. Rubiaceae a Verbenaceae. 4(2): i–xvi, 1–533. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera (eds.) Flora Mesoamericana. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
*''[[Crusea andersoniorum]]'' &lt;small&gt;Lorence&lt;/small&gt; – [[Oaxaca]]
*''[[Crusea calcicola]]'' &lt;small&gt;Greenm&lt;/small&gt; – [[San Luis Potosí]], [[Querétaro]], [[Guerrero]], [[Oaxaca]], [[Honduras]]
*''[[Crusea calocephala]]'' &lt;small&gt;[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]&lt;/small&gt; – adu a naiwarwaras manipud iti [[Tamaulipas]] aginggana iti [[Honduras]]
*''[[Crusea coccinea]]'' &lt;small&gt;[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]&lt;/small&gt;
**''Crusea coccinea'' var. ''breviloba'' &lt;small&gt;Loes.&lt;/small&gt; – manipud iti [[Sinaloa]] aginggana iti [[Guatemala]] ken [[Belis]]
**''Crusea coccinea'' var. ''chiriquensis'' &lt;small&gt;W.R.Anderson&lt;/small&gt; – [[Costa Rica]] ken [[Panama]]
**''Crusea coccinea'' var. ''coccinea'' – manipud iti [[Jalisco]] aginggana iti [[Oaxaca]]
*''[[Crusea coronata]]'' &lt;small&gt;B.L.Rob. &amp; Greenm.&lt;/small&gt; – manipud iti [[Sonora]] aginggana iti [[Oaxaca]]
*''[[Crusea diversifolia]]'' &lt;small&gt;([[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]) W.R.Anderson&lt;/small&gt; –adu a naiwarwaras manipudi ti [[Arizona]] ken [[New Mexico]] aginggana iti [[Guatemala]]
*''[[Crusea hispida]]'' &lt;small&gt;([[Philip Miller|Mill.]]) Rob.&lt;/small&gt;
**''Crusea hispida'' var. ''grandiflora'' &lt;small&gt;(Paul G.Wilson) W.R.Anderson&lt;/small&gt; – [[Guerrero]], [[Estado ti Mehiko]], [[Distrito Federal de México|Distrito Federal]]
**''Crusea hispida'' var. ''hispida'' – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]] ken naturalisado iti [[Kuba]]
*''[[Crusea longiflora]]'' &lt;small&gt;([[Johann Jakob Roemer|Roem.]] &amp; [[Josef August Schultes|Schult.]]) W.R.Anderson&lt;/small&gt; – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]] ken naturalisado iti [[Puerto Rico]]
*''[[Crusea lucida]]'' &lt;small&gt;[[George Bentham|Benth.]]&lt;/small&gt; – [[Sonora]], [[Sinaloa]], [[Jalisco]], [[Nayarit]], [[Colima]], [[Michoacán]], [[Guerrero]]
*''[[Crusea megalocarpa]]'' &lt;small&gt;([[Asa Gray|A.Gray]]) S.Watson&lt;/small&gt; – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]]
*''[[Crusea parviflora]]'' &lt;small&gt;[[William Jackson Hooker|Hook.]] &amp; [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]&lt;/small&gt; – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]], abagatan iti [[Nicaragua]]
*''[[Crusea psyllioides]]'' &lt;small&gt;([[Carl Sigismund Kunth|Kunth]]) W.R.Anderson&lt;/small&gt; – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]]
*''[[Crusea pulcherrima]]'' &lt;small&gt;[[Attila Borhidi|Borhidi]] &amp; Salas-Mor.&lt;/small&gt; – [[Oaxaca]]
*''[[Crusea setosa]]'' &lt;small&gt;(M.Martens &amp; Galeotti) [[Paul Carpenter Standley|Standl.]] &amp; [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt; – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]], abagatan iti [[Nicaragua]]
*''[[Crusea wrightii]]'' &lt;small&gt;[[Asa Gray|A.Gray]]&lt;/small&gt;
**''Crusea wrightii'' var. ''angustifolia'' &lt;small&gt;W.R.Anderson&lt;/small&gt; – tengnga ken akin-abagatan a [[Mehiko]]
**''Crusea wrightii'' var. ''wrightii'' – adu a naiwarwaras iti ballasiw ti [[Mehiko]], amianan iti [[Arizona]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Crusea ''Crusea'' iti World Checklist of Rubiaceae]
*[https://web.archive.org/web/20201026181938/https://www.wnmu.edu/academic/nspages/gilaflora/crusea_diversifolia.html Vascular Plants of the Gila Wilderness, Western New Mexico University]
*[http://unibio.unam.mx/irekani/handle/123456789/21056?proyecto=Irekani Irekani, Universidad Nacional Autónoma de México] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503060720/http://unibio.unam.mx/irekani/handle/123456789/21056?proyecto=Irekani |date=2014-05-03 }}
*[https://web.archive.org/web/20140502202000/http://it.gardening.eu/arc/piante/Alberature/Crusea-diversifolia-Kunth-W.A.-Anderson/18986/ Gardening Europe]
*[http://www.tropicos.org/ImageFullView.aspx?imageid=26210 Ladawan ti espesimen ti herbario iti Missouri Botanical Garden, isotipo ti  ''Crusea wrightii'' var. ''angustifolia'', a naurnong iti Guerrero]

{{Taxonbar|from=Q8351937}}

[[Kategoria:Spermacoceae]]
[[Kategoria:Flora ti Tengnga nga Amerika]]</text>
      <sha1>bfdh6sej6yfvgbhyn457qw5u09mnpgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strumpfia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71333</id>
    <revision>
      <id>407438</id>
      <parentid>406138</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4639" sha1="75uhlkma3sgps0ro7qk4vinludqv1n2" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Strumpfia maritima (Scott Zona) 001.jpg
|display_parents = 3
|genus = Strumpfia
|species = maritima
|parent_authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]
|authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]
|synonyms = *''Patsjotti'' &lt;small&gt;[[Michel Adanson|Adans.]]&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Strumpfia''''' ket ti [[Monotipiko a takson|monotipiko]] a [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Ti henero ket aglaon laeng iti maysa a [[sebbangan]], viz. '''''Strumpfia maritima''''', a mabirukan manipud iti akin-abagatan a [[Florida]] aginggana iti akin-amianan a [[Venezuela]].&lt;ref name=&quot;WCSP&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Strumpfia|title=''Strumpfia'' in the World Checklist of Rubiaceae|accessdate=21 Marso 2016}}&lt;/ref&gt; Ti ''Strumpfia maritima'' ket ti kaikaisunapay a sebbangan iti tribu ti Strumpfieae. Daytoy ket kankanayon a berde a bassit a mula kadagiti panatar a lugar a karkarna a sumurok iti {{pagbaliwen|1|m|ft|abbr=on}} iti katayag.&lt;ref name=&quot;francisundated&quot;&gt;John K. Francis (editor). undated. ''Wildland Shrubs of the United States and its Territories: Thamnic Descriptions''. General Technical Report IITF-WB-1. U.S. Department of Agriculture, Forest Service; International Institute of Tropical Forestry and Shrub Sciences Laboratory.&lt;/ref&gt; Ti '''Pride of Big Pine''' ket ti kadawyan a naganna iti Ingles.&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=STMA4|taxon=Strumpfia maritima|accessdate=4 Disiembre 2015}}&lt;/ref&gt; Ti ''Strumpfia'' ken [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen ni [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Nicolaus Jacquin]] idi 1760 iti kompilasionna a natituluan iti ''Enumeratio Systematis Plantarum''.&lt;ref name=&quot;ipnistrumpfia&quot;&gt;''Strumpfia'' iti International Plant Names Index.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jacquin1760&quot;&gt;Nikolaus Joseph von Jacquin. 1760. ''Enumeratio systematica plantarum, quas in insulis Caribaeis vicinaque Americes continente detexit nouas, aut iam cognitas emandauit'' pages 8 and 28.&lt;/ref&gt; Daytoy ket nanaganan para ken ni [[Christopher Strumpf]], ti propesor ti kemiko ken botaniko iti Hall, iti [[Magdeburg]], ken editor ti ''{{lang|la|[[Genera Plantarum]]}}'' ni [[Carl Linnaeus]].&lt;ref name=&quot;donfilius1834&quot;&gt;George Don, Jr. 1834. ''A general system of gardening and botany. Founded upon Miller's Gardener's dictionary, and arranged according to the natural system''. volume III (Calyciflorae): page 560.&lt;/ref&gt;

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Commonscat-inline|Rubiaceae}}
{{Wikispecies-inline|Rubiaceae}}
* [http://www.fs.fed.us/global/iitf/pdf/shrubs/Strumpfia%20maritima.pdf ''Strumpfia maritima''] iti: [http://www.fs.fed.us/global/iitf/wildland_shrubs.htm Wildland Shrubs] iti: [http://www.fs.fed.us/global/iitf/ International Institute of Tropical Forestry] iti: [http://www.fs.fed.us/international/ International] iti: [http://www.fs.fed.us/ U.S. Forest Service]
* [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_genus=Strumpfia ''Strumpfia''], [[IPNI]]
* [http://www.botanicus.org/page/622925 ''Strumpfia'', page 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220165931/http://www.botanicus.org/page/622925 |date=2020-02-20 }} ken [http://www.botanicus.org/page/622945 ''Strumpfia'', page 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521112037/http://www.botanicus.org/page/622945 |date=2021-05-21 }} iti: [http://www.botanicus.org/title/b12738426 ''Enumeratio systematica plantarum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811220758/http://www.botanicus.org/title/b12738426 |date=2020-08-11 }}
* [https://www.biodiversitylibrary.org/page/16486227 ''Strumpfia''] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/item/55521#page/5/mode/1up ''General History of the Dichlamydeous Plants''] iti: [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/16519 ''A General System of Gardening and Botany'' (George Don)]
* [https://web.archive.org/web/20120317122157/http://www.botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Strumpfia ''Strumpfia''] iti: [http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }}, Smithsonian National Museum of Natural History
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11676 ''Strumpfia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011004416/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11676 |date=2012-10-11 }}, GRIN taxonomy for plants
* [https://www.uniprot.org/taxonomy/86996 ''Strumpfia''], UniProt

{{Taxonbar|from=Q7625376}}

[[Kategoria:Cinchonoideae]]
[[Kategoria:Flora ti Karibe]]</text>
      <sha1>75uhlkma3sgps0ro7qk4vinludqv1n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kohautia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71444</id>
    <revision>
      <id>407375</id>
      <parentid>406084</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5847" sha1="2v72pp7eyvvqc84ygt8fjpqpj8kfe7e" xml:space="preserve">{{taxobox
| image = 
| image_caption = 
| regnum = [[Plantae]]
| unranked_divisio = [[Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Eudicotidae]]
| unranked_ordo = [[Asterids]]
| ordo = [[Gentianales]]
| familia = [[Rubiaceae]]
| subfamilia = [[Rubioideae]]
| tribus = [[Spermacoceae]]
| genus = '''''Kohautia'''''
| genus_authority = [[Adelbert von Chamisso|Chamisso]] &amp; [[Diederich von Schlechtendal|Schlechtendal]]
| type_species = ''[[Kohautia senegalensis]]''
| type_species_authority = [[Adelbert von Chamisso|Chamisso]] &amp; [[Diederich von Schlechtendal|Schlechtendal]]
| subdivision_ranks = Sebbangan
| subdivision = 31 a sebbangan (kitaen ti teksto)
}}

Ti '''''Kohautia''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti [[agsabsabong a mula]] iti [[Pamilia (biolohia)|pamilia]] ti [[Rubiaceae]]. Dagitoy ket patneng iti [[tropikal]] a luglugar ti [[Asia]], [[Aprika]], ken [[Madagascar]].&lt;ref name=&quot;mabberley2008&quot;&gt;David J. Mabberley. 2008. ''Mabberley's Plant-Book'' third edition (2008). Cambridge University Press: UK. {{ISBN|978-0-521-82071-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;groeninckx2009&quot;&gt;Inge Groeninckx, Steven Dessein, Helga Ochoterena, Claes Persson, Timothy J. Motley, Jesper Kårehed, Birgitta Bremer, Suzy Huysmans, and Erik Smets. 2009. &quot;Phylogeny of the herbaceous tribe Spermacoceae (Rubiaceae) based on plastid DNA data&quot;. ''Annals of the Missouri Botanical Garden'' '''96'''(1):109-132.&lt;/ref&gt; Adda dagiti ammo a tallopulo ket maysa a [[sebbangan]].&lt;ref name=&quot;groeninckx2009&quot; /&gt; Ti [[sebbangan-kita]] para iti henero ket ti ''[[Kohautia senegalensis]]''.&lt;ref name=&quot;ingkohautia&quot;&gt;''Kohautia'' In: Index Nominum Genericorum. In: [[Regnum Vegetabile]] (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba).&lt;/ref&gt;

Ti ''Kohautia'' ket [[Nagan a botaniko|ninaganan]] babaen da [[Adelbert von Chamisso]] ken [[Diederich von Schlechtendal]] idi 1829.&lt;ref name=&quot;chamisso1829&quot;&gt;Adelbert von Chamisso and Diederich von Schlechtendal. 1829. ''Linnaea'' '''4''':157. (kitaen ti ''Dagiti akinruar a silpo'' dita baba)&lt;/ref&gt; Daytoy a kadawyan a nagan ket pammadayaw ken ni [[Franz Kohaut]] (d. 1822), ti maysa a manggurnong iti mula a nagtrabaho iti [[Laud nga Aprika]] para ken  ni [[botaniko]] [[Franz Sieber]] (1789–1844).&lt;ref name=&quot;quattrocchi2000&quot;&gt;Umberto Quattrocchi. 2000. ''CRC World Dictionary of Plant Names''  volume II. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington,DC;, USA. London, UK. {{ISBN|978-0-8493-2676-9}}.&lt;/ref&gt;

Ti ''Kohautia'' is [[polipili|dipiletiko]] a buklen dagiti dua a [[klado]] a saan nga agkakabsat a takson. Ti klado nga aglaon iti sebbangan-kita ket kabagian ti ''[[Pentanopsis]]''. Ti sabali a klado ket buklen dagiti [[Seksion (botanika)|seksion]] ti ''Kohautia''.Daytoy ket kabsat ti ''[[Oldenlandia]]'' ken managananto iti baro a henero.&lt;ref name=&quot;karehed2008&quot;&gt;Jesper Kårehed, Inge Groeninckx, Steven Dessein, Timothy J. Motley, and Birgitta Bremer. 2008. &quot;The phylogenetic utility of chloroplast and nuclear DNA markers and the phylogeny of the Rubiaceae tribe Spermacoceae&quot;. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''49'''(3):843-866. {{DOI|10.1016/j.ympev.2008.09.025}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti sebbangan ==
* ''[[Kohautia socotrana]]'' [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremekamp]]
* ''[[Kohautia senegalensis]]'' [[Adelbert von Chamisso|Chamisso]] &amp; [[Diederich von Schlechtendal|Schlechtendal]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Kohautia&amp;page=quickSearch ''Kohautia''] iti: [http://apps.kew.org/wcsp/prepareChecklist.do?checklist=rubiaceae%40%40025250120110104024 Search Page] iti: [https://web.archive.org/web/20110101130437/http://www.kew.org/science/directory/projects/WorldRubiChecklist.html World Checklist of Rubiaceae] iti: [https://web.archive.org/web/20110628230523/http://www.kew.org/science/directory/projects/indexbyteam.html#Rubi#Rubi Index by Team] iti: [https://web.archive.org/web/20101231134226/http://www.kew.org/science/directory/projects/index.html Projects] iti: [https://web.archive.org/web/20110228134853/http://www.kew.org/science/directory/ Science Directory] iti: [https://web.archive.org/web/20120827233751/http://www.kew.org/science-research-data/index.htm Scientific Research and Data] iti: [http://www.kew.org/ Kew Gardens]
* [https://web.archive.org/web/20160303191659/http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Kohautia ''Kohautia''] iti:[http://www.botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116211833/http://botany.si.edu/ing/ |date=2018-11-16 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm?references Dagiti nagibasaran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927172741/http://botany.si.edu/index.htm?references |date=2010-09-27 }} iti: [http://www.botany.si.edu/index.htm NMNH Department of Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001045837/http://botany.si.edu/index.htm |date=2010-10-01 }}
* [http://www.botanicus.org/page/95529 ''Kohautia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200811/http://www.botanicus.org/page/95529 |date=2016-03-03 }} In: [http://www.botanicus.org/item/31753002428347 ''Linnaea'', volume 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231125022835/http://www.botanicus.org/item/31753002428347 |date=2023-11-25 }} iti: [http://www.botanicus.org/title/b12461441 ''Linnaea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110223316/http://www.botanicus.org/title/b12461441 |date=2012-01-10 }} iti: [http://www.botanicus.org/browse/titles Titles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606171508/http://www.botanicus.org/browse/titles |date=2020-06-06 }} iti: [http://www.botanicus.org/ Botanicus] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211004729/http://www.botanicus.org/ |date=2009-12-11 }}

{{Taxonbar|from=Q3595377}}

[[Kategoria:Kohautia| ]]</text>
      <sha1>2v72pp7eyvvqc84ygt8fjpqpj8kfe7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Myrceugenia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71910</id>
    <revision>
      <id>407392</id>
      <parentid>401318</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6923" sha1="qcx4jefqihik9gaey17knxjkgozds1t" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
|image = Myrceugenia leptospermoides.JPG
|image_caption = ''[[Myrceugenia leptospermoides]]''
|display_parents = 2
|taxon = Myrceugenia
|authority = [[Otto Karl Berg|O.Berg]]
|type_species = ''[[Myrceugenia myrtoides]]''
|type_species_authority = O.Berg&lt;ref&gt;lectotype designated by Legrand, Com. Bot. Mus. Montevideo 2(28): 3 (1953)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=j /&gt;
|synonyms_ref = &lt;ref name=f /&gt;
|synonyms = ''Nothomyrcia'' &lt;small&gt;Kausel&lt;/small&gt;
}}

Ti '''''Myrceugenia''''' ket ti [[Henero (biolohia)|henero]] dagiti kankanayon a berde a natarikayo nga [[agsabsabong a mula|agsabsabong]] a kayo ken babassit a mula a maitagikua iti pamilia ti [[Myrtaceae]], nga immuna a naipalawag a kas maysa a henero idi 1855.&lt;ref name=j&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/page/113978#page/9/mode/1up Berg, Otto Karl. 1855.  Linnaea 27: 5, 131-135] iti Latin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/Name/40024263 Tropicos, ''Myrceugenia'' O. Berg]&lt;/ref&gt; Ti henero ket patneng iti [[Abagatan nga Amerika]] manipud iti tengnga a [[Brasil]] aginggana iti akin-abagatan a [[Chile]].&lt;ref name=f&gt;[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=130862 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Natay a silpo|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Daytoy ket asideg a kabagian ti henero ti ''[[Luma (mula)|Luma]]''; adda dagiti sumagmamano a botaniko a mangiraman ti ''Myrceugenia'' iti dayta a henero.&lt;ref&gt;Govaerts, R., Sobral, N., Ashton, P., Barrie, F., Holst, B.K., Landrum, L.L., Matsumoto, K., Fernanda Mazine, F., Nic Lughadha, E., Proença, C. &amp; al. (2008). World Checklist of Myrtaceae: 1-455. Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Dagiti dua a sebbangan ket [[Endemismo|endemiko]] iti [[Is-isla Juan Fernández]] iti Taaw Pasipiko iti laud ti pantar ti [[Chile]].&lt;ref name=f /&gt; Ti ''[[Myrceugenia fernandeziana]]'' ket endemiko iti [[Isla Robinson Crusoe]] ken ti ''[[Myrceugenia schulzei|M.&amp;nbsp;schulzei]]'' iti [[Isla Alejandro Selkirk]], nga idiay ket prominenteda a kayo kadagiti bakir ti tanap ken ab-ababa a bantay kadagiti isla.

;Dagiti maawat a sebbangan&lt;ref name=f /&gt;
{{div col|colwidth=24em}}
*''[[Myrceugenia acutiflora]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia alpigena]]'' – Brasil
*''[[Myrceugenia bocaiuvensis]]'' – [[Paraná (estado)|Paraná]]
*''[[Myrceugenia bracteosa]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia brevipedicellata]]'' – [[Minas Gerais]], [[São Paulo (estado)|São Paulo]]
*[[Myrceugenia × bridgesii''Myrceugenia'' × ''bridgesii'']] – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia camargoana]]'' – [[Rio Grande do Sul]]
*''[[Myrceugenia campestris]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia chrysocarpa]]'' – S. Chile, Abagatan nga Arhentina
*''[[Myrceugenia colchaguensis]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia correifolia]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia cucullata]]''  – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia decussata]]'' – [[São Paulo (estado)|São Paulo]]
*[[Myrceugenia × diemii|''Myrceugenia'' × ''diemii'']] – Tengnga a Chile, Abagatan nga Arhentina
*''[[Myrceugenia euosma]]'' – Abagatan a Brasil, Paraguay, Uruguay, [[Probinsia ti Misiones|Misiones]]
*''[[Myrceugenia exsucca]]'' – C. – Abagatan a Chile, Abagatan nga Arhentina
*''[[Myrceugenia fernandeziana]]'' – [[Isla Robinson Crusoe]]
*''[[Myrceugenia foveolata]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia franciscensis]]'' – [[São Paulo (estado)|São Paulo]], [[Paraná (estado)|Paraná]]
*''[[Myrceugenia gertii]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia glaucescens]]'' – Brasil, Paraguay, Uruguay, Amianan a daya nga Arhentina
*''[[Myrceugenia hamoniana]]'' – [[Santa Catarina (estado)|Santa Catarina]]
*''[[Myrceugenia hatschbachii]]'' – [[Paraná (estado)|Paraná]]
*''[[Myrceugenia hoehnei]]'' –  [[São Paulo (estado)|São Paulo]], [[Santa Catarina (estado)|Santa Catarina]]
*''[[Myrceugenia kleinii]]''  –  [[São Paulo (estado)|São Paulo]], [[Santa Catarina (estado)|Santa Catarina]]
*''[[Myrceugenia lanceolata]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia leptospermoides]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia mesomischa]]'' – [[Rio Grande do Sul]]
*''[[Myrceugenia miersiana]]'' – Abagatan ken Daya a Brasil
*''[[Myrceugenia myrcioides]]'' – Abagatan ken Daya a Brasil
*''[[Myrceugenia myrtoides]]'' – Abagatan a Brasil, Uruguay
*''[[Myrceugenia obtusa]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia ovalifolia]]'' – [[São Paulo (estado)|São Paulo]], [[Paraná (estado)|Paraná]]
*''[[Myrceugenia ovata]]'' – Abagatan ken Abagatan a daya a Brasil, Abagatan nga Arhentina, Tengnga ken Abagatan a Chile
*''[[Myrceugenia oxysepala]]''  – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia parvifolia]]'' – C. +
*''[[Myrceugenia pilotantha]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia pinifolia]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia planipes]]'' – Abagatan a Chile, [[Probinsia ti Neuquén|Neuquén]]
*''[[Myrceugenia reitzii]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia rufa]]'' – Tengnga a Chile
*''[[Myrceugenia rufescens]]'' – Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia schulzei]]'' – [[Isla Alejandro Selkirk]]
*''[[Myrceugenia scutellata]]'' Abagatan a Brasil
*''[[Myrceugenia seriatoramosa]]'' – Abagatan a daya a Brasil
*''[[Myrceugenia venosa]]'' – [[Santa Catarina (estado)|Santa Catarina]]
{{div col end}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|32em}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
*{{Commonscat-inline|Myrceugenia|''Myrceugenia''}}
*[http://www.florachilena.cl/Niv_tax/Angiospermas/Ordenes/Myrtales/Myrtaceae/Myrceugenia/Myrceugenia.htm ''Myrceugenia'' en Enciclopedia de la flora Chilena]
* Pictures and information of [http://www.chilebosque.cl/shrb/mcolch.html ''Myrceugenia colchaguensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200430204540/http://www.chilebosque.cl/shrb/mcolch.html |date=2020-04-30 }}, [http://www.chilebosque.cl/shrb/mcorre.html ''Myrceugenia correifolia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701130652/http://www.chilebosque.cl/shrb/mcorre.html |date=2020-07-01 }}, [https://web.archive.org/web/20120716221824/http://www.chilebosque.cl/shrb/mlanc.html ''Myrceugenia lanceolata''], [http://www.chilebosque.cl/shrb/mlept.html ''Myrceugenia leptospermoides''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200430204555/http://www.chilebosque.cl/shrb/mlept.html |date=2020-04-30 }}, [http://www.chilebosque.cl/shrb/mobtu.html ''Myrceugenia obtusa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701130657/http://www.chilebosque.cl/shrb/mobtu.html |date=2020-07-01 }} ken [http://www.chilebosque.cl/shrb/mrufa.html ''Myrceugenia rufa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701131116/http://www.chilebosque.cl/shrb/mrufa.html |date=2020-07-01 }}

{{Taxonbar|from=Q6948143}}
{{Myrtaceae-pungol}}

[[Kategoria:Myrceugenia| ]]
[[Kategoria:Kaykayo ti Abagatan nga Amerika]]
[[Kategoria:Flora ti Brasil]]
[[Kategoria:Flora ti akin-abagatan nga Abagatan nga Amerika]]</text>
      <sha1>qcx4jefqihik9gaey17knxjkgozds1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Aprika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76450</id>
    <revision>
      <id>407382</id>
      <parentid>406168</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50635" sha1="qsz9rwex72xov9vo55v6vhwjtnsi4ju" xml:space="preserve">[[Papeles:Africa (orthographic projection).svg|right|200px]]

Dytoy ket maysa a '''listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Aprika'''. Mangiraman daytoy kadagiti napno a mabigbig nga estado, dagiti estado nga addaan iti limitado wenno sero a pannakabigbig, ken dagiti agkamkammatalek a teritorio kadagiti estado ti Aprika ken saan nga Aprika. Mangilista daytoy kadagiti 56 a [[naturay nga estado]] (54 kadagitoy ket dagiti estado a kameng ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]), dagiti dua a saan a naturay (agkamkammatalek) a teritorio dagiti saan nga estado ti Aprika, ken dagiti siam a sub-nasional a rehion dagiti naturay nga estado ti saan nga Aprika.

Ti [[Malta]] ken dagiti parte ti [[Pransia]], [[Italia]], [[Portugal]], ken [[Espania]] ket mabirukan iti kontinental a plato ti Aprika, sumagmamano ket as-asideg iti nagruna a daga ti Aprika ngem ti nangruna a daga ti Europa ngem, no maipapan iti politika, isuda ket sapasap a maikeddeng a Europeano babaen ti kombension. Ti [[Ehipto]], uray no sumakop iti [[Asia]] babaen ti [[Peninsula Sinai]], ket maikeddeng a kas maysa nga estado ti Aprika.

== Dagiti naturay nga estado ==
=== Dagiti mabigbig nga estado ===
{{Adu pay|Naturay nga estado}}

Dagiti sumaganad a 54 a napno a mabigbig nga estado ket kamengda amin ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/ |title=Member States |publisher=United Nations |access-date=28 Hulio 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207190946/http://www.un.org/en/members/ |archive-date=2011-02-07 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ken ti [[Kappon ti Aprika]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 Hulio 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |archive-date=9 Enero 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |date=2015-01-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 Hulio 2011 |access-date=28 Hulio 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |archive-date=23 Disiembre 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |title=African Union suspends Central African Republic after coup |work=Los Angeles Times |date=25 Marso 2013 |access-date=14 Marso 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231071827/http://articles.latimes.com/2013/mar/25/world/la-fg-central-african-republic-20130326 |archive-date=2014-12-31 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |title=Africa Population (LIVE) |publisher=www.worldometers.info |access-date=31 Hulio 2019}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | Wagayway
! class=&quot;unsortable&quot; | Mapa
! Nagan iti Ilokano&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |access-date=28 Hulio 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=2017-07-01 |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |date=2018-12-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot;&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 Hulio 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=2011-07-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 Agosto 2011 |access-date=10 Agosto 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6I93W113s?url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=2013-07-16 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! Lokal a nagan/nagnagan&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan/nagnagan&lt;ref name=&quot;CIA Names&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UN Names&quot; /&gt;
! Kapitolio&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Europa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |access-date=3 Agosto 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122133244/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |date=2018-11-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 Hulio 2011 |access-date=3 Agosto 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |archive-date=2011-08-01 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! Populasion ({{UN Population|Year}})&lt;br /&gt;{{UN Population|ref}}
! Kalawa{{Cref2|a}}{{Cref2|b}}&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |access-date=7 Agosto 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/69UpcaHtw?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=2012-07-28 |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |date=2014-01-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Papeles:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Algeria|alt=Wagayway ti Arhelia]]
| [[Papeles:Location Algeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Arhelia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika dagiti Tattao ti Arhelia
| {{lang-ar| — الجزائر&lt;br /&gt;الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية}}&lt;br /&gt;(''Al Jazāʼir — Al Jumhūriyyah al Jazāʾiriyyah ad Dimuqrāṭiyyah ash Shaʾbiyyah'')
| [[Arhel]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-ar|الجزائر}}&lt;br /&gt;(''Al Jazā’ir'')
| {{UN Population|Algeria}}
| {{sort|02381740|{{pagbaliwen|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Angola]]
| [[Papeles:Location Angola AU Africa.svg|150px]]
| [[Angola]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Angola
| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Angola—República de Angola''
| [[Luanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Luanda''
| {{UN Population|Angola}}
| {{sort|01246700|{{pagbaliwen|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Benin]]
| [[Papeles:Location Benin AU Africa.svg|150px]]
| [[Benin]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Benin
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Bénin—République du Bénin''
| [[Porto-Novo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Porto-Novo''
| {{UN Population|Benin}}
| {{sort|00112622|{{pagbaliwen|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Botswana]]
| [[Papeles:Location Botswana AU Africa.svg|150px]]
| [[Botswana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Botswana
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Botswana—Republic of Botswana&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Tswana|Tswana]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana''
| [[Gaborone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Gaborone&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Tswana|Tswana]]: ''Gaborone''
| {{UN Population|Botswana}}
| {{sort|00581726|{{pagbaliwen|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Burkina Faso]]
| [[Papeles:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]]
| [[Burkina Faso]]
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Burkina Faso''
| [[Ouagadougou]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Ouagadougou''
| {{UN Population|Burkina Faso}}
| {{sort|00274000|{{pagbaliwen|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Burundi]]
| [[Papeles:Location Burundi AU Africa.svg|150px]]
| [[Burundi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Burundi
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Burundi—République du Burundi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Kirundi|Kirundi]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''
| [[Gitega]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Kirundi|Kirundi]]: ''Gitega''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
| {{UN Population|Burundi}}
| {{sort|00027830|{{pagbaliwen|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kamerun]]
| [[Papeles:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]]
| [[Cameroon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Kamerun
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Cameroon—Republic of Cameroon&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Cameroun—République du Cameroun''
| [[Yaoundé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Yaoundé&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Yaoundé''
| {{UN Population|Cameroon}}
| {{sort|00475442|{{pagbaliwen|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} mairaman dagiti inadmistro ti Kamerun a parte ti [[Akin-abagatan a Kamerun]], a tinunton babaen ti Gunglo ti Tattao ti Akin-abagatan a Kamerun a kas Republika ti [[Ambazonia]]
|-
| [[Papeles:Flag of Cape Verde (10-17).svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Cabo Verde]]
| [[Papeles:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]]
| [[Cape Verde]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Cabo Verde
| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde''
| [[Praia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Praia''
| {{UN Population|Cabo Verde}}
| {{sort|00004033|{{pagbaliwen|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Republika ti Tengnga nga Aprika]]
| [[Papeles:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]]
| [[Republika ti Tengnga nga Aprika]]
| [[Pagsasao a Sango|Sango]]: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''République centrafricaine''
| [[Bangui]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Bangui''
| {{UN Population|Central African Republic}}
| {{sort|00622984|{{pagbaliwen|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Chad]]
| [[Papeles:Location Chad AU Africa.svg|150px]]
| [[Chad]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Chad
| {{lang-ar|جمهورية تشاد — تشاد}}&lt;br /&gt;(''Tshād—Jumhūriyyat Tshād'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Tchad—République du Tchad''
| [[N'Djamena]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-ar|نجامينا}} (''Nijāmīnā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Ndjamena''
| {{UN Population|Chad}}
| {{sort|01284000|{{pagbaliwen|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Comoros.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Komoros]]
| [[Papeles:Location Comoros AU Africa.svg|150px]]
| [[Komoros]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kappon ti Komoros
| {{lang-ar| — جزرالقمر&lt;br /&gt; جمهورية القمرالمتحدة }}&lt;br /&gt;(''Juzur al Qamar—Jumhūriyyat al Qamar al Muttaḥidah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsao a Komoriano|Komoriano]]: ''Komori—Udzima wa''
''Komori''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Comores—Union des Comores''
| [[Moroni, Comoros|Moroni]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-ar|موروني}} (''Mūrūnī'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Moroni''
| {{UN Population|Comoros}}
| {{sort|00002235|{{pagbaliwen|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Demokratiko a Republika ti Kongo]]
| [[Papeles:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Demokratiko a Republika ti Kongo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ammo pay akas ''Kongo-Kinshasa'' ken dati a kas ''Zaire''.&lt;/ref&gt;
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''République démocratique du Congo''
| [[Kinshasa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Kinshasa''
| {{UN Population|Democratic Republic of the Congo}}
| {{sort|02344858|{{pagbaliwen|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Republika ti Kongo]]
| [[Papeles:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]]
| [[Republika ti Kongo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ammo pay a kas ''Kongo-Brazzaville''.&lt;/ref&gt;
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''République du Congo''
| [[Brazzaville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Brazzaville''
| {{UN Population|Congo}}
| {{sort|00342000|{{pagbaliwen|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Djibouti]]
| [[Papeles:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]]
| [[Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Djibouti
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: جيبوتي — جمهورية جيبوتي&lt;br /&gt;(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Djibouti—République de Djibouti''
| [[Djibouti (siudad)|Siudad ti Djibouti]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: مدينة جيبوتي  (''Jibūti Madīna'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Ville de Djibouti''
| {{UN Population|Djibouti}}
| {{sort|00023200|{{pagbaliwen|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Ehipto]]
| [[Papeles:Location Egypt AU Africa.svg|150px]]
| [[Ehipto]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Arabo a Republika ti Ehipto&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Sumagmamano a teritorio ket mabalin a masuppiatan a parte ti [[Asia]] wenno Aprika.&lt;/ref&gt;
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: مصر — جمهورية مصر العربية (''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al ʿArabiyyah'')
| [[Cairo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: القاهرة (''al Qāhirah'')
| {{UN Population|Egypt}}
| {{sort|01001449|{{pagbaliwen|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Ekuatorial a Guinea]]
| [[Papeles:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea Ekuatorial]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Guinea Ekuatorial
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial''
| [[Malabo]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ti [[Oyala]] ket isunto ti masakbayan a kapitolio ti Guinea Ekuatorial; agdama a mabangbangon.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Malabo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Malabo''
| {{UN Population|Equatorial Guinea}}
| {{sort|00028051|{{pagbaliwen|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Eritrea]]
| [[Papeles:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]]
| [[Eritrea]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Estado ti Eritrea
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: إرتريا — دولة إرتريا&lt;br /&gt;(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Eritrea—State of Eritrea&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Tigrinya|Tigrinya]]: ኤርትራ — ሃገረ ኤርትራ&lt;br /&gt;(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')
| [[Asmara]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: أسمرة (''ʾAsmara'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ''ኣስመራ''&lt;br /&gt;(''Asmera'')
| {{UN Population|Eritrea}}
| {{sort|00117600|{{pagbaliwen|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Eswatini.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Eswatini]]
| [[Papeles:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]]
| [[Eswatini]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pagarian ti Eswatini
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swazi|Swazi]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini''
| [[Lobamba]] &lt;small&gt;(naarian ken lehislatibo)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Mbabane]] &lt;small&gt;(administratibo)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Lobamba, Mbabane &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swazi|Swazi]]: Lobamba, ÉMbábáne
| {{UN Population|Eswatini}}
| {{sort|00017364|{{pagbaliwen|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Etiopia]]
| [[Papeles:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]]
| [[Etiopia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pederal a Demoratiko a Republika ti Etiopia
| [[Pagsasao nga Amariko|Amariko]]: Iትዮጵያ — የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ&lt;br /&gt;(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')
| [[Addis Ababa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Amariko|Amariko]]: ''አዲስ አበባ'' (''Addis Abäba'')
| {{UN Population|Ethiopia}}
| {{sort|01104300|{{pagbaliwen|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Gabon]]
| [[Papeles:Location Gabon AU Africa.svg|150px]]
| [[Gabon]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika a Gabones
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Gabon—République gabonaise''
| [[Libreville]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Libreville''
| {{UN Population|Gabon}}
| {{sort|00267668|{{pagbaliwen|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Gambia]]
| [[Papeles:Location Gambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Gambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Gambia
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: The Gambia—Republic of the Gambia
| [[Banjul]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Banjul
| {{UN Population|Gambia}}
| {{sort|00010380|{{pagbaliwen|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Ghana]]
| [[Papeles:Location Ghana AU Africa.svg|150px]]
| [[Ghana]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Ghana
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Ghana—Republic of Ghana
| [[Accra]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Accra
| {{UN Population|Ghana}}
| {{sort|00238534|{{pagbaliwen|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Guinea]]
| [[Papeles:Location Guinea AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ammo pay a kas ''Guinea-Conakry'' tapno mailasin daytoy manipud iti kaarruba a [[Guinea-Bissau]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Guinea
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Guinée—République de Guinée''
| [[Conakry]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Conakry''
| {{UN Population|Guinea}}
| {{sort|00245857|{{pagbaliwen|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Guinea-Bissau]]
| [[Papeles:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]]
| [[Guinea-Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Guinea-Bissau
| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau''
| [[Bissau]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Bissau''
| {{UN Population|Guinea-Bissau}}
| {{sort|00036125|{{pagbaliwen|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Côte d'Ivoire]]
| [[Papeles:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]]
| [[Côte d'Ivoire]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Côte d'Ivoire
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Côte d'Ivoire—République de Côte d'Ivoire''
| [[Yamoussoukro]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Yamoussoukro''
| {{UN Population|Côte d'Ivoire}}
|{{sort|00322460|{{pagbaliwen|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Kenya]]
| [[Papeles:Location Kenya AU Africa.svg|150px]]
| [[Kenya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Kenya
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Kenya—Republic of Kenya&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swahili|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya''
| [[Nairobi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Nairobi&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swahili|Swahili]]: ''Nairobi''
| {{UN Population|Kenya}}
| {{sort|00580367|{{pagbaliwen|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Lesotho]]
| [[Papeles:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]]
| [[Lesotho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pagarian ti Lesotho
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Sotho|Sotho]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho''
| [[Maseru]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Maseru&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Sotho|Sotho]]: ''Maseru''
| {{UN Population|Lesotho}}
| {{sort|00030355|{{pagbaliwen|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Liberia]]
| [[Papeles:Location Liberia AU Africa.svg|150px]]
| [[Liberia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Liberia
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Liberia—Republic of Liberia
| [[Monrovia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Monrovia
| {{UN Population|Liberia}}
| {{sort|00111369|{{pagbaliwen|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Libya]]
| [[Papeles:Location Libya AU Africa.svg|150px]]
| [[Libya]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Estado ti Libya
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: ليبيا (''Lībīyā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ (''Libya'')
| [[Tripoli]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: طرابلس  &lt;small&gt;(''Ṭarābulus'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ (''Ṭrables'')&lt;/small&gt;
| {{UN Population|Libya}}
| {{sort|01759540|{{pagbaliwen|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Madagascar]]
| [[Papeles:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]]
| [[Madagascar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Madagascar
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Madagascar—République de Madagascar&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''[[Pagsasao a Malagasi|Malagasi]]'': Repoblikan'i Madagasikara''
| [[Antananarivo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Antananarivo''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Malagasi|Malagasi]]: ''Antananarivo''
| {{UN Population|Madagascar}}
| {{sort|00587041|{{pagbaliwen|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Malawi]]
| [[Papeles:Location Malawi AU Africa.svg|150px]]
| [[Malawi]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Malawi
| [[Pagsasao a Chewa|Chichewa]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ingles: Malawi—Republic of Malawi
| [[Lilongwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Chewa|Chichewa]]: ''Lilongwe''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Lilongwe
| {{UN Population|Malawi}}
| {{sort|00118484|{{pagbaliwen|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Mali]]
| [[Papeles:Location Mali AU Africa.svg|150px]]
| [[Mali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Mali
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Mali—République du Mali''
| [[Bamako]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Bamako''
| {{UN Population|Mali}}
| {{sort|01240192|{{pagbaliwen|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Mauritania]]
| [[Papeles:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]]
| [[Mauritania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Islamiko a Republika ti Mauritania
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: موريتانيا — &lt;br /&gt;الجمهورية الإسلامية الموريتانية&lt;br /&gt;(''Mūrītānīyyā&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;—Al Jumhūriyyah alʾIslāmiyyah al Mūrītānīyyah'')
| [[Nouakchott]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: نواكشوط (''Nuwākshūṭ'')
| {{UN Population|Mauritania}}
| {{sort|01030700|{{pagbaliwen|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Maurisio]]
| [[Papeles:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]]
| [[Maurisio]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Maurisio
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Mauritius—Republic of Mauritius&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Maurice—République de Maurice''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Maurisiano a Kreol]] ''Moris—Repiblik Moris''
| [[Port Louis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Port Louis&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Port-Louis''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Maurisiano a Kreol]]: ''Porlwi''
| {{UN Population|Mauritius}}
| {{sort|00002040|{{pagbaliwen|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Morocco]]
| [[Papeles:Location Morocco AU Africa.svg|150px]]
| [[Morocco]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pagarian ti Morocco
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]] : المغرب — المملكة المغربية &lt;br /&gt;(''Al Maḡrib—Al Mamlakah al Maḡribiyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]]: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ (''Tageldit n-Elmaġrib'')
| [[Rabat]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: الرباط (''ar-Ribaaṭ'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Bereberes|Bereberes]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ (''Aṛbaṭ'')
| {{UN Population|Morocco}}
| {{sort|00446550|{{pagbaliwen|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} saan amin a mairaman dagiti naisuppiatan a teritorio&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{pagbaliwen|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} mairaman dagiti inadministro a parte ti Morocco ti [[Akinlaud a Sahara]], a tinunton bbaen ti [[Sanguanan a Polisario]] a kas ti [[Arabo a Demokratiko a Republika ti Sahrawi]]
|-
| [[Papeles:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Mozambique]]
| [[Papeles:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]]
| [[Mozambique]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Mozambique
| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Moçambique—República de Moçambique''
| [[Maputo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Maputo''
| {{UN Population|Mozambique}}
| {{sort|00801590|{{pagbaliwen|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Namibia]]
| [[Papeles:Location Namibia AU Africa.svg|150px]]
| [[Namibia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Namibia
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Namibia—Republic of Namibia
| [[Windhoek]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Windhoek
| {{UN Population|Namibia}}
| {{sort|00825418|{{pagbaliwen|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Niger]]
| [[Papeles:Location Niger AU Africa.svg|150px]]
| [[Niger]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Niger
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Niger—République du Niger''
| [[Niamey]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Niamey''
| {{UN Population|Niger}}
| {{sort|01267000|{{pagbaliwen|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Nigeria]]
| [[Papeles:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]]
| [[Nigeria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pederal a Republika ti Nigeria
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria
| [[Abuja]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Abuja
| {{UN Population|Nigeria}}
| {{sort|00923768|{{pagbaliwen|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Rwanda]]
| [[Papeles:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]]
| [[Rwanda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Rwanda
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Rwanda—Republic of Rwanda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Rwanda—République du Rwanda''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Kinyarwanda language|Kinyarwanda]] ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda''
| [[Kigali]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Kigali&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Kigali''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Kinyarwanda|Kinyarwanda]] ''Kigali''
| 12,374, 397
| {{sort|00026798|{{pagbaliwen|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Santo Tomas ken Prinsipe]]
| [[Papeles:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]]
| [[Santo Tomas ken Prinsipe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Demokaratiko a Republika ti Santo Tomas ken Prinsipe
| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe''
| [[São Tomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''São Tomé''
| {{UN Population|Sao Tome and Principe}}
| {{sort|00000964|{{pagbaliwen|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Senegal]]
| [[Papeles:Location Senegal AU Africa.svg|150px]]
| [[Senegal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Senegal
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Sénégal—République du Sénégal''
| [[Dakar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Dakar''
| {{UN Population|Senegal}}
| {{sort|00196723|{{pagbaliwen|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Seychelles]]
| [[Papeles:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]]
| [[Seychelles]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Seychelles
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Seychelles—Republic of Seychelles&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Seychelles—République des Seychelles''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois a Kreol]]: ''Sesel— Repiblik Sesel''
| [[Victoria, Seychelles|Victoria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Victoria&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Victoria''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Seychellois a Kreol]]: ''Victoria''
| {{UN Population|Seychelles}}
| {{sort|00000451|{{pagbaliwen|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Sierra Leone]]
| [[Papeles:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]]
| [[Sierra Leone]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Sierra Leone
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone
| [[Freetown]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Freetown
| {{UN Population|Sierra Leone}}
| {{sort|00071740|{{pagbaliwen|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Somalia]]
| [[Papeles:Location Somalia AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pederal a Republika ti Somalia
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: الصومال — &lt;br /&gt; جمهورية الصومال الفيدرالية&lt;br /&gt;(''Aṣ Ṣūmāl—Jumhūriyyah aṣ Ṣūmāl al Fīdrāliyyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Somali|Somali]]: ''Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya''
| [[Mogadishu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Somali|Somali]]: [[Muqdisho]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: مقديشو (''Maqadīshū'')
| {{UN Population|Somalia}}
| {{sort|00637657|{{pagbaliwen|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Abagatan nga Aprika]]
| [[Papeles:Location South Africa AU Africa.svg|150px]]
| [[Abagatan nga Aprika]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti South Africa
| [[Afrikaans]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''&lt;br /&gt;
{{collapsible list
|titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title = Dagiti 10 pay a dadduma a nagan
|[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: South Africa—Republic of South Africa&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Tsonga|Tsonga]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Tswana|Tswana]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Akin-abagatan a Ndebele|Akin-abagatan a Ndebele]]: ''Sewula Afrika—iRiphabliki yeSewula Afrika''&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Akin-amianan a Sotho|Akin-amianan a Sotho]]: ''Afrika-Borwa—Repabliki ya Afrika-Borwa''&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Sotho|(Akin-abagatan) Sotho]]: ''Afrika Borwa—Rephaboliki ya Afrika Borwa''&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swazi|Swati]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Xhosa|Xhosa]]: ''uMzantsi Afrika—iRiphabliki yomZantsi Afrika''&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Venda|Venda]]: ''Afurika Tshipembe—Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Zulu|Zulu]]: ''Ningizimu Afrika—iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' }}
| [[Bloemfontein]] &lt;small&gt;(judicial)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[Cape Town]] &lt;small&gt;(legislatibo)&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; ken [[Pretoria]] &lt;small&gt;(ehekutibo)&lt;/small&gt;
| {{UN Population|South Africa}}
| {{sort|01221037|{{pagbaliwen|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Abagtaan a Sudan]]
| [[Papeles:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Abagatan a Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Abagatan a Sudan
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: South Sudan—Republic of South Sudan
| [[Juba]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ingles: Juba
| {{UN Population|South Sudan}}
| {{sort|00644329|{{pagbaliwen|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Sudan]]
| [[Papeles:Location Sudan AU Africa.svg|150px]]
| [[Sudan]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Sudan
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: السودان — جمهورية السودان&lt;br /&gt;(''As Sūdān—Jumhūriyyah as Sūdān'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Republic of the Sudan
| [[Khartoum]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: ''الخرطوم'' (''Al Kharṭūm'')
| {{UN Population|Sudan}}
| {{sort|01861484|{{pagbaliwen|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Tanzania]]
| [[Papeles:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]]
| [[Tanzania]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ngkaykaysa a Republika ti Tanzania
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Tanzania—United Republic of Tanzania&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swahili|Swahili]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''
| [[Dodoma]] (opisial)&lt;br /&gt;[[Dar es Salaam]] ([[tugaw ti gobierno]])&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Dodoma&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swahili|Swahili]]: ''Dodoma''
| 56,313,438
| {{sort|00945203|{{pagbaliwen|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Togo (3-2).svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Togo]]
| [[Papeles:Location Togo AU Africa.svg|150px]]
| [[Togo]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Prepublika ti Togoles
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Togo—République Togolaise''
| [[Lomé]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Lomé''
| {{UN Population|Togo}}
| {{sort|00056785|{{pagbaliwen|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Tunisia]]
| [[Papeles:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]]
| [[Tunisia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika a Tunisiano
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: تونس — الجمهورية التونسية &lt;br /&gt;(''Tūnis—Al Jumhūriyyah at Tūnisīyyah'')
| [[Tunis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: تونس (''Tūnis'')&lt;/
| {{UN Population|Tunisia}}
| {{sort|00163610|{{pagbaliwen|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Uganda]]
| [[Papeles:Location Uganda AU Africa.svg|150px]]
| [[Uganda]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Uganda
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Uganda—Republic of Uganda&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swahili|Swahili]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda''
| [[Kampala]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Kampala&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Swahili|Swahili]]: ''Kampala''
| {{UN Population|Uganda}}
| {{sort|00236040|{{pagbaliwen|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Zambia]]
| [[Papeles:Location Zambia AU Africa.svg|150px]]
| [[Zambia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Zambia
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Zambia—Republic of Zambia
| [[Lusaka]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Lusaka
| {{UN Population|Zambia}}
| {{sort|00752614|{{pagbaliwen|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Zimbabwe]]
| [[Papeles:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]]
| [[Zimbabwe]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Zimbabwe
| [[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe
| [[Harare]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]]: Harare
| {{UN Population|Zimbabwe}}
| {{sort|00390757|{{pagbaliwen|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|}

=== Dagiti estado nga addaan iti limitado wenno awan iti sangalubongan a pannakabigbig ===
&lt;!--{{Adu pay|Listaan dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig}}--&gt;
Dagiti sumaganad a dua nga entidad ket bukodda nga inrangarang a naturayda nga estado ken agtengngelda kadagiti sumagmamano a teritorio ngem addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig manipud kadagiti sabali nga estado. Awan kadagitoy nga entidad ket estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ngem ti [[Arabo a Demokratiko a Republika ti Sahrawi]] ket maysa a kameng ti Kappon ti Aprika.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | Wagayway
! class=&quot;unsortable&quot; | Mapa
! Ababa a nagan iti Ilokano&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan
! Kasasaad
! Lokal nga ababa a nagan/nagnagan&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan/nagnagan
! Kapitolio
! Populasion
! Kalawa
|-
| [[Papeles:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Arabo a Demokratiko a Republika ti Sahrawi]]
| [[Papeles:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]]
| [[Arabo a Demokratiko a Republika ti Sahrawi]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Sakupenna ti parte ti teritorio ti [[Akinlaud a Sahara]], suppiaten babaen ti Morocco.&lt;/ref&gt;
| Tinunton babaen ti [[Morocco]] a kas dagiti bukodna nga [[Akin-abagatan a Probprobinsia|akin-abagatan unay a probinsia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Bigbigen babaen ti [[Kappon ti Aprika]] ken dagiti [[Internasional panagbigbig ti Arabo a Demokratiko a Republika ti Sahrawic|39 a kameng ti UN]] a kas ti representatibo a gobierno ti [[Akinlaud a Sahara]]
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]:&lt;br /&gt; الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية&lt;br /&gt;(''Al Jumhūrīyah al ‘Arabīyah aṣ Ṣaḥrāwīyah ad Dīmuqrāṭīyah'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''República Árabe Saharaui Democrática''
| [[El Aaiún]] (nairangarang)&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Agdama a babaen ti administrasion ti Morocco. Ti [[Tifariti]] ket ti pudno a temporario a kapitolio, ngem ti [[Tindouf]] a mabirukan iti [[Arhelia]] ket isu ti lugar dagiti sumagmamano a pasilidad ti gobierno ken militar.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: العيون (''AlʿUyūn'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''El Aaiún''
| 582,478
| {{sort|267405|{{pagbaliwen|267405|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|-
| [[Papeles:Flag of Somaliland.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Somalilandia]]
| [[Papeles:Location Somaliland AU Africa.svg|150px]]
| [[Somalilandia]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Republika ti Somalilandia&lt;ref name=&quot;SomalilandConstitution&quot;&gt;Nausar ti nagan iti [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Batay-linteg ti Republika ti Somalilandia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103731/http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hassig&quot;&gt;Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.&lt;/ref&gt;
| Ti estado ket tenglen babaen ti [[Somalia]]&lt;ref name=&quot;Tukpmorttsep&quot;&gt;{{cite web |title=The Transitional Federal Charter of the Somali Republic |publisher=University of Pretoria |date=1 Pebrero 2004 |url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |access-date=2 Pebrero 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218004011/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |archive-date=Disiembre 18, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215171406/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/countries/docs/charterfeb04.pdf |date=2010-02-15 }} &quot;The Somali Republic shall have the following boundaries. (a) North; Gulf of Aden. (b) North West; Djibouti. (c) West; Ethiopia. (d) South south-west; Kenya. (e) East; Indian Ocean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Saan a bigbigen ti ania man a kameng ti UN &lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;Lacey, Marc (5 Hunio 2006). [https://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html The Signs Say Somaliland, but the World Says Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110627215844/http://www.nytimes.com/2006/06/05/world/africa/05somaliland.html |date=2011-06-27 }}. ''The New York Times''. Retrieved 2010-05-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |title=UN in Action: Reforming Somaliland's Judiciary |access-date=2012-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121075522/http://www.un.org/webcast/pdfs/unia991.pdf |archive-date=2012-01-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: أرض الصومال&lt;br /&gt; — جمهورية أرض الصومال&lt;br /&gt;(''Arḍ aṣ Ṣūmāl—Jumhūrīyat Arḍ aṣ Ṣūmāl'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Somali|Somali]]: ''Jamhuuriyadda Somaliland''
| [[Hargeisa]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: هرجيسا (''Harjaysā'')&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Somali|Somali]]: ''Hargeysa''
| 4,000,000
| {{sort|176120|{{pagbaliwen|176120|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}
|}

== Dagiti konstituente a parte dagiti saan nga Aprikano nga estado ==
{{Adu pay|Teritorio}}

Dagiti 10 a politikal nga entidad iti daytoy a listaan ket dagiti konstituente a parte dagiti saan nga Aprikano nga estado.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-ka
! class=&quot;unsortable&quot; | Wagayway
! class=&quot;unsortable&quot; | Mapa
! Ababa a nagan iti Ilokano&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan
!Agturay a bileg
! Kasasaad&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot; /&gt;
! Lokal nga ababa a nagan/nagnagan&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan/nagnagan
! Kapitolio
! Populasion
! Kalawa&lt;ref name=&quot;Area&quot; /&gt;
|-
| [[Papeles:Flag of the Canary Islands.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Is-sial Canaria]]
| [[Papeles:Location Canary Islands Africa.svg|150px]]
| [[Is-isla Canaria]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Autonomo a Rehion ti Is-isla Canaria
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Spain}}
| [[Dagiti autonomo a komunidad ti Espania|Autonomo a komunidad]] ti [[Espania]]
| [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Islas Canarias''
| [[Santa Cruz de Tenerife|Santa Cruz]] ken [[Las Palmas de Gran Canaria|Las Palmas]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html |title=Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias |publisher=.gobiernodecanarias.org |access-date=2010-09-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html |archive-date=2011-01-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120074726/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/principios_generales.html |date=2011-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Santa Cruz de Tenerife'' ken ''Las Palmas de Gran Canaria''
| 2,207,225
| {{pagbaliwen|7447|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag Ceuta.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Ceuta]]
| [[Papeles:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Ceuta]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Autonomo a Siudad ti Ceuta
| [[Dagiti autonomo a siudad ti Espania#Dagiti autonomo a siudad|Autonomo a siudad]] ti [[Espania]]
| [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Ceuta—Ciudad autónoma de Ceuta''
| Ceuta&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Ceuta''
| 84,843
| {{pagbaliwen|28|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Akin-abagatan ken Antartiko a Dagdaga ti Pransia]]
| [[Papeles:TAAF-fr.png|150px]]
| [[Akin-abagatan ken Anatartika a Dagdaga ti Pransia]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Dagiti laeng [[Naiwarwaris nga Is-isla iti Taaw Indiano|Îles Éparses]] ti maikeddeng aparte ti kontinente ti Aprika. Dagiti nabati nga uppat a distrito ket mabirukan iti ruar ti kontinental a sabanas iti [[Listaan dagiti isla iti Taaw Indiano|Taaw Indiano]] wenno [[Dagiti tunton ti teritorio iti Antartika|Antartika]].&lt;/ref&gt;
|{{flagcountry|France}}
| [[Ballasiw-taaw a teritorio (Pransia)|Ballasiw-taaw a teritorio]] ti [[Pransia]]
|[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: {{lang|fr|Terres australes et antarctiques françaises}}
| [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Ti nagruna nga estasion iti Îles Éparses ket adda iti [[Isla Tromelin|Tromelin]]. Dagiti kuartel iti hepe ti distrito, nupay kasta, daytoy ket adda iti [[Saint-Pierre, Réunion|Saint Pierre]], iti [[Réunion]].&lt;/ref&gt;
| Awan ti permanente a populasion&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|title=French Southern and Antarctic Lands|access-date=5 Oktubre 2014|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110756/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/french-southern-and-antarctic-lands/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{pagbaliwen|38.60|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of Madeira.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Madeira]]
| [[Papeles:Location Madeira Africa.svg|150px]]
| [[Madeira]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Autonomo a Rehion ti Madeira
|{{flagcountry|Portugal}}
| [[Dagiti autonomo a Rehion ti Portugal|Autonomo a Rehion]] ti [[Portugal]]
| [[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Madeira—Região Autónoma da Madeira''
| [[Funchal]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Portuges|Portuges]]: ''Funchal''
| 267,785
| {{pagbaliwen|828|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of France.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Mayotte]]
| [[Papeles:Location Mayotte Africa.svg|150px]]
| [[Mayotte]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Rehion ti Mayotte
|{{flagcountry|France}}
| [[Ballasiw-taaw a departamento ken rehion|Ballasiw-taaw]] ken konstituente a parte ti [[Maikalima a Republika ti Pransia|Republika ti Pransia]]
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Mayotte—Région Mayotte''
| [[Dzaoudzi]] (official)&lt;br /&gt;[[Mamoudzou]] (tugaw ti prepekto ken departamento ti konseho)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Mamoudzou''
| 266,380
| {{pagbaliwen|374|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of Melilla.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Melilla]]
| [[Papeles:Ceuta-melilla.png|150px]]
| [[Melilla]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Autonomo a Siudad ti Melilla
|{{flagcountry|Spain}}
| [[Dagiti autonomo a komunidad ti Espania#Dagiti autonomo a siudad|Autonomo a siudad]] ti [[Espania]]
| [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Melilla—Ciudad autónoma de Melilla''
| Melilla&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Melilla''
| 84,714
| {{pagbaliwen|20|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of Italy.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Italia]]
| [[Papeles:Pelagie Islands map.png|150px]]
| [[Is-isla Pelagie]]
|{{flagcountry|Italy}}
| [[Purpuro]] ti [[Italia]]
| [[Pagsasao nga Italiano|Italiano]]: ''Isole Pelagie''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Siciliano|Siciliano]]: ''Ìsuli Pilaggî''
| [[Lampedusa e Linosa]]&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;Heograpiko a parte ti purpuro ([[Lampedusa]] ken [[Lampione]]) maitagikua iti kontinete ti Aprika; iti politik aken administratibo, maipan dagiti isla iti kaunegan ti [[Probinsia ti Agrigento]] iti [[Sicilia]]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Italiano|Italiano]]: ''Lampedusa e Linosa''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Siciliano|Siciliano]]: ''Lampidusa e Linusa''
| 6,304
| {{pagbaliwen|21.4|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of Spain.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Espania]]
| [[Papeles:Mapa del sur de España neutral.png|150px]]
| [[Plazas de soberanía]]
|{{flagcountry|Spain}}
| Ballasiw-taaw a teritorio ti [[Espania]]
| [[Pagsasao nga Espaniol|Espaniol]]: ''Plazas de soberanía''
| N/A
| 74
| 0.59 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.23 sq mi)
|-
| [[Papeles:Flag of France.svg|100px|border|link=Wagayway ti Réunion]]
| [[Papeles:Location Réunion Africa.svg|150px]]
| [[Réunion|Reunion]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Rehion ti Reunion
|{{flagcountry|France}}
| [[Ballasiw-taaw a departamento ken rehion|Ballasiw-taaw a rehion]] ken konstituente a parte ti [[Maikalima a Republika ti Pransia|Republika ti Pransia]]
| [[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Réunion—Région Réunion''
| [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao a Pranses|Pranses]]: ''Saint-Denis''
| 889,918
| {{pagbaliwen|2512|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|-
| [[Papeles:Flag of Yemen.svg|centre|100px|border|link=Wagayway ti Yemen]]
| [[Papeles:Socotra Archipelago.PNG|150px]]
| [[Gobernorato ti Socotra|Purpuro ti Socotra]]
|{{flagcountry|Yemen}}
| [[Dagiti gobernorato ti Yemen|Gobernorato]] ti [[Yemen]]
| [[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: أرخبيل سقطرى &lt;br /&gt;(''ʾArḫabīl Suquṭrā'')&lt;br /&gt;
| [[Hadibu]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Pagsasao nga Arabiko|Arabiko]]: اديبو (''Ḥādībū'')
| 60,550
| {{pagbaliwen|3974.64|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|}

== Agkamkammatalek a teritorio ti maysa a naturay nga estado ==
{{Adu pay|Agkamkammatalek a teritorio}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Wagayway
! class=&quot;unsortable&quot; | Mapa
! Ababa a nagan iti Ilokano&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan
!Agturay a bileg
! Kasasaad&lt;ref name=&quot;Field Listing :: Dependency Status&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |title=Field Listing :: Dependency Status |publisher=CIA |access-date=8 Agosto 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164914/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106014648/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html |date=2018-11-06 }}&lt;/ref&gt;
! Lokal nga ababa a nagan&lt;br /&gt;ken&lt;br /&gt;pormal a nagan
! Kapitolio
! Populsion
! Kalawa&lt;ref name=&quot;Area&quot; /&gt;
|-
| [[Papeles:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Jack]]
| [[Papeles:Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha in United Kingdom.svg|150px]]
| [[Santa Elena, Asunsion ken Tristan ti Acuna]]
|{{flagcountry|United Kingdom}}
| [[Dagiti ballasiw-taaw a teritorio ti Britaniko|Ballasiw-taaw a teritorio ti Britaniko]]
| Ingles: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha
| [[Jamestown, Saint Helena|Jamestown]]
| 5,633
| {{pagbaliwen|420|km2|sqmi|0|abbr=on}}
|}

== Dagiti nota ==
{{Reflist|group=n}}

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em}}

{{Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio babaen ti kontinente}}
{{Dagiti pagilian ti Aprika}}

{{DEFAULTSORT:Naturay nga estado ken agkamkammatalek a teritorio iti Aprika, Listaan dagiti}}
[[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika|*]]
[[Kategoria:Dagiti listaan ti pagpagilian babaen ti kontinente|Aprika]]
[[Kategoria:Aprika]]</text>
      <sha1>qsz9rwex72xov9vo55v6vhwjtnsi4ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catalogue of Life</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80993</id>
    <revision>
      <id>407335</id>
      <parentid>403933</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13339" sha1="0qvu662cjzsmjb4xibikaj66h6y5yhs" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name             = The Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life
| logo             = 
| screenshot       =
| screenshot_size  = 180px
| caption          = Aklub DVD a bersion ti database
| url              = {{URL|http://www.catalogueoflife.org/}}
| commercial       = Saan
| type             = Taksonomiko a katologo
| language         = Ingles
| registration     = Saan a nasken
| launch_date      = {{start date and age|2001|06}}
| current_status   = Aktibo
}}

Ti '''Catalogue of Life''' ket ti maysa nga online a database a mangited iti maysa a pagsurotan dagiti ammo a sebbangan dagiti [[ayup]], [[mula]], [[fungus]], ken [[mikroorganismo]]. Napartuat daytoy idi 2001 a a kas kumadduaan a nagbaetan ti global [[Species 2000]] ken ti Amerikano nga [[Integrated Taxonomic Information System]]. Magun-od ti interface ti Catalogue kadagiti sangapulo ket dua a pagsasao ken inus-usar dagiti agsuksukimat a sientista, dagiti umili a sientista, dagiti mannuro, ken dagiti agparpartuat iti annuroten.&lt;ref name=harmon2016 /&gt; Inus-usar pay ti Catalogue babaen ti [[Biodiversity Heritage Library]], ti [[Barcode of Life Data System]], [[Encyclopedia of Life]], ken ti [[Global Biodiversity Information Facility]].&lt;ref name=banki2018 /&gt; Agdama nga agur-urnong ti datos ti Catalogue manipud kadagiti 168 a rinepaso ti agar-aramat a taksonomiko a database a tinartaripato dagiti espesialista iti patakder iti amin a paset iti lubong. Manipud idi Hunio 2021, mangilista ti Catalogue kadagiti 1,997,284&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catalogueoflife.org/col/info/hierarchy#estimates|title=COL|access-date=2022-07-12|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614040123/https://www.catalogueoflife.org/col/info/hierarchy#estimates|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2.2m a sibibiag a [[sebbangan]] nga ammo kadagiti taksonomo iti planeta iti agdama a panawen.&lt;ref name=COL2019 /&gt;

== Estruktura ==
Mangisayangkat ti Catalogue of Life ti simple nga estruktura iti datos tapno makaipaay iti pakaammo iti sinonimo, pannakaigrupo iti kaunegan ti [[Taksonomia (biolohia)|taksonomiko a herarkia]], dagiti kadawyan a nagan, pannakaiwarwaras kenekolohiko nga enbironmento.&lt;ref name=COL2018 /&gt; Mangipaay daytoy iti daytoy iti dinamiko nga edision,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.catalogueoflife.org/col/|title=Catalogue of Life – 30th October 2017 : Search all names|website=catalogueoflife.org|access-date=5 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516151115/http://www.catalogueoflife.org/col/|archive-date=16 Mayo 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a binulan a mapabaro (ken ti datos ket mabalin nga agbaliw nga awananan iti panagsiput kadagita a panagbaliw) ken ti maysa nga Annual Checklist,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/|title=Catalogue of Life – 2017 Annual Checklist : Search all names|website=catalogueoflife.org|access-date=11 Abril 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070427153150/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/|archive-date=27 Abril 2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a mangipaay iti maysa a napetsado, mapasingkedan a reperensia para iti panagusar kadagiti nagan ken mainaig a datos.  Ti panagpadur-as ti Catalogue of Life ket pinunduan idi babaen dagiti proyekto ti Species 2000 europa (EuroCat),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sp2000europa.org/|title=Species 2000 europa – Welcome to Species 2000 europa|date=3 Pebrero 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080203100153/http://sp2000europa.org/|archive-date=3 Pebrero 2008}}&lt;/ref&gt; 4d4Life,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://4d4life.eu/|title=Home – 4D4Life|last=Orvill|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013155330/http://4d4life.eu/|archive-date=13 Oktubre 2016}}&lt;/ref&gt; i4Life&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.i4life.eu/|title=i4life: Indexing For Life|website=i4life.eu|access-date=4 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613041431/http://i4life.eu/|archive-date=13 Hunio 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; idi 2003–2013, ken iti agdama babaen ti [[Naturalis Biodiversity Center]], Leiden, ti grupo ti Netherlands and Species Files iti [[Illinois Natural History Survey]] iti [[Champaign-Urbana]].

== Panagusar ==
Kaaduan iti panagusar ti Catalogue ket ti panangipaay ti batayan ti taksonomia para kadagiti sabali a serrekan ti global a datos ken dagiti biolohiko nga urnong. Babaen ti proyekto ti i4Life, addaan daytoy iti pormal a pannakikadua iti [[Global Biodiversity Information Facility]], [[European Nucleotide Archive]], [[Encyclopedia of Life]], Europeano a [[Consortium for the Barcode of Life]], [[IUCN Red List]], ken ti Life Watch. Ti publiko nga interface ket mairaman dagiti annong ti panagbiruk ket panagbasabasa ken maipaay pay kadagiti serbisio ti adu a pagsasao.&lt;ref name=banki2018 /&gt;

Inlista ti Catalogue dagiti 300,000 a sebbangan babaen idi 2003, dagiti 500,000 a sebbangan babaen idi 2005, ken dagiti usmurok a 800,000 a sebbangan babaen idi 2006.&lt;ref name=cachuela2006 /&gt; Manipud idi 2019, inlista ti Catalogue dagiti 1.9 a riwriw a sibibiag ken naungaw a [[sebbangan]].&lt;ref name=COL2019 /&gt; Adda dagiti nakarkulo a 14 a riwriw a nangruna a saan a naipablaak a sebbangan; nupay kasta, di maikeddeng daytoy a bilang gapu ti kaawan ti datos iti mabalin a bilang dagiti di naipalaawag nga insekto, nematoda, bakteria, dagiti fungus ken dadduma pay.&lt;ref name=UNEP2002 /&gt;

== Catalogue of Life Plus ==
Idi 2015, ti maysa a grupo dagiti eksperto ket nangipresenta iti maysa a konsenso iti maipapan iti hererkia a pannakaidasig ti biag&lt;ref name=ruggiero2015 /&gt; a mangiraman kadagiti sumagmamano a sektor a saan pay a nairepresenta iti napablak a ''Catalogue''. Iti isu met laeng a tawen, nagsasarungkar ti Catalogue of Life, Barcode of Life Data System, Biodiversity Heritage Library, Encyclopedia of Life, ken ti Global Biodiversity Information Facility (GBIF) a mangikeddeng a mangipatakder iti bugbugtong a pagbibingayan nga autoretibo a nopmenklatura ken taksonomiko a pundasion ti &quot;Catalogue of Life Plus&quot; a mabalin a mausar a mangurnos ken mangikapet ti biodibersidad a datos, a maniraman ti linaon a saan pay nga adda iti CoL ngem magun-od babaen dagiti sabali a taudan, tapno agserbi kadagiti agar-aramat iti agdama a ''Catalogue'' kendagiti agar-aramat iti naipaatiddog a taksonomiko a linaon (kas ti GBIF) nga agusar iti sapasap nga impraestruktura. Mangpadur-asto ti COL+ iti maysa a ''clearinghouse'' a mangsakup kadagiti sientipiko a nagan iti amin a ballasiw ti biag, mangipaay iti bugbugtong a taksonomiko a panirigan, ken mangipaay iti maysa a lugar para iti ''feedback'' manipud kadagiti autoridad ti linaon.&lt;ref name=banki2018 /&gt; Kumadkadua nga agpadpadur-as ti CoL iti [[Global Species List Working Group]] tapno maliklikan ti replikasion ken mapan nga agobra iti maysa nga autoratibo a global a listaan dagiti sebbangan.

== Kitaen pay ==
*[[ARKive]]
*[[Encyclopedia of Life]]
*[[Global biodiversity]]
*[[Global Biodiversity Information Facility]]
*[[Integrated Taxonomic Information System]]
*[[Wikispecies]]
*[[World Register of Marine Species]]

== Dagiti nagibasaran ==
{{Reflist|30em|refs=

&lt;ref name=banki2018&gt;{{cite journal|doi=10.3897/biss.2.26922|title=Catalogue of Life Plus: Innovating the CoL systems as a foundation for a clearinghouse for names and taxonomy|journal=Biodiversity Information Science and Standards|volume=2|pages=e26922|year=2018|last1=Bánki|first1=Olaf|last2=Döring|first2=Markus|last3=Holleman|first3=Ayco|last4=Addink|first4=Wouter|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cachuela2006&gt;{{cite journal|doi=10.1111/j.1749-4877.2006.00007.x|pmid=21395986|title=Towards an index of all known species: The Catalogue of Life, its rationale, design and use|journal=Integrative Zoology|volume=1|issue=1|pages=18–21|year=2006|last1=Cachuela-Palacio|first1=Monalisa|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=harmon2016&gt;{{cite news|last=Harmon|first=Joanie|title=Animal, vegetable, data: Exploring the online 'Catalogue of Life'|newspaper=UCLA News Room|url=http://newsroom.ucla.edu/stories/robert-montoya-catalogue-of-life|date=2 Disiembre 2016|access-date=23 Hunio 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624122714/http://newsroom.ucla.edu/stories/robert-montoya-catalogue-of-life|archive-date=24 Hunio 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=COL2018&gt;{{cite web |title=About the Catalogue of Life: 2018 Annual Checklist |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2018/info/about |work=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=10 Mayo 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530035147/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2018/info/about |archive-date=30 Mayo 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=COL2019&gt;{{cite web |title=Species estimates |url=http://www.catalogueoflife.org/col/info/hierarchy#estimates |work=Catalogue of Life |publisher=Species 2000 |access-date=7 Pebrero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124758/http://www.catalogueoflife.org/col/info/hierarchy#estimates |archive-date=9 Pebrero 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ruggiero2015&gt;{{cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0119248|pmid=25923521|title=A Higher Level Classification of All Living Organisms|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=4|pages=e0119248|year=2015|last1=Ruggiero|first1=Michael A|last2=Gordon|first2=Dennis P|last3=Orrell|first3=Thomas M|last4=Bailly|first4=Nicolas|last5=Bourgoin|first5=Thierry|last6=Brusca|first6=Richard C|last7=Cavalier-Smith|first7=Thomas|last8=Guiry|first8=Michael D|last9=Kirk|first9=Paul M|pmc=4418965|bibcode=2015PLoSO..1019248R|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=UNEP2002&gt;United Nations Environment Programme (2002). [https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/8609/GEO-3%20REPORT_English.pdf?sequence=7&amp;isAllowed=y Global Environment Outlook 3: Past, Present and Future Perspectives.] EarthScan Publications, London. p 120&lt;/ref&gt;
}}

== Adu pay a mabasbasa ==
*[https://www.telegraph.co.uk/technology/3344142/Theres-more-to-life-on-Earth.html Blundell N (2005). There's more to life on Earth. Telegraph Online, 8 Dec 2005] (naala idi 2012-05-03).

== Dagiti akinruar a silpo ==
* [https://www.catalogueoflife.org/data/download Catalogue of Life: historical checklist downloads]
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/info/ac 2019 Annual Checklist], 1,900,983 a sebbangan (mairaman dagiti 63,418 a naungaw a sebbangan)
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2018/info/ac 2018 Annual Checklist], 1,803,488 a sebbangan (mairaman 59,284 a naungaw a sebbangan)
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2017/info/ac 2017 Annual Checklist], 1,713,852 a sebbangan (mairaman 49,346 a naungaw a sebbangan)
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/ac 2016 Annual Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112121623/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/ac |date=2016-11-12 }}, 1,640,969 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2015/info/ac 2015 Annual Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010183820/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2015/info/ac |date=2020-10-10 }}, 1,606,554 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/info/ac 2014 Annual Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008172918/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/info/ac |date=2020-10-08 }}, 1,578,063 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2013/info/ac 2013 Annual Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223134219/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2013/info/ac |date=2020-02-23 }}, 1,352,112 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2012/info/ac 2012 Annual Checklist], 1,404,038 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/info/ac 2011 Annual Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526233448/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/info/ac |date=2020-05-26 }}, 1,347,224 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2010/info/ac 2010 Annual Checklist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429182506/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2010/info/ac |date=2020-04-29 }}, 1,257,735 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2009/info_2009_checklist.php 2009 Annual Checklist], 1,160,711 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2008/info_2008_checklist.php 2008 Annual Checklist], 1,105,589 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2007/info_2007_checklist.php 2007 Annual Checklist], 1,008,965 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2006/info_2006_checklist.php 2006 Annual Checklist], 884,552 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2005/info_source_dbs.php 2005 Annual Checklist], 526,323 a sebbangan
* [http://www.catalogueoflife.org/col/info/databases Listaan dagiti nagkontribusion a database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917000110/http://www.catalogueoflife.org/col/info/databases |date=2020-09-17 }}
* [https://twitter.com/catalogueoflife Twitter ti Catalogue of Life]

[[Kategoria:Dagiti database ti biodibersidad]]
[[Kategoria:Pilohenetika]]
[[Kategoria:Taksonomia (biolohia)]]</text>
      <sha1>0qvu662cjzsmjb4xibikaj66h6y5yhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kampo dagiti Mannursuro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81551</id>
    <revision>
      <id>407366</id>
      <parentid>405156</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17104" sha1="s7ij825ybzmlhon3f6hweadqatnpo80" xml:space="preserve">{{Infobox parke|name=Baguio Teachers Camp|alt_name=|native_name=|native_name_lang=|image=Teacher's Camp.JPG|image_size=|image_alt=|image_caption=|qid=|map=&lt;!-- or | map_image = --&gt;|map_alt=|map_width=|mapframe_zoom=|mapframe_width=|mapframe_height=|mapframe_marker=|mapframe_marker_color=|mapframe_lat=|mapframe_long=|map_caption=|relief=|label=|label_position=|mark=|mark_width=|motto=|location=[[Baguio]]|nearest_city=|coordinates={{coord|16.41222|120.60806|display=inline,title}}|coords_ref=|area=|elevation=|authorized=|created=|established=|designated=|opened=1908|opening=|closed=|founder=William Pack|designer=|etymology=|owner=|administrator=[[Department of Education (Philippines)|Department of Education]]|manager=|operator=|visitation_num=|visitation_year=|visitation_ref=|open=|status=|awards=|camp_sites=|hiking_trails=|paths=|terrain=|habitat=|water=|plants=|vegetation=|species=|collections=|designation=|disturbance=|budget=|parking=|publictransit=|transport=|free_label=|free_data=|other_info=|facilities=|website=|embedded=|child=}}

Ti '''Baguio Teachers Camp''' (BTC),&lt;ref name=&quot;depedmemo2&quot;&gt;{{cite web|date=May 6, 2008|title=DepEd Memorandum No. 236, s 2008: Baguio Teachers' Camp: Celebrating 100 Years of Educating the Nation|url=http://www.deped.gov.ph/sites/default/files/memo/2014/DM_s2008_238.pdf|publisher=Department of Education|accessdate=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pia2&quot;&gt;{{cite news|date=May 12, 2008|title=Feature: Baguio Teachers Camp revels in its centennial|publisher=Philippine Information Agency|url=http://archives.pia.gov.ph/?m=12&amp;sec=reader&amp;rp=7&amp;fi=p080512.htm&amp;no=64&amp;date=|accessdate=June 13, 2017}}{{Natay a silpo|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; a kadawyan a tawagan a '''Teachers Camp''', ket maysa a sentro para iti [[:en:Teacher_education|teachers' training]] ken lugar para iti dadduma a paspasamak, a masarakan iti Leonard Wood Road iti [[Baguio]], [[Pilipinas]]. Naipateg daytoy kas maysa a heritage site babaen ti gobyerno ti Baguio manipud idi 2005 ken ti gobyerno nasyonal manipud idi 2008.

Naipatungpal daytoy kas maysa a lugar ti pannakarelaks dagiti mannursuro idi 1900s iti panawen ti Amerikano a panangkolonial, ket itatta, daytoy ti pagyanan ti National Educators Academy of the Philippines (NEAP) ti [[:en:Department_of_Education_(Philippines)|Department of Education]].

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Teachers_Camp-1909.jpg|left|thumb| Kampo dagiti Mannursuro idi 1909]]

=== Panawen dagiti Amerikano ===
Ti Teachers Camp ket naipatakder idi Disiembre 11, 1907 babaen ti ordinansa ni Benguet Governor William Pack iti maysa a lugar a kababain a pinangnagan a O-ring-ao, tapno maipaayan ti pagyanan dagiti Amerikano ken Filipino a mannursuro. Ti plano ti kampo ket nairaman idi Enero 18, 1908 a pinarsua ni W. Morgan Schuster, ti secretario ti Bureau of Public Instruction.&lt;ref name=&quot;nhi2&quot;&gt;{{Cite sign|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BaguioTeacher%27sCamp_HistoricalMarker_BaguioCity_Benguet.jpg|title=Baguio Teachers' Camp|year=2008|type=Marker|publisher=Philippine National Historical Institute|location=Baguio Teachers Camp grounds|language=Filipino}}&lt;/ref&gt; Ti kampo ket formal a naglukatan kas maysa a sentro ti panagsanay ken lugar ti pannakapagnaay dagiti mannursuro ken empleyado ti [[:en:Insular_Government_of_the_Philippine_Islands|Insular government]] kalpasanna idi Abril 6, 1908.&lt;ref name=&quot;cityofpines3&quot;&gt;{{cite web|title=Teacher's Camp|url=http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801154013/http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-date=August 1, 2015|website=City of Pines|accessdate=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt; Ti umuna a Teachers Vacation Assembly ket nagsimula met laeng idi Abril 6 ken nagtuloy agingga Mayo 30, 1908.&lt;ref name=&quot;nhi3&quot;&gt;{{Cite sign|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BaguioTeacher%27sCamp_HistoricalMarker_BaguioCity_Benguet.jpg|title=Baguio Teachers' Camp|year=2008|type=Marker|publisher=Philippine National Historical Institute|location=Baguio Teachers Camp grounds|language=Filipino}}&lt;/ref&gt; Iti umuna a tawen na, dagiti tent laeng ti inaramat kas klasrum, kusina, pagkanan, ken pagipanan dagiti gamit ti kampo. &lt;ref name=&quot;cityofpines2&quot;&gt;{{cite web|title=Teacher's Camp|url=http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801154013/http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-date=August 1, 2015|website=City of Pines|accessdate=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt;

Idi 1911, naibangon ti umuna a pasdek iti Teachers Camp. &lt;ref name=&quot;nhi&quot;&gt;{{Cite sign|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BaguioTeacher%27sCamp_HistoricalMarker_BaguioCity_Benguet.jpg|title=Baguio Teachers' Camp|year=2008|type=Marker|publisher=Philippine National Historical Institute|place=Baguio Teachers Camp grounds|language=Filipino}}&lt;/ref&gt; Naaramid dagiti dalan ken dalan a pagserkan. Idi 1912, naipasdek dagiti cottage para iti direktor ti kampo, sekretario ken undersecretary ti edukasion. Ad-adu a pondo ti naipaay para iti panagdur-as ti Teachers Camp a nangiturong iti pannakaibangon ti Benitez Hall, Ladies Hall, Teacher’s Hall, Tavera Hall, ken ti White Hall. &lt;ref name=&quot;cityofpines4&quot;&gt;{{cite web|title=Teacher's Camp|url=http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801154013/http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-date=August 1, 2015|website=City of Pines|accessdate=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt;

Ti [[:en:Philippine_Military_Academy|Philippine Military Academy]] (PMA) ket idi sakup da ti dakkel a paset ti Teachers Camp. Idi 1936, napalubusan a temporaryo a nagsubli dagiti kadete manipud Camp Henry Allen agingga Teachers Camp gapu iti naipredict a panagngato ti bilang dagiti miembro ti Cadet Corps. Iti panawen a sakup ti PMA iti lugar, naipatakder ti General Luna Hall.&lt;ref name=&quot;cityofpines5&quot;&gt;{{cite web|title=Teacher's Camp|url=http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801154013/http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-date=August 1, 2015|website=City of Pines|accessdate=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt; Ti PMA ket nagyan iti Teachers Camp manipud Hunio 15, 1936, agingga Disiembre 12, 1941, idi immulog ti Ikadua a Gubat a Panglubongan [[:en:World_War_II|World War II]]. &lt;ref name=&quot;nhi&quot;/&gt;

=== Gubat Sangalubongan II ===
Iti panawen ti [[:en:Japanese_occupation_of_the_Philippines|Japanese occupation of the Philippines]]&lt;nowiki/&gt;manipud 1942 agingga 1945, inusar dagiti mangsakup a Hapon ti kampo kas pagagasan da. Napukaw ken nadadael daytoy kalpasan ti gubat. &lt;ref name=&quot;nhi&quot;/&gt;

=== Kontemporaneo a pakasaritaan ===
[[Papeles:Garden.Teachers_Camp.Baguio.jpg|thumb| Hardin iti Teachers Camp]]
Naurnos ken nabukel manen ti Teachers Camp idi 1947, kalpasan laeng ti panaggibus ti Ikadua a Gubat a Panglubongan.&lt;ref name=&quot;nhi4&quot;&gt;{{Cite sign|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BaguioTeacher%27sCamp_HistoricalMarker_BaguioCity_Benguet.jpg|title=Baguio Teachers' Camp|year=2008|type=Marker|publisher=Philippine National Historical Institute|location=Baguio Teachers Camp grounds|language=Filipino}}&lt;/ref&gt; Ti PMA met ket nagsubli manen idiay Camp Allen idi met laeng dayta a tawen, sakbay ti pannaited da idiay Fort Gregorio del Pilar idi 1950.&lt;ref name=&quot;pma2&quot;&gt;{{cite news|last1=Bueza|first1=Michael|date=March 14, 2014|title=FAST FACTS: The Philippine Military Academy|work=Rappler|url=http://www.rappler.com/newsbreak/iq/53034-fast-facts-philippine-military-academy|accessdate=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt; Idi Enero 1, 1971, ti Pangasinan Police Academy (a masarakan ita kas Cordillera Administrative Region Training Center) ket immuli iti Teachers Camp.&lt;ref name=&quot;cartc&quot;&gt;{{Cite web|title=Cordillera Administrative Region Training Center|url=https://ppsc.gov.ph/cordillera-administrative-region-training-center|website=ppsc.gov.ph|access-date=2025-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702125102/https://ppsc.gov.ph/cordillera-administrative-region-training-center|archive-date=2022-07-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Idi Hulio 18, 1988, babaen ti Proclamation No. 290, inila ni Presidente [[:en:Corazon_Aquino|Corazon Aquino]] dagiti paset iti Baguio a mapasamak kas Teachers Camp Reservation. Ti nasao a reserva ket inikkat iti panangidadael ti [[:en:Department_of_Education,_Culture_and_Sports|Department of Education, Culture and Sports]] (DECS; a kas itatta ket Department of Education). &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Proclamation No. 290, s. 1988|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1988/07/18/proclamation-no-290-s-1988/|access-date=June 4, 2021|publisher=Official Gazette of the Republic of the Philippines}}&lt;/ref&gt;

Ti umuna a Philippine Sports Summit ket naangay idi early 1990s iti panawen ti pammadayaw ni Presidente [[:en:Fidel_V._Ramos|Fidel V. Ramos]], a nangiparang-ay iti Magna Carta para iti Philippine Sports kas maysa a panggep a mangpasayaat iti nasyonal a programa ti pannakasport. Ngem napalpalpalagip dagiti daytoy a panggep gapu ta saanen a nausar wenno naipatungpal ti orihinal a Magna Carta kadagiti sumarsaruno a summit.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Velasco|first=Bill|date=August 29, 2016|title=Master plan|work=The Philippine Star|url=http://www.philstar.com/sports/2016/08/29/1618364/master-plan|access-date=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt;

Ti Konseho ti Siudad ti Baguio ket nagpalubos iti maysa a resolusion a mangipakamut ti Teachers Camp kas maysa a heritage site.&lt;ref name=&quot;baguiodads2&quot;&gt;{{cite news|last1=Times|first1=The Manila|date=December 10, 2013|title=Baguio dads ask DepEd to preserve Teacher’s Camp|language=en|work=The Manila Times|url=https://www.manilatimes.net/2013/12/10/news/regions/baguio-dads-ask-deped-to-preserve-teachers-camp/59539/|access-date=June 4, 2021}}&lt;/ref&gt; Idi 2008, nagbalin ti panakaurnos dagiti seminar halls ken dagiti cottages ti Teachers Camp, a naipatungpal kas paset ti sentenaryo ti pasilidad.&lt;ref&gt;{{cite news|date=April 7, 2008|title=Sun.Star: Teachers' Camp in Baguio undergoes facelift|language=en|work=GMA News|publisher=Sun Star|url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/88037/sun-star-teachers-camp-in-baguio-undergoes-facelift/story/|access-date=June 4, 2021}}&lt;/ref&gt; Inusig met ti gobyerno nasyonal, ken idi met laeng a tawen, naideklarar ti Teachers Camp kas maysa a nasyonal a heritage site. &lt;ref name=&quot;pia&quot;&gt;{{Cite news|date=May 12, 2008|title=Feature: Baguio Teachers Camp revels in its centennial|publisher=Philippine Information Agency|url=http://archives.pia.gov.ph/?m=12&amp;sec=reader&amp;rp=7&amp;fi=p080512.htm&amp;no=64&amp;date=|access-date=June 13, 2017}}{{Natay a silpo|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Panagusar ==
[[Papeles:IJVTeachersCamp6.jpg|thumb| Athletic track iti Kampo dagiti Mannursuro]]
Ti Teachers Camp ket agturong iti maysa a direktor, ken agtalinayon a sidong iti [[:en:Department_of_Education_(Philippines)|Department of Education]](DepEd).&lt;ref name=&quot;urge2&quot;&gt;{{cite news|last1=Domondon|first1=Brix|date=December 3, 2013|title=Domondon: Datuin and Cariño Urge Preservation of Teachers Camp|language=English|work=Sunstar|url=https://www.sunstar.com.ph/article/318551/Lifestyle/Domondon-Datuin-and-Cario-Urge-Preservation-of-Teachers-Camp|access-date=June 4, 2021}}&lt;/ref&gt; Daytoy met ti pagyanan ti National Educators Academy of the Philippines (NEAP), a bukod a sangay ti panagsanay ti DepEd.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Alegre|first1=Ace|date=April 13–19, 2008|title=Baguio Teachers Camp Is 100 Years Old|url=https://www.bulatlat.com/2008/04/12/baguio-teachers-camp-is-100-years-old/|journal=Northern Dispatch|volume=VIII|issue=10}}&lt;/ref&gt; Dagiti mannursuro manipud sabali-sabali a paset ti Pilipinas ket ag-enroll iti special a kurso ti edukasion iti panawen ti [[:en:Summer_break|summer break]]. Ti sentro ket addaanna dagiti klasrum, dormitoryo, cottages, lugar ti papanangan, assembly halls ken opisina ti administrasion. No saan a maar-aramat dagiti mannursuro ti pasilidad, dagiti dormitoryo ken cottages ket maipaarkila kadagiti turista. Agsagsagupa pay daytoy iti nagduduma a paset dagiti okasion a naisponsor ti ahensia ti gobyerno. &lt;ref name=&quot;cityofpines&quot;&gt;{{Cite web|title=Teacher's Camp|url=http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801154013/http://www.cityofpines.com/teacherscamp.html|archive-date=August 1, 2015|access-date=June 13, 2017|website=City of Pines}}&lt;/ref&gt;

Daytoy a lugar ket isu met ti dati a pagyanan ti Mountain Province High School (MP High, a makuna ita kas [[:en:Baguio_City_National_High_School|Baguio City National High School]])&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Cabreza|first1=Vincent|date=June 17, 2016|title=Baguio high school turns 100 yrs old in age of K-12|language=en|work=Philippine Daily Inquirer|url=https://newsinfo.inquirer.net/791108/baguio-high-school-turns-100-yrs-old-in-age-of-k-12|access-date=June 4, 2021}}&lt;/ref&gt; Ti [[:en:Philippine_Public_Safety_College|Philippine Public Safety College]] ket mangidadael met iti Cordillera Administrative Region Training Center (CARTC) a masarakan iti uneg ti Teachers Camp. Ti CARTC ket isu ti sentro ti panagsanay dagiti miembro ti [[:en:Philippine_National_Police|Philippine National Police]] iti [[:en:Cordillera_Administrative_Region|Cordillera Administrative Region]].&lt;ref name=&quot;cartc&quot;/&gt;

Ti [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] (PSC) ket adda met dagiti pasilidad da iti uneg ti Teachers Camp, a kabilangan ti athletic oval.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Reyes|first1=Marc Anthony|date=March 29, 2017|title=PSC to turn Baguio unit into nat’l training hub|language=en|work=Philippine Daily Inquirer|url=https://sports.inquirer.net/242665/psc-turn-baguio-unit-natl-training-hub|access-date=June 4, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Pedralvez|first1=Bong|date=May 28, 2021|title=Athletics bets set to train in Baguio|work=Malaya Business Insight|url=https://malaya.com.ph/index.php/news_sports/athletics-bets-set-to-train-in-baguio/?amp&amp;fbclid=IwAR2TNo_5IJ_SDkkQHd-hWZ2CWZvNwe0sukBlOFuusIcb74NcLfEiB0cPEKk|access-date=June 4, 2021|archive-date=June 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604163353/https://malaya.com.ph/index.php/news_sports/athletics-bets-set-to-train-in-baguio/?amp&amp;fbclid=IwAR2TNo_5IJ_SDkkQHd-hWZ2CWZvNwe0sukBlOFuusIcb74NcLfEiB0cPEKk|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Manipud 1976 agingga 1989, dagiti atleta ti track ken field a sidong ti programa ti gobyerno a [[:en:Gintong_Alay|Gintong Alay]] ket nangisagana iti Teachers Camp. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Dee|first=Ignacio|date=November 18, 2014|title=The bells toll for the Rizal Memorial|work=Rappler|url=http://www.rappler.com/sports/features/columns/75350-bells-toll-rizal-memorial-stadium|access-date=June 13, 2017}}&lt;/ref&gt;

== Kasasaad ti tawid ==
[[Papeles:Baguio_Teachers'_Camp_historical_marker_vicinity_-_NHCP_-_2.jpg|left|thumb| Marka ti Nailian a Naipakasaritaan nga Instituto]]
Idi Mayo 12, 2008, ti Teachers Camp ket naideklarar kas maysa a nasyonal a heritage site.&lt;ref name=&quot;pia3&quot;&gt;{{cite news|date=May 12, 2008|title=Feature: Baguio Teachers Camp revels in its centennial|publisher=Philippine Information Agency|url=http://archives.pia.gov.ph/?m=12&amp;sec=reader&amp;rp=7&amp;fi=p080512.htm&amp;no=64&amp;date=|accessdate=June 13, 2017}}{{Natay a silpo|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;Sigun iti report idi 2015, ti pasilidad ket naimarka kas estruktura a maymaysa kadagiti naipateg a lugar. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=See|first=Dexter|date=May 19, 2015|title=NHCP letter merely an advise – NCCA|work=Herald Express|url=http://baguioheraldexpressonline.com/nhcp-letter-merely-an-advise-ncca-2/|access-date=June 13, 2017|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128144947/https://www.baguioheraldexpressonline.com/nhcp-letter-merely-an-advise-ncca-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Dagiti mamati iti paranormal ket agkuna a [[:en:Haunted_House|haunted]] ti Teachers Camp gapu ta kunada a sumagmamano a gasut a tawen ti kinaedadna. &lt;ref name=&quot;Lakbay Baguio&quot;&gt;{{Cite web|last=Vince|date=October 23, 2014|title=Five Haunted Places In Baguio City|url=http://lakbaybaguio.com/2014/10/five-haunted-places-baguio-city/|access-date=December 12, 2016|publisher=LakbayBaguio|archive-date=December 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222221840/http://lakbaybaguio.com/2014/10/five-haunted-places-baguio-city/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Choose PH Baguio&quot;&gt;{{Cite web|last=Palma, Renzelle Ann|date=October 23, 2013|title=Top 5 Baguio Haunted Spots|url=http://www.choosephilippines.com/specials/lists/794/baguio-haunted-spots/|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029174410/http://www.choosephilippines.com/specials/lists/794/baguio-haunted-spots/|archive-date=October 29, 2013|access-date=December 12, 2016|website=Choose Philippines. Find. Discover. Share.|publisher=[[ABS-CBN Corporation]]}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti reperensia ==
{{Reflist}}

{{Baguio}}
[[Kategoria:Dagiti parke]]
[[Kategoria:Baguio]]
[[Kategoria:Dagiti nagsasabtan idiay Wikidata]]
[[Kategoria:Infobox mapframe nga awanan iti ID ti relasion ti OSM iti Wikidata]]</text>
      <sha1>s7ij825ybzmlhon3f6hweadqatnpo80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katedral ti Baguio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81568</id>
    <revision>
      <id>407373</id>
      <parentid>405117</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9529" sha1="nrqfjo9g3d011vvgetva5lje5g6m2e5" xml:space="preserve">{{Infobox church|name=Baguio Cathedral|fullname=Our Lady of the Atonement Cathedral|native_name={{native name|es|Catedral de Nuestra Señora de la Expiación}}|image=File:Baguio Cathedral (Carlu Street, Baguio City; 02-25-2024).jpg|caption=Cathedral [[facade]] in 2024|pushpin map=Luzon mainland#Philippines|pushpin label position=|map caption=Location in [[Luzon]]##Location in the Philippines|coordinates={{coord|16.412744|N|120.598435|E|dim:30_region:PH-00_type:landmark|display=inline,title|format=dms}}|location=[[Baguio]]|country=Philippines|language(s)=[[Filipino language|Filipino]], [[Ilocano language|Ilocano]], [[English language|English]]|denomination=[[Roman Catholic]]|membership=|attendance=|website=|former name=|bull date=|founded date=|founder=|dedication=[[Our Lady of the Atonement]]|dedicated date=|consecrated date=July 9, 1936|cult=|relics=|events=|past bishop=|people=|status=[[Cathedral]]|functional status=Active|heritage designation=|designated date=|architect=|architectural type=[[Church building]]|style=[[Neo-Romanesque]]|groundbreaking=1920|completed date=July 9, 1936|construction cost=|closed date=|demolished date=|capacity=|length=|width=|width nave=|height=|diameter=|other dimensions=|floor count=|floor area=|dome quantity=|dome height outer=|dome height inner=|dome dia outer=|dome dia inner=|tower quantity=2|tower height=|spire quantity=|spire height=|materials=[[Gravel]], [[Cement]], [[Steel]], [[Concrete]]|deanery=|archdiocese=[[Roman Catholic Archdiocese of Nueva Segovia|Nueva Segovia]]|diocese=[[Roman Catholic Diocese of Baguio|Baguio]]|province=[[Roman Catholic Archdiocese of Nueva Segovia|Nueva Segovia]]|metropolis=[[Roman Catholic Archdiocese of Nueva Segovia|Nueva Segovia]]|parish=Our Lady of the Atonement|archbishop=[[Marlo Mendoza Peralta]]|bishop=Rafael T. Cruz|rector=Berlynden Dao-anis|priest=|asstpriest=Marion Joseph S. Nebres &lt;br&gt; Manuel Castro}}Ti '''Our Lady of the Atonement Cathedral''', a mas daammo kas '''Baguio Cathedral''', ket maysa a [[:en:Roman_Catholic_Church_in_the_Philippines|Roman Catholic]] a [[katedral]] ken sede ti [[:en:Roman_Catholic_Diocese_of_Baguio|Diocese of Baguio]] ditoy [[Pilipinas]]. Adda iti Cathedral Loop a kaabay ti [[Kalsada ti Session]] idiay [[Baguio]].

Naialay iti [[:en:Blessed_Virgin_Mary|Nasantuan a Birhen Maria]] babaen ti [[:en:Titles_of_Mary|titulo]] a [[:en:Our_Lady_of_Atonement|Our Lady of Atonement]], ti naiparit a ruarna, dua a [[:en:Spire|torre]] ken dagiti [[:en:Stained_glass|stained glass]] a bintana ket mangipaay iti daytoy iti kasikatan a pasyalan idiay Baguio.  &lt;ref name=&quot;cp&quot;&gt;{{Cite web|title=Baguio Catholic Cathedral|url=http://www.cityofpines.com/catholiccathedral.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411161057/http://www.cityofpines.com/catholiccathedral.html|archive-date=April 11, 2008|access-date=April 19, 2008|website=Landmarks and Scenic Sites: The City of Baguio}}&lt;/ref&gt; Nagguyguyud daytoy kas evacuation center idi panawen ti [[:en:Japanese_occupation_of_the_Philippines|panangokupa dagiti Hapon]] iti [[:en:Second_World_War|Maikadua a Gubat ti Lubong.]]

== Pakasaritaan ==
[[Papeles:Baguio_2011_Atonement_Plaque.jpg|left|thumb| Plaka a pannakagunita kadagiti biktima ti [[:en:Battle_of_Baguio_(1945)|carpet bombing]] a nailubong iti pagay-ayan ti katedral.]]
Iti Maikadua a Gubat ti Lubong, ti katedral ket nagserbi kas sentro ti pannaka-evacuate, ken isu laeng ti maysa a paset iti Baguio a simmangpet manipud iti [[:en:Carpet-bombing|carpet-bombing]] a inaramid dagiti Amerikano idi pannakailiberar iti ciudad idi Marso 15, 1945. Ni dating alkalde ti Baguio a ni Virginia de Guia, kinuna na a dagiti evacuees ket &quot;napuno ti simbaan kas sardinas idi immay dagiti eroplano&quot;.&lt;ref name=&quot;Cabreza-2011&quot;&gt;{{Cite news|last=Cabreza|first=Vincent|date=July 11, 2011|title=Baguio cathedral celebrates 75 years|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|url=http://newsinfo.inquirer.net/23140/baguio-cathedral-celebrates-75th-year}}&lt;/ref&gt; Ti gubierno Amerikano nagrugi ti umuna a panag-eroplano ken panagbomba iti Baguio idi Enero 6, 1945, a sinurot iti agtultuloy a casi-inna nga aldaw a carpet-bombing a nangparigat ken nangidadael kadagiti dakkel a paset ti ciudad. Kadagiti naibomba ket ti '''City Hall ti Baguio''', [[:en:Session_Road|Session Road]], ken ti uneg ti katedral, a pagay-ayan ti gasut-gasut a sibilyan a nagtarigagay ti pannakasalakan ngem napatay. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Agoot|first=Liza|date=April 18, 2018|title=Solon hopes Senate declares Sept. 3 a yearly holiday in Baguio|work=[[Philippine News Agency]]|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1032360|access-date=30 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917021403/https://www.pna.gov.ph/articles/1032360|archive-date=September 17, 2018}}&lt;/ref&gt; Dagiti bangkay dagiti ribu-ribu a napatay iti panagbomba ket nailibing iti uneg ti sagrado a daga ti katedral.&lt;ref name=&quot;lay762&quot;&gt;Layug, p. 76&lt;/ref&gt;

Idi Pebrero 1986, dagiti anti-diktadura a mangidadael nga agnanaed iti Azotea Building ken Café Amapola iti Session Road ket nakaammo nga immunaen ti [[:en:People_Power_Revolution|People Power Revolution]] idiay Manila. Gapuna, impalubos da a saan a nasayaat dagiti pagyananda, isu nga nagkampo da iti patio ti katedral nga adda iti nangato a paset.&lt;ref name=&quot;PeoplePowerBaguioRappler&quot;&gt;{{Cite web|title=EDSA '86 up north: The day Baguio turned yellow|url=https://www.rappler.com/nation/baguio-people-power-edsa-revolution|website=[[Rappler]]}}&lt;/ref&gt; Gapuna, naparsua daytoy a lugar a pagtaripnongan dagiti umili ti Baguio a mangipakitang rang-ayda kontra kadagiti [[:en:Human_rights_abuses_of_the_Marcos_dictatorship|abuso ti administrasyon ni Marcos]]—dagiti bukod da a donasyon iti kinatalna a rebolusyon.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=February 23, 2019|title=Remembering the People's Power Revolution in Baguio|url=https://www.baguioheraldexpressonline.com/remembering-the-peoples-power-revolution-in-baguio-2c/|website=[[Baguio Herald Express]]|access-date=June 18, 2025|archive-date=November 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120033412/https://baguioheraldexpressonline.com/remembering-the-peoples-power-revolution-in-baguio-2c/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti ladawan ==
[[Papeles:Baguio_Cathedral_inside_(Baguio_City;_12-03-2022).jpg|left|thumb| Katedral nga uneg idi 2022]]
Adda bukod a langa ti katedral a makitam iti [[:en:Rose_window|rose window]] ken dua a paris a [[:en:Bell_tower|kampanaryo]] a nasukisok ken addaan dagiti atup a piramide. &lt;ref name=&quot;lay763&quot;&gt;Layug, p. 76&lt;/ref&gt; Iti dakkel a patio na, adda ti lugar a pangkitkita a mangiparangarang iti Session Road ken ti sentro a komersial a paset ti Baguio.

Maaw-aten ti katedral kadagiti agpaspasada manipud Session Road babaen ti 104 a batu nga addang a mangrugi iti [[:en:Calvary_(sculpture)|Calvaryo]], wenno babaen ti agpada a campus ti [[:en:Saint_Louis_University_(Philippines)|Saint Louis University.]]&lt;ref&gt;Layug, p. 77&lt;/ref&gt;

Ti mural a nakarkar iti daga ti katedral, naaramid ken na-ukit ni Clinton Pagao Aniversario, maysa a pintor manipud Baguio, idi 2017.&lt;ref name=&quot;CICMMural&quot;&gt;{{Cite news|last=Opiña|first=Rimaliza A.|date=January 15, 2017|title=Mural immortalizes CICM missionaries|work=[[Baguio Midland Courier]]|url=http://baguiomidlandcourier.com.ph/life.asp?mode=+archives%2F2017%2Fjanuary%2F1-15-2017%2Flife3-Mural-immortalizes-CICM-missionaries.txt|url-status=dead|access-date=September 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925082126/http://baguiomidlandcourier.com.ph/life.asp?mode=+archives%2F2017%2Fjanuary%2F1-15-2017%2Flife3-Mural-immortalizes-CICM-missionaries.txt|archive-date=September 25, 2021}}&lt;/ref&gt; Daytoy a mural ket panangted ti pannakaammo ken pannakaidayaw kadagiti misyonaryo ti ''Congregatio Immaculati Cordis Mariae'' (CICM) a sinukatan ti panangisangkat ti Romano Katoliko a pannakasuro kaditi ili iti Mountain Province idi 1900s, ken isu met dagiti nangidaulo iti panagpapatakder ti katedral. &lt;ref name=&quot;CICMMural&quot; /&gt;

== Galeria ==
&lt;gallery&gt;
Papeles:Baguio_Cathedral_Altar_2023-02-24.jpg|alt=Cathedral altar| Altar ti Katedral
Papeles:Baguio_Cathedral_in_night.jpg|alt=The cathedral at night| Ti katedral iti rabii
Papeles:Baguio_Cathedral_stairs.jpg|alt=The cathedral from the stairs with the large Calvary at the terminus of the stone stairs| Ti katedral manipud iti agdan nga addaan iti dakkel ''[[:en:Calvary_(sculpture)|a Calvary]]'' iti terminus ti bato nga agdan
Papeles:Interior_de_la_Catedral_de_Nuestra_Señora_de_la_Expiación._Ciudad_Baguio,_2024.jpg|alt=The statue of Our Lady of the Atonement, the titular patroness of the cathedral. It was episcopally crowned on March 25, 2023| Ti estatua ni Our Lady of the Atonement, ti titular a patrona ti katedral. Daytoy ket nakoronaan iti episkopal idi Marso 25, 2023
&lt;/gallery&gt;

== Dagiti reperensia ==
{{Reflist|30em}}

== Dagiti bibliograpia ==
* {{Cite book|last=Layug|first=Benjamin Locsin|title=A Tourist Guide to Notable Philippine Churches|publisher=New Day Publishers|year=2007|isbn=978-971-8521-10-6|location=Pasig, Philippines|pages=76–77}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
* {{Kategoria ti Commons-nailinia}}
* {{Facebook|baguiocathedralofficial}}
* [https://www.ucanews.com/directory/bishops/bishop-tambao-an-cruz/1240 Bishop Rafael Tambao-An Cruz]

{{Roman Catholic Diocese of Baguio}}{{Baguio}}
[[Kategoria:Baguio]]
[[Kategoria:Dagiti dulon iti Filipinas]]
[[Kategoria:Dagiti nagsasabtan idiay Wikidata]]
[[Kategoria:Dagiti artikulo nga aglaon iti teksto ti pagsasao nga Espaniol]]</text>
      <sha1>nrqfjo9g3d011vvgetva5lje5g6m2e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manuel Baldemor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81574</id>
    <revision>
      <id>407388</id>
      <parentid>404791</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33856" sha1="705nbbeapiu4v9kk4h2a6qomi3fqyn9" xml:space="preserve">{{Infobox artist
| name = Manuel Baldemor
| image = Manuel Baldemor en Mexico.jpg
| image_size = 
| birth_name = Manuel D. Baldemor
| birth_date = {{Birth date and age|1947|03|26}}
| birth_place = [[Paete]], [[Laguna (province)|Laguna]], [[Philippines]]
| nationality = [[Filipinos|Filipino]]
| field = [[Painting]]
}}
'''Manuel Baldemor''' ket maysa a Filipino a pintor, eskultor, printmaker, mannurat ken ilustrador ti libro.&lt;ref name=&quot;HeritageGallery&quot;&gt;{{cite web
|title=BALDEMOR, Manuel |url=https://heritagegallery.ph/2017/11/baldemor-manuel/ |website=Heritage Gallery |access-date=March 3, 2015
}}&lt;/ref&gt; Naianak idi Marso 26, 1947, idiay [[Paete]], [[Laguna (province)|Laguna]], [[Philippines]].

Sikat unay iti panagpinta na iti nagduduma a media a mangipakita kadagiti eksena iti nasimple a geometric a forma a kasla folk art a karakter. Kadakkelan a tema iti obra na ket ti ili na, dagiti tattao, dagiti inaldaw a gungun-odda, ken dagiti selebrasionda.&lt;ref name=&quot;drybrush&quot;&gt;{{cite web|title=Manuel Baldemor - drybrush Gallery|url=https://drybrush.com/artists/manuel-baldemor|accessdate=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;

Awan laeng iti Pilipinas a nakilala dagiti obra na no di ketdi iti sabali pay a pagilian. Isu ket artist-in-residence idiay [[Chile]], [[Estonia]], [[France]], [[Israel]], [[Japan]], [[Singapore]], [[Switzerland]] ken [[Portugal]]. Nakilala iti intero a lubong dagiti obra na gapu ta ti [[UNICEF]] ket agaramid kadagitoy a greeting cards a maipatulod iti amin a paset ti lubong.&lt;ref name=&quot;drybrush&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuel Baldemor |url=https://www.artnet.com/artists/manuel-baldemor/ |website=Artnet |access-date=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;

== Napasamak a karera ken edukasion ==

Ni Manuel Baldemor nag-adal iti University of Santo Tomas College of Architecture and Fine Arts (CAFA), a napasamak a College of Architecture ken College of Fine Arts and Design iti masakbayan. Bayat ti panagadalna, nagtrabaho isuna kadagiti artist iti Mabini tapno makatulong iti panagbiagna.&lt;ref name=&quot;BaldemorLuzviminda&quot;&gt;{{Cite web
|url=https://newyorkpcg.org/pcgny/wp-content/uploads/2019/11/PR-CSC-098-19.pdf
|title=Manuel Baldemor’s Luzviminda, An Art Exhibit at the Philippine Center – Press Release PR-CSC-098-2019
|date=14 November 2019
|publisher=Consulate General of the Republic of the Philippines, New York
|accessdate=22 June 2025
}}&lt;/ref&gt; Dagiti kaklase na agsapul iti tulongna iti akademiko a plate iti arte gapu iti kinapateg ken bukod a estilo ken kinapateg ti abilidadna.

Iti panawenna idiay, naimpluensiaan isuna iti prinsipyo ti modernismo a naited ni National Artist [[Victorio Edades]]. Naiparangarang ni Baldemor iti dagiti eksibision a mangipakita iti ugat ti modernong arte iti Pilipinas, kadagiti dadduma a napateg a mang-arte a naiporma gapu iti legado ni Edades.&lt;ref name=&quot;MayoRachel2011&quot; /&gt;

Iti kangrunaan a tawenna iti kolehio, nagtrabaho isuna kas layout artist ken editorial cartoonist para iti Philippine Graphic. Daytoy ti nagrugi ti karerana iti publikasion.

== Karera ==

Nagsimula ti karera ni Manuel Baldemor kas pintor idi inipakita na ti kinapintas ti ili na a Paete, Laguna babaen ti pen ken ink. Ti mural a &quot;Paete I&quot; nangabak iti grand prize iti Art Association of the Philippines Art Competition and Exhibition idi 1972.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Paete I - CCP Encyclopedia of Philippine Art|url=https://epa.culturalcenter.gov.ph/3/82/2254/|accessdate=2025-06-14}}&lt;/ref&gt; Idi sumagmamano a tawen, ti mural a &quot;Paete II&quot; nangabak met iti kasta a premyo. Dagiti sun-sunod a panangabak na nangted iti dalan tapno agbalin isuna a representante ti Pilipinas iti XIV International Art Exhibition idiay Paris idi 1973. Ti art critic a ni [[Leonides Benesa]] nangiparangarang kenkuana kas &quot;The Folk Artist&quot;.&lt;ref name=&quot;WhenInManila2024&quot;&gt;{{cite web
|title=Meet the Artist Whose Paintings of Paete Led Him to Represent the Philippines in France
|url=https://www.wheninmanila.com/meet-the-artist-whose-paintings-of-paete-led-him-to-represent-the-philippines-in-france/
|date=2024-12-18
|website=When In Manila
|accessdate=2025-06-14
}}&lt;/ref&gt;

Idi 1970s, inaramidna ti bukod a klase ti arte a nagkombinar iti rural a riknana. Naimbaga dagiti obra na a mangipakita iti ideal ti Pilipinas babaen ti Folk Modernist a panagtratamiento. Ti umuna a eksibit na &quot;The Graphic of Manuel D. Baldemor&quot; idiay Hidalgo Gallery idi 1972 ket nangrugi ti karera na.&lt;ref name=&quot;WhenInManila2024&quot; /&gt;

Nangabak isuna iti tallo a gold prize iti annual Art Association of the Philippines competition gapu iti napintas a fine prints na idi 1983. Sinukisok na met dagiti sabali a media kas iti [[watercolour]], [[acrylic]], [[tempera]], [[oil-on-canvas]], [[woodcut]], [[ceramics]], glass, [[grass paper]], ken [[fine prints]].&lt;ref name=&quot;drybrush&quot; /&gt;

Malaksid iti panangipakita na iti aldaw-aldaw a biag, nagsubli ni Baldemor iti espiritwal a tema iti arte. Ti obra na a &quot;Moments with Christ&quot; naiparangarang gapu iti panangipakita ti divine a pananginspirar ken nangited iti sabali a dimensio iti repertoire na.&lt;ref name=&quot;MomentswithChrist&quot;&gt;{{Cite web |title=Spiritualized through art with Manuel Baldemor's 'Moments with Christ' |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/301466/spiritualized-through-art-with-manuel-baldemor-s-moments-with-christ/story/ |website=GMA News |date=2013-03-21 |access-date=2025-06-21 |author=Lago, Amanda |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ni [[Rosalinda Orosa]], maysa a connoisseur ken kolumnista iti arte, nangawag kenkuana kas &quot;The Chronicle of the Motherland&quot; gapu iti panangipakita na iti kinapintas dagiti amin a lugar iti Pilipinas.&lt;ref name=&quot;FreeLibraryOrosa&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.thefreelibrary.com/In+Memoriam%3a+Rosalinda+Luna+Orosa%2c+the+Mother+of+Philippine+Arts+and...-a0776423059
|title=In Memoriam: Rosalinda Luna Orosa, the Mother of Philippine Arts and Culture
|date=2023-12-15
|website=The Free Library
|accessdate=2025-06-22
}}&lt;/ref&gt; Idi 1992, naited kenkuana ti Thirteen Artist Award iti [[Cultural Center of the Philippines]] kas panangilala iti kontribusion na iti pagilian.&lt;ref name=&quot;WhenInManila2024&quot; /&gt;

Nakaala isuna iti travel grants kas artist-in-residence iti [[France]],&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Medina
|first=A.
|date=2013-04-25
|title=PHL artist Manuel Baldemor features Ifugaos in Paris art exhibit
|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/305528/pinoyabroad/pinoyachievers/phl-artist-manuel-baldemor-features-ifugaos-in-paris-art-exhibit
|work=GMA News
|access-date=March 3, 2015
}}&lt;/ref&gt; [[England]],&lt;ref name=&quot;DMCircuitArtBaldemor&quot;&gt;{{cite web
|url=https://dmcircuitart.com/artist/manuel-baldemor/
|title=Manuel Baldemor - DM Circuit Art by Art Circle Gallery
|website=DM Circuit Art
|accessdate=2025-06-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625085455/https://dmcircuitart.com/artist/manuel-baldemor/
|archive-date=2025-06-25
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; [[Switzerland]],&lt;ref name=&quot;OfficialGazette2012&quot;&gt;{{cite web
|title=Philippine Embassy in Berne celebrates 150th anniversary of Philippine-Swiss relations through an exhibit by Manny Baldemor
|url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/07/06/philippine-embassy-in-berne-celebrates-150th-anniversary-of-philippine-swiss-relations-through-an-exhibit-by-manny-baldemor/
|website=Official Gazette of the Republic of the Philippines
|date=2012-07-06
|access-date=2025-06-21
}}&lt;/ref&gt; [[Russia]], [[Spain]],&lt;ref name=&quot;SalinasinSpain&quot;&gt;{{cite web
|title=Ambassador Salinas Opens Manuel Baldemor Exhibit in Madrid
|url=https://www.philembassymadrid.com/ambassador-salinas-opens-manuel-baldemor-exhibit-madrid
|website=Philippine Embassy Madrid
|access-date=March 3, 2015
}}&lt;/ref&gt; [[Portugal]],&lt;ref name=&quot;DMCircuitArtBaldemor&quot; /&gt; ken [[Scandinavia]]&lt;ref name=&quot;BaldemorNorwayIceland&quot;&gt;{{cite news |last=Grejalde |first=G. |title=Filipino holds exhibit in Norway, Iceland |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/content/100993/filipino-holds-exhibit-in-norway-iceland/story/ |work=GMA News |date=13 June 2008 |access-date=21 June 2025}}&lt;/ref&gt; iti [[Europa]]; [[United States]],&lt;ref name=&quot;DFA2016SymphonyOfFlowers&quot;&gt;{{cite web
|url=https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/9334-manuel-baldemore-s-symphony-of-flowers-blooms-at-philippine-center-gallery
|title=Manuel Baldemor’s “Symphony of Flowers” Blooms at Philippine Center Gallery
|date=2016-05-23
|website=Department of Foreign Affairs, Republic of the Philippines
|publisher=GOVPH
|accessdate=2025-06-22
|archive-date=2025-06-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625085455/https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/9334-manuel-baldemore-s-symphony-of-flowers-blooms-at-philippine-center-gallery
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; [[Mexico]],&lt;ref name=&quot;DFA2015TaxcoExhibit&quot;&gt;{{cite web
|url=https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/7741-phl-embassy-in-mexico-opens-painting-exhibit-of-filipino-artist-in-taxco
|title=PHL Embassy in Mexico opens Painting Exhibit of Filipino Artist in Taxco
|date=2015-11-03
|website=Department of Foreign Affairs, Republic of the Philippines
|accessdate=2025-06-22
|publisher=GOVPH
|archive-date=2025-06-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625085455/https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/7741-phl-embassy-in-mexico-opens-painting-exhibit-of-filipino-artist-in-taxco
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ken [[Chile]]&lt;ref name=&quot;DMCircuitArtBaldemor&quot; /&gt; iti [[Americas]]; [[Iran]], [[Israel]], ken [[Egypt]] iti [[Middle East]]; [[South Korea]], [[India]], [[Malaysia]], ken [[China]]&lt;ref name=&quot;ManilaStandard2023&quot;&gt;{{cite web
|url=https://manilastandard.net/?p=307141
|title=A tale of two nations
|date=2023-09-15
|website=Manila Standard
|accessdate=2025-06-22
}}&lt;/ref&gt; iti [[Asia]]. Tunggal pagilian a napasyaran na ket nagbalin a tema ken subject ti arte na. Nakilala isuna kas International Artist ken kas Most Travelled Artist gapu iti panagturong na iti nasurok 50 a pagilian.

Idi 1995, pinagselebrar na ti ika-25 a tawenna kas artista babaen ti panangiparang na ti art exhibit idiay Artists’ Corner iti [[SM Megamall]], a nangipakita kadagiti dua a obra: &quot;Sining Bayan&quot;, a mangipakita ti kina-Filipino na, ken &quot;The Global Village&quot;, a mangipakita ti international a partisipasion na. Dumaray dagiti ambassador manipud kadagiti pagilian a naparitan na kas artist-in-residence kas dagiti guest of honor.&lt;ref name=&quot;drybrush&quot; /&gt; Idi 1998, immay ni Presidente [[Fidel V. Ramos]] iti panaglukat ti mural na a &quot;Pasasalamat&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Zaide |first=Jose Abeto |date=2019-01-21 |title=Peripatetic artist &amp; ambassador of goodwill |url=https://mb.com.ph/2019/01/21/peripatetic-artist-ambassador-of-goodwill/?amp |work=Manila Bulletin |access-date=March 3, 2015}}&lt;/ref&gt;, a saanen a mailukat idiay United Nations Center iti [[Vienna, Austria]].&lt;ref name=&quot;GMA2012Austria&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pinoy artist Manuel Baldemor mounts exhibit in Austria
 |url=https://www.gmanetwork.com/news/pinoyabroad/dispatch/265440/pinoy-artist-manuel-baldemor-mounts-exhibit-in-austria/story/
 |website=GMA Network
 |date=2012-07-14
 |access-date=2025-06-21
}}&lt;/ref&gt; Nagpatuloy ti pammadayaw na iti sangalubongan idi 2013 idiay [https://www.ust.edu.ph/ambassador-salinas-highlights-the-filipino-global-maritime-professional-in-diplomat-lecture/ Ambassador Carlos C. Salinas] a nangilukat ti exhibit na Symphony of Colors idiay Madrid kas paset ti Philippines–Spain Friendship Day celebrations, a mangipakita pay iti international a rangen ti karera artistiko ni Baldemor.&lt;ref name=&quot;SalinasinSpain&quot; /&gt;
Idi met la a tawen, nagaramid isuna ti maysa nga exhibit a Philippine Skyland iti [[UNESCO]] idiay Paris, a nangipakita kadagiti obra na a mangipakita ti biag ken kultura dagiti Ifugao.&lt;ref name=&quot;GMA2013Medina&quot;&gt;{{cite news
 |last=Medina
 |first=A.
 |date=2013-04-25
 |title=PHL artist Manuel Baldamor features Ifugaos in Paris art exhibit
 |url=https://www.gmanetwork.com/news/pinoyabroad/dispatch/305528/phl-artist-manuel-baldemor-features-ifugaos-in-paris-art-exhibit/story/
 |work=GMA News
 |access-date=2025-06-21
}}&lt;/ref&gt;

Sculptor met isuna. Idi 1982, napagbalin isuna a mangabak ti uppat a guldaw a gantimpala para iti eskultura idiay Annual Art Association of the Philippines Competition babaen ti obra na a &quot;Tribute to the Filipino Farmer,&quot; a naiparang idiay City Gallery idi [[Luneta]] idi 1980, kas daniw kadagiti amana a ni Perfecto S. Baldemor. Idi 1999, repesentante na ti Pilipinas idiay 3rd Inami International Wooden Sculpture Camp idi [[Toyama Prefecture]], [[Japan]], a nangaramid iti dakkel a &quot;Pamilyang Pilipino,&quot; a naayab a 1m ken kataas a 4m.&lt;ref name=&quot;drybrush&quot; /&gt;

Idi Oktubre 1–14, 1999, naiparang ti ika-100 a show na nga &quot;A Distinctive Milestone&quot; kas pintor ken sculptor idiay Artists’ Corner idi [[SM Megamall]]. Idiay a panawen, isuna laeng ti artist a naka-exhibit ti obra na iti sangagasut a kabeses.&lt;ref name=&quot;WhenInManila2024&quot; /&gt;

Mannurat met isuna ken kasapulan ti Writers’ Guild of the Philippines. Dagiti daniw ken essay na naiparang kadagiti dakkel a pammadayawan a pahayagan ken magasin. Kolumnista met isuna para iti kultura idiay dua nga agdakkel a dyaryo. Adda ti linggona a kolumna a &quot;Folio&quot; nga inaramidna iti Sunday Times ti [[Manila Times]] idi 1992 aginggana 1994. Nagpadayon ti kolumna na idiay &quot;Art and Culture Section&quot; ti &quot;[[The Philippines Star]]&quot; manipud 1997 aginggana 1999. Idi 2025, aktibo isuna a nakipaset iti 51st National Writers Congress ti Writers’ Union of the Philippines ([[UMPIL]]), a niaramid ken inregalo na dagiti agin-am-ammo a tropeo para ti Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas literary awards.&lt;ref name=&quot;MarketMonitorUMPIL2025&quot;&gt;{{cite web
|url=https://marketmonitor.com.ph/umpil-held-its-51st-national-writers-congress/
|title=UMPIL held its 51st National Writers’ Congress
|date=2025-04-26
|website=The Market Monitor
|accessdate=2025-06-22
|publisher=The Market Monitor
}}&lt;/ref&gt;

Ipinakitana met ti kina-graphic designer na babaen ti panagaramid ti souvenir programs para iti XI World Congress of Cardiology idi 1991, XXII International Conference on Internal Medicine idi 1994, ken dadduma pay a commemorative a libro maipapan iti historia ken panangnayon ti [[Philippines]].&lt;ref name=&quot;OpenLibraryPhilippines1989&quot;&gt;{{cite book
|title=The Philippines
|author=Guerrero-Nakpil, Carmen
|others=Illustrated by Manuel D. Baldemor
|publisher=XI World Congress of Cardiology
|date=1989-01-01
|pages=118
|url=https://openlibrary.org/books/OL45607063M/The_Philippines
|accessdate=2025-06-22
}}&lt;/ref&gt;

Idi 1980, naigawad kenkuana ti &quot;Gawad Sikap&quot; para iti [[Visual Arts]] kas paset ti ika-400 a selebrasion ti ili na. Kinilala isuna ti Paetenians International Northeast Chapter kas &quot;Paetenian of the Year&quot; idi 1985 ken maysa kadagiti &quot;Sangapulo a Kinapateg a Nabubuhay a Paetenians&quot; idi 2000. Naigawad met kenkuana ti titulo a &quot;Natatanging Buhay na Anak ng Bayan&quot; idiay selebrasion ti Balik-Paete 2004.&lt;ref name=&quot;natatanging-anak&quot;&gt;{{cite book 
 |last1=Africano 
 |first1=C. 
 |last2=Baldemor 
 |first2=M. 
 |last3=Casanova 
 |first3=A. 
 |title=Tatlong Haligi ng Sining. In Mga Natatanging Anak ng Paete 
 |year=2005 
 |publisher=UST Publishing House 
 |url=https://ust.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma991001091059709111&amp;vid=63UOSTP_INST:UOSTP 
 |access-date=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;

Adda dagiti panagsasangbay na a mangitaltalged ken mangipatungpal ti dayaw ti ili na nga Paete babaen kadagiti exhibitna kas ti &quot;Salubong&quot; idiay Nayong Pilipino idi 1978, &quot;The Masters of Paete Exhibit&quot; idiay City Gallery, Luneta idi 1980, ken daytoy a dakkel a panagiparang ti &quot;The Paete Phenomenon&quot; idiay Cultural Center of the Philippines. Naiirecord met dagiti dua a kasaysayan a konsyerto ti Band 69 – &quot;Konsyerto ng Pamanang Himig&quot; ken &quot;Konsyerto ng Sentenaryo ng Banda&quot; – idiay UP Abelardo Hall idi 1997, ken ti &quot;Konsyerto ng Sentenaryo ng Kalayaan ng Bansa&quot; a naangay iti sangagasot a tawen a Simbaan ti [[Paete, Laguna]].&lt;ref name=&quot;TapatalkBanda69&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.tapatalk.com/groups/usappaete/a-salute-to-the-35-years-of-banda-69-t3250-s10.html
|title=A Salute to the 35 Years of Banda 69
|website=USAPPAETE Forum on Tapatalk
|accessdate=2025-06-22
}}&lt;/ref&gt;

Ammuan dagiti obra na iti sangalubongan ta [[UNICEF]] ket agaramid kadagitoy nga aramid kas greeting cards a mailaok iti lubong.&lt;ref name=&quot;HeritageGallery&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;natatanging-anak&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Art of Manuel D. Baldemor
 |url=https://philippinecenterny.com/manuel-d-baldemor-coming-soon/
 |website=Philippine Center New York
 |access-date=March 3, 2015
}}&lt;/ref&gt; Napadayawan isuna gapu ta agpinta isuna iti Pilipinas ken iti sangalubongan, a mangipakita ti kultura ti lokal a mangipangi ti uneg ken global a tema.&lt;ref name=&quot;GalarpeKMonitor&quot;&gt;{{cite web
 |last=Galarpe
 |first=K.
 |title=Manuel Baldemor paints the Philippines and the world
 |url=https://karengalarpe.wordpress.com/2010/01/13/manuel-baldemor-paints-the-philippines-and-the-world/
 |website=K Monitor (WordPress)
 |access-date=2025-06-21
}}&lt;/ref&gt; Adda met dagiti aramid na a naisalin kas cross-stitch patterns ken nailak-am kadagiti exhibit idi Europa, a mangipakita ti kinapateg ken international a daya ti estilo na ti visual art.&lt;ref name=&quot;BaldemorCrossStitch&quot;&gt;{{cite web |title=Baldemor masterpieces turned into cross-stitch art, featured in European exhibitions |url=https://www.vintersections.com/2010/06/baldemor-masterpieces-turned-into-cross.html |website=VIntersections |date=June 2010 |access-date=21 June 2025}}&lt;/ref&gt;

Idi 2009, natapos ni Baldemor ti maysa a monumento a glass mosaic mural a pinategan a &quot;People Power&quot;, a naitakder idiay [[Basilica of St. Thérèse]] idi Lisieux, France. Nairaman ti panagtrabaho da kadagiti mosaicist nga French [https://fdac.dordogne.fr/les-oeuvres/acquisitions-realisees-en-2013/henot-sylvie/ Sylvie Henot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250625085455/https://fdac.dordogne.fr/les-oeuvres/acquisitions-realisees-en-2013/henot-sylvie/ |date=2025-06-25 }} ken [https://fr.linkedin.com/in/fran%C3%A7ois-sand-0b580b44 François Sand], a mangipateg kadagiti napasamak idi 1986 People Power Revolution iti Pilipinas. Daytoy a mural ket nairaman iti permanente a koleksion ti basilica a mangipakita ti talna ken espiritu a panagkakaisa. Ti panangilukat na ket nagbalin a kinaespesyal a panangipateg iti maysa a Filipino artist idiay kadaklan a relihioso a lugar a pilgrimage iti France.&lt;ref name=&quot;MBLivingBeyondMeans2020&quot;&gt;{{cite web
|url=https://mb.com.ph/2020/3/8/on-living-beyond-our-means
|title=On living beyond our means
|date=2020-03-08
|website=Manila Bulletin
|accessdate=2025-06-22
}}&lt;/ref&gt;

== Sikat a Obra ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tawen !! Titulo ken Lugar
|-
| 2009 || Mosaic idiay Basilica of St. Thérèse idiay Lisieux, France&lt;ref name=&quot;MBLivingBeyondMeans2020&quot; /&gt;
|-
| 2007 || Commemorative Stamps para iti Philippines–France Relations (ika-60 a anibersaryo ti Diplomatic Ties), Embahada ti Pilipinas idiay Paris, France&lt;ref name=&quot;MBLivingBeyondMeans2020&quot; /&gt;
|-
| 1990s || UNICEF Christmas Cards&lt;ref name=&quot;MBLivingBeyondMeans2020&quot; /&gt;
|}

== Gunguna ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tawen !! Titulo ken Lugar
|-
| 2007 || Kaadwan a Alumni ti University of Santo Thomas
|-
| 2004 || Ika-10 a Asian Biennale, Bangladesh
|-
| 1998 || Indian Council for Cultural Relations, Delhi, India
|-
| 1997 || Ministerio ti [[Arts and Culture]], Prague, Czech Republic
|-
| 1994 || Artist-in-residence, Internationale Austausch Ateliers Region Basel, Switzerland
|-
| 1992 || Thirteen Artists Award, Cultural Center of the Philippines
|-
| 1991 || Ministerio ti [[Arts and Culture]], Cairo, Egypt
|-
| 1989 || Umuna a [[ASEAN]] Symposium on Aesthetics, Workshop ken Exhibit, National Gallery, Kuala Lumpur, Malaysia
|-
| 1988 || Artist-in-residence, Santiago, Chile  
Artist-in-residence, Miskenot Shaannmin, Jerusalem, Israel  
USIS, Voluntary Visitors Program, USA
|-
| 1987 || China Exhibition Agency, The People's Republic of China
|-
| 1985 || Ministerio ti [[Arts and Culture]], Moscow, USSR  
Leutuvos TSR Kuturas Ministerija, Vilnius, Lithuania
|-
| 1983 || Best Fine Print Award, Art Association of the Philippines
|-
| 1982 || Best Sculpture Award, Art Association of the Philippines
|-
| 1975 || British Council, London  
Ministerio ti [[Arts and Culture]], Paris, France
|-
| 1974 || Honorable Mention Award para iti Painting, AAP
|-
| 1973 || Philippine Representative, XIV Internationale Art Exhibition, Paris, France  
Grand Prize Award, Art Association of the Philippines
|}

== Solong Exhibit ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tawen !! Titulo ken Lugar
|-
| 2019 || &quot;[[Luzviminda]]&quot;, New York City, USA&lt;ref name=&quot;BaldemorLuzviminda&quot; /&gt;
|-
| 2014||&quot;Mosaique&quot; Alliance Francaise, France&lt;ref name=&quot;BaldemorFrance&quot;&gt;{{cite news |title=Manuel Baldemor revisits his affinity with France |url=https://businessmirror.com.ph/2024/12/17/manuel-baldemor-revisits-his-affinity-with-france/ |work=BusinessMirror |date=17 December 2024 |access-date=21 June 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BaldemorExhibit&quot;&gt;{{cite news |title=Manuel Baldemor paintings on exhibit in Makati |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/929656/manuel-baldemor-paintings-exhibit-makati/story/ |work=GMA News Online |date=28 February 2024 |access-date=21 June 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;InstagramDDL5TecMUOR&quot;&gt;{{Cite web |title=Instagram post by @username |url=https://www.instagram.com/p/DDL5TecMUOR/ |website=Instagram |access-date=2025-06-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013 || &quot;Moments with Christ&quot;, SM Megamall Atrium&lt;ref name=&quot;MomentswithChrist&quot; /&gt;  
&quot;Symphony of Colors&quot;, Centro Cultural Galileo, Madrid, Spain&lt;ref name=&quot;SalinasinSpain&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SalinasinSpainArchive&quot;&gt;&quot;Phl Ambassador opens Manuel Baldemor exhibit in Madrid.&quot; Archived on May 18, 2015, from https://web.archive.org/web/20150518093940/http://www.interaksyon.com/lifestyle/phl-ambassador-opens-manuel-baldemor-exhibit-in-madrid&lt;/ref&gt;  
&quot;Philippine Skyland&quot;, Salon des Délegués, UNESCO Miollis, Paris, France&lt;ref name=&quot;GMA2013Medina&quot; /&gt;
|-
| 2012 || &quot;Impressions: An Art Exhibition of Paintings&quot;, Vienna International Center, Vienna, Austria&lt;ref name=&quot;GMA2012Austria&quot; /&gt;  
&quot;Images of My Homeland and Switzerland&quot;, Switzerland&lt;ref name=&quot;OfficialGazette2012&quot; /&gt;
|-
| 2010 || A [[Cross-Stitch]] Exhibit, Event Center, SM Megamall&lt;ref name=&quot;BaldemorCrossStitch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BaldemorDMC&quot;&gt;{{cite web |title=Manuel Baldemor: Masterpieces by DMC |url=https://archive.md/20150317012210/http://www.focusglobalinc.com/dmc-news/manuel-baldemor-masterpieces-by-dmc.aspx |website=Focus Global Inc. |archive-url=http://www.focusglobalinc.com/dmc-news/manuel-baldemor-masterpieces-by-dmc.aspx |archive-date=17 March 2015 |access-date=21 June 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2008 || &quot;The Images of the Philippines and Norway&quot;, Ministry of Culture and Church Affairs, Norway, Iceland&lt;ref name=&quot;BaldemorNorwayIceland&quot; /&gt;
|-
| 2007 || &quot;Somewhere in France&quot;, Art Center, SM Megamall&lt;ref name=&quot;WhenInManila2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GalarpeKMonitor&quot; /&gt;  
&quot;Windows&quot;, Atrium, Singapore  
&quot;Chromatext Reloaded&quot;, CCP Main Gallery  
&quot;The Wonders of China&quot;, Galerie Y
|-
| 2006 || Vietnam Fine Art Museum exhibit, Hanoi
|-
| 2005 || Galerie S, Stockholm
|-
| 1998 || &quot;Las Canciones de la Revolucion&quot;, Museo Nacional de Antropologia, Madrid, Spain  
&quot;From the Heart of India&quot;, Art Center, SM Megamall
|-
| 1997 || &quot;A Gift of Nature&quot;, Gallery 139, Ayala Alabang, Muntinlupa  
&quot;Dubrovnik Croatia&quot;, Galerie Y, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;Czech National Day&quot;, Czech Embassy, Manila  
&quot;Songs of the Revolution&quot;, Ayala Museum, Makati City  
&quot;Prague, The Heart of Europe&quot;, Ayala Museum, Makati City  
&quot;Mula sa Sinisintang Lupa&quot;, GSIS Museo ng Sining, GSIS Bldg, Financial Center, Pasay  
&quot;Philippines Nature's Wonder&quot;, Hotel Bayerischen Hof, Munich, Germany  
&quot;Images of my Native Land&quot;, Novomestska Radnice, Prague, Czech Republic  
&quot;Hymn to my Homeland&quot;, Kunst Im Sonnenhof, Bern, Switzerland  
&quot;Transition&quot;, The Crucible Gallery, SM Megamall, Mandaluyong
|-
| 1996 || &quot;Cultural and Spiritual Homeland&quot;, Museo Iloilo, Iloilo City  
&quot;Quelque Part En France&quot;, La Galerie, Alliance Francaise de Manille  
&quot;Global Village&quot;, The Art Center, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;Hymn to the Earth&quot;, Luz Gallery, Makati City  
&quot;Discovery&quot;, The Country of Tagaytay Highlands, Tagaytay City  
&quot;Festival of my Hometown&quot;, Philippine International Convention Center
|-
| 1995 || &quot;Switzerland Aquarelle&quot;, Finale Art Gallery, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;Pasko sa Aming Bayan&quot;, [[EDSA]] Plaza Hotel, Mandaluyong  
&quot;Graces from the Land&quot;, Gen. Luna Gallery, Davao City  
&quot;Masskara&quot;, Bacolod Convention Plaza Hotel, Bacolod City  
&quot;Sining Bayan&quot;, Art Center, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;CEBU, The Queen City of the South&quot;, SM City, Cebu
|-
| 1994 || &quot;Madonna Filipina&quot;, Sculpture Exhibition, Heritage Art Center, Shangri-La Plaza, Mandaluyong  
&quot;Flowers from the Alps&quot;, Galerie Y, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;A Piece of Switzerland&quot;, Ayala Museum, Makati City  
&quot;Ein Stuck Schwiz&quot;, International Austausch Ateliers Region, Basel, Switzerland
|-
| 1993 || &quot;Maskara ng Buhay&quot;, Galerie Y, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;Zona Verde&quot;, Hotel Intercontinental, Makati City  
&quot;Philippine Skyworld&quot;, Phoenix Gallery, Baguio City  
&quot;Cogon at Kahoy&quot;, Woodcut Prints Exhibition, Ayala Museum, Makati City  
&quot;Scent of China&quot;, Galerie Y, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;The Gentle Carabao&quot;, West Gallery, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;Festival of Colors&quot;, Victoria Plaza, Davao City
|-
| 1992 || &quot;Pasko Filipino&quot;, Heritage Art Center, SM Megamall, Mandaluyong  
&quot;Mirror&quot;, Lopez Museum, Pasig  
&quot;Awit at Kulay&quot;, Hotel Nikko Manila Garden, Makati City  
&quot;Season's Best&quot;, Westin Philippine Plaza Hotel, Manila  
&quot;Recuerdos de Mexico&quot;, Ayala Museum, Makati City
|-
| 1991 || &quot;Underneath the Rainbow&quot;, Philippines Center, New York City, USA  
&quot;The Wonders of Egypt II&quot;, Pagtaengan ti Egyptian Ambassador, Makati City  
&quot;The Wonders of Egypt I&quot;, Lopez Museum, Pasig  
&quot;The Art of Manuel D. Baldemor&quot;, National Gallery, Open House, Cairo, Egypt  
&quot;Ugat ng Sariling Atin&quot;, UPLB Gallery, Los Baños, [[Laguna (province)|Laguna]]  
&quot;Ang Pista sa Nayon&quot;, West Gallery, Quezon City  
&quot;Sa Duyan ng Pagmamahal&quot;, Ayala Museum, Makati City  
&quot;May Isang Bayan sa Dakong Silangan&quot;, Cultural Center of the Philippines, Manila  
&quot;Sa Lambong ng Bahag-hari&quot;, Artist's Corner Gallery, Hotel Intercontinental Manila, Makati City
|-
| 1990 || &quot;Munting Bayan sa Salamin&quot;, Hotel Nikko Manila Garden, Makati City  
&quot;Nature's Best&quot;, Lopez Museum, Pasig  
&quot;Sining at Lulturang Kinagisnan&quot;, The Luz Gallery, Makati City  
&quot;Pagdiriwang&quot;, Philippine International Convention Center, Manila
|-
| 1989 || &quot;Chile: A Discovery of Colors&quot;, The National Museum, Manila
|-
| 1987 || &quot;The Art of Manuel D. Baldemor&quot;, Harry Steel Cultural Center, Kiriat Ono, Israel  
&quot;As I Came Down from Jerusalem&quot;, Ayala Museum, Makati City  
&quot;Munting Bayan&quot;, Philippine Center, New York
|-
| 1986 || &quot;Homage to Carlos V. Francisco&quot;, Angono Artist's, Angono, Rizal  
&quot;Recent Works&quot;, Lopez Museum, Pasig  
&quot;Homage to Botong&quot;, Ayala Museum, Makati City  
&quot;American Experience&quot;, Thomas Jefferson Cultural Center, Makati City  
&quot;The Art of Manuel D. Baldemor&quot;, International Art Gallery, Beijing, China  
&quot;Xian Beyond Expectations&quot;, Ayala Museum, Makati City
|-
| 1985 || &quot;The Graphic Art of Manuel D. Baldemor&quot;, The Friendship House, Moscow, USSR  
&quot;Manuelis Baldemoras Tapyba Grapika&quot;, Lietuvos TSR Dailies Muziejus, Vilnius, Lithuania  
&quot;Folk Vision&quot;, The Luz Gallery, Makati City  
&quot;Pahiyas and the Year of the Carabao&quot;, Gallery Genesis, Mandaluyong
|-
| 1984 || &quot;Summertime&quot;, Gallery Marguerite, Hyatt Terraces, Baguio City  
&quot;Baldemor Country&quot;, The Luz Gallery, Makati City
|-
| 1983 || &quot;[[Laguna (province)|Laguna]], the Land and the People&quot;, Hidalgo Gallery, Makati City  
&quot;Painting and Sculpture&quot;, ELF Arthaus, Parañaque, Metro Manila  
&quot;Munting Bayan&quot;, Ayala Museum, Makati City
|-
| 1982 || &quot;Roots&quot;, Greenhills Art Center, San Juan, Metro Manila
|-
| 1981 || &quot;Korean Impressions&quot;, Greenhills Art Center, San Juan, Metro Manila  
&quot;Baldemor's Painting Exhibition&quot;, Philippine Embassy, Seoul, Korea  
&quot;Images of the Homeland&quot;, Greenhills Art Center, San Juan, Metro Manila
|-
| 1980 || &quot;Tribute to the Filipino Farmers&quot; (Eskultura), City Gallery, Manila
|-
| 1978 || &quot;Introspective&quot;, Print Collections Gallery, Manila  
&quot;Kay Ganda ng Pilipinas&quot;, ABC Galleries, Manila  
&quot;Muslim Impressions&quot;, Hidalgo Gallery, Makati City
|-
| 1977 || &quot;The Art of Manuel D. Baldemor&quot;, Mainz Rathaus, Mainz, West Germany  
&quot;Baldemor Paintings&quot;, PhilamLife, Iloilo City
|-
| 1976 || &quot;Ceramic Paintings&quot;, The Gallery, Hyatt Regency, Manila  
&quot;Mother and Child&quot;, ABC Galleries, Manila  
&quot;Prints and Drawings&quot;, Galeria Burlas, Bacolod City
|-
| 1975 || &quot;Kay Ganda ng Pilipinas&quot;, Kilusang Sining Gallery, Makati  
&quot;Recent Paintings&quot;, Galeria Burlas, Bacolod City
|-
| 1974 || &quot;Baldemor's Paete&quot;, GMTFM Hall, Taguig, Metro Manila  
&quot;Paete&quot;, Second [[Laguna (province)|Laguna]] Development Bank, Paete, [[Laguna (province)|Laguna]]  
&quot;Paete: Sketchbook of a Filipino Town&quot;, Quad Gallery, Makati
|-
| 1973 || &quot;The Art of Manuel D. Baldemor&quot;, Hidalgo Gallery, Makati
|-
| 1972 || &quot;The Graphic Art of Manuel D. Baldemor&quot;, Hidalgo Gallery, Makati City
|}

== Dagiti Grupo a Exhibit ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tawen !! Titulo ken Lugar
|-
| 2011 || &quot;Edades: From Freedom to Fruition&quot;, Cultural Center of the Philippines&lt;ref name=&quot;MayoRachel2011&quot;&gt;{{cite web
 |last=Mayo
 |first=R.
 |title=Exhibition traces the roots of Modern Art in the Philippines
 |url=http://rachelmayo.blogspot.com/2011/12/edades-from-freedom-to-fruition.html
 |website=The Essence of Things by Rachel Mayo (Blogspot)
 |date=2011
 |access-date=2025-06-21
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2006 || &quot;Ode to the Pasig River&quot;, Ayala Museum  
&quot;Through the Palette's Eye&quot;, U.P.-Jorge B. Vargas Museum and Filipiniana Research Center
|-
| 2005 || Philippine Exhibit, Stanford Art Spaces, Stanford University  
&quot;SCAPES: Images of Time and Place&quot;, DLSU Museum
|-
| 1997 || Two-Man Show, Albor-Baldemor, Stadt Museum, Düsseldorf, Germany  
Two-Man Show, Albor-Baldemor, Landesvertretung Thuringen, Bonn, Germany
|-
| 1996 || &quot;The Filipino Masters&quot;, Ericsson Telecommunications, Manila  
Three-Man Show, Albor-Baldemor-Olmedo, Philippine Embassy, Vienna, Italy
|-
| 1992 || Philippine Pavilion, Seville, Spain
|-
| 1991 || &quot;Paete Phenomenon&quot;, Cultural Center of the Philippines
|-
| 1990 || Cultural Gallery, Muzium Negara, Kuala Lumpur, Malaysia
|-
| 1989 || Umuna a ASEAN Symposium on Aesthetics, Workshop ken Exhibition, National Art Gallery, Kuala Lumpur, Malaysia
|-
| 1988 || International Art Festival, Saddam Art Center, Baghdad, Iraq
|-
| 1987 || Metropolitan Museum, Manila
|-
| 1986 || Bienal de la Habana, Cuba
|-
| 1985 || Print Council of Australia, Melbourne  
Asia World Art Gallery, Taipei, Taiwan
|-
| 1984 || Galerie Taub, Philadelphia
|-
| 1982 || ASEAN Traveling Art Exhibition, Malaysia, Singapore, Thailand, Indonesia, Hong Kong, ken Manila
|-
| 1980 || Madurodam Gallery, The Hague, The Netherlands
|-
| 1977 || Wall Panel Gallery, Tehran, Iran
|-
| 1975 || The Philippine Center, New York City, New York, USA
|-
| 1973 || XIV Internationale Art Exhibition, Paris, France
|-
| 1972 || AAP Art Competition and Exhibition, Cultural Center of the Philippines
|}

== Dagiti Libro ken Publikasion ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tawen !! Titulo ken Dagiti Kasapulan
|-
| 2010 || &quot;Manuel D. Baldemor’s European Journey of Discovery&quot;&lt;ref&gt;Manuel D. Baldemor's European journey of discovery. (n.d.). Retrieved March 3, 2015, from http://www.worldcat.org/title/manuel-d-baldemors-european-journey-of-discovery/oclc/758099557&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuel D. Baldemor's European journey of discovery |url=https://ust.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma991002818509709111&amp;vid=63UOSTP_INST:UOSTP |access-date=March 3, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1996 || &quot;Painting the Global Village&quot; kadwa ni Rosalinda L. Orosa
|-
| 1993 || &quot;Tales of a Rainy Night&quot; kadwa ni C. Hidalgo  
&quot;Sabong&quot; kadwa ni A. Hidalgo
|-
| 1992–94 || Kolumnista, &quot;Folio&quot;, Sunday Times Life Magazine, Pilipinas
|-
| 1992 || &quot;Philippine Food and Life&quot; kadwa ni G.C. Fernando &lt;ref&gt;[[Puto (food)|Puto]] (2015, April 12)&lt;/ref&gt;
|-
| 1991 || &quot;The Paete Phenomenon&quot; kadwa ni I.C. Endaya
|-
| 1990–94 || Opisial a Desinno para ti UNICEF Card
|-
| 1989 || &quot;The Philippines&quot; kadwa ni C. Nakpil &amp; &quot;Chile, A Discovery of Colors&quot; kadwa ni S. Fanega
|-
| 1988 || &quot;Sarap&quot; kadwa da D. Fernandez ken E. Alegre
|-
| 1987 || &quot;Philippine Ancestral Houses&quot; kadwa da F. Zialcita ken N. Oshima
|-
| 1986 || &quot;Painture, New Lixicom of Philippine Art&quot; kadwa ni P. Zafaralla
|-
| 1981 || &quot;Images of the Homeland&quot; kadwa ni M. Baterina
|-
| 1980 || &quot;Tribute to the Filipino Farmers&quot; kadwa ni L. Benesa
|-
| 1974 || &quot;Paete, Sketchbook of a Filipino Town&quot; kadwa ni B. Afuang
|-
| 1972 || &quot;The Graphic Art of Manuel D. Baldemor&quot; kadwa ni M. Duldulao
|}

== Sikat a Tattao ==

[[Angeline Baldemor]]

[[Angelito Baldemor]]

[[Angelo Baldemor]]

[[Antero Baldemor]]

[[Celoine Baldemor]]

[[Charming Baldemor]]

[[Felix &quot;Kid&quot; Baldemor]]

[[Fred Baldemor]]

[[Leandro Baldemor]]

[[Mailah Baldemor]]

[[Marvin Baldemor]]

[[Mike Baldemor]]

[[Nick C. Baldemor]]

[[Vince Baldemor]]

[[Walter Baldemor]]

[[Wilfredo Baldemor]]

[[Wilson Baldemor]]

[[Zoerya Emi Baldemor Abuel]]

[[Vicente Mannsala]]

== Reperensia ==
{{Reflist}}

== Bibliograpia ==
Africano, C., Baldemor, M., and Casanova, A. (2005). Tatlong Haligi ng Sining. In Mga Natatanging Anak ng Paete. UST Publishing House. Featuring artwork by Manuel Baldemor.

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Baldemor, Manuel}}
[[Category:Filipino painters]]
[[Kategoria:1947 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:Sibibiag a tattao]]
[[Category:Artists from Laguna (province)]]
[[Category:Filipino printmakers]]</text>
      <sha1>705nbbeapiu4v9kk4h2a6qomi3fqyn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tupi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81613</id>
    <revision>
      <id>407445</id>
      <parentid>404412</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2522" sha1="c74lcaihpi6gs46xx35jtn2nt0jbpdg" xml:space="preserve">{{Infobox pagnaedan idiay Filipinas
| name                    = Tupi
| settlement_type         = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]]
| subdivision_name1       = [[SOCCSKSARGEN ]] (Rehion&amp;nbsp;XII)
| subdivision_name2       = [[Abagatan a Cotabato]]
| subdivision_name3       = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Abagatan a Cotabato#Umuna a distrito|Umuna a distrito]]
| established_title       = Pannakabangon
| established_date        = Septiembre 11, 1953&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://koha.nlp.gov.ph/cgi-bin/koha/opac-ISBDdetail.pl?bib=421144 |title=Ehekutibo a Bilin Blng.612 |access-date=2025-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424050636/http://koha.nlp.gov.ph/cgi-bin/koha/opac-ISBDdetail.pl?bib=421144 |archive-date=2025-04-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| p1                      = 15
| leader_title            = [[Mayor|Alkalde]]
| leader_name             = Reynaldo S. Tamayo, Jr.
| area_footnotes          = &lt;ref name=NSCB&gt;{{cite web|title=Probinsia ti Abagatan a Cotabato|url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=126300000&amp;regCode=12&amp;regName=REGION+XII+%28SOCCSKSARGEN%29|work=PSGC Interaktibo|publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika|accessdate=25 Abril 2018|location=Siudad ti Makati, Filipinas}}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  
| area_total_km2          = 228.00
| population_footnotes    = &lt;ref name=NSO&gt;{{Populasion ti Filipinas|Soccsksargen|Taudan}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = {{Populasion ti Filipinas|Soccsksargen|&lt;!--psgc a kodigo --&gt;126317000}}
| population_as_of        = {{Populasion ti Filipinas|Soccsksargen|TAWEN}}
| postal_code             = 9505
| area_code               = 83
| blank_info_sec1         = Primera klase
}}

Ti '''Tupi''' ket maysa a primera [[Dagiti ili ti Filipinas#Klase ti matgedan|klase]] nga ili iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Abagatan a Cotabato]] iti [[Filipinas]].

==Dagiti baranggay==

Ti Tupi ket nabingbingay a politikal iti 15 a [[baranggay|barbaranggay]].&lt;ref name=NSCB/&gt;

{{columns-list|colwidth=30em|
* Acmonan
* Bololmala
* Bunao
* Cebuano
* Crossing Rubber
* Kablon
* Kalkam
* Linan
* Lunen
* Miasong
* Palian
* Poblacion
* Polonuling
* Simbo
* Tubeng
}}

==Demograpia==	
{{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}}

==Dagiti nagibasaran==
{{Reflist}}

== Dagiti akinruar a silpo ==
{{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}}

{{Abagatan a Cotabato}}

[[Kategoria:Dagiti ili ti Abagatan a Cotabato]]</text>
      <sha1>c74lcaihpi6gs46xx35jtn2nt0jbpdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Peace</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81637</id>
    <revision>
      <id>407363</id>
      <parentid>407089</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11981" sha1="4xfuawaklxv7wu7fgnv7iouemv0x08p" xml:space="preserve">[[Papeles:James Peace.jpg|thumb|313x313px|James Peace idiay Wiesbaden, Alemania]]
Ni '''Kenneth James Peace''' ket naipasngay idiay Paisley, [[Septiembre 28|28 Septiembre]], [[1963]]. Isu ket maysa a kompositor ti [[Eskosia|Scotland]], pianista ti konsierto ken visual nga artista.

== Biograpia ==
Ni James Peace ket naipasngay idiay Paisley, Scotland, idi 28 ti Septiembre, 1963. Binusbosna ti kaaduan a paset ti kinaubingna idiay Helensburg, maysa a resort iti igid ti baybay iti laud ti Scotland.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110527164145/http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/10206548.htm Birgitta Lamparth. &quot;Keine ‘stacheligen’ Klänge&quot;, Wiesbadener Tagblatt (Aleman a Pagiwarnak), 10 Pebrero, 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Julia Anderton. &quot;Tango wie eine süß-saure Geschichte&quot;. Wiesbadener Kurier (Aleman a Pagiwarnak), 24 Marso, 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ |title=Soledad Carrizo-Araya. &quot;Una entrevista al compositor James Peace&quot;. Hoja de Ruta Digital. Disiembre, 2022 |access-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523121450/https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ |archive-date=2024-05-23 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ti pamiliana ket addaan iti adu nga artista (a kas kenni John McGhie), ken isu ket nainaig met ken Felix Burns, maysa a nalatak a kompositor ti musika ti panagsala iti umuna a kagudua ti [[maika-20 a siglo]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Sabine Klein. &quot;Meine Musik ist wie ich - sehr romantisch&quot;. Frankfurter Rundschau (Aleman a Pagiwarnak), 1992, numero 254, panid 2&lt;/ref&gt; Isu ket nakaawat iti matrikula ti [[piano]] manipud idi agtawen iti walo ken ti immuna a publiko a panagpabuyana ket napasamak idi agtawen iti sangapulo ket uppat, a nangipabuya ti musika babaen ken Scott Joplin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Idi agtawen iti sangapulo ket innem, isu ket naawat idiay Royal Scottish Academy of Music and Drama (ita a naawagan: Royal Conservatoire of Scotland) kas ti kaubingan pay laeng nga amin-tiempo nga estudiante.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;G. Müller. &quot;Die Seele des Klaviers tanzt Tango&quot;. Kulturspiegel Wetterau (Aleman a Magasina). 17 Marso, 2001, panid 5&lt;/ref&gt; Idi 1983, nagturpos manipud iti Glasgow University iti maysa a B.A. degree iti panangisuro iti piano. Iti sumaganad a tawen isu ket nakaawat ti diploma iti musika iti panagpabuya kalpasan iti panagtokarna ti Mendelssohn's Piano Concerto No.1 a kadua ti orkestra ti RSAMD.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Kalpasan a pinanawanna ti pormal a panagadal, adu ti agsapul kenkuana kas pianista ken isu ket nagnaed idiay [[Edinburgh]] manipud 1988 agingga 1991.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;James Peace&quot;. FRIZZ (Aleman a Magasina). Enero, 2001, panid 5&lt;/ref&gt;

Nagnaed ni James Peace idiay Bad Nauheim, [[Alemania]] ([[Aleman]]: Bundesrepublik Deutschland) manipud 1991 agingga 2009.&lt;ref&gt;Manfred Merz. &quot;Virtuose, gefühlsbetonte Welt der Romantik&quot;, Wetterauer Zeitung (Aleman a Pagiwarnak), 12 Disiembre, 1992, panid 19&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;James Peace&quot;. The Tango Times (magasina iti New York). Edision 2002/2003 (39). Dagiti panid 1 - 5&lt;/ref&gt; Manipud idi 1998 nangaramid iti panagadal iti tango, nangpataud iti CD Tango escocés (Scottish Tango) kadagiti bukodna a komposision ti piano nga inspirado iti tango,&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&amp;context=L&amp;vid=44NLS_VU1&amp;lang=en_US&amp;search_scope=SCOPE1&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&amp;mode=basic National Library of Scotland. Tango escocés]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano |title=Philharmonie de Paris. Tango escocés |access-date=2025-10-30 |archive-date=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928140339/https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s |title=de bibliotheek. Tango escocés |access-date=2025-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928195355/https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s |archive-date=2025-09-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken idi 2002 isu ket nagbalin nga honorario a kameng ti Victoria College of Music.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&quot;James Peace&quot;. La Cadena (Olandes a Magasina). Septiembre, 2002, panid 26&lt;/ref&gt; Iti isu met laeng a tawen, isu ket napan kadagiti solo a konsierto a panagpasiar iti Amianan ti Alemania idi Septiembre/Oktubre ken iti Adayo a Daya idi Nobiembre, a nangipaay iti umuna a panagpabuyana iti Tango XVII idiay [[Hong Kong]].&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;TangoTang, Hong Kong (香港). Newsletter, 8 Oktubre, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.scmp.com/article/393890/james-peace &quot;James Peace&quot;. 南華早報 (Pagiwarnak idiay Hong Kong). 9 Oktubre, 2002] &lt;/ref&gt;
[[Papeles:James Peace - Idylls Op.4b.webm|center|thumb|316x316px|James Peace - Idylls Op.4b]]


Kadagiti sumaganad a tawen, dagiti panagpabuyana ket naikonsentrar idiay [[Europa]]. Inpabuyana dagiti bukodna a tango kadagiti sumaganad a kabesera a siudad: [[Amsterdam]], [[Atenas|Athens]],&lt;ref&gt;Brosyur ti programa ti Konsierto {Για σένα Αγγελική}.Athens, 27 Abril, 2016 &lt;/ref&gt; [[Berlin]],&lt;ref&gt;Tangodanza (Aleman a Magasina). Edision 1/2002 - 9&lt;/ref&gt; [[Bruselas]], [[Helsinki]],&lt;ref&gt;Poster ti konsierto (konsierto a panagdaliasat idiay Finland, 2014)&lt;/ref&gt; [[Lisbon]],&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Poster ti konsierto (konsierto a panagdaliasat idiay Portugal, 2016)&lt;/ref&gt; [[Londres]], [[Madrid]],&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Poster ti konsierto (konsierto a panagdaliasat idiay España ¡Feliz Cincuenta Cumpleaños - 2013!)&lt;/ref&gt; [[Oslo]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |title=Listen.no. James Peace (flygel). Munch Museet. Oslo, 16 Oktubre, 2004 |access-date=2025-10-30 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608114526/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Reykjavík]]&lt;ref&gt;[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Ríkarður Ö. Pálsson. &quot;Skozkir Slaghörputangoár&quot;. Morgunblaðið (Islandia a Pagiwarnak). 14 Oktubre, 2004]&lt;/ref&gt; ken [[Vienna]].&lt;ref&gt;Brosyur ti programa ti konsierto (Vienna). 23 Enero, 2005&lt;/ref&gt;
[[Papeles:Tango Milonga op. 26.wav|left|thumb|Tango Milonga op. 26]]
[[Papeles:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|left|thumb|Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano)]]
Idi 2008, isu ket nagbalin nga honorario a kameng ti London College of Music kas panangbigbig kadagiti serbisiona iti tango.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&amp;tab=default_tab&amp;docid=44NLS_ALMA21438757900004341&amp;lang=en_US&amp;context=L&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;query=any,contains,K.%20James%20Peace&amp;mode=basic National Library of Scotland. K. James Peace in Wiesbaden]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&amp;cqlMode=true&amp;query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. K. James Peace in Wiesbaden] &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;[https://whittakerlive.blogspot.com/2012/05/new-dvd-interview-with-wiesbaden.html Whittaker Live. &quot;Wiesbadener Highlander K. James Peace - New DVD&quot;]&lt;/ref&gt;

Kalpasan ti ababa a panawen idiay Edinburgh, nagsubli isuna idi [[Pebrero]] 2010 idiay Alemania tapno agnaed idiay Wiesbaden.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Daytoy ti nangiturong kadagiti baro nga impulsion ken nangaramid kadagiti ababa a [[pelikula]] ti sumagmamano kadagiti bukodna a komposision. Ti dokumentario a [[pelikula]] a James Peace in Wiesbaden ket maysa kadagiti obrana iti daytoy a klase.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
[[Papeles:Cover page, Eternal Song Op.32 by James Peace (study score).png|thumb|336x336px|Panid ti akkub, Agnanayon a Kanta (Eternal Song) Op.32 ni James Peace (iskor ti panagadal)]]

== Premio ken Pammadayaw ==
● Umuna a Premio, Agnes Millar Prize. Glasgow, 1983&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

● Umuna a Premio, Dunbartonshire EIS Prize. Glasgow, 1984&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

● Umuna a Premio, Sibelius Essay Prize. Glasgow, 1985&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

● Honorario a Diploma, TIM Premio. [[Roma]], 2000&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

● Honorario a Diploma, IBLA Foundation. [[New York]], 2000&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

● Komemoratibo a Medalia, International Piano Duo Association. [[Tokyo]], 2002&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |title=International Piano Duo Association (東京), Tokyo. Listaan dagiti nangabak iti gunggona, 2002 |access-date=2025-10-30 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

● Balitok a Medalia, Académie Internationale de Lutèce. [[Paris]], 2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Dagiti Kangrunaan a Komposision ==
● The Waterfall (Ti Dissuor)&lt;ref&gt;Hessisches Staatstheater. Brosyur ti programa iti konsierto 12/19 Setiembre, 2021&lt;/ref&gt;

● Idyll (Serenada iti Agsapa)

● Lento Lacrimoso (Dagiti Naulimek a Lua)

● Forgotten Leaves (Dagiti Nalipat a Bulbulong)

● Ceremonial March No.1 (Seremonya a Pang-martsa num.1)

● Ceremonial March No.2 (Seremonya a Pang-martsa num.2)

● Autumn Gold (Otoño a Balitok)&lt;ref&gt;&quot;Violine schwebt über das Orchester&quot;. Schwäbische Post (Aleman a Pagiwarnak). 4 Hunio, 1994&lt;/ref&gt;

● Eternal Song (Agnanayon a Kanta)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9935400923804341&amp;context=L&amp;vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&amp;lang=en&amp;search_scope=MainCatalogue&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;query=any,contains,James%20peace&amp;mode=basic National Library of Scotland. Eternal Song Op.32, Peace, K. James]&lt;/ref&gt;

● &quot;Para ken Georgia&quot; ([[Georgia (pagilian)|Georgiano]]: საქართველოსთვის)

(Dagiti liriko: Tamari Chikvaidze, Zurabi Chikvaidze at James Peace)

● 24 a Tango para iti solo a piano&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britishviolasociety.co.uk/wp-content/uploads/2024/01/Latest-news-from-the-British-Viola-Society.-August-2023-compressed.pdf British Viola Society Newsletter, Agosto 2023]

&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240522135254/https://hojaderutadigital.mx/una-corta-historia-del-tango/ Hoja de Ruta Digital, México. &quot;Una corta historia del tango&quot;, 22 Marso 2024]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9941547953804341&amp;context=L&amp;vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&amp;lang=en&amp;search_scope=MainCatalogue&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;query=any,contains,James%20peace&amp;mode=basic National Library of Scotland. Tangos op.33, Peace, K. James] &lt;/ref&gt;

== Dagiti Nagibasaran ==
{{reflist}}

== Dagiti Akinruar a Link ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=sSX1c8EUukg&amp;list=RDsSX1c8EUukg&amp;start_radio=1 Souvenir de Buenos Aires - youtube]
* [https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk&amp;list=RDZcMRNnwNJhk&amp;start_radio=1 Lento Lacrimoso - youtube] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4&amp;list=RD_VKxG2dmQn4&amp;start_radio=1 Autumn Gold - youtube]

{{DEFAULTSORT:Peace, James}}
[[Kategoria:1963 a pannakaipasngay]]
[[Kategoria:Sibibiag a tattao]]
[[Kategoria:Dagiti kompositor ti maika-20 a siglo]]
[[Kategoria:Dagiti kompositor ti klasiko]]
[[Kategoria:Komposer para ti piano]]</text>
      <sha1>4xfuawaklxv7wu7fgnv7iouemv0x08p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Josefina Guerrero ti nagbanaganna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81710</id>
    <revision>
      <id>407364</id>
      <parentid>405309</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3754" sha1="8848mitonxppk3ga96wi6wad6sv2hhw" xml:space="preserve">'''Josefina Guerrero''' (Agosto 5, 1917{{Spaced en dash}} Hunio 18, 1996) ket maysa nga espia a Filipino idi Gubat Sangalubongan&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwCw&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;II . &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Lazatin|first=Hannah|date=Jan 8, 2018|title=5 Famous Spies Who Made Philippine History|work=Esquire Philippines|url=https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/5-famous-spies-that-made-philippine-history-a00184-20180108-lfrm}}&lt;/ref&gt; Ni Guerrero ket naamuan da nga add iti ti kukutel ken maysa pa a saan a haan da nga maamuan ken epektibo a sanikua ti panagbantay idiay kadwa nga alyado a puersa ti Amerika. &lt;ref name=&quot;Inquirer Women&quot;&gt;{{Cite news|date=August 27, 2016|title=Seven lesser known Filipino heroines|language=en|publisher=[[Philippine Daily Inquirer]], Inc.|url=https://newsinfo.inquirer.net/810356/inquirerseven-lesser-known-filipino-heroines|url-status=live|access-date=September 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029130151/https://newsinfo.inquirer.net/810356/inquirerseven-lesser-known-filipino-heroines|archive-date=October 29, 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=December 11, 2016|title=Josefina Guerrero: Leper Spy of the Philippines|url=https://www.rejectedprincesses.com/princesses/josefina-guerrero|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029130234/https://www.rejectedprincesses.com/princesses/josefina-guerrero|archive-date=October 29, 2020|access-date=September 29, 2020|website=Rejected Princesses}}&lt;/ref&gt; Idi 1948, isu ket nagaramid ti pakasaritaan a kas ti immuna a ganggannaet a nasional nga addaan iti kukutel a nakaawat ti visa ti E.U., ken ti pannakaipaunegna idiay Carville Leprosarium ket nabuyogan babaen ti naipangpangruna nga atension ti media. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Josefina Guerrero - Outcast, Spy, Citizen|url=https://veteranstories.kennesaw.edu/items/show/22#:~:text=She%20became%20the%20first%20foreign,her%20a%20Medal%20of%20Freedom.|access-date=2024-11-10|website=Veteran Stories|language=en}}&lt;/ref&gt;

Naipqnganak ni Josefina Guerrero idi Agosto&amp;nbsp;5, 1917, diay [[Lucban]] idiay bayan iti [[Quezon]] . Maysa suna nga  relihioso ken mararaem ni [[Juana ti Arko|Joan of Arc]] ; idi ubing pay suna, pinantasiana na met nga isu ket maysa a am-ammu nga bida. &lt;ref name=&quot;Book&quot; /&gt; Idi natay nga nasapa agidiay kinadakilqn na winno magula na, isu ket innala babaen ti Kongregasion ti Our Lady of Charity of the Good Shepherd . Kalpasan a nakaptan iti [[Daig|tuberculosis]], saanen a kabaelan dagiti madre nga aywanan, ket dagiti lolo ken lolana ti nangaywan kenkuana. Apaman a nakaungar, naibaon idiay [[Manila]] tapno ageskuela iti maysa a kombento. Tinagiragsak ni Guerrero ti arte, daniw ken musika ken aktibo a nakipaset kadagiti sports team. &lt;ref name=&quot;Book&quot;&gt;{{Cite book|last=Montgomery|first=Ben|url=https://books.google.com/books?id=il2rDAAAQBAJ&amp;pg=PT79|title=Leper Spy: The Story of an Unlikely Hero of World War II|date=October 2016|publisher=[[Chicago Review Press]]|isbn=978-1-61373-433-9|language=en|access-date=September 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029130151/https://books.google.com/books?id=il2rDAAAQBAJ&amp;pg=PT79|archive-date=October 29, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Isu ket inladawan babaen dagiti adu a kas makaawis, nabiag ken naragsak. &lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=July 19, 1948|title=Heroes: Joey|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,798844,00.html#m|url-status=dead|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029130151/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,798844,00.html#m|archive-date=October 29, 2020|access-date=September 29, 2020}}&lt;/ref&gt;
[[Kategoria:1996 nga ipupusay]]
[[Kategoria:1917 a pannakaipasngay]]</text>
      <sha1>8848mitonxppk3ga96wi6wad6sv2hhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caroline Langat Thoruwa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81761</id>
    <revision>
      <id>407334</id>
      <parentid>407122</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5302" sha1="gm5qtedjft857r3fz4fwo0j2fsrcp6p" xml:space="preserve">{{Short description|Kenya nga kemiko}}
{{Use dmy dates|date=September 2016}}
{{Use British English|date=September 2016}}
{{Infobox scientist
| name             = Caroline Langat Thoruwa
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = 
| fields           = Kimika, Natural nga produkto Kimika, Parmaseutika
| workplaces       = [[Unibersidad ti Kenyatta]]
| alma_mater       = [[Unibersidad ti Kenyatta]]
| known_for        = Panagsukisok iti kimika dagiti natural a produkto; panangidaulo iti STEM ken panagsirarak iti panagbalbaliw
| awards           = 
}}

Ni '''Caroline Langat Thoruwa''' ket maysa a taga Kenya [[kemiko]]. Isu ket maysa a [[propesor]] ti [[kimika]] idiay [[Unibersidad ti Kenyatta]] ken ti direktor ti Siudadna a Nairobi [[kampus ti satellite]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ku.ac.ke/schools/spas/index.php/faculty/faculty-profiles/89-faculty/51-prof-caroline-lang-at-thoruwa|title=Prof. Caroline Lang'at Thoruwa|website=Kenyatta University|accessdate=4 September 2016|archive-date=14 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914183759/http://www.ku.ac.ke/schools/spas/index.php/faculty/faculty-profiles/89-faculty/51-prof-caroline-lang-at-thoruwa|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ni Langat Thoruwa ket isu pay ti tserperson ti Aprikano a Babbai iti [[Siensia]] ken [[Inhenieria]], .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aawse.org/index.php/about-us/awse-board|title=AWSE Board|publisher=AWSE|accessdate=4 September 2016|archive-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911230835/http://www.aawse.org/index.php/about-us/awse-board|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nigerianpilot.com/kenyan-scientist-calls-increased-funding-biotechnology-research/|title=Kenyan scientist calls for increased funding for biotechnology research|date=26 April 2017|website=Nigerian Pilot|language=en-US|access-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109024504/http://nigerianpilot.com/kenyan-scientist-calls-increased-funding-biotechnology-research/|archive-date=9 November 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; maysa a kameng ti board ti International Network Women Engineers &amp; Scientists,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://planetearthinstitute.org.uk/african-science-heroes/|title=African science heroes - Planet Earth Institute|date=2015-12-16|work=Planet Earth Institute|access-date=2017-11-11|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021152/http://planetearthinstitute.org.uk/african-science-heroes/|archive-date=12 November 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ken kameng ti teknikal a komite ti ACTIL Knowledge Hub.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://actilhub.org/our-team.html|title=ACTIL Knowledge Hub|website=actilhub.org|language=en-US|access-date=2017-11-08|archive-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022014/http://actilhub.org/our-team.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Panangidadaulo ken panagsaknap ==
Ni Thoruwa ket agdama nga agserserbi a kas ti Agdama a Diputado a Bise‐Chancellor para iti Panagsukisok, Panagbalbaliw ken Panagsaknap idiay [[Unibersidad ti Kenyatta]].
Idi Marso 2025, linuktan ken indauluanna ti managerial staff workshop iti mainstreaming science, technology, and innovation (STI) iti akademiko ken operasional a balangkas ti unibersidad, panangipaganetget ti pondo ti panagsirarak, panagtitinnulong a panagtinnulong, ken ti pannakaikameng ti STI iti panangisuro ken panagsursuro a maitunos kadagiti kalat ti nasional a panagdur-as.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Taking Charge in Mainstreaming STI for National Growth|url=https://www.nacosti.go.ke/2025/04/11/taking-charge-in-mainstreaming-sti-for-national-growth/|website=National Commission for Science, Technology and Innovation|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt;

Isu ket nangsuporta pay kadagiti panagsukisok ti unibersidad a pabuya a kas ti eksibision ti My Smart Farm idiay [[Nairobi International Trade Fair]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Research &amp; Innovation New|url=https://research.ku.ac.ke/wp-content/uploads/2025/06/rio_newsletter_dec_2024.pdf|access-date=2025-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716024324/https://research.ku.ac.ke/wp-content/uploads/2025/06/rio_newsletter_dec_2024.pdf|archive-date=16 July 2025|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ni Thoruwa ket nangibagi ti Unibersidad ti Kenyatta kadagiti panagtitinnulong a pasamak kadagiti organisasion a kas ti AMPATH, a nangpataud kadagiti pannakaammo iti kapasidad ti panagsukisok ken epekto ti komunidad.&lt;ref&gt;{{cite web|title=AMPATH Leaders Share Insights with Kenyatta University|url=https://ampathkenya.org/news-blog-feed/2024/5/8/ampath-leaders-share-insights-with-kenyatta-university|website=AMPATH Kenya|access-date=2025-12-13}}&lt;/ref&gt;

Isu ket nakilanglangen pay kadagiti akinruar a grupo tapno maitandudo dagiti gannuat ti panagdur-as ti panangidaulo kadagiti estudiante ken dagiti tauhan, agraman dagiti diskusion iti Life Ministry Kenya maipapan iti mentorship ken values‐based leadership programs.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Can Leadership Be Taught?|url=https://www.ku.ac.ke/can-leadership-be-taught/|website=Kenyatta University|access-date=2025-12-13}} {{Natay a silpo|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Dagiti Reperensia==

{{Reflist}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Langat Thoruwa, Caroline}}</text>
      <sha1>gm5qtedjft857r3fz4fwo0j2fsrcp6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ng'endo Mwangi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81774</id>
    <revision>
      <id>407401</id>
      <parentid>405559</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>14943</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>407401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8640" sha1="dmfxc3jvvwxj4m1nzgmcj2qm83m2xd0" xml:space="preserve">{{Short description|Babai a doktor a taga Kenya}}{{Infobox person
| name               = Ng'endo Mwangi
| image              = Mwangi in operating room (cropped).jpg
| caption            = Mwangi iti siled ti operasion, 1965
| other_names        = Florence Gladwell, Florence Mwangi Mwilu
| birth_place        = Kinoo, Kiambu, Kenya
| death_date         = Oktubre 30, 1989
| death_place        = Nairobi, Kenya
| alma_mater         = [[Kolehio ti Smith]] (1961)
| occupation         = Pisisian
}}

Ni '''Ng'endo Mwangi''' (Disiembre 1936 - Oktubre 30, 1989) &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-31 |title=Dr. Florence Ng’endo Mwangi: Kenya’s First Female Physician and Champion of Rural Health - |url=https://kenyanhistory.com/dr-florence-ngendo-mwangi-kenyas-first-female-physician-and-champion-of-rural-health/ |access-date=2026-02-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, ammo pay a kas '''Florence Gladwell''' wenno '''Florence Mwangi Mwilu''', ket isu idi ti immuna a babai a mangngagas ti Kenya.&lt;ref name=&quot;friends&quot; /&gt; Nangipasdek kadagiti klinika a mangserserbi iti dakkel unay a populasion iti away. Isu ti immuna a Negro nga Aprikano a babai a nagadal [[Smith College]], ken ti immuna nga Aprikano nga estudiante idiay [[Albert Einstein College of Medicine]].

== Nasapa a panagbiag ken edukasion ==
Ni Mwangi ket naipasngay idi Disiembre 1936 Kinoo, [[Kiambu]], Kenya,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ti anak a babai da Rahab Wambui Mwangi ken Mwangi Muchiri. Isu ket nagadal [[Loreto High School, Limuru|Loreto High school, Limuru]], kas paset ti klasena a payunir.&lt;ref&gt;{{cite web|title=A True Kenyan Heroine|last1=Kiili|first1=Wangui|url=https://kenyarocks.wordpress.com/category/kenyan-spirit/|website=Kenya Rocks! Kenyan Spirit|date=7 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314035631/https://kenyarocks.wordpress.com/category/kenyan-spirit/|url-status=live|archivedate=14 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Isu ket napili a makipaset iti [[dagiti Kennedy Airlifts]], inorganisar babaen ni [[Tom Mboya]], a nangited kadagiti gundaway para kadagiti estudiante ti Daya nga Aprika a mangsurot iti panagadal iti unibersidad idiay Estados Unidos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Isu ket nagbalin a ti immuna a Negro nga Africano a babai a nagadal [[Smith College]] idiay Massachusetts idi 1959.&lt;ref name=&quot;friends&quot;&gt;{{Cite web|url=http://newafricanmagazine.com/friends-salute-mboya-s-american-airlifts-50-years-ago/|title=Friends salute Mboya's American airlifts 50 years ago|website=New African Magazine|date=28 January 2014|language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312083610/http://newafricanmagazine.com/friends-salute-mboya-s-american-airlifts-50-years-ago/|url-status=dead|archivedate=2016-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mwangi|first1=Ng'endo|title=A Medical Center for the Masai|journal=Smith Alumnae Quarterly|date=Fall 1987|pages=12–13|url=http://saq.smith.edu/i/504516-fall-1987|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312065143/http://saq.smith.edu/i/504516-fall-1987|url-status=dead|archivedate=12 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 18, 1960 |title=Smith College to Welcome Three African Students |url=https://www.newspapers.com/article/the-morning-union-smith-college-to-welco/176127672/ |access-date=July 7, 2025 |work=The Morning Union |pages=10 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Isu ket nagturpos idiay Smith College idi 1961.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-31 |title=Dr. Florence Ng’endo Mwangi: Kenya’s First Female Physician and Champion of Rural Health - |url=https://kenyanhistory.com/dr-florence-ngendo-mwangi-kenyas-first-female-physician-and-champion-of-rural-health/ |access-date=2026-02-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Kalpasan ti panangileppasna iti [[Bachelor of Arts]] idiay Smith College, ni Ng’endo Mwangi ket nagturpos iti medikal a panagadal idiay [[Albert Einstein College of Medicine]] idiay [[Siudad ti Nueva York]]. Isu ti immuna nga estudiante nga Africano a naadmitiran iti programa ken nakaawat iti [[Doktor ti Medisina]] a degree-na idi 1965. Kalpasan ti panagturposna, pinilina ti agsubli idiay Kenya imbes nga agtalinaed iti Estados Unidos, natignay babaen ti panagkumit a mangpasayaat iti pannakagun-od iti pannakataripato ti salun-at, nangruna kadagiti saan unay a naserbian a komunidad iti away.&lt;ref name=&quot;smith&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;smithnews&quot;&gt;{{cite web |last1=Cole |first1=Kristen |date=12 January 2005 |title=Thriving Mwangi Cultural Center Moves to Larger Home |url=http://www.smith.edu/newsoffice/releases/04-039.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160219130924/http://www.smith.edu/newsoffice/releases/04-039.html |archivedate=19 February 2016 |publisher=Smith College}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-31 |title=Dr. Florence Ng’endo Mwangi: Kenya’s First Female Physician and Champion of Rural Health - |url=https://kenyanhistory.com/dr-florence-ngendo-mwangi-kenyas-first-female-physician-and-champion-of-rural-health/ |access-date=2026-02-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
Iti panagsublina idiay Kenya a kas maysa a kualipikado a mangngagas, ni Mwangi ket linuktanna ti immuna a praktisna, ti [[Karayan Athi (ili)|Karayan Athi]] Klinika,  iti namaga a rehion iti away iti abagatan a daya ti [[Nairobi]] a sadiay isu laeng ti doktor para iti nasurok a 300,000 [[tattao a Maasai]]. Idi 1987 isu ket nangibangon ti Reto a Medikal a Sentro idiay [[Sultan Hamud]].&lt;ref name=&quot;smith&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://libex.smith.edu/omeka/exhibits/show/black-students-alliance/florence-n-gendo-mwangi|title=Florence N'gendo Mwangi · History of the Black Students Alliance at Smith College · Smith Libraries Exhibits|website=libex.smith.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151209211943/http://libex.smith.edu/omeka/exhibits/show/black-students-alliance/florence-n-gendo-mwangi|url-status=dead|archivedate=2015-12-09}}&lt;/ref&gt;

== Dagiti Pammadayaw ==
Dagiti kameng ti Black Students Alliance idiay Smith College ket inaramidda ti kaso para kadagiti kanayonan a pasilidad iti kampus ken, idi 1973, ti Mwangi Cultural Center ket naipasdek ken nainaganan a kas pammadayaw kenkuana.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Student Leadership &amp; Cultural Centers. Mwangi Cultural Center|url=http://www.smith.edu/oma/leadership_mwangi.php|publisher=Smith College|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403191154/http://www.smith.edu/oma/leadership_mwangi.php|archivedate=3 April 2016|access-date=12 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iti dayta a panawen ti sentro ket mabirukan idiay Lilly Hall ngem idi agangay ket nayakar idiay Davis Center idiay Smith College.&lt;ref name=&quot;smithnews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bsasc&quot;&gt;{{cite web|title=The Mwangi Cultural Center|url=http://smithbsa.tripod.com/id14.html|website=The Black Students Alliance of Smith College|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313042844/http://smithbsa.tripod.com/id14.html|url-status=dead|archivedate=13 March 2016}}&lt;/ref&gt; Isu ket napadayawan ti maysa a nadayaw a degree babaen ti Kolehio ti Smith idi 1987.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kelliher |first=Judith |date=May 18, 1987 |title=Trudeau tells graduates to be 'impertinent' |url=https://www.newspapers.com/article/the-morning-union-trudeau-tells-graduate/176126466/ |access-date=July 7, 2025 |work=The Morning Union |pages=15 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Idi 2005, ti Sentro ti Mwangi ket napabaro ken naidedikar manen, nga addaan ti kangrunaan a panagbitla babaen ti balasangna a ni Wangui Mwangi.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Killian |first=Curtis |date=January 31, 2005 |title=Smith College rededicates Mwangi Center |url=https://www.newspapers.com/article/daily-hampshire-gazette-smith-college-re/176127190/ |access-date=July 7, 2025 |work=Daily Hampshire Gazette |pages=3 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

== Personal a biag ==
Pormal a binaliwan ni Mwangi ti naganna manipud ken ni Florence Gladwell idi 1967.&lt;ref name=&quot;kg&quot;&gt;{{cite news|last1=Mwangi|first1=Ng'endo|title=Notice of change of name|url=https://books.google.com/books?id=YORxJVP9-boC&amp;q=ngendo+mwangi&amp;pg=PT1|accessdate=12 March 2016|work=Kenya Gazette|date=3 January 1967}}&lt;/ref&gt;  Isut’ natay gapu iti kanser ti suso idi 1989, idiay Nairobi.&lt;ref name=&quot;smithnews&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=September 6, 1991 |title=Cause No. 901 of 1991 |url=https://books.google.com/books?id=zcSDrdIqCFwC&amp;dq=Ng%27endo+Mwangi&amp;pg=PT10 |journal=Kenya Gazette |pages=1363}}&lt;/ref&gt;

==Dagiti Reperensia==
{{Reflist}}

== Dagiti silpo iti ruar ==

* [https://compass.fivecolleges.edu/islandora/object/smith:1374033 &quot;Florence Gladwell Mwangi, from Kenya, 1961&quot;] (photograph), Smith College Special Collections

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Mwangi, Ng'endo}}</text>
      <sha1>dmfxc3jvvwxj4m1nzgmcj2qm83m2xd0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>