Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk ГӀалгӀай мотт 0 963 74666 73305 2026-06-28T04:28:43Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74666 wikitext text/x-wiki {{Язык | имя = ГӀалгӀай мотт | самоназвание = ({{lang-ru|ингушский язык}}) | страны = [[Эрсече]], [[Казахехье]] | регионы = [[ГӀалгӀайче]], [[ХӀирийче]], кхыяраш | официальный язык = {{tree list}} * {{RUS}} ** {{Флаг|Ингушетия}} [[ГӀалгӀайче]] | регулирующая организация = [[ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт|Оахаранаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт]]<ref>{{cite web |url = http://ingnii.ru/ |title = Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук имени Чаха Ахриева |author = |date = |website = |publisher = ingnii.ru |access-date = 2016-02-26 |lang = ru |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304141250/http://ingnii.ru/ |url-status = live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304141250/http://ingnii.ru/ |date=2016-03-04 }}</ref> | число носителей = {{RUS}}: 501 544 (2021) ([[Население Ингушетии#Достоверность данных|спорно]]) | рейтинг = | статус = [[Метташ дӀа ца довлаш дисара даржаш|мела]]<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1068.html |title = NESCO Atlas of the World's Languages in Danger |access-date = 2015-12-23 |archive-date = 2018-10-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181007021403/http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1068.html |url-status = live }}</ref> | вымер = | категория = [[Евразе метташ]] | классификация = {{Tree list}} * [[Нахско-дагестанские языки|На́хий-селий дезал]] ** [[Нахские языки|На́хий ткъовро]] *** [[Вайнахские языки|Вайнаьха тоаба]] {{Tree list/end}} | письмо = [[ГӀалгӀай йоазув#Кириллица|кириллий]] (1938-ча шерага кхаччалца — [[ГӀалгӀай йоазув#Латиница|латиний]]) | ГОСТ 7.75–97 = инг 205 | ISO2 = inh | ISO3 = inh | цвет = кавказские }} '''ГӀалгӀай мотт''', е '''нана мотт''', иштта '''наьна мотт''' ({{lang-ru|ингушский язык}}) — [[Нахско-дагестанские языки|нахско-селий дезала]] юкъе бодаш бола [[гӀалгӀай]] къаман мотт. [[Даькъасте]] ба лебеш, дукхагӀа [[ГӀалгӀайче]]и [[ХӀирийче]]н [[ГӀалме шахьар]]еи. Цул совгӀа гӀалгӀай мотт ба [[Казахехье|Казахехьа]], иштта нагг-наггахьа [[Туркий мохк|Туркий Мехка]] а, кхыдолча [[Гаргара Малхбоале|Гаргарча Малхбоален]] мехкашка а. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Республике]] гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба. МоцагӀа, гӀалгӀаша шоайла гӀалгӀай мотт шаьра бувцача хана, боккхийча наха оалаш дешаш дар: * «На́на мотт — дунен кор»; * «На́на мотт — Даьла совгӀат»; * «ГӀалгӀай мотт — меттай мотт». == ЦӀи == ГӀалгӀаша шоай меттах йоаккха цӀи, ''гӏалгӏай мотт'' {{МФА2|ʁ|ə|l|ʁ|ɑ|j|пробел|m|o|t}}, [[гӀалгӀай]] цӀераца ювзаенна{{sfn|Nichols|2011|страницы=1}}{{sfn|Куркиев|2005|страницы=5}}{{sfn|Ethnologue}}. ГӀалгӀаша иштта къамаьл деча хана ''вай мотт'' а ''вай наьха мотт'' а оал цох, цу шоллагӀчунца ловш хийла гӀалгӀай бар а [[нохчий мотт|нохчийбар]] а хул{{sfn|Nichols|2011|страницы=1}}<ref name=":2" />. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] йоаккхаш йола цӀи, ''ингушский язык'', ''ингуш''- яха [[Корень (грамматика)|овла]] болаш я, гӀалгӀай къамах йоаккхача цӀера тӀара ба из, ше [[Онгушт]] (Ангушта) цӀера тӀара йоагӀаш. Из овла эрсий меттала XVII-ча бӀаьшера денз лелабеш ба эрсаштеи гӀалгӀаштеи юкъе хьинаре бувзамаш хила дола ма деллинге{{sfn|Nichols|2011|страницы=1}}{{sfn|Куркиев|2005|страницы=5}}. == Классификаци == ГӀалгӀайи нохчийи меттах [[Вайнахские языки|вайнаьха тоаба]] хул [[Нахско-дагестанские языки|нахско-селий дезала]] [[Нахские языки|нахски ткъовронна]] чу а йодаш{{sfn|Nichols|2011|страницы=3}}. ГӀалгӀайи нохчийи метташ къаьстта ши мотт лоархӀаш ба{{sfn|Nichols|2011|страницы=3}}<ref name=":2">{{книга |ссылка = |автор = Alan S. Kaye |язык = en |заглавие = Morphologies of Asia and Africa |год = 2007 |место = Indiana |издательство = Eisenbrauns |том = 1 |страницы = 1173 |страниц = |isbn = 9781575061092}} {{начало цитаты}}«Горные диалекты в некоторых важных отношениях морфологически более сложны. Поскольку горные диалекты чеченского языка описаны плохо, ингушский язык является горным и в соответствующих отношениях очень похож на горные чеченские диалекты, хотя ингушский язык не является диалектом чеченского, а является отдельным языком.»{{оригинальный текст|en|Highland dialects are morphologically more elaborate in some important respects. Since the highland dialects of Chechen are poorly described, Ingush, which is a highland language and in the relevant respects very similar to the highland Chechen dialects, though Ingush is not a dialect of Chechen but a separate language.}}{{конец цитаты}}</ref>{{sfn|Дешериев|1959|страницы=3|quote=Аккинская речь и ингушский язык не соотносимы с диалектами чеченского языка. Ингушский и чеченский языки, несмотря на их большую близость, соотносимы между собой как лингвистические единицы, имеющие определенное сходство и различие.}}. Тайп-тайпарча Ӏилманхоша хьаяхачох, гӀалгӀайи нохчийи метташ {{комм 2|отличаться деш|эргаш}} дале а, шоайла къамаьл деча хана дӀахьакхетадеш хул шинна а къаман наьха къамаьл{{sfn|Дешериев|1967|с=184|quote=Ингушский и чеченский язык так близки между собой, что носители их более или менее хорошо понимают друг друга.}}{{sfn|Дешериев|1963|страницы=84–85}}{{sfn|Мальсагов|1941|с=20|quote=О близости чеченской и ингушской речи, вслед за Усларом повторяют и другие исследователи. 3. К. Мальсагов утверждает: «Чеченское и ингушское [[Наречие (диалектология)|наречия]] отличаются одно от другого довольно значительно, однако, не настолько, чтобы чеченцы и ингуши не могли понять друг друга без предварительной подготовки». Еще более определенно пишет проф. Н. Ф. Яковлев: «Чеченец и ингуш без всяких затруднений понимают друг друга. Такую близость мы видим и в других проявлениях национальной культуры чеченцев и ингушей».}}{{sfn|Nichols|2011|страницы=3|quote=Ingush and Chechen are distinct languages and not mutually intelligible, but because of widespread passive partial knowledge of standard lowlands Chechen by Ingush they function to some extent as a single speech community}}. Нохчий метта [[Ауховский диалект|арарча аьккхийи]] [[Галанчожский диалект|галай чӀожеи диалекташа]] нохчийчоаи гӀалгӀайчоаи юкъера моттиг дӀалоац, тайп-тайпарча меттай белгалонашка йийхкача{{sfn|Дешериев|1963|страницы=84–85}}, иштта нохчий лоамарой диалекташ цхьайолча аспекташка диллача, гӀалгӀай метта тара а я<ref name=":2" />. == Лексикографи == ГӀалгӀай мотт тохкаш, йоазув эттачул тӀехьагӀа, дукха хаттараш доашхаш, новкъостал деш хиннай [[Буро]] тӀа [[1926 шу|1926-ча шера]] хьайийла йола ГӀалгӀай хьалхара Ӏилман-тохкама институт. [[Лоамарой халкъан дешара практикан институт]]е курсаш яьхай гӀалгӀай мотт хьеха кийчбаьча хьехархоша. ГӀалгӀай метта лексикографех болх дӀаболабаьр ва [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|Малсаганаькъан Зоврбик]]. 1925-ча шера цо арахийцад ГӀалгӀай метта грамматика шийца хьалхара гӀалгӀай-эрсий дошлорг долаш. Цу тӀа хиннад 2010 дош, иштта цунна юкъеяхай 118 этноними, антропоними, топоними. ДӀахо ара мел хийцача лексикографе балхашта лард хиннай П. К. Услареи Малсаганаькъан Зоврбикеи арахийца дошлоргаш. 1920—1940 шерашка арадаьннад [[Ужахьанаькъан Гаке Мухьмад|Ужаханаькъан Мухьмада]], Малсаганаькъан И., Малсаганаькъан М. арахийца дошлоргаш. [[1942 шу|1942-ча шера]] Оздой И. арадаьккхад гӀалгӀай хьалхара орфографически дошлорг, 5680 дош юкъедолаш. Эггара хьалха эрсий-гӀалгӀай дошлорг арадаьккхар ва Малсаганаькъан И. Цу дошлорго чулаьцад 6989 дош. 1930-ча шерашка эттай гӀалгӀай терминологи. 1933-ча шера араяьннай ГӀалгӀай терминологе гуллама ши номер: цхьа номер 1933-ча шера маьтсела беттеи, шоллагӀйола номер цу шера аьтинга беттеи. Хьалхарча гуллама юкъеяхай Жамботанаькъан И. гулаяь 331 математикан термин, шоллагӀча гуллама юкъе [[Малсаганаькъан Дахий Дошлакъа|Малсаганаькъан Дошлакъас]] гулъяь делопроизводствон терминаш хиннай, иштта [[Овшанаькъан Дреса Мухьмад|Овшанаькъан Мухьмада]] гулъяь физикан географех йола терминаши. 1961-ча шера Оздой И. А. Чокаев К. З. арахийцад лоаца эрсий-нохч-гӀалгӀай юкъара-политически терминай дошлорг-{{комм 2|справочник|хоамашка}}. [[1960 шу|1960-ча шера]] а дешаш тохкаш иштта дукха балхаш даьд{{sfn|Куркиев|1979|с=}}. == Баржар == ГӀалгӀай мотт гӀалгӀаша лебеш бола мотт хиларга хьежжа, ГӀалгӀайчеи цунна йисте дадача лаьтташкеи бувцаш ба из{{sfn|Nichols|2011|страницы=1}}, цу лаьттаех да [[ХӀирийче]] уллача [[ГӀалме шахьар]]а доазув{{sfn|Сигаури|2016|с=159|quote=II.3. Способ расселения этнической общности: На территории Республики Ингушетия — компактный; на территории Республики Северная Осетия-Алания — анклавный (Пригородный район); по субъектам РФ, странам ближнего и дальнего зарубежья — дисперсный. II.4. Традиционная территория проживания: Республика Ингушетия, Пригородный район Республики Северная Осетия-Алания»}}. ЗӀилбухехьа гӀалгӀай метта ареал [[Грузинский язык|гуржийчунца]] доазув долаш я, малхбузехьа — [[Осетинский язык|хӀирийчунца]], малхбоалехьа — [[Чеченский язык|нохчийчунца]]. ГӀинбухехьа цунна хьатӀая́даш я [[Кабардино-черкесский язык|гӀаьбартий-черсийи]], [[Ногайский язык|ноагӀойи]], [[Кумыкский язык|гӀумкийи]] меттай ареалаш, XVI-ча бӀаьшера денз [[эрсий мотт|эрсийчун]] а{{sfn|Nichols|2011|страницы=1}}. [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]], [[Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|РСФСР]]-е гӀалгӀай мотт ховш 212 000 саг хиннав, царех 164 000 саг [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР-е]] хиннав, 32 000 саг — [[ХӀирий АССР]]-е{{sfn|Сигаури|2016|с=160}}. [[Всероссийская перепись населения (2002)|2002-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]], [[Эрсече]] из ховш 405 000 гаргга саг хиннав, царех 358 000 ГӀалгӀайче хиннав, вож 21 000 — ХӀирийче{{sfn|Сигаури|2016|с=160}}. [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера дӀаязбаьчох]], Эрсече 444 000 саг хиннав гӀалгӀай мотт бувцаш<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-05.pdf |url-status = live |title = Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 5. Владение языками населением Российской Федерации |website = Всероссийская перепись населения 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724111236/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-05.pdf |archive-date = 2013-07-24 |access-date = 2023-04-03}}</ref>; [[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020—2021-ча шера]] — 501 544 человек<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = |url = https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |title = Том 4. Национальный состав и владение языками. Таблица 4. Владение языками и использование языков населением |website = Всероссийская перепись населения 2020 года |access-date = 2023-05-13 |archive-date = 2020-01-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |date=2020-01-24 }}</ref>. == ГӀалгӀай алапат == {{основная статья|ГӀалгӀай йоазув}} XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана гӀалгӀай метта йоазув [[арабское письмо|Ӏарбийчунца]] хиннад. [[Октябрьская революция|Ардара бетта революци]] хилча, [[Мальсагов, Заурбек Куразович|Малсаганаькъан Кураза Зоврбика]] хьалха а латташ [[латиница|латиний]] йоазон ларда тӀа йоазув эттад 1923—1928-ча шерашка массехказза из хувца а хувцаш, тӀаккха 1928—1938-ча шерашка юкъара нохч-гӀалгӀай алапат хиннад из. 1928-ча шерара гӀалгӀай алапат<ref>Мальсагов, З. Культурная работа в Чечне и Ингушетии в связи с унификацией алфавитов. Владикавказ, 1928</ref>: '''A a, Æ æ, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ņ ņ, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ü ü, V v, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.''' 1938-ча шера гӀалгӀай метта алапат [[кириллица|кириллий йоазона]] тӀа даьккхад. ''ХӀанзара гӀалгӀай алапат''<ref>ГӀалгӀай-эрсий дошлорг (Ингушско-русский словарь). Нальчик, 2009. ISBN 978-5-88195-965-4</ref>: {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Аь аь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГӀ гӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кх кх | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КӀ кӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПӀ пӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТӀ тӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ХӀ хӏ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦӀ цӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀ чӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Яь яь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӏ I |} == Лексика == ГӀалгӀай дешаш овланга дийхкача, цаӀаш хьалха денз хьадоагӀа гӀалгӀай дешаш да, вожаш тӀаийдаь да. Хьалха денз хиннарех лоархӀ массадолча нахски къамашта юкъара дола дешаш, масала, ''корта, букъ, нах, даха, дика,'' иштта кхыдараш а, цул совгӀа духхьала гӀалгӀай мара доаца дешаш а да, масала, ''хьоар'', ''чӀега'', ''нӀана'', иштта кхыдараш а{{sfn|Дешериев, Дешериева|1999|с=196}} [[Октябрьская революция|Ардара бетта революци]] хиллалца гӀалгӀай метта тӀаийдеш дола дешаш дукхагӀча даькъе эрсийи, гӀумкийи, гуржийи, хӀирийи, [[фаьрсий мотт|фаьрсийи]], [[Арабизмы в ингушском языке|Ӏарбийи]] дешаш хиннад. Уж дерригаш а багах дӀадеча къамаьлаца хьаэцаш хиннад дукхагӀа мел йолча хана. Эрсий метта тӀара багах хьаийца дешаш гӀалгӀай меттала хувца а луш эттад: ''пувдар'' < «пудра»; ''кийла'' < «кило»; ''эпсар'' < «офицер», иштта дӀахо. ТӀехьагӀа [[Союз Советских Социалистических Республик|советий Ӏаьдал]] эттачул тӀехьагӀа гӀалгӀай метто тӀаийдаь эрсий дешаш политикацеи Ӏилманца-техникацеи дувзаденна хиннад, чудоахача хана шоаш долчча тайпара чудоахаш а хиннад уж{{sfn|Дешериев, Дешериева|1999|с=196}}. == ГӀалгӀай меттала хоам боаржабу гӀирсаш == [[Файл:Ingush language at the beginning of the 20th century.webm|мини|300px|справа|ГӀалгӀай меттала дӀаяздаь дола «бегаш зоахалол» яха шира Ӏаьдал, XX-ча бӀаьшера юхьиг]] * Телевидении радиои # [[Ангушт (радио)|«Ангушт» радио]] # [[Ингушетия (национальное телевидение)|Къаман телерадиокомпани «Магас»]] # [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК ГӀалгӀайче]] * Газеташ # «[[Сердало]]» (мехка газет, 1923-ча шера денз) # «Ачалкхен колхозхо» (''Ачалукский колхозник'', [[Ачалукский район|Ачалкхен шахьар]], 1941 шу) # «Байракх» (''Знамя'', [[Первомайский район (Чечено-Ингушская АССР)|Первомайски шахьар]], 1958—1960 шераш) # «Къахьегама байракх» (''Знамя труда'', Шолжа территориальни колхоза-совхоза [[урхале]], 1962—1963 шераш) # «Ленина байракх» (''Ленинское знамя'', [[Наьсарен шахьар]], 1958 шу) # «Наьсарен колхозхо» (''Назрановский колхозник'', Наьсарен шахьар, 1939—1943 шераш) * Журналаш # «[[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]» (''«Радуга»'', бетт-бетта арадувл, берий, 1986-ча шера денз) # «Молодёжь Ингушетии» (2002 шу) # «Даймохк», кӀир-кӀира [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьаре]] арадувл (2006-ча шера денз). # [[Литературан ГӀалгӀайче]] {{Иновики|inh|ГӀалгӀай википеди|гӀалгӀай меттала|2018}} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья |автор = Газиков Б. |ссылка = |заглавие = К истории ингушской письменности |ответственный = Гл. ред. М. Озиев |издание = [[Сердало]] |тип = газ |место = Назрань |издательство = Инг. полиграфкомбинат |год = 1997 |месяц = 06 |число = 12 |номер = 38 |страницы = 3 |ref = Газиков }} * {{книга |автор = [[Дешериев, Юнус Дешериевич|Дешериев Ю. Д.]] |часть = Нахские языки |заглавие = Языки народов СССР |язык = ru |ссылка = http://apsnyteka.org/3926-Yazyki_narodov_SSSR_4_Iber_kavkaz_yazyki_1967.html |ответственный = [[Бокарёв, Евгений Алексеевич|Бокарёв Е. А.]], [[Ломтатидзе, Кетеван Виссарионовна|Ломтатидзе К. В.]] |место = М. |издательство = Наука |год = 1967 |том = 4: Иберийско-кавказские языки |страниц = 713 |страницы = 184—246 |ref = Дешериев }} * {{книга |автор = [[Дешериев, Юнус Дешериевич|Дешериев Ю. Д.]] |язык = |заглавие = Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов |ссылка = https://dzurdzuki.com/download/desheriev-yu-d-sravnitelno-istoricheskaya-grammatika-nahskih-yazykov-1963/ |место = Грозный |год = 1963 |издательство = Чечено-Ингушское книжное издательство |ref= Дешериев }} * {{книга |автор = Дешериев Ю. Д., Дешериева Т. И. |ссылка часть = http://www.philology.ru/linguistics4/desheriev-desherieva-99.htm |часть = Ингушский язык |ссылка = https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/4415432/mod_folder/content/0/Línguas%20do%20Cáucaso/Кавказские%20Языки.pdf |язык = |заглавие = Языки мира: Кавказские языки |ответственный = Отв. ред.: [[Алексеев, Михаил Егорович|М. Е. Алексеев]] |место = М. |издательство = Academia |год = 1999 |страницы = 187—196 |страниц = 480 |isbn = 5-87444-079-8 |ref = Дешериев, Дешериева }} * {{книга |автор = [[Джавахишвили, Иван Александрович|Джавахишвили И. А.]] |ссылка = https://digitallibrary.tsu.ge/book/2021/sep/books/javaxishvili_kartuli_2.pdf |заглавие = ქართული ერის ისტორიის შესავალი |язык = ka |ответственный = |место = Тб. |издательство = Мецниереба |год = 1937 |страниц = 754 |том = 2 |ref = Джавахишвили }} * {{книга |автор = Имнайшвили Д. С. |часть = Основные и послеложные падежи в ингушском языке |язык = en |заглавие = {{comment|Изв. ИЯИМК|Известия Института языка, истории и материальной культуры им. Н. Я. Марра Грузинского филиала Академии наук СССР}} | место = Тбилиси | год = 1942 | том = XII }} * {{книга |автор = Куркиев А. С. |язык = |заглавие = Основные вопросы лексикологии ингушского языка |место = Грозный |год = 1979 }} * {{книга |автор = [[Мальсагов, Дошлуко Дохович|Мальсагов Д. Д.]]  |ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-d-d-checheno-ingushskaya-dialektologiya-1941-g/ |язык = ru |заглавие = Чечено-ингушская диалектология и пути развития чечено-ингушского литературного (письменного) языка |место = Грозный |год = 1941 |ref = Мальсагов }} * {{книга |автор = Мальсагов 3. К. |язык = |заглавие = Грамматика ингушского языка |издание = Изд. 2-е |место = Грозный |год = 1963 }} * {{книга |автор = Мальсагов X. С.-Г. |язык = |заглавие = Происхождение ингушских фамилий, тейповых общин и роль ингушского языка в языковой семье мира |место = Назрань |год = 2004 }} * {{книга |автор = Оздоев И. А., Озиев С. А. |язык = |заглавие = Грамматика ингушского языка |ссылка = |ответственный = |издание = Ч. 1 |место = Грозный |издательство = |год = 1958 }} * {{книга |автор = Оздоев И. А. |язык = |заглавие = Синтаксис ингушского литературного языка. (Простое предложение) |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 1964 |страницы = |страниц = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Сигаури, Илесс Мутусович|Сигаури И. М.]] |часть = Ингушский язык |язык = |заглавие = Язык и общество: энциклопедия |ответственный = [[Михальченко, Вида Юозовна|В. Ю. Михальченко]] |ссылка часть = https://iling-ran.ru/library/sociolingva/2016_jazyk_i_obschestvo.pdf#page=159 |год = 2016 |место = М. |издательство = Азбуковник |страницы = 159—164 |isbn = 978-5-91172-129-9 |ref = Сигаури}} * {{книга |автор = [[Яковлев, Николай Феофанович|Яковлев Н. Ф.]] |язык = ru |заглавие = Ингуши. Популярный очерк |место = М.; Л. |издательство = «Красный Пролетарий» |год = 1925 |страницы = 136 |ref = Яковлев }} * {{книга |автор = [[Яковлев, Николай Феофанович|Яковлев Н. Ф.]] |ссылка = https://dzurdzuki.com/download/yakovlev-n-yazyki-i-narody-kavkaza-1930/ |язык = ru |заглавие = Языки и народы Кавказа: Краткий обзор и классификация |место = Тф. |издательство = ЗАККНИГА |год = 1930 |страниц = 70 |ref = Яковлев }} * {{книга |ref = Nichols |ссылка = http://escholarship.org/uc/item/3nn7z6w5 |автор = [[Николс, Джоханна|Nichols, Johanna]] |язык = |заглавие = Ingush Grammar |год = 2011 |место = Berkeley |издательство = University of California Press |isbn = 978-0-520-09877-0}} * {{книга |автор = Егоров О. |часть = Чечено-ингушская лексика |заглавие = Caucasica: Кавказоведение. Страницы прошлого. По материалам архива и библиотеки Северо-Кавказского горского историко-лингвистического научно-исследовательского института им. С. М. Кирова (1926–1937) |язык = ru |ссылка = |ответственный = Сост.: Штайн К. Э., Петренко Д. И. |издание = |место = Ростов-на-Дону |издательство = ИП К. Р. Попов «Полиграф-Сервис» |год = 2017 |страницы = 697–703 |страниц = 1148 |isbn = 978-5-9906581-7-2 |doi = |тираж = |ref = Егоров }} === Дошлоргаш === * {{книга |автор = Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Тариева Л. У. |язык = |заглавие = Ингушско-русский словарь |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Нальчик |издательство = |год = 2009 |страницы = |страниц = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Джамалханов 3. Д., [[Мациев, Ахмат Гехаевич|Мациев А. Г.]], Оздоев И. А. |язык = ru |заглавие = Ингушско-чеченско-русский словарь |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 1962 |страницы = |страниц = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Куркиев А. С. |язык = |заглавие = Ингушско-русский словарь |викитека = |ответственный = |издание = |место = Магас |издательство = «Сердало» |год = 2005 |страницы = |страниц = 544 |isbn = 5-94452-054-X |тираж = 5000 |ref = Куркиев}} * {{книга |автор = Оздоев И. А. |язык = |заглавие = Русско-ингушский словарь |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М |издательство = |год = 1980 |страницы = |страниц = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Николс, Джоханна|Nichols, Johanna]] |язык = |заглавие = Ingush-English and English-Ingush dictionary (Ghalghaai-ingalsii, ingalsii-ghalghaai lughat) |ссылка = |ответственный = |издание = |место = London, New York |издательство = Routledge Curzon |год = 2004 |страницы = |страниц = |isbn = 0-415-31595-6 |тираж = |ref = Николс }} == ТӀатожвамаш == * ''Интернет-проект «ГӀалгӀайче: Исторически параллель»'' [https://ghalghay.com/category/%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/ — ГӀалгӀай Мотт] * {{БРЭ|статья=Ингушский язык|автор=З. М. Молочиева|ссылка=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2007922|архив=https://web.archive.org/web/20161014044620/http://bigenc.ru:80/linguistics/text/2007922|архив дата=2016-10-14}} * {{cite web |author = |lang = |url = https://www.ethnologue.com/language/inh/ |url-status = live |archive-url = |archive-date = |title = Ingush |website = [[Ethnologue]] |ref = Ethnologue}} {{Нахские языки и диалекты}} {{Нахско-дагестанские языки}} {{Государственные языки России}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай мотт]] [[ОагӀат:Эрсечен метташ]] {{Хержа статья}} 689zdlrvq924g3hnw390dzubcjh3t1q Лелейк 0 1210 74670 58356 2026-06-28T06:36:59Z Amherst99 743 /* */ 74670 wikitext text/x-wiki [[File:Buberel Coronation coach Catherine the Great.jpg|thumb|300px|Эрмитаже латта Екатеринай лелейк]] '''Лелейк''' е '''говра экипаж''' ({{lang-ru|каре́та}} хьадаьннад {{lang-it|carreta}} яхача дешах, из ший аргӀах хьадаьннад ← {{lang-la|carrus}} яхача дешах, цун маӀан хиннад – «гӀудалкх») — тӀера къайла йола пассажирий гӀудалкх я [[Ӏад (транспорт)|Ӏадаш]] ({{lang-ru2|рессораш}}) доахкаш. Эггара хьалхагӀа лелейка кузов оасаех (тӀехкарех) охкаш хиннаб. ТӀехьагӀа, XVIII бӀаьшарен духара денз кузова кӀалха пуржинаш оттадеш хиннад. XIX бӀашарен духара денз Ӏадех (рессорех) пайда эцаш леладе доладеннад. КасттагӀа лелейкаш лелайора саго шийна пайда эцара духьа, амбакъда тӀехьара юкъерча бӀаьшаренашкара денз Европе уж лелае йолайир юкъара транспорт а санна. Хьокхама ала йиш я [[Дилижанс|дилижанс]]. Эггара яьржа дилижанса кеп лархӀа йиш я пошта лелейк ({{lang-ru2|почтовая карета}}). == ТӀатовжамаш == * {{ВТ-ЭСБЕ|Экипажное_дело}} * {{Даль|Карета}} [[Category:!Main category|Л]] [[Category:Транспорт]] 6rab1vwxib78mp0wf0obc5v50kisn0e Кхазар 0 1583 74668 71461 2026-06-28T05:53:54Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74668 wikitext text/x-wiki [[File:Ribes rubrum 1.jpg|thumb|<br /> [[ЦӀе кхазар]] ''(лат. Ríbes rúbrum)''<br /> <br /> '''Домен:''' Эукариоташ<br /> '''Паччахьалкхе:''' [[БаьцовгӀаш]]<br /> '''Ралс:''' [[Зиза тохаш дола]]<br /> '''Класс:''' [[Ши дакъа дола]]<br /> '''АргӀа:''' [[Лагаз зизай]]<br /> '''Дезал:''' [[КӀудилга]]<br /> '''Тайпа:''' [[Кхазар]]]] {{значения}} {{Таксон | image file = Ribes sanguineum.jpg | image title = Цветки смородины кроваво-красной | image descr = Цветки {{bt-ruslat|Смородина кроваво-красная{{!}}смородины кроваво-красной|Ribes sanguineum}} | regnum = Растения | parent = Grossulariaceae | rang = Род | latin = Ribes | author = [[L.]], 1753 | typus = {{bt-latrus|Ribes rubrum|aut=L., 1753|txt=<ref name="ING">{{ING}}</ref>|Смородина красная}} | wikispecies = Ribes }} '''Кхазар''' ({{lang-la|Ríbes}}, {{lang-ru|Сморо́дина}}) — [[Крыжовниковые|КӀудилга]] (Grossulariaceae) [[семейство|дезала]] чура [[двудольные|ши дакъа долча]] [[цветковые растения|зизай ]] [[баьцовгӀа|баьцовгӀий]] [[род (биология)|ваьр]]. == ЦӀи == Ваьра Ӏилман латиний цӀи, ''Ríbes'', [[Ӏарбий мотт|Ӏарбий]] ''رِيبَاس'' [ри́ба́с] яхача тӀара йоагӀаш я, цхьабакъда Ӏарбий меттала лордий чӀегӀаш миста йолча баьцовгӀах йоаккх из цӀи — [[ревень|ревенах]], кха́зарах ца йоаккхаш. Ӏарбий [[ХӀиспани|ХӀиспанехьа]] Ӏочубаьхкача хана кӀала миста комараш йолаш я́гӀача кха́зара́ дӀатӀаяьннай из цӀи харцахь, кхазарах Ӏарбий метта боккъонца йоаккха цӀи كِشْمِش я{{Sfn|Пояркова|1939}}. Эрсий ваьра цӀи хьалхаславаьний ''смород, смрадъ'' яхача овла тӀара йоагӀаш я, хьадж яхача дешаца дувзаденна да цун маӀан — кхазара лордий чӀоагӀа хьадж бахьан долаш тиллалга лоархӀа из. == Ботаникан Ӏолистар == {{Основной источник|{{Sfn|Пояркова|1939}}|{{sfn|Андреева|2005}}}} Ваьра кепаш [[кустарник|кӀотаргаш]] я, тӀаккха [[Побег (ботаника)|мергӀаш]] шаьра е кӀарцхалаш дагӀаш хул. [[ГӀа]]ьнаш арг-аргӀагӀа йолх. [[Цветок|Зизаш]] е кхал-маӀа да, е къаьст-къаьста кхали маӀеи да. Зизай пхи дакъилг да. Зиза мотт чусетта ба, завязаца вӀашкалета я, йисташка дукхагӀа йолча хана баьццара дола 5 [[чашелистик|ка́дагӀа́лг]] хул цох. Зиза гӀа́лгаш а пхиъ да, дерригаш мукъа да. [[Тычинка|Домлелхоргаш]] а ишттал да. Завязь цхьа бӀы болаш да{{sfn|Андреева|2005}}, кхычар яхачох, ши бӀы болаш да{{Sfn|Пояркова|1939}}, дукха ги доаллаш. БӀоагӀилг шиъ ба. <br> [[Формула цветка|Зизан формула]]: {{Nobr|<math>\ast K_{4-5} \; C_{4-5} \; A_{4-5} \; G_{(2-4)}</math>}}. Зизан оттам стабильни бац. Кхазара [[сом]] дукха хий доалла [[ягода (ботаника)|комар]] я. Комара бухье йокъаенна [[околоцветник|зизагонахье]] ягӀаш хул. == Яржари экологии == Ваьра [[викал]]аш шинна а ахбура гӀинбухерча гӀаьххьача зона чу хул, иштта Юккъерча а ЗӀилбухерча а Америкеи ГӀинбухерча Африкеи. 50 кеп гаргга [[Европа|Европеи]], [[Азия|Азеи]], [[Северная Америка|ГӀинбухерча Америкеи]] я, царех цхьаяраш-м [[гӀара]]н [[зӀилбухе]]хьа а Ӏойолх [[Анды|Андашка]] гӀолла [[Магелланов пролив|Магеллана форда оасага]] а кхоачаш. [[Европейская часть России|Эрсечен Европерча даькъе]] йоаллача [[аре|ара]] кхо акха кеп ягӀа, [[Кавказ]]е — 6, царех доккхагӀа дола таьрахь [[Сибирь|СибарегӀа]] дагӀа, къаьстта [[Восточная Сибирь|Малхбоалехьарча]] чу. <!-- СОДЕРЖАНИЕ РАЗДЕЛОВ ОТНОСИТСЯ НЕ К ИНФОРМАЦИИ ПО БОТАНИЧЕСКОМУ ВИДУ «СМОРОДИНА», НО К КУЛЬТИВИРОВАНИЮ НЕКОТОРЫХ ФОРМ В СЕЛЬСКОМ ХОЗЯЙСТВЕ. === Биологические особенности === {{стиль раздела}} {{глобализировать}} === Экология === Наилучшей [[Почва|почвой]] для роста смородины считается чернозёмный [[суглинок]], но она может расти и на других почвах, как лёгких, так и плотных, лишь бы место было плодородным и влажным; для соблюдения первого условия лёгкие и малоплодородные почвы хорошо удобряют через 2—3 года и, кроме того, в течение [[лето|лета]] поливают жидкими [[Удобрение|удобрениями]], чтобы сохранить [[влажность]] в почве; в сухой местности следует высаживать смородину не на грядках, а в канавках (красная и белая смородина легче переносят сухость почвы, чем чёрная). Одновременно с удобрением производят глубокую обработку почвы на 45—55 см; между растениями же земля разрыхляется каждый год. Некоторые советуют на лето поверхность гряд покрывать слоем [[навоз]]а. Что же касается местоположения, то кусты смородины рекомендуется сажать на открытом, освещённом [[солнце]]м месте. С той же целью расстояние между кустами должно быть не менее метра, чтобы они не [[тень|затеняли]] друг друга, иначе получаются мелкие и щуплые ягоды. [[Файл:Ribes petraeum Sturm51.jpg|thumb|left|{{bt-ruslat||Ribes petraeum}}. {{Bot.ill.|2}}]] Смородину, как и крыжовник, размножают [[Черенок|черенками]] и отводками; черенки обычно срезают [[осень]]ю, по опадании листьев, с сильных кустов, под самым глазком, затем складывают их на зиму в погреб и [[весна|весной]] высаживают, как только оттает земля, в тенистом месте. В тёплом [[климат]]е черенки сажают и осенью. Размножение травянистыми отводками производят в [[июль|июле]], предварительно надрезав [[кора|кору]]. Посадка смородины производится лучше всего в [[август]]е в грядки или канавы, наполненные смесью земли с навозом. После посадки, если [[погода]] сухая, производится 2 раза в [[неделя|неделю]] поливка, не менее 1 ведра на куст. Поверхность почвы покрывается навозом и слоем [[солома|соломы]]. Обрезка (весной) состоит в укорочении молодых [[ветвь|ветвей]] на 5—6 глазков и удалении старых ветвей. Каждый куст должен иметь самое большее 10—15 ветвей различных [[возраст]]ов. Старые ветви надо удалять, потому что самые крупные ягоды получаются на 3—5-летних ветвях, вторая — до 1 м). Последняя форма выводится [[Прививка (ботаника)|прививкой]] (копулировкой) на американской жёлтой смородине (''Ribes Aureum Pursh'') или, в редких случаях, на чёрной смородине. В северных районах страны опасно выводить штамб выше 70 см.{{-}} --> == Классификаци == {{Основной источник|<ref name="WFOPL">{{cite web|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-4000033210-2023-12?page=1|website=[[WFOPL]]|access-date=2024-03-18|lang=en|title=Ribes L.|archive-date=2024-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318103839/https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-4000033210-2023-12?page=1|url-status=live}}</ref>}} === Таксономи === {{bt|'''Ribes'''|[[L.]]}}, 1753, [[Sp. Pl.]] : 200 '''Кхазар''' яха ваьр {{bt-ruslat|КхераэттӀа зизай|Saxifragales}} аргӀан {{bt-ruslat|КӀудалга|Grossulariaceae}} дезалах я. {{WFOPLon|декабрь|2023}} хиннача хьалах [[Система APG IV|APG IV системагӀа]] йола кладограмма: {{Таблица12211 |a=клада '''[[Цветковые растения|Зизай баьцовгӀаш]]''' |b1=порядок '''[[Камнеломкоцветные|КхераэттӀа зизай]]''' |b2= кхы а зизай баьцовгӀай 63 аргӀа |c1=кхы а 14 дезал |c2='''[[Крыжовниковые|КӀудилга]]''' дезал |d=род '''Кхазар''' |e=205 бакъъяь кепи бакъъелга хьежа 84 кепи |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} [[Файл:Ribes alpinum - berries (aka).jpg|thumb|''[[Смородина альпийская|Лоамашкара кхазар]]'']] [[Файл:Ribes aureum20120505 03.jpg|thumb|''[[Смородина золотистая|Дошо кхазар]]'']] [[Файл:Ribes cereum var cereum 2.jpg|thumb|''[[Смородина восковая|Боалоза кхазар]]'']] [[Файл:Ribes divaricatum 5378.JPG|thumb|''[[Смородина растопыренная|ДӀахьаягӀа кхазар]]'']] [[Файл:Ribes-nigrum.JPG|thumb|''[[Смородина чёрная|Ӏаьржа кхазар]]'']] [[Файл:Grosello rojo (Ribes rubrum), Múnich, Alemania, 2012-06-07, DD_01.jpg|thumb|''[[Смородина красная|ЦӀе кхазар]]'']] [[Файл:Ribes sanguineum blossom (aka).jpg|thumb|''[[Смородина кроваво-красная|ЦӀий мо цӀе кхазар]]'']] [[Файл:Grosella espinosa (Ribes_uva-crispa), Múnich,_Alemania, 2012-06-07, DD 01.jpg|thumb|''[[Крыжовник обыкновенный|Массаза хула кӀудилг]]'']] <!-- === Сорта смородины === Из вида красной смородины получены многочисленные разновидности с красными, розоватыми, белыми и полосатыми ягодами. Вот основные из них. * Красные сорта: ** ''A Grappe Rouge'' — красная голландская, обыкновенная садовая с не очень крупными ягодами, хорошо подходящими при приготовлении [[вино|вина]]. ** ''Boulogne'' — с крупными ягодами. ** Брусковая — огромный куст с большой плодовитостью, ягоды имеют кисловатый вкус. ** Вишнёвая — с маленькой кистью и небольшой плодовитостью куста. ** ''Imperiale Rouge'' — с крупными кистями и ягодами и высоким кустом. ** Бессемянные — с кистями средней величины. ** ''Knights'' — сладкая, с ягодами слегка кисловатыми. ** ''Prince Albert'' — плодородный сорт с ягодами отличного вкуса. ** ''Ruby Castle'' — высоко плодородная с кисловатыми ягодами. ** ''Roem v. Harlem'' (иначе ''Кавказская'') — крупные ягоды, большой куст. ** ''La Hative'' — скороспелая, ягоды которой поспевают раньше других сортов, плоды средней величины, отличного вкуса. ** ''Versailles'' — имеет крупные ягоды, кисловатые на вкус, кустарник высокой плодородности. ** Грушевидная — с крупными яйцевидными ягодами. ** Выставочная — с очень крупными шаровидными ягодами приятного вкуса, ягоды держатся в совершенно свежем виде до опадания листьев. * Розовые сорта: ** Голландская розовая — с длинными кистями и небольшими ягодами хорошего вкуса. ** ''Champagner'' — с короткими кистями и крупными кисловатыми ягодами. * Белые сорта: ** Белая вишневая — с большими кистями и крупными ягодами. ** ''Blanche Transparente'' — громадной плодородности при средней величине ягод. ** ''Imperiale Jaune'' — чрезвычайной плодовитости, при крупных кистях и ягодах. ** ''Perie Blanche'' — желтоватые ягоды отличного качества. * Полосатые сорта: ** ''Gloire des Sablons'' — ягоды бледно-розового цвета с красноватыми полосками. ** ''Perle Strie'' — полосатая жемчужная с длинной кистью и белыми ягодами с красными полосками. * Чёрная смородина (''Ribes Nigrum L.'') включает в свой вид следующие сорта: ** ''Bong up Black'' — английского происхождения крупноплодный сорт. ** ''Ogdens Black Currant'' — сходный с предыдущим. ** ''Cassis de Maples'' — превосходный неаполитанский сорт. ** Русская крупноплодная огородная — выносливое растение, но с ягодами средней величины. ** ''Victoria'' — с мелкими ягодами. ** Жёлтоплодная — ягоды, наиболее пригодные для наливки. ** Борцоволистная — с крупными ягодами и глубокорассечёнными листьями. ** Пестролистная — с мелкими ягодами и крупными, испещрёнными белыми полосками, листьями — декоративное растение. // Это нужно переносить в статьи о соответствующих видах смородины. И править, править, править. Borealis55, 19/3/2013. --> == ЛоархӀами пайда эцари == Цхьайолча кепий {{комм 2|сорташ|тайпаши}} кепашта юкъера гибридаши комар-[[плодовые культуры|сомий товшхалаш]] санна кхеяш я. ЦӀена комар яарал совгӀа царех иштта [[варенье|кхехкам]]аш а, желе а, пастила а, мармелад а, [[сироп|мезамотт]] а, цул совгӀа корта бохабу малараш а (чхьагӀараш, них) кийчду. ГӀаьнехи сомехи [[отвар|къийи]] [[чай]]и кийчдеш леладу, иштта дулхахи чкъаьрахи [[приправа|чам тоабеш]] а то́х. Кхазара дуккха йола кепаш [[Медоносы|модз доалла]] баьцовгӀаш я{{sfn|Абрикосов|1955}}. Ӏаьржача кхазара сок Ӏалама [[Пищевые красители|кхачан басараш]] хьадеш етт. [[Сосна|Дийхка]] ахкаргаш дувла мукх хулийта ''Cronartium ribicola'' яхача жӀаленускала (вара) дай-юкъархой ба<ref>{{cite web|title=Пузырчатая ржавчина сосны|url=https://gardenmodern.ru/puzyrchataya-rzhavchina-sosny/|website=GardenModern|access-date=2023-01-17|archive-date=2023-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117112907/https://gardenmodern.ru/puzyrchataya-rzhavchina-sosny/|url-status=live}}</ref>. == Дуне тӀа кхеяр == [[Эрсече]]и [[Полхехье]]и кхазар эггара дукхагӀа кхеяш дола мехкаш да. Эггара дукхагӀа кхазар кхеяш бараш (тоннаш)<ref>[https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL ФАО Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН]</ref>. {| class="wikitable" |- ! Номер !! Мохк !! 1992 !! 2013 !! 2023 |- | 1 || {{Флагификация|Россия}} || 155000 || 372700 || 531240 |- | 2 || {{Флагификация|Польша}} || 213406 || 198459 || 129700 |- | 3 || {{Флагификация|Украина}} || 17992 || 26610 || 22840 |- | 4 || {{Флагификация|Великобритания}} || 30800 || 16986 || 15326 |- | 5 || {{Флагификация|Франция}} || 9781 || 10946 || 12890 |- | 6 || {{Флагификация|Германия}} || 170000 || 12658 || 12600 |- | 7 || {{Флагификация|Нидерланды}} || 1600 || 6155 || 7760 |- | 8 || {{Флагификация|Новая Зеландия}} || 2700 || 9348 || 4963 |- | 9 || {{Флагификация|Австрия}} || 21710 || 2798 || 3430 |- | 10 || {{Флагификация|Литва}} || 2647 || 2700 || 2720 |- | 11 || {{Флагификация|Азербайджан}} || 300 || 2000 || 2244 |- | 12 || {{Флагификация|Венгрия}} || 15844 || 3380 || 2230 |- | 13 || {{Флагификация|Узбекистан}} || 1000 || 1600 || 1669 |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{ФлораСССР|том=9|стр=226-267|часть=Род 713. Смородина — Ribes L.|ref=Пояркова}} * {{Анненков|Ribes}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Смородина|том=XXXa}} * {{статья|автор= Вавилов А. С. |заглавие= Чудо-ягода (о смородине лежачей, или моховке)|ссылка= |язык= |издание= [[Наука и жизнь]] |тип= журнал |год= 1988 |номер= 7 |страницы = 94}} * {{статья|автор = Турова А., Сапожникова Э. |заглавие = О пользе чёрной смородины |ссылка = |язык = |издание= [[Наука и жизнь]] |тип= журнал |год= 1988 |номер= 7 |страницы = 92—93}} * {{книга|автор=Андреева И. И., Родман Л. С.|заглавие=Ботаника|издание=3-е, перераб. и доп |место=М.|издательство=Колос|год=2005|страницы=428|страниц=528|isbn=5-9532-0114-1|ref=Андреева}} * {{книга|автор=Абрикосов Х. Н. и др.|часть=Смородина|заглавие=Словарь-справочник пчеловода|ссылка=|ответственный=Сост. Федосов Н. Ф|место=М.|издательство=Сельхозгиз|год=1955|страницы=342|ref=Абрикосов|archive-url=|archive-date=}} == ТӀатовжамаш == * [http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html Кхазар] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20100903233126/http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html |date=2010-09-03 }} — ЭДСР мазаоагӀув {{ВС|Растения}} [[ОагӀат:Кхазар]] [[ОагӀат:Евразе буне]] h056hrhpdgeawbfn1e1hnh245hf7ml1 ГӀалгӀайче 0 1734 74622 74533 2026-06-27T14:36:39Z Тоадархо 5207 /* Рельеф */ 74622 wikitext text/x-wiki {{Субъект РФ | Русское название = {{center|ГӀалгӀай мохк<br>ГӀалгӀайче}} | Другое название = {{lang-ru|Республика Ингушетия}} | Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни го́м]]а́ * [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикай шахьар]]а | Тип = Республика | Включает = | Столица = [[Магас]] | Крупные города = Магас, [[Наьсаре]], [[МагӀалбик]], [[Илдарха-ГӀала]], [[Шолжа-Пхье]] | Глава = [[Махмуд-Али Калиматов|Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла]] | Название главы = [[Глава Ингушетии|Мехкда]] | Глава2 = [[Сластенин Владимир Владимирович]] | Название главы2 = [[Правительство Республики Ингушетия|Доалчен Тхьамада]] | Глава3 = [[ТӀумхой Ӏумара Мухьмад]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220307231902/https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |title=Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия |website=[[Народное Собрание Республики Ингушетия|НСРИ]] |date=2021-10-03 |archive-date=2022-03-07}}</ref> | Название главы3 = [[Народное Собрание Республики Ингушетия|Халкъа Гуллама тхьамада]] | Код субъекта = 06 | Место по ВРП = 79 | Языки = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]], [[Русский язык|эрсий]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}} | Население = {{ Население | Ингушетия | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ингушетия | г }} | Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ингушетия}} | Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} | Национальный состав = [[гӀалгӀай]] | Конфессиональный состав = [[бусалба ди]] | Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} | Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ингушетия}} | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Часовой пояс = {{MSK0}} | Телефонный код = | Интернет-домен = | Сайт = }} '''ГӀалгӀайче''' ''(я)'', е '''ГӀалгӀай Мохк''' ''(ба)'', иштта '''ГӀалгӀай Республика''' ''(я)'' ({{lang-ru|Ингушетия, Республика Ингушетия}}) — [[Эрсече|Россе Федерацера]] [[Республика (Эрсече)|республика]]. [[Даькъастен федеральни округ|Даькъастен федеральни округá]] юкъейоагӀаш я. ГӀалгӀайчен [[нанагӀала|на́нагӀа́ла]] [[Магас]] я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]], [[Эрсий мотт|эрсийи]]. ГӀалгӀай мехка [[гӀай]] [[малхбузе]]хьеи [[гӀинбухе]]хьеи [[ХӀирийче|ХӀирий мехкацеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи]] да, [[малхбоале]]хьа [[Нохчиче|Нохчий мохк]] ба, хӀаьта [[зӀилбухе]]хьа ГӀалгӀайчен гӀай [[Гуржехье|Гуржий мехка]] [[Мцхета-Мтианети|МацагӀатен лоамеца]] да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца. Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба. ГӀалгӀай Республика кхеллай [[1992|1992 шера]] [[аьтинга бетта 4]]-ча дийнахьа. Лаьттан [[майда]]х лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, [[Город федерального значения|федеральни лоадам бола пхьеш]] лоархӀаш ца хилча. == ЦӀи == Мехка цӀи хьахиннай ''[[гӀалгӀай]]'' къаман цӀерахи ''«че»'' яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача ''«ГӀалгӀай баха лаьтта»'' аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара шира да, Ӏилманхоша тайп-тайпара {{комм 2|разъяснять ду|доашх}} из{{sfn|Крупнов|1971|с=34}}. Цхьаццачара «''гӀалгӀай яхар ''„ГӀалий гӀишлонхой“'' яхилга да» оал, вокха́ра ''«Даьла нах»'' е ''«Даьла къам»'' яха маӀан увттаду. Иштта шира гӀалгӀай цӀув хиннача ''Гела'' е ''Гала'' яхачунца цӀи ювзараш а ба<ref name="ingush">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110924163538/http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |title=Краткий исторический очерк Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2011-09-24 |access-date=2011-09-24 |lang=ru}}</ref>. Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош [[Сумерой мотт|сумерой метта]] а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» ({{lang-ru2|хурриты}}) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала ''«боккхий лувраш»'' ({{lang-ru2|«великие говорящие»}}) аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, ''«зиракаш»'' ({{lang-ru2|«мудрецы»}}) яха ший маӀан долаш{{sfn|Хайров|2012|c=11}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех [[Ангушт]]а цӀерагӀа яьккха цӀи, ''-éти'' яхача [[Грузинский язык|гуржий]] [[суффикс]]ах, цхьантехача из а ''«гӀалгӀай баха моттиг»'' аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним [[XVII бӀаьшу|XVII-ча бӀаьшера]] денз яржа йолаеннай{{sfn|Кушева|1963|c=65, 66}}. Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «[[Дзурдзукетия|Дзурдзукети]]»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}, «КистӀети»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 150}}{{sfn|Anton Friedrich Büsching|1781|c=21}}, «ГӀлигӀви»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 152}}, «Гелия»<ref>{{cite web |author=Colton, G. Woolworth (George Woolworth) |url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |title=Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia |lang=en |website=library.princeton.edu |publisher=New York : G. W. and C. B. Colton & Co. |date=1855 |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230021/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |deadlink=no}}</ref>, «Галга»{{sfn|Энгельгардт, Паррот|1814|с=26}}, «Ингушия»{{sfn|Мартиросиан|1928|c=}}. == Физикан-географе [[экам]] == === Географи === ГӀалгӀайче улаш я [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъан]] гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча [[дукъ|довкъаш]] тӀа, царех да: [[Тийрка аргӀа]], [[Шолжа дукъ|Шолжа аргӀа]], [[Чхараш йола дукъ]]. ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км. [[Файл:КПП_на_въезде_в_Ингушетию_из_Северной_Осетии-Алании.jpg|мини|[[ХӀирийче|ХӀирашкахьара]] ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт]] {|class="wikitable" |+ ГӀалгӀайчен географи | align="center" | [[File:Caucasus topographic map-ru.svg|center|240px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Caucasus Mountains Ingushetia.jpg|center|255px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Ingushetia topographic map de.png|center|250px]] |- | align="center" | [[Кавказ]]а [[мехкасурт]] | | align="center" | [[Кавказа лоамаш]] | | align="center" | ГӀалгӀайчен мехкасурт | |} === Рельеф === [[Файл:Bash-loam.jpg|right|thumb|[[Бешлоам]]а сурт]] [[Файл:Matt-loam.jpg|left|thumb|[[Маьтлоам]]а сурт]] ГӀинбухехьа [[эри аре]]нга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа [[атагӀе]]нашеи [[чӀож]]ашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе [[Терско-Сунженская возвышенность|Ши аргӀеи]] [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Шин аргӀан юкъи]]и я, юкъерча даькъе — [[Шолж]]еи [[Эс]]еи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе [[Кавказа лоамаш]] латт. Эггара лакхагӀа йола моттиг [[Шанлоам]] ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: [[ЦӀейлоам]] (3171 м), [[Хахалги|ЦӀетлоам]] (3031 м), [[Маьтлоам]] (3003 м), ''ГӀаьллоам ([[Цхьоройлоам]]) (3000 м)<ref>{{cite web |url= http://openkavkaz.com/3d/#ing-myat-seli-bottom,ru,287.45,-7.89,105.73|title= Виртуальный тур|author= Агиров Тимур|date= |website = |publisher= OpenKavkaz.com|accessdate=2016-01-05 |lang=ru}}</ref>. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ | align="center" | [[Файл:Gorge of Dzheyrakh.jpg|center|235px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Assa Ingushetia.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:New Redant.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Tsei-loam.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg|center|200px]] |- | align="center" | [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀайчен лоамара]] сурт | | align="center" | [[Эс|Эса чӀож]] | | align="center" | Арен сурт, [[Керда Редант]] | | align="center" | ЦӀейлоама довкъаш | | align="center" | [[Кистий чӀож]] — [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀе | |} === Сахьата оаса === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=ГӀалгӀайче}} === Мехкал === [[Мехкал]] [[Континент|гӀарий]], лакхача лоамий да; [[Высота над уровнем моря|форда тӀехе тӀарча лакхалга]] хьежжа да. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, [[Июль|кӀимарса бетта]] — +21…+23 °C. [[Атмосферные осадки|Йоачув]] шера 1200 мм-га кхоачаш хул<ref name="geogr">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=География Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. === Гидрографи === {{main|ГӀалгӀайчен хин ресурсаш}} [[Файл:Furtoug.jpg|170px|мини|[[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]]] [[Файл:Sunja (river).jpg|мини|150px|[[Сунжа (приток Терека)|Шолж]]]] [[Файл:Nazranka.jpg|150px|мини|[[Назранка|Наьсар]]]] Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе [[лоам]]аши [[возвышенность|айменаши]] я, вокха даькъе  — [[аре]]наши [[низменность|лохенаши]]. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара [[Полупустыня|ахгӀомара арен]] белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага [[юртбоахам]]ца [[дер|леладечунгахь]] хьинаре пайда эц, иштта [[Мелиорация|гидротехнически тоа а ю]] уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа [[орошение|дийхкача хиний система]] чӀоагӀа дегӀайоалаяь я. ; Долха хиш Эрсечен [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрагӀа]] ГӀалгӀайчен деррига [[река|долха хиш]] [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузехьарча Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча [[Къаспий форд]]а бассейна [[Тийрк]]еи [[Идал]]еи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). [[ГӀалгӀай Мехка Доалче]]но беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара [[квадрат|нийссаьнилга]] километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе {{комм 2|показатели|гойтамаш}} Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; [[ЖӀайраха шахьар]]). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка [[приток|га]] дола [[Шолж]]и (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]] [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Городской округ город Магас|Магас]], [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]], [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] яха пхьен округаш), Шолжа га дола [[Асса (приток Сунжи)|ЭС]] (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=География Ингушетии |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2015-10-10 |archive-date=2015-10-10}}</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: [[Фарта]], [[Ӏарамхий]], [[Ачулкхий]], [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]], [[ГӀулойхи]], [[Фаэтонка|Футта]], [[Чемульга (река)|Чималхий]], [[ГӀалми]]. [[Бассейн реки|Долхача хиний бассейна]] юкъара майда 3073 км² я<ref name="Obrportal">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>. ; [[Хурхал]]аш * [[Ляжгинский водопад|Лаьжгера хурхал]] * [[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]] * [[Эка-чожинский водопад|Эга чӀожера хурхал]] * [[Шоанский водопад|Шоанера хурхал]] === [[Полезные ископаемые|Пайдане оахкалаш]] === Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш<ref name="Ресурсы"/>. Минералий-[[бийдал]]ий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: [[Нефть|мехкадаьттеи]] (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), [[Природный газ|Ӏалама гази]], [[шакӀа|шаӀеи]], доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «[[Боржоми (минеральная вода)|Боржоме]]» тайпара дола минералаш йоахка хиш<ref name="ЮгРоссии2003">{{cite web |author=Журнал «Юг России» |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Республика Ингушетия. Официальный сайт |lang=ru |date=2003-10-10 |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>, цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача [[металл|маьхий]] кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба<ref name="Ресурсы"/>. Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка [[доагор]]а—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — [[МагӀалбика шахьар]]е мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я<ref name="Ресурсы"/>. Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка [[оахам]] 3 млн тоннага кхоачаш ба<ref name="Ресурсы"/>. === Буне === БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — [[хьун]]и [[Лесостепь|хьун-арени]] тайпара я, зӀилбухехьа [[лоамаш]]ка (1800 метр лакхалга кхаччалца)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100819155441/http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |title=Путеводитель по югу России — Ингушетия |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-19}}</ref> — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа [[альпийские луга|лоаман баьш]] да́да. Лоамий [[босе]]наш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца [[экам]]е я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац<ref name="Sezony goda">{{cite web |url=https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html |title=Природа, растения и животные Ингушетии |author=Журнал «Сезоны года» |website=Сезоны года |access-date=2018-01-09 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235514/https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html}}</ref>. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я<ref>{{Из КНЭ|2|463|Ингушетия}}</ref>. Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720073041/http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |title=Республика Ингушетия. Перспективы экономического роста и социального развития |lang=ru |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-07-20}}</ref>. Ийнача [[широколиственные леса|гӀашерача хьунаша]] ([[поп]], [[надж]], [[Платан|шаьра поп]]) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац<ref name="geogr" />. [[Древесина|Дахчан]] юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба<ref name="ЮгРоссии2003" />. === Дийнатий дуне === ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга [[дакхадийнат]]и, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я<ref name="Sezony goda"/>. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я [[тотакх]]аш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — [[кавказский фазан|акхакотамаш]], лоамий баьшка — [[черноголовый гриф|корта-Ӏаьржа дарташ]], [[Кавказский улар|довхаш]], [[кавказский тетерев|сарсалаш]]. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, [[нал]]аш, лийгаш, акхацискаш, [[Безоаровый козёл|бо́гӀаш]], [[Снежный барс|цӀокъломаш]], кхыдараш<ref name="geogr" /><ref name="Sezony goda"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен [[Красная книга|ЦӀе кинашка]] вӀашагӀделлад<ref>{{cite web |author=ИА REGNUM |url=https://regnum.ru/news/972217.html |title=В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики |lang=ru |website=REGNUM |date=2008-03-17 |access-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |archive-date=2011-08-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |date=2011-08-12 }}</ref>. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу<ref name="Sezony goda"/>. == Тархьар == {{основная статья|ГӀалгӀайчен тархьар}} [[Файл:Mousterian in Ingushetia.jpg|мини|300px|ГӀалгӀайче кораяь [[кхерий зама]]н археологе материалаш]] === вай з. хь. 40000 шу === ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара [[пхьа]]наш хӀанзарча [[Назрань|Наьсарен]] лаьтта хиннай. Цига кораяь [[кечал]]аш моттигерча [[кхера]]х еш хиннай. [[Мустье|Мустье замалахьа]] укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш [[пхьоале]] хиннай йоах Ӏилманхоша<ref>{{книга |автор=Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. |часть=Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР |заглавие=КСИА. Вып. 92 |год=1962 |страницы=121 |язык=ru}}</ref>. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд [[Буро-КӀале]]и, [[Наьсар-Керте]]и, [[Эккажакъонгий-Юрт]]еи, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи<ref>{{книга |автор=Любин В. П. |часть=Мустьерские культуры Северного Кавказа |заглавие=V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов) |место=Махачкала |год=1975 |страницы=2 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В. |часть=Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа |заглавие=Stratum plus. № 1 |место=Кишинёв |год=2001 |страницы=322—337 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. |часть=Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии |заглавие=Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа) |место=М. |год=2004 |страницы=113 |язык=ru}}</ref>. === вай з. хь. 8000 шу === [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоам]] духхьара [[пхьа]]наш йийхкай{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 6000 шу === [[Эса чӀож]]ера [[Мужече]]ра [[Бронзовый век#Ранний бронзовый век|Хьалхарча боарза заман]] сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 4000 шу === Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе [[товшхал]]аш: ''[[Майкопская культура|майкопеи]]'' ''[[Куро-аракская культура|курахин-арахини]]'', уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча [[мур]]ага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: ''[[Аби-Гув|Ӏабий-Гув]]'' ([[Насыр-Корт|Наьсар-Керте]]), ''[[Мурад-Боарз|Мурада-Боарз]]'' ([[Али-Юрт|Ӏаьлий-Юрт]]), ''Аьлте-Юртара боарз'' ([[Аьлте-Юрт]]), кхыдараш а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: [[Луговое поселение|Мужечера Ӏимараш]], [[Экажевское поселение|Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш]], [[Эгикальский могильник|Аьга-Кхаьллера Ӏимараш]], [[Эзмийское захоронение|Эзмера Ӏимараш]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. === вай з. хь. 2000 шу === Ӏилмангахь ''«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал]]»'' аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе. ГӀалгӀайчен доазон тӀа [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|боарза заман юкъерча дакъа]] массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а [[Кобанская культура|Къобана товшхала]]{{Ref+|Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча [[Кобан (Северная Осетия)|Къобан]] яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи|group=К.}}<ref>{{книга |заглавие=Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время |язык=ru |ответственный=А. И. Мелюкова |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |страницы=252}}</ref>{{sfn|Крупнов|1960|c=77}}. ГӀалгӀайчен лоам [[Циклопическая кладка|циклопически гӀишлоши]] Ӏемараши хиннай хьалъеш [[Эгикал|Аьге-Кхаьлеи]], [[Лейми|Леймеи]], [[Дошхакле|Дошхьакълеи]], кхычахьеи{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех [[Кавкасионская раса|кавказхой тайпан]] викалаш хиннаб<ref name="Н. Д. Кодзоев">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720062032/http://www.ingushetia.ru/culture/ |title=История Ингушетии (краткий очерк) |author=Кодзоев Н. Д. |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-07-20 |access-date=2013-07-20 |lang=ru}}</ref>, иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, [[Нахские языки|на́хий меттала]] къамаьл деш а хиннаб{{sfn|Крупнов|1960|c=70—75}}<ref>{{книга |автор=Козенкова В. И. |часть=Кобанская культура. Восточный вариант |заглавие=САИ. Вып. 2-5 |язык=ru |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1977 |том=I}}</ref>{{sfn|Мужухоев|1995|c=7—8}}. Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта [[гуржий]] [[тептар]]ашка къобанхой ''«кавкасионаш»'' аьннеи, ''«дурдзукаш»''/''«дзурдзукаш»'' аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех ''«махли»'' ''(махлийцы, махалы)'' аьнна цӀи йоаккхаш я{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. [[Файл:Эгикал,_Ингушетия.jpg|мини|Шира [[Эгикальский могильник|Аьге-Кхала]]]] === ДзӀардзувкъатӀе === {{Main|ГӀалгӀайчен тархьар#ДзӀардзувкъатӀе}} [[Файл:Pierre Du Val - Géorgie (1676).jpg|мини|300px|Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй]] [[Файл:Durdzuks, kists, gligvis, kabardians and chechens on the map of Georgia by Prince Vakhushti Bagrationi (cropped).jpg|мини|300px|ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] мехкасурта тӀа. [[1745 шу]].]] Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети{{sfn|Гумба|1990|с=9—10}}. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀожа́]], иштта [[Иберия (царство)|шира гуржий паччахьалкхенца]] политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=80—82}}. [[Леонти Мровели|Леонтий Мровеле]] яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]] йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, [[Сармак|Са́рмак]] яхаш [[Саурмаг I|гӀалгӀай цӀи йола воӀ]] хиннав цар{{sfn|Леонти Мровели|1979|}}{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=24}} ({{lang-ka|საურმაგი}} ''[Саурмаг]''}}<ref>{{статья |автор=Дударов А.-М. |заглавие=Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности |ссылка=https://web.archive.org/web/20100122000000/http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |язык=ru |издание=[[Ингушетия (газета)|Газета «Ингушетия»]] |год=2010 |месяц=1 |число=23 |archive-date=2010-01-22}}</ref>). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=25}}. Шира йоазонхо хиннача [[Лукиан Самосатский|Лукиана]] беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — ''Адирмах'': [[абхазой]] тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо [[Ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] ''«маьлха низ бар»'' аьнна этимологи увттаю цунна{{sfn|Гумба|1988|с=10}}. Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: ''«хамекиты»'', ''«сьербы»'', ''«двалы»'', ''«троглодиты»'', ''«санары/цанары»'', ''«хоны»'', ''«масах/машах»'', ''«исадикы»'', кхыяраш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола ''«[[Гаргары|гаргараш]]»'' яха этноним а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}, цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад [[оалмазаш]]та гаьна доацаш да́ха а да́хаш{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=74}}. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай ''«гаргара»'' яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж{{sfn|Крупнов|1971|с=32}}{{sfn|Adrienne Mayor|2014|с=361}}. Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «[[гелы|гелай]]», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я{{sfn|Julius von Klaproth|1812|с=643—644}}{{sfn|Karl Koch|1843|с=489}}{{sfn|Бутков|1837|с=10}}{{sfn|Яновский|1846|с=201}}{{sfn|Wahl O. W.|1875|с=239}}. «Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига [[вайнах]] чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц{{sfn|Волкова|1973|c=135, 136}}. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}{{sfn|Julius von Klaproth|1812|c=351}}{{sfn|Генко|1930|c=712}}{{sfn|Еремян|1973|с=270|loc=прим. 94}}{{sfn|Волкова|1973|c=136, 137}}{{sfn|Сотавов, Мейер|1991|c=207}}. === Аланойче === [[Файл:Weapons of the medieval Ingush warrior.jpg|thumb|Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. [[Оздиг]]ерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.]] Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «[[аланы|аланой]]» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе [[Алания|Аланой паччахьалкхе]] эттай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=13—14}}<ref>{{статья |автор=«Это Кавказ» |заглавие=Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа |ссылка=https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |язык=ru |издание=etokavkaz.ru |год=2020 |месяц=4 |число=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126195850/https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |archive-date=2022-01-26}}</ref>. VII—VIII-ча бӀаьшерашка [[Ӏарбий]]-[[гӀажарой]] тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк [[Сулейма аьрзи]] а — ГӀалгӀайчен [[Кистий чӀож]]ерча [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзе]] корадаь [[аьрзеш|аьрзе]] [[бронза|боарза]] [[бӀалгӀа]]. Хьагучох [[фом|феса]] юкъе кхаьчад из укхаза. [[Оарцхой]] тайпан [[тхьамагӀа]] хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш{{sfn|Ахриев|1875|c=1}}. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (''бусалба'') исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь {{комм 2|изделие|кечал}} я<<ref>{{cite web |author=Притула А. Д. |url=https://web.archive.org/web/20220103201314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |title=Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) |lang=ru |website=Государственный Эрмитаж |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03}}</ref>. [[VIII век|VIII]]—[[IX век|IX-ча бӀаьшерашка]] ГӀалгӀай [[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]<ref>{{книга|автор=Казарян А. Ю., Белецкий Д. В.|часть=Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа|заглавие=Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III|язык= ru|издательство=«Пилигрим»|год= 2009|страниц=130|страницы=50—94|isbn=978-5-98993-121-7|ref=Казарян, Белецкий}}</ref>. ==== Магас ==== Аланойчен нанагӀала [[Магас (столица Алании)|Магас]] хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача [[МасӀуди]] яхача Ӏарбечо [[943 шу|943-ча шера]]{{sfn|Минорский|1963|c=192}}{{sfn|Агусти Алемань|2003|c=569}}. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен [[нанагӀала]] йоалла моттиги ([[Магас]]) юхера [[пхьа]]наш: [[Яндаре]], [[ГӀаьзе-Ков]], [[Экажакъонгий-Юрт]], [[Ӏаьлий-Юрт]], [[СурхотӀе]]. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=167}}. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да{{sfn|Виноградов|1980|c=29—31}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. «Магас» яхача топонима цӀи [[ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош ''«малх»'' яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар ''«[[го|го́]], гӀоз»'' яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан ''«маьлха го»'' аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай [[Ойконим#Элементы основ ойконимов|топоформант]] я яхаш я «са» — ''«лаьтта, моттиг, миӀинг»'' яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — ''«маьлха пхье»''{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи{{sfn|Гумба|1988|с=8}}. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла [[ерд]]) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера [[эрш|эрша́]] нийса я — Мегет. 1238-ча шера [[моалой]] [[Мунке|Менгу]] хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. [[Джувейни]], [[Рашид-ад-Дин]]а, «[[Юань ши]]», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь<ref>{{книга |автор= Хрусталёв Д. Г.|заглавие= Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.)|язык=ru|место= СПб.|издательство= Евразия|год= 2015|том= |страниц= |страницы= 201—203|isbn= |ref= Хрусталёв}}</ref>, цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»{{sfn|СМИЗО|1941|c=23}}. ==== Даде-Ков ==== {{керттера лустам|Даде-Ков}} Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а [[ГӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» [[доалара цӀи]] а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа [[Шолж|Шолжа́и]] [[Наьсар|Наьсар́аи]] шинхинъюкъерча [[Дошлакъий-Юрт]]еи [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертеи]] уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса {{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. 1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: [[Андрей Александрович|Городецера Андрейи]], [[Глеб Василькович|Ростовера Глеб]]и ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдора Ярославскийи]], кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа<ref>{{книга |автор=Батчаев В. М. |заглавие=Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев |место=[[Нальчик]] |год=1986 |страницы=90 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Соловьев С. М. |заглавие=Сочинения |место={{М}} |год=1993 |том=III |часть=Кн. 2 |страницы=227 |язык=ru}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. === Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче === [[Файл:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (A).jpg|thumb|300px|Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (''Colton, G. W.'') 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «''Gelia''» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]] гайтад]] [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|300px|мини|ГӀалгӀай Мехка доалла «[[БоаргӀа-Каша]]» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)]] [[Файл:Ghalghaï (Gligvi) on d'Anville's map in 1751.jpg|300px|мини|[[Анвиль, Жан Батист Бургиньон де|Жан Анвила]] мехкасурта тӀара [[Глигвы|ГӀлигӀви]] ([[гӀалгӀай]]), 1751 шу]] ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш [[АстагӀа Темар]] Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи{{sfn|СМИЗО|1941|c=181}}. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан [[урхаз]] хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж){{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» ({{lang-inh|«бурой берд»}} — {{lang-ru|«берег крепостей»}}) яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола [[БоргӀа-Каша]] даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду<ref>{{книга|автор= Газиков Б. Д.|часть= К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев»|заглавие= Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года|язык=ru|ссылка=|место= Назрань|издательство= |год= 2000|страницы= 79|isbn=|ref= Газиков}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Аланойче йохари цун бахархой [[ДӀаараял]]а чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи [[оалам]]ашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай [[ГӀазалтӀе]]н лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}. [[ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар]]ца ювзаенна [[переселение|кхалхара]] процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар [[экам]] къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха [[йорт етта къам]]аш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа [[ГӀалгӀай шахьар]]а викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}<ref>{{статья|автор=Тутаев А.|заглавие=Князь|язык=ru|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год= 1997|месяц=|число=|номер=89|ref=Тутаев}}</ref>. === XV—XVIII бӀаьшераш === [[XV бӀашу|XV бӀаьшере]] [[Нохчийче|Нохчашкахьареи]] [[ДаьгӀасте]]нгахьареи [[ислам]] чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа [[XIX век|XIX шера]] мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка [[XVI]]—[[XVII бӀаьшу|XVII бӀаьшерашка]] Ӏо ара йовла йолаеннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. Аренашка дӀачӀоагӀдалар [[XIX бӀаьшу|XIX бӀаьшере]] даьннад. === Россе Имперена юкъе === [[Файл:Карта Кавказа 1799.jpg|300px|мини|справа|[[Кавказера чӀоагӀалений зӀы|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи]] лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799]] XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа ([[онгуштахой]]) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]] а хиннав{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. Цу шера а яздаьд [[Тагаурия|Тага юкъарлонера]] болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо<ref>{{книга |автор=Блиев М. М. |заглавие=Русско-осетинские отношения |место=[[Орджоникидзе]] |год=1970 |страницы=212—215 |язык=ru}}</ref>. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — [[оарстхой|оарстхоша]]{{sfn|Бутков|1869|c=302—303}}. Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»<ref>{{статья |автор=Трепавлов В. В. |заглавие=«Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность |язык=ru |издание=Вопросы истории |год=2007 |номер=11 |страницы=155}}</ref>. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. [[ГӀалгӀай никъ|ГуржегӀа бодаш бола никъ]] уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай [[пхьа]]наш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара [[переселение|кхелхараша]] керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ [[Шолхи]] а йолаш{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=113}}. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай. 1781-ча шера [[Наьсар]] [[Шолж]]ах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха [[Наьсаре]] йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай [[зоврков]] хинналга белгалдаьд{{sfn|Штедер|1996|c=192}}. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=238}}. 1784-ча шера маьтсела бетта [[Гуржехье]]н лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай [[Зовр-Ков]] яхача пхье йисте [[Буро]] йилла ([[гӀапков]]) диллад<ref>{{статья |заглавие=Торжество празднования 50-летия основания г. Владикавказа |ссылка=https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |язык=ru |издание=«[[Терские ведомости|Терские ведомости]]» |год=1911 |месяц=4 |число=5 |номер=75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126001252/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |archive-date=2022-01-26}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Бутков|1837|c=8}}<ref>{{книга|автор=Терский областной статистический комитет|заглавие=Терский календарь. Вып. 5|язык=ru|ссылка=http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html|ответственный=Г. А. Вертепов|место=Владикавказ|издательство=Типография Терского областного правления|год=1895|страниц=409|страницы=14|ref=Терский календарь|archivedate=2021-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211222002449/http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html}}</ref><ref>{{статья|автор= |заглавие= Владикавказъ. 31 марта|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2022-01-25|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220125201527/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/}}</ref>. === Эрсий-кавказхой тӀом === {{Хьажа иштта|Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказера имамат}} [[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀем]] тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а [[Шамал]]а оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб<ref name="История ингушского народа, глава 5" >{{cite web |author=Кодзоев Н. Д. |url=https://web.archive.org/web/20120511033101/http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |title=История ингушского народа |lang=ru |access-date=2012-05-11 |archive-date=2012-05-11}}</ref>. Цхьан юкъагӀа [[Северо-Кавказский имамат|Шамала бусулба паччахьалкхен]] ши вилаят (шахьар) а хиннай — [[АьрштӀен наибче|АьрштӀени]] [[Галашкен наибче|Галашкени]]<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. {{Хьажа иштта|Тийка область|Тийрка тӀара гӀазкхий}} [[Файл:Терская область 1900.svg|thumb|[[Терская область|Тийрка областа]] мехкасурт]] 1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача [[Александр II|Александра II]]-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе [[Терская область]] вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш. 1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай [[Бурон округ]] хьа а еш. 1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа [[Наьсарен округ]] хьаяьй ставка [[Буро]] тӀа а йолаш<ref name="ingush" />. === Лоамарой республика === {{основная статья|Лоамарой республика}} [[Россе]] [[Октябрьская революция|Ардара бетта социалистий революци]] хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта [[Даькъасте]]н дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа [[Лоамарой республика]] дӀакхайкаяьй. Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай. [[Деникин]] инарала эскаро [[ДӀаьгӀасте]] дӀалаьцача [[Лоамарой республика]]н [[доалче]]но ше дӀа а хийца [[Каьлаке]] дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай.. === БӀорахой тӀом === {{основная статья|Эрсече хинна бӀорахой тӀом}} [[Пятигорск]]е хиннача [[Тийрк]]а къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца [[РСФСР]]а лоаттаме [[Тийрка советий республика]] вӀашагӀъеллай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050223090046/http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |title=Республика Ингушетия. Краткая справка о регионе |lang=ru |access-date=2005-02-23 |archive-date=2005-02-23}}</ref> ([[Июль|кӀимарса бетта]] денз [[декабрь|оагӀой беттага]] кхаччалца Тийрка советий республика [[Северо-Кавказская Советская Республика|Даькъастен советий республикан]] лоаттаме хиннай). Ший [[Конституция|Конституции]] лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и. 1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре [[Деникин]]а инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад. {{основная статья|Лоамарой АССР}} [[Файл:GASSR.png|thumb|left|[[Лоамарой АССР]]а мехкасурт]] Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта [[Тийрка область]] дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд. 1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) [[ВЦИК]]а декретаца цох [[Лоамарой АССР]] яьй. ГӀалгӀайчеи, [[Нохчийче]]и, [[Къарший-Черсий мохк|Къарший-Черсехьеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартой-Малкхарехьеи]] [[ГӀинбухера ХӀирийче]]и юкъеяхай цунна. === СССР юкъе === {{основная статья|ГӀалгӀай АО|Нохч-ГӀалгӀай АССР}} [[Файл:Ingush AO.jpg|240px|right|thumb|[[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай АО]], [[1931 шу]]]] 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца [[Лоамарой АССР]] дӀаяьккхай, цудухьа [[ГӀалгӀай АО]] вӀашагӀъеллай [[РСФСР]]а лоаттаме йолаш<ref>{{ВТ-БСЭ1|Ингушская автономная область}}</ref>. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера [[5 декабря|оагӀой бетта 5-ча]] дийнахьа, цох [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй. ==== Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом ==== {{основная статья|Сийлахь-Боккха Даьймехка тӀом|МагӀалбикера операци|Кавказ йоаккхаш баь тӀом (1942—1943)}} [[Файл:Ww2 map23 july42 Nov 42.jpg|thumb|left|Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ]] 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар [[Прохладный|Прохладни]], [[Маздак]], [[Ищерская|Ишоре]] йоаллача доазона тӀа<ref name="Mozdok-Malgobek">{{cite web|author=Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К|date=|url=http://victory.mil.ru/war/oper/89.html|title=Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-21|archiveurl=https://archive.is/20121221154428/victory.mil.ru/war/oper/89.html|archivedate=2012-12-21|deadlink=yes}}</ref>. [[1 сентября|Тов бетта 1]]—[[28 сентября|28]] деношка советий эскаро ''[[Малгобекская операция|МагӀалбикера операци]]'' йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — [[Закавказье|Кавказа дехьабовла]] а, [[СССР]] Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар. ==== ГӀалгӀай мехках бахар ==== {{основная статья|ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар}} ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — [[Депортация чеченцев и ингушей|«Чечевица» операци]] е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш [[Сибирь|Сибаре]] бахийта дага хиннад — [[Новосибирская область|Новосибирскеи]] [[Омская область|Омскеи областешкеи]], иштта [[Красноярский край|Красноярскерча йистеи]] [[Республика Алтай|Лоаман Алтаеи]]. Цул тӀехьагӀа [[Казахехье]]и [[ГӀиргӀизойче]] бахийта лаьрхӀад<ref>{{cite web|author=rian.ru|date = 2008-02-22|url=https://ria.ru/20080222/99840311.html|title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|lang=ru|accessdate=2009-12-08}}</ref>. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача [[Лаврентий Берия]]с «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» ({{lang-ru|«Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей»}}) чӀоагӀаяьй. ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех [[эшелон|шалонашта]] 176 950 саг дӀатӀахоаваьв. 1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи]] дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта ([[Грузинская ССР|Гуржий ССР-га]] кхаьча́ [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] лоамара да́къа мел доацар) [[Северо-Осетинская АССР|ХӀирий АССР-а́]] юкъедахад, Наьсарен шахьар ({{lang-ru|Назранский район}}) цох хьа а еш. ==== [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] ==== {{основная статья|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}} 1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб<ref>{{cite web |author=Р.Н.Жабраилов |date= |url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=52676 |deadlink=yes |title=Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) |lang= |publisher= |accessdate=2009-12-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/619KXqwsK?url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400 |archivedate=2011-08-23}}</ref>. РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб. Мехках баьха нах цӀабарца [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] меттаоттаяьй. === Россе Федерацена юкъе === ==== Республика вӀашагӀйоллар ==== 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд<ref>{{статья |автор= Муса Евлоев.|заглавие= Как принималась Конституция Республики Ингушетия|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3|язык= |издание= Газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2014|месяц= февраля|число= 27|том= |номер= 31|страницы= 3|doi= |issn=}}</ref>. [[1992 шу|1992-ча шера]] аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901607658 |title=Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/499058691 |title=О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |title=Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I |website=poisk-zakona.ru |access-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archive-date=2014-02-22 |lang=ru}}</ref>, цунга хьежжа 1978-ча шерара [[Конституция РСФСР 1978 года|Россе (РСФСР) конституци тоаяьй]] Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш<ref>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83098.htm |title=Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I |website=constitution.garant.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон<ref>{{статья |url=https://yeltsin.ru/uploads/upload/newspaper/1992/rs12_29_92/index.html |заглавие=Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации |journal=Российская газета |date=1992-12-29 |номер=278 (614) |страницы=5 |access-date=2026-02-07 |lang=ru|deadlink=yes}}</ref>. Из {{комм 2|поправка|тоадар}} закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.politika.su/doc/zak90a.html |title=Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 |access-date=2015-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075352/http://www.politika.su/doc/zak90a.html |deadlink=no }}</ref>. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд. ==== 1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ ==== {{основная статья|ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта даь туржаӀ}} Сибарера цӀабаьхкача хана денз [[ГӀалме шахьар]] ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб [[гӀалгӀай]]. 1991-ча шера [[21 апреля|бекарга бетта 21]] дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из. 1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла [[Осетино-ингушский конфликт|тӀеман къовсам]] хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох]] 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав. ==== ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002) ==== {{Хьажа иштта|ГӀалгӀайче чухьадар (2002)|ГӀалгӀайче чухьадар (2004)}} 2002-ча шера тов бетта [[Гуржехье]]ра ГӀалгӀайче [[Гелаев, Руслан|Галай Руслана]] тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна [[Нохчийче]]н доазона тӀа хьула а луш. ==== Митингаш (2018) ==== {{керттера лустам|ГӀалгӀайчера митингаш 2018—2019}} 2018-ча шера гурахьа [[Магас]]е дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа [[Конституционный суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхело]] баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай == Бахархой == {{основная статья|ГӀалгӀайчен бахархой}} Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече. <small>Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀайченна]] боагӀаш ба.</small> {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} [[Федеральная служба государственной статистики|Росстата]] хьаяхачох, мехка вахаш {{ Население | Ингушетия | фс }} саг ва ({{ Население | Ингушетия | г }}). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} саг/км<sup>2</sup> я ({{ Население | Ингушетия | г }}). [[Россе Федераци|Россе Федераце]] субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг<ref name="Social atlas">{{cite web |author=Краснослободцев В.П |title=Социальный атлас российских регионов |url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |website=atlas.socpol.ru |access-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archive-date=2011-09-12 |lang=ru}}</ref>,<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |title=Источник |access-date=2022-12-31 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231193148/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |deadlink=no }}</ref>. ; Вахаш йоаккха ха Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера [[Ожидаемая продолжительность жизни|хьежа йоакхаргйола ха]] дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]] (Росстат) |access-date=2022-05-31 |description=см. приложение к сборнику |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217101652/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |archive-date=2022-02-20 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |date=2022-02-20 }}</ref>. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше [[Калиматов, Махмуд-Али Макшарипович|Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца]] вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/glava-ingushetii-otchitalsya-pered-prezidentom-strany-o-razvitii-regiona-/|title=Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона|website=Эксперт|date=2024-05-29|access-date=2026-02-08}}</ref>. [[Файл:Comparison gender life expectancy -Russia -ru.svg|мини|слева|500px|Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Comparison_gender_life_expectancy_-Russia_-ru.svg Оригинальни svg-файл] хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.]] {{Clear|left}} ; Баржар 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар [[гӀалгӀай|гӀалгӀа]] ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — [[нохчий]]и — 2,4 % (12 240 саг), [[эрсий]]и — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.<ref name="автоссылка1" /> ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах [[Наьсаре]]и, [[Дола-Коа]]и, [[Аьккхий-Юрт]]еи, иштта [[Шолжа шахьар]]еи. Эрсий [[Шолжа-Пхье]]и, [[Эбарг-Юрт]]еи, [[ГӀажарий-Юрт]]еи, [[Махьмад-ХитӀе]]и, иштта йоккхийча пхьешкеи. [[Туркий]] [[Махьмад-ХитӀе]]и МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац<ref name="Social atlas"/>. ; Къамашцара лоаттам ДоккхагӀа дола къам [[гӀалгӀай]]дар да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nazaccent.ru/regions/ingushetia/|title=Национальный акцент|website=nazaccent.ru|access-date=2026-01-01}}</ref>. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта [[беженцы|бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб]] [[Нохчийче]]реи [[ХӀирийче]]реи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб. {| class="wikitable" Керттера къамаш:<ref>{{Cite web |url=http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |title=Всемирная география |access-date=2026-02-08 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210225114/http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2011-12-17 |archive-date=2012-06-01}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archive-date=2020-05-13 |access-date=2020-05-13 |lang=ru}}, хьажа: {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |title=Материалы Всероссийской переписи населения 2010 года (архив данных) |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archive-date=2012-10-18 |access-date=2012-10-18 |lang=ru}}</ref><ref name="автоссылка1" /> {| class="standard" !Къам||Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]) ||%|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2010)|2010]]) || %|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020]]) || % |- |[[ГӀалгӀай]] || align="right" | 361 057 || align="right" | 77,27 % || align="right" | 385 537 || align="right" | 93,46 %|| align="right" | 473 440 || align="right" | 93 % |- |[[Нохчий]] || align="right" | 95 403 || align="right" | 20,42 % || align="right" | 18 761 || align="right" | 4,55 %|| align="right" | 12 240 || align="right" | 2,4 % |- |[[Эрсий]] || align="right" | 5559 || align="right" | 1,19 % || align="right" | 3215 || align="right" | 0,78 %|| align="right" | 3 294|| align="right" | 0,64 % |- |[[Туркий]] || align="right" | 903 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 732 || align="right" | 0,18 %|| align="right" | 242|| align="right" | 0,047 % |- ||[[Казахий]] || align="right" | 12 || align="right" | 0,003 % || align="right" | 14 || align="right" | 0,008 %|| align="right" | 88 || align="right" |0,019 % |- |[[ГӀозлой]] || align="right" | 123 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 83 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 86 || align="right" |0,018 % |- |[[ГӀумкий]] || align="right" | 136 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 118 || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 82 || align="right" | 0,017 % |- |[[Лаьзгий]] || align="right" | 108 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ХӀирий]] || align="right" | 106 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 74 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ГӀаьбартий]] || align="right" | 38 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 71 || align="right" | 0,014 % |- |[[МаӀарлой]] || align="right" | 102 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 101 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 63 || align="right" | 0,013 % |- |[[Малкхарой]] || align="right" | 39 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 50 || align="right" | 0,012 % |- |[[Гуржий]] || align="right" | 323 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,02 %|| align="right" |40 || align="right" | 0,007 % |- |[[Украинхой]] || align="right" | 189 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 91 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 34|| align="right" | 0,006 % |- |кхыбараш|| align="right" | 3087 || align="right" | 0,66 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,15 %|| align="right" | 1351 || align="right" | 0,26 % |- |хьоахадаьдац|| align="right" | 262 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2897 || align="right" | 0,70 %|| align="right" | 18 404 || align="right" | 3,6 % |- |берригаш|| align="right" | 467 294 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 412 529 || align="right" | 100,00 %|| align="right" | 509 541 || align="right" | 100,00 % |- |} ;Метташ [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — [[Ингушский язык|гӀалгӀайбари]], [[Русский язык|эрсийбари]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 14}}. == Административни екъаялар == {{основная статья|ГӀалгӀайче административни-доазонах екъаялар}} [[Файл:Admin-map-Ingushetia-region.png|thumb|right|300px|ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)]] ;Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш) {| class="standard" !№ !ЦӀи !Административни <br>юкъ |- | 1 | [[ЖӀайраха шахьар]] | [[ЖӀайрах]] (юрт) |- | 2 | [[МагӀалбика шахьар]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | 3 | [[Наьсарен шахьар]] | [[Наьсаре]] (пхье) |- | 4 | [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьар]] | [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] |- | I | [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] | [[Карабулак (город)|Илдарха-ГӀала]] (пхье) |- | II | [[Городской округ город Магас|Магас]] | [[Магас]] (пхье) |- | III | [[Городской округ город Малгобек|МагӀалбика]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | IV | [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]] | [[Наьсаре]] пхье |- | V | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] |} ; Тархьар Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н кхо административни шахьар хиннай: [[Шолжа шахьар|Шолжеи]], [[МагӀалбика шахьар|МагӀалбикеи]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]]. 1992-ча шера Республикан президент волча [[Овшанаькъан Султана Руслан|Овшанаькъан Руслана]] иштта а [[ЖӀайраха шахьар]] а вӀашагӀъеллай. ; НанагӀала Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ [[Наьсаре]] хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь [[Магас]] хиннай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131230231919/http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |title=Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии |lang=ru |website=Газета «География» |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30}}</ref> — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из. == Паччахьалкхени политикацареи оттам == === Конституци === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Конституци}} ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. === Да́ === {{основная статья|ГӀалгӀайчен Мехкда}} [[Файл:Magas001.jpg|thumb|270px|Магасера [[Президентский дворец (Магас)|Лакха-ЦӀа]].<br>Укхаза йоалл [[Администрация Главы Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкдаь администраци]].]] ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]о хорж пхе шера́{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 65}}. === Халкъа гуллам === {{главная|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам}} ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва. === Доалче === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Доалче}} Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера [[Исполнительная власть|кхоачашдеш]] йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=глава 6, статьи 83—88}}. === Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи === ГӀалгӀай Мехка я [[Конституционный Суд|Конституце Кхели]], ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи. == Доазув == Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка [[майда]] тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я<ref name="Social atlas" />. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628<ref name="Area2016">{{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |website=[[Росреестр]] |format=DOC |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=2019-03-23 |access-date=2019-03-23 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |date=2019-03-23 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}</ref> км² хиннай. [[ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)#Хьалхе|2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул]] тӀехьагӀа<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/550204892 |title=Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» |access-date=2020-02-15 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206193006/http://docs.cntd.ru/document/550204892 |deadlink=no }}</ref> мехка майда {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |title=Социально-экономические характеристики |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archive-date=2017-04-17 |access-date=2017-04-17 |lang=ru}}</ref> км² язъю. === ХӀирийченца лаьтта къовсар === ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено [[ГӀалме шахьар]]а тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта [[Буро]]н аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала [[Моздокский район|Маздака шахьара]] дакъа а{{sfn|Даудов|2005|c=87}}{{sfn|Албогачиева|2015|c=167—255}} — гӀалгӀай баха [[Къескем]] тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбарте-Малкхарехьенца]] доазув хулийташ. [[Конституция Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар ''«бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри»'' долга{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 11}}. === Гуржехьенцара гӀай === ГӀалгӀайчен [[Грузия|Гуржехьенца]] гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀа гӀолла дода из — мехка [[ЖӀайраха шахьар]]а зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача [[ГӀалгӀайчен чӀожаш|чӀожашка]] доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий [[кхала|кхаьлаш]] яда: [[бӀарахой]], [[баркинхой]], [[гелатхой]], [[йовлой]], [[кхоартой]], [[коккурхой]], [[оздой]], [[хамхой]], [[хьулхой]], [[цхьорой]], [[шоанхой]], иштта кхычар а{{ref+|Цхьаболча хоам боаржабеча гӀирсаша, масала, [[EuroNews]]-и [[BBC]]-и, шоай хоам беш долча выпускашка мехкасурташ гойтача хана Нохчийченах дӀаетт ЖӀайраха шахьар, ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай доацаш санна<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |title=North Ossetia profile |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214115043/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |deadlink=no }}</ref>.|group=К.}}. == Мехка фискалаш == === Байракх === {{основная статья|ГӀалгӀайчен байракх}} [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|thumb|right|200px|[[ГӀалгӀайчен байракх]]]] Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай<!-- Согласно Закону о Государственном флаге Республики Ингушетия.-->. Байракх дагаехар [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим]] ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, [[Оахаранаькъан ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀий]] цӀерагӀча [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]а директор<ref>{{Cite web |url=http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Вексиллография.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105111027/http://vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я. Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон [[гӀайист]] байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да». </blockquote> === ТхьамагӀа === {{основная статья|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа}} [[Файл:Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png|thumb|right|[[Герб Ингушетии|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа]]]] {{См. также|Нохч-ГӀалгӀай АССР тхьамагӀа}} Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Геральдикум.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2010-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426113634/http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба. ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш [[Ӏовлура гӀала]] латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало. Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта. Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я. ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало. Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да. Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӀай Мохк“. ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи. КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба». </blockquote> === Гимн === {{основная статья|ГӀалгӀайчен гимн}} ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |title=Ты расцветай, Ингушетия |access-date=2009-11-09 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112071448/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |title=Конституционный Закон Республики Ингушетия от 7 декабря 2010 года № 57-РЗ «О Государственном гимне Республики Ингушетия» |website=ЗаконПрост! |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archive-date=2014-07-08 |access-date=2014-07-08 |lang=ru}}</ref>. == Товшхалаш == === Терко тӀаоза моттигаш === {{Смотри также|ГӀалгӀайче йола туризм}} ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш<ref>{{cite web|url= http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|title= 100 достопримечательностей|author= Комитет Республики Ингушетия по туризму|accessdate= 2018-06-05|lang= |archive-date= 2021-12-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20211201145453/http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|deadlink=yes}}</ref>. ==== Мемориалаши сийленгаши ==== [[Файл:Memorial of memory and glory in Nazran.jpg|250px|мини|справа|[[Наьсаре]]ра дагалоацамеи сийлени мемориал]] Мехка доккхагӀа дола мемориал [[Мемориал памяти и славы (Назрань)|Наьсаре доаллар]] да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта. [[Файл:Memorial-Nazran.jpg|thumb|right|250px|Мехках баьхарашта хетадаь мемориал]] Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — '''[[Мемориал «Девять Башен»|Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс]]'''. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках бахарахи]] [[хӀираша гӀалгӀашта даь туржаӀ|хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀах]]и йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш<ref>{{Cite web |url=http://www.museum.ru/M3003 |title=Мемориальный комплекс жертвам репрессий |access-date=2009-11-08 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720011104/http://www.museum.ru/M3003 |deadlink=no }}</ref>. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я<ref>{{статья |автор= Журнал «Дош»|заглавие= Мемориал жертвам политических репрессий|ссылка= |год= 2011|месяц= мая|число= 16|том= |номер= 24|страницы= |doi= |issn=}}</ref>. ==== Архитектуран сийленгаш ==== [[Файл:Tkhaba-Erdy.jpeg|thumb|left|[[Тхаба-Ерды|ТкъобӀа-Ерд]]]] * '''[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]''' — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, [[архитектуран сийленг]]. Из хьахинна таьрахь лоархӀ [[VIII]]—[[IX]] бӀаьшераш<ref name="Достопримечательности Ингушетии">{{cite web |url = http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |title = Достопримечательности Ингушетии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060425212525/http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |archivedate = 2006-04-25 }}</ref>. * '''БоргӀа-Каш''' — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. [[Пхьилекъонгий-Юрт]]а гаьна доацаш латт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100531013930/http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |title=Мавзолей Борга-Каш |lang=ru |website=ingushetia.org |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31}}</ref>. * '''Маьт-Сели''' — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл. * '''[[ВӀовнашке]]''' — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл. * '''Аьрзи''' — массайтта гӀалеи вӀови йоалла [[кхала]]а, цига корадаьд Сулейма аьрзи. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш | align="center" | [[Файл:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:A night in Caucasian mountains of Ingushetia, Вечер в горах Ингушетии.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Targim.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Vovnushki ingushetia.jpg|center|150px]] |- | align="center" | Аьрзера вӀовнаш. | | align="center" | Лаьжгера гӀалаш. | | align="center" | ТӀаргам. | | align="center" | ВӀовнашке. | |} ==== Заповедникаш ==== * '''[[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедники]]''' — цо чулоац лоамий зонеи, иштта Ӏалама сийленгаши, масала, [[Кхаькхале]]]н лаьтташи, [[Кистий чӀож|Кистийи]], [[Эса чӀож|Эсе чӀожаш]]. * '''[[Эрзи (заповедник)|Аьрзи]]''' — [[ЖӀайраха шахьар]]ера чӀож. 2000-ча шера наджгоанцхой бетта 21-ча дийнахьа хьаяьй. [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[орц]]а тӀа улл из Эса чӀожах малхбоалехьара лаьтташ дӀа а лоацаш [[Чхараш дола дукъ|Чхараш долча довкъа]] дакъа а лоацаш. Цун майда 5 970 га я<ref>{{cite web|url=http://oopt.info/erzi/|deadlink=yes|title=Заповедник «Эрзи»|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705020911/http://oopt.info/erzi/|archivedate=2009-07-05}}</ref>. ==== Заказникаш ==== * '''«ГӀалгӀайяр» яха заказник''' — [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] [[ЖӀайраха шахьар|ЖӀайрахеи]] шахьарий лаьтта улл. Цо лораеча объектех я: [[зубр|булаши]], [[Горные козлы#Тур|хьагӀаши]], [[кабан|налаши]], [[косуля|лийгаши]], [[серна|мосараш-оархаши]], [[безоаровый козёл|бо́гӀаши]]. Заказника лаьттан тӀа иштта ширача товшхалеи тархьареи сийленгаш да. Заказника майда 70 000 га я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100731150933/http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |title=Чудеса России — Заказник «Ингушский» |lang=ru |website=ruschudo.ru |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-31}}</ref>. === Театраш === * Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр<ref name="Magas.ru">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20091207211544/http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |title=Культура и искусство Ингушетии |lang=ru |website=magas.ru |access-date=2009-12-07 |archive-date=2009-12-07}}</ref> * Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо» * ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120208121716/http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |title=Статья в газете «Сердало» |lang=ru |website=ingush.ru |access-date=2012-02-08 |archive-date=2012-02-08}}</ref> === Музеяш === * [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей]] * МагӀалбикера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей * Репрессеш яьрашта йола мемориалий комплекс * С. Эржакинеза музей-квартира * Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа мемориала музей-цӀенош * Шерипов турпала музей-цӀенош * Наьсарен тӀемеи къахьегамеи исйлен музей<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130324183929/http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru&region=64 |title=Музеи Ингушетии |lang=ru |website=museum.ru |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-24}}</ref> === Литература === {{основная статья|ГӀалгӀай литература}} ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. [[Ингушский язык|ГӀалгӀай метта]] литература [[Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120203201545/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |title=Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность |lang=ru |website=krkrub.kubannet.ru |access-date=2012-02-03 |archive-date=2012-02-03}}</ref>. === Даар === {{основная статья|ГӀалгӀай даар}} ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар [[дулх]] да. Дукха дола даа хӀамаш [[устагӀан дулх]]ахи, [[бежана дулх]]ахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да. Дукха яа хӀамаш я [[жувр]]ах, [[кӀолда]]х, [[ябакх]]ах, [[хьонк]]ах кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул. ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах. Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я. [[ЧӀаьпилг]]аши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, [[кӀодар]]ца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да<ref>{{книга |автор=Фельдман Исай |заглавие=Кухни народов СССР |язык=ru}}</ref>. == Ди == Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] Бусалба институт я<ref name="Social atlas" />, [[МагӀалбик]]е — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я<ref>{{cite web |url=http://ingislamuniver.ru |title=Ингушский исламский университет им. Хаматхана-Хаджи Барзиева |lang=ru |website=ingislamuniver.ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504052511/http://ingislamuniver.ru/ |archive-date=2016-05-04}}</ref>. ГӀалгӀай Мехка дукхагӀа даьржар [[Суфизм|суфийл]] да, цун дукха {{комм 2|ткъовронаш, ответвленияш|говнаш}} да. Говнаш ''вирдаш'' яхаш да, уж тайпашца кхы чӀоагӀа дувзаденна дац, цхьан тайпан нах тайп-тайпарча вирдех хила йиш йолаш ба<ref name="Struktura">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915191143/http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |title=Структура тейпов и кланов |author=Игорь Жуков |date=2005-11-30 |publisher=www.7c.ru |language=ru |access-date=2009-09-15}}</ref>. Мехка дукха маьждигаш да, хӀара [[нах баха моттиг|нах бахача метте]] кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110810084406/http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |title=В Ингушетии строится новый православный храм |website=Pravoslavie.ru |date= |language=ru |access-date=2011-08-10}}</ref>. == ГӀалгӀай тайпаши юкъарлонаши == [[Тайп|Тайпа]] — яхар гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе цӀийна тӀа гӀолла белгалйоахаш йола юкъарлонаш я. Тайпашка чубоагӀаш массехк никъ ба. Тайпаш ''ой'' аьнна кхоачалуш хул: [[йовлой]], [[цхьорой]], [[жӀайрхой]], [[баркинхой]], иштта дӀахо а, амма наькъаех хьахинна тайпаш а да. Наькъаш ''наькъан'' яха чаккхе е ''къонгаш'' яха чаккха йолаш хул: [[ТӀонганаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Янданаькъан|Яндакъонгаш/Янданаькъан]], [[Пхьиленаькъан|Пхьилекъонгаш/Пхьиленаькъан]]. Хьалха, XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца, гӀалгӀай къам массехк [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьара́]] декъалуш хиннад, царех хьахиннад къам. Шахьараш цӀийна тӀа гӀолла хьахулаш хинна юкъарлонаш хиннаяц, лаьттанца хиннай: Тайпа цхьанахьара кхычахьа дӀадахача, цун шахьар хувцалуш хиннай. Хьалхарча шахьарех хиннай: # [[Хамхинский шахар|ГӀалгӀай е Хамхой шахьар]] # [[Цоринский шахар|Цхьорой шахьар]] # [[Мецхальский шахар|Фаьппий (Мецхалой) шахьар]] # [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьар)]] # [[Орстхой|Оарстхой шахьар]]. XIX-ча бӀаьшера гаргга керда шахьараш хьахиннай — [[наьсархой]]и, [[галашкархой]]и, [[лоамарой]]и. Эггара доккхагӀа дола гӀалгӀай тайпа [[йовлой]]дар да, шоллагӀа [[оздой]] боагӀа. ДӀахо [[хамхой]]и, [[леймой]]и, [[баркинхой]] кхыдараши да{{sfn|Волкова|1973|c=}}<ref>{{книга |автор=Танкиев А. Х. |заглавие=Ингуши |место=[[Саратов]] |год=1998 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Дахкильгов Ш. Э. |заглавие=Происхождение ингушских фамилий |место=[[Назрань]] |год=1993 |язык=ru}}</ref>. Тайпий хӀанз а цхьан даькъе лоадам болаш ба. Мехка доал де тӀабайтача наьха тайпаш мехка хьакимаш хулаш дӀаувтт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |title=Фамильные секреты Зязикова |website=Reporter-ufo.ru |language=ru |access-date=2018-10-04 |archive-date=2018-10-04}}</ref>). Цхьабакъда мехкдай Кремло тӀаувттабеш хиларах урхал дола тайпаш хувцалу. == Экономика == === Юкъара экам === ГӀалгӀайче аграрно-индустриальни мохк ба<ref name="Официальный сайт Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Официальный сайт Ингушетии |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>. Экономика ийша я, дотацешца лоаттаеш а я<ref name="Social atlas" />. ГӀалгӀай Мехко ше доаккхачун дакъа 15 % мара яц. Юртбоахама [[сурсат]]аш. Производствон [[оахам]]ах [[Эрсече]] 37-гӀа моттиг дӀалоац цо<ref name="ingushetia.info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214059/http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |title=Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21}}</ref>. [[Список российских регионов по ВРП|Валови региональни продуктага (ВРП) гӀолла йолча Эрсечен региноний листама]] чу 85-гӀа моттиг дӀалоац цо. 2021-ча шера РФ регионий рейтинга чу тӀеххьара хиннай из болх цахилара даржах, 30,5 % саг болх боацаш хиннав<ref name="Безработица">{{cite web |url=https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |title=Ингушетия замкнула рейтинг регионов РФ по уровню безработицы |website=Кавказский узел (Kavkaz.mk.ru) |date=2021-11-01 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206060447/https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |archive-date=2021-12-06}}</ref>. === Юртбоахам === ГӀалгӀай Мехкара лаьтташ [[чернозём|Ӏаьржа]] да, хьаьна. [[Мехкал]] [[гӀара]]н. Ӏалама-мехкала хьал юртбоахам леладар дика Ӏалашдеш да. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мел долча лаьттаех 60 % юртбоахама лаьрхӀа да, царех ахаш [[Пашня|кха́ш]] да<ref name="Ресурсы">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=Географическое положение и природные ресурсы |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archive-date=2015-10-10}}</ref>. Юртбоахаме керттера лелаеш йола [[товшхал]]ех [[Зерновые культуры|ялати]], [[подсолнечник|гидуарги]], [[овощи|хаьсасомаши]], [[картофель|коартоли]] я. ДӀаювш я [[Кукуруза|хьажкӀаи]], [[Пшеница|кӀа]], [[Овёс|кеми]], [[Ячмень|мукхи]], [[Сахарная свёкла|чахраши]]<ref name="Экономика Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=Экономика Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. [[Государственный сектор экономики|Экономика паччахьалкхен сектора]] дакъа 25 % я, дӀахояр кхыча доалахьдолчун кепаш тӀа да. Мехка болх беш 900 [[фермер]]ий боахам ба. Юртбоахама лаьтташа 222,2 эзар га дӀалоац, царех 112,2 эзар га кхаша лоац, 2,5 эзар га дукхача шерашка йийна бешамаш, 9,6 эзар га цонаш, 97,9 эзар га даьгӀенаш. Мехка 115 юртбоахама предприяти я боккхачеи юкъерчеи боарамах<ref name="ingushetia.info"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчено «[[Золотая осень-2008]]» яхача Россе агропромышленни гойтама тӀа дакъа лаьцад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetia.ru/news/010972/|title=В Москве открылась агропромышленная выставка «Золотая осень-2008»|website=Республика Ингушетия|date=13.10.2008|access-date=2026-02-08}}</ref>. ; Хьайбаш леладар Хьайбаш леладара юкъе долаш долча лостамех да [[Крупный рогатый скот|доахан леладари]] (шурийна а дулха́ а), [[жа]] леладари<ref name="Официальный сайт Ингушетии"/>, [[гаьзарий]] лелаяри. 2021-гӀа шу чакхдоалаш хиннача хьалах доаханах 68 531 бежан хиннад (+2,0 %), царех 35 341 коров (+5,5 %) етт а болаш. Жеи гаьзарийи 285 896 (+32,1 %) хиннад, наха шоаш дукхагӀа доажадар бахьан долаш хиннад из. 348 эзар оалхазар дар (+2.6 %). Саькура бетта 8 928,9 т шура яьккхай (11,3 % дукхагӀа), шура дукхагӀа хилара бахьан доахан эргадаккхар хиннад (массадолча боахамашка пайда кӀезигагӀа хул хьаьлий дӀа а доаккхаш пайда дукхагӀа хулараш ийду<ref>{{cite web |url=https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |title=В Ингушетии производство скота и птицы на убой увеличилось на 2,7 % |website=Specagro.ru |date=2021-04-05 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |archive-date=2021-04-22}}</ref>). ; БаьцовгӀаш лелаяр 2020-ча шера маьцхали бетта 10-ча дийнахьа ялата кхаш 23,5 эзар га (43,6 %) лаьттан тӀа аьрдад, ялата валовой гуллам 61,1 эзар т хиннай, юкъера хьувкъам 25,9 ц/га (2019-ча шера юкъера хьувкъам 12,5 ц/га хиннай). * {{комм 2|Озимый мукх|Йивармукх}} чуэцар: 8,1 эзар га чуийцай, 23,2 эзар т ялат аьрдад юкъера хьувкъам 28,7 ц/га хиннай (шу хьалха 6,1 эзар га тӀара 8,4 эзар т мукх чуийцай хьувкъам 14,9 ц/га а болаш). * ЙиваркӀа: 12,4 эзар га аьрдай, е планагӀа хинначох 91,4 %, 33,9 эзар т кӀа чуийцад юкъера хьувкъам 27,4 ц/га а болаш (шу хьалха 13,0 эзар га тӀара 17,2 эзар т кӀа чуийцадар, хьувкъам 14,2 ц/га хиннаб). * Йивар[[чхьовга]]: 488 га дӀадийна хиннад (в 2019 году рапс в регионе не возделывали). ДӀадолалуш чуийцача 75 га тӀара 82,5 т чхьовга чуийцай юкъера хьувкъам 11,0 ц/га а хулаш<ref>{{Cite web |url=https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |title=В Республике Ингушетии идет к завершению уборка озимых зерновых 11/08/2020 |access-date=2026-02-08 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |deadlink=no }}</ref>. [[Файл:Appelboomgaard.jpg|250px|thumb|Ӏажий беш]] ==== 2024 шера этта йокъал ==== 2024-ча шера аьхки йӀаьхача хана йокъал оттарах гурахьеи бӀаьстии дувча ялата зе хиннад: 26 эзар гектар совгӀа лаьттан тӀа дӀадийнар докъаденнад (дӀа мел дувчох 38 %)<ref>{{Cite news|accessdate=2024-08-14|website=TACC|title=Предварительная сумма ущерба от засухи в Ингушетии составила почти 376 млн рублей|url=https://tass.ru/ekonomika/21606321|date=2024-08-14}}</ref>. 2024-ча шера маьцхали бетта 14-ча дийнахьа Чоалханеча хьала [[раж]] оттаяьй<ref>{{Cite news|accessdate=2026-02-08|date=2024-08-14|website=Известия|title=В Ингушетии ввели режим ЧС из-за гибели урожая от аномальной жары|url=https://iz.ru/1742840/2024-08-14/minselkhoz-ingushetii-vvelo-rezhim-chs-iz-za-gibeli-urozhaia-ot-anomalnoi-zhary}}</ref>. ; Бешамаш лелаяр Эрсече комараши сомаши кхебеш йолча керттерча регионашта юкъе яхай ГӀалгӀайче. 2022-ча шера сомий-комарий товшхалий валовой гуллам 64,4 эзар тонна хиннай, 2021-ча шера хинначул 71,9 % лакхагӀа хиннай из. Царех 64,1 эзар тонна Ӏажаш хиннаб. Ӏажаш рекорд хулаш чуийцар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» хиннай (58,1 эзар тонна чуийцай хьувкъам 680 ц/га). Цул совгӀа генарг долчар хьувкъам (гӀамгӀа, гуржий боал, хьача) 165 тонна хиннай (92,3 % лакхагӀа). Иштта цӀекомар 126 тонна хиннай (36,9 % лакхагӀа). 2022-ча шера харбазаш 2 эзар тонна чуийцай, пасташ — 1 эзар тонна, 2021-ча шера хинначул шозза дукхагӀа да из<ref>{{cite web |url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/63bd847f9a79473eeb5492c0 |title=В Ингушетии в 2022 году сбор плодов и ягод вырос в 1,7 раза |date=2023-01-11 |website=RBC Кавказ |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. === Промышленность === ГӀалгӀай Мехка промышленность ийша́ я<ref>{{cite web |url=http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |title=«Спектр-Инфо» |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705075535/http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |archivedate=2009-07-05 |deadlink=yes }}</ref>. Эггара дикагӀа дегӀайоалаяьр я мехкадаьтта даккхари («Ингушнефть»), мехкадаьттацарча химе промышленности, химе промышленности («Химпром»), газ тоаеши, [[металлы|маьхаш]]] тоадеш йола промышленносташи (дай долча [[эвар]]ий завод «Вилс»)<ref name="Экономика Ингушетии"/>. Промышленноста производствон оахамах 74,6 %-ал совгӀа мехкадаьттан промышленноста комплекса́ йоагӀаш я<ref name="ingushetia.info"/>. 2003-ча шера шера́ даьккха мехкадаьтта 300 эзар тонна хиннай<ref name="ЮгРоссии2003" />, цхьабакъда дӀахо доагӀача шерашка (2009-ча шера хиннача хьалах) мехкадаьтта даккхар 50 эзар тоннага кхаччалца Ӏодежад<ref>{{cite web |url=https://www.rosbalt.ru/2009/01/20/611294.html |title=Медведев озабочен падением добычи нефти в Ингушетии |author=Росбалт-Кавказ |date=2009-01-20 |website=Росбалт |language=ru |access-date=2026-02-08}}</ref>. ГӀалгӀайчен доазон тӀа мехкадаьтта даккхар 1915-ча шера денз долаш да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120212124155/http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |title=Основные направления поисков нефти и газа на территории Республики Ингушетия |author=Богатырев М. А., Кононов Н. И. |website=Библиотека Дамирджана (geolib.narod.ru) |language=ru |access-date=2012-02-12 |archive-date=2012-02-12}}</ref>. Лоадамах мехка шоллагӀа йоагӀа промышленноста отрасль кхачанъяр я, {{комм 2|местный|моттигерча}} юртбоахама ресурсаш тӀа товжаш я. Иштта [[трикотаж]]еи кхачани предприятий болх тоабаь латташ ба. Кхыча предприятех я «Россия» яха мерза хӀамаш ю фабрика ([[МагӀалбик]]), [[Полиграфия|полиграфе]] комбинат ([[Наьсаре]]), цӀен кхоачам хьабу комбинат, [[кирпич|кирпишкаш ю]] заводаш (Наьсери [[ГӀажарий-Юрт]]и), зӀамига низ болча электромоторий завод (Наьсаре), [[мебель]] ю фабрика ([[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]), [[маькх]] ю завод (Наьсаре)<ref name="ingushetia.info"/>. === Энергетика === {{основная статья|ГӀалгӀайчен энергетика}} ГӀалгӀайче ший электростанци йоацача Эрсечен шин регионах я, цудухьа регионе пайда эцаш мел дола электрохьинар арахьара хьачудоагӀаш да. 2020-ча шера диача хьинара боарам 827 млн кВт·схь хиннаб, нагрузкий максимум — 141 МВт<ref name="СИПР">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20211211074647/http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Ингушетия на 2021-2025 годы |publisher=Правительство Ингушетии |language=ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2021-12-11}}</ref><ref name="СО2020">{{cite web |url=https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |title=Отчёт о функционировании ЕЭС России в 2020 году |publisher=АО «СО ЕЭС» |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831205853/https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |archive-date=2021-08-31}}</ref>. === Инфраструктура === ГӀалгӀай Мехка гӀолла [[Северо-Кавказская железная дорога|Даькъастен аьшкнаькъа]] дакъеи [[Бакинка]]н дакъеи (40 км) дода<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |title=Транспортная инфраструктура Ингушетии активно развивается |access-date=2009-11-20 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031648/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |deadlink=no }}</ref>. Машеннаькъий деррига дӀоахал 900 км гарга я, царех асфальтобетонаца кхаьла 651 км я, жагӀа била — 250 км. [[аэропорт]]а «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» хьалъетта латташ я. [[Телефон]]нацара бувзами, [[радио]]и, телегойтари да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |website=region.edu.ru |language=ru |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>. === Инвестицешта дика хилар === ГӀалгӀайче интегральни индексаш геттара лоха йолча регионех я<ref name="Social atlas" />. Региона инвестице рейтинг 3D (лоха потенциал — экстремальни кхерам) я. Регионий инвестиций рейтинге мохк 84-гӀа латт инвестиций кхерамах, тӀаккха инвестиций потенциалах 78-гӀа латт. Кхерамех эггара зӀамагӀа бар — экологе даькъе бар ба, боккхагӀбар — ахчанцарбар. Инвестицций эггара йоккхагӀа йола потенциал — инфраструктуран яр я<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»">{{Cite web |url=https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |title=Рейтинговое агентство «Эксперт» |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114856/https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |deadlink=no }}</ref>. 1994-ча шера [[Экономикан дикаш Ӏалашду зона (ГӀалгӀайче)|ГӀалгӀайче Экономикан дикаш Ӏалашдеш йола зона]] хьаяьй, цул тӀехьагӀа бизнес дегӀайоалаяра юкъарче хьаяьй. Цу хӀаманца инвестицеш чуэцара процесс йолаяь хиннай, цудухьа ГӀалгӀайче эггара чӀоагӀагӀа безам тӀабодача дунен оффшорий зонех хьахиннай<ref name="Ingushetia/info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214126/http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |title=Экономическая ситуация |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |date=2008-02-05}}</ref>. Зонеи юкъарче болх беш хиннача юкъагӀа (1994—1999) льготай [[режим|ражах]] 7000-нел совгӀа предприяти хиннай болх беш, 100-нел совгӀа тайп-тайпара объект хьалъеттай. Эрсечен духхьара оффшорий юкъ 1996-ча шера наджгоанцхой бетта 30-ча дийнахьа «„ГӀалгӀайче“ яхача къамашта юкъерча бизнеса юкъах» яхача федеральни законагӀа хьахиннай<ref name="Ingushetia/info"/> (2005-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа низ байнаб). 2012-ча шера кӀимарса бетта 25-ча дийнахьа ГIалгIай Республика доазон тIа бизнесацарча гӀулакха субъектий бокъо а, законацара интересаш а паччахьалкхено лораярах доала́ оттар кхоачашдергдолаши, цунца цхьана регионе инвестицешцареи гӀулакхашцареи [[мехкал]] дегӀадоаладеши, ГӀалгӀай Мехкдаь амарца [[Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка бизнесмений бокъонех тӀавиллар]] яха дарж оттадаьд<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |title=Бизнес в Ингушетии будет защищать институт Уполномоченного по правам предпринимателей |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509012633/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |deadlink=no }}</ref>. === Ахчанца теркаш хилар === * Ахчанца теркаш хилар — геттара совдаьннад; * Экономикаца теркаш хилар — совдаьннад; * Социальни теркаш хилара рейтинг — совдаьннад; * Антикризисни теркаш хилара комплексни рейтинг — лохденнад<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»"/>. == Юкъарлон дакъа == === Юкъара-экономикан гойтамаш === ГӀалгӀай Мехка Эрсече эггара чӀоагӀагӀа болх цахилара боарам ба — 30 %<ref name="Безработица"/>. Керттерча услугашта тӀакхоачилга хиларах мохк эггара тӀехьагӀа латтачарех ба — нах бебаш хиларах а, пхьен йовъкаш дегӀайоалаяь цахиларах а<ref name="Social atlas" />. Къабеннарий цӀенош доацаш Россе Федераце ГӀалгӀай Мохк мара бац, гӀалгӀашта юкъе уж эшаш цахиларах<ref name="materirossii">{{cite web |url=http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |title=Валентина Петренко: «Ингушетия – единственная республика, где нет отказных детей-сирот, все они благополучно устроены в семьях» |author=Движение «Матери России» |date=2015-07-26 |website=Движение «Матери России» (materirossii.ru) |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |archive-date=2016-01-31}}</ref>. === УнахцӀено лораяр === ТӀехьара шераш хьатӀадаллалца ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа бераш деш хиннад Россе Федераце мел йолча субъекташка диллача. Мехка дарба деш 73 учреждени я — дарбанченаш, диспансераш, поликлиникаш, кхыяраш. Мехка хьалъяь перинатальни юкъарчеи, берий клинически дарбанче а хьалъяьй. [[Файл:IngSU.jpg|мини|[[Магас]]ерча [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университета]] корпус]] [[Джейрахский район|ЖӀайраха шахьаре]] иштта дарбан-могашал меттайоалаю «[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]» йоалл. 1999-ча шера еттай комплекс<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20190913194851/http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |title=Лечебно-оздоровительный комплекс «Джейрах» |website=aquaexpert.ru |language=ru |access-date=2019-09-13 |archive-date=2019-09-13}}</ref>. === Дешари Ӏилмеи === {{керттера лустам|ГӀалгӀайче дола дешар}} ГӀалгӀайчен керттера лакхера дешарче [[Ингушский государственный университет|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] я, 1994-ча шера хьайийлай. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет эггара къонагӀча университетех я, цу чу 10 эзарнел совгӀа студент вагӀа<ref name="ИнгГУ 15 лет">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |title=ИнгГУ: 15 лет поиска и развития |journal=100 наций |language=ru |access-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58|archive-date=2014-02-25}}</ref>. ГӀПУ ийс факультет я: агроинженерийи, лорийи, хьахерхойи, физикан-математикани, филологеи, ахчан-экономикани, химе-биологеи, экономикани, юристийи, иштта 43 кафедреи<ref name="ИнгГУ">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220111021135/http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |title=Структура Ингушского государственного университета |website=inggu.ru |language=ru |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11}}</ref>. [[Файл:Школа в Хамхи. 1930-е гг..jpg|мини|[[Хамхи|Хамхера]] ишкол. 1930-гӀа шераш]] ; Юкъера дешар Нах дукха бебаш хиларах ГӀалгӀай Мехка бахарех кхоалагӀа дакъа бераш да. Болх беш 155 [[ишкол]]<ref>{{cite web |url=https://bdex.ru/shkoly/respublika-ingushetiya/ |title=Школы Республики Ингушетия |website=Bdex.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>; Болх беш ишколаш-лицеяши, ишколаш-гимназеши, [[Лоамарой кадетий корпус]]и, гуманитарно-техническии, лорийи колледжаш я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080316012953/http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |title=Образование в Ингушетии |website=ingushetia.info|archive-date=2008-03-16 |access-date=2008-03-16 |lang=ru}}</ref>. == Спорт == ГӀалгӀай Мехка спорт дегӀайоалаеш яр ДегӀацарча товшхалахи спортахи йола министерство я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210126214942/http://www.ingsport.ru/ |title=Официальный сайт Министерства по физической культуре и спорту Республики Ингушетия |archive-date=2021-01-26 |access-date=2021-01-26 |lang=ru}}</ref>. 21 мая 1996 года принят Закон Республики Ингушетия «О физической культуре и спорте». Мехка ший футболах ловза клуб я «[[Ангушт (футбольный клуб)|Ангушт]]» яхаш. ГӀалгӀай спортсменаша дзюдохи боксахи Эрсечен яхьашка котабийнаб<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/989808.html |title=Regnum.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |date=2019-12-14 }}</ref>. ГӀалгӀай Мехкара спортсменаш аьланпхье ловзарашка котабийнаб: 1988-ча шера Сеуле штангаш ийъеш [[Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич|Арсамаканаькъан Исраила]] дошо майдилг яьккхай. 2008-ча шера майдилга Пекине [[Назир Манкиев|Манкенаькъан Назира]] а (кӀалтӀаветтаргах) [[Рахим Чахкиев|Чахкенаькъан Рахьима]] а (боксах) яьхай. 2016-ча шера Халмарзанаькъан Хьасана [[Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро]] хиннача аьланпхье ловзарашка дошо майдилг яьккхай дзюдох. 2010-ча шера Сингапуре хиннача [[Летние юношеские Олимпийские игры 2010|Ахканарча кагирхой аьланпхье ловзарашка]] Ӏажиганаькъан Руслана [[Россия на летних юношеских Олимпийских играх 2010#Награды|Эрсечена]] духхьара дошо майдилг яьккхай 85 кг кхаччалца йолча дозала оагӀатагӀа<ref>{{cite web |url=https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |title=Борец Руслан Аджигов выиграл «золото» на юношеской Олимпиаде |date=2010-08-15 |website=Взгляд |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |archive-date=2019-12-14 |lang=ru}}</ref>. 2021-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Токио хиннача аьланпхье ловзарашка Йовлой Мусас Эрсеченна цаӀ мара йоаца дошо майдилг яьккхай яний-румой кӀалтӀатохаргах. Мехка ийнача латарах йола клубаш я: «Калой» (Наьсаре), «Нарт» (Шолжа-Пхье), «Боец» иштта кхыяраш а. Йийла мехка чемпионаташ я дӀахьош<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210121010400/http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |title=В Назрани прошел первый открытый Чемпионат Республики по смешанному боевому единоборству ММА |website=ingsport.ru |archive-date=2021-01-21 |access-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |title=Нарты-миксфайтеры |author= |date=2012-11-29 |website=Газета Ингушетия |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121220259/https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |archive-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref>. Цул совгӀа 2012-ча шера денз дӀакхухьаш ийнача латарца йола чемпионаташ я дӀакхохьаш: «[[Битва в горах|Лоамара латар]]», цига мехкарча спортсменаша а, Эрсечен а дунен а спортсменаш а хул<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131018072930/http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |title=Смешанные единоборства. Битва в горах |website=Россия-2 (телеканал) |archive-date=2013-10-18 |access-date=2013-10-18 |lang=ru}}</ref>. == Хоам боаржабу гӀирсаш == === Телегойтар === * [[Магас (телеканал)|ПКъТРК «ГӀалгӀайче»]] — ГӀалгӀайчен ший спутникацара телеканал; * [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «Ингушетия»]] — ГӀалгӀай Мехкара [[ВГТРК]] филиал; === Радио === Карарча хана ГӀалгӀайче ши радиостанци я болх беш. «[[Ингушетия (радио)|ГӀалгӀайче]]» яха ГӀалгӀай къаман радиостанци 2014-ча шера кӀимарса бетта 31-ча дийнахьа. Радиостанци '''88,0 FM''' талгӀенах кхайкаш а я, радиостанций йоккхагӀча моартала́ юкъейихьа а я — [[TuneIn]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304192106/http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |title=Радио «Ингушетия» |website=TuneIn.com |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. Хоама-сакъердама радиостанци йола «[[Radio Republic]]» '''102,4 FM''' талгӀенах я кхайкаш. ГӀалгӀайче хьалха радио езаш болчар коллективни лоаца талгӀе йола радиостанци хиннай, ГӀалгӀай Мехка радио езараша лелаеш хиннай из<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150924035005/http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |title=Настройтесь на нашу волну |author=Муратов М. |date=2006-09-23 |website=Общенациональная газета «Сердало» |archive-date=2015-09-24 |access-date=2015-09-24 |lang=ru}}</ref>. 2010-15-ча шерашка болх беш «'''[[Радио Ангушт]]'''» хиннай. '''104,0 FM''' талгӀенаш кхайкаш хиннай из. Радио динах-эзделахи, къаман-мехкагӀончийи лостам болаш хиннай. 2015-ча шера [[Евкуранаькъа Ювназ-Бек]]а [[ГӀалгӀай муфтият]]аца къовсам хинначул тӀехьагӀа радио дӀакъайлай<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |title=Главу Ингушетии отлучили от мусульманской общины |date=2018-05-28 |website=[[РБК]] |access-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130005134/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |archive-date=2022-01-30 |lang=ru}}</ref>. === Зарбан арахецар === *''«[[Сердало]]»'' — къаман юкъара газет (1923-ча шера денз арадувл); * ''«[[Ингушетия (газета)|ГӀалгӀайче]]»'' — Мехка юкъарлон-политикан газет; * «[[Знамя труда (газета, Сунжа)|Къахьегама байракх]]» — шахьара юкъарлон-политикан газет<ref>{{cite web|url= https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|title= Редакция Газеты "Знамя Труда", МУП|author= СБИС − электронный банк юридических документов|date= |website= |publisher= sbis.ru|accessdate= 2015-12-29|lang= |archive-date= 2016-08-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816210423/https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|deadlink= no}}</ref><ref>{{статья|автор= Бузуртанов Р.|заглавие= «Знамя труда» в каждый дом|ссылка= http://www.ingushetia.ru/news/010366/|язык= ru|издание= [[Знамя Труда (газета, Сунжа)|«Знамя труда»]]|тип= |год= 2008|месяц= июль|число= 12|том= |номер= № 3 (9187)|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304195251/http://www.ingushetia.ru/news/010366/}}</ref>; * «[[Народное слово]]» яха шахьара юкъара-политикан газет<ref>{{cite web|url= http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|title= Газета «Народное слово»|author= Администрация Малгобекского района|date= |website= |publisher= |accessdate= 2016-07-01|lang= ru|archive-date= 2016-05-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html |date=2016-05-29 }}</ref>; * ''«[[Голос Назрани|Наьсарен оаз]]»'' — пхьен юкъарлон-политикан газет; * [[Литературная Ингушетия|''«Литературан ГӀалгӀайче»]]'' журнал; * «[[СелаӀад]]» — берий журнал. * «[[Сармакх]]» — комикс. * «[[ГIалгIай]]» — комикс. === МазаоагӀон ресурсаш === * ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀув — ''Ингушетия.ру''<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ |title=Официальный сайт Ингушетии |access-date=2008-08-05 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713035630/http://www.ingushetia.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллама официальни мазаоагӀув — ''parlamentri.ru''<ref>{{Cite web |url=http://www.parlamentri.ru/ |title=Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия: Главная страница |access-date=2015-10-20 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Доалчен официальни мазаоагӀув — ''pravitelstvori.ru''<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/ |title=Официальный сайт Правительства Республики Ингушетия |access-date=2015-10-20 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203540/http://www.pravitelstvori.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ЙоккхагӀа йола мазаоагӀон-провайдераш — ОАО «Ингушэлектросвязь», ЗАО «ИТТ». == ГӀалгӀай вежарий-пхьеш == 2007-ча шера маьцхали бетта ГӀалгӀайченнеи [[Венесуэла]]н регионаштеи юкъе вежарий-пхьений статус оттаярах бола чӀоагӀам баьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509161130/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |title=В Ингушетии и Венесуэле появятся города-побратимы |author=Официальный сайт Республики Ингушетия. Пресс-служба президента РИ |date=2007-08-03 |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-05-09 |access-date=2013-05-09 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера маьстела бетта 10-ча дийнахьа [[город воинской славы|тӀема сийлен пхье]] йолча [[МагӀалбик]]а́и кӀайэрсий [[Брест|Бре́стаи]] юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304094113/http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |title=Малгобек и Брест стали побратимами |date=2015-05-12 |website=Вестник Кавказа |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Магаса́и [[Ченкехье|Ченкехьа]] [[Шаньдун]] провинце [[Дунъин]] пхьеннеи юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304121508/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |title=Магас и китайский Дунъин стали городами-побратимами |date=2015-09-02 |website=Интерфакс |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера ардара бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀайчени Нохчийчени нанагӀалаша, Магасои, Шолжа-ГӀалои, вошал тосса барт язбаьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151018190911/http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |title=Магас и Грозный стали городами-побратимами |date=2015-10-15 |website=Интерфакс |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-10-18 |lang=ru}}</ref>. == Нумизматика == * 2020-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа Эрсечен Банко дагалоацама дото ахча арахецад 3 сом мах болаш дола «ГӀалгӀайче Эрсий паччахьалкхен лоаттаме хьакхетарах 250 шу дизар»<ref>{{cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |title=Банк России выпускает в обращение памятную монету из драгоценного металла |date=2020-02-18 |website=[[Банк России]] |access-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308081526/http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |archive-date=2020-03-08 |lang=ru}}</ref>; == Хьажа иштта == * [[Осетино-ингушский конфликт|ХӀираша маьршача гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ]] * [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституци]] == Белгалдаккхар == ;Доашхамаш {{примечания|group=К.}} ;Бовхамаш {{примечания|3}} == Бовхамаш == === Литература === === Литература (профилах йоацар) === {{refbegin|2}} * {{книга |автор = [[Майор, Адриенна|Adrienne Mayor]] |заглавие = The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World |язык = en |ссылка = https://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo/page/n1/mode/2up |место = Princeton |издательство = Princeton University Press |год = 2014 |страниц = 519 |isbn = 9781400865130 |ref = Adrienne Mayor }} * {{публикация|книга |автор = [[Кох, Карл Генрих Эмиль|Karl Koch]] |заглавие = Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг |оригинал = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838 |язык = de |ссылка = https://archive.org/details/reisedurchrussla02koch/page/488/mode/2up |ответственный = |место = Stuttgart, Tübingen |издательство = Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung |год = 1843 |том = 2 |страниц = XII, 560 |ref = Karl Koch }} * {{книга |автор = Anton Friedrich Büsching |заглавие = Neue Erdbeschreibung: Des funften Theils erste Abtheilung, welche unterschiedene von Asia begreift |язык = de |место = Bohn |год = 1781 |страниц = 718 |ref = Anton Friedrich Büsching }} * {{книга |автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]] |заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner |язык = de |ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y |место = Halle und Berlin |издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses |год = 1812 |том = I |страниц = 740 |ref = Julius von Klaproth }} * {{книга |автор = Wahl O. W. |заглавие = The Land of the Czar |язык = en |место = London |издательство = Chapman and Hall |год = 1875 |страниц = 417 |ref = Wahl O. W. }} * {{книга |автор = {{comment|Агиров Т. А.|Агиров Тимур Александрович}} |заглавие = Горная Ингушетия |язык = ru |место = М |издательство = Перо |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-087-4 |ref = Агиров }} * {{книга |автор = Агусти Алемань |заглавие = Аланы в древних и средневековых письменных источниках |место = М. |издательство = Менеджер |год = 2003 |страниц = |ref = Агусти Алемань }} * {{книга |автор = Албогачиева М. С-Г. |часть = Демаркация границ Ингушетии |заглавие = Горы и границы: этнография посттрадиционных обществ |язык = ru |издательсьво = [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого РАН]] |место = СПб. |год = 2015 |страниц = 400 |страницы = 167—255 |isbn = 978-5-88431-290-6 |ref = Албогачиева }} * {{книга |автор = Ахриев Ч. Э. |часть = Ингуши. Их предания, верования и поверья |заглавие = Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII |язык = ru |ссылка = https://www.prlib.ru/item/363882 |место = {{comment|Тбилиси|Тифлисъ}} |издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского |издание = Издание Кавказского горского управления |год = 1875 |страниц = |страницы = |ref = Ахриев }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |часть = Мнение о книге: Славянския древності |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = Санкт-Петербург |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |заглавие = Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 гг. Ч. I. |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=1&rotate=0&theme=white |место = СПб. |издательство = Императорская Академия наук |год = 1869 |страниц = 290 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Вахушти Багратиони]] |заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили |издательсьво = Типография К. П. Козловскаго |место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}} |год = 1904 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{книга |автор = Виноградов В. Б. |заглавие = Время, горы, люди |место = Грозный |издательство = |год = 1980 |страниц = |ref = Виноградов }} * {{книга |автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]] |заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа |вид = [[Монография|монгр]]. |ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] ([[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]]) |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1973 |страниц = 206 [2] |тираж = 1600 |ref = Волкова }} * {{книга |автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]] |часть = Из культурного прошлого ингушей |заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР |место = Л. |год = 1930 |том = V |страницы = 681—761 |ref = Генко }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |заглавие = Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века |место = Ереван |издательство = |год = 1988 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |часть = Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э. |заглавие = Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии |место = Грозный |издательство = |год = 1990 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Географические и статистические описания Кавказа |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 1809 |страниц = |ref = Гюльденштедт }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 2002 |страниц = 512 |ref = Гюльденштедт }} * {{статья |автор = Даудов А. Х. |заглавие = У истоков осетино-ингушского конфликта |издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. Вып. 5 |год = 2005 |ref = Даудов }} * {{книга |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. |заглавие = История Ингушетии |издание = 4-е изд |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев }} * {{публикация|книга |автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|Еремян С. Т.]] |часть = Опыт восстановления первоначального текста «Ашхарацуйца». An Attempt at Restoring the Original Text of „Aškharhacoyc“ |часть оригинал = «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ |заглавие = [[Историко-филологический журнал]] |оригинал = Պատմա-բանասիրական հանդես (Historical-Philological Journal) |место = Ереван |издательство = [[Академия наук Армянской ССР]] |год = 1973 |страницы = 261—274 |ref = Еремян }} * {{статья |автор = Евлоев Муса |заглавие = Как принималась Конституция Республики Ингушетия |ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3 |язык = ru |издание = [[Сердало|«Сердало»]] |тип = газета |год = 2014 |месяц = 02 |число = 27 |номер = 31 |страницы = 3 |ref = Евлоев }} * {{книга |автор = |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |издательсьво = Новая Планета |том = II |место = М. |год = 2002 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{публикация|книга |заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в |вид = [[Монография|моногр.]] |ответственный = Ответ. ред. [[Б. Б. Пиотровский]], ответ. ред. серии [[А. Л. Нарочницкий]] |издание = Утверждено [[Институт истории АН СССР|Институтом истории]] [[Академия наук СССР|АН СССР]]. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1988 |страниц = 554 |isbn = 5-02-009486-2 |тираж = 14000 |ref = История народов Северного Кавказа }} * {{книга |автор = [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Ш. М.]], Карпеев И. В. |заглавие = Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX веке |язык = ru |ссылка = http://apsnyteka.org/554-povsednevnaya_zhizn_gortsev_severnogo_kavkaza_v_19_veke.html |место = М |издательство = Молодая гвардия |год = 2003 |ref = Казиев, Карпеев }} * {{книга |автор = |заглавие = [[Картлис цховреба|Картлис Цховреба]]. (История Грузии) |ответственный = |место = Тбилиси. |издательство = |год = 2008 |страниц = |ref = Картлис Цховреба }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = Древняя история Северного Кавказа |язык = ru |ответственный = Отв. ред. А. П. Смирнов |место = М. |издательство = Издательство Академии наук СССР |год = 1960 |страниц = 521 |тираж = 2000 |ref = Крупнов }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = [[Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.]] |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = [[монография|моногр]]. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = [[АН СССР]]. [[Институт истории АН СССР|Ин-т истории]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 2-я тип. |год = 1963 |страниц = 372 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{книга |автор = [[Леонти Мровели]] |заглавие = Жизнь картлийских царей |ссылка = |ответственный = Отв. ред. Г.С. Мамулиа |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1979 |страниц = 103 |тираж = 24000 |ref = Леонти Мровели }} * {{книга |автор = Мартиросиан Г. К. |заглавие = Нагорная Ингушия |место = Владикавказ |издательство = Государственная типография Двтономной Области Ингушии |год = 1928 |страниц = 152 |ref = Мартиросиан }} * {{книга |автор = Минорский В. Ф. |заглавие = История Ширвана и Дербента |место = М. |издательство = |год = 1963 |страниц = |ref = Минорский }} * {{книга |автор = [[Энгельгардт, Отто Мориц Людвиг|Мориц фон Энгельгардт]], [[Паррот, Иоганн Фридрих|Фридрих Паррот]] |часть = Посещение Энгельгардтом Галга-Ингушей |заглавие = Сокровищницы Востока |ответственный = [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Йозеф фон Хаммер]] |место = |издательство = |год = 1814 |том = IV |страниц = |страницы = |ref = Энгельгардт, Паррот }} * {{книга |автор = Мужухоев М. Б. |заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры |язык = ru |место = Саратов |издательство = Региональное Приволжское издательство «Детская книга» |год = 1995 |страниц = 128 |тираж = 5000 |isbn = 5-8270-0158-9 |ref = Мужухоев }} * {{книга |автор = Муталиев Т. Х. |часть = Тернистый путь народа |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |место = М. |издательство = Новая Планета |год = 1992 |том = II |страниц = |ref = Муталиев }} * {{книга |автор = Сотавов Н. А., Мейер М. С. |заглавие = Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1991 |страниц = 221 |ref = Сотавов, Мейер }} * {{книга |автор = |заглавие = Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. |ответственный = Тизенгаузен В. Г. |место = М.-Л. |издательство = |год = 1941 |том = ΙΙ |страниц = |ref = СМИЗО }} * {{книга |автор = Яндиев М. А. |заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа |место = М. |издательство = ЛКИ |год = 2007 |страниц = 464 |isbn = 978-5-382-00285-9 |ref = Яндиев }} * {{книга |автор = Хайров Б. А. |часть = К вопросу ингушско-шумерских лексических соответствий |заглавие = История и культура Ингушетии. Вып. 1 |место = Назрань |издательство = «Кеп» |год = 2012 |страниц = |страницы = |ref = Хайров }} * {{книга |автор = Штедер Л. Л. |часть = Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа |заглавие = Наша старина |язык = ru |ответственный = Пер. В. М. Аталиков |место = Нальчик |издательство = |год = 1996 |страниц = |isbn = |ref = Штедер }} * {{книга |автор = Яновский А. |часть = О древней Кавказской Албании |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/ |заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II. |язык = ru |место = СПб |издательство = Типография Императорской Академии Наук |год = 1846 |страниц = 785 |страницы = 161—203 |ref = Яновский }} {{refend}} === Каьхаташ === * {{cite web|url= http://constitution.garant.ru/region/cons_ingush/|title= Конституция Республики Ингушетия|lang= ru|website= |publisher= Cправочно-правовая система «[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]»|date= 27.02.1994|access-date=2022-09-24|ref= Конституция Республики Ингушетия}} * {{публикация|книга|автор= Федеральный закон Российской Федерации от 24 ноября 2008 г. № 207-ФЗ|часть= О мерах по организации местного самоуправления в Республике Ингушетия и Чеченской Республике|часть вид= принят Государственной Думой 29 октября 2008 года; одобрен Советом Федерации 12 ноября 2008 года|часть ссылка= https://docs.cntd.ru/document/902129955|заглавие= Docs.cntd.ru|ссылка= https://docs.cntd.ru|вид= [[справочно-правовая система]]|ответственный= влад. АО «Кодекс»|место= М.|год= 2008|ref= Федеральный закон РФ № 207-ФЗ}} * {{публикация|книга|автор=Постановление Правительства Республики Ингушетия от 29 октября 2014 г. № 203|часть=«Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»»|часть вид=|часть ссылка=http://docs.cntd.ru/document/423857747|заглавие=Docs.cntd.ru|ссылка=https://docs.cntd.ru|вид=[[справочно-правовая система]]|ответственный=влад. АО «Кодекс»|место=Магас|год=2014|ref=Постановление Правительства РИ № 203}} === Мехкасурташ === === ТӀатовжамаш === {{Навигация |Тема = Ингушетия |Портал = Ингушетия |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} {{wikiatlas|Ingushetia}} * {{cite web|url= http://www.ingushetia.ru/|title= Главная страница|author= Официальный сайт Республики Ингушетии|date= |website= ingushetia.ru|publisher= |accessdate=2017-01-24|lang=ru}} {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Ингушетия}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайче| ]] r957j7c0vv3ri057rfjqpjyyotnfyak 74630 74622 2026-06-27T15:44:05Z Тоадархо 5207 /* Гидрографи */ 74630 wikitext text/x-wiki {{Субъект РФ | Русское название = {{center|ГӀалгӀай мохк<br>ГӀалгӀайче}} | Другое название = {{lang-ru|Республика Ингушетия}} | Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни го́м]]а́ * [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикай шахьар]]а | Тип = Республика | Включает = | Столица = [[Магас]] | Крупные города = Магас, [[Наьсаре]], [[МагӀалбик]], [[Илдарха-ГӀала]], [[Шолжа-Пхье]] | Глава = [[Махмуд-Али Калиматов|Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла]] | Название главы = [[Глава Ингушетии|Мехкда]] | Глава2 = [[Сластенин Владимир Владимирович]] | Название главы2 = [[Правительство Республики Ингушетия|Доалчен Тхьамада]] | Глава3 = [[ТӀумхой Ӏумара Мухьмад]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220307231902/https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |title=Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия |website=[[Народное Собрание Республики Ингушетия|НСРИ]] |date=2021-10-03 |archive-date=2022-03-07}}</ref> | Название главы3 = [[Народное Собрание Республики Ингушетия|Халкъа Гуллама тхьамада]] | Код субъекта = 06 | Место по ВРП = 79 | Языки = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]], [[Русский язык|эрсий]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}} | Население = {{ Население | Ингушетия | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ингушетия | г }} | Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ингушетия}} | Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} | Национальный состав = [[гӀалгӀай]] | Конфессиональный состав = [[бусалба ди]] | Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} | Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ингушетия}} | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Часовой пояс = {{MSK0}} | Телефонный код = | Интернет-домен = | Сайт = }} '''ГӀалгӀайче''' ''(я)'', е '''ГӀалгӀай Мохк''' ''(ба)'', иштта '''ГӀалгӀай Республика''' ''(я)'' ({{lang-ru|Ингушетия, Республика Ингушетия}}) — [[Эрсече|Россе Федерацера]] [[Республика (Эрсече)|республика]]. [[Даькъастен федеральни округ|Даькъастен федеральни округá]] юкъейоагӀаш я. ГӀалгӀайчен [[нанагӀала|на́нагӀа́ла]] [[Магас]] я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]], [[Эрсий мотт|эрсийи]]. ГӀалгӀай мехка [[гӀай]] [[малхбузе]]хьеи [[гӀинбухе]]хьеи [[ХӀирийче|ХӀирий мехкацеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи]] да, [[малхбоале]]хьа [[Нохчиче|Нохчий мохк]] ба, хӀаьта [[зӀилбухе]]хьа ГӀалгӀайчен гӀай [[Гуржехье|Гуржий мехка]] [[Мцхета-Мтианети|МацагӀатен лоамеца]] да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца. Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба. ГӀалгӀай Республика кхеллай [[1992|1992 шера]] [[аьтинга бетта 4]]-ча дийнахьа. Лаьттан [[майда]]х лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, [[Город федерального значения|федеральни лоадам бола пхьеш]] лоархӀаш ца хилча. == ЦӀи == Мехка цӀи хьахиннай ''[[гӀалгӀай]]'' къаман цӀерахи ''«че»'' яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача ''«ГӀалгӀай баха лаьтта»'' аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара шира да, Ӏилманхоша тайп-тайпара {{комм 2|разъяснять ду|доашх}} из{{sfn|Крупнов|1971|с=34}}. Цхьаццачара «''гӀалгӀай яхар ''„ГӀалий гӀишлонхой“'' яхилга да» оал, вокха́ра ''«Даьла нах»'' е ''«Даьла къам»'' яха маӀан увттаду. Иштта шира гӀалгӀай цӀув хиннача ''Гела'' е ''Гала'' яхачунца цӀи ювзараш а ба<ref name="ingush">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110924163538/http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |title=Краткий исторический очерк Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2011-09-24 |access-date=2011-09-24 |lang=ru}}</ref>. Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош [[Сумерой мотт|сумерой метта]] а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» ({{lang-ru2|хурриты}}) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала ''«боккхий лувраш»'' ({{lang-ru2|«великие говорящие»}}) аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, ''«зиракаш»'' ({{lang-ru2|«мудрецы»}}) яха ший маӀан долаш{{sfn|Хайров|2012|c=11}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех [[Ангушт]]а цӀерагӀа яьккха цӀи, ''-éти'' яхача [[Грузинский язык|гуржий]] [[суффикс]]ах, цхьантехача из а ''«гӀалгӀай баха моттиг»'' аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним [[XVII бӀаьшу|XVII-ча бӀаьшера]] денз яржа йолаеннай{{sfn|Кушева|1963|c=65, 66}}. Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «[[Дзурдзукетия|Дзурдзукети]]»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}, «КистӀети»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 150}}{{sfn|Anton Friedrich Büsching|1781|c=21}}, «ГӀлигӀви»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 152}}, «Гелия»<ref>{{cite web |author=Colton, G. Woolworth (George Woolworth) |url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |title=Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia |lang=en |website=library.princeton.edu |publisher=New York : G. W. and C. B. Colton & Co. |date=1855 |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230021/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |deadlink=no}}</ref>, «Галга»{{sfn|Энгельгардт, Паррот|1814|с=26}}, «Ингушия»{{sfn|Мартиросиан|1928|c=}}. == Физикан-географе [[экам]] == === Географи === ГӀалгӀайче улаш я [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъан]] гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча [[дукъ|довкъаш]] тӀа, царех да: [[Тийрка аргӀа]], [[Шолжа дукъ|Шолжа аргӀа]], [[Чхараш йола дукъ]]. ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км. [[Файл:КПП_на_въезде_в_Ингушетию_из_Северной_Осетии-Алании.jpg|мини|[[ХӀирийче|ХӀирашкахьара]] ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт]] {|class="wikitable" |+ ГӀалгӀайчен географи | align="center" | [[File:Caucasus topographic map-ru.svg|center|240px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Caucasus Mountains Ingushetia.jpg|center|255px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Ingushetia topographic map de.png|center|250px]] |- | align="center" | [[Кавказ]]а [[мехкасурт]] | | align="center" | [[Кавказа лоамаш]] | | align="center" | ГӀалгӀайчен мехкасурт | |} === Рельеф === [[Файл:Bash-loam.jpg|right|thumb|[[Бешлоам]]а сурт]] [[Файл:Matt-loam.jpg|left|thumb|[[Маьтлоам]]а сурт]] ГӀинбухехьа [[эри аре]]нга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа [[атагӀе]]нашеи [[чӀож]]ашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе [[Терско-Сунженская возвышенность|Ши аргӀеи]] [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Шин аргӀан юкъи]]и я, юкъерча даькъе — [[Шолж]]еи [[Эс]]еи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе [[Кавказа лоамаш]] латт. Эггара лакхагӀа йола моттиг [[Шанлоам]] ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: [[ЦӀейлоам]] (3171 м), [[Хахалги|ЦӀетлоам]] (3031 м), [[Маьтлоам]] (3003 м), ''ГӀаьллоам ([[Цхьоройлоам]]) (3000 м)<ref>{{cite web |url= http://openkavkaz.com/3d/#ing-myat-seli-bottom,ru,287.45,-7.89,105.73|title= Виртуальный тур|author= Агиров Тимур|date= |website = |publisher= OpenKavkaz.com|accessdate=2016-01-05 |lang=ru}}</ref>. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ | align="center" | [[Файл:Gorge of Dzheyrakh.jpg|center|235px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Assa Ingushetia.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:New Redant.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Tsei-loam.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg|center|200px]] |- | align="center" | [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀайчен лоамара]] сурт | | align="center" | [[Эс|Эса чӀож]] | | align="center" | Арен сурт, [[Керда Редант]] | | align="center" | ЦӀейлоама довкъаш | | align="center" | [[Кистий чӀож]] — [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀе | |} === Сахьата оаса === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=ГӀалгӀайче}} === Мехкал === [[Мехкал]] [[Континент|гӀарий]], лакхача лоамий да; [[Высота над уровнем моря|форда тӀехе тӀарча лакхалга]] хьежжа да. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, [[Июль|кӀимарса бетта]] — +21…+23 °C. [[Атмосферные осадки|Йоачув]] шера 1200 мм-га кхоачаш хул<ref name="geogr">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=География Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. === Гидрографи === {{main|ГӀалгӀайчен хин ресурсаш}} [[Файл:Furtoug.jpg|170px|мини|[[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]]] [[Файл:Sunja (river).jpg|мини|150px|[[Сунжа (приток Терека)|Шолж]]]] [[Файл:Nazranka.jpg|150px|мини|[[Назранка|Наьсар]]]] Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе [[лоам]]аши [[возвышенность|айменаши]] я, вокха даькъе  — [[аре]]наши [[низменность|лохенаши]]. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара [[Полупустыня|ахгӀомара арен]] белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага [[юртбоахам]]ца [[дер|леладечунгахь]] хьинаре пайда эц, иштта [[Мелиорация|гидротехнически тоа а ю]] уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа [[орошение|дийхкача хиний система]] чӀоагӀа дегӀайоалаяь я. ; Долха хиш Эрсечен [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрагӀа]] ГӀалгӀайчен деррига [[река|долха хиш]] [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузехьарча Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча [[Къаспий форд]]а бассейна [[Тийрк]]еи [[Идал]]еи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). [[ГӀалгӀай Мехка Доалче]]но беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара [[квадрат|нийссаьнилга]] километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе {{комм 2|показатели|гойтамаш}} Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; [[ЖӀайраха шахьар]]). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка [[приток|га]] дола [[Шолж]]и (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]] [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Городской округ город Магас|Магас]], [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]], [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] яха пхьен округаш), Шолжа га дола [[Асса (приток Сунжи)|Эс]] (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=География Ингушетии |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2015-10-10 |archive-date=2015-10-10}}</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: [[Фарта]], [[Ӏарамхий]], [[Ачулкхий]], [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]], [[ГӀулойхий]], [[Фаэтонка|Футта]], [[Чемульга (река)|Чималхий]], [[ГӀалми]]. [[Бассейн реки|Долхача хиний бассейна]] юкъара майда 3073 км² я<ref name="Obrportal">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>. ; [[Хурхал]]аш * [[Ляжгинский водопад|Лаьжгера хурхал]] * [[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]] * [[Эка-чожинский водопад|Эга чӀожера хурхал]] * [[Шоанский водопад|Шоанера хурхал]] === [[Полезные ископаемые|Пайдане оахкалаш]] === Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш<ref name="Ресурсы"/>. Минералий-[[бийдал]]ий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: [[Нефть|мехкадаьттеи]] (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), [[Природный газ|Ӏалама гази]], [[шакӀа|шаӀеи]], доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «[[Боржоми (минеральная вода)|Боржоме]]» тайпара дола минералаш йоахка хиш<ref name="ЮгРоссии2003">{{cite web |author=Журнал «Юг России» |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Республика Ингушетия. Официальный сайт |lang=ru |date=2003-10-10 |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>, цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача [[металл|маьхий]] кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба<ref name="Ресурсы"/>. Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка [[доагор]]а—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — [[МагӀалбика шахьар]]е мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я<ref name="Ресурсы"/>. Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка [[оахам]] 3 млн тоннага кхоачаш ба<ref name="Ресурсы"/>. === Буне === БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — [[хьун]]и [[Лесостепь|хьун-арени]] тайпара я, зӀилбухехьа [[лоамаш]]ка (1800 метр лакхалга кхаччалца)<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100819155441/http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |title=Путеводитель по югу России — Ингушетия |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-19}}</ref> — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа [[альпийские луга|лоаман баьш]] да́да. Лоамий [[босе]]наш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца [[экам]]е я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац<ref name="Sezony goda">{{cite web |url=https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html |title=Природа, растения и животные Ингушетии |author=Журнал «Сезоны года» |website=Сезоны года |access-date=2018-01-09 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235514/https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html}}</ref>. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я<ref>{{Из КНЭ|2|463|Ингушетия}}</ref>. Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720073041/http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |title=Республика Ингушетия. Перспективы экономического роста и социального развития |lang=ru |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-07-20}}</ref>. Ийнача [[широколиственные леса|гӀашерача хьунаша]] ([[поп]], [[надж]], [[Платан|шаьра поп]]) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац<ref name="geogr" />. [[Древесина|Дахчан]] юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба<ref name="ЮгРоссии2003" />. === Дийнатий дуне === ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга [[дакхадийнат]]и, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я<ref name="Sezony goda"/>. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я [[тотакх]]аш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — [[кавказский фазан|акхакотамаш]], лоамий баьшка — [[черноголовый гриф|корта-Ӏаьржа дарташ]], [[Кавказский улар|довхаш]], [[кавказский тетерев|сарсалаш]]. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, [[нал]]аш, лийгаш, акхацискаш, [[Безоаровый козёл|бо́гӀаш]], [[Снежный барс|цӀокъломаш]], кхыдараш<ref name="geogr" /><ref name="Sezony goda"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен [[Красная книга|ЦӀе кинашка]] вӀашагӀделлад<ref>{{cite web |author=ИА REGNUM |url=https://regnum.ru/news/972217.html |title=В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики |lang=ru |website=REGNUM |date=2008-03-17 |access-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |archive-date=2011-08-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |date=2011-08-12 }}</ref>. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу<ref name="Sezony goda"/>. == Тархьар == {{основная статья|ГӀалгӀайчен тархьар}} [[Файл:Mousterian in Ingushetia.jpg|мини|300px|ГӀалгӀайче кораяь [[кхерий зама]]н археологе материалаш]] === вай з. хь. 40000 шу === ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара [[пхьа]]наш хӀанзарча [[Назрань|Наьсарен]] лаьтта хиннай. Цига кораяь [[кечал]]аш моттигерча [[кхера]]х еш хиннай. [[Мустье|Мустье замалахьа]] укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш [[пхьоале]] хиннай йоах Ӏилманхоша<ref>{{книга |автор=Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. |часть=Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР |заглавие=КСИА. Вып. 92 |год=1962 |страницы=121 |язык=ru}}</ref>. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд [[Буро-КӀале]]и, [[Наьсар-Керте]]и, [[Эккажакъонгий-Юрт]]еи, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи<ref>{{книга |автор=Любин В. П. |часть=Мустьерские культуры Северного Кавказа |заглавие=V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов) |место=Махачкала |год=1975 |страницы=2 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В. |часть=Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа |заглавие=Stratum plus. № 1 |место=Кишинёв |год=2001 |страницы=322—337 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. |часть=Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии |заглавие=Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа) |место=М. |год=2004 |страницы=113 |язык=ru}}</ref>. === вай з. хь. 8000 шу === [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоам]] духхьара [[пхьа]]наш йийхкай{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 6000 шу === [[Эса чӀож]]ера [[Мужече]]ра [[Бронзовый век#Ранний бронзовый век|Хьалхарча боарза заман]] сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 4000 шу === Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе [[товшхал]]аш: ''[[Майкопская культура|майкопеи]]'' ''[[Куро-аракская культура|курахин-арахини]]'', уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча [[мур]]ага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: ''[[Аби-Гув|Ӏабий-Гув]]'' ([[Насыр-Корт|Наьсар-Керте]]), ''[[Мурад-Боарз|Мурада-Боарз]]'' ([[Али-Юрт|Ӏаьлий-Юрт]]), ''Аьлте-Юртара боарз'' ([[Аьлте-Юрт]]), кхыдараш а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: [[Луговое поселение|Мужечера Ӏимараш]], [[Экажевское поселение|Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш]], [[Эгикальский могильник|Аьга-Кхаьллера Ӏимараш]], [[Эзмийское захоронение|Эзмера Ӏимараш]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. === вай з. хь. 2000 шу === Ӏилмангахь ''«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал]]»'' аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе. ГӀалгӀайчен доазон тӀа [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|боарза заман юкъерча дакъа]] массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а [[Кобанская культура|Къобана товшхала]]{{Ref+|Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча [[Кобан (Северная Осетия)|Къобан]] яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи|group=К.}}<ref>{{книга |заглавие=Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время |язык=ru |ответственный=А. И. Мелюкова |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |страницы=252}}</ref>{{sfn|Крупнов|1960|c=77}}. ГӀалгӀайчен лоам [[Циклопическая кладка|циклопически гӀишлоши]] Ӏемараши хиннай хьалъеш [[Эгикал|Аьге-Кхаьлеи]], [[Лейми|Леймеи]], [[Дошхакле|Дошхьакълеи]], кхычахьеи{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех [[Кавкасионская раса|кавказхой тайпан]] викалаш хиннаб<ref name="Н. Д. Кодзоев">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130720062032/http://www.ingushetia.ru/culture/ |title=История Ингушетии (краткий очерк) |author=Кодзоев Н. Д. |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-07-20 |access-date=2013-07-20 |lang=ru}}</ref>, иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, [[Нахские языки|на́хий меттала]] къамаьл деш а хиннаб{{sfn|Крупнов|1960|c=70—75}}<ref>{{книга |автор=Козенкова В. И. |часть=Кобанская культура. Восточный вариант |заглавие=САИ. Вып. 2-5 |язык=ru |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1977 |том=I}}</ref>{{sfn|Мужухоев|1995|c=7—8}}. Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта [[гуржий]] [[тептар]]ашка къобанхой ''«кавкасионаш»'' аьннеи, ''«дурдзукаш»''/''«дзурдзукаш»'' аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех ''«махли»'' ''(махлийцы, махалы)'' аьнна цӀи йоаккхаш я{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. [[Файл:Эгикал,_Ингушетия.jpg|мини|Шира [[Эгикальский могильник|Аьге-Кхала]]]] === ДзӀардзувкъатӀе === {{Main|ГӀалгӀайчен тархьар#ДзӀардзувкъатӀе}} [[Файл:Pierre Du Val - Géorgie (1676).jpg|мини|300px|Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй]] [[Файл:Durdzuks, kists, gligvis, kabardians and chechens on the map of Georgia by Prince Vakhushti Bagrationi (cropped).jpg|мини|300px|ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] мехкасурта тӀа. [[1745 шу]].]] Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети{{sfn|Гумба|1990|с=9—10}}. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀожа́]], иштта [[Иберия (царство)|шира гуржий паччахьалкхенца]] политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=80—82}}. [[Леонти Мровели|Леонтий Мровеле]] яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]] йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, [[Сармак|Са́рмак]] яхаш [[Саурмаг I|гӀалгӀай цӀи йола воӀ]] хиннав цар{{sfn|Леонти Мровели|1979|}}{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=24}} ({{lang-ka|საურმაგი}} ''[Саурмаг]''}}<ref>{{статья |автор=Дударов А.-М. |заглавие=Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности |ссылка=https://web.archive.org/web/20100122000000/http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |язык=ru |издание=[[Ингушетия (газета)|Газета «Ингушетия»]] |год=2010 |месяц=1 |число=23 |archive-date=2010-01-22}}</ref>). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=25}}. Шира йоазонхо хиннача [[Лукиан Самосатский|Лукиана]] беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — ''Адирмах'': [[абхазой]] тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо [[Ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] ''«маьлха низ бар»'' аьнна этимологи увттаю цунна{{sfn|Гумба|1988|с=10}}. Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: ''«хамекиты»'', ''«сьербы»'', ''«двалы»'', ''«троглодиты»'', ''«санары/цанары»'', ''«хоны»'', ''«масах/машах»'', ''«исадикы»'', кхыяраш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола ''«[[Гаргары|гаргараш]]»'' яха этноним а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}, цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад [[оалмазаш]]та гаьна доацаш да́ха а да́хаш{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=74}}. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай ''«гаргара»'' яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж{{sfn|Крупнов|1971|с=32}}{{sfn|Adrienne Mayor|2014|с=361}}. Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «[[гелы|гелай]]», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я{{sfn|Julius von Klaproth|1812|с=643—644}}{{sfn|Karl Koch|1843|с=489}}{{sfn|Бутков|1837|с=10}}{{sfn|Яновский|1846|с=201}}{{sfn|Wahl O. W.|1875|с=239}}. «Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига [[вайнах]] чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц{{sfn|Волкова|1973|c=135, 136}}. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}{{sfn|Julius von Klaproth|1812|c=351}}{{sfn|Генко|1930|c=712}}{{sfn|Еремян|1973|с=270|loc=прим. 94}}{{sfn|Волкова|1973|c=136, 137}}{{sfn|Сотавов, Мейер|1991|c=207}}. === Аланойче === [[Файл:Weapons of the medieval Ingush warrior.jpg|thumb|Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. [[Оздиг]]ерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.]] Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «[[аланы|аланой]]» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе [[Алания|Аланой паччахьалкхе]] эттай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=13—14}}<ref>{{статья |автор=«Это Кавказ» |заглавие=Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа |ссылка=https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |язык=ru |издание=etokavkaz.ru |год=2020 |месяц=4 |число=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126195850/https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |archive-date=2022-01-26}}</ref>. VII—VIII-ча бӀаьшерашка [[Ӏарбий]]-[[гӀажарой]] тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк [[Сулейма аьрзи]] а — ГӀалгӀайчен [[Кистий чӀож]]ерча [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзе]] корадаь [[аьрзеш|аьрзе]] [[бронза|боарза]] [[бӀалгӀа]]. Хьагучох [[фом|феса]] юкъе кхаьчад из укхаза. [[Оарцхой]] тайпан [[тхьамагӀа]] хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш{{sfn|Ахриев|1875|c=1}}. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (''бусалба'') исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь {{комм 2|изделие|кечал}} я<<ref>{{cite web |author=Притула А. Д. |url=https://web.archive.org/web/20220103201314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |title=Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) |lang=ru |website=Государственный Эрмитаж |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03}}</ref>. [[VIII век|VIII]]—[[IX век|IX-ча бӀаьшерашка]] ГӀалгӀай [[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]<ref>{{книга|автор=Казарян А. Ю., Белецкий Д. В.|часть=Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа|заглавие=Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III|язык= ru|издательство=«Пилигрим»|год= 2009|страниц=130|страницы=50—94|isbn=978-5-98993-121-7|ref=Казарян, Белецкий}}</ref>. ==== Магас ==== Аланойчен нанагӀала [[Магас (столица Алании)|Магас]] хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача [[МасӀуди]] яхача Ӏарбечо [[943 шу|943-ча шера]]{{sfn|Минорский|1963|c=192}}{{sfn|Агусти Алемань|2003|c=569}}. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен [[нанагӀала]] йоалла моттиги ([[Магас]]) юхера [[пхьа]]наш: [[Яндаре]], [[ГӀаьзе-Ков]], [[Экажакъонгий-Юрт]], [[Ӏаьлий-Юрт]], [[СурхотӀе]]. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=167}}. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да{{sfn|Виноградов|1980|c=29—31}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. «Магас» яхача топонима цӀи [[ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош ''«малх»'' яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар ''«[[го|го́]], гӀоз»'' яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан ''«маьлха го»'' аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай [[Ойконим#Элементы основ ойконимов|топоформант]] я яхаш я «са» — ''«лаьтта, моттиг, миӀинг»'' яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — ''«маьлха пхье»''{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи{{sfn|Гумба|1988|с=8}}. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла [[ерд]]) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера [[эрш|эрша́]] нийса я — Мегет. 1238-ча шера [[моалой]] [[Мунке|Менгу]] хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. [[Джувейни]], [[Рашид-ад-Дин]]а, «[[Юань ши]]», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь<ref>{{книга |автор= Хрусталёв Д. Г.|заглавие= Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.)|язык=ru|место= СПб.|издательство= Евразия|год= 2015|том= |страниц= |страницы= 201—203|isbn= |ref= Хрусталёв}}</ref>, цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»{{sfn|СМИЗО|1941|c=23}}. ==== Даде-Ков ==== {{керттера лустам|Даде-Ков}} Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а [[ГӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» [[доалара цӀи]] а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа [[Шолж|Шолжа́и]] [[Наьсар|Наьсар́аи]] шинхинъюкъерча [[Дошлакъий-Юрт]]еи [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертеи]] уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса {{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. 1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: [[Андрей Александрович|Городецера Андрейи]], [[Глеб Василькович|Ростовера Глеб]]и ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдора Ярославскийи]], кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа<ref>{{книга |автор=Батчаев В. М. |заглавие=Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев |место=[[Нальчик]] |год=1986 |страницы=90 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Соловьев С. М. |заглавие=Сочинения |место={{М}} |год=1993 |том=III |часть=Кн. 2 |страницы=227 |язык=ru}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. === Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче === [[Файл:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (A).jpg|thumb|300px|Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (''Colton, G. W.'') 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «''Gelia''» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]] гайтад]] [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|300px|мини|ГӀалгӀай Мехка доалла «[[БоаргӀа-Каша]]» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)]] [[Файл:Ghalghaï (Gligvi) on d'Anville's map in 1751.jpg|300px|мини|[[Анвиль, Жан Батист Бургиньон де|Жан Анвила]] мехкасурта тӀара [[Глигвы|ГӀлигӀви]] ([[гӀалгӀай]]), 1751 шу]] ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш [[АстагӀа Темар]] Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи{{sfn|СМИЗО|1941|c=181}}. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан [[урхаз]] хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж){{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» ({{lang-inh|«бурой берд»}} — {{lang-ru|«берег крепостей»}}) яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола [[БоргӀа-Каша]] даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду<ref>{{книга|автор= Газиков Б. Д.|часть= К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев»|заглавие= Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года|язык=ru|ссылка=|место= Назрань|издательство= |год= 2000|страницы= 79|isbn=|ref= Газиков}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Аланойче йохари цун бахархой [[ДӀаараял]]а чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи [[оалам]]ашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай [[ГӀазалтӀе]]н лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}. [[ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар]]ца ювзаенна [[переселение|кхалхара]] процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар [[экам]] къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха [[йорт етта къам]]аш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа [[ГӀалгӀай шахьар]]а викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}<ref>{{статья|автор=Тутаев А.|заглавие=Князь|язык=ru|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год= 1997|месяц=|число=|номер=89|ref=Тутаев}}</ref>. === XV—XVIII бӀаьшераш === [[XV бӀашу|XV бӀаьшере]] [[Нохчийче|Нохчашкахьареи]] [[ДаьгӀасте]]нгахьареи [[ислам]] чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа [[XIX век|XIX шера]] мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка [[XVI]]—[[XVII бӀаьшу|XVII бӀаьшерашка]] Ӏо ара йовла йолаеннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. Аренашка дӀачӀоагӀдалар [[XIX бӀаьшу|XIX бӀаьшере]] даьннад. === Россе Имперена юкъе === [[Файл:Карта Кавказа 1799.jpg|300px|мини|справа|[[Кавказера чӀоагӀалений зӀы|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи]] лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799]] XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа ([[онгуштахой]]) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]] а хиннав{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. Цу шера а яздаьд [[Тагаурия|Тага юкъарлонера]] болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо<ref>{{книга |автор=Блиев М. М. |заглавие=Русско-осетинские отношения |место=[[Орджоникидзе]] |год=1970 |страницы=212—215 |язык=ru}}</ref>. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — [[оарстхой|оарстхоша]]{{sfn|Бутков|1869|c=302—303}}. Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»<ref>{{статья |автор=Трепавлов В. В. |заглавие=«Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность |язык=ru |издание=Вопросы истории |год=2007 |номер=11 |страницы=155}}</ref>. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. [[ГӀалгӀай никъ|ГуржегӀа бодаш бола никъ]] уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай [[пхьа]]наш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара [[переселение|кхелхараша]] керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ [[Шолхи]] а йолаш{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=113}}. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай. 1781-ча шера [[Наьсар]] [[Шолж]]ах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха [[Наьсаре]] йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай [[зоврков]] хинналга белгалдаьд{{sfn|Штедер|1996|c=192}}. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=238}}. 1784-ча шера маьтсела бетта [[Гуржехье]]н лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай [[Зовр-Ков]] яхача пхье йисте [[Буро]] йилла ([[гӀапков]]) диллад<ref>{{статья |заглавие=Торжество празднования 50-летия основания г. Владикавказа |ссылка=https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |язык=ru |издание=«[[Терские ведомости|Терские ведомости]]» |год=1911 |месяц=4 |число=5 |номер=75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126001252/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |archive-date=2022-01-26}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Бутков|1837|c=8}}<ref>{{книга|автор=Терский областной статистический комитет|заглавие=Терский календарь. Вып. 5|язык=ru|ссылка=http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html|ответственный=Г. А. Вертепов|место=Владикавказ|издательство=Типография Терского областного правления|год=1895|страниц=409|страницы=14|ref=Терский календарь|archivedate=2021-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211222002449/http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html}}</ref><ref>{{статья|автор= |заглавие= Владикавказъ. 31 марта|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2022-01-25|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220125201527/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/}}</ref>. === Эрсий-кавказхой тӀом === {{Хьажа иштта|Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказера имамат}} [[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀем]] тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а [[Шамал]]а оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб<ref name="История ингушского народа, глава 5" >{{cite web |author=Кодзоев Н. Д. |url=https://web.archive.org/web/20120511033101/http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |title=История ингушского народа |lang=ru |access-date=2012-05-11 |archive-date=2012-05-11}}</ref>. Цхьан юкъагӀа [[Северо-Кавказский имамат|Шамала бусулба паччахьалкхен]] ши вилаят (шахьар) а хиннай — [[АьрштӀен наибче|АьрштӀени]] [[Галашкен наибче|Галашкени]]<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. {{Хьажа иштта|Тийка область|Тийрка тӀара гӀазкхий}} [[Файл:Терская область 1900.svg|thumb|[[Терская область|Тийрка областа]] мехкасурт]] 1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача [[Александр II|Александра II]]-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе [[Терская область]] вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш. 1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай [[Бурон округ]] хьа а еш. 1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа [[Наьсарен округ]] хьаяьй ставка [[Буро]] тӀа а йолаш<ref name="ingush" />. === Лоамарой республика === {{основная статья|Лоамарой республика}} [[Россе]] [[Октябрьская революция|Ардара бетта социалистий революци]] хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта [[Даькъасте]]н дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа [[Лоамарой республика]] дӀакхайкаяьй. Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай. [[Деникин]] инарала эскаро [[ДӀаьгӀасте]] дӀалаьцача [[Лоамарой республика]]н [[доалче]]но ше дӀа а хийца [[Каьлаке]] дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай.. === БӀорахой тӀом === {{основная статья|Эрсече хинна бӀорахой тӀом}} [[Пятигорск]]е хиннача [[Тийрк]]а къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца [[РСФСР]]а лоаттаме [[Тийрка советий республика]] вӀашагӀъеллай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050223090046/http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |title=Республика Ингушетия. Краткая справка о регионе |lang=ru |access-date=2005-02-23 |archive-date=2005-02-23}}</ref> ([[Июль|кӀимарса бетта]] денз [[декабрь|оагӀой беттага]] кхаччалца Тийрка советий республика [[Северо-Кавказская Советская Республика|Даькъастен советий республикан]] лоаттаме хиннай). Ший [[Конституция|Конституции]] лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и. 1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре [[Деникин]]а инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад. {{основная статья|Лоамарой АССР}} [[Файл:GASSR.png|thumb|left|[[Лоамарой АССР]]а мехкасурт]] Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта [[Тийрка область]] дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд. 1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) [[ВЦИК]]а декретаца цох [[Лоамарой АССР]] яьй. ГӀалгӀайчеи, [[Нохчийче]]и, [[Къарший-Черсий мохк|Къарший-Черсехьеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартой-Малкхарехьеи]] [[ГӀинбухера ХӀирийче]]и юкъеяхай цунна. === СССР юкъе === {{основная статья|ГӀалгӀай АО|Нохч-ГӀалгӀай АССР}} [[Файл:Ingush AO.jpg|240px|right|thumb|[[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай АО]], [[1931 шу]]]] 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца [[Лоамарой АССР]] дӀаяьккхай, цудухьа [[ГӀалгӀай АО]] вӀашагӀъеллай [[РСФСР]]а лоаттаме йолаш<ref>{{ВТ-БСЭ1|Ингушская автономная область}}</ref>. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера [[5 декабря|оагӀой бетта 5-ча]] дийнахьа, цох [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй. ==== Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом ==== {{основная статья|Сийлахь-Боккха Даьймехка тӀом|МагӀалбикера операци|Кавказ йоаккхаш баь тӀом (1942—1943)}} [[Файл:Ww2 map23 july42 Nov 42.jpg|thumb|left|Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ]] 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар [[Прохладный|Прохладни]], [[Маздак]], [[Ищерская|Ишоре]] йоаллача доазона тӀа<ref name="Mozdok-Malgobek">{{cite web|author=Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К|date=|url=http://victory.mil.ru/war/oper/89.html|title=Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-21|archiveurl=https://archive.is/20121221154428/victory.mil.ru/war/oper/89.html|archivedate=2012-12-21|deadlink=yes}}</ref>. [[1 сентября|Тов бетта 1]]—[[28 сентября|28]] деношка советий эскаро ''[[Малгобекская операция|МагӀалбикера операци]]'' йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — [[Закавказье|Кавказа дехьабовла]] а, [[СССР]] Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар. ==== ГӀалгӀай мехках бахар ==== {{основная статья|ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар}} ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — [[Депортация чеченцев и ингушей|«Чечевица» операци]] е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш [[Сибирь|Сибаре]] бахийта дага хиннад — [[Новосибирская область|Новосибирскеи]] [[Омская область|Омскеи областешкеи]], иштта [[Красноярский край|Красноярскерча йистеи]] [[Республика Алтай|Лоаман Алтаеи]]. Цул тӀехьагӀа [[Казахехье]]и [[ГӀиргӀизойче]] бахийта лаьрхӀад<ref>{{cite web|author=rian.ru|date = 2008-02-22|url=https://ria.ru/20080222/99840311.html|title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|lang=ru|accessdate=2009-12-08}}</ref>. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача [[Лаврентий Берия]]с «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» ({{lang-ru|«Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей»}}) чӀоагӀаяьй. ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех [[эшелон|шалонашта]] 176 950 саг дӀатӀахоаваьв. 1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи]] дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта ([[Грузинская ССР|Гуржий ССР-га]] кхаьча́ [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] лоамара да́къа мел доацар) [[Северо-Осетинская АССР|ХӀирий АССР-а́]] юкъедахад, Наьсарен шахьар ({{lang-ru|Назранский район}}) цох хьа а еш. ==== [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] ==== {{основная статья|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}} 1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб<ref>{{cite web |author=Р.Н.Жабраилов |date= |url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=52676 |deadlink=yes |title=Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) |lang= |publisher= |accessdate=2009-12-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/619KXqwsK?url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400 |archivedate=2011-08-23}}</ref>. РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб. Мехках баьха нах цӀабарца [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] меттаоттаяьй. === Россе Федерацена юкъе === ==== Республика вӀашагӀйоллар ==== 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд<ref>{{статья |автор= Муса Евлоев.|заглавие= Как принималась Конституция Республики Ингушетия|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3|язык= |издание= Газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2014|месяц= февраля|число= 27|том= |номер= 31|страницы= 3|doi= |issn=}}</ref>. [[1992 шу|1992-ча шера]] аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901607658 |title=Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/499058691 |title=О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |title=Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I |website=poisk-zakona.ru |access-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archive-date=2014-02-22 |lang=ru}}</ref>, цунга хьежжа 1978-ча шерара [[Конституция РСФСР 1978 года|Россе (РСФСР) конституци тоаяьй]] Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш<ref>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83098.htm |title=Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I |website=constitution.garant.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон<ref>{{статья |url=https://yeltsin.ru/uploads/upload/newspaper/1992/rs12_29_92/index.html |заглавие=Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации |journal=Российская газета |date=1992-12-29 |номер=278 (614) |страницы=5 |access-date=2026-02-07 |lang=ru|deadlink=yes}}</ref>. Из {{комм 2|поправка|тоадар}} закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.politika.su/doc/zak90a.html |title=Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 |access-date=2015-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075352/http://www.politika.su/doc/zak90a.html |deadlink=no }}</ref>. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд. ==== 1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ ==== {{основная статья|ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта даь туржаӀ}} Сибарера цӀабаьхкача хана денз [[ГӀалме шахьар]] ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб [[гӀалгӀай]]. 1991-ча шера [[21 апреля|бекарга бетта 21]] дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из. 1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла [[Осетино-ингушский конфликт|тӀеман къовсам]] хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох]] 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав. ==== ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002) ==== {{Хьажа иштта|ГӀалгӀайче чухьадар (2002)|ГӀалгӀайче чухьадар (2004)}} 2002-ча шера тов бетта [[Гуржехье]]ра ГӀалгӀайче [[Гелаев, Руслан|Галай Руслана]] тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна [[Нохчийче]]н доазона тӀа хьула а луш. ==== Митингаш (2018) ==== {{керттера лустам|ГӀалгӀайчера митингаш 2018—2019}} 2018-ча шера гурахьа [[Магас]]е дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа [[Конституционный суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхело]] баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай == Бахархой == {{основная статья|ГӀалгӀайчен бахархой}} Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече. <small>Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀайченна]] боагӀаш ба.</small> {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} [[Федеральная служба государственной статистики|Росстата]] хьаяхачох, мехка вахаш {{ Население | Ингушетия | фс }} саг ва ({{ Население | Ингушетия | г }}). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} саг/км<sup>2</sup> я ({{ Население | Ингушетия | г }}). [[Россе Федераци|Россе Федераце]] субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг<ref name="Social atlas">{{cite web |author=Краснослободцев В.П |title=Социальный атлас российских регионов |url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |website=atlas.socpol.ru |access-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archive-date=2011-09-12 |lang=ru}}</ref>,<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |title=Источник |access-date=2022-12-31 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231193148/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |deadlink=no }}</ref>. ; Вахаш йоаккха ха Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера [[Ожидаемая продолжительность жизни|хьежа йоакхаргйола ха]] дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]] (Росстат) |access-date=2022-05-31 |description=см. приложение к сборнику |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217101652/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |archive-date=2022-02-20 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |date=2022-02-20 }}</ref>. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше [[Калиматов, Махмуд-Али Макшарипович|Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца]] вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/glava-ingushetii-otchitalsya-pered-prezidentom-strany-o-razvitii-regiona-/|title=Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона|website=Эксперт|date=2024-05-29|access-date=2026-02-08}}</ref>. [[Файл:Comparison gender life expectancy -Russia -ru.svg|мини|слева|500px|Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Comparison_gender_life_expectancy_-Russia_-ru.svg Оригинальни svg-файл] хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.]] {{Clear|left}} ; Баржар 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар [[гӀалгӀай|гӀалгӀа]] ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — [[нохчий]]и — 2,4 % (12 240 саг), [[эрсий]]и — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.<ref name="автоссылка1" /> ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах [[Наьсаре]]и, [[Дола-Коа]]и, [[Аьккхий-Юрт]]еи, иштта [[Шолжа шахьар]]еи. Эрсий [[Шолжа-Пхье]]и, [[Эбарг-Юрт]]еи, [[ГӀажарий-Юрт]]еи, [[Махьмад-ХитӀе]]и, иштта йоккхийча пхьешкеи. [[Туркий]] [[Махьмад-ХитӀе]]и МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац<ref name="Social atlas"/>. ; Къамашцара лоаттам ДоккхагӀа дола къам [[гӀалгӀай]]дар да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nazaccent.ru/regions/ingushetia/|title=Национальный акцент|website=nazaccent.ru|access-date=2026-01-01}}</ref>. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта [[беженцы|бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб]] [[Нохчийче]]реи [[ХӀирийче]]реи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб. {| class="wikitable" Керттера къамаш:<ref>{{Cite web |url=http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |title=Всемирная география |access-date=2026-02-08 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210225114/http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2011-12-17 |archive-date=2012-06-01}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archive-date=2020-05-13 |access-date=2020-05-13 |lang=ru}}, хьажа: {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |title=Материалы Всероссийской переписи населения 2010 года (архив данных) |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archive-date=2012-10-18 |access-date=2012-10-18 |lang=ru}}</ref><ref name="автоссылка1" /> {| class="standard" !Къам||Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]) ||%|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2010)|2010]]) || %|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020]]) || % |- |[[ГӀалгӀай]] || align="right" | 361 057 || align="right" | 77,27 % || align="right" | 385 537 || align="right" | 93,46 %|| align="right" | 473 440 || align="right" | 93 % |- |[[Нохчий]] || align="right" | 95 403 || align="right" | 20,42 % || align="right" | 18 761 || align="right" | 4,55 %|| align="right" | 12 240 || align="right" | 2,4 % |- |[[Эрсий]] || align="right" | 5559 || align="right" | 1,19 % || align="right" | 3215 || align="right" | 0,78 %|| align="right" | 3 294|| align="right" | 0,64 % |- |[[Туркий]] || align="right" | 903 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 732 || align="right" | 0,18 %|| align="right" | 242|| align="right" | 0,047 % |- ||[[Казахий]] || align="right" | 12 || align="right" | 0,003 % || align="right" | 14 || align="right" | 0,008 %|| align="right" | 88 || align="right" |0,019 % |- |[[ГӀозлой]] || align="right" | 123 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 83 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 86 || align="right" |0,018 % |- |[[ГӀумкий]] || align="right" | 136 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 118 || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 82 || align="right" | 0,017 % |- |[[Лаьзгий]] || align="right" | 108 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ХӀирий]] || align="right" | 106 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 74 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ГӀаьбартий]] || align="right" | 38 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 71 || align="right" | 0,014 % |- |[[МаӀарлой]] || align="right" | 102 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 101 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 63 || align="right" | 0,013 % |- |[[Малкхарой]] || align="right" | 39 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 50 || align="right" | 0,012 % |- |[[Гуржий]] || align="right" | 323 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,02 %|| align="right" |40 || align="right" | 0,007 % |- |[[Украинхой]] || align="right" | 189 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 91 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 34|| align="right" | 0,006 % |- |кхыбараш|| align="right" | 3087 || align="right" | 0,66 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,15 %|| align="right" | 1351 || align="right" | 0,26 % |- |хьоахадаьдац|| align="right" | 262 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2897 || align="right" | 0,70 %|| align="right" | 18 404 || align="right" | 3,6 % |- |берригаш|| align="right" | 467 294 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 412 529 || align="right" | 100,00 %|| align="right" | 509 541 || align="right" | 100,00 % |- |} ;Метташ [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — [[Ингушский язык|гӀалгӀайбари]], [[Русский язык|эрсийбари]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 14}}. == Административни екъаялар == {{основная статья|ГӀалгӀайче административни-доазонах екъаялар}} [[Файл:Admin-map-Ingushetia-region.png|thumb|right|300px|ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)]] ;Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш) {| class="standard" !№ !ЦӀи !Административни <br>юкъ |- | 1 | [[ЖӀайраха шахьар]] | [[ЖӀайрах]] (юрт) |- | 2 | [[МагӀалбика шахьар]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | 3 | [[Наьсарен шахьар]] | [[Наьсаре]] (пхье) |- | 4 | [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьар]] | [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] |- | I | [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] | [[Карабулак (город)|Илдарха-ГӀала]] (пхье) |- | II | [[Городской округ город Магас|Магас]] | [[Магас]] (пхье) |- | III | [[Городской округ город Малгобек|МагӀалбика]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | IV | [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]] | [[Наьсаре]] пхье |- | V | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] |} ; Тархьар Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н кхо административни шахьар хиннай: [[Шолжа шахьар|Шолжеи]], [[МагӀалбика шахьар|МагӀалбикеи]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]]. 1992-ча шера Республикан президент волча [[Овшанаькъан Султана Руслан|Овшанаькъан Руслана]] иштта а [[ЖӀайраха шахьар]] а вӀашагӀъеллай. ; НанагӀала Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ [[Наьсаре]] хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь [[Магас]] хиннай<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131230231919/http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |title=Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии |lang=ru |website=Газета «География» |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30}}</ref> — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из. == Паччахьалкхени политикацареи оттам == === Конституци === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Конституци}} ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. === Да́ === {{основная статья|ГӀалгӀайчен Мехкда}} [[Файл:Magas001.jpg|thumb|270px|Магасера [[Президентский дворец (Магас)|Лакха-ЦӀа]].<br>Укхаза йоалл [[Администрация Главы Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкдаь администраци]].]] ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]о хорж пхе шера́{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 65}}. === Халкъа гуллам === {{главная|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам}} ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва. === Доалче === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Доалче}} Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера [[Исполнительная власть|кхоачашдеш]] йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=глава 6, статьи 83—88}}. === Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи === ГӀалгӀай Мехка я [[Конституционный Суд|Конституце Кхели]], ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи. == Доазув == Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка [[майда]] тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я<ref name="Social atlas" />. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628<ref name="Area2016">{{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |website=[[Росреестр]] |format=DOC |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=2019-03-23 |access-date=2019-03-23 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |date=2019-03-23 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}</ref> км² хиннай. [[ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)#Хьалхе|2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул]] тӀехьагӀа<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/550204892 |title=Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» |access-date=2020-02-15 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206193006/http://docs.cntd.ru/document/550204892 |deadlink=no }}</ref> мехка майда {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |title=Социально-экономические характеристики |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archive-date=2017-04-17 |access-date=2017-04-17 |lang=ru}}</ref> км² язъю. === ХӀирийченца лаьтта къовсар === ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено [[ГӀалме шахьар]]а тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта [[Буро]]н аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала [[Моздокский район|Маздака шахьара]] дакъа а{{sfn|Даудов|2005|c=87}}{{sfn|Албогачиева|2015|c=167—255}} — гӀалгӀай баха [[Къескем]] тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбарте-Малкхарехьенца]] доазув хулийташ. [[Конституция Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар ''«бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри»'' долга{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 11}}. === Гуржехьенцара гӀай === ГӀалгӀайчен [[Грузия|Гуржехьенца]] гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀа гӀолла дода из — мехка [[ЖӀайраха шахьар]]а зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача [[ГӀалгӀайчен чӀожаш|чӀожашка]] доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий [[кхала|кхаьлаш]] яда: [[бӀарахой]], [[баркинхой]], [[гелатхой]], [[йовлой]], [[кхоартой]], [[коккурхой]], [[оздой]], [[хамхой]], [[хьулхой]], [[цхьорой]], [[шоанхой]], иштта кхычар а{{ref+|Цхьаболча хоам боаржабеча гӀирсаша, масала, [[EuroNews]]-и [[BBC]]-и, шоай хоам беш долча выпускашка мехкасурташ гойтача хана Нохчийченах дӀаетт ЖӀайраха шахьар, ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай доацаш санна<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |title=North Ossetia profile |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214115043/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |deadlink=no }}</ref>.|group=К.}}. == Мехка фискалаш == === Байракх === {{основная статья|ГӀалгӀайчен байракх}} [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|thumb|right|200px|[[ГӀалгӀайчен байракх]]]] Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай<!-- Согласно Закону о Государственном флаге Республики Ингушетия.-->. Байракх дагаехар [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим]] ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, [[Оахаранаькъан ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀий]] цӀерагӀча [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]а директор<ref>{{Cite web |url=http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Вексиллография.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105111027/http://vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я. Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон [[гӀайист]] байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да». </blockquote> === ТхьамагӀа === {{основная статья|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа}} [[Файл:Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png|thumb|right|[[Герб Ингушетии|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа]]]] {{См. также|Нохч-ГӀалгӀай АССР тхьамагӀа}} Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Геральдикум.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2010-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426113634/http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба. ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш [[Ӏовлура гӀала]] латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало. Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта. Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я. ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало. Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да. Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӀай Мохк“. ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи. КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба». </blockquote> === Гимн === {{основная статья|ГӀалгӀайчен гимн}} ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |title=Ты расцветай, Ингушетия |access-date=2009-11-09 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112071448/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |title=Конституционный Закон Республики Ингушетия от 7 декабря 2010 года № 57-РЗ «О Государственном гимне Республики Ингушетия» |website=ЗаконПрост! |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archive-date=2014-07-08 |access-date=2014-07-08 |lang=ru}}</ref>. == Товшхалаш == === Терко тӀаоза моттигаш === {{Смотри также|ГӀалгӀайче йола туризм}} ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш<ref>{{cite web|url= http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|title= 100 достопримечательностей|author= Комитет Республики Ингушетия по туризму|accessdate= 2018-06-05|lang= |archive-date= 2021-12-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20211201145453/http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|deadlink=yes}}</ref>. ==== Мемориалаши сийленгаши ==== [[Файл:Memorial of memory and glory in Nazran.jpg|250px|мини|справа|[[Наьсаре]]ра дагалоацамеи сийлени мемориал]] Мехка доккхагӀа дола мемориал [[Мемориал памяти и славы (Назрань)|Наьсаре доаллар]] да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта. [[Файл:Memorial-Nazran.jpg|thumb|right|250px|Мехках баьхарашта хетадаь мемориал]] Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — '''[[Мемориал «Девять Башен»|Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс]]'''. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках бахарахи]] [[хӀираша гӀалгӀашта даь туржаӀ|хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀах]]и йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш<ref>{{Cite web |url=http://www.museum.ru/M3003 |title=Мемориальный комплекс жертвам репрессий |access-date=2009-11-08 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720011104/http://www.museum.ru/M3003 |deadlink=no }}</ref>. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я<ref>{{статья |автор= Журнал «Дош»|заглавие= Мемориал жертвам политических репрессий|ссылка= |год= 2011|месяц= мая|число= 16|том= |номер= 24|страницы= |doi= |issn=}}</ref>. ==== Архитектуран сийленгаш ==== [[Файл:Tkhaba-Erdy.jpeg|thumb|left|[[Тхаба-Ерды|ТкъобӀа-Ерд]]]] * '''[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]''' — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, [[архитектуран сийленг]]. Из хьахинна таьрахь лоархӀ [[VIII]]—[[IX]] бӀаьшераш<ref name="Достопримечательности Ингушетии">{{cite web |url = http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |title = Достопримечательности Ингушетии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060425212525/http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |archivedate = 2006-04-25 }}</ref>. * '''БоргӀа-Каш''' — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. [[Пхьилекъонгий-Юрт]]а гаьна доацаш латт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100531013930/http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |title=Мавзолей Борга-Каш |lang=ru |website=ingushetia.org |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31}}</ref>. * '''Маьт-Сели''' — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл. * '''[[ВӀовнашке]]''' — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл. * '''Аьрзи''' — массайтта гӀалеи вӀови йоалла [[кхала]]а, цига корадаьд Сулейма аьрзи. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш | align="center" | [[Файл:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:A night in Caucasian mountains of Ingushetia, Вечер в горах Ингушетии.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Targim.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Vovnushki ingushetia.jpg|center|150px]] |- | align="center" | Аьрзера вӀовнаш. | | align="center" | Лаьжгера гӀалаш. | | align="center" | ТӀаргам. | | align="center" | ВӀовнашке. | |} ==== Заповедникаш ==== * '''[[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедники]]''' — цо чулоац лоамий зонеи, иштта Ӏалама сийленгаши, масала, [[Кхаькхале]]]н лаьтташи, [[Кистий чӀож|Кистийи]], [[Эса чӀож|Эсе чӀожаш]]. * '''[[Эрзи (заповедник)|Аьрзи]]''' — [[ЖӀайраха шахьар]]ера чӀож. 2000-ча шера наджгоанцхой бетта 21-ча дийнахьа хьаяьй. [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[орц]]а тӀа улл из Эса чӀожах малхбоалехьара лаьтташ дӀа а лоацаш [[Чхараш дола дукъ|Чхараш долча довкъа]] дакъа а лоацаш. Цун майда 5 970 га я<ref>{{cite web|url=http://oopt.info/erzi/|deadlink=yes|title=Заповедник «Эрзи»|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705020911/http://oopt.info/erzi/|archivedate=2009-07-05}}</ref>. ==== Заказникаш ==== * '''«ГӀалгӀайяр» яха заказник''' — [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] [[ЖӀайраха шахьар|ЖӀайрахеи]] шахьарий лаьтта улл. Цо лораеча объектех я: [[зубр|булаши]], [[Горные козлы#Тур|хьагӀаши]], [[кабан|налаши]], [[косуля|лийгаши]], [[серна|мосараш-оархаши]], [[безоаровый козёл|бо́гӀаши]]. Заказника лаьттан тӀа иштта ширача товшхалеи тархьареи сийленгаш да. Заказника майда 70 000 га я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20100731150933/http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |title=Чудеса России — Заказник «Ингушский» |lang=ru |website=ruschudo.ru |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-31}}</ref>. === Театраш === * Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр<ref name="Magas.ru">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20091207211544/http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |title=Культура и искусство Ингушетии |lang=ru |website=magas.ru |access-date=2009-12-07 |archive-date=2009-12-07}}</ref> * Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо» * ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120208121716/http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |title=Статья в газете «Сердало» |lang=ru |website=ingush.ru |access-date=2012-02-08 |archive-date=2012-02-08}}</ref> === Музеяш === * [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей]] * МагӀалбикера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей * Репрессеш яьрашта йола мемориалий комплекс * С. Эржакинеза музей-квартира * Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа мемориала музей-цӀенош * Шерипов турпала музей-цӀенош * Наьсарен тӀемеи къахьегамеи исйлен музей<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130324183929/http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru&region=64 |title=Музеи Ингушетии |lang=ru |website=museum.ru |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-24}}</ref> === Литература === {{основная статья|ГӀалгӀай литература}} ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. [[Ингушский язык|ГӀалгӀай метта]] литература [[Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120203201545/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |title=Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность |lang=ru |website=krkrub.kubannet.ru |access-date=2012-02-03 |archive-date=2012-02-03}}</ref>. === Даар === {{основная статья|ГӀалгӀай даар}} ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар [[дулх]] да. Дукха дола даа хӀамаш [[устагӀан дулх]]ахи, [[бежана дулх]]ахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да. Дукха яа хӀамаш я [[жувр]]ах, [[кӀолда]]х, [[ябакх]]ах, [[хьонк]]ах кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул. ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах. Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я. [[ЧӀаьпилг]]аши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, [[кӀодар]]ца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да<ref>{{книга |автор=Фельдман Исай |заглавие=Кухни народов СССР |язык=ru}}</ref>. == Ди == Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] Бусалба институт я<ref name="Social atlas" />, [[МагӀалбик]]е — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я<ref>{{cite web |url=http://ingislamuniver.ru |title=Ингушский исламский университет им. Хаматхана-Хаджи Барзиева |lang=ru |website=ingislamuniver.ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504052511/http://ingislamuniver.ru/ |archive-date=2016-05-04}}</ref>. ГӀалгӀай Мехка дукхагӀа даьржар [[Суфизм|суфийл]] да, цун дукха {{комм 2|ткъовронаш, ответвленияш|говнаш}} да. Говнаш ''вирдаш'' яхаш да, уж тайпашца кхы чӀоагӀа дувзаденна дац, цхьан тайпан нах тайп-тайпарча вирдех хила йиш йолаш ба<ref name="Struktura">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915191143/http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |title=Структура тейпов и кланов |author=Игорь Жуков |date=2005-11-30 |publisher=www.7c.ru |language=ru |access-date=2009-09-15}}</ref>. Мехка дукха маьждигаш да, хӀара [[нах баха моттиг|нах бахача метте]] кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110810084406/http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |title=В Ингушетии строится новый православный храм |website=Pravoslavie.ru |date= |language=ru |access-date=2011-08-10}}</ref>. == ГӀалгӀай тайпаши юкъарлонаши == [[Тайп|Тайпа]] — яхар гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе цӀийна тӀа гӀолла белгалйоахаш йола юкъарлонаш я. Тайпашка чубоагӀаш массехк никъ ба. Тайпаш ''ой'' аьнна кхоачалуш хул: [[йовлой]], [[цхьорой]], [[жӀайрхой]], [[баркинхой]], иштта дӀахо а, амма наькъаех хьахинна тайпаш а да. Наькъаш ''наькъан'' яха чаккхе е ''къонгаш'' яха чаккха йолаш хул: [[ТӀонганаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Янданаькъан|Яндакъонгаш/Янданаькъан]], [[Пхьиленаькъан|Пхьилекъонгаш/Пхьиленаькъан]]. Хьалха, XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца, гӀалгӀай къам массехк [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьара́]] декъалуш хиннад, царех хьахиннад къам. Шахьараш цӀийна тӀа гӀолла хьахулаш хинна юкъарлонаш хиннаяц, лаьттанца хиннай: Тайпа цхьанахьара кхычахьа дӀадахача, цун шахьар хувцалуш хиннай. Хьалхарча шахьарех хиннай: # [[Хамхинский шахар|ГӀалгӀай е Хамхой шахьар]] # [[Цоринский шахар|Цхьорой шахьар]] # [[Мецхальский шахар|Фаьппий (Мецхалой) шахьар]] # [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьар)]] # [[Орстхой|Оарстхой шахьар]]. XIX-ча бӀаьшера гаргга керда шахьараш хьахиннай — [[наьсархой]]и, [[галашкархой]]и, [[лоамарой]]и. Эггара доккхагӀа дола гӀалгӀай тайпа [[йовлой]]дар да, шоллагӀа [[оздой]] боагӀа. ДӀахо [[хамхой]]и, [[леймой]]и, [[баркинхой]] кхыдараши да{{sfn|Волкова|1973|c=}}<ref>{{книга |автор=Танкиев А. Х. |заглавие=Ингуши |место=[[Саратов]] |год=1998 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Дахкильгов Ш. Э. |заглавие=Происхождение ингушских фамилий |место=[[Назрань]] |год=1993 |язык=ru}}</ref>. Тайпий хӀанз а цхьан даькъе лоадам болаш ба. Мехка доал де тӀабайтача наьха тайпаш мехка хьакимаш хулаш дӀаувтт<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |title=Фамильные секреты Зязикова |website=Reporter-ufo.ru |language=ru |access-date=2018-10-04 |archive-date=2018-10-04}}</ref>). Цхьабакъда мехкдай Кремло тӀаувттабеш хиларах урхал дола тайпаш хувцалу. == Экономика == === Юкъара экам === ГӀалгӀайче аграрно-индустриальни мохк ба<ref name="Официальный сайт Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Официальный сайт Ингушетии |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09}}</ref>. Экономика ийша я, дотацешца лоаттаеш а я<ref name="Social atlas" />. ГӀалгӀай Мехко ше доаккхачун дакъа 15 % мара яц. Юртбоахама [[сурсат]]аш. Производствон [[оахам]]ах [[Эрсече]] 37-гӀа моттиг дӀалоац цо<ref name="ingushetia.info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214059/http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |title=Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21}}</ref>. [[Список российских регионов по ВРП|Валови региональни продуктага (ВРП) гӀолла йолча Эрсечен региноний листама]] чу 85-гӀа моттиг дӀалоац цо. 2021-ча шера РФ регионий рейтинга чу тӀеххьара хиннай из болх цахилара даржах, 30,5 % саг болх боацаш хиннав<ref name="Безработица">{{cite web |url=https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |title=Ингушетия замкнула рейтинг регионов РФ по уровню безработицы |website=Кавказский узел (Kavkaz.mk.ru) |date=2021-11-01 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206060447/https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |archive-date=2021-12-06}}</ref>. === Юртбоахам === ГӀалгӀай Мехкара лаьтташ [[чернозём|Ӏаьржа]] да, хьаьна. [[Мехкал]] [[гӀара]]н. Ӏалама-мехкала хьал юртбоахам леладар дика Ӏалашдеш да. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мел долча лаьттаех 60 % юртбоахама лаьрхӀа да, царех ахаш [[Пашня|кха́ш]] да<ref name="Ресурсы">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=Географическое положение и природные ресурсы |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archive-date=2015-10-10}}</ref>. Юртбоахаме керттера лелаеш йола [[товшхал]]ех [[Зерновые культуры|ялати]], [[подсолнечник|гидуарги]], [[овощи|хаьсасомаши]], [[картофель|коартоли]] я. ДӀаювш я [[Кукуруза|хьажкӀаи]], [[Пшеница|кӀа]], [[Овёс|кеми]], [[Ячмень|мукхи]], [[Сахарная свёкла|чахраши]]<ref name="Экономика Ингушетии">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=Экономика Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28}}</ref>. [[Государственный сектор экономики|Экономика паччахьалкхен сектора]] дакъа 25 % я, дӀахояр кхыча доалахьдолчун кепаш тӀа да. Мехка болх беш 900 [[фермер]]ий боахам ба. Юртбоахама лаьтташа 222,2 эзар га дӀалоац, царех 112,2 эзар га кхаша лоац, 2,5 эзар га дукхача шерашка йийна бешамаш, 9,6 эзар га цонаш, 97,9 эзар га даьгӀенаш. Мехка 115 юртбоахама предприяти я боккхачеи юкъерчеи боарамах<ref name="ingushetia.info"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчено «[[Золотая осень-2008]]» яхача Россе агропромышленни гойтама тӀа дакъа лаьцад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetia.ru/news/010972/|title=В Москве открылась агропромышленная выставка «Золотая осень-2008»|website=Республика Ингушетия|date=13.10.2008|access-date=2026-02-08}}</ref>. ; Хьайбаш леладар Хьайбаш леладара юкъе долаш долча лостамех да [[Крупный рогатый скот|доахан леладари]] (шурийна а дулха́ а), [[жа]] леладари<ref name="Официальный сайт Ингушетии"/>, [[гаьзарий]] лелаяри. 2021-гӀа шу чакхдоалаш хиннача хьалах доаханах 68 531 бежан хиннад (+2,0 %), царех 35 341 коров (+5,5 %) етт а болаш. Жеи гаьзарийи 285 896 (+32,1 %) хиннад, наха шоаш дукхагӀа доажадар бахьан долаш хиннад из. 348 эзар оалхазар дар (+2.6 %). Саькура бетта 8 928,9 т шура яьккхай (11,3 % дукхагӀа), шура дукхагӀа хилара бахьан доахан эргадаккхар хиннад (массадолча боахамашка пайда кӀезигагӀа хул хьаьлий дӀа а доаккхаш пайда дукхагӀа хулараш ийду<ref>{{cite web |url=https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |title=В Ингушетии производство скота и птицы на убой увеличилось на 2,7 % |website=Specagro.ru |date=2021-04-05 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |archive-date=2021-04-22}}</ref>). ; БаьцовгӀаш лелаяр 2020-ча шера маьцхали бетта 10-ча дийнахьа ялата кхаш 23,5 эзар га (43,6 %) лаьттан тӀа аьрдад, ялата валовой гуллам 61,1 эзар т хиннай, юкъера хьувкъам 25,9 ц/га (2019-ча шера юкъера хьувкъам 12,5 ц/га хиннай). * {{комм 2|Озимый мукх|Йивармукх}} чуэцар: 8,1 эзар га чуийцай, 23,2 эзар т ялат аьрдад юкъера хьувкъам 28,7 ц/га хиннай (шу хьалха 6,1 эзар га тӀара 8,4 эзар т мукх чуийцай хьувкъам 14,9 ц/га а болаш). * ЙиваркӀа: 12,4 эзар га аьрдай, е планагӀа хинначох 91,4 %, 33,9 эзар т кӀа чуийцад юкъера хьувкъам 27,4 ц/га а болаш (шу хьалха 13,0 эзар га тӀара 17,2 эзар т кӀа чуийцадар, хьувкъам 14,2 ц/га хиннаб). * Йивар[[чхьовга]]: 488 га дӀадийна хиннад (в 2019 году рапс в регионе не возделывали). ДӀадолалуш чуийцача 75 га тӀара 82,5 т чхьовга чуийцай юкъера хьувкъам 11,0 ц/га а хулаш<ref>{{Cite web |url=https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |title=В Республике Ингушетии идет к завершению уборка озимых зерновых 11/08/2020 |access-date=2026-02-08 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |deadlink=no }}</ref>. [[Файл:Appelboomgaard.jpg|250px|thumb|Ӏажий беш]] ==== 2024 шера этта йокъал ==== 2024-ча шера аьхки йӀаьхача хана йокъал оттарах гурахьеи бӀаьстии дувча ялата зе хиннад: 26 эзар гектар совгӀа лаьттан тӀа дӀадийнар докъаденнад (дӀа мел дувчох 38 %)<ref>{{Cite news|accessdate=2024-08-14|website=TACC|title=Предварительная сумма ущерба от засухи в Ингушетии составила почти 376 млн рублей|url=https://tass.ru/ekonomika/21606321|date=2024-08-14}}</ref>. 2024-ча шера маьцхали бетта 14-ча дийнахьа Чоалханеча хьала [[раж]] оттаяьй<ref>{{Cite news|accessdate=2026-02-08|date=2024-08-14|website=Известия|title=В Ингушетии ввели режим ЧС из-за гибели урожая от аномальной жары|url=https://iz.ru/1742840/2024-08-14/minselkhoz-ingushetii-vvelo-rezhim-chs-iz-za-gibeli-urozhaia-ot-anomalnoi-zhary}}</ref>. ; Бешамаш лелаяр Эрсече комараши сомаши кхебеш йолча керттерча регионашта юкъе яхай ГӀалгӀайче. 2022-ча шера сомий-комарий товшхалий валовой гуллам 64,4 эзар тонна хиннай, 2021-ча шера хинначул 71,9 % лакхагӀа хиннай из. Царех 64,1 эзар тонна Ӏажаш хиннаб. Ӏажаш рекорд хулаш чуийцар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» хиннай (58,1 эзар тонна чуийцай хьувкъам 680 ц/га). Цул совгӀа генарг долчар хьувкъам (гӀамгӀа, гуржий боал, хьача) 165 тонна хиннай (92,3 % лакхагӀа). Иштта цӀекомар 126 тонна хиннай (36,9 % лакхагӀа). 2022-ча шера харбазаш 2 эзар тонна чуийцай, пасташ — 1 эзар тонна, 2021-ча шера хинначул шозза дукхагӀа да из<ref>{{cite web |url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/63bd847f9a79473eeb5492c0 |title=В Ингушетии в 2022 году сбор плодов и ягод вырос в 1,7 раза |date=2023-01-11 |website=RBC Кавказ |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. === Промышленность === ГӀалгӀай Мехка промышленность ийша́ я<ref>{{cite web |url=http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |title=«Спектр-Инфо» |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705075535/http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |archivedate=2009-07-05 |deadlink=yes }}</ref>. Эггара дикагӀа дегӀайоалаяьр я мехкадаьтта даккхари («Ингушнефть»), мехкадаьттацарча химе промышленности, химе промышленности («Химпром»), газ тоаеши, [[металлы|маьхаш]]] тоадеш йола промышленносташи (дай долча [[эвар]]ий завод «Вилс»)<ref name="Экономика Ингушетии"/>. Промышленноста производствон оахамах 74,6 %-ал совгӀа мехкадаьттан промышленноста комплекса́ йоагӀаш я<ref name="ingushetia.info"/>. 2003-ча шера шера́ даьккха мехкадаьтта 300 эзар тонна хиннай<ref name="ЮгРоссии2003" />, цхьабакъда дӀахо доагӀача шерашка (2009-ча шера хиннача хьалах) мехкадаьтта даккхар 50 эзар тоннага кхаччалца Ӏодежад<ref>{{cite web |url=https://www.rosbalt.ru/2009/01/20/611294.html |title=Медведев озабочен падением добычи нефти в Ингушетии |author=Росбалт-Кавказ |date=2009-01-20 |website=Росбалт |language=ru |access-date=2026-02-08}}</ref>. ГӀалгӀайчен доазон тӀа мехкадаьтта даккхар 1915-ча шера денз долаш да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20120212124155/http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |title=Основные направления поисков нефти и газа на территории Республики Ингушетия |author=Богатырев М. А., Кононов Н. И. |website=Библиотека Дамирджана (geolib.narod.ru) |language=ru |access-date=2012-02-12 |archive-date=2012-02-12}}</ref>. Лоадамах мехка шоллагӀа йоагӀа промышленноста отрасль кхачанъяр я, {{комм 2|местный|моттигерча}} юртбоахама ресурсаш тӀа товжаш я. Иштта [[трикотаж]]еи кхачани предприятий болх тоабаь латташ ба. Кхыча предприятех я «Россия» яха мерза хӀамаш ю фабрика ([[МагӀалбик]]), [[Полиграфия|полиграфе]] комбинат ([[Наьсаре]]), цӀен кхоачам хьабу комбинат, [[кирпич|кирпишкаш ю]] заводаш (Наьсери [[ГӀажарий-Юрт]]и), зӀамига низ болча электромоторий завод (Наьсаре), [[мебель]] ю фабрика ([[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]), [[маькх]] ю завод (Наьсаре)<ref name="ingushetia.info"/>. === Энергетика === {{основная статья|ГӀалгӀайчен энергетика}} ГӀалгӀайче ший электростанци йоацача Эрсечен шин регионах я, цудухьа регионе пайда эцаш мел дола электрохьинар арахьара хьачудоагӀаш да. 2020-ча шера диача хьинара боарам 827 млн кВт·схь хиннаб, нагрузкий максимум — 141 МВт<ref name="СИПР">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20211211074647/http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Ингушетия на 2021-2025 годы |publisher=Правительство Ингушетии |language=ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2021-12-11}}</ref><ref name="СО2020">{{cite web |url=https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |title=Отчёт о функционировании ЕЭС России в 2020 году |publisher=АО «СО ЕЭС» |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831205853/https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |archive-date=2021-08-31}}</ref>. === Инфраструктура === ГӀалгӀай Мехка гӀолла [[Северо-Кавказская железная дорога|Даькъастен аьшкнаькъа]] дакъеи [[Бакинка]]н дакъеи (40 км) дода<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |title=Транспортная инфраструктура Ингушетии активно развивается |access-date=2009-11-20 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031648/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |deadlink=no }}</ref>. Машеннаькъий деррига дӀоахал 900 км гарга я, царех асфальтобетонаца кхаьла 651 км я, жагӀа била — 250 км. [[аэропорт]]а «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» хьалъетта латташ я. [[Телефон]]нацара бувзами, [[радио]]и, телегойтари да<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |website=region.edu.ru |language=ru |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23}}</ref>. === Инвестицешта дика хилар === ГӀалгӀайче интегральни индексаш геттара лоха йолча регионех я<ref name="Social atlas" />. Региона инвестице рейтинг 3D (лоха потенциал — экстремальни кхерам) я. Регионий инвестиций рейтинге мохк 84-гӀа латт инвестиций кхерамах, тӀаккха инвестиций потенциалах 78-гӀа латт. Кхерамех эггара зӀамагӀа бар — экологе даькъе бар ба, боккхагӀбар — ахчанцарбар. Инвестицций эггара йоккхагӀа йола потенциал — инфраструктуран яр я<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»">{{Cite web |url=https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |title=Рейтинговое агентство «Эксперт» |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114856/https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |deadlink=no }}</ref>. 1994-ча шера [[Экономикан дикаш Ӏалашду зона (ГӀалгӀайче)|ГӀалгӀайче Экономикан дикаш Ӏалашдеш йола зона]] хьаяьй, цул тӀехьагӀа бизнес дегӀайоалаяра юкъарче хьаяьй. Цу хӀаманца инвестицеш чуэцара процесс йолаяь хиннай, цудухьа ГӀалгӀайче эггара чӀоагӀагӀа безам тӀабодача дунен оффшорий зонех хьахиннай<ref name="Ingushetia/info">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110721214126/http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |title=Экономическая ситуация |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |date=2008-02-05}}</ref>. Зонеи юкъарче болх беш хиннача юкъагӀа (1994—1999) льготай [[режим|ражах]] 7000-нел совгӀа предприяти хиннай болх беш, 100-нел совгӀа тайп-тайпара объект хьалъеттай. Эрсечен духхьара оффшорий юкъ 1996-ча шера наджгоанцхой бетта 30-ча дийнахьа «„ГӀалгӀайче“ яхача къамашта юкъерча бизнеса юкъах» яхача федеральни законагӀа хьахиннай<ref name="Ingushetia/info"/> (2005-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа низ байнаб). 2012-ча шера кӀимарса бетта 25-ча дийнахьа ГIалгIай Республика доазон тIа бизнесацарча гӀулакха субъектий бокъо а, законацара интересаш а паччахьалкхено лораярах доала́ оттар кхоачашдергдолаши, цунца цхьана регионе инвестицешцареи гӀулакхашцареи [[мехкал]] дегӀадоаладеши, ГӀалгӀай Мехкдаь амарца [[Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка бизнесмений бокъонех тӀавиллар]] яха дарж оттадаьд<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |title=Бизнес в Ингушетии будет защищать институт Уполномоченного по правам предпринимателей |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509012633/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |deadlink=no }}</ref>. === Ахчанца теркаш хилар === * Ахчанца теркаш хилар — геттара совдаьннад; * Экономикаца теркаш хилар — совдаьннад; * Социальни теркаш хилара рейтинг — совдаьннад; * Антикризисни теркаш хилара комплексни рейтинг — лохденнад<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»"/>. == Юкъарлон дакъа == === Юкъара-экономикан гойтамаш === ГӀалгӀай Мехка Эрсече эггара чӀоагӀагӀа болх цахилара боарам ба — 30 %<ref name="Безработица"/>. Керттерча услугашта тӀакхоачилга хиларах мохк эггара тӀехьагӀа латтачарех ба — нах бебаш хиларах а, пхьен йовъкаш дегӀайоалаяь цахиларах а<ref name="Social atlas" />. Къабеннарий цӀенош доацаш Россе Федераце ГӀалгӀай Мохк мара бац, гӀалгӀашта юкъе уж эшаш цахиларах<ref name="materirossii">{{cite web |url=http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |title=Валентина Петренко: «Ингушетия – единственная республика, где нет отказных детей-сирот, все они благополучно устроены в семьях» |author=Движение «Матери России» |date=2015-07-26 |website=Движение «Матери России» (materirossii.ru) |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |archive-date=2016-01-31}}</ref>. === УнахцӀено лораяр === ТӀехьара шераш хьатӀадаллалца ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа бераш деш хиннад Россе Федераце мел йолча субъекташка диллача. Мехка дарба деш 73 учреждени я — дарбанченаш, диспансераш, поликлиникаш, кхыяраш. Мехка хьалъяь перинатальни юкъарчеи, берий клинически дарбанче а хьалъяьй. [[Файл:IngSU.jpg|мини|[[Магас]]ерча [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университета]] корпус]] [[Джейрахский район|ЖӀайраха шахьаре]] иштта дарбан-могашал меттайоалаю «[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]» йоалл. 1999-ча шера еттай комплекс<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20190913194851/http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |title=Лечебно-оздоровительный комплекс «Джейрах» |website=aquaexpert.ru |language=ru |access-date=2019-09-13 |archive-date=2019-09-13}}</ref>. === Дешари Ӏилмеи === {{керттера лустам|ГӀалгӀайче дола дешар}} ГӀалгӀайчен керттера лакхера дешарче [[Ингушский государственный университет|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] я, 1994-ча шера хьайийлай. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет эггара къонагӀча университетех я, цу чу 10 эзарнел совгӀа студент вагӀа<ref name="ИнгГУ 15 лет">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |title=ИнгГУ: 15 лет поиска и развития |journal=100 наций |language=ru |access-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58|archive-date=2014-02-25}}</ref>. ГӀПУ ийс факультет я: агроинженерийи, лорийи, хьахерхойи, физикан-математикани, филологеи, ахчан-экономикани, химе-биологеи, экономикани, юристийи, иштта 43 кафедреи<ref name="ИнгГУ">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20220111021135/http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |title=Структура Ингушского государственного университета |website=inggu.ru |language=ru |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11}}</ref>. [[Файл:Школа в Хамхи. 1930-е гг..jpg|мини|[[Хамхи|Хамхера]] ишкол. 1930-гӀа шераш]] ; Юкъера дешар Нах дукха бебаш хиларах ГӀалгӀай Мехка бахарех кхоалагӀа дакъа бераш да. Болх беш 155 [[ишкол]]<ref>{{cite web |url=https://bdex.ru/shkoly/respublika-ingushetiya/ |title=Школы Республики Ингушетия |website=Bdex.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>; Болх беш ишколаш-лицеяши, ишколаш-гимназеши, [[Лоамарой кадетий корпус]]и, гуманитарно-техническии, лорийи колледжаш я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080316012953/http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |title=Образование в Ингушетии |website=ingushetia.info|archive-date=2008-03-16 |access-date=2008-03-16 |lang=ru}}</ref>. == Спорт == ГӀалгӀай Мехка спорт дегӀайоалаеш яр ДегӀацарча товшхалахи спортахи йола министерство я<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210126214942/http://www.ingsport.ru/ |title=Официальный сайт Министерства по физической культуре и спорту Республики Ингушетия |archive-date=2021-01-26 |access-date=2021-01-26 |lang=ru}}</ref>. 21 мая 1996 года принят Закон Республики Ингушетия «О физической культуре и спорте». Мехка ший футболах ловза клуб я «[[Ангушт (футбольный клуб)|Ангушт]]» яхаш. ГӀалгӀай спортсменаша дзюдохи боксахи Эрсечен яхьашка котабийнаб<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/989808.html |title=Regnum.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |date=2019-12-14 }}</ref>. ГӀалгӀай Мехкара спортсменаш аьланпхье ловзарашка котабийнаб: 1988-ча шера Сеуле штангаш ийъеш [[Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич|Арсамаканаькъан Исраила]] дошо майдилг яьккхай. 2008-ча шера майдилга Пекине [[Назир Манкиев|Манкенаькъан Назира]] а (кӀалтӀаветтаргах) [[Рахим Чахкиев|Чахкенаькъан Рахьима]] а (боксах) яьхай. 2016-ча шера Халмарзанаькъан Хьасана [[Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро]] хиннача аьланпхье ловзарашка дошо майдилг яьккхай дзюдох. 2010-ча шера Сингапуре хиннача [[Летние юношеские Олимпийские игры 2010|Ахканарча кагирхой аьланпхье ловзарашка]] Ӏажиганаькъан Руслана [[Россия на летних юношеских Олимпийских играх 2010#Награды|Эрсечена]] духхьара дошо майдилг яьккхай 85 кг кхаччалца йолча дозала оагӀатагӀа<ref>{{cite web |url=https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |title=Борец Руслан Аджигов выиграл «золото» на юношеской Олимпиаде |date=2010-08-15 |website=Взгляд |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |archive-date=2019-12-14 |lang=ru}}</ref>. 2021-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Токио хиннача аьланпхье ловзарашка Йовлой Мусас Эрсеченна цаӀ мара йоаца дошо майдилг яьккхай яний-румой кӀалтӀатохаргах. Мехка ийнача латарах йола клубаш я: «Калой» (Наьсаре), «Нарт» (Шолжа-Пхье), «Боец» иштта кхыяраш а. Йийла мехка чемпионаташ я дӀахьош<<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210121010400/http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |title=В Назрани прошел первый открытый Чемпионат Республики по смешанному боевому единоборству ММА |website=ingsport.ru |archive-date=2021-01-21 |access-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |title=Нарты-миксфайтеры |author= |date=2012-11-29 |website=Газета Ингушетия |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121220259/https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |archive-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref>. Цул совгӀа 2012-ча шера денз дӀакхухьаш ийнача латарца йола чемпионаташ я дӀакхохьаш: «[[Битва в горах|Лоамара латар]]», цига мехкарча спортсменаша а, Эрсечен а дунен а спортсменаш а хул<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131018072930/http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |title=Смешанные единоборства. Битва в горах |website=Россия-2 (телеканал) |archive-date=2013-10-18 |access-date=2013-10-18 |lang=ru}}</ref>. == Хоам боаржабу гӀирсаш == === Телегойтар === * [[Магас (телеканал)|ПКъТРК «ГӀалгӀайче»]] — ГӀалгӀайчен ший спутникацара телеканал; * [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «Ингушетия»]] — ГӀалгӀай Мехкара [[ВГТРК]] филиал; === Радио === Карарча хана ГӀалгӀайче ши радиостанци я болх беш. «[[Ингушетия (радио)|ГӀалгӀайче]]» яха ГӀалгӀай къаман радиостанци 2014-ча шера кӀимарса бетта 31-ча дийнахьа. Радиостанци '''88,0 FM''' талгӀенах кхайкаш а я, радиостанций йоккхагӀча моартала́ юкъейихьа а я — [[TuneIn]]<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304192106/http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |title=Радио «Ингушетия» |website=TuneIn.com |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. Хоама-сакъердама радиостанци йола «[[Radio Republic]]» '''102,4 FM''' талгӀенах я кхайкаш. ГӀалгӀайче хьалха радио езаш болчар коллективни лоаца талгӀе йола радиостанци хиннай, ГӀалгӀай Мехка радио езараша лелаеш хиннай из<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150924035005/http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |title=Настройтесь на нашу волну |author=Муратов М. |date=2006-09-23 |website=Общенациональная газета «Сердало» |archive-date=2015-09-24 |access-date=2015-09-24 |lang=ru}}</ref>. 2010-15-ча шерашка болх беш «'''[[Радио Ангушт]]'''» хиннай. '''104,0 FM''' талгӀенаш кхайкаш хиннай из. Радио динах-эзделахи, къаман-мехкагӀончийи лостам болаш хиннай. 2015-ча шера [[Евкуранаькъа Ювназ-Бек]]а [[ГӀалгӀай муфтият]]аца къовсам хинначул тӀехьагӀа радио дӀакъайлай<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |title=Главу Ингушетии отлучили от мусульманской общины |date=2018-05-28 |website=[[РБК]] |access-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130005134/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |archive-date=2022-01-30 |lang=ru}}</ref>. === Зарбан арахецар === *''«[[Сердало]]»'' — къаман юкъара газет (1923-ча шера денз арадувл); * ''«[[Ингушетия (газета)|ГӀалгӀайче]]»'' — Мехка юкъарлон-политикан газет; * «[[Знамя труда (газета, Сунжа)|Къахьегама байракх]]» — шахьара юкъарлон-политикан газет<ref>{{cite web|url= https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|title= Редакция Газеты "Знамя Труда", МУП|author= СБИС − электронный банк юридических документов|date= |website= |publisher= sbis.ru|accessdate= 2015-12-29|lang= |archive-date= 2016-08-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816210423/https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|deadlink= no}}</ref><ref>{{статья|автор= Бузуртанов Р.|заглавие= «Знамя труда» в каждый дом|ссылка= http://www.ingushetia.ru/news/010366/|язык= ru|издание= [[Знамя Труда (газета, Сунжа)|«Знамя труда»]]|тип= |год= 2008|месяц= июль|число= 12|том= |номер= № 3 (9187)|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304195251/http://www.ingushetia.ru/news/010366/}}</ref>; * «[[Народное слово]]» яха шахьара юкъара-политикан газет<ref>{{cite web|url= http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|title= Газета «Народное слово»|author= Администрация Малгобекского района|date= |website= |publisher= |accessdate= 2016-07-01|lang= ru|archive-date= 2016-05-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html |date=2016-05-29 }}</ref>; * ''«[[Голос Назрани|Наьсарен оаз]]»'' — пхьен юкъарлон-политикан газет; * [[Литературная Ингушетия|''«Литературан ГӀалгӀайче»]]'' журнал; * «[[СелаӀад]]» — берий журнал. * «[[Сармакх]]» — комикс. * «[[ГIалгIай]]» — комикс. === МазаоагӀон ресурсаш === * ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀув — ''Ингушетия.ру''<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ |title=Официальный сайт Ингушетии |access-date=2008-08-05 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713035630/http://www.ingushetia.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллама официальни мазаоагӀув — ''parlamentri.ru''<ref>{{Cite web |url=http://www.parlamentri.ru/ |title=Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия: Главная страница |access-date=2015-10-20 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Доалчен официальни мазаоагӀув — ''pravitelstvori.ru''<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/ |title=Официальный сайт Правительства Республики Ингушетия |access-date=2015-10-20 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203540/http://www.pravitelstvori.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ЙоккхагӀа йола мазаоагӀон-провайдераш — ОАО «Ингушэлектросвязь», ЗАО «ИТТ». == ГӀалгӀай вежарий-пхьеш == 2007-ча шера маьцхали бетта ГӀалгӀайченнеи [[Венесуэла]]н регионаштеи юкъе вежарий-пхьений статус оттаярах бола чӀоагӀам баьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130509161130/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |title=В Ингушетии и Венесуэле появятся города-побратимы |author=Официальный сайт Республики Ингушетия. Пресс-служба президента РИ |date=2007-08-03 |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-05-09 |access-date=2013-05-09 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера маьстела бетта 10-ча дийнахьа [[город воинской славы|тӀема сийлен пхье]] йолча [[МагӀалбик]]а́и кӀайэрсий [[Брест|Бре́стаи]] юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304094113/http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |title=Малгобек и Брест стали побратимами |date=2015-05-12 |website=Вестник Кавказа |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Магаса́и [[Ченкехье|Ченкехьа]] [[Шаньдун]] провинце [[Дунъин]] пхьеннеи юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160304121508/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |title=Магас и китайский Дунъин стали городами-побратимами |date=2015-09-02 |website=Интерфакс |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru}}</ref>. 2015-ча шера ардара бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀайчени Нохчийчени нанагӀалаша, Магасои, Шолжа-ГӀалои, вошал тосса барт язбаьб<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20151018190911/http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |title=Магас и Грозный стали городами-побратимами |date=2015-10-15 |website=Интерфакс |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-10-18 |lang=ru}}</ref>. == Нумизматика == * 2020-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа Эрсечен Банко дагалоацама дото ахча арахецад 3 сом мах болаш дола «ГӀалгӀайче Эрсий паччахьалкхен лоаттаме хьакхетарах 250 шу дизар»<ref>{{cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |title=Банк России выпускает в обращение памятную монету из драгоценного металла |date=2020-02-18 |website=[[Банк России]] |access-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308081526/http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |archive-date=2020-03-08 |lang=ru}}</ref>; == Хьажа иштта == * [[Осетино-ингушский конфликт|ХӀираша маьршача гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ]] * [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституци]] == Белгалдаккхар == ;Доашхамаш {{примечания|group=К.}} ;Бовхамаш {{примечания|3}} == Бовхамаш == === Литература === === Литература (профилах йоацар) === {{refbegin|2}} * {{книга |автор = [[Майор, Адриенна|Adrienne Mayor]] |заглавие = The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World |язык = en |ссылка = https://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo/page/n1/mode/2up |место = Princeton |издательство = Princeton University Press |год = 2014 |страниц = 519 |isbn = 9781400865130 |ref = Adrienne Mayor }} * {{публикация|книга |автор = [[Кох, Карл Генрих Эмиль|Karl Koch]] |заглавие = Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг |оригинал = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838 |язык = de |ссылка = https://archive.org/details/reisedurchrussla02koch/page/488/mode/2up |ответственный = |место = Stuttgart, Tübingen |издательство = Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung |год = 1843 |том = 2 |страниц = XII, 560 |ref = Karl Koch }} * {{книга |автор = Anton Friedrich Büsching |заглавие = Neue Erdbeschreibung: Des funften Theils erste Abtheilung, welche unterschiedene von Asia begreift |язык = de |место = Bohn |год = 1781 |страниц = 718 |ref = Anton Friedrich Büsching }} * {{книга |автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]] |заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner |язык = de |ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y |место = Halle und Berlin |издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses |год = 1812 |том = I |страниц = 740 |ref = Julius von Klaproth }} * {{книга |автор = Wahl O. W. |заглавие = The Land of the Czar |язык = en |место = London |издательство = Chapman and Hall |год = 1875 |страниц = 417 |ref = Wahl O. W. }} * {{книга |автор = {{comment|Агиров Т. А.|Агиров Тимур Александрович}} |заглавие = Горная Ингушетия |язык = ru |место = М |издательство = Перо |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-087-4 |ref = Агиров }} * {{книга |автор = Агусти Алемань |заглавие = Аланы в древних и средневековых письменных источниках |место = М. |издательство = Менеджер |год = 2003 |страниц = |ref = Агусти Алемань }} * {{книга |автор = Албогачиева М. С-Г. |часть = Демаркация границ Ингушетии |заглавие = Горы и границы: этнография посттрадиционных обществ |язык = ru |издательсьво = [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого РАН]] |место = СПб. |год = 2015 |страниц = 400 |страницы = 167—255 |isbn = 978-5-88431-290-6 |ref = Албогачиева }} * {{книга |автор = Ахриев Ч. Э. |часть = Ингуши. Их предания, верования и поверья |заглавие = Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII |язык = ru |ссылка = https://www.prlib.ru/item/363882 |место = {{comment|Тбилиси|Тифлисъ}} |издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского |издание = Издание Кавказского горского управления |год = 1875 |страниц = |страницы = |ref = Ахриев }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |часть = Мнение о книге: Славянския древності |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = Санкт-Петербург |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |заглавие = Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 гг. Ч. I. |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=1&rotate=0&theme=white |место = СПб. |издательство = Императорская Академия наук |год = 1869 |страниц = 290 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Вахушти Багратиони]] |заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили |издательсьво = Типография К. П. Козловскаго |место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}} |год = 1904 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{книга |автор = Виноградов В. Б. |заглавие = Время, горы, люди |место = Грозный |издательство = |год = 1980 |страниц = |ref = Виноградов }} * {{книга |автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]] |заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа |вид = [[Монография|монгр]]. |ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] ([[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]]) |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1973 |страниц = 206 [2] |тираж = 1600 |ref = Волкова }} * {{книга |автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]] |часть = Из культурного прошлого ингушей |заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР |место = Л. |год = 1930 |том = V |страницы = 681—761 |ref = Генко }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |заглавие = Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века |место = Ереван |издательство = |год = 1988 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |часть = Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э. |заглавие = Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии |место = Грозный |издательство = |год = 1990 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Географические и статистические описания Кавказа |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 1809 |страниц = |ref = Гюльденштедт }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 2002 |страниц = 512 |ref = Гюльденштедт }} * {{статья |автор = Даудов А. Х. |заглавие = У истоков осетино-ингушского конфликта |издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. Вып. 5 |год = 2005 |ref = Даудов }} * {{книга |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. |заглавие = История Ингушетии |издание = 4-е изд |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев }} * {{публикация|книга |автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|Еремян С. Т.]] |часть = Опыт восстановления первоначального текста «Ашхарацуйца». An Attempt at Restoring the Original Text of „Aškharhacoyc“ |часть оригинал = «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ |заглавие = [[Историко-филологический журнал]] |оригинал = Պատմա-բանասիրական հանդես (Historical-Philological Journal) |место = Ереван |издательство = [[Академия наук Армянской ССР]] |год = 1973 |страницы = 261—274 |ref = Еремян }} * {{статья |автор = Евлоев Муса |заглавие = Как принималась Конституция Республики Ингушетия |ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3 |язык = ru |издание = [[Сердало|«Сердало»]] |тип = газета |год = 2014 |месяц = 02 |число = 27 |номер = 31 |страницы = 3 |ref = Евлоев }} * {{книга |автор = |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |издательсьво = Новая Планета |том = II |место = М. |год = 2002 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{публикация|книга |заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в |вид = [[Монография|моногр.]] |ответственный = Ответ. ред. [[Б. Б. Пиотровский]], ответ. ред. серии [[А. Л. Нарочницкий]] |издание = Утверждено [[Институт истории АН СССР|Институтом истории]] [[Академия наук СССР|АН СССР]]. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1988 |страниц = 554 |isbn = 5-02-009486-2 |тираж = 14000 |ref = История народов Северного Кавказа }} * {{книга |автор = [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Ш. М.]], Карпеев И. В. |заглавие = Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX веке |язык = ru |ссылка = http://apsnyteka.org/554-povsednevnaya_zhizn_gortsev_severnogo_kavkaza_v_19_veke.html |место = М |издательство = Молодая гвардия |год = 2003 |ref = Казиев, Карпеев }} * {{книга |автор = |заглавие = [[Картлис цховреба|Картлис Цховреба]]. (История Грузии) |ответственный = |место = Тбилиси. |издательство = |год = 2008 |страниц = |ref = Картлис Цховреба }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = Древняя история Северного Кавказа |язык = ru |ответственный = Отв. ред. А. П. Смирнов |место = М. |издательство = Издательство Академии наук СССР |год = 1960 |страниц = 521 |тираж = 2000 |ref = Крупнов }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = [[Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.]] |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = [[монография|моногр]]. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = [[АН СССР]]. [[Институт истории АН СССР|Ин-т истории]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 2-я тип. |год = 1963 |страниц = 372 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{книга |автор = [[Леонти Мровели]] |заглавие = Жизнь картлийских царей |ссылка = |ответственный = Отв. ред. Г.С. Мамулиа |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1979 |страниц = 103 |тираж = 24000 |ref = Леонти Мровели }} * {{книга |автор = Мартиросиан Г. К. |заглавие = Нагорная Ингушия |место = Владикавказ |издательство = Государственная типография Двтономной Области Ингушии |год = 1928 |страниц = 152 |ref = Мартиросиан }} * {{книга |автор = Минорский В. Ф. |заглавие = История Ширвана и Дербента |место = М. |издательство = |год = 1963 |страниц = |ref = Минорский }} * {{книга |автор = [[Энгельгардт, Отто Мориц Людвиг|Мориц фон Энгельгардт]], [[Паррот, Иоганн Фридрих|Фридрих Паррот]] |часть = Посещение Энгельгардтом Галга-Ингушей |заглавие = Сокровищницы Востока |ответственный = [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Йозеф фон Хаммер]] |место = |издательство = |год = 1814 |том = IV |страниц = |страницы = |ref = Энгельгардт, Паррот }} * {{книга |автор = Мужухоев М. Б. |заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры |язык = ru |место = Саратов |издательство = Региональное Приволжское издательство «Детская книга» |год = 1995 |страниц = 128 |тираж = 5000 |isbn = 5-8270-0158-9 |ref = Мужухоев }} * {{книга |автор = Муталиев Т. Х. |часть = Тернистый путь народа |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |место = М. |издательство = Новая Планета |год = 1992 |том = II |страниц = |ref = Муталиев }} * {{книга |автор = Сотавов Н. А., Мейер М. С. |заглавие = Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1991 |страниц = 221 |ref = Сотавов, Мейер }} * {{книга |автор = |заглавие = Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. |ответственный = Тизенгаузен В. Г. |место = М.-Л. |издательство = |год = 1941 |том = ΙΙ |страниц = |ref = СМИЗО }} * {{книга |автор = Яндиев М. А. |заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа |место = М. |издательство = ЛКИ |год = 2007 |страниц = 464 |isbn = 978-5-382-00285-9 |ref = Яндиев }} * {{книга |автор = Хайров Б. А. |часть = К вопросу ингушско-шумерских лексических соответствий |заглавие = История и культура Ингушетии. Вып. 1 |место = Назрань |издательство = «Кеп» |год = 2012 |страниц = |страницы = |ref = Хайров }} * {{книга |автор = Штедер Л. Л. |часть = Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа |заглавие = Наша старина |язык = ru |ответственный = Пер. В. М. Аталиков |место = Нальчик |издательство = |год = 1996 |страниц = |isbn = |ref = Штедер }} * {{книга |автор = Яновский А. |часть = О древней Кавказской Албании |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/ |заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II. |язык = ru |место = СПб |издательство = Типография Императорской Академии Наук |год = 1846 |страниц = 785 |страницы = 161—203 |ref = Яновский }} {{refend}} === Каьхаташ === * {{cite web|url= http://constitution.garant.ru/region/cons_ingush/|title= Конституция Республики Ингушетия|lang= ru|website= |publisher= Cправочно-правовая система «[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]»|date= 27.02.1994|access-date=2022-09-24|ref= Конституция Республики Ингушетия}} * {{публикация|книга|автор= Федеральный закон Российской Федерации от 24 ноября 2008 г. № 207-ФЗ|часть= О мерах по организации местного самоуправления в Республике Ингушетия и Чеченской Республике|часть вид= принят Государственной Думой 29 октября 2008 года; одобрен Советом Федерации 12 ноября 2008 года|часть ссылка= https://docs.cntd.ru/document/902129955|заглавие= Docs.cntd.ru|ссылка= https://docs.cntd.ru|вид= [[справочно-правовая система]]|ответственный= влад. АО «Кодекс»|место= М.|год= 2008|ref= Федеральный закон РФ № 207-ФЗ}} * {{публикация|книга|автор=Постановление Правительства Республики Ингушетия от 29 октября 2014 г. № 203|часть=«Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»»|часть вид=|часть ссылка=http://docs.cntd.ru/document/423857747|заглавие=Docs.cntd.ru|ссылка=https://docs.cntd.ru|вид=[[справочно-правовая система]]|ответственный=влад. АО «Кодекс»|место=Магас|год=2014|ref=Постановление Правительства РИ № 203}} === Мехкасурташ === === ТӀатовжамаш === {{Навигация |Тема = Ингушетия |Портал = Ингушетия |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} {{wikiatlas|Ingushetia}} * {{cite web|url= http://www.ingushetia.ru/|title= Главная страница|author= Официальный сайт Республики Ингушетии|date= |website= ingushetia.ru|publisher= |accessdate=2017-01-24|lang=ru}} {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Ингушетия}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайче| ]] kpi5b665atfxaub55cgk2plrsnz8a0x Акха алинг 0 2040 74665 63257 2026-06-28T03:31:13Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74665 wikitext text/x-wiki [[Image:Koeh-101.jpg|thumb|250px|<br /> '''ЦӀа:''' Эукариоташ<br /> '''Доалаче:''' [[БаьцовгӀаш]]<br /> '''Отдел:''' [[Зиза тохаш дола]]<br /> '''Класс:''' [[Ши дакъа дола]]<br /> '''АргӀа:''' [[ЦӀазамбуца зизай]]<br /> '''Дезал:''' [[Алингий]]<br /> '''Ваьр:''' [[Алинг]]<br /> '''Кеп:''' [[Акха алинг]]]]<br /> '''Акха алинг''' ({{lang-la|Papáver rhoéas}}, {{lang-ru|Мак самосе́йка}}) — цхьан шера дахаш дола [[БаьцовгӀаш|баьцовгӀа]] да Алингa (Papaver) ваьрах. == Сурт оттадар == [[Файл:Мак_самосейка.jpg|thumb|left|'''Акха алинг''']] Акха алинг — цхьан шера даха, наггахьа шин шера дахаш дола баьцовгӀа да. Цун лакхал кхоачаш хул 30—80 см. ЗизагӀад, зизалордаш, зизакогилг, иштта зизачонакаш морсамосаша йоалаш я. Овла ражоттам тӀиргаш йоалаш я. Зизалордаш - йоккхийи аргӀани сира-баьццари бедара-къоастами зизагӀад доалаши - кхоззадекъами оамал хьалоацаш я. Зизакогилгаш - дӀаьхи чӀоагӀи дa. Зизачонакай дӀоахал дистача 2,5 эршбӀаь хилал тарло. Зизаш - цӀеи лепи кӀайи хьармакхи бессах хул. Акха алинго зиза тоха, тушоли беттара денза кӀимарса бетта кхачалца. Зизай пхоараш е мангала е моажола бетта хьадоал. Генараш дукха да - 20—50 эзара хилал. Генараш шоай пхоарчӀоагӀо дукхача шераша йоаяц. == ТӀатовжамаш == [http://flower.onego.ru/annual/papav_od.html Акха алингаш] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160612220534/http://flower.onego.ru/annual/papav_od.html |date=2016-06-12 }} <span style="color:gray;">''(эрс.)''</span> [[ОагӀат:БаьцовгӀаш алапатах]] 1lf89uyl37vzvnc64axijy6x747praj Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар 0 4224 74641 70258 2026-06-27T23:07:36Z Тоадархо 5207 Тоадархо цӀи хийцай [[Тенканаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар]] → «[[Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар]]» 70258 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|ТӀонкийнаькъан}} {{Учёный |Имя = ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = |Дата рождения = 25.03.1939 |Место рождения = {{МестоРождения|ГӀалгӀай Курпе}} |Дата смерти = 18.07.2020 |Гражданство = |Место смерти = {{МестоСмерти|}} |Научная сфера = [[философи]], [[социологи]] |Место работы = [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]<ref name="inggu">{{cite web |url= http://inggu.ru/about_the_university/news/736/?sphrase_id=92401|title= Соболезнования коллектива ИнгГУ в связи с кончиной Танкиева Абукара Хажалиевича.|author= Коллектив ФГБОУ ВО «Ингушский государственный университет»|date= 19.07.2020|website= inggu.ru|publisher= |accessdate=2022-03-25 |lang=ru}}</ref> |Альма-матер = [[Чеченский государственный университет|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институт]] |Учёная степень = {{Учёная степень|философия|доктор наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание|профессор|}} |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = }} '''ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар''' ''({{lang-ru|Танкиев Абукар Хажалиевич}})'' — гӀалгӀай Ӏилманхо, хьехархо, профессор, философе Ӏилмай доктор, филологе Ӏилмай кандидат. Россе Федерацен Социальни Ӏилмай академен боккъонца вола доакъашхо. [[Россе Федерацен йоазонхой союз]]а доакъашхо. == Биографи == Ваьв [[1939|1939 шера]] [[Муттхьов 25]] дийнахьа [[ГӀалгӀай Курпе]]. ЗӀамига волаш цига ваьхав 1944 шера [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках даккхалца]]{{sfn|Дзарахова|2020|c=}}. Абукара хьалхара статьяш кепатехай 1959 шера «Павлодарская правда» яхача Павлодара областе арадийнача газете{{sfn|Дзарахова|2020|c=}}. [[1969]] шера [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университет|Нохч-ГӀалгӀай пединститут]] (1972 ш. денз паччахьалкхен университет) яькххай. Цига болх баьб Ӏилман болхло а, тӀаккха доцент а, волаш<ref name="inggu" />. 1993—1994 шш. ГӀалгӀай Мехка Дешареи Ӏилмани министра заместитель хиннав. 1994 шера ГӀалгӀай паччахьалкхен университет хьайийлача денз цига болх беш хиннав «Философи» яхача кафедранна кулгал а деш. 135 гаргга болх кепатехаб{{sfn|Дзарахова|2020|c=}}. Веннав 2020 шера июль 18 дийнахьа. == Хержа балхаш == * «Свет народного сознания вайнахов» (1991); * «Ингуши» (1996); * «Духовные башни ингушского народа» (1997); * «Эздел — ингушская этика» (2007). == СовгӀаташ == * ЧИАССР Лакхехьарча Совета Президиума ЛоархӀаме грамота (1986). * Россе Федерацен лакхерча дешара лоархӀаме болхло. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{статья |автор = Дзарахова З. |заглавие = Спасибо, Учитель, за любовь к своему народу, труды и вдохновенье! |ссылка = https://gazetaingush-ru.turbopages.org/turbo/gazetaingush.ru/s/kultura/spasibo-uchitel-za-lyubov-k-svoemu-narodu-trudy-i-vdohnovene |язык = ru |издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] |тип = газет |год = 2020 |месяц = 07 |число = 28 |ref = Дзарахова }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ОагӀат:Нах алапатах]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилманхой]] fge9cqorb8vczt3ul01qmues95l3eqn 74643 74641 2026-06-27T23:15:16Z Тоадархо 5207 74643 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Учёный | имя = Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар | оригинал имени = {{lang-ru|Танкиев Абукар Хож-Алиевич}} | изображение = ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏале Абукар.jpg | описание изображения = | дата рождения = 25.03.1939 | место рождения = {{МР|ГӀалгӀай Курпе|ГӀалгӀай Курпе}}, [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]], [[СССР]] | дата смерти = 18.07.2020 | место смерти = | гражданство = {{флагификация|СССР}} → {{флагификация|РФ}} | научная сфера = | место работы = ГӀалгӀай Мехка дешареи Ӏилмани министерство, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет|ГӀалгӀай Ӏилман-тохкаман институт]] | альма-матер = [[Нохчий паччахьалкхен университет|Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт]] | учёная степень = {{Учёная степень|доктор|философских наук}} (1992)<br>{{Учёная степень|кандидат|филологических наук}} (1978) | учёное звание = профессор | научный руководитель = А. А. Ахлаков | знаменитые ученики = З. М.-Т. Дзарахова | известен как = | награды и премии = {{переход|Награды|link|Награды}} }} '''Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар'''<ref>{{статья|автор=Танкиев Хь. А.|заглавие=Аьла Тепсаркъеи Жернаьна Жоасаркъеи (Фаьлг)|издание=Села1ад|год=1996|номер=1|страницы=10|issn=0235-1366|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F5LFB1V%2FrXzxwf8PcwQv1bYGWdcsQOXSATLBO6wqOP9U%3D&name=Села1ад%201996г.%20№1.pdf|accessdate=2026-06-28}}</ref> ({{lang-ru|Танкиев Абукар Хож-Алиевич}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[СССР|советийи]] [[Эрсече]]ни [[Ӏилманхо]], [[духлохам]]хо, [[йоазонхо]], филологе Ӏилмай доктор, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а профессор, [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н доакъашхо, Социальни Ӏилмай академе доакъашхо. == Биографи == Абукар ваьв 1939-ча шера тушола бетта 25-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Дола-Ковна шахьаре]] {{кхм|Кусово|ГӀалгӀай Курпе}}{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}{{sfn|Нац. б-ка РИ|2023}}, цига дӀадахад цун берал{{sfn|Дзарахова|2020}}. [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул]] тӀехьагӀа 1944-ча шера из [[Казахехье|Казахехьа]] нийсвеннав Угловое яхача юрта{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}. Цу хана кхелхай цун нана{{sfn|Дзарахова|2020}}. ТӀехьагӀо Тенканаькъан дезал ба́ха дӀабахаб Павлодара областа Жулаевка яхача юрта{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}. Берий хана колхозе къахьийгад цо{{sfn|Дзарахова|2020}}. 1961-ча шера ба́ха дӀабахаб Павлодаре. Цу шера цо дийша йистеяьккхай цигара ишкол, деша вагӀача юкъа арматурщикалла болх беш. 1964-ча шера из деша эттав [[Нохчий паччахьалкхен университет|Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институте]], 1969-ча шера цо из дийша йистеяьккхай «русский язык и литература, ингушский язык и литература» яхача говзалах{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}. Институте цо болх баьб воккхагӀвола Ӏилман болхлои, литературан отдела кулгалхои, фольклора отдела кулгалхои, литературан отдела керттера Ӏилман болхлои волаш. Цу хана из кхы а [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а доцент хиннав{{sfn|Дзарахова|2020}}. 1992-ча шера [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н доакъашхо хиннав{{sfn|Нац. б-ка РИ|2023}}. 1993—1998 шерашка цо болх баьб ГӀалгӀай Мехка дешареи Ӏилмани министра Ӏилман хаттарех когаметтаоттар волаш{{sfn|Дзарахова|2020}}. 1994-ча шера [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] хьайийлача хана денз из доцента дарже хьехаш хиннав [[тархьар]]еи [[духлохам]]еи кафедре. 1997-ча шера денз цо болх баьб университете духлохама кафедран кулгалхо волаш. Цу кафедре хиннай «Философская антропология, философия культуры и религии» яхача говзалах аспирантура, цига цо хьийхад аспиранташта{{sfn|Дзарахова|2020}}. Иштта цо ишколе оттаяьй [[эздел]]ах йола программа {{sfn|Дзарахова|2020}}. == Ӏилман болх == 1978-ча шера чакхъяьннай цун диссертаци «Проблема эволюции образа человека в этическом творчестве вайнахов»{{sfn|Дзарахова|2020}}. [[Малсаганаькъан Увайса Або]]йца цхьана болх баьб цо 20 совгӀа гӀалгӀайи нохчийи мифологех лустамаш деш «Мифы народов мира» (1987—1988), «Мифологе дошлорг кхоллаш» (1990){{sfn|Мальсагов|2014|с=98}}. [[Къулбаседа Кавказ]]а эздела (этикан) дакъа дика техка́ цахиларах Абукара гӀалгӀай эздел тохкаш 1997-ча шера «Духовные башни ингушского народа» яха болх арабаьккхаб{{sfn|Зязиков|2004|с=163}}. == СовгӀаташ == * Сийлен грамота (1986 год) * Россе Федераце лакхехьарча дешара сийдола болхло (2002) * ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна Ӏилман болхло (01.04.2004) == Библиографи == * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = http://eprints.iliauni.edu.ge/3800/1/A61.pdf | заглавие = Проблема эволюции образа человека в эпическом творчестве вайнахов | вид = Автореф. дис. … канд. филол. наук : (10.01.09) | ответственный = Науч. руковод. А. А. Ахлаков; АН ГССР. Ин-т истории груз. лит. им. Шота Руставели | место = Тб. | издательство = АН ГССР | год = 1978 | страниц = 22 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Отражение процесса миграции населения Ингушетии в фольклоре вайнахов (XIX – начало XX в.) | ссылка = | заглавие = Вопросы исторической географии Чечено-Ингушетии в дореволюционном прошлом | ответственный = | место = Гр. | издательство = | год = 1984 | страниц = }} * {{публикация|книга | ссылка = | заглавие = Вопросы эстетики фольклора и литератур чеченцев и ингушей | вид = Сб. науч. трудов [[Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка и литературы|ЧИИИСФ]] | ответственный = Сост. А. Х. Танкиев | место = Гр. | издательство = ЧИИИСФ | год = 1985 | страниц = 104 }} * {{публикация|книга | ссылка = https://m.vk.com/doc-12937618_454250446?hash=epVfZwuV8W6QjVoc7TV5nhlyR1Fdz1Kpe4qi5RN6VR8 | заглавие = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия [: В 2-х т.] | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1987 | издание = 2-е | том = 1: А — К | страниц = 671 | тираж = 150 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Алмазы | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1987 | страницы = 61 }} * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Об эстетических терминах ингушского языка | часть вид = К постановке вопроса | ссылка = | заглавие = Вопросы лексики и словообразования вайнахских языков | ответственный = Отв. ред. И. Ю. Алироев; Рец. Р. И. Ахриева; ЧИИИСФ при СМ ЧИАССР | место = Гр. | издательство = ЧИИИСФ | год = 1987 | страницы = 94—107 | страниц = 110 | тираж = 500 }} * {{публикация|книга | автор = | ссылка = | заглавие = Героико-исторический эпос народов Северного Кавказа | вид = Сб. науч. трудов ЧИИИСФ | ответственный = Ред. У. Б. Далгат (отв. ред.), И. Б. Мунаев (зам.отв. ред.), А.Х. Танкиев | место = Гр. | издательство = ЧИИИСФ | год = 1988 | страниц = 168 }} * {{публикация|книга | ссылка = https://m.vk.com/doc-12937618_454250003?hash=sszU55GjrzcHjYrbZouwPexP0LTjxhajNB571la8yM4 | заглавие = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия : В 2-х т. | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | издание = 2-е | том = 2: К — Я | страниц = 719 | тираж = 152 600 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Курюко | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 30 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Села | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 423—424 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Села Сата | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 424 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Тарамы | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 495 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Тушоли | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 534 }} * {{публикация|книга | ссылка = https://m.vk.com/doc82466614_489290603?hash=DScZIxx5QZJX24CNBS9JDYz32Ta3RbU8CRR0Qczfrlo | заглавие = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страниц = 672 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = А́лла, Бе́лла | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 35 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = А́на | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 45 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Воча́би | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 134 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ку́рюко | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 300 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Пи́ра | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 433—434 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Са | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 465 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Сарма́к | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 474 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Си́нош | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 491 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Та́рамы | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 519 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ту́шоли | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 541 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Свет народного сознания вайнахов | ответственный = Ред. Е. Ф. Гирина | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1990 | страниц = 168 | тираж = 3000 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Проблема эстетического в современной ингушской литературе | ссылка = | заглавие = Советская литература и Кавказ: Тезисы докладов региональной научной конференции 24—27 сентября | ответственный = Отв. ред. В. И. Хазан; ЧИГУ | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1991 | страницы = 79—81 | страниц = 103 | тираж = 300 }} * {{книга | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/gialgiaj-folklor-sost-tankiev-a-h-1991/ | заглавие = Гӏалгӏай фольклор | ответственный = Сост. А. Х. Танкиев; Отв. ред. [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|И. А. Дахкильгов]] | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1991 | страниц = 448 | isbn = 5-7666-0186-7 | тираж = 3000 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = К проблеме эстетического сознания в фольклоре и современной ингушской литературе | ссылка = | заглавие = Советская литература и Кавказ | ответственный = А. Х. Танкиев | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1991 | страницы = 88—94 | страниц = }} * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = https://cheloveknauka.com/filosofsko-esteticheskie-problemy-issledovaniya-folklora | заглавие = Философско-эстетические проблемы исследования фольклора | вид = Опыт чеченского и ингушского народов : Автореф. дис. … д. филос. наук : (17.00.08) | ответственный = Мин. культ. РФ; РАН; НИИ культуры | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1992 | страниц = 32 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ущербная философия. Заметки на полях брошюры профессора М. Мужухоева. «Нарты. Аланы. Вайнахи» | издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]» | место = | издательство = | год = 1994 | месяц = 04 | число = 13 | страниц = }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Об истории и культуре ингушского народа | ссылка = | заглавие = Ингуши: Сб. ст. и очерков по истории и культуре ингушского народа | ответственный = | место = Саратов | издательство = «Дет. кн.» | год = 1996 | страниц = }} * {{публикация|книга | автор = | ссылка = | заглавие = Роль духовно-нравственных ценностей ингушского народа в социально-экономическом развитии Республики | вид = Материалы Респ. науч.-практ. конф., состоявшейся в г. Назрани 21 дек. 1996 г. | ответственный = Ред. А. Х. Танкиев [и др.] | место = Саратов | издательство = «Дет. кн.» | год = 1996 | страниц = }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Крушение Байсар-Хаджи | издание = Литературная Ингушетия | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | номер = 1 | страницы = }} * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Духовные башни ингушского народа | вид = Сб. ст. и материалов о народ, культуре | ответственный = | место = Саратов | издательство = «Детская книга» | год = 1997 | страниц = 293 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Некоторые вопросы философии ингушской национальной культуры | ссылка = | заглавие = Мир на Северном Кавказе через языки, образование, культуру | ответственный = | место = Пятигорск | издательство = | год = 1998 | страниц = }} * {{книга | ссылка = | заглавие = Ингушский фольклор | ответственный = Сост. Р. Пареулидзе; Филол. пер. с инг. на груз. Р. Пареулидзе; Подстрочный пер. с. инг. языка на рус. А. Танкиева, М. Гайдаровой и Р. Пареулидзе; Филол. пер. с инг. языка на рус. М. Гайдаровой и А. Танкиева | место = Тб. | издательство = «Кавказский дом» | год = 2001 | страниц = 160 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ингушская этика в свете этических учений других народов мира | издание = Вестник Пятигорского гос. лингв. ун-та | место = | издательство = | год = 2001 | номер = 1/2 | страниц = }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | часть = «Саг» (человек) в пространстве галгайской национальной культуры | ссылка = | заглавие = Человек в современных философских концепциях = Нишап Being in Contemporari Philosophical Conceptions : [В 4 т.] | ответственный = Отв. ред. Н. В. Омельченко; ВолГУ; Ун-т Стефана Великого; Междунар. филос. о-во C. Л. Франка; Рос. филос. о-во | место = Волгоград | издательство = ВолГУ | год = 2007 | том = 2 | страницы = 594—598 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Эздел – ингушская этика | ответственный = | место = Магас | издательство = «Сердало» | год = 2007 | страниц = 486 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = О понятии «ха» (время) и некоторых других терминах языка, относящихся к народным идеям философии ингушской истории | издание = Контенсивная типология естественных языков. Материалы 2-й международной научно-практической конференции языковедов (14-15мая 2009 года) | ответственный = | место = Мх. | издательство = | год = 2009 | страницы = 221—224 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = О древнеингушской культуре в кавказской цивилизации | издание = Материалы II международного конгресса кавказоведов | ответственный = Отв. ред. Л. Азмайпарашвили; Ин-т кавказоведения фак. гум. наук ТГУ; Ин-т языкознания им. А. Чикобава | место = Тб. | издательство = | год = 2010 | страницы = 488—490 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Боарам — ингушская эстетика | ответственный = М-во образования и науки РФ, ИнгГУ; Комплексная науч.-исслед. лаб. | место = Назрань | издательство = Пилигрим | год = 2011 | страниц = }} * {{публикация|книга | автор = | ссылка = | заглавие = Ценности культуры и природных ресурсов Ингушетии | оригинал = Values of cultural resources of Ingushetiya | вид = Сб. статей | ответственный = Отв. ред. А. Х. Танкиев; М-во образования и науки РФ; ИнгГУ; Комплексная науч.-исследовательская лаб. | место = Назрань | издательство = Пилигрим | год = 2011 | страниц = }} == Белгалдаккхар == === Доашхамаш === {{белгалдаккхар|group=К}} === Бовхамаш === {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга | автор = Зязиков М. М. | ссылка = https://m.vk.com/doc35528094_514507977?hash=O8XA6WZYiCy6iCyC45xhZuQHacooWDgkoP3fuxvBWas | заглавие = Традиционная культура ингушей: история и современность | ответственный = Науч. ред. Г. В. Драч; Рец. Ю. А. Жданов, А. А. Баранец | место = Ростов н/Д | издательство = Изд-во СКНЦ ВШ | год = 2004 | страниц = 312 | isbn = 5-87872-302-6 | тираж = 1500 | ref = Зязиков }} * {{статья | автор = Мальсагов А. | ссылка = | заглавие = Танкиев Абукар Хажалиевич | издание = Лит. Ингушетия | ответственный = Гл. ред. Л. Тамасханова | место = Назрань | год = 2014 | номер = 4 (76) | страницы = 97—98 | ref = Мальсагов }} * {{статья | автор = Саутиева Ф. Б. | ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ustnoe-narodnoe-tvorchestvo-ingushetii-istoriya-razvitiya-i-spetsifika-natsionalnogo-svoeobraziya | заглавие = Устное народное творчество Ингушетии: история развития и специфика национального своеобразия | издание = Мир науки, культуры, образования | год = 2017 | номер = 6 (67) | страницы = 113—114 | issn = 1991-5497 | ref = Саутиева }} * {{публикация|книга | автор = Точиева М. Б. | ссылка = https://www.dissercat.com/content/mifopoeticheskaya-kartina-mira-v-ingushskoi-kulture | заглавие = Мифопоэтическая картина мира в ингушской культуре | вид = Автореф. дис. … кандидат филос. наук (24.00.01) | ответственный = | место = Магас | издательство = ИнгГУ | год = 2013 | страниц = | ref = Точиева }} == ТӀатовжамаш == * {{статья | автор = Дзарахова З. М.-Т. | ссылка = https://gazetaingush.ru/kultura/spasibo-uchitel-za-lyubov-k-svoemu-narodu-trudy-i-vdohnovene | заглавие = Слово об Абукаре Танкиеве: Спасибо, Учитель, за любовь к своему народу, труды и вдохновенье! | издание = «[[ГӀалгӀайче (газет)|Ингушетия]]» | тип = интернет-газета | год = 2020 | месяц = | число = | ref = Дзарахова }} * {{статья | ссылка = https://nbri.ru/moments/129-25-rodilsja-tankiev-abukar-hazhalievich-1939-18-iyulja-2020-v-s-kurp-psedahskogo-raiona-chiassr.html | заглавие = 25 – родился Танкиев Абукар Хажалиевич, (1939 – 18 июля 2020), в с. Курп Пседахского района ЧИАССР | издание = Национальная библиотека Республики Ингушетия | год = 2023 | месяц = 03 | число = 25 | ref = Нац. б-ка РИ }} e13sz38791dtdqydvhxejwq9ej92642 74644 74643 2026-06-27T23:18:42Z Тоадархо 5207 /* Биографи */ 74644 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Учёный | имя = Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар | оригинал имени = {{lang-ru|Танкиев Абукар Хож-Алиевич}} | изображение = ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏале Абукар.jpg | описание изображения = | дата рождения = 25.03.1939 | место рождения = {{МР|ГӀалгӀай Курпе|ГӀалгӀай Курпе}}, [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]], [[СССР]] | дата смерти = 18.07.2020 | место смерти = | гражданство = {{флагификация|СССР}} → {{флагификация|РФ}} | научная сфера = | место работы = ГӀалгӀай Мехка дешареи Ӏилмани министерство, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет|ГӀалгӀай Ӏилман-тохкаман институт]] | альма-матер = [[Нохчий паччахьалкхен университет|Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт]] | учёная степень = {{Учёная степень|доктор|философских наук}} (1992)<br>{{Учёная степень|кандидат|филологических наук}} (1978) | учёное звание = профессор | научный руководитель = А. А. Ахлаков | знаменитые ученики = З. М.-Т. Дзарахова | известен как = | награды и премии = {{переход|Награды|link|Награды}} }} '''Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар'''<ref>{{статья|автор=Танкиев Хь. А.|заглавие=Аьла Тепсаркъеи Жернаьна Жоасаркъеи (Фаьлг)|издание=Села1ад|год=1996|номер=1|страницы=10|issn=0235-1366|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F5LFB1V%2FrXzxwf8PcwQv1bYGWdcsQOXSATLBO6wqOP9U%3D&name=Села1ад%201996г.%20№1.pdf|accessdate=2026-06-28}}</ref> ({{lang-ru|Танкиев Абукар Хож-Алиевич}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[СССР|советийи]] [[Эрсече]]ни [[Ӏилманхо]], [[духлохам]]хо, [[йоазонхо]], филологе Ӏилмай доктор, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а профессор, [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н доакъашхо, Социальни Ӏилмай академе доакъашхо. == Биографи == Абукар ваьв 1939-ча шера тушола бетта 25-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Дола-Ковна шахьар]]е {{кхм|Кусово|ГӀалгӀай Курпе}}{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}{{sfn|Нац. б-ка РИ|2023}}, цига дӀадахад цун берал{{sfn|Дзарахова|2020}}. [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул]] тӀехьагӀа 1944-ча шера из [[Казахехье|Казахехьа]] нийсвеннав Угловое яхача юрта{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}. Цу хана кхелхай цун нана{{sfn|Дзарахова|2020}}. ТӀехьагӀо Тенканаькъан дезал ба́ха дӀабахаб Павлодара областа Жулаевка яхача юрта{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}. Берий хана колхозе къахьийгад цо{{sfn|Дзарахова|2020}}. 1961-ча шера ба́ха дӀабахаб Павлодаре. Цу шера цо дийша йистеяьккхай цигара ишкол, деша вагӀача юкъа арматурщикалла болх беш. 1964-ча шера из деша эттав [[Нохчий паччахьалкхен университет|Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институте]], 1969-ча шера цо из дийша йистеяьккхай «русский язык и литература, ингушский язык и литература» яхача говзалах{{sfn|Мальсагов|2014|с=97}}. Институте цо болх баьб воккхагӀвола Ӏилман болхлои, литературан отдела кулгалхои, фольклора отдела кулгалхои, литературан отдела керттера Ӏилман болхлои волаш. Цу хана из кхы а [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]а доцент хиннав{{sfn|Дзарахова|2020}}. 1992-ча шера [[Эрсечен йоазонхой юкъарло]]н доакъашхо хиннав{{sfn|Нац. б-ка РИ|2023}}. 1993—1998 шерашка цо болх баьб ГӀалгӀай Мехка дешареи Ӏилмани министра Ӏилман хаттарех когаметтаоттар волаш{{sfn|Дзарахова|2020}}. 1994-ча шера [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] хьайийлача хана денз из доцента дарже хьехаш хиннав [[тархьар]]еи [[духлохам]]еи кафедре. 1997-ча шера денз цо болх баьб университете духлохама кафедран кулгалхо волаш. Цу кафедре хиннай «Философская антропология, философия культуры и религии» яхача говзалах аспирантура, цига цо хьийхад аспиранташта{{sfn|Дзарахова|2020}}. Иштта цо ишколе оттаяьй [[эздел]]ах йола программа {{sfn|Дзарахова|2020}}. == Ӏилман болх == 1978-ча шера чакхъяьннай цун диссертаци «Проблема эволюции образа человека в этическом творчестве вайнахов»{{sfn|Дзарахова|2020}}. [[Малсаганаькъан Увайса Або]]йца цхьана болх баьб цо 20 совгӀа гӀалгӀайи нохчийи мифологех лустамаш деш «Мифы народов мира» (1987—1988), «Мифологе дошлорг кхоллаш» (1990){{sfn|Мальсагов|2014|с=98}}. [[Къулбаседа Кавказ]]а эздела (этикан) дакъа дика техка́ цахиларах Абукара гӀалгӀай эздел тохкаш 1997-ча шера «Духовные башни ингушского народа» яха болх арабаьккхаб{{sfn|Зязиков|2004|с=163}}. == СовгӀаташ == * Сийлен грамота (1986 год) * Россе Федераце лакхехьарча дешара сийдола болхло (2002) * ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна Ӏилман болхло (01.04.2004) == Библиографи == * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = http://eprints.iliauni.edu.ge/3800/1/A61.pdf | заглавие = Проблема эволюции образа человека в эпическом творчестве вайнахов | вид = Автореф. дис. … канд. филол. наук : (10.01.09) | ответственный = Науч. руковод. А. А. Ахлаков; АН ГССР. Ин-т истории груз. лит. им. Шота Руставели | место = Тб. | издательство = АН ГССР | год = 1978 | страниц = 22 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Отражение процесса миграции населения Ингушетии в фольклоре вайнахов (XIX – начало XX в.) | ссылка = | заглавие = Вопросы исторической географии Чечено-Ингушетии в дореволюционном прошлом | ответственный = | место = Гр. | издательство = | год = 1984 | страниц = }} * {{публикация|книга | ссылка = | заглавие = Вопросы эстетики фольклора и литератур чеченцев и ингушей | вид = Сб. науч. трудов [[Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка и литературы|ЧИИИСФ]] | ответственный = Сост. А. Х. Танкиев | место = Гр. | издательство = ЧИИИСФ | год = 1985 | страниц = 104 }} * {{публикация|книга | ссылка = https://m.vk.com/doc-12937618_454250446?hash=epVfZwuV8W6QjVoc7TV5nhlyR1Fdz1Kpe4qi5RN6VR8 | заглавие = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия [: В 2-х т.] | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1987 | издание = 2-е | том = 1: А — К | страниц = 671 | тираж = 150 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Алмазы | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1987 | страницы = 61 }} * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Об эстетических терминах ингушского языка | часть вид = К постановке вопроса | ссылка = | заглавие = Вопросы лексики и словообразования вайнахских языков | ответственный = Отв. ред. И. Ю. Алироев; Рец. Р. И. Ахриева; ЧИИИСФ при СМ ЧИАССР | место = Гр. | издательство = ЧИИИСФ | год = 1987 | страницы = 94—107 | страниц = 110 | тираж = 500 }} * {{публикация|книга | автор = | ссылка = | заглавие = Героико-исторический эпос народов Северного Кавказа | вид = Сб. науч. трудов ЧИИИСФ | ответственный = Ред. У. Б. Далгат (отв. ред.), И. Б. Мунаев (зам.отв. ред.), А.Х. Танкиев | место = Гр. | издательство = ЧИИИСФ | год = 1988 | страниц = 168 }} * {{публикация|книга | ссылка = https://m.vk.com/doc-12937618_454250003?hash=sszU55GjrzcHjYrbZouwPexP0LTjxhajNB571la8yM4 | заглавие = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия : В 2-х т. | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | издание = 2-е | том = 2: К — Я | страниц = 719 | тираж = 152 600 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Курюко | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 30 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Села | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 423—424 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Села Сата | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 424 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Тарамы | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 495 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Тушоли | издание = Мифы народов мира | вид = Энциклопедия | ответственный = Гл. ред. С. А. Токарев | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1988 | страницы = 534 }} * {{публикация|книга | ссылка = https://m.vk.com/doc82466614_489290603?hash=DScZIxx5QZJX24CNBS9JDYz32Ta3RbU8CRR0Qczfrlo | заглавие = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страниц = 672 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = А́лла, Бе́лла | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 35 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = А́на | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 45 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Воча́би | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 134 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ку́рюко | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 300 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Пи́ра | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 433—434 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Са | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 465 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Сарма́к | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 474 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Мальсагов А. У., Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Си́нош | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 491 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Та́рамы | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 519 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} ** {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ту́шоли | издание = Мифологический словарь | ответственный = Гл. ред. Е. М. Мелетинский | место = М. | издательство = «Сов. энциклопедия» | год = 1990 | страницы = 541 | isbn = 5-85270-032-0 | тираж = 115 000 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Свет народного сознания вайнахов | ответственный = Ред. Е. Ф. Гирина | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1990 | страниц = 168 | тираж = 3000 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Проблема эстетического в современной ингушской литературе | ссылка = | заглавие = Советская литература и Кавказ: Тезисы докладов региональной научной конференции 24—27 сентября | ответственный = Отв. ред. В. И. Хазан; ЧИГУ | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1991 | страницы = 79—81 | страниц = 103 | тираж = 300 }} * {{книга | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/gialgiaj-folklor-sost-tankiev-a-h-1991/ | заглавие = Гӏалгӏай фольклор | ответственный = Сост. А. Х. Танкиев; Отв. ред. [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|И. А. Дахкильгов]] | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1991 | страниц = 448 | isbn = 5-7666-0186-7 | тираж = 3000 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = К проблеме эстетического сознания в фольклоре и современной ингушской литературе | ссылка = | заглавие = Советская литература и Кавказ | ответственный = А. Х. Танкиев | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1991 | страницы = 88—94 | страниц = }} * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = https://cheloveknauka.com/filosofsko-esteticheskie-problemy-issledovaniya-folklora | заглавие = Философско-эстетические проблемы исследования фольклора | вид = Опыт чеченского и ингушского народов : Автореф. дис. … д. филос. наук : (17.00.08) | ответственный = Мин. культ. РФ; РАН; НИИ культуры | место = Гр. | издательство = «Книга» | год = 1992 | страниц = 32 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ущербная философия. Заметки на полях брошюры профессора М. Мужухоева. «Нарты. Аланы. Вайнахи» | издание = «[[Сердало (газет)|Сердало]]» | место = | издательство = | год = 1994 | месяц = 04 | число = 13 | страниц = }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Об истории и культуре ингушского народа | ссылка = | заглавие = Ингуши: Сб. ст. и очерков по истории и культуре ингушского народа | ответственный = | место = Саратов | издательство = «Дет. кн.» | год = 1996 | страниц = }} * {{публикация|книга | автор = | ссылка = | заглавие = Роль духовно-нравственных ценностей ингушского народа в социально-экономическом развитии Республики | вид = Материалы Респ. науч.-практ. конф., состоявшейся в г. Назрани 21 дек. 1996 г. | ответственный = Ред. А. Х. Танкиев [и др.] | место = Саратов | издательство = «Дет. кн.» | год = 1996 | страниц = }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Крушение Байсар-Хаджи | издание = Литературная Ингушетия | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | номер = 1 | страницы = }} * {{публикация|книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Духовные башни ингушского народа | вид = Сб. ст. и материалов о народ, культуре | ответственный = | место = Саратов | издательство = «Детская книга» | год = 1997 | страниц = 293 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | часть = Некоторые вопросы философии ингушской национальной культуры | ссылка = | заглавие = Мир на Северном Кавказе через языки, образование, культуру | ответственный = | место = Пятигорск | издательство = | год = 1998 | страниц = }} * {{книга | ссылка = | заглавие = Ингушский фольклор | ответственный = Сост. Р. Пареулидзе; Филол. пер. с инг. на груз. Р. Пареулидзе; Подстрочный пер. с. инг. языка на рус. А. Танкиева, М. Гайдаровой и Р. Пареулидзе; Филол. пер. с инг. языка на рус. М. Гайдаровой и А. Танкиева | место = Тб. | издательство = «Кавказский дом» | год = 2001 | страниц = 160 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Ингушская этика в свете этических учений других народов мира | издание = Вестник Пятигорского гос. лингв. ун-та | место = | издательство = | год = 2001 | номер = 1/2 | страниц = }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | часть = «Саг» (человек) в пространстве галгайской национальной культуры | ссылка = | заглавие = Человек в современных философских концепциях = Нишап Being in Contemporari Philosophical Conceptions : [В 4 т.] | ответственный = Отв. ред. Н. В. Омельченко; ВолГУ; Ун-т Стефана Великого; Междунар. филос. о-во C. Л. Франка; Рос. филос. о-во | место = Волгоград | издательство = ВолГУ | год = 2007 | том = 2 | страницы = 594—598 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Эздел – ингушская этика | ответственный = | место = Магас | издательство = «Сердало» | год = 2007 | страниц = 486 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = О понятии «ха» (время) и некоторых других терминах языка, относящихся к народным идеям философии ингушской истории | издание = Контенсивная типология естественных языков. Материалы 2-й международной научно-практической конференции языковедов (14-15мая 2009 года) | ответственный = | место = Мх. | издательство = | год = 2009 | страницы = 221—224 }} * {{статья | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = О древнеингушской культуре в кавказской цивилизации | издание = Материалы II международного конгресса кавказоведов | ответственный = Отв. ред. Л. Азмайпарашвили; Ин-т кавказоведения фак. гум. наук ТГУ; Ин-т языкознания им. А. Чикобава | место = Тб. | издательство = | год = 2010 | страницы = 488—490 }} * {{книга | автор = Танкиев А. Х. | ссылка = | заглавие = Боарам — ингушская эстетика | ответственный = М-во образования и науки РФ, ИнгГУ; Комплексная науч.-исслед. лаб. | место = Назрань | издательство = Пилигрим | год = 2011 | страниц = }} * {{публикация|книга | автор = | ссылка = | заглавие = Ценности культуры и природных ресурсов Ингушетии | оригинал = Values of cultural resources of Ingushetiya | вид = Сб. статей | ответственный = Отв. ред. А. Х. Танкиев; М-во образования и науки РФ; ИнгГУ; Комплексная науч.-исследовательская лаб. | место = Назрань | издательство = Пилигрим | год = 2011 | страниц = }} == Белгалдаккхар == === Доашхамаш === {{белгалдаккхар|group=К}} === Бовхамаш === {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга | автор = Зязиков М. М. | ссылка = https://m.vk.com/doc35528094_514507977?hash=O8XA6WZYiCy6iCyC45xhZuQHacooWDgkoP3fuxvBWas | заглавие = Традиционная культура ингушей: история и современность | ответственный = Науч. ред. Г. В. Драч; Рец. Ю. А. Жданов, А. А. Баранец | место = Ростов н/Д | издательство = Изд-во СКНЦ ВШ | год = 2004 | страниц = 312 | isbn = 5-87872-302-6 | тираж = 1500 | ref = Зязиков }} * {{статья | автор = Мальсагов А. | ссылка = | заглавие = Танкиев Абукар Хажалиевич | издание = Лит. Ингушетия | ответственный = Гл. ред. Л. Тамасханова | место = Назрань | год = 2014 | номер = 4 (76) | страницы = 97—98 | ref = Мальсагов }} * {{статья | автор = Саутиева Ф. Б. | ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ustnoe-narodnoe-tvorchestvo-ingushetii-istoriya-razvitiya-i-spetsifika-natsionalnogo-svoeobraziya | заглавие = Устное народное творчество Ингушетии: история развития и специфика национального своеобразия | издание = Мир науки, культуры, образования | год = 2017 | номер = 6 (67) | страницы = 113—114 | issn = 1991-5497 | ref = Саутиева }} * {{публикация|книга | автор = Точиева М. Б. | ссылка = https://www.dissercat.com/content/mifopoeticheskaya-kartina-mira-v-ingushskoi-kulture | заглавие = Мифопоэтическая картина мира в ингушской культуре | вид = Автореф. дис. … кандидат филос. наук (24.00.01) | ответственный = | место = Магас | издательство = ИнгГУ | год = 2013 | страниц = | ref = Точиева }} == ТӀатовжамаш == * {{статья | автор = Дзарахова З. М.-Т. | ссылка = https://gazetaingush.ru/kultura/spasibo-uchitel-za-lyubov-k-svoemu-narodu-trudy-i-vdohnovene | заглавие = Слово об Абукаре Танкиеве: Спасибо, Учитель, за любовь к своему народу, труды и вдохновенье! | издание = «[[ГӀалгӀайче (газет)|Ингушетия]]» | тип = интернет-газета | год = 2020 | месяц = | число = | ref = Дзарахова }} * {{статья | ссылка = https://nbri.ru/moments/129-25-rodilsja-tankiev-abukar-hazhalievich-1939-18-iyulja-2020-v-s-kurp-psedahskogo-raiona-chiassr.html | заглавие = 25 – родился Танкиев Абукар Хажалиевич, (1939 – 18 июля 2020), в с. Курп Пседахского района ЧИАССР | издание = Национальная библиотека Республики Ингушетия | год = 2023 | месяц = 03 | число = 25 | ref = Нац. б-ка РИ }} q3qc5fz7nnqdyqvst9swi1xm72sy84r Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика 0 6910 74671 74542 2026-06-28T06:37:26Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74671 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|СССР}} |Русское название = Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика |Оригинальное название = {{Lang-ru|Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика}}<br>{{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}} |Герб = Emblem of the Checheno-Ingush ASSR.svg |Флаг = Flag of Chechen-Ingush ASSR 1978.svg |Страна = {{Флаг СССР}} [[СССР]] |Гимн = |Статус = [[АССР]] |Входит в = [[РСФСР]] |Включает = |Столица = [[Грозный|Шолжа-ГӀала]] |Крупный город = |Крупные города = |Дата = {{s|1936—1944, 1957—1993}} |Глава = [[Доку Завгаев]] (тӀеххьара) |Название главы = Лакхерча Совета тхьамада |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = [[русский язык|эрсий]], [[чеченский язык|нохчий]], [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Население = 1 275 513<ref name="Перепись1989">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622084005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php|archivedate=2011-06-22|accessdate=2010-10-10|deadlink=yes}}</ref> |Год переписи = 1989 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 19 300 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Checheno-Ingush ASSR in the Soviet Union (European part).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{nobr|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = Checheno-Ingush Autonomous Soviet Socialist Republic |Примечания = |До = Нохч-ГӀалгӀай автономе область |До2 = Шолжа-ГӀалий область |После = Шолжа-ГӀалий область |После2 = Нохчийче |После3 = ГӀалгӀайче }} [[Файл:1960 CPA 2430.jpg|thumb|Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски [[урам]], <small>СССР марка 1960.</small>]] '''Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика''' ({{lang-ce|Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика}}, {{lang-ru|Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика}}), е лоацца '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' — [[1934|1934 шера]] денз [[1944 шу|1944-ча шерага]] кхаччалцеи, [[1957|1957-ча шера]] денз [[1992|1992-ча шерага]] кхаччалцеи хинна [[РСФСР]] административни-лаьттан да́къа. [[НанагӀала]] — [[Грозный|Шолжа-гӀала]]. == Тархьар == === Республика хьакхоллар === 1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда [[Конституция СССР 1936 года|СССР Сталина конституци]] тӀаэцарца [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] [[Северо-Кавказский край|Даькъастерча йиста]] юкъера хьа а яьккха, цох '''Нохч-ГӀалгӀай АССР''' хьаяьй<ref>{{Cite web |url=http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |title=Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг. |access-date=2013-08-05 |archive-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180511012727/http://www.stavkomarchiv.ru/userfiles/file/4%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%201920%20%D0%BF%D0%BE%201992%20%D0%B3_.doc |date=2018-05-11 }}</ref>. 1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгӀа республикан вахархо [[Ополчение|халкъа ополчене]] дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга [[вайнахи|вайнаьха]] хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени{{Sfn|Ермекбаев|2009|с=73—74}}. 1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав{{Sfn|Музаев}}. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793}}. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи [[офицер|эпсарех]] тоаба я{{Sfn|Межиев}}{{Sfn|Ибаева}}. 1942 шера дивизе база тӀа [[Сталинградская битва|Сталинградерча тӀема тӀа]] дакъа лаьца дола [[255-й отдельный Чечено-Ингушский кавалерийский полк|255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур]] вӀашагӀтехад{{Sfn|Висаитов|1966|с=71}}. 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш [[вермахт]]а эскараш («А» эскарий тоаба), [[Малгобекский район|МагӀалбика шахьара]] зӀамига дакъа дӀа а лаьца, [[Прохладни]] — [[Маздак]] — [[Ищёрская|Ишоре]] яхача доазон тӀа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа [[Моздок-Малгобекская операция|Маздака-МагӀалбика операци]] дӀахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дӀадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вӀашагӀъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагӀа дола дакъа меттаоттадаьд. ТӀема шерашка ШолжагӀалахоша 5 миллион тоннал дукхагӀа мехкадаьтта даьккхад, хӀаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегӀабахара хьал тӀом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=130—131}}. ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, [[Список Героев Советского Союза (Чечено-Ингушетия)|Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́]] [[Герой Советского Союза|Советий Союза Турпал]] яха цӀи еннай{{Sfn|Ахмадов|2005|с=793—794}}.Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чӀоагӀа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тӀа гӀоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гӀулакхаца [[Битва за Кавказ|Кавказа́ тӀалаташ]] толам баккха шийна аттагӀа хилийта. Массови гӀоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан [[178-й отдельный мотострелковый батальон|НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро]] 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи<ref>''Самойлов С. В.'' «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2013. — № 11. — С.26-30.</ref>. Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача [[Къилбаседа Кавказ|Даькъасте]] лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), [[ГӀаьбартий-Малкхарой Автономе Советий Социализма Республика|ГӀаьбартий-Малкхаре]] — 47 (900 доакъашхо), [[ДаьгӀастен Автономе Советий Социализма Республика|ДаьгӀасте]] — 1500, эзар [[Дезертирство|бӀуцара веддари]], [[Мобилизация|мобилизацех]] уда 800 саги. [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] тӀема кхаь шера — 4366 бӀуцара веддар, бӀун гӀуллакхах кӀалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а [[абвер]]а [[Диверсия|диверсанташ]] а{{Sfn|Ахмадов|2005|с=823}}. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀча ахшерага кхаччалца ГӀинбухерча Кавказе бӀуцара вадара {{Nobr|49 362}} моттиг белгалъяь хиннай, царех [[Краснодарский край|Краснодарерча йисте]] {{Nobr|23 711}} моттиг, [[Ставропольский край|Ставрополерча йисте]] — {{Nobr|10 546}}, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366{{Sfn|Ахмадов|2005|с=771}}. === ТӀеча === ТӀом болабаларца республикан промышленность тӀема продукци арахецара дӀатӀаяьккха хиннай. [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалий]] 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола [[миномёт|миномёташ]] хьаеш хиннай. Шолжа-ГӀалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша [[Коктейль Молотова|танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь]] арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. «[[ЦӀе молот]]» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=120}}. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай{{sfn|Казаков|1984|с=126—127}}. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад{{sfn|Ахмадов|2005|с=773}}. [[Баку]]на тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе [[Баку]] а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча [[истребителий авиаци|истребитель-фекемашка]] Шолжа-ГӀалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад{{Sfn|Ахмадов|2005|с=774—775}}. 1944-ча шера саькура бетта [[нохчий]]и [[гӀалгӀай]]и [[коллаборационизм|коллаборационизм]] еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, [[Казахий Советий Социализма Республика|Казахехьеи]] [[ГӀиргӀизий Советски Социалистически Республика|ГӀиргӀизойчеи]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|кхолхабаьб]] ([[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|«Чечевица» операци]]). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа [[СССР Лакхехьарча Совета Президиум|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай. [[Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика|ДаьгӀастен АССР]] лоаттама юкъе дӀаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: [[Веденский район|Ведана]], [[Ножай-Юртовский район|Ножай-Юрта]], [[Саясановский район|Саьсана]], [[Чеберлоевский район|ЧӀаьбарлой]], иштта [[Курчалоевский район|Курчалойи]] [[Шаройский район|Шаройи]] шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, [[Гудермесский район|Гумсен шахьара]] малхбоалехьара дакъа а. Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа [[Президиум Верховного совета России|РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума]] соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах [[РСФСР]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий область]] хьахиннай<ref>{{cite web | url = http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | title = ИНГУШЕТИЯ.РУ История | access-date = 2014-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html | archive-date = 2014-02-01 | url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140201214550/http://old.ingushetiyaru.org/history/ingushi_deportaciya_vozvr_reab_1944_2004/112.html |date=2014-02-01 }}</ref>. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад<ref>{{cite web | url = http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | title = Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304185417/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z | url-status = live }}</ref>, тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |title=Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948. |access-date=2019-02-24 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224134258/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32022-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-2-go-sozyva-vtoraya-sessiya-10-13-marta-1948-g-stenograficheskiy-otchet-1948#mode/inspect/page/208/zoom/4 |url-status=live }}</ref><ref>[[s:Закон РСФСР от 13.03.1948 Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР|Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»]]</ref>. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето [[Конституция СССР 1936 года|СССР Конституце]] 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дӀадаьккхад<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/3946678/ |title=Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие) |access-date=2015-01-31 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708132636/http://base.garant.ru/3946678/ |url-status=live }}</ref>. === Республика меттаоттаяр === {{Main|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}} 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957 |access-date=2014-02-11 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190906083606/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5159.htm |date=2019-09-06 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |title=УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ |access-date=2015-12-04 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324192021/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr6157.htm |url-status=live }}</ref>, из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера [[Ставропольский край|Ставрополерча йистера]] [[Грозненская область|Шолжа-ГӀалий областа́]] дӀаенна хинна дукхагӀа [[Русские|эрсий]] баха [[Наурский район|Неврени]], [[Шелковской район|Шелковскойи шахьараш]], бакъда цунна юха хьаеннадац [[Северо-Осетинская Автономная Советская Социалистическая Республика|ХӀирийче]] йиса [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]]. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай. 1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд<ref>{{cite web|url=https://bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|url-status=dead|title=Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов»|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022806/http://www.bestpravo.ru/sssr/eh-normy/g6v.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref>. === 1950-гӀа — 1980-гӀа шераш === 1958-ча шера маьцхали бетта [[Грозный|Шолжа-ГӀалий]] тӀа [[Массовые беспорядки в Грозном (1958)|адам хӀаччийдаьнна]] моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р. {{Main|Шолжа-ГӀалий тӀара митинг}} 1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) [[Митинг в Грозном (1973)|Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг]] хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]] юхаялар а долаш. Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай<ref>{{cite web|url=https://chechnya.livejournal.com/47532.html|title=Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа|date=2008-01-17|access-date=2019-11-27|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616142010/https://chechnya.livejournal.com/47532.html|url-status=live}}</ref>. ТӀаккха «Шолжа-ГӀалий тӀа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха [[Центральный комитет КПСС|КПСС Юкъерча комитета]] чӀоагӀам тӀаийцаб<ref>{{cite web|url=https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|title=Майдан в Грозном, январь 1973|date=2016-01-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807214848/https://skif-tag.livejournal.com/2030728.html|url-status=live}}</ref>. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тӀехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххӀа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГӀалий тӀа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тӀа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГӀалгӀай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб<ref name="Грозный1973">{{cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|title=Грозненский митинг 1973 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm|archive-date=2009-11-03|access-date=2010-10-10|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091103050202/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/01/m120340.htm |date=2009-11-03 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|title=Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года|website=|date=2013-05-30|publisher=|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116110049/https://ibrakost.livejournal.com/38858.html|url-status=live}}</ref>. 1982-ча шера [[Лейпцигская ярмарка|Лейпцигерча ярмарке]] СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси{{Sfn|Богат|2016|с=44}}. === Нохч-ГӀалгӀай АССР йохар === 1990-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа [[Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР|Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча Совето]] Нохч-ГӀалгӀай Республика паччахьалкхен кортамукъа хиларах йола деклараци тӀаийцай<ref>{{Cite web |url=https://chechenlaw.ru/?p=55 |title=Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики |access-date=2019-11-27 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930031726/https://chechenlaw.ru/?p=55 |url-status=live }}</ref>, тӀаккха 1991-ча шера маьстела бетта 24-ча дийнахьа [[Конституция РСФСР 1978 года|РСФСР Конституце]] чу 71-ча лустама чу даьча тоадарашка хьежжа, автономе республика '''Нохч-ГӀалгӀай ССР''' яхаш цӀи йолаш хьахиннай<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183124/ |title=Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» |access-date=2010-06-25 |archive-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123082854/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183124/ |url-status=live }}</ref><ref>[http://rusconstitution.ru/library/constitution/articles/1287/ Конституция РСФСР в редакции от 24 мая 1991 г.]</ref>. Данное решение до [[Распад СССР|распада СССР]] (декабрь 1991) не согласовывалось со ст. 85 [[Конституция СССР 1977 года|Конституции СССР]], которая сохраняла наименование '''Чечено-Ингушская АССР'''<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/red_1977/1549448/ |title=Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г. |access-date=2019-01-07 |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510203123/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/red_1977/1549448/ |url-status=live }}</ref>. 1991-ча шера аьтинга бетта 8-ча дийнахьа [[Дудаев, Джохар Мусаевич|Дудаев Джохара]] хьалхале а йолаш Шолжа-ГӀалий тӀа Хьалхарча нохчий къаман гуллама викалий цхьа дакъа гулденна хиннад, цо ше Нохчий халкъан къаман юкъара конгресс я аьнна дӀакхайкаяьй<ref name="flb.ru">{{cite web |url=https://flb.ru/info/32789.html |title=Десять дней, которые отменили мир |access-date=2016-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207091140/http://flb.ru/info/32789.html |archive-date=2016-12-07 |url-status=live }}</ref><ref name="igpi.ru">[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210304035623/http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html |date=2021-03-04 }} // IGPI.RU</ref>. Цул тӀехьагӀа '''[[Чеченская Республика Ичкерия|Чеченская Республика (Нохчи-чо)]]''' дӀакхайкаяьй<ref>{{Cite web |url=https://chechenlaw.ru/?p=749 |title=РЕШЕНИЕ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОГО КОНГРЕССА (СЪЕЗДА) ЧЕЧЕНСКОГО НАРОДА (г. Грозный, 8 июня 1991 г.) |access-date=2019-01-27 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304114043/https://chechenlaw.ru/?p=749 |url-status=live }}</ref>, тӀаккха мехка Лакхехьарча Совета хьакимаш «узурпатораш ба» аьнна дӀакхайкабаьб<ref name="flb.ru" />. 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча — оагӀой бетта 1-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀайчен кхаь гӀалгӀай шахьаре — МагӀалбикеи, Наьсарени, Шолже — «законагӀа доацаш дӀадаьха гӀалгӀай лаьтташ юха чу а дерзадеш, нанагӀала Буро тӀа а йолаш РСФСР лоаттаме ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» референдум дӀайихьай. Цу референдуме гӀалгӀай къаман 75 %-о дакъа лаьцад, 90 %-о «раьза хилара» кхадж а тоссаш<ref name="memo.ru" />. 1992-ча шера аьтинга бетта 4-ча дийнахьа [[Верховный совет России|РФ Лакхехьарча Совето]] «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» дола закон арадаьккхад<ref>{{cite web | url = http://docs.cntd.ru/document/901607658 | title = Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» | access-date = 2014-01-25 | archive-date = 2015-06-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150603114615/http://docs.cntd.ru/document/901607658 | url-status = live }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Нохч-ГӀалгӀай АССР]] 7wyv4h3mzgzwjo2uecty880mmzibge5 МохтӀе 0 7040 74634 74499 2026-06-27T16:08:14Z Тоадархо 5207 /* Тархьар */ 74634 wikitext text/x-wiki {{тувла ма де|Ӏарамхий (маӀанаш)|Ӏарамхица}} {{НП |статус = Юрт |ингушское название = МохтӀе |русское название = {{lang-ru|Армхи}} |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = 42.81195 |lon_deg = 44.7075 |CoordScale = |регион = Ингушетия |регион в таблице = ГӀалгӀайче |вид района = Муниципальни шахьар |район = Джейрахский район |район в таблице = ЖӀайраха шахьар{{!}}ЖӀайраха |вид поселения = юрт |поселение = Джейрах |поселение в таблице = ЖӀайрах |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Армхи (село) | тс }} |год переписи = {{ Население | Армхи (село) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[гӀалгӀай]] |конфессиональный состав = [[сунний]] [[ислам|бусалба]] |этнохороним = |почтовый индекс = 386433 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''МохтӀе''', '''МохкатӀе''' ''(я)'', хӀанз '''Ӏарамхий''' ({{lang-ru|Армхи}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]а юрт. Вай хана дегӀайоагӀа туризма [[юкъарче]] я «[[ЛОК Армхи|Ӏарамхий]]» курорт цига я́лар бахьан долаш. Ӏаьдалага диллача [[ЖӀайрах]]а юкъейоагӀаш я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] кхала «МохтӀе»<ref name="Коазой Н." /> е «МохкатӀе»{{sfn|Леймиев|1993|с=13}} яхаш я. == Географи == МохтӀе [[высота над уровнем море|форда тӀехе тӀара]] 1200 метр лакха улл. Юртйисте [[Армхи (река)|Ӏарамхий]] до́да — цун аьрда оагӀорахьа улл из. МохкатӀенна духьала, Ӏарамхил дехьа, сийнача шув тӀа [[ТалхатӀе]] яха пхьа я. Иштта юрта гаьна доацаш кхыйола кхаьлаш я: [[гӀинбухе]]хьа улл [[Бейни]], малхбузехьа улл [[Джейрах|ЖӀайрах]], хӀаьта малхбоалехьа [[Ляжги|Лаьжги]] я<ref>{{cite web|url=http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|title=Карта Чечни и Ингушетии|format=rar|date=не ранее 1995|accessdate=2010-01-02|archiveurl=|archivedate=}}rar. Объём 8 МБ.</ref>. Юрта [[ЛОК Армхи|Ӏарамхий]] курорт йоалл ({{coord|42|48|39|N|44|42|27|E}}). === Сахьата оаса === МохтӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == Тархьар == МоцагӀа [[гӀалгӀай]] [[гӀалгӀай тарматал|шоай тарматалах]] боаккхача хана мехка [[цӀай]]наш увттадеш хиннад МохтӀа. 1927-ча шера [[Ӏарамхий (курорт)|«Ӏарамхий» курорт]] йиллай укхаза<ref name="Коазой Н.">{{cite web|url= http://23021944.ru/load/zorba/zhizn_abdul_gamida_dzhambulatovicha_tangieva/2-1-0-415|title= Жизнь Абдул-Гамида Джамбулатовича Тангиева|author= [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Н.]]|date= |website= 23021944.ru|publisher= |accessdate= 2022-08-12|lang= ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230428112328/http://23021944.ru/load/zorba/zhizn_abdul_gamida_dzhambulatovicha_tangieva/2-1-0-415 |date=2023-04-28 }}</ref>. Цу хана нах бахаш хиннаяц юрт: хийрца яьгӀай [[гӀалаш]], гобаьккха, [[чӀий]]наш мо нийса, [[корсам]]ийи [[дийхк]]ийи [[хьу]] лаьттай. Цу хьуна юкье хьаяьй санатори. Массе мехкашкара салаӀа, [[дарба]] дайта нах ухаш хиннаб укхаза{{sfn|Леймиев|1993|с=13}}. == Бахархой == {{ Население | Армхи (село) }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |url = http://www.gosspravka.ru/06/002/000005.html |title = Коды ОКАТО — село Армхи Джейрахского района |deadlink = yes }} * [http://ingkurort.ru/ Курорт Армхи] * {{статья |автор = Леймиев Лаьча |заглавие = МохтӀеи ТалхатӀеи |ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№4/page/n11/mode/2up |язык = inh |издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] |тип = журнал |год = 1993 |месяц = 06 |день = 31 |страниц = 16 |ref = Леймиев |archiveurl = |archivedate = }} {{Джейрахский район}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] 4h6emq91za8z54hfg6e2od5virx663q 74636 74634 2026-06-27T16:11:16Z Тоадархо 5207 /* Тархьар */ 74636 wikitext text/x-wiki {{тувла ма де|Ӏарамхий (маӀанаш)|Ӏарамхица}} {{НП |статус = Юрт |ингушское название = МохтӀе |русское название = {{lang-ru|Армхи}} |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = 42.81195 |lon_deg = 44.7075 |CoordScale = |регион = Ингушетия |регион в таблице = ГӀалгӀайче |вид района = Муниципальни шахьар |район = Джейрахский район |район в таблице = ЖӀайраха шахьар{{!}}ЖӀайраха |вид поселения = юрт |поселение = Джейрах |поселение в таблице = ЖӀайрах |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Армхи (село) | тс }} |год переписи = {{ Население | Армхи (село) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[гӀалгӀай]] |конфессиональный состав = [[сунний]] [[ислам|бусалба]] |этнохороним = |почтовый индекс = 386433 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''МохтӀе''', '''МохкатӀе''' ''(я)'', хӀанз '''Ӏарамхий''' ({{lang-ru|Армхи}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]а юрт. Вай хана дегӀайоагӀа туризма [[юкъарче]] я «[[ЛОК Армхи|Ӏарамхий]]» курорт цига я́лар бахьан долаш. Ӏаьдалага диллача [[ЖӀайрах]]а юкъейоагӀаш я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] кхала «МохтӀе»<ref name="Коазой Н." /> е «МохкатӀе»{{sfn|Леймиев|1993|с=13}} яхаш я. == Географи == МохтӀе [[высота над уровнем море|форда тӀехе тӀара]] 1200 метр лакха улл. Юртйисте [[Армхи (река)|Ӏарамхий]] до́да — цун аьрда оагӀорахьа улл из. МохкатӀенна духьала, Ӏарамхил дехьа, сийнача шув тӀа [[ТалхатӀе]] яха пхьа я. Иштта юрта гаьна доацаш кхыйола кхаьлаш я: [[гӀинбухе]]хьа улл [[Бейни]], малхбузехьа улл [[Джейрах|ЖӀайрах]], хӀаьта малхбоалехьа [[Ляжги|Лаьжги]] я<ref>{{cite web|url=http://artofwar.ru/img/z/zagorulxko_w_a/text_0330-1/|title=Карта Чечни и Ингушетии|format=rar|date=не ранее 1995|accessdate=2010-01-02|archiveurl=|archivedate=}}rar. Объём 8 МБ.</ref>. Юрта [[ЛОК Армхи|Ӏарамхий]] курорт йоалл ({{coord|42|48|39|N|44|42|27|E}}). === Сахьата оаса === МохтӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == Тархьар == МоцагӀа [[гӀалгӀай]] [[гӀалгӀай тарматал|шоай тарматалах]] боаккхача хана мехка [[цӀай]]наш увттадеш хиннад МохтӀа. 1927-ча шера [[Ӏарамхий (курорт)|«Ӏарамхий» курорт]] йиллай укхаза<ref name="Коазой Н.">{{cite web|url= http://23021944.ru/load/zorba/zhizn_abdul_gamida_dzhambulatovicha_tangieva/2-1-0-415|title= Жизнь Абдул-Гамида Джамбулатовича Тангиева|author= [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Н.]]|date= |website= 23021944.ru|publisher= |accessdate= 2022-08-12|lang= ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230428112328/http://23021944.ru/load/zorba/zhizn_abdul_gamida_dzhambulatovicha_tangieva/2-1-0-415 |date=2023-04-28 }}</ref>. Цу хана нах бахаш хиннаяц юрт: хийрца яьгӀай [[гӀалаш]], гобаьккха, [[чӀий]]наш мо нийса, [[корсам]]ийи [[дийхк (гаьний ваьр)|дийхкийи]] [[хьу]] лаьттай. Цу хьуна юкье хьаяьй санатори. Массе мехкашкара салаӀа, [[дарба]] дайта нах ухаш хиннаб укхаза{{sfn|Леймиев|1993|с=13}}. == Бахархой == {{ Население | Армхи (село) }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |url = http://www.gosspravka.ru/06/002/000005.html |title = Коды ОКАТО — село Армхи Джейрахского района |deadlink = yes }} * [http://ingkurort.ru/ Курорт Армхи] * {{статья |автор = Леймиев Лаьча |заглавие = МохтӀеи ТалхатӀеи |ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№4/page/n11/mode/2up |язык = inh |издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] |тип = журнал |год = 1993 |месяц = 06 |день = 31 |страниц = 16 |ref = Леймиев |archiveurl = |archivedate = }} {{Джейрахский район}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] h82f7hyky15jlnjtfrx0zxh4kuwyec1 ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш 14 7619 74616 37758 2026-06-27T12:51:10Z Тоадархо 5207 [[ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74616 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш]] sf5szp6r8ehignu6j7ydcrmw7i8yrkk 74618 74616 2026-06-27T12:52:53Z Тоадархо 5207 ДӀабаьккхаб [[ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш]] яхачунга вугаш бола дӀасалостам 74618 wikitext text/x-wiki О#REDIRECT [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш]] e4oix59o1ldbooo8jp4fo9qzvxgrdjt 74619 74618 2026-06-27T12:53:10Z Тоадархо 5207 [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш]] al85kbhu9nifpy6aorhe7qjnvspq8dy Ше ше вер 0 8922 74673 66937 2026-06-28T07:51:09Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74673 wikitext text/x-wiki {{Значения|Ше ше вер (маӀанаш)}} '''Ше́ ше́ ве́р''' е '''ше́ ше́ е́р''' е '''суици́д''' ({{lang-la|sui+caedere}} «ше́ ве́») — ший лоӀам болаш саго ший [[Жизнь|ва́хар]] хоададар<ref>''Блейхер В. М., Крук И. В.'' Толковый словарь психиатрических терминов. / Под ред. канд. мед. наук С. Н. Бокова. В 2-х томах. Т. 2. — Ростов-на-Дону: «Феникс», 1996. — 448 с.</ref>. ДукхагӀча даькъе саго ший раьза а волаш ду, цхьабакъда ца воалаш (ший лоӀаме а воацаш) ше ше вувш хул. [[Этика]]га диллача чӀоагӀа чоалхане хӀама да, масала, [[эвтаназия|эвтанази]] саго ше ше вер да алар<ref>{{книга|автор=Richard Huxtable.|заглавие=Euthanasia, Ethics and the Law: From Conflict to Compromise|ссылка=https://books.google.com/books?id=HR7FwO0QmLgC|издательство=Routledge|год=2007|allpages=214|isbn=9780203940440}}</ref>. ''[[Самопожертвование|Ший са Ӏодилар]]'' (масала, тӀема тӀа е кхыча кхераме хӀама нийсденнача метте) [[героизм|турпал]]а гӀулакх лоархӀ. Цу тайпара ше вер (иштта [[альтруизм|наьх духьа]] ше вер а) кхы мел долча ше ше верах къестаду<ref>{{статья |заглавие=Death by hand grenade: altruistic suicide in combat |издание=Suicide Life Threat Behav. |страницы=46—59 |pmid=675772 |том=8 |номер=1 |ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1943-278X.1978.tb01084.x/full |язык=en |тип=journal |автор=Blake J. A. |год=1978}}</ref>. [[Всемирная организация здравоохранения|Дунен унахцӀенон организаце]] ({{lang-ru|ВОЗ — Всемирная организация здравоохранения}}) хьаяхачох, хӀара 40 секунда [[Лаьтта]] цхьа саг лоӀаме а волаш ше ше вув. ВОЗ-о хьателача статистиках (15—29 шу даьнна) къона нах балара шоллагӀа моттиге латта бахьан да — шоаш шоай боабар<ref>[http://www.who.int/mental_health/suicide-prevention/world_suicide_report_russian.pdf Предотвращение самоубийств: глобальный императив (2014) // Всемирная организация здравоохранения]</ref>. ХӀара дийнахьа дунен тӀа 3 эзар саго ше ше ву, хӀаьта хӀара шера — 1 млн гаргга саг (дерригача [[валар]]ий 1,5 %). == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{ВТ-ЭСБЕ|Самоубийство}} * {{статья |ссылка=https://stapravda.ru/20080429/Detskij_i_podrostkovyj_suicid_sereznaya_problema_zdravoohraneni_30442.html |заглавие=Детский и подростковый суицид – серьёзная проблема здравоохранения и образования |издание=Ставропольская правда |автор=Зубенко И. |дата=29 апреля 2008 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210506213132/https://stapravda.ru/20080429/Detskij_i_podrostkovyj_suicid_sereznaya_problema_zdravoohraneni_30442.html |date=2021-05-06 }} * {{cite web|url=http://nb.nsmu.ru/cgi-bin/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&C21COM=S&I21DBN=SHLUZ&P21DBN=SHLUZ&S21FMT=fullwebr&S21ALL=(%3C.%3ES%3DСамоубийство%3C.%3E)&FT_REQUEST=&FT_PREFIX=&Z21ID=&S21STN=1&S21REF=&S21CNR=10|title=Издания по теме самоубийства в каталоге научной библиотеки СГМУ|author=|work=|publisher=|archiveurl=}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220407200541/http://nb.nsmu.ru/cgi-bin/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&C21COM=S&I21DBN=SHLUZ&P21DBN=SHLUZ&S21FMT=fullwebr&S21ALL=(%3C.%3ES%3D%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%83%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%3C.%3E)&FT_REQUEST=&FT_PREFIX=&Z21ID=&S21STN=1&S21REF=&S21CNR=10 |date=2022-04-07 }} {{внешние ссылки}} [[Category:Ше ше вер| ]] [[Category:Социальни проблемаш]] [[Category:Саг вера кепаш]] fnrl6qz9fydslnh51lxrckg1z6fzq2g ГӀамгӀа (сом) 0 12304 74667 63849 2026-06-28T04:56:30Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74667 wikitext text/x-wiki [[Файл:Apricot and cross section.jpg|300px|thumb]] {{МаӀанаш|ГӀамгӀа (маӀанаш)}} '''ГӀамгӀа́''' ({{lang-ru|Абрико́с}}; {{lang-lat|Prunus armeniaca Lin.}}, ''Armeniaca vulgaris Lam.''<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический лексикон — Алм |ссылка=https://books.google.com/books?id=EeKOBQAAQBAJ&pg=PA41&dq=абрикос+Prunus+armeniaca+плоды |издательство=Directmedia |isbn=978-5-4460-9853-8 |страницы=41— |язык=ru |день=26 |месяц=6 |год=2014}}</ref>) — [[абрикос обыкновенный|гӀамгӀай]] гаьн сом. Иштта «гӀамгӀа» оал цунна гаргарча гаьнаш тӀа хьатӀадувлача сомех, масала: [[абрикос маньчжурский|манджурера гӀамгӀа]] (''Prunus mandshurica''), [[абрикос японский|японера гӀамгӀа]] (''Prunus mume''), [[абрикос сибирский|сибарегӀара гӀамгӀа]] (''Prunus sibirica'')<ref name="СкворцовКрамаренко2007">{{книга |заглавие=Абрикос в Москве и Подмосковье |ссылка=https://books.google.com/books?id=SYWWBQAAQBAJ&pg=PA7&dq=абрикос+Prunus+armeniaca+плоды |год=2007 |издательство=KMK Scientific Press |страницы=7— |id=GGKEY:ZP518ZP25GE |языкru |автор=А. К. Скворцов; Л. А. Крамаренко}}</ref>, бриансонски гӀамгӀа (''Prunus brigantina'')<ref>{{cite web|url=http://flower.onego.ru/kustar/armeniac.html/|title=Энциклопедия садовых растений|work=Энциклопедия садовых растений|access-date=2017-02-24|archive-date=2017-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224213751/http://flower.onego.ru/kustar/armeniac.html/|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170224213751/http://flower.onego.ru/kustar/armeniac.html/ |date=2017-02-24 }}</ref><ref name="СкворцовКрамаренко2007" /><ref>[http://enc-dic.com/enc_sovet/Abrikos-66196.html Абрикос] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170724225714/http://enc-dic.com/enc_sovet/Abrikos-66196.html |date=2017-07-24 }}, [[Большая советская энциклопедия]]. — {{М.}}: «[[Советская энциклопедия]]», 1969—1978 гг.</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Сомаш]] c94ordq2nm8yhhvilnivoergonx99z5 Байсара БӀунхо 0 12509 74654 57762 2026-06-28T01:33:43Z Тоадархо 5207 74654 wikitext text/x-wiki {{Цхьа тайпанцӀи яраш|Байсаранаькъан}} {{Военный деятель |имя = |дата рождения = 20.9.1833 (8) |дата смерти = 1906 |место рождения = {{МР|Мочкъий-Юрт|Мочкъий-Юрта}} |место смерти = |изображение = Базоркин Бунхо.jpg |ширина = |описание изображения = |титул = |принадлежность = {{Флагификация|Российская империя}} |годы службы = 1856—1904 |звание = {{РИА, Генерал-майор}} |род войск = [[кавалерия|дошлой]] |командовал = Тийрка-Лоамарой дой-иррегулярни сура гӀалгӀай дивизиона́ |часть = |сражения = [[Кавказская война|Эрсий-кавказхой тӀом]],<br>{{iw3|Русско-турецкая война (1877—1878)|Эрсий-туркий тӀом (1877-1878)}} |награды = {{Ряд |{{Орден Святой Анны 4 степени с надписью «За храбрость»}} |{{Орден Святой Анны 3 степени}} |{{Орден Святой Анны 2 степени с мечами}} }} {{Ряд |{{Орден Святого Станислава 3 степени с мечами и бантом}} |{{Орден Святого Станислава 2 степени с мечами}} |{{Орден Святого Владимира 3 степени}} }} |предшественник = |в отставке = }} '''[[ГӀазданаькъан Байсар]]а БӀунхо''' ({{Lang-ru|Бунухо Фёдорович Базоркин}}{{ref+|Каьхаташ тӀа {{comm 2|отчество|даь цӀи}} ''Фёдор'' язъяй, да́ Байсар хинна вале а.|group=К.}} ({{СС3|8.9.1833}} — [[1906]]) — [[Российская империя|Россе импере]] тӀемхо, [[Русская императорская армия|Эрсий паччахьа эскара]] инарал-майор. Эггара хьалхагӀа хинна гӀалгӀай [[инарал]] ва. Цун воккхагӀа вола воша [[Байсара Мочкъа]] ва. БӀунхочун дукха тӀема совгӀаташ да, Мочкъий дараш миссел. == Биографи == Из ваьв 1830 шера{{sfn|Цуров|2015}}. {{цитата|Цхьацца долча каьхаташта 1833 латт, бакъда, из хила йиш йолаш дац, хӀана, аьлча, милице доакъашхо хул цунах 1846 шера. Кхойтта шу кӀезига да тӀемахо хила, 16 шу – тешамегӀа да{{sfn|Цуров|2015}}|автор=[[Чуранаькъан Рамазан]]}} {{iw3|Русско-турецкая война (1877—1878)|1877-78 хиннача туркашцарча тӀем тӀа}} гӀалгӀай дивизиона́ тӀавилла́́ хиннав из. 1896 шера Россе паччахь гӀанда тӀа чӀоагӀвеча цӀай тӀа вода Байсара БӀунхо, берригача гӀалгӀай викал волаш. 1904 шера инарал-майора чин эцай БӀунхочо. Цул тӀехьагӀа, хала лазар кхийтта́ (тӀема човнаша Ӏеткъад), 1906 шера веннав из [[Мочкъий-Юрт]]а ший цӀагӀа{{sfn|Цуров|2015}}. == Сесаг дезал == БӀунхо Кундухова Наго йоалаяь хиннав. 1905-ча шера йитай цо из<ref> {{статья | автор = Ганижева, М. А. и Долгиева, М. Б. | заглавие = Роль ислама в развитии Ингушской письменности и языка в XIX – начале XX вв. | издание = Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч.Э. Ахриева | год = 2023 | номер = 2 | страницы = 43-48 | issn = | doi = | url = https://elibrary.ru/download/elibrary_59756005_12889077.pdf | accessdate = 2026-06-28 }} </ref>. ВорхӀ воӀ а, дукха мехкарий а хиннаб БӀунхочун{{sfn|Цуров|2015}}. Хьагучох, царех кхийннараш [[Байсара БӀунхочун Алсабик|Алсабики]], [[Байсара БӀунхочун ИбрахӀим|ИбрахӀими]], [[Байсара БӀунхочун Муртаз|Муртази]], ба. == Белгалдаккхар == ;Доашхамаш {{белгалдаккхар|group=К.}} ;Бовхамаш {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья |автор = [[Чуранаькъан Рамазан|Цуров Р.]] |заглавие = Байсара Мочкъийи, Байсара БӀунхойи цӀераш техкай Магасера скверахи, улицахи |ссылка = https://magas.bezformata.com/listnews/bajsara-mochkiji-bajsara-bunhoji/41258918/ |язык = inh |издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] |тип = газет |год = 2015 |месяц = 12 |число = 10 |номер = |страницы = |ref = Цуров }} [[ОагӀат:Байсаранаькъан]] [[ОагӀат:ГӀазданаькъан]] i2xkrsl906f66q70sxqmi7b9xxh0j0k 74656 74654 2026-06-28T01:36:05Z Тоадархо 5207 сесагах лаьца тӀатехад 74656 wikitext text/x-wiki {{Цхьа тайпанцӀи яраш|Байсаранаькъан}} {{Военный деятель |имя = |дата рождения = 20.9.1833 (8) |дата смерти = 1906 |место рождения = {{МР|Мочкъий-Юрт|Мочкъий-Юрта}} |место смерти = |изображение = Базоркин Бунхо.jpg |ширина = |описание изображения = |титул = |принадлежность = {{Флагификация|Российская империя}} |годы службы = 1856—1904 |звание = {{РИА, Генерал-майор}} |род войск = [[кавалерия|дошлой]] |командовал = Тийрка-Лоамарой дой-иррегулярни сура гӀалгӀай дивизиона́ |часть = |сражения = [[Кавказская война|Эрсий-кавказхой тӀом]],<br>{{iw3|Русско-турецкая война (1877—1878)|Эрсий-туркий тӀом (1877-1878)}} |награды = {{Ряд |{{Орден Святой Анны 4 степени с надписью «За храбрость»}} |{{Орден Святой Анны 3 степени}} |{{Орден Святой Анны 2 степени с мечами}} }} {{Ряд |{{Орден Святого Станислава 3 степени с мечами и бантом}} |{{Орден Святого Станислава 2 степени с мечами}} |{{Орден Святого Владимира 3 степени}} }} |предшественник = |в отставке = }} '''[[ГӀазданаькъан Байсар]]а БӀунхо''' ({{Lang-ru|Бунухо Фёдорович Базоркин}}{{ref+|Каьхаташ тӀа {{comm 2|отчество|даь цӀи}} ''Фёдор'' язъяй, да́ Байсар хинна вале а.|group=К.}} ({{СС3|8.9.1833}} — [[1906]]) — [[Российская империя|Россе импере]] тӀемхо, [[Русская императорская армия|Эрсий паччахьа эскара]] инарал-майор. Эггара хьалхагӀа хинна гӀалгӀай [[инарал]] ва. Цун воккхагӀа вола воша [[Байсара Мочкъа]] ва. БӀунхочун дукха тӀема совгӀаташ да, Мочкъий дараш миссел. == Биографи == Из ваьв 1830 шера{{sfn|Цуров|2015}}. {{цитата|Цхьацца долча каьхаташта 1833 латт, бакъда, из хила йиш йолаш дац, хӀана, аьлча, милице доакъашхо хул цунах 1846 шера. Кхойтта шу кӀезига да тӀемахо хила, 16 шу – тешамегӀа да{{sfn|Цуров|2015}}|автор=[[Чуранаькъан Рамазан]]}} {{iw3|Русско-турецкая война (1877—1878)|1877-78 хиннача туркашцарча тӀем тӀа}} гӀалгӀай дивизиона́ тӀавилла́́ хиннав из. 1896 шера Россе паччахь гӀанда тӀа чӀоагӀвеча цӀай тӀа вода Байсара БӀунхо, берригача гӀалгӀай викал волаш. 1904 шера инарал-майора чин эцай БӀунхочо. Цул тӀехьагӀа, хала лазар кхийтта́ (тӀема човнаша Ӏеткъад), 1906 шера веннав из [[Мочкъий-Юрт]]а ший цӀагӀа{{sfn|Цуров|2015}}. == Сесаг дезал == БӀунхо Кундухова Наго йоалаяь хиннав. 1905-ча шера йитай цо из<ref>{{статья | автор = Ганижева, М. А. и Долгиева, М. Б. | заглавие = Роль ислама в развитии Ингушской письменности и языка в XIX – начале XX вв. | издание = Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч.Э. Ахриева | год = 2023 | номер = 2 | страницы = 43-48 | issn = | doi = | url = https://elibrary.ru/download/elibrary_59756005_12889077.pdf | accessdate = 2026-06-28 }}</ref>. ВорхӀ воӀ а, дукха мехкарий а хиннаб БӀунхочун{{sfn|Цуров|2015}}. Хьагучох, царех кхийннараш [[Байсара БӀунхочун Алсабик|Алсабики]], [[Байсара БӀунхочун ИбрахӀим|ИбрахӀими]], [[Байсара БӀунхочун Муртаз|Муртази]], ба. == Белгалдаккхар == ;Доашхамаш {{белгалдаккхар|group=К.}} ;Бовхамаш {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья |автор = [[Чуранаькъан Рамазан|Цуров Р.]] |заглавие = Байсара Мочкъийи, Байсара БӀунхойи цӀераш техкай Магасера скверахи, улицахи |ссылка = https://magas.bezformata.com/listnews/bajsara-mochkiji-bajsara-bunhoji/41258918/ |язык = inh |издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] |тип = газет |год = 2015 |месяц = 12 |число = 10 |номер = |страницы = |ref = Цуров }} [[ОагӀат:Байсаранаькъан]] [[ОагӀат:ГӀазданаькъан]] d00qqks1d2ypif6379l4onxpouxntzw Дударанаькъан 0 15511 74652 73065 2026-06-28T00:50:57Z Тоадархо 5207 74652 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпа/тайпан никъ |Название = Дударанаькъан |Самоназвание = {{lang-ru|Дударовы}} |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[вайнахи|Вайнах]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]/[[хӀирий мотт]] |Тайпа = [[Мохлой]]/Къаьстта шоай |Письменность = |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[куштанаькъан]] (вошал) |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]]; <br>[[ХӀирийче]]: [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]], [[КиржатӀе|КиржатӀа]]; |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[МагӀара Ларс]] }} '''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]]. == Дудар == [[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. Дудар [[Кий|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из. == ЦӀихеза нах == # [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва. # [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо. == ТӀатовжамаш == [[ОагӀат:Дударнаькъан]] == Литература == * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 }} agbiwc29roypkhvqri1wt3734vwto6g 74653 74652 2026-06-28T00:54:26Z Тоадархо 5207 74653 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ |Название = Дударанаькъан |Самоназвание = {{lang-ru|Дударовы}} |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[вайнахи|Вайнах]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]] |Тайпа = [[Мохлой]] |Письменность = |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[куштанаькъан]] (вошал) |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]]; <br>[[ХӀирийче]]: [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]], [[КиржатӀе|КиржатӀа]]; |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[МагӀара Ларс]] }} {{Род | Род = Дударатæ | Оригинал = | Герб = | Описание герба = | Период = | Девиз = | Титул = [[Алдары|оалдараш]] ([[1847 год|1847]]-гӀа шу) | Родоначальник = Дудар/Илальд | Родственные роды = Слоноваш | Ветви = | Место происхождения = [[Тагаурия|Тагаури]] | Подданство = {{Флагификация|Российская империя}} <br>{{Флагификация|Османская империя}} | Земельные владения = [[Балта (Северная Осетия)|Балте]], [[МагӀара Ларс]], [[ЭгӀара Ларс]], [[Редант]], [[Чими]] ([[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀож]]) | Дворцы = | Гражданская деятельность = | Военная деятельность = | Религиозная деятельность = [[Ислам]] | Гражданские награды = | Воинские награды = | Commons-text = | Commons = }} '''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]]. == Дудар == [[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. Дудар [[Кий|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из. == ЦӀихеза нах == # [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва. # [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо. == ТӀатовжамаш == [[ОагӀат:Дударнаькъан]] == Литература == * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 }} obvdxh7rq2z8eu1gmt5flqtf1h0fv0u 74659 74653 2026-06-28T01:43:34Z Тоадархо 5207 74659 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ/Тайпа |Название = Дударанаькъан, Дударатæ |Самоназвание = {{lang-ru|Дударовы}} |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[хӀирий]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]]/[[хӀирий мотт|хӀирий]] |Тайпа = [[Мохлой]]/Шоай къаьста |Письменность = |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[куштанаькъан]] (вошал), Слоноваш (Слонатæ) |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]] ([[ТӀой-Юрт]], [[Наьсаре]]); <br>[[ХӀирийче]]: [[Товсолта-Юрт]], |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[Балта (Северная Осетия)|Балте]], [[МагӀара Ларс]], [[ЭгӀара Ларс]], [[Редант]], [[Чими]] ([[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀож]]) }} '''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]], [[гӀалгӀай]] а [[хӀирий]] шин къаманна юкъе гӀолла бекъабенна ба. ХӀирашта юкъе [[Алдары|оалдараш]] ба ([[1847 год|1847]]-гӀа шу). == Дудар == [[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. Дудар [[Кий|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из. == ЦӀихеза нах == # [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва. # [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо. == ТӀатовжамаш == [[ОагӀат:Дударнаькъан]] == Литература == * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 }} qrl820vu3oagydcxomesq8p0zuwvy3v 74660 74659 2026-06-28T02:00:56Z Тоадархо 5207 74660 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ/Тайпа |Название = Дударанаькъан, Дударатæ |Самоназвание = {{lang-ru|Дударовы}} |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[хӀирий]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]/[[хӀирий мотт|хӀирий]] |Тайпа = [[Мохлой]]/Шоай къаьста |Письменность = |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[куштанаькъан]] (вошал), Слоноваш (Слонатæ) |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]] ([[ТӀой-Юрт]], [[Долакха-Юрт]], [[Наьсаре]]); <br>[[ХӀирийче]]: [[Товсолта-Юрт]], [[Инала-Юрт]]. * {{Турция}} |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[Балта (Северная Осетия)|Балте]], [[МагӀара Ларс]], [[ЭгӀара Ларс]], [[Редант]], [[Чими]] ([[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀож]]) }} '''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]], [[гӀалгӀай]] а [[хӀирий]] шин къаманна юкъе гӀолла бекъабенна ба. ХӀирашта юкъе [[Алдары|оалдараш]] ба ([[1847 год|1847]]-гӀа шу). == Дудар == [[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. Дудар [[Кий|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из{{sfn|Албогачиева|1998}}. == ЦӀихеза нах == # [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва. # [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо. == ТӀатовжамаш == [[ОагӀат:Дударнаькъан]] == Литература == * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 | ref = Албогачиева }} s67jad7dbmxpqzkxmmc68a54wpgpi3k 74661 74660 2026-06-28T02:01:37Z Тоадархо 5207 /* ТӀатовжамаш */ 74661 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ/Тайпа |Название = Дударанаькъан, Дударатæ |Самоназвание = {{lang-ru|Дударовы}} |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[хӀирий]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]/[[хӀирий мотт|хӀирий]] |Тайпа = [[Мохлой]]/Шоай къаьста |Письменность = |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[куштанаькъан]] (вошал), Слоноваш (Слонатæ) |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]] ([[ТӀой-Юрт]], [[Долакха-Юрт]], [[Наьсаре]]); <br>[[ХӀирийче]]: [[Товсолта-Юрт]], [[Инала-Юрт]]. * {{Турция}} |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[Балта (Северная Осетия)|Балте]], [[МагӀара Ларс]], [[ЭгӀара Ларс]], [[Редант]], [[Чими]] ([[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀож]]) }} '''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]], [[гӀалгӀай]] а [[хӀирий]] шин къаманна юкъе гӀолла бекъабенна ба. ХӀирашта юкъе [[Алдары|оалдараш]] ба ([[1847 год|1847]]-гӀа шу). == Дудар == [[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. Дудар [[Кий|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из{{sfn|Албогачиева|1998}}. == ЦӀихеза нах == # [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва. # [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 | ref = Албогачиева }} j2klu7eaq3vi5it23msmyu9b5shze3w 74662 74661 2026-06-28T02:01:48Z Тоадархо 5207 /* Литература */ 74662 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ/Тайпа |Название = Дударанаькъан, Дударатæ |Самоназвание = {{lang-ru|Дударовы}} |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[хӀирий]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]/[[хӀирий мотт|хӀирий]] |Тайпа = [[Мохлой]]/Шоай къаьста |Письменность = |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[куштанаькъан]] (вошал), Слоноваш (Слонатæ) |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]] ([[ТӀой-Юрт]], [[Долакха-Юрт]], [[Наьсаре]]); <br>[[ХӀирийче]]: [[Товсолта-Юрт]], [[Инала-Юрт]]. * {{Турция}} |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[Балта (Северная Осетия)|Балте]], [[МагӀара Ларс]], [[ЭгӀара Ларс]], [[Редант]], [[Чими]] ([[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀож]]) }} '''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]], [[гӀалгӀай]] а [[хӀирий]] шин къаманна юкъе гӀолла бекъабенна ба. ХӀирашта юкъе [[Алдары|оалдараш]] ба ([[1847 год|1847]]-гӀа шу). == Дудар == [[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. Дудар [[Кий|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из{{sfn|Албогачиева|1998}}. == ЦӀихеза нах == # [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва. # [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Дударнаькъан]] == Литература == * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 | ref = Албогачиева }} [[ОагӀат:Дударнаькъан]] 1ufkwfpbifn4eb1h4r8iwzxmpv94a00 Лоамарой кадетий корпус 0 16141 74669 70564 2026-06-28T06:11:01Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74669 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Лоамарой кадетий корпус |Сокращение = ГКК РИ |Изображение = Лоаман кадетий корпуса курсанташ.jpg |Оригинал = Горский кадетски корпус |Прежнее = |Девиз = '''«Даймохк, Тешаме хилар, Сий, Денал!»''' / ''«Отечество, Верность, Честь и Отвага!»'' |Основана = [[1994]] |Закрыта = |Директор = Дидиганаькъан Бориса Ахьмад |Наименование должности = Хьехархой |Фио должности = 80 гаргга{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}} |Тип = паччахьалкхен юкъерча дешара дешарче кадетий ишкол-интернат |Ученики = 500 гаргга |Адрес = {{Rus}}, {{флагификация|Ингушетия}}, [[СурхотӀе]], Кадетий урам, 1 |Сайт = |Поле = метташ |Текст поля = [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]], [[Эрсий мотт|эрсий]], [[Ингалсий мотт|ингалсий]]. |Награды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''[[Цхьорой Дудий ӀабдуллахӀ]]а цӀерагӀа йола Лоа́маро́й каде́тий ко́рпус''', иштта '''Лоа́ман каде́тий ко́рпус''' <ref>{{статья|автор= [[Матенаькъан Ӏаббаса Ильяс|Матенаькъан И.]]|заглавие= СурхотӀе|ссылка= https://magas.bezformata.com/listnews/surhotie/71157517/|издание= [[Сердало (газет)|«Сердало»]]|тип= газет|год= 2018| месяц= 11| число= 24|номер= 173—174 (12109-110)|страницы= |ref= Матенаькъан}}</ref> ({{lang-ru|Го́рский каде́тский ко́рпус}}) — [[СурхотӀе|СурхотӀа]] йоалла [[Кадеты|кадетий]] ишкол-интернат. 1994 шера хьайийлача хана денз 800 совгӀа саг арахийцав{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. [[Северный Кавказ|Даькъасте]] эггара сийдолаш йолча [[дешарче]]нех лоархӀаш я<ref>[http://ingushetiatv.ru/index.php/Последние-новости/gkk.html Телеканал Россия1-Ингушетия] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241219011330/https://ingushetiatv.ru/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/gkk.html |date=2024-12-19 }}</ref>. 500 совгӀа дешархочунна лаьрхӀа́ я<ref>http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130508170354/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |date=2013-05-08 }}]]</ref>. == Тархьар == Лоамарой кадетий корпус кхолларах долча амара́ кулг яздаь хиннад 1994 шера [[маьтсела бетта 17]] дийнахьа цу хана [[ГӀалгӀайчен президент|ГӀалгӀайчен Президент]] хиннача [[Овшанаькъан Султана Руслан]]а{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |title=Горский кадетский корпус-гордость Ингушетии |access-date=2013-05-08 |archive-date=2013-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508170354/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rusplt.ru/region-news/ingushetia/gorskiy-kadetskiy-korpus-otmetil-20letie-135002/ |title=Горский кадетский корпус отметил 20-летие |access-date=2015-09-11 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307015058/http://rusplt.ru/region-news/ingushetia/gorskiy-kadetskiy-korpus-otmetil-20letie-135002/ |deadlink=no }}</ref>. [[1997 шу|1997 шера]] [[тушола бетта 18]] дийнахьа Лоамарой кадетий корпуса устав тӀаийцад<ref>ГӀалгӀай Республика Доалчен № 41 йола постановлени, 18.03.1997.</ref>. [[2001 шу|2001 шера]] [[аьтинга бетта 25]] дийнахьа эггара хьалха корпус яьккха дешархой арахийцаб<ref>{{Cite web |url=http://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4705:---10-------&catid=1:2009-05-05-20-23-24&Itemid=1 |title=Праздничное мероприятие, посвященное 10-летнему юбилею первого выпуска Горского кадетского корпуса |access-date=2013-05-08 |archive-date=2022-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109114717/https://gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4705:---10-------&catid=1:2009-05-05-20-23-24&Itemid=1 |deadlink=no }}</ref>. [[Заьзганаькъан Мурад]]а амарца 2004 [[бекарга бетта 19]] дийнахьа денз [[Сийлахь-боккха Даьймехка тӀом|Сийлахь-Боккхача Даймехка тӀема]] тӀа [[разведчик|саькх]] хиннача [[Цароев, Абдула Дудиевич|Цхьорой Дуде ӀабдуллахӀа]] цӀерагӀа я Лоамарой кадетий корпус{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}<ref>[http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007434.shtml Моя республика, живи и процветай!]</ref><ref>[http://www.postpredstvo.ru/new/component/k2/item/1854-кадетский-корпус-переходит-в-ведомственное-подчинение-министерства-образования-ингушетии www.postpredstvo.ru]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.<br> [[2011 шу|2011 шера]] денз лаьрххӀа форда тӀа бӀул дар Ӏомадайташ йола класс хьайийлай корпусе, хӀаьта [[2012 шу|2012 шера]] полице класс йийлай<ref>[http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=8341 В Министерстве образования и науки России рассматривался вопрос о необходимости строительства нового Горского кадетского корпуса] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150610222147/http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=8341 |date=2015-06-10 }}.</ref><br> [[2014 шу|2014 шера]] Хьалхарча Москверча кадетий корпуса́и Лоамарой кадетий корпусаи́ юкъе бувзам хургхиларах барт баьб, кулг а яздеш<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/019428.shtml |title=Официальный сайт РИ: Состоялась встреча Главы Ингушетии Юнус-Бека Евкурова с Директором Первого Московского Кадетского корпуса Владимиром Кирсановым |access-date=2013-10-09 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224040/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/019428.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2014 шера [[Глава Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкда]] хиннача [[Евкуров Юнус-бек Баматгиреевич|Евкуранаькъан Юнус-Бека]] аларца кадетий корпуса́ лаьрхӀа́ керда йоккха гӀишло йотта йолае лаьрхӀад [[Магас]]е<ref>{{Cite web |url=http://www.regnum.ru/news/1808431.html |title=Горский кадетский корпус Ингушетии передадут в подчинение Министерству обороны РФ Подробности: http://www.regnum.ru/news/1808431.html Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM. |access-date=2015-09-11 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091814/https://regnum.ru/news/1808431.html |deadlink=no }}</ref>. Лоамарой кадетий корпус болх бе йолаелча денз цунна кулгалдеш массайта хьаким хувцавенна хиннав. Царех цаӀ хиннав корпуса эггара хьалхарча выпускникех хинна вола [[Дидиганаькъан Бориса Ахьмад|Дидиганаькъан Ахьмад]]{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. == Корпуса моттиги оттами == Кадетий корпус СурхотӀа йоал шийна гонахьа хьунаш, гувнаш долаш{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. Йоккха йоаца [[пхье]] санна я шийна чу массехк моттиг йолаш: * штаб * дешара корпусаш * [[тептарче]] * наб ю корпусаш * [[шунче]] * санчасть * спорта комплекс * бани * хӀамаш ютта цӀа * бытовой комбинат. == КарагӀдаьннараш == Кадеташа дакъа лаьцад дуккхача яхьашка, цхьаяраш чакхъяьннай, цар хьалхара моттигаш йоахаш{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. * '''1 моттиг''' — 2008 шу, «V Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России» * '''1 моттиг''' — 2009 шу, «VI Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России» * '''1 моттиг''' — 2010 шу, "I Всероссийская военно-спортивная игре «Кадеты Отечества»<ref>{{Cite web |url=http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=1598 |title=Воспитанники Горского Кадетского Корпуса стали победителями военно-спортивной игры «Кадеты Отечества» |access-date=2015-09-11 |archive-date=2022-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109114710/http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=1598 |deadlink=no }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2010 шу, «VII Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России» * '''1 моттиг''' — 2011 шу, «VIII Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/014354.shtml |title=Горский кадетский корпус им. А. Д. Цароева отметил своё 17-летие |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509074505/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/014354.shtml |deadlink=no }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2011 шу, «II Всероссийская военно-спортивная игра „Кадеты Отечества“, посвященная семидесятилетию разгрома немецко-фашистских войск под Москвой»<ref>[http://inginfo.ru/news/659 Горский кадетский корпус Ингушетии — традиция побеждать]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. * '''1 моттиг''' — 2012 шу, «IX Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=4826 |title=Правительство РИ: Горский кадетский корпус подтвердил звание лучшего |access-date=2013-05-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124108/http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=4826 |deadlink=no }}</ref> * Россе эггара дикагӀча клубийи кадетий корпусийи параде дакъалацар, [[Москва]], [[Красная площадь|ЦӀе майда]] 2012 шера августа 2 ди<ref>{{Cite web |url=http://www.galga.ru/news/2012-07-25-1999 |title=КАДЕТЫ ИЗ ИНГУШЕТИИ ПРИМУТ УЧАСТИЕ В ПАРАДЕ НА КРАСНОЙ ПЛОЩАДИ |accessdate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318135059/http://www.galga.ru/news/2012-07-25-1999 |archivedate=2014-03-18 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140318135059/http://www.galga.ru/news/2012-07-25-1999 |date=2014-03-18 }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2013 шу, «X Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России<ref>»{{Cite web |url=http://kavpolit.com/komanda-gorskogo-kadetskogo-korpusa-vernulas-iz-moskvy/ |title=Команда Горского кадетского корпуса вернулась из Москвы |accessdate=2013-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425101543/http://kavpolit.com/komanda-gorskogo-kadetskogo-korpusa-vernulas-iz-moskvy/ |archivedate=2013-04-25 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130425101543/http://kavpolit.com/komanda-gorskogo-kadetskogo-korpusa-vernulas-iz-moskvy/ |date=2013-04-25 }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2014 шу, «XI Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»<ref>[http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=13311:2014-05-30-16-05-28 Кадетский корпус — гордость Ингушетии]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2015 шу, «I Окружная Северо-Кавказская военно-спортивная игра „Зарница“, приуроченная к [[День Победы|70-летию Победы]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.sk-news.ru/news/obshchestvennye_organizatsii/44030/ |title=Команда Горского кадетского корпуса (Ингушетия) стала победителем первой Северо-Кавказской «Зарницы» |access-date=2015-09-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185958/http://www.sk-news.ru/news/obshchestvennye_organizatsii/44030/ |deadlink=no }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{статья |автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] |заглавие = Даьхен къонгаш кхебеш |ссылка = https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-84-12219-11-06-2019.pdf |язык = inh |издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] |тип = газет |год = 2019 |месяц = 06 |число = 11 |том = |номер = 84 (12219) |страницы = 3 |doi = |issn = |ref = Ӏарчакханаькъан }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240714235703/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-84-12219-11-06-2019.pdf |date=2024-07-14 }} [[ОагӀат:Эрсечен тӀема дешарченаш]] [[ОагӀат:Кадетий корпусаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар]] tjqtpq4926w6wpdehc1c3jabcg5r6d0 Фалхан 0 16562 74646 68826 2026-06-27T23:54:38Z Тоадархо 5207 74646 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = Фалхан | оригинальное название = | изображение = Vadimrazumov copter - Falhan.jpg | описание изображения = Фалханера гӀалаш | герб = | флаг = | lat_deg = 42.82586 | lon_deg = 44.7097 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Ляжги | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Ляжги{{!}}Лаьжг | C в регион = слева | глава = | дата основания = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Фалхан | тс }} | год переписи = {{ Население | Фалхан| г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = бусалба | этнохороним = | часовой пояс = | почтовый индекс = 386430 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 26205815005 | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = | описание флага = }} '''Фалхан''', '''Фалхане'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Фалхан}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[кхала]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. Административни лоархӀаш хилча Фалхан ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала укх кхаьлах «Фалхан»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}}, е «Фалхане» оал{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. Из цӀи мишта хьахиннай яхача хаттара тайп-тайпара жопаш лу Iилманхоша. Халкъо йоахачох, [[Фалхане]] «фала ха» яхача тӀара доагӀа, Мецхал «меца ха» яхача шин дешах доагӀаш санна{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. Хетарах, фала яхар фара аьнна хиннад «беркате, хайра» аьнна маӀан долаш{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}, е «кортамукъа, маьрша» аьнна долаш{{sfn|Сулейманов|1978|с=}} Эрсий меттала «Фалхан» яха цӀи лелаю<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Фалхан статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Бейни]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Фалхан ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[пхьа]]» е «[[кхала]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] улл Фалхан. Фалхан улла моттиг я [[ЖӀайрахой чӀож]]е [[ЦӀейлоам]]ан босе. [[Мецхал]]ахи [[Хьастмоаке]]хи зӀилбухехьа латт Фалхана гӀалаш {{таржам дац|[[Мехинчие]]}}. Кхаьла юхе массехк [[даьгӀе]] я: {{таржам дац|Тиелта, Велх цона, Дал-цонашкие, Механчие}}, кхыяраш. === Сахьата оаса === Фалхан, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == ГӀишлош == Фалхане XX бӀаьшаре я́лца 3 [[вӀов]]и, цхьа [[ингушская полубоевая башня|хьокхи]], 12 [[гӀалгӀай гӀалаш|гӀалеи]] хиннай. Цул совгӀа [[Ингушские святилища и храмы|текъамаш ду моттигаш]] а хиннай — {{таржам дац|Мят селаш, Ашп коаг, Герг-Аргие, Моцхарашкие}}{{sfn|Сулейманов|1978|с=}}. [[Ингушская архитектура|Кхаьлера архитектурах]] го йиш я [[гӀалгӀай гӀалаш]] ха-зама мел йода йоттача хана малагӀа хувцадалар хиннад. ГӀалаш хиларал совгӀа кхаьле иштта [[маьждиг]] а хиннад. Вай ханага кхаьча латташ 12 [[гӀалгӀай маьлхара кашамаши Ӏимараши|маьлхара каши Ӏимари]] да, уж къаьстта дукха хиннад. Цхьадараш дохадаьд, вожаш чура, цIераш етташ, доагадаьд. Доккха туржаI да Фалхана тIакхаьчар а, кхьича гIалгIай мел йолча Лоамарча юрташта санна{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. == Тархьар == Оаламаша хьадувцачох, кхала йиллар Ферхаст яхаш вола къонахи, цун къо воӀи хиннав. Маца йиллай ховш деце а, Фалхан шира лоархӀ XII—XIII бӀаьшерашка ехк из. Кхала юллача хана цун доазув Гӏам яхаш цӀи хиннача сагах хьадаьннача ГӀаманаькъан кара хиннад, цудухьа цига Ӏоха хала хиннад. Уж ГӀаманаькъан чӀоагӀа къизеи бирсеи низ болаши нах хиннаб, Фалханерча наха а, кхыча кхаьлашка ба́харашта а чӀоагӀа зе-зулам деш. Ба́ха хайша́, цхьа ха а яьнначул тӀехьагӀа, Фалханера нах чӀоагӀбенначул тӀехьагӀа ГӀамнаькъанца тӀом а баь, уж дӀабоабаьб цар{{sfn|Дзарахова|2016|с=26}}. Фалхане баьхараш [[фаьппий шахьар]]а́ юкъе болхаш хиннаб{{sfn|Дзарахова|2016|с=26}}. XIX бӀаьшу долалуш Фалхане 30 ков хиннад, цхьабакъда цу бӀаьшера шоллагӀдола дакъа доладеннача хана денз кхаьлера нах [[гӀалгӀай лоамара арабовлар|Ӏоарабувла болабеннаб шаьрача Ӏоховшаш]], цудухьа бӀаьшу чакхдалалехь 22 дезал мара цу бусаш йисай кхала. Фалханера арабаьннараш Ӏохайшаб [[ЖӀайрахой-Юрт]]еи, [[Шолхи|Шолхеи]], [[Керда Редант|Кердача Редантеи]], [[ГӀалгӀай-Юрт]]еи, [[Ангушт]]еи, [[Буро]] тӀеи. Фалхане тӀеххьара баьха хинна нах 1944-ча шера саькура 23-ча дийнахьа [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|деррига къам мехках доаккхача хана]] арабаьхаб. Сибарера цӀабехкачул тӀехьагӀа цига баьха хинна нах юха шоай баьхачча Ӏохайшийтабац{{sfn|Дзарахова|2016|с=23}}. Фалханоша муӀех, топпарах, тӀехкех, дахча тайп-тайпара хӀамаш еш хиннай, [[Ӏадсаькх]]аш а царца ювзаенна хӀамаш а яьй. КӀадаш дика деш хиннад. Тайп-тайпара [[мӀа доаха моттиг]]аш хинна Фалхане: [[саьнгал]]и, [[жанси]]и доаккхаш, цӀаста, аьшка, цинк, охра доаккхаш{{sfn|Дзарахова|2016|с=26}}. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} == Инфраструктура == ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Фалхане<ref>{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-guli/selo-birgi/ |title=Карта села Бирги сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-02-22 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200132/https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-guli/selo-birgi/ |deadlink=no }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья | автор = [[Леймиев Лаьча]] | заглавие = Мецхал Фалханеи | издание = [[СелаӀад]] | год = 1996 | номер = 1 | страницы = 11 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F5LFB1V%2FrXzxwf8PcwQv1bYGWdcsQOXSATLBO6wqOP9U%3D&name=Села1ад%201996г.%20№1.pdf | accessdate = 2026-06-28 }} * {{книга | автор = Агиров Т. А. | заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям | язык = ru | место = М. | издательство = «Перо» | год = 2021 | страниц = 416 | isbn = 978-5-00189-087-4 | ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга | автор = Дзарахова З. М. | ссылка часть = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27310112 | часть = О горном селении Фалхан (полевые этнографические материалы) | заглавие = [[Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] | nodot = | язык = ru | ответственный = | место = [[Магас]] | издательство = | год = 2016 | издание = | том = | страницы = 22—29 | страниц = 8 | isbn = | doi = | ref = Дзарахова }} * {{книга | автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А.С.]] |часть = 2 |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии |место = Грозный |год = 1978 |страницы = 7—17 |ref = Сулейманов }} == ТӀатовжамаш == {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] 43btps6cs438qoi9h9qu1ydij7hff4h 74648 74646 2026-06-27T23:57:07Z Тоадархо 5207 74648 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = Фалхан | оригинальное название = | изображение = Vadimrazumov copter - Falhan.jpg | описание изображения = Фалханера гӀалаш | герб = | флаг = | lat_deg = 42.82586 | lon_deg = 44.7097 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Ляжги | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Ляжги{{!}}Лаьжг | C в регион = слева | глава = | дата основания = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Фалхан | тс }} | год переписи = {{ Население | Фалхан| г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = бусалба | этнохороним = | часовой пояс = | почтовый индекс = 386430 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 26205815005 | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = | описание флага = }} '''Фалхан''', '''Фалхане'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Фалхан}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[кхала]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. Административни лоархӀаш хилча Фалхан ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала укх кхаьлах «Фалхан»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=41}}, е «Фалхане» оал{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. Из цӀи мишта хьахиннай яхача хаттара тайп-тайпара жопаш лу Iилманхоша. Халкъо йоахачох, [[Фалхане]] «фала ха» яхача тӀара доагӀа, Мецхал «меца ха» яхача шин дешах доагӀаш санна{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. Хетарах, фала яхар фара аьнна хиннад «беркате, хайра» аьнна маӀан долаш{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}, е «кортамукъа, маьрша» аьнна долаш{{sfn|Сулейманов|1978|с=}} Эрсий меттала «Фалхан» яха цӀи лелаю<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Фалхан статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ляжги]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Фалхан ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[пхьа]]» е «[[кхала]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] улл Фалхан. Фалхан улла моттиг я [[ЖӀайрахой чӀож]]е [[ЦӀейлоам]]ан босе. [[Мецхал]]ахи [[Хьастмоаке]]хи зӀилбухехьа латт Фалхана гӀалаш {{таржам дац|[[Мехинчие]]}}. Кхаьла юхе массехк [[даьгӀе]] я: {{таржам дац|Тиелта, Велх цона, Дал-цонашкие, Механчие}}, кхыяраш. === Сахьата оаса === Фалхан, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == ГӀишлош == Фалхане XX бӀаьшаре я́лца 3 [[вӀов]]и, цхьа [[ингушская полубоевая башня|хьокхи]], 12 [[гӀалгӀай гӀалаш|гӀалеи]] хиннай. Цул совгӀа [[Ингушские святилища и храмы|текъамаш ду моттигаш]] а хиннай — Маьт-Селаш, {{таржам дац|Ашп коаг, Герг-Аргие}}, Моцхарашке́{{sfn|Сулейманов|1978|с=}}. [[Ингушская архитектура|Кхаьлера архитектурах]] го йиш я [[гӀалгӀай гӀалаш]] ха-зама мел йода йоттача хана малагӀа хувцадалар хиннад. ГӀалаш хиларал совгӀа кхаьле иштта [[маьждиг]] а хиннад. Вай ханага кхаьча латташ 12 [[гӀалгӀай маьлхара кашамаши Ӏимараши|маьлхара каши Ӏимари]] да, уж къаьстта дукха хиннад. Цхьадараш дохадаьд, вожаш чура, цIераш етташ, доагадаьд. Доккха туржаI да Фалхана тIакхаьчар а, кхьича гIалгIай мел йолча Лоамарча юрташта санна{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. == Тархьар == Оаламаша хьадувцачох, кхала йиллар Ферхаст яхаш вола къонахи, цун къо воӀи хиннав. Маца йиллай ховш деце а, Фалхан шира лоархӀ XII—XIII бӀаьшерашка ехк из. Кхала юллача хана цун доазув Гӏам яхаш цӀи хиннача сагах хьадаьннача ГӀаманаькъан кара хиннад, цудухьа цига Ӏоха хала хиннад. Уж ГӀаманаькъан чӀоагӀа къизеи бирсеи низ болаши нах хиннаб, Фалханерча наха а, кхыча кхаьлашка ба́харашта а чӀоагӀа зе-зулам деш. Ба́ха хайша́, цхьа ха а яьнначул тӀехьагӀа, Фалханера нах чӀоагӀбенначул тӀехьагӀа ГӀамнаькъанца тӀом а баь, уж дӀабоабаьб цар{{sfn|Дзарахова|2016|с=26}}. Фалхане баьхараш [[фаьппий шахьар]]а́ юкъе болхаш хиннаб{{sfn|Дзарахова|2016|с=26}}. XIX бӀаьшу долалуш Фалхане 30 ков хиннад, цхьабакъда цу бӀаьшера шоллагӀдола дакъа доладеннача хана денз кхаьлера нах [[гӀалгӀай лоамара арабовлар|Ӏоарабувла болабеннаб шаьрача Ӏоховшаш]], цудухьа бӀаьшу чакхдалалехь 22 дезал мара цу бусаш йисай кхала. Фалханера арабаьннараш Ӏохайшаб [[ЖӀайрахой-Юрт]]еи, [[Шолхи|Шолхеи]], [[Керда Редант|Кердача Редантеи]], [[ГӀалгӀай-Юрт]]еи, [[Ангушт]]еи, [[Буро]] тӀеи. Фалхане тӀеххьара баьха хинна нах 1944-ча шера саькура 23-ча дийнахьа [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|деррига къам мехках доаккхача хана]] арабаьхаб. Сибарера цӀабехкачул тӀехьагӀа цига баьха хинна нах юха шоай баьхачча Ӏохайшийтабац{{sfn|Дзарахова|2016|с=23}}. Фалханоша муӀех, топпарах, тӀехкех, дахча тайп-тайпара хӀамаш еш хиннай, [[Ӏадсаькх]]аш а царца ювзаенна хӀамаш а яьй. КӀадаш дика деш хиннад. Тайп-тайпара [[мӀа доаха моттиг]]аш хинна Фалхане: [[саьнгал]]и, [[жанси]]и доаккхаш, цӀаста, аьшка, цинк, охра доаккхаш{{sfn|Дзарахова|2016|с=26}}. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} == Инфраструктура == ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Фалхане<ref>{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-guli/selo-birgi/ |title=Карта села Бирги сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-02-22 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200132/https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-guli/selo-birgi/ |deadlink=no }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья | автор = [[Леймиев Лаьча]] | заглавие = Мецхал Фалханеи | издание = [[СелаӀад]] | год = 1996 | номер = 1 | страницы = 11 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F5LFB1V%2FrXzxwf8PcwQv1bYGWdcsQOXSATLBO6wqOP9U%3D&name=Села1ад%201996г.%20№1.pdf | accessdate = 2026-06-28 }} * {{книга | автор = Агиров Т. А. | заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям | язык = ru | место = М. | издательство = «Перо» | год = 2021 | страниц = 416 | isbn = 978-5-00189-087-4 | ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга | автор = Дзарахова З. М. | ссылка часть = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27310112 | часть = О горном селении Фалхан (полевые этнографические материалы) | заглавие = [[Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] | nodot = | язык = ru | ответственный = | место = [[Магас]] | издательство = | год = 2016 | издание = | том = | страницы = 22—29 | страниц = 8 | isbn = | doi = | ref = Дзарахова }} * {{книга | автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А.С.]] |часть = 2 |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии |место = Грозный |год = 1978 |страницы = 7—17 |ref = Сулейманов }} == ТӀатовжамаш == {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] i8nws4i1l88lno4gjml78df83ufrshy ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019) 0 16728 74624 72069 2026-06-27T15:08:05Z Тоадархо 5207 /* Хьалхе */ 74624 wikitext text/x-wiki {{Гражданский конфликт |заголовок = ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019) |часть = |изображение = Мехка рузба.jpg |описание = Митингашка вӀашагӀкхийтта даь рузба — «Мехка рузба» |дата = 2018-ча шера [[ардара бетта 4]]-ча денгара [[оагӀой бетта 6]]-ча денга кхаччалцеи,<br>[[2019]]-ча шера [[маьтсела 26]]-гӀеи, [[маьтсела 27|27]]-гӀеи деноши |место = {{флагификация:Россия}}, {{флагификация:Ингушетия}} |координаты = |причины = ГӀалгӀайчен мехкдас [[Евкуранаькъан Баматгире Ювназбик]]а Нохчичен мехкадаьца [[Рамзан Кадыров|КъадиргӀар Рамзанаца]] барт а барца ГӀалгӀай Мехка лаьтташ Нохчий мехка́ дӀадалар |цели = 1. [[Евкуранаькъан Ювназ|Ювназбика́и]] [[Рамзан Кадыров|Рамзана́и]] юкъера барт чакх ца балийта кхадж тесса́ча [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]а депутатий гала́цар ''(2018-гӀа шу)''<br>2. Баь барт бохабари, ГӀалгӀачен лаьтташ Нохчичена дӀадалар дехкари ''(2018-гӀа шу)''<br>3. Евкуранаькъан Ювназбик [[ГӀалгӀайчен мехкда]]ь даржах ваккхар ''(2019-гӀа шу)'' |методы = ара яь митингаш |результат = Баь барт бохабаьбац. ГӀалгӀайчен Шолжа шахьара да́къа Нохчичена дӀаденна. Евкуранаькъан Ювназбик шийна йилла́ча ханал хьалха ГӀалгӀайчен мехкдаь даржа тӀара дӀавахав. |сторона1 = {{флаг Ингушетии}} БӀорахоех бола бокъо йоахараш |сторона2 = {{флаг Ингушетии}} [[Правительство Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Доалче]]<br>{{флаг Чечни}} [[Правительство Чечни|Нохчий мехка Доалче]]<br>{{флаг России}} [[Правительство Российской Федерации|Эрсечен Доалче]] |сторона3 = |ключевыефигуры1 = [[Ужахьанаькъан Мусай Малсаг|Ужахьанаькъан Малсаг]]<br>[[БӀарахой Ӏусмана Ахьмад-Хьажа|БӀарахой Ахьмад-Хьажа]], <br>[[Чемурзиев Барах Ахметович|Чемарзанаькъан БӀарха]]<br>[[Погоров Ахмед Сараждинович|Пхьагоранаькъан Сараждина Ахьмад]]<br>[[Малсаганаькъан Аслана Муса|Малсаганаькъан Муса]]<br>[[Саутиева, Зарифа Мухарбековна|Совтенаькъан Мухарбика Зарифа]] |ключевыефигуры2 = [[Евкуров, Юнус-Бек Баматгиреевич|Евкуранаькъан Ювназбик]]<br>[[Кадыров, Рамзан Ахматович|КъадиргӀар Рамзан]] |ключевыефигуры3 = |сколько1 = |сколько2 = |сколько3 = |потери1 = |потери2 = |потери3 = |потери_название = |заметки = }} '''ГӀалгӀайчера митингаш''' ({{lang-ru|Протесты в Ингушетии}}) — Ӏаьдало баьча бартах раьза ца хилар гойташ хинна [[Магас]]е массайтта эзар саго дакъа лоацаш яь духьалений акташ. Раьза цахилара бахьан хиннад 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен мехкдас [[Евкуранаькъан Баматгире Ювназбик]]а Нохчичен мехкадаьца [[Рамзан Кадыров|КъадиргӀар Рамзанаца]] барт а баь, [[Народное Собрание Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо]] из чакхбалийтарца ГӀалгӀайченна эшам а хулаш Нохчий мехкаца лаьтташ дӀа-хьа далар. Митинг йолаенна хиннай 2018-ча шера ардара бетта 4-ча дийнахьа, ха юллаш еш яц аьнна дӀакхайка а яь<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/av/media-45753708 |title=Ингушетия взбунтовалась: народ протестует против новой границы с Чечнёй |date=2018-10-04 |access-date=2018-10-10 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010105346/https://www.bbc.com/russian/av/media-45753708 |url-status=live }}</ref>. Митинга пхелагӀча дийнахьа Ӏаьдало митинг ардара бетта 15-ча денга кхаччалца дӀаяхьа могаяьй<ref>{{Cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/29531599.html |title=Протестующие в Магасе перешли на новую, согласованную с властями площадку |date=2018-10-08 |access-date=2018-10-11 |archive-date=2018-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214444/https://www.currenttime.tv/a/29531599.html |url-status=live }}</ref>. Дийнахьа а буса а хинна хьалхара митинг 2018-ча шера ардара бетта 18-ча денгара 31-ча денга кхаччалца юхасоцаяь, юкъ яьккхай. ШоллагӀа митинг хиннай 2018-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа — ГӀалгӀай Мехка́и Нохчий мехка́и юкъе административни доазув оттадарах бола барт Россе Федераце Конституцеца вӀашкабоагӀий тахка аьнна Евкуранаькъан Ювназбика [[Конституционный Суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхеле]] бахийта́ча хоаттамга хьожача дийнахьа<ref name="автоссылка3">{{Cite news |title=В Назрани начался митинг противников соглашения о границе с Чечнёй |url=https://www.interfax.ru/russia/639575 |work=Interfax.ru |date=2018-11-27 |accessdate=2018-12-04 |language=ru |archivedate=2018-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204095933/https://www.interfax.ru/russia/639575 }}</ref>. Биъ бутт юкъ а яьккха, 2019-ча шера [[маьтсела 26]]-ча, 27-ча дийнахьа Магасе керда митинг яь хиннай<ref name=":0">{{cite news|first= |last= |authorlink= |title= Жители Ингушетии снова вышли на митинг против власти|url= https://www.bbc.com/russian/news-47702974|work= |publisher= BBC. Русская служба|date= |accessdate= 2019-03-26|archivedate= 2019-03-27|archiveurl= https://web.archive.org/web/20190327011511/https://www.bbc.com/russian/news-47702974}}</ref>. == Хьалхе == 2018-ча шера маьцхали бутт чакх боаллача хана ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча юкъарлон органезацешкара хабар дена хиннад Нохчашцарча доазонна йисте ГӀалгӀай лаьтташка наькъаш дехкаш белхаш деш латтилга. Е ГӀалгӀайчен Ӏаьдалга а, е «[[Аьрзи (заповедник)|Аьрзи]]» заповедника хьалха латтарашка а хаьтта хӀама а доацаш [[Форта]]анна йисте беш хиннаб болх нохчий наькъий организацеша уллув герзе бола нах а болаш. КъадиргӀар Рамзана пресс-секретарь волча КаримовгӀар Альве цу хана хабар дир уж балхаш нохчий доазонна тӀа деш латт аьнна а, тоабеш латта никъ нохчий тӀема хана бохабаь а хинна, хӀанз шинна Мехкарча на́ха́ пайдане хургболаш меттаоттабеш латт аьнна а. Амма бакъда, гӀалгӀай викалаш цига ӀотӀабаьхкача, Ӏалама хьал хийцалга бӀаргагорал совгӀа [[АьрштӀе]]нна йисте ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа ши км гаьна чу а баьнна Нохчичен Ӏаьдал МВД ДПС пост оттае гӀерталга дайнад царна. КӀира даьннача гӀолла ГӀалгӀай Мехка ба́хараш чӀоагӀа раьза боацаш хиннаб гӀалгӀай доазон тӀа деш дола балхаш совца ца дарал совгӀа кхы а кӀоаргагӀа болхлой хьачубовларах — доазон тӀара ГӀалгӀашкахь 15 км гаьна чукхаьча́ хиннаб уж. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|30em}} == ТӀатовжамаш == * {{публикация|книга |автор = Gabriella Gricius |часть = Border Dispute Between Chechnya And Ingushetia Threatens Regional Stability |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://globalsecurityreview.com/border-dispute-chechnya-ingushetia-regional-stability/ |заглавие = «Global Security Review» |ссылка = https://globalsecurityreview.com/about/ |вид = [[:en:Global Security Review|интернет-СМИ]] |ответственный = Joshua Ball |место = |год = 2019 |issn = 2573-4350 |ref = Gabriella Gricius }} * {{статья |автор = BBC: Русская служба |заглавие = Ингушетия, протесты: хронология событий |ссылка = https://www.bbc.com/russian/av/media-45739677 |год = 2018 |месяц = 10 |число = 04 |язык = ru |ref = BBC: Русская служба |archiveurl = |archivedate = }} * {{публикация|книга |автор = Илья Азар |часть = Как в Ингушетии подавили объединивший республику протест против передачи территории Чечне |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://novayagazeta.ru/articles/2020/04/09/84780-ustroili-nam-pokazatelnuyu-porku |заглавие = «Новая газета» |ссылка = https://novayagazeta.ru |вид = [[Новая газета|интернет-СМИ]] |ответственный = гл. ред. [[Муратов, Дмитрий Андреевич|Д. А. Муратов]] |место = М. |год = 2020 |издание = |ref = Азар }} * {{cite web 2 |url = https://www.caucasianknot.net/articles/326282/ |author = «Кавказский Узел» |authorlink = Кавказский узел |title = Протесты в Ингушетии: хроника передела границы с Чечнёй |archiveurl = |archivedate = |lang = ru |showlang = на русском языке |responsible = учред. ООО «МЕМО» (с 2008), гл. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]]; свид. Эл № ФС 77-31048 от 25.01.2008, выдано [[Роскомнадзор]]ом |website = Caucasianknot.Net |websiteurl = https://www.caucasianknot.net/ |type = Интернет-СМИ |date = 2018-09-26 |accessdate = 2022-09-18 |description = учрежд. Междунар. обществом «[[Мемориал (организация)|Мемориал]]» в 2001 |ref = КУ: Протесты в Ингушетии }} * {{публикация|книга |часть = Неравноценный обмен Ингушетии с Чечнёй: анализ картографов |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/326396/ |заглавие = «Кавказский Узел» |ссылка = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/AboutCaucasianKnot |вид = [[Кавказский Узел|интернет-СМИ]] |ответственный = учред. ООО «МЕМО» (с 2008), гл. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]] |место = М. |год = 2018 |издание = свид. Эл № ФС 77-31048 от 25.01.2008, выдано [[Роскомнадзор]]ом |примечание = (учрежд. Междунар. обществом «[[Мемориал (организация)|Мемориал]]» в 2001) |ref = Кавказский Узел: анализ картографов }} * {{статья |автор = Junzhi Zheng |заглавие = Ingouchie-Tchétchénie : l’accord de la discorde |ссылка = https://orientxxi.info/magazine/ingouchie-tchetchenie-l-accord-de-la-discorde,2807 |язык = fr |издание = Orient XXI |тип = journal |год = 2018 |месяц = 12 |число = 13 |ref = Junzhi Zheng }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20250420100013/http://orientxxi.info/magazine/ingouchie-tchetchenie-l-accord-de-la-discorde,2807 |date=2025-04-20 }} [[ОагӀат:Протеста акцеш Эрсече]] [[ОагӀат:2018-ча шера протеста акцеш]] [[ОагӀат:2019-ча шера протеста акцеш]] [[ОагӀат:2018 шера ардара бутт Эрсече]] [[ОагӀат:2018 шу ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:Магас]] [[ОагӀат:2019 шу ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:Политически кризисаш Эрсече]] [[ОагӀат:КъадиргӀар Рамзана урхал]] 3kg0w607vs0ild2e6u9caioathch31g 74626 74624 2026-06-27T15:19:43Z Тоадархо 5207 /* Хьалхе */ 74626 wikitext text/x-wiki {{Гражданский конфликт |заголовок = ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019) |часть = |изображение = Мехка рузба.jpg |описание = Митингашка вӀашагӀкхийтта даь рузба — «Мехка рузба» |дата = 2018-ча шера [[ардара бетта 4]]-ча денгара [[оагӀой бетта 6]]-ча денга кхаччалцеи,<br>[[2019]]-ча шера [[маьтсела 26]]-гӀеи, [[маьтсела 27|27]]-гӀеи деноши |место = {{флагификация:Россия}}, {{флагификация:Ингушетия}} |координаты = |причины = ГӀалгӀайчен мехкдас [[Евкуранаькъан Баматгире Ювназбик]]а Нохчичен мехкадаьца [[Рамзан Кадыров|КъадиргӀар Рамзанаца]] барт а барца ГӀалгӀай Мехка лаьтташ Нохчий мехка́ дӀадалар |цели = 1. [[Евкуранаькъан Ювназ|Ювназбика́и]] [[Рамзан Кадыров|Рамзана́и]] юкъера барт чакх ца балийта кхадж тесса́ча [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]а депутатий гала́цар ''(2018-гӀа шу)''<br>2. Баь барт бохабари, ГӀалгӀачен лаьтташ Нохчичена дӀадалар дехкари ''(2018-гӀа шу)''<br>3. Евкуранаькъан Ювназбик [[ГӀалгӀайчен мехкда]]ь даржах ваккхар ''(2019-гӀа шу)'' |методы = ара яь митингаш |результат = Баь барт бохабаьбац. ГӀалгӀайчен Шолжа шахьара да́къа Нохчичена дӀаденна. Евкуранаькъан Ювназбик шийна йилла́ча ханал хьалха ГӀалгӀайчен мехкдаь даржа тӀара дӀавахав. |сторона1 = {{флаг Ингушетии}} БӀорахоех бола бокъо йоахараш |сторона2 = {{флаг Ингушетии}} [[Правительство Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Доалче]]<br>{{флаг Чечни}} [[Правительство Чечни|Нохчий мехка Доалче]]<br>{{флаг России}} [[Правительство Российской Федерации|Эрсечен Доалче]] |сторона3 = |ключевыефигуры1 = [[Ужахьанаькъан Мусай Малсаг|Ужахьанаькъан Малсаг]]<br>[[БӀарахой Ӏусмана Ахьмад-Хьажа|БӀарахой Ахьмад-Хьажа]], <br>[[Чемурзиев Барах Ахметович|Чемарзанаькъан БӀарха]]<br>[[Погоров Ахмед Сараждинович|Пхьагоранаькъан Сараждина Ахьмад]]<br>[[Малсаганаькъан Аслана Муса|Малсаганаькъан Муса]]<br>[[Саутиева, Зарифа Мухарбековна|Совтенаькъан Мухарбика Зарифа]] |ключевыефигуры2 = [[Евкуров, Юнус-Бек Баматгиреевич|Евкуранаькъан Ювназбик]]<br>[[Кадыров, Рамзан Ахматович|КъадиргӀар Рамзан]] |ключевыефигуры3 = |сколько1 = |сколько2 = |сколько3 = |потери1 = |потери2 = |потери3 = |потери_название = |заметки = }} '''ГӀалгӀайчера митингаш''' ({{lang-ru|Протесты в Ингушетии}}) — Ӏаьдало баьча бартах раьза ца хилар гойташ хинна [[Магас]]е массайтта эзар саго дакъа лоацаш яь духьалений акташ. Раьза цахилара бахьан хиннад 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен мехкдас [[Евкуранаькъан Баматгире Ювназбик]]а Нохчичен мехкадаьца [[Рамзан Кадыров|КъадиргӀар Рамзанаца]] барт а баь, [[Народное Собрание Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо]] из чакхбалийтарца ГӀалгӀайченна эшам а хулаш Нохчий мехкаца лаьтташ дӀа-хьа далар. Митинг йолаенна хиннай 2018-ча шера ардара бетта 4-ча дийнахьа, ха юллаш еш яц аьнна дӀакхайка а яь<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/av/media-45753708 |title=Ингушетия взбунтовалась: народ протестует против новой границы с Чечнёй |date=2018-10-04 |access-date=2018-10-10 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010105346/https://www.bbc.com/russian/av/media-45753708 |url-status=live }}</ref>. Митинга пхелагӀча дийнахьа Ӏаьдало митинг ардара бетта 15-ча денга кхаччалца дӀаяхьа могаяьй<ref>{{Cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/29531599.html |title=Протестующие в Магасе перешли на новую, согласованную с властями площадку |date=2018-10-08 |access-date=2018-10-11 |archive-date=2018-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214444/https://www.currenttime.tv/a/29531599.html |url-status=live }}</ref>. Дийнахьа а буса а хинна хьалхара митинг 2018-ча шера ардара бетта 18-ча денгара 31-ча денга кхаччалца юхасоцаяь, юкъ яьккхай. ШоллагӀа митинг хиннай 2018-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа — ГӀалгӀай Мехка́и Нохчий мехка́и юкъе административни доазув оттадарах бола барт Россе Федераце Конституцеца вӀашкабоагӀий тахка аьнна Евкуранаькъан Ювназбика [[Конституционный Суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхеле]] бахийта́ча хоаттамга хьожача дийнахьа<ref name="автоссылка3">{{Cite news |title=В Назрани начался митинг противников соглашения о границе с Чечнёй |url=https://www.interfax.ru/russia/639575 |work=Interfax.ru |date=2018-11-27 |accessdate=2018-12-04 |language=ru |archivedate=2018-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204095933/https://www.interfax.ru/russia/639575 }}</ref>. Биъ бутт юкъ а яьккха, 2019-ча шера [[маьтсела 26]]-ча, 27-ча дийнахьа Магасе керда митинг яь хиннай<ref name=":0">{{cite news|first= |last= |authorlink= |title= Жители Ингушетии снова вышли на митинг против власти|url= https://www.bbc.com/russian/news-47702974|work= |publisher= BBC. Русская служба|date= |accessdate= 2019-03-26|archivedate= 2019-03-27|archiveurl= https://web.archive.org/web/20190327011511/https://www.bbc.com/russian/news-47702974}}</ref>. == Хьалхе == 2018-ча шера маьцхали бутт чакх боаллача хана ГӀалгӀай Мехка цхьаццайолча юкъарлон органезацешкара хабар дена хиннад Нохчашцарча доазонна йисте ГӀалгӀай лаьтташка наькъаш дехкаш белхаш деш латтилга. Е ГӀалгӀайчен Ӏаьдалга а, е «[[Аьрзи (заповедник)|Аьрзи]]» заповедника хьалха латтарашка а хаьтта хӀама а доацаш [[Форта]]анна йисте беш хиннаб болх нохчий наькъий организацеша уллув герзе бола нах а болаш. КъадиргӀар Рамзана пресс-секретарь волча КаримовгӀар Альве цу хана хабар дир уж балхаш нохчий доазонна тӀа деш латт аьнна а, тоабеш латта никъ нохчий тӀема хана бохабаь а хинна, хӀанз шинна Мехкарча на́ха́ пайдане хургболаш меттаоттабеш латт аьнна а. Амма бакъда, гӀалгӀай викалаш цига ӀотӀабаьхкача, Ӏалама хьал хийцалга бӀаргагорал совгӀа [[АьрштӀе]]нна йисте ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа ши км гаьна чу а баьнна Нохчичен Ӏаьдал МВД ДПС пост оттае гӀерталга дайнад царна. КӀира даьннача гӀолла ГӀалгӀай Мехка ба́хараш чӀоагӀа раьза боацаш хиннаб гӀалгӀай доазон тӀа деш дола балхаш совца ца дарал совгӀа кхы а кӀоаргагӀа болхлой хьачубовларах — доазон тӀара ГӀалгӀашкахь 15 км гаьна чукхаьча́ хиннаб уж. == Барт язбар == [[Файл:Matovnikov, Yevkurov, Kadyrov (2018-09-26) (2).jpg|270px|мини|справа|Магасе барт язбар, [[Кадыров, Рамзан Ахматович|Кадыров Рамзан]], [[Евкуров, Юнус-Бек Баматгиреевич|Евкуранаькъан Ювназ-Бек]], [[Матовников, Александр Анатольевич|Матовников Александр]], 2018-ча шера тов бетта 26-гӀа ди]] Тов бетта 26-ча дийнахьа ГӀалгӀайченнеи Нохчийченнеи юкъе доазув оттадарах бола барт язбеча дийнахьа Шолжа-Пхье 50 гарга саг вӀашагӀкхийтта хиннав, Магасе бӀаьнел совгӀа саг хиннав. Пхьешка долха наькъаш бетонах яьча блокашца дӀакъайла хиннад, Росгваре колонна Ӏочуэза хиннай, цул совгӀа протеста акци йолча хана Магасеи Наьсареи интернетацара бувзам Ӏохоадабаь хиннаб. Цхьабакъда арабаьнна раьза боаца нах хиннаболашше мехкдаьша барт язбир<ref name="автоссылка6" /><ref name="автоссылка1" />. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар|30em}} == ТӀатовжамаш == * {{публикация|книга |автор = Gabriella Gricius |часть = Border Dispute Between Chechnya And Ingushetia Threatens Regional Stability |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://globalsecurityreview.com/border-dispute-chechnya-ingushetia-regional-stability/ |заглавие = «Global Security Review» |ссылка = https://globalsecurityreview.com/about/ |вид = [[:en:Global Security Review|интернет-СМИ]] |ответственный = Joshua Ball |место = |год = 2019 |issn = 2573-4350 |ref = Gabriella Gricius }} * {{статья |автор = BBC: Русская служба |заглавие = Ингушетия, протесты: хронология событий |ссылка = https://www.bbc.com/russian/av/media-45739677 |год = 2018 |месяц = 10 |число = 04 |язык = ru |ref = BBC: Русская служба |archiveurl = |archivedate = }} * {{публикация|книга |автор = Илья Азар |часть = Как в Ингушетии подавили объединивший республику протест против передачи территории Чечне |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://novayagazeta.ru/articles/2020/04/09/84780-ustroili-nam-pokazatelnuyu-porku |заглавие = «Новая газета» |ссылка = https://novayagazeta.ru |вид = [[Новая газета|интернет-СМИ]] |ответственный = гл. ред. [[Муратов, Дмитрий Андреевич|Д. А. Муратов]] |место = М. |год = 2020 |издание = |ref = Азар }} * {{cite web 2 |url = https://www.caucasianknot.net/articles/326282/ |author = «Кавказский Узел» |authorlink = Кавказский узел |title = Протесты в Ингушетии: хроника передела границы с Чечнёй |archiveurl = |archivedate = |lang = ru |showlang = на русском языке |responsible = учред. ООО «МЕМО» (с 2008), гл. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]]; свид. Эл № ФС 77-31048 от 25.01.2008, выдано [[Роскомнадзор]]ом |website = Caucasianknot.Net |websiteurl = https://www.caucasianknot.net/ |type = Интернет-СМИ |date = 2018-09-26 |accessdate = 2022-09-18 |description = учрежд. Междунар. обществом «[[Мемориал (организация)|Мемориал]]» в 2001 |ref = КУ: Протесты в Ингушетии }} * {{публикация|книга |часть = Неравноценный обмен Ингушетии с Чечнёй: анализ картографов |часть вид = [[Статья (жанр журналистики)|ст.]] |часть ссылка = https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/326396/ |заглавие = «Кавказский Узел» |ссылка = http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/AboutCaucasianKnot |вид = [[Кавказский Узел|интернет-СМИ]] |ответственный = учред. ООО «МЕМО» (с 2008), гл. ред. [[Шведов, Григорий Сергеевич|Г. С. Шведов]] |место = М. |год = 2018 |издание = свид. Эл № ФС 77-31048 от 25.01.2008, выдано [[Роскомнадзор]]ом |примечание = (учрежд. Междунар. обществом «[[Мемориал (организация)|Мемориал]]» в 2001) |ref = Кавказский Узел: анализ картографов }} * {{статья |автор = Junzhi Zheng |заглавие = Ingouchie-Tchétchénie : l’accord de la discorde |ссылка = https://orientxxi.info/magazine/ingouchie-tchetchenie-l-accord-de-la-discorde,2807 |язык = fr |издание = Orient XXI |тип = journal |год = 2018 |месяц = 12 |число = 13 |ref = Junzhi Zheng }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20250420100013/http://orientxxi.info/magazine/ingouchie-tchetchenie-l-accord-de-la-discorde,2807 |date=2025-04-20 }} [[ОагӀат:Протеста акцеш Эрсече]] [[ОагӀат:2018-ча шера протеста акцеш]] [[ОагӀат:2019-ча шера протеста акцеш]] [[ОагӀат:2018 шера ардара бутт Эрсече]] [[ОагӀат:2018 шу ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:Магас]] [[ОагӀат:2019 шу ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:Политически кризисаш Эрсече]] [[ОагӀат:КъадиргӀар Рамзана урхал]] pi16zdqbfdvnceuvbq73i5hmullgz1c Ставрополера йист 0 17666 74672 72863 2026-06-28T07:08:00Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74672 wikitext text/x-wiki {{←|Ставрополье}} {{Субъект РФ-А | Ингушское название = Ставропола край | Другое название = Ставрополье | Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|ГӀинбухен-Кавказера федеральни округ]] * [[Северо-Кавказский экономический район|ГӀинбухен-Кавказера экономикай шахьар]] | Тип = Край | Тип столицы = Административни юкъ | Включает = | Столица = [[Ставрополь]] | Крупные города = [[Ставрополь]], [[Пятигорск]], [[Кисловодск]], [[Невинномысск]], [[Ессентуки]] | Глава = [[Владимиров, Владимир Владимирович|Владимир Владимиров]] | Название главы = [[Губернатор Ставропольского края|Губернатор]] | Глава3 = [[Великдань, Николай Тимофеевич|Николай Великдань]] | Название главы3 = [[Дума Ставропольского края|Думан]] тхьамада | Код субъекта = 26 | Место по ВРП = 31-гӀа | Население = {{ Население | Ставропольский край | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ставропольский край | г }} | Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ставропольский край}}-й | Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ставропольский край}} | Национальный состав = | Конфессиональный состав = | Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ставропольский край|фс}} | Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ставропольский край}}-й | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Телефонный код = | Интернет-домен = | Сайт = | Награды = {{Орден Ленина|тип=регион|1958}}<ref name="автоссылка3">[http://nozdr.ru/data/media/biblio/enc/bse/БСЭ,%203-е%20изд,%20(1969-1981)%2030%20томов/БСЭ%20т.24%20(1976)%20кн.1.%20Собаки%20-Струна.pdf "Ставропольский край" в Большой Советской Энциклопедии] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20230502043555/http://nozdr.ru/data/media/biblio/enc/bse/%D0%91%D0%A1%D0%AD%2C%203-%D0%B5%20%D0%B8%D0%B7%D0%B4%2C%20%281969-1981%29%2030%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2/%D0%91%D0%A1%D0%AD%20%D1%82.24%20%281976%29%20%D0%BA%D0%BD.1.%20%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%20-%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0.pdf |date=2023-05-02 }} В 1958 году Ставропольский край награждён орденом Ленина за выдающиеся успехи, достигнутые трудящимися края в увеличении производства зерна и других продуктов сельского хозяйства</ref> | До = Северо-Кавказский край }} [[Файл:Stavropol Krai Map in Russian.png|300px|thumb|Ставропола края карта]] '''Ставрополаера йист''' (({{lang-ru|Ставропо́льский край}}, официальни доацаш — ''Ставропо́лье'') — [[субъект Российской Федерации|Россе Федераце субъект]], [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни округа]] юкъейоагӀа, иштта [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикан шахьара]] юкъе а<ref name="БРЭ-ТОМ-31">{{БРЭ |статья=Ставропольский край |id=4162171 |автор=М. Н. Петрушина и др. |том=31 |страницы=138—146 |год=2016}}</ref>. [[Административный центр|Административни юкъ]] [[Ставрополь]] я. Ставрополерча йиста ди хӀара шера дезду тов бетта кхоалагӀча шоатта дийнахьа<ref>{{cite web|title=Постановление губернатора Ставропольского края от 8 апреля 1999 года № 208 «О Дне Ставропольского края»|url=http://docs.cntd.ru/document/461502004|website=Электронный фонд правовой и нормативно-технической документации|access-date=2018-10-21|archive-date=2018-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232459/http://docs.cntd.ru/document/461502004|deadlink=no}}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == {{Навигация |Портал = Ставропольский край }} * {{cite web|title=Официальный сайт Губернатора Ставропольского края|url=http://www.gubernator.stavkray.ru|accessdate=2016-06-13}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151116144624/http://www.gubernator.stavkray.ru/ |date=2015-11-16 }} * {{cite web|title=Сайт Думы Ставропольского края|url=http://www.dumask.ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20151027034408/http://www.dumask.ru/ |date=2015-10-27 }} * {{cite web|title=Информационный портал органов государственной власти Ставропольского края|url=https://stavregion.ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20231220050503/https://stavregion.ru/ |date=2023-12-20 }} * {{cite web|title=Газета «Ставропольская правда»|url=http://stapravda.ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20251223171842/https://www.stapravda.ru/ |date=2025-12-23 }} * {{cite web|title=Государственная телевизионная и радиовещательная компания «Ставрополье»|url=https://www.stavropolye.tv}} * {{cite web|title=Ставропольский край|url=http://skfo.gov.ru/skfo/content/sk|website=Официальный сайт полномочного представителя Президента России в СКФО|accessdate=2016-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628055857/http://skfo.gov.ru/skfo/content/sk/|archivedate=2016-06-28|deadlink=yes}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160628055857/http://skfo.gov.ru/skfo/content/sk/ |date=2016-06-28 }} * {{cite web|title=Ставропольский край|url=http://dmoztools.net/World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Ставропольский_край|website=DMOZ|lang=ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190808111545/http://dmoztools.net/World/Russian/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9/ |date=2019-08-08 }} * [http://www.stavarhiv.ru/deyatelnost/publikacii/zhenskoe-obrazovanie-v-stavropolskoj-gubernii.html Женское образование в Ставропольской губернии] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20250420042043/https://stavarhiv.ru/deyatelnost/publikacii/zhenskoe-obrazovanie-v-stavropolskoj-gubernii.html |date=2025-04-20 }} {{вс}} {{Ставропольский край}} {{Северо-Кавказский федеральный округ}} {{Субъекты Российской Федерации}} {{Кавказ}} [[ОагӀат:Ставрополера йист]] pa0n8cceyc3bmgsuhtpke7r8bl9hm08 Шолжа-Юрт 0 17746 74640 71484 2026-06-27T21:37:24Z Коазой Рашид 1210 74640 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = Шолжа-Юрт | оригинальное название = {{lang-os|Комгæрон}}, {{lang-ru|Комгарон}} | изображение = Товзан-Юртара полигон.jpeg | описание изображения = Шолжа-Юрта́ духьалара полигон | герб = | флаг = | lat_deg = 43.056779 | lon_deg = 44.867104 | CoordScale = 20000 | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = | район = Пригородный район | район в таблице = Пригородный район (Северная Осетия){{!}}ГӀалме | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Комгаронское сельское поселение | поселение в таблице = Комгаронское сельское поселение{{!}}Товзан-Юрт | в регион = сверху | в район = снизу | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Туаев Олег Владимирович | дата основания = | первое упоминание = 1920-гӀа шу | прежние имена = {{НП-ПН|1944|ЭгӀара Шолхии ЭгӀара Шолжа отари}} | статус с = | площадь = | климат = гӀаьххьа | высота центра НП = 730<ref>{{cite web|url=https://www.geonames.org/545855/komgaron.html|title=Комгарон}}</ref> | население = {{ Население | Комгарон | тс }} | год переписи = {{ Население | Комгарон | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Комгарон | ч }} / 52.99 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[православхой]] | этнохороним = шолжахой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = | телефонный код = 86738 | автомобильный код = 15 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Шолжа-Юрт''', '''Шиншолжъюкъ'''{{дехьавалар|цӀи}} ({{lang-os|Комгæрон}}, {{lang-ru|Комгарон}}, хьалхагӀа {{lang-ru2|Шолджи}}, тӀаккха {{lang-ru2|Пограничное}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[ГӀалме шахьар]]е ула [[гӀалгӀай]] [[юрт]]. 1973-ча шера [[Товзан-Юрт]]ах дӀатехай, таханарча дийнахь уж шиъ цхьа юрт лоархӀаш я, цунга хьежжа́ «[[Комгаронское сельское поселение|Юрта хьисапе моттиг Товзан-Юрт]]» яхача муниципальни кхоллама́ юкъе а йодаш, я Товзан-Юртах хиларах. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт ''Шолжа-Юрт''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} е ''Шиншолжъюкъ'' (Шин шолжа юкъе{{sfn|Куркиев|2002}}) яхаш я. [[Шолж]] хи тӀа улаш хиларах я цун ишта цӀи{{дехьавалар|географи}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Комгарон'' яхаш я, иштта меттагахь [[Товзан-Юрт]]ах хьакъоастаергйолаш ''Нижний Комгарон''{{sfn|Куркиев|2002}} е ''Комгарон-2''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} оалаш я. Хьалха гӀалгӀай меттала долчоа тара ''Шолжи''{{sfn|Куркиев|2002}} яхаш хиннай, тӀехьагӀа цига зовраш—тӀемахой кийчбеш йола [[туп]] йоалаш хинна хиларах ''Пограничное'' яхаш цӀи лелаеш хиннай. == Географи == Юрт улл [[ГӀалме шахьар]]а [[зӀилбухе]]н-[[малхбоале]]хьарча даькъе. Ши хий вӀашагӀ а кхеташ [[Шолж]] хьахулача метте Шолжа аьтта берда тӀа уллилга лоархӀ из. Малхбузехьа Юрта доазув да Шолжах КӀайхий кхетача моттига́ духьал дӀакхаччалца, цу хил дехьа [[Ахкий-Юрт]] я. Малхбоалехьа [[Товзан-Юрт]] ул, Шолжал дехьа зӀилбухехьа Къулбаседа Кавказерча РФ МВД чурча бӀун дешара [[центр|юкъарче]] я. Юрт ул шахьара юкъ йолча [[Шолхи|Шолхех]] 12 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, [[Буро]]х малхбоалехьа 18 км гаьнеи. == Тархьар == Шолжа отар 1920-ча шера диллад яхаш дувц{{sfn|Список нас. мест Ингушской АО|1926}}, цига нах Ӏохайша ха белггала ховш яц. Хьаховчох, 1926-ча шера хиннача хьалах [[ГӀалгӀай автономе округ]]а [[ГӀалме шахьар]]а (1925-ча шера Лоаман шахьара{{sfn|Статистика СКК|1925}}) [[Ахкий-Юрт]]а сельсовета́ юкъе йолаш хиннад отар{{sfn|Перепись|1926}}. [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|ГӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа]] 1944-ча шера ''ЭгӀара Шолхи отари'', ''ЭгӀара Шолжа отари'' ({{lang-ru|хутора Нижний Шолхи и Нижний Шолджи}}) [[ХӀирий АССР]]а лоаттаме дӀа а денна цхьа юрт хьа а еш вӀашагӀтеха хиннад ''Пограничное'' аьнна цӀи а йолаш, юрта погранучилища [[туп]]аш хилар бахьан долаш{{sfn|Патиев|2004}}. 1973-ча шера Шолжа-Юрт дӀа а яьккха [[Товзан-Юрт]]ах дӀате́ха́й. == Инфраструктура == Таханарча Шолжа-Юрта йоахк: * Юрта администраци * Товшхала цӀенош * Юкъера юкъара дешар тела ишкол == Бахархой == 1926-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох Шолжа-Юрта (Шолжа отаре) 21 ков хиннад 98 саг вахаш (50 маӀеи 48 кхали){{sfn|Перепись|1926}}, уж берригаш а гӀалгӀай хиннаб{{sfn|Статистика СКК|1925}}. Товзан-Юртах Шолжа-Юрт дӀате́ха́ хиларга хьежжа, къаьст-къаьста а доацаш, цхьана дӀаязбу цу юрташкара нах. Хьажа [[Товзан-Юрт#Бахархой|Товзан-Юрт, §Бахархой]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = |заглавие = Ономастикон Ингушетии |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |издание = Справочно-энциклопедическое издание |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{Книга |ссылка = https://books.google.com/books?id=mOpoAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5&hl=ru |автор = Якуб Патиев |заглавие = Ингуши: депортация, возвращение, реабилитация, 1944-2004 : документы, материалы, комментарии |год = 2004 |издательство = [[Сердало (газет)|Сердало]] |страниц = 626 |isbn = 978-5-94452-018-0 |archive-date = 2022-12-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221212132723/https://books.google.com/books?id=mOpoAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD+%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5&hl=ru | ref = Патиев }} * {{статья |автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] |заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии |ссылка = https://vk.com/wall-61694970_7971 |язык = ru |издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] |тип = журнал |год = 2002 |месяц = |число = |номер = 2 (20) |страницы = 102—108 |doi = |issn = |ref = Куркиев }} * {{Книга |ссылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/46192#mode/inspect/page/18/zoom/4 |автор = Н. П. ИнфоРост |заглавие = ГПИБ &#124; Список населённых мест Северо-Кавказского края. - (Материалы по статистике Северо-Кавказского края). |год = 1925 |место = [[Тана-тӀара-Ростов|Ростов н/Д]] |издательство = |страниц = 694 |isbn = |accessdate = 2020-11-11 |archive-date = 2019-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190720121916/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/46192#mode/inspect/page/18/zoom/4 |deadlink = no |ref = Статистика СКК }} * {{книга |ссылка = https://www.prlib.ru/item/451181 |заглавие = Список населённых мест Ингушской автономной области (Сост. по материалам Всесоюз. переписи 1926 г.) |место = Владикавказ |издательство = Ингуш. обл. стат. отд. |год = 1927 |страниц = 14 |archive-date = 2020-11-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201112231316/https://www.prlib.ru/item/451181 |ref = Список нас. мест Ингушской АО }} * {{книга |ссылка = https://vivaldi.dspl.ru/bx0000120/view/#page=2 |заглавие = Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю |accessdate = 2020-11-11 |archive-date = 2021-10-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211020051810/https://vivaldi.dspl.ru/bx0000120/view#page=2 |deadlink = no |ref = Перепись }} {{Пригородный район Северной Осетии}} {{Шолжа тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]] gmbevfaj3yzfrmfvglbej8gq6qrzzg6 ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей 0 17864 74664 72479 2026-06-28T02:25:49Z Тоадархо 5207 74664 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = ГӀалгӀай паччахьалкхен Малсаганаькъан Х. Т. цӀерагӀа мохктахкара музей |файл = ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктахкара музей.jpg |основан = 1972 |основатель = [[Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан]] |lat_dir = N|lat_deg = 42.8005|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 44.995|lon_min = |lon_sec = |region = RU-IN |CoordScale = 200000 |адрес = [[Россе Федераци]], [[ГӀалгӀайче]], [[Наьсаре]] |директор = Саганаькъан М. З. |проезд = |телефон = |открыт = |билет = |ссылка = }} '''Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей'''<ref> {{статья | автор = Коазой Нурдин | заглавие = Магас | издание = [[СелаӀад]]| год = 1996 | номер = 3 | страницы = 11 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FWf5IkP06KIv0vNNAfVabC9xdkkebdK2ZsoBHHGypFU0ttZFaefMolGeO8rPFUqU6q%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%201996г.%20№3.pdff | accessdate = 2026-06-28 }} </ref> ({{lang-ru|Ингушский государственный музей краеведения имени Т. Х. Мальсагова}}) — [[1972 шу|1972-ча шера]] Ӏойилла, [[1993 шу|1993-ча шера]] хӀанзарча дарже яьнна [[Наьсаре|Наьсарера]] [[товшхал]]а учреждени. == Тархьар == 1972-ча шера{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=209}} (кхыча хоамашта тӀагӀолла ― 1973-ча шера)<ref name="krinko">{{статья|автор=Кринко Е. Ф.|заглавие=Роль национальных музеев Северного Кавказа в сохранении культурного наследия региона|издание=Наследие веков|год=2016|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rol-natsionalnyh-muzeev-severnogo-kavkaza-v-sohranenii-kulturnogo-naslediya-regiona|страницы=26—27|номер=4 (8)}}</ref> Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана [[Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом|Сийлахь-Боккхача Даьхен ТӀема]] доакъашхошта хетаяь, ше гулдаьча хоамий ларда тӀа хьайийлай къаман музей<ref name="krinko" />. Экспонаташ гулъе волавеннав [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|Сибаре]] волча хана (1943—1957). ГӀалгӀай Мехка цӀавеначул тӀехьагӀа цо хӀара юрта чуувтташ вӀашагӀтехад каьхаташ<ref name="dzarakhova">{{статья |автор=Дзарахова З. М.-Т. |заглавие=Научно-просветительская деятельность музеев Ингушетии (1920—1992) |ссылка=https://ingnii.ru/wp-content/uploads/2015/12/kavkazovedenie.pdf#page=58 |язык=ru |издание=Материалы Международной научно-практической конференции «Актуальные проблемы кавказоведения в XXI веке», посвященной 165-летию Ч. Э. Ахриева |место=Назрань |год=2015 |страницы=58—60 |страница=59 |ref=Дзарахова }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240622210456/https://ingnii.ru/wp-content/uploads/2015/12/kavkazovedenie.pdf#page=58 |date=2024-06-22 }}</ref>. 1978-ча шера музея цӀи хийцай «Наьсарера тӀема а къахьегама а сийлен музей — Нохч-ГӀалгӀай мохктохкама музея филиал» аьнна<ref name="krinko" />. 1990-ча шера музея болх бе йолаеннай Ӏойиллачун цӀерагӀа, из венна ворхӀ шу даьнначул тӀехьагӀа. ГӀалгӀай Республика хьахинначул тӀехьагӀа 1993-ча шера бекарга бетта Наьсарен тӀемеи къахьегамеи музеях хьаяьй Малсаганаькъан Х. Т. цӀерагӀа ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей<ref name="krinko" />, этнографи а археологи а юкъейихьай цун балха́<ref name="dzarakhova" />. == Белгалонаш == Музея коллекцена юкъе я 40 эзар лораяра цхьоале, царех ах — керттера лорадара фонд я{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=209}}. Музеяра залаш: * ГӀалгӀай Мехка археологически оахкамашкара корадаьраш лорадара йола арехологе зал. Цу зале лораеш я 796—797 шерашка хьаяь йола Сулейма аьрзе хьисапе бӀалгӀа; 2013-ча шера цун шоллар хьаденнад Эрмитажа ГӀалгӀайчен мехкда Евкуранаькъан Юнусбека хьадехарца{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=209}}. * ГӀалгӀай къаман Ӏадаташ, вахар, пхьоал гойташ йола этнографе зал. Зале лорадеш да А. А. Артемьева «Навеки с Россией» яха сурт{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=210}}. * ГӀалгӀай шоллагӀча Дунен тӀема юкъе дакъа лоацаш хиларах тешал деш йола «Сийлахь-Боккха Даьхен ТӀом гӀалгӀай къаман вахаре» яха зал{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=210}}<ref name="dzarakhova" />. Музея филиалаш я: * Мужечера Серго Эржакинеза цӀерагӀа йола музей{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=210—211}} * [[Фуртовг]]ера [[Ӏоахаранаькъан СаӀида ГӀапур|Ӏоахаранаькъан ГӀапура]] цӀеноех яь музей{{sfn|Абдуганиев et al.|2022|с=211}}. == Кулгалхой == * 1972—1983: Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухан * 1983—1985: М. Зангенаькъан * 1985—1990: М. Гадаборшанаькъан * 1990—{{н.в.}}: М. З. Саганаькъан == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья |автор = Абдуганиев Н. Н., Аргасцева С. А., Болдырев Ю. Ф., Сагов М. З., Разаков В. Х., Чекалина Н. Е. |заглавие = Ингушский музей краеведения в системе ценностей и традиций народа |ссылка = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=50117416 |язык = ru |ответственный = |издание = 30 лет Республике Ингушетия: Исторические вехи и перспективы развития |тип = Материалы международной научно-практической конференции |место = Магас |год = 2022 |номер = |страницы = 207—212 |ref = Абдуганиев et al. }} * {{статья |автор = Дзуматова З. Р. |заглавие = Деятельность Ингушского научно-исследовательского института краеведения и Музея (по материалам газеты «Сердало») |ссылка = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=54518868 |язык = ru |издание = Роль государственной политики в создании Ингушской письменности : к 100-летию ингушской письменности и газеты «Сердало» |тип = материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием) |место = Магас |год = 2023 |страницы = 24—30 |ref = Дзуматова }} == ТӀатовжамаш == * {{official||музея}} {{ГӀалгӀайчен музеяш}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен музеяш]] 74082yb4btxwb8rdgigcgaarcb2jmg5 МацагӀате 0 17956 74655 72073 2026-06-28T01:35:19Z Тоадархо 5207 74655 wikitext text/x-wiki {{НП-Грузия |статус = Пхье |русское название = МацагӀате |оригинальное название = {{lang-ka|მცხეთა}}, {{lang-ru|Мцхета}} |изображение = Mtskheta (2011)..jpg |файл ширина = 350px |описание файла = МацагӀатен тархьара юкъа сурт, 2011-ча шера Ӏа |герб = Mcxetis_gerbi.jpg |флаг = Flag_of_Mtskheta_Municipality.svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 43 |lon_sec = |вид региона = Йист |регион = Мцхета-Мтианети |регион в таблице = МацагӀатен лоаме |вид района = Муниципалитет |район = Мцхетский муниципалитет |район в таблице = Мцхетский муниципалитет{{!}}МацагӀатен |вид общины = |община = |община в таблице = |вид главы = Пхьеда |глава = [[Капанадзе, Георгий]] |дата основания = V век до н. э. |первое упоминание = |прежние имена = {{НП-ПН|1936|Мцхет}}<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm |title = Географические названия Республики Грузия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111025195527/http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm |archivedate = 2011-10-25 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20111025195527/http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm |date=2011-10-25 }}</ref> |статус с = 1956 год |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 460 |климат = |население = 7940<ref name="აღწერა 2014">{{cite web |url = http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2152&lang=geo |title = მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014 |date = 2014-11 |publisher = საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური |accessdate = 2016-09-06 |archive-date = 2018-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180701164945/http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2152&lang=geo |deadlink = no }}</ref> |год переписи = 2014 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[гуржий]] 96,5 %<br>[[эрсий]] 0,8 % |конфессиональный состав = Православхой ди 98,36 % |этнохороним = |часовой пояс = +4 |DST = |телефонный код = 32 |почтовый индекс = 3300 |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://mtskhetamunicipality.ge/ |язык сайта = ka |язык сайта 2 = en }} '''МацагӀате''', е '''МецхитӀе''' ({{lang-ka|მცხეთა}}, {{lang-ru|Мцхета}}) — [[Гуржехье|Гуржехьара]] [[пхье]]. [[МацагӀатен лоаме]] яхача [[Административно-территориальное деление Грузии|йиста]] административни юкъ я. [[Тиблис]]ах гӀинбухехьа массехк километр гаьна улл [[Арагва|Арагахини]] [[Кура|Курахини]] ши хи вӀашагӀкхе́тача. Гуржехьен эггара къаьнагӀча пхьенех я, вай замал хьалха V бӀаьшера йилла. == ЦӀи == Гуржий «მცხეთა» (мцхета) яха цӀи йоагӀа [[Мушки]] [[племя|фунагара]] ([[Месхетинцы|Месхий]], [[Мосхи|Мосхий]])<ref>{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/makingofgeorgian0000suny|автор=Suny, Ronald Grigor|заглавие=The making of the Georgian nation|год=1994|издательство=Indiana University Press|страницы=[https://archive.org/details/makingofgeorgian0000suny/page/11 11]|isbn=0-253-35579-6}}</ref>. МацагӀате яхар «Месхий лаьтта» яхилга да<ref>{{Книга|ссылка=|автор=Rayfield, Donald|заглавие=Edge of empires : a history of Georgia|страницы=12|isbn=1-78914-059-5}}</ref>. ГӀалгӀай меттала пхьенах ''МацагӀате'' е ''МецхитӀе'' оал<ref>https://zilaxar.com/dudarovy-osetiny/</ref>, шоллагӀчоа отталуш йола этимологи я «мец» (дизанза дола) + «[[хий]]» + тӀе ([[топоформант]]). == Тархьар == Ширача гуржий тархьара Ӏадато хьаяхачох, пхье йилла́р оаламашка вувца [[Мцхетос]] ва [[Картлос]]а воӀ. [[Файл:Gamsakhurdia street, Mtskheta. (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|thumb|left|[[Светицховели]] а гуш хьатӀабаььккха МацагӀатен цхьа урам]] <!-- Испанский автор XIX века [[Ван Хален, Хуан|Хуан Ван-Хален]], побывавший в этих местах, говоря о Мцхете, отмечал, что один из ближайших потомков [[Ной|Ноя]], именно [[Мешех|Мосох]], основатель города, избрал его своею столицей. Город отстоит на пятьдесят лиг от [[Арарат]]а — горы, к которой пристал после [[Всемирный потоп|потопа]] [[Ной|Ноев ковчег]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Van_Galen_2/frametext1.htm|title=Хуан Ван-Гален. «Два года в России» Глава IX. Кавказский переход. стр 380|author=|website=www.vostlit.info|date=|accessdate=2020-06-04|deadlink=no}}</ref>. -->Оахкамаш дарца МацагӀате уллача моттиге нах ба́хар вай за́мал хьалха [[II тысячелетие до н. э.|II эзаршерегара]] денз долга дехк<ref name="Tsetskhladze">{{статья|jstor=24668190|автор=Gocha R. Tsetskhladze|заглавие=ANCIENT WEST AND EAST: MTSKHETA, CAPITAL OF CAUCASIAN IBERIA|год=2006|издание=Mediterranean Archaeology|том=19/20|страницы=75–107|issn=1030-8482|archivedate=2021-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924163947/https://www.jstor.org/stable/24668190}}</ref>. [[Бронзовый век|Боарза заман]] (вай замал хьалха I-гӀа эзаршу) дуккхача кашамех-Ӏемарех хьахов МацагӀате цу хана тӀехьа лоадам бола [[пхьа]] хинна хилар. Вай замал хьалха VI—V бӀаьшера Малхбоалера Гуржехье цхьанкхеташ моттиг хиннай, Ибери (Картли) аьнна йовзаш а йолаш, цхьаццадола гуржий фунаш кхалха а кхолхаш. Цу фунех эггара лоадам болашагӀа хиннар да [[Малая Азия|ЗӀамигача Азера]] хинна [[мосхи]] яхар ([[Месхетинцы|месхий]]). Картле юккъерча даькъе шоай пхьанаш йийхкай цар юххера хургйола Ибере нанагӀала а йогӀаш — МацагӀате (месхий пхье)<ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/historicaldictio0000mika|автор=Alexander Mikaberidze|заглавие=Historical dictionary of Georgia|год=2007|место=Lanham, Md.|издательство=Scarecrow Press|страниц=|isbn=978-0-8108-5580-9}}</ref>. Тептарашка дувц [[Иберия (царство)|Ибери (Картли)]] а цун на́нагӀа́ла а [[Александр Македонский|Македонерча Искандара]] вай за́мал хьалха IV-ча бӀаьшера хьаяьккха́ хиннилга [[Азон|Азо]] МацагӀате паччахьал де дӀа а отташ. Пхье цо еттай Гаци, Гаима яха [[дотув|дото]] [[бӀалгӀа]]ш. Цхьа ха яьлча Азо вохаваьв МацагӀатерча эздий цӀен тӀарча хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]], из вай замал хьалха 284/83-ча шера паччахьал де хайннав [[Фарнавазиды|Фарнавазидий]] династи а юллаш<ref name="Tsetskhladze" />. МацагӀатера бӀаргагуш болча гувна тӀа Фарнаваза егӀай [[луна|бетта]] даьла яьча [[Армази (мифология)|Армазе]] бӀалгӀа, къаьна динаш ӀотоӀа а ца деш керда цхьа ди беннаб цо гуржашта. Вахтанг Горгасали воӀ волча [[Дачи (царь Картли)|Дачи]] паччахьо ший даь васкетагӀа VI-гӀа бӀаьшу долалуча хана нанагӀала МацагӀатера [[Каьлаке]] Ӏочуйихьай, лораеш аттагӀа хиларах<ref name="Tsetskhladze" />. Цудухьа МацагӀате ба́хараш кӀезиг а луш Каьлаке ба́хара бе́ба болабеннаб [[Файл:Caucasus by Granberg - VGD 054.jpg|слева|мини|Пхье йистера тӀий]] [[Файл:Mccheta, Klasztor Samtawro Panorama. 2017.jpg|мини|Монастырь Самтавро, XI-гӀа бӀаьшу]] XIX-ча бӀаьшерга кхаччалца дукхагӀа мел бола Гуржий паччахьаш тадж техкаш а белча дӀабехкаш а моттиг хиннай МацагӀате. [[Россе импери|Россе импере]] йолча хана административно [[Тифлисская губерния|Каьлакен губерне]] [[Душетский уезд|Душете уезда]] юкъе хиннай из. 1956-ча шера тов бетта 26-ча дийнахь МацагӀатен пхье хьисапе юрт яхача статусера пхье яха статус еннай сентября 1956 года<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 24 (866), 1956 г.</ref>. == Товшхала тӀехьале == МацагӀате йоахк дукха шира чӀоагӀаленаш а, маьлхара кашамаш а, тайп-тайпара шира [[киназ]]аш а. Йоккхача МацагӀатен къаьнара [[квартал (градостроительство)|кураш]]: Саркине, Цицамури, Накулбакеви, Карсани, Мухатгверди, Калоубани-Кодмани.[[Файл:Mtskheta mountains.jpg|thumb|center|1000px|<center>Джвари монастыраи МацагӀатенна гонахьарча лоамани Супача Нинай монастыра чура даьккха сурт</center>]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = |url = http://geo.holiday/goroda-gruzii/mcheta |title = Туристический путеводитель по Мцхета |lang = |website = geo.holiday |date = |accessdate = 2020-06-04 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190703064605/https://geo.holiday/goroda-gruzii/mcheta |date=2019-07-03 }} * {{cite web|author = |url = http://www.travelgeorgia.ru/117/ |title = Мцхета, описание |lang = ru |website = www.travelgeorgia.ru |date = |accessdate = 2020-06-04 |deadlink = no}} * {{cite web|author = |url = http://georoute.ge/Mtskheta |title = Достопримечательности Мцхета |lang = |website = georoute.ge |date = |accessdate = 2020-06-04 |deadlink = no}} == Литература == * Джанберидзе Н., Мачабели К. '''[[Тбилиси]]. Мцхета.''' — М., Искусство, 1981. 256 с. (Серия «[[Архитектурно-художественные памятники городов СССР]]»). {{Города Грузии}} {{Муниципалитеты Грузии}} {{Мцхетский муниципалитет}} {{Всемирное наследие в Грузии}} {{внешние ссылки}} [[ОагӀат:МацагӀате| ]] [[ОагӀат:Гуржехьен пхьеш]] [[ОагӀат:Гуржехьен хинна нанагӀалаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай никъ]] [[ОагӀат:ЖӀаргахой дина супа пхьеш]] 0kwwhzj9hze0706w9zlddicba4ygsek 74657 74655 2026-06-28T01:36:52Z Тоадархо 5207 ЦӀера цхьаькха гӀалгӀай эрш 74657 wikitext text/x-wiki {{НП-Грузия |статус = Пхье |русское название = МацагӀате |оригинальное название = {{lang-ka|მცხეთა}}, {{lang-ru|Мцхета}} |изображение = Mtskheta (2011)..jpg |файл ширина = 350px |описание файла = МацагӀатен тархьара юкъа сурт, 2011-ча шера Ӏа |герб = Mcxetis_gerbi.jpg |флаг = Flag_of_Mtskheta_Municipality.svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 43 |lon_sec = |вид региона = Йист |регион = Мцхета-Мтианети |регион в таблице = МацагӀатен лоаме |вид района = Муниципалитет |район = Мцхетский муниципалитет |район в таблице = Мцхетский муниципалитет{{!}}МацагӀатен |вид общины = |община = |община в таблице = |вид главы = Пхьеда |глава = [[Капанадзе, Георгий]] |дата основания = V век до н. э. |первое упоминание = |прежние имена = {{НП-ПН|1936|Мцхет}}<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm |title = Географические названия Республики Грузия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111025195527/http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm |archivedate = 2011-10-25 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20111025195527/http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm |date=2011-10-25 }}</ref> |статус с = 1956 год |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 460 |климат = |население = 7940<ref name="აღწერა 2014">{{cite web |url = http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2152&lang=geo |title = მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014 |date = 2014-11 |publisher = საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური |accessdate = 2016-09-06 |archive-date = 2018-07-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180701164945/http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2152&lang=geo |deadlink = no }}</ref> |год переписи = 2014 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[гуржий]] 96,5 %<br>[[эрсий]] 0,8 % |конфессиональный состав = Православхой ди 98,36 % |этнохороним = |часовой пояс = +4 |DST = |телефонный код = 32 |почтовый индекс = 3300 |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://mtskhetamunicipality.ge/ |язык сайта = ka |язык сайта 2 = en }} '''МацагӀате''', е '''МецхитӀе''' ({{lang-ka|მცხეთა}}, {{lang-ru|Мцхета}}) — [[Гуржехье|Гуржехьара]] [[пхье]]. [[МацагӀатен лоаме]] яхача [[Административно-территориальное деление Грузии|йиста]] административни юкъ я. [[Тиблис]]ах гӀинбухехьа массехк километр гаьна улл [[Арагва|Арагахини]] [[Кура|Курахини]] ши хи вӀашагӀкхе́тача. Гуржехьен эггара къаьнагӀча пхьенех я, вай замал хьалха V бӀаьшера йилла. == ЦӀи == Гуржий «მცხეთა» (мцхета) яха цӀи йоагӀа [[Мушки]] [[племя|фунагара]] ([[Месхетинцы|Месхий]], [[Мосхи|Мосхий]])<ref>{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/makingofgeorgian0000suny|автор=Suny, Ronald Grigor|заглавие=The making of the Georgian nation|год=1994|издательство=Indiana University Press|страницы=[https://archive.org/details/makingofgeorgian0000suny/page/11 11]|isbn=0-253-35579-6}}</ref>. МацагӀате яхар «Месхий лаьтта» яхилга да<ref>{{Книга|ссылка=|автор=Rayfield, Donald|заглавие=Edge of empires : a history of Georgia|страницы=12|isbn=1-78914-059-5}}</ref>. ГӀалгӀай меттала пхьенах ''МацагӀате'' е ''МецхитӀе'' оал<ref>https://zilaxar.com/dudarovy-osetiny/</ref>, шоллагӀчоа отталуш йола [[этимологи]] я «меца» (визанза) + «[[хий]]» + «тӀе» ([[топоформант]]). == Тархьар == Ширача гуржий тархьара Ӏадато хьаяхачох, пхье йилла́р оаламашка вувца [[Мцхетос]] ва [[Картлос]]а воӀ. [[Файл:Gamsakhurdia street, Mtskheta. (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|thumb|left|[[Светицховели]] а гуш хьатӀабаььккха МацагӀатен цхьа урам]] <!-- Испанский автор XIX века [[Ван Хален, Хуан|Хуан Ван-Хален]], побывавший в этих местах, говоря о Мцхете, отмечал, что один из ближайших потомков [[Ной|Ноя]], именно [[Мешех|Мосох]], основатель города, избрал его своею столицей. Город отстоит на пятьдесят лиг от [[Арарат]]а — горы, к которой пристал после [[Всемирный потоп|потопа]] [[Ной|Ноев ковчег]]<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Van_Galen_2/frametext1.htm|title=Хуан Ван-Гален. «Два года в России» Глава IX. Кавказский переход. стр 380|author=|website=www.vostlit.info|date=|accessdate=2020-06-04|deadlink=no}}</ref>. -->Оахкамаш дарца МацагӀате уллача моттиге нах ба́хар вай за́мал хьалха [[II тысячелетие до н. э.|II эзаршерегара]] денз долга дехк<ref name="Tsetskhladze">{{статья|jstor=24668190|автор=Gocha R. Tsetskhladze|заглавие=ANCIENT WEST AND EAST: MTSKHETA, CAPITAL OF CAUCASIAN IBERIA|год=2006|издание=Mediterranean Archaeology|том=19/20|страницы=75–107|issn=1030-8482|archivedate=2021-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924163947/https://www.jstor.org/stable/24668190}}</ref>. [[Бронзовый век|Боарза заман]] (вай замал хьалха I-гӀа эзаршу) дуккхача кашамех-Ӏемарех хьахов МацагӀате цу хана тӀехьа лоадам бола [[пхьа]] хинна хилар. Вай замал хьалха VI—V бӀаьшера Малхбоалера Гуржехье цхьанкхеташ моттиг хиннай, Ибери (Картли) аьнна йовзаш а йолаш, цхьаццадола гуржий фунаш кхалха а кхолхаш. Цу фунех эггара лоадам болашагӀа хиннар да [[Малая Азия|ЗӀамигача Азера]] хинна [[мосхи]] яхар ([[Месхетинцы|месхий]]). Картле юккъерча даькъе шоай пхьанаш йийхкай цар юххера хургйола Ибере нанагӀала а йогӀаш — МацагӀате (месхий пхье)<ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/historicaldictio0000mika|автор=Alexander Mikaberidze|заглавие=Historical dictionary of Georgia|год=2007|место=Lanham, Md.|издательство=Scarecrow Press|страниц=|isbn=978-0-8108-5580-9}}</ref>. Тептарашка дувц [[Иберия (царство)|Ибери (Картли)]] а цун на́нагӀа́ла а [[Александр Македонский|Македонерча Искандара]] вай за́мал хьалха IV-ча бӀаьшера хьаяьккха́ хиннилга [[Азон|Азо]] МацагӀате паччахьал де дӀа а отташ. Пхье цо еттай Гаци, Гаима яха [[дотув|дото]] [[бӀалгӀа]]ш. Цхьа ха яьлча Азо вохаваьв МацагӀатерча эздий цӀен тӀарча хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]], из вай замал хьалха 284/83-ча шера паччахьал де хайннав [[Фарнавазиды|Фарнавазидий]] династи а юллаш<ref name="Tsetskhladze" />. МацагӀатера бӀаргагуш болча гувна тӀа Фарнаваза егӀай [[луна|бетта]] даьла яьча [[Армази (мифология)|Армазе]] бӀалгӀа, къаьна динаш ӀотоӀа а ца деш керда цхьа ди беннаб цо гуржашта. Вахтанг Горгасали воӀ волча [[Дачи (царь Картли)|Дачи]] паччахьо ший даь васкетагӀа VI-гӀа бӀаьшу долалуча хана нанагӀала МацагӀатера [[Каьлаке]] Ӏочуйихьай, лораеш аттагӀа хиларах<ref name="Tsetskhladze" />. Цудухьа МацагӀате ба́хараш кӀезиг а луш Каьлаке ба́хара бе́ба болабеннаб [[Файл:Caucasus by Granberg - VGD 054.jpg|слева|мини|Пхье йистера тӀий]] [[Файл:Mccheta, Klasztor Samtawro Panorama. 2017.jpg|мини|Монастырь Самтавро, XI-гӀа бӀаьшу]] XIX-ча бӀаьшерга кхаччалца дукхагӀа мел бола Гуржий паччахьаш тадж техкаш а белча дӀабехкаш а моттиг хиннай МацагӀате. [[Россе импери|Россе импере]] йолча хана административно [[Тифлисская губерния|Каьлакен губерне]] [[Душетский уезд|Душете уезда]] юкъе хиннай из. 1956-ча шера тов бетта 26-ча дийнахь МацагӀатен пхье хьисапе юрт яхача статусера пхье яха статус еннай сентября 1956 года<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 24 (866), 1956 г.</ref>. == Товшхала тӀехьале == МацагӀате йоахк дукха шира чӀоагӀаленаш а, маьлхара кашамаш а, тайп-тайпара шира [[киназ]]аш а. Йоккхача МацагӀатен къаьнара [[квартал (градостроительство)|кураш]]: Саркине, Цицамури, Накулбакеви, Карсани, Мухатгверди, Калоубани-Кодмани.[[Файл:Mtskheta mountains.jpg|thumb|center|1000px|<center>Джвари монастыраи МацагӀатенна гонахьарча лоамани Супача Нинай монастыра чура даьккха сурт</center>]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{cite web |author = |url = http://geo.holiday/goroda-gruzii/mcheta |title = Туристический путеводитель по Мцхета |lang = |website = geo.holiday |date = |accessdate = 2020-06-04 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190703064605/https://geo.holiday/goroda-gruzii/mcheta |date=2019-07-03 }} * {{cite web|author = |url = http://www.travelgeorgia.ru/117/ |title = Мцхета, описание |lang = ru |website = www.travelgeorgia.ru |date = |accessdate = 2020-06-04 |deadlink = no}} * {{cite web|author = |url = http://georoute.ge/Mtskheta |title = Достопримечательности Мцхета |lang = |website = georoute.ge |date = |accessdate = 2020-06-04 |deadlink = no}} == Литература == * Джанберидзе Н., Мачабели К. '''[[Тбилиси]]. Мцхета.''' — М., Искусство, 1981. 256 с. (Серия «[[Архитектурно-художественные памятники городов СССР]]»). {{Города Грузии}} {{Муниципалитеты Грузии}} {{Мцхетский муниципалитет}} {{Всемирное наследие в Грузии}} {{внешние ссылки}} [[ОагӀат:МацагӀате| ]] [[ОагӀат:Гуржехьен пхьеш]] [[ОагӀат:Гуржехьен хинна нанагӀалаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай никъ]] [[ОагӀат:ЖӀаргахой дина супа пхьеш]] egj3e8kwi5k2lzbq9kw2bb2flweiqpn Мецхал 0 18005 74645 73948 2026-06-27T23:40:23Z Тоадархо 5207 74645 wikitext text/x-wiki {{Историческая область |Статус = тархьара пхьа / кхаьлл |Географический регион = [[Даькъасте]] |Название = Мецхал |Оригинальное название = |Иллюстрирование = Мецхал 2.jpg |Подпись к иллюстрации = Мецхалера йохаяьча хьале<br>йола гӀап-гӀалаш |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = |Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]] |Население = [[Мецхалой]], хӀанз саг вахац |Площадь = |В составе = |Включает = |Карта региона = |Государство-1 = |Герб-1 = |Годы-1 = |Викисклад = }} {{НП+Россия | статус = село | русское название = Мецхал | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 42.8268 | lon_deg = 44.73837 | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Ляжги | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Ляжг{{!}}Ляжг | C в регион = слева | глава = | дата основания = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 1480 | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = бусалба | этнохороним = | часовой пояс = | почтовый индекс = 386430 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = | описание флага = }} '''Мецхал''' ({{lang-ru|Мецхал}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош йохаяьча хьале я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]]{{Дехьавалар|Тархьар}}. Мецхал улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб [[Мецхалой]]{{Дехьавалар|Тархьар}}. Административни лоархӀаш хилча Мецхал ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Мецхал» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}. Эрсий меттала а иштта «Мецхал» язду<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=40}}{{sfn|Агиров|2021|с=45}}. Мецхал яха цӀи мишта хьахиннай яхача хаттара тайп-тайпара жопаш лу Iилманхоша. Халкъо йоахачох, Мецхал «меца ха» яхача шин дешах хьахинна цIи я ([[Фалхане]] «фала ха» яхачарех мо). Иштта [[мерцхилг]] (мецхальг) яхача дешаца а ювз цӀи{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Мецхал статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ляжги]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Мецхал ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е Мецхалой лоама́ кӀал улл Мецхал{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. [[ЖӀайрах]]агара гӀинбухен-малхбоалехьа 6 километр гаьна улл из. Мецхала́ гоннахьа яда пхьанаш я: [[Хьастмоаке]], [[Фалхан]], [[Гаракх]]. === Сахьата оаса === Мецхал, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == Тархьар == Мецхал йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац{{sfn|Чахкиев|2003|с=10}}. [[Мецхалой шахьар]]а юкъ хиннай из ший хана дика лораш хиларца цӀихеза а йолаш{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. [[Файл:Мецхал, 1903 год.jpg|мини|слева|Мецхал, 1903 шу]] 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|мецхалой мехках баьхаб]] кхаьле мел йола гӀала хьал а лелхийташ{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=40}}. Дукхаза лелхийтай уж советий хана{{sfn|Леймиев|1996|с=11}}. [[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш массехк гӀишло я укхаза, хӀанз йохаяьча хьале йолаш: 2 [[вӀов]] а, 13 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а. Цхьацца вӀов а, массехк гӀала а юкъелоацаш, царех ши [[гӀап-гӀалаш]] хьа а еш, царна гоннахьа [[гӀап]]аш лаьттай{{sfn|Чахкиев|2003|с=40}}. Иштта, Мецхале 4 [[маьлхара каша]] а хиннад, 1 къубба а, 1 ерда а, хӀанз дохадаь латт. Мецхалера [[Мецхалой]] тайпа хьадаьннад. Царех ба [[Тоачанаькъан]], [[Котанаькъан]]. XX бӀаьшера 20-гӀа шераш долалуш гӀалгӀай хьалхара хинна вола [[суртанча]] [[Доврбиканаькъан Албаста ГӀаза-Махьмад|Доврбиканаькъан ГӀаза-Махьмад]] ГӀалгӀай Мехка тайп-тайпарча юрташкара [[истинг]]аш а, царна тӀара [[гӀарчо]]ш а, тохкаши, дӀаяздеши, цар сурташ дехкаши лийнав. Ишта хьахиннад цӀихеза дола, Ӏилмангахьа геттара лоадам бола кулгайоазув «[[Ghalghaj gharchož]]». Цу альбома тӀарча гӀарчоехи цаӀ да Мецхале цхьан истинга тӀара хьатӀадаьккха{{sfn|Ghalghaj gharchož|1924}}. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: А. П. Круглов, Н. Ф. Уствольская, Д. Ю. Чахкиев{{sfn|Чахкиев|2003|с=10}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=45}}. == Бахархой == {{Население| Мецхал }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья | автор = [[Леймиев Лаьча]] | заглавие = Мецхал Фалханеи | издание = [[СелаӀад]] | год = 1996 | номер = 1 | страницы = 11 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F5LFB1V%2FrXzxwf8PcwQv1bYGWdcsQOXSATLBO6wqOP9U%3D&name=Села1ад%201996г.%20№1.pdf | accessdate = 2026-06-28 }} * {{публикация|книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills) |издание = 2-е изд., испр. и доп |место = М. |издательство = Издательство «Перо» |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-455-1 |ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Назрань |издательство = Министерство культуры Республики Ингушетия |год = 2003 |том = I |страниц = 144 + илл. |тираж = 2000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Нальчик |издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года» |год = 2009 |том = II |страниц = 122 |тираж = 1000 |ref = Чахкиев }} * {{книга |автор = |заглавие = Ghalghaj gharchož ''(Ингушские орнаменты)'' |язык = inh |место = Б. м. |год = 1924 |издание = [[рукопись]], илл. альбом |страниц = 67 |ref = Ghalghaj gharchož }} {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] r55l464zeymdoptmg0czd7zf6umhjeq Хаматхананаькъан 0 18486 74650 74260 2026-06-28T00:38:01Z Тоадархо 5207 74650 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ |Название = Хаматхананаькъан |Самоназвание = {{lang-ru|Хаматхановы}} |Иллюстрирование = Дарьяльское ущелье возле станции. 1837г.jpg |Подпись к иллюстрации = Хаматхананаькъан баьха [[Бий-Ков]] [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтова]] сурта тӀа |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[вайнахи|Вайнах]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Тайпа = [[ЖӀайрахой]] |Письменность = [[кириллица]] ларде латта [[гӀалгӀай йоазув]] |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[чуранаькъан|чуранаькъанца]] |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[ЖӀайрах]], [[Пхьамат]], [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]]; <br>[[ХӀирийче]]: [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]], [[КиржатӀе|КиржатӀа]]; |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[ЖӀайрах]], [[Пхьамат]], [[Бий-Ков]] }} '''Хаматха́нанаькъа́н''' ({{lang-ru|Хамахатхановы}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[жӀайрахой]] тайпан бола [[тайпан никъ|никъ]]. Хаматхананаькъан хьабаьннаб [[Кистий чӀож]]е [[ЖӀайрахой чӀож]] чуйо́дача уллача [[ЖӀайрах]]ара{{дехьавалар|овла}}. Цул совгӀа хаматхананаькъан баьха́ча моттигех я [[Пхьамат]] а, таханарча [[ХӀирийче]]н доазон тӀа нийслуш дола [[Бий-Ков]]и [[Темин-Ков]]и{{дехьавалар|дӀахьаховшар}}. [[Вошал]] да [[чуранаькъан]]ца{{дехьавалар|овла}}. == Тархьар == === Овла === Хаматхананаькъан ба цкъарчоа шахьар а хиннача, таханарча дийнахьа тайпа а долча [[жӀайрахой|жӀайрахоех]]. Цу тайпан чухьанахьа а болаш царна кхоачарагӀа болаш уж вошал долаш ба [[чуранаькъан]]ца. Хаматхананаькъан, чуранаькъан мо, шоаш ЖӀарахьмат яхача къонахчох хьабаьннилга лоархӀ. Иштта Чури цун воша Хаматхани баьхача [[Дишний|Дишнера]] йиший воӀ хиннав яхаш вувц ДжӀайрахолг яхаш. Хьаяхачох, ше ваха ховргволаш сатийна мух боаца моттиг лехаш хиннав из, ший наьн-вежарий болча кхаьчача из моттиг кор а яь цига хайнав из ва́ха. ДжӀайрахолгах боагӀилга лоархӀ [[боранаькъан]]и, [[Ӏоахаранаькъан]]и, [[лаьнанаькъан]]и. Иштта кхыдола [[оалам]]аш а да цар шоай овланца хоттаденна (хьажа [[ЖӀайрах#цӀи, йиллар|ЖӀайрах §цӀи, йиллар]])<ref>https://right-partner.ru/projects/article/213 Натянутая тетива</ref>. Иштта хийла хаматхананаькъан, шоай вежарий чуранаькъан мо, хӀирий овла болаш ба а оал{{sfn|Албогачиева|1988|с=}}, амма из ишта дац аьнна юхадетташ да из къамаьл<ref> {{cite web | url = https://ghalghay.com/2009/11/22/alagir-ingushskij/ | title = Этнический состав населения средневековой Осетии | author = Газиков, Берснак | publisher = Ghalghay.com | date = 2009-11-22 | accessdate = 2026-06-28 | language = ru }} </ref>. === ДӀахьаховшар === Хаматхананаькъан ЖӀайрахера дӀахьахайшаб тайп-тайпарча пхьанашка. Уж баьхаб ЖӀайрахах гаьна доацаш уллача [[Пхьамат]]е. Хаматхананаькъан баьхаб иштта [[Тийрк]]а аьтта берда тӀа, [[Балте|Балте́н]] (Балте́рча пошта станцена) духьала илла́ча [[Бий-Ков|Бий-Коа]], амма 1865-ча шера хиннача хьалах из [[пхьа]] йита а йита́ [[Пхьамат]]а хьалбаьхка Ӏохайшаб уж — цу шера Пхьамате баьха́ча 17 дезала́ юкъе 16 дезал хӀетта́ Ӏохайша́ хаматхананаькъан хиннаб цига{{sfn|Грабовский|1865}}. Хаматхананаькъанах хьабаьнна болаш ба [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]] и [[КиржатӀе]]и ба́хаш бола [[хӀирий]]{{sfn|Дахкильгов|1991}}. Хаматхананаькъан шоаш хьадувцачох, уж да́къа лоацаш хиннаб XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаш XIX бӀаьшу долалуш [[Тагаури|Тагауре]] [[Ахмет Дударов|Дударов Ахьмад]] хьалха а латташ хиннача [[Россе импери|Россе импере]] Ӏаьдала́ духьала баьча алдарий [[гӀовттам]]е{{sfn|Дударов|2011|с=158}}. == Белгалдаккхар == * {{публикация|книга | автор = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев | часть = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке | часть ответственный = А-М. М. Дударов | заглавие = К древней и средневековой истории ингушей | вид = научное издание | место = Нальчик | издательство = Тетраграф | год = 2011 | страниц = 212 | тираж = 1000 | ref = Дударов }} * {{публикация|книга | автор = Грабовский | ссылка = https://ghalghay.com/2021/02/12/grabovskiy/ | заглавие = Краткие заметки о Горском участке Ингушевского округа | вид = | место = | издательство = Тетраграф | год = 1865 | страниц = | тираж = | ref = Грабовский }} * {{публикация|книга | автор = [[Дахкильгов, Шукри Эльберд-Хаджиевич|Дахкильгов Ш. Э-Х.]] | заглавие = Происхождение ингушских фамилий | язык = ru | вид = {{Comment|полев. исслед.|Полевые работы}} | ответственный = Ред. А. А. Зязиков | место = [[Грозный]] | издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]» | год = 1991 | страниц = 108 | тираж = | ref = Дахкильгов }} * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 | ref = Албогачиева }} [[ОагӀат:Хаматхананаькъан]] 4cxr5mo0h27de7hi08kohi11igl64wy 74651 74650 2026-06-28T00:39:37Z Тоадархо 5207 /* Белгалдаккхар */ 74651 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ |Название = Хаматхананаькъан |Самоназвание = {{lang-ru|Хаматхановы}} |Иллюстрирование = Дарьяльское ущелье возле станции. 1837г.jpg |Подпись к иллюстрации = Хаматхананаькъан баьха [[Бий-Ков]] [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтова]] сурта тӀа |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[вайнахи|Вайнах]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Тайпа = [[ЖӀайрахой]] |Письменность = [[кириллица]] ларде латта [[гӀалгӀай йоазув]] |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[чуранаькъан|чуранаькъанца]] |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[ЖӀайрах]], [[Пхьамат]], [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]]; <br>[[ХӀирийче]]: [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]], [[КиржатӀе|КиржатӀа]]; |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[ЖӀайрах]], [[Пхьамат]], [[Бий-Ков]] }} '''Хаматха́нанаькъа́н''' ({{lang-ru|Хамахатхановы}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[жӀайрахой]] тайпан бола [[тайпан никъ|никъ]]. Хаматхананаькъан хьабаьннаб [[Кистий чӀож]]е [[ЖӀайрахой чӀож]] чуйо́дача уллача [[ЖӀайрах]]ара{{дехьавалар|овла}}. Цул совгӀа хаматхананаькъан баьха́ча моттигех я [[Пхьамат]] а, таханарча [[ХӀирийче]]н доазон тӀа нийслуш дола [[Бий-Ков]]и [[Темин-Ков]]и{{дехьавалар|дӀахьаховшар}}. [[Вошал]] да [[чуранаькъан]]ца{{дехьавалар|овла}}. == Тархьар == === Овла === Хаматхананаькъан ба цкъарчоа шахьар а хиннача, таханарча дийнахьа тайпа а долча [[жӀайрахой|жӀайрахоех]]. Цу тайпан чухьанахьа а болаш царна кхоачарагӀа болаш уж вошал долаш ба [[чуранаькъан]]ца. Хаматхананаькъан, чуранаькъан мо, шоаш ЖӀарахьмат яхача къонахчох хьабаьннилга лоархӀ. Иштта Чури цун воша Хаматхани баьхача [[Дишний|Дишнера]] йиший воӀ хиннав яхаш вувц ДжӀайрахолг яхаш. Хьаяхачох, ше ваха ховргволаш сатийна мух боаца моттиг лехаш хиннав из, ший наьн-вежарий болча кхаьчача из моттиг кор а яь цига хайнав из ва́ха. ДжӀайрахолгах боагӀилга лоархӀ [[боранаькъан]]и, [[Ӏоахаранаькъан]]и, [[лаьнанаькъан]]и. Иштта кхыдола [[оалам]]аш а да цар шоай овланца хоттаденна (хьажа [[ЖӀайрах#цӀи, йиллар|ЖӀайрах §цӀи, йиллар]])<ref>https://right-partner.ru/projects/article/213 Натянутая тетива</ref>. Иштта хийла хаматхананаькъан, шоай вежарий чуранаькъан мо, хӀирий овла болаш ба а оал{{sfn|Албогачиева|1988|с=}}, амма из ишта дац аьнна юхадетташ да из къамаьл<ref> {{cite web | url = https://ghalghay.com/2009/11/22/alagir-ingushskij/ | title = Этнический состав населения средневековой Осетии | author = Газиков, Берснак | publisher = Ghalghay.com | date = 2009-11-22 | accessdate = 2026-06-28 | language = ru }} </ref>. === ДӀахьаховшар === Хаматхананаькъан ЖӀайрахера дӀахьахайшаб тайп-тайпарча пхьанашка. Уж баьхаб ЖӀайрахах гаьна доацаш уллача [[Пхьамат]]е. Хаматхананаькъан баьхаб иштта [[Тийрк]]а аьтта берда тӀа, [[Балте|Балте́н]] (Балте́рча пошта станцена) духьала илла́ча [[Бий-Ков|Бий-Коа]], амма 1865-ча шера хиннача хьалах из [[пхьа]] йита а йита́ [[Пхьамат]]а хьалбаьхка Ӏохайшаб уж — цу шера Пхьамате баьха́ча 17 дезала́ юкъе 16 дезал хӀетта́ Ӏохайша́ хаматхананаькъан хиннаб цига{{sfn|Грабовский|1865}}. Хаматхананаькъанах хьабаьнна болаш ба [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]] и [[КиржатӀе]]и ба́хаш бола [[хӀирий]]{{sfn|Дахкильгов|1991}}. Хаматхананаькъан шоаш хьадувцачох, уж да́къа лоацаш хиннаб XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаш XIX бӀаьшу долалуш [[Тагаури|Тагауре]] [[Ахмет Дударов|Дударов Ахьмад]] хьалха а латташ хиннача [[Россе импери|Россе импере]] Ӏаьдала́ духьала баьча алдарий [[гӀовттам]]е{{sfn|Дударов|2011|с=158}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга | автор = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев | часть = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке | часть ответственный = А-М. М. Дударов | заглавие = К древней и средневековой истории ингушей | вид = научное издание | место = Нальчик | издательство = Тетраграф | год = 2011 | страниц = 212 | тираж = 1000 | ref = Дударов }} * {{публикация|книга | автор = Грабовский | ссылка = https://ghalghay.com/2021/02/12/grabovskiy/ | заглавие = Краткие заметки о Горском участке Ингушевского округа | вид = | место = | издательство = Тетраграф | год = 1865 | страниц = | тираж = | ref = Грабовский }} * {{публикация|книга | автор = [[Дахкильгов, Шукри Эльберд-Хаджиевич|Дахкильгов Ш. Э-Х.]] | заглавие = Происхождение ингушских фамилий | язык = ru | вид = {{Comment|полев. исслед.|Полевые работы}} | ответственный = Ред. А. А. Зязиков | место = [[Грозный]] | издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]» | год = 1991 | страниц = 108 | тираж = | ref = Дахкильгов }} * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 | ref = Албогачиева }} [[ОагӀат:Хаматхананаькъан]] segez4upvkha2g58d8s58cho21sbf9q 74658 74651 2026-06-28T01:37:29Z Тоадархо 5207 ХӀирий ба-бац 74658 wikitext text/x-wiki {{Тайп |Тайповый таксон = Тайпан никъ |Название = Хаматхананаькъан |Самоназвание = {{lang-ru|Хаматхановы}} |Иллюстрирование = Дарьяльское ущелье возле станции. 1837г.jpg |Подпись к иллюстрации = Хаматхананаькъан баьха [[Бий-Ков]] [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтова]] сурта тӀа |Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] |Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] |Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[вайнахи|Вайнах]] |Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]] |Тайпа = [[ЖӀайрахой]] |Письменность = [[кириллица]] ларде латта [[гӀалгӀай йоазув]] |Религия = [[Ислам]] |Первые упоминания = |Включают = |Предки = [[ГӀалгӀай]] |Родственны = [[чуранаькъан|чуранаькъанца]] |Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]: [[ЖӀайрах]], [[Пхьамат]], [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]]; <br>[[ХӀирийче]]: [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]], [[КиржатӀе|КиржатӀа]]; |Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[ЖӀайрах]], [[Пхьамат]], [[Бий-Ков]] }} '''Хаматха́нанаькъа́н''' ({{lang-ru|Хамахатхановы}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[жӀайрахой]] тайпан бола [[тайпан никъ|никъ]]. Хаматхананаькъан хьабаьннаб [[Кистий чӀож]]е [[ЖӀайрахой чӀож]] чуйо́дача уллача [[ЖӀайрах]]ара{{дехьавалар|овла}}. Цул совгӀа хаматхананаькъан баьха́ча моттигех я [[Пхьамат]] а, таханарча [[ХӀирийче]]н доазон тӀа нийслуш дола [[Бий-Ков]]и [[Темин-Ков]]и{{дехьавалар|дӀахьаховшар}}. [[Вошал]] да [[чуранаькъан]]ца{{дехьавалар|овла}}. == Тархьар == === Овла === Хаматхананаькъан ба цкъарчоа шахьар а хиннача, таханарча дийнахьа тайпа а долча [[жӀайрахой|жӀайрахоех]]. Цу тайпан чухьанахьа а болаш царна кхоачарагӀа болаш уж вошал долаш ба [[чуранаькъан]]ца. Хаматхананаькъан, чуранаькъан мо, шоаш ЖӀарахьмат яхача къонахчох хьабаьннилга лоархӀ. Иштта Чури цун воша Хаматхани баьхача [[Дишний|Дишнера]] йиший воӀ хиннав яхаш вувц ДжӀайрахолг яхаш. Хьаяхачох, ше ваха ховргволаш сатийна мух боаца моттиг лехаш хиннав из, ший наьн-вежарий болча кхаьчача из моттиг кор а яь цига хайнав из ва́ха. ДжӀайрахолгах боагӀилга лоархӀ [[боранаькъан]]и, [[Ӏоахаранаькъан]]и, [[лаьнанаькъан]]и. Иштта кхыдола [[оалам]]аш а да цар шоай овланца хоттаденна (хьажа [[ЖӀайрах#цӀи, йиллар|ЖӀайрах §цӀи, йиллар]])<ref>https://right-partner.ru/projects/article/213 Натянутая тетива</ref>. Иштта хийла хаматхананаькъан, шоай вежарий чуранаькъан мо, хӀирий овла болаш ба а оал{{sfn|Албогачиева|1988|с=}}, амма из ишта дац аьнна юхадетташ да из къамаьл<ref>{{cite web | url = https://ghalghay.com/2009/11/22/alagir-ingushskij/ | title = Этнический состав населения средневековой Осетии | author = Газиков, Берснак | publisher = Ghalghay.com | date = 2009-11-22 | accessdate = 2026-06-28 | language = ru}}</ref>. === ДӀахьаховшар === Хаматхананаькъан ЖӀайрахера дӀахьахайшаб тайп-тайпарча пхьанашка. Уж баьхаб ЖӀайрахах гаьна доацаш уллача [[Пхьамат]]е. Хаматхананаькъан баьхаб иштта [[Тийрк]]а аьтта берда тӀа, [[Балте|Балте́н]] (Балте́рча пошта станцена) духьала илла́ча [[Бий-Ков|Бий-Коа]], амма 1865-ча шера хиннача хьалах из [[пхьа]] йита а йита́ [[Пхьамат]]а хьалбаьхка Ӏохайшаб уж — цу шера Пхьамате баьха́ча 17 дезала́ юкъе 16 дезал хӀетта́ Ӏохайша́ хаматхананаькъан хиннаб цига{{sfn|Грабовский|1865}}. Хаматхананаькъанах хьабаьнна болаш ба [[Берса-Юрт|Берса́-Пхье]] и [[КиржатӀе]]и ба́хаш бола [[хӀирий]]{{sfn|Дахкильгов|1991}}. Хаматхананаькъан шоаш хьадувцачох, уж да́къа лоацаш хиннаб XVIII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаш XIX бӀаьшу долалуш [[Тагаури|Тагауре]] [[Ахмет Дударов|Дударов Ахьмад]] хьалха а латташ хиннача [[Россе импери|Россе импере]] Ӏаьдала́ духьала баьча алдарий [[гӀовттам]]е{{sfn|Дударов|2011|с=158}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга | автор = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев | часть = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке | часть ответственный = А-М. М. Дударов | заглавие = К древней и средневековой истории ингушей | вид = научное издание | место = Нальчик | издательство = Тетраграф | год = 2011 | страниц = 212 | тираж = 1000 | ref = Дударов }} * {{публикация|книга | автор = Грабовский | ссылка = https://ghalghay.com/2021/02/12/grabovskiy/ | заглавие = Краткие заметки о Горском участке Ингушевского округа | вид = | место = | издательство = Тетраграф | год = 1865 | страниц = | тираж = | ref = Грабовский }} * {{публикация|книга | автор = [[Дахкильгов, Шукри Эльберд-Хаджиевич|Дахкильгов Ш. Э-Х.]] | заглавие = Происхождение ингушских фамилий | язык = ru | вид = {{Comment|полев. исслед.|Полевые работы}} | ответственный = Ред. А. А. Зязиков | место = [[Грозный]] | издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]» | год = 1991 | страниц = 108 | тираж = | ref = Дахкильгов }} * {{книга | автор = Албогачиева М. С.-Г. (составитель) | заглавие = Многоликая Ингушетия | ссылка = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml | место = Санкт-Петербург | издательство = Айю | год = 1998 | страниц = 304 | ref = Албогачиева }} [[ОагӀат:Хаматхананаькъан]] 0wlezlb53gpxi0t88ea5ounz5yqs8kb Файл:КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании.jpg 6 18822 74608 2026-06-27T12:06:10Z Тоадархо 5207 =={{int:filedesc}}== {{Information |description={{ru|1=КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании}} |date=2024-06-15 |source={{own}} |author=[[User:Palezik|Palezik]] |permission= |other versions= }} =={{int:license-header}}== {{self|cc-by-sa-4.0}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайче]] 74608 wikitext text/x-wiki == Лоацца укхох == =={{int:filedesc}}== {{Information |description={{ru|1=КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании}} |date=2024-06-15 |source={{own}} |author=[[User:Palezik|Palezik]] |permission= |other versions= }} =={{int:license-header}}== {{self|cc-by-sa-4.0}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайче]] == Лицензировани == {{CC-BY-SA-4.0}} nu0xcmtsk39td60cp2s0woo1r0nh39o 74609 74608 2026-06-27T12:08:51Z Тоадархо 5207 /* {{int:license-header}} */ 74609 wikitext text/x-wiki == Лоацца укхох == =={{int:filedesc}}== {{Information |description={{ru|1=КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании}} |date=2024-06-15 |source={{own}} |author=[[User:Palezik|Palezik]] |permission= |other versions= }} == Лицензировани == {{CC-BY-SA-4.0}} lzgxwqvafsc2ue75xj7vnwbnstcmng5 74610 74609 2026-06-27T12:14:09Z Тоадархо 5207 /* {{int:filedesc}} */ 74610 wikitext text/x-wiki == Лоацца укхох == {{Information |description={{ru|1=КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании}} |date=2024-06-15 |source={{own}} |author=[[User:Palezik|Palezik]] |permission= |other versions= }} == Лицензировани == {{CC-BY-SA-4.0}} slqifcz06s72c7dupvuhzf5lfeq6xpm 74612 74610 2026-06-27T12:17:10Z Тоадархо 5207 /* Лоацца укхох */ 74612 wikitext text/x-wiki == Лоацца укхох == |description={{ru|1=КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании}} |date=2024-06-15 |source={{own}} |author=[[User:Palezik|Palezik]] |permission= |other versions= == Лицензировани == {{CC-BY-SA-4.0}} o2id9gjh9ecm46xfha062nrogyef92j Ло:Information 10 18823 74611 2026-06-27T12:14:34Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «<noinclude>{{heavily used template}}</noinclude><!-- -->{{#invoke:Information|information | lang = {{#if:{{{lang|}}} | {{{lang}}} | {{int:Lang}} }} | demo = {{{demo|<noinclude>1</noinclude>}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude>» 74611 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{heavily used template}}</noinclude><!-- -->{{#invoke:Information|information | lang = {{#if:{{{lang|}}} | {{{lang}}} | {{int:Lang}} }} | demo = {{{demo|<noinclude>1</noinclude>}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> pk3qzzc539p7y4jyy94pilcgsfkd0xh Хахалги 0 18824 74613 2026-06-27T12:18:38Z Тоадархо 5207 [[ЦӀетлоам]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74613 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ЦӀетлоам]] bcq82ebdvjy15uffoyopg2qlcmyy5cj ЦӀетлоам 0 18825 74614 2026-06-27T12:19:27Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «.» 74614 wikitext text/x-wiki . 6t9fg2gmch401ldtk8m7pyzz632ixbb 74615 74614 2026-06-27T12:50:28Z Тоадархо 5207 74615 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Вершина |Название = ЦӀе́тлоам |Национальное название = ru/Хахалги/ce/Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 42.8369/45.1475 |CoordScale = 20000 |Регион = Чечня |Район = |Горная система = Кавказ |Хребет или массив = |Высота = 3031 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия }} '''ЦӀе́тлоам'''({{lang-ru|Хахалги, Циет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}, {{lang-ce|Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}) — [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Серноводский район|Серноводски шахьаре]] латта [[лоам]]. [[Форда тӀехера лакхал]] 3031 метр я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] ''цӀе́т'' (цӀиет) яхар ''ЦӀу'' яхача [[цӀув]]наца дувзаденна хила мег. Эрсий меттала «Циет-лам» аьнна язду{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}. Лоам [[Хьаьхилге]] ({{lang-ce|Хьаьхильгие}}) яхача [[эйла]]х [[малхбузе]]хьа ба, цу тӀара нохчий метта а, эрсий метта а (Хахалги) цӀи дӀатӀаяьннай. == Географи == Лоаман бухь Нохчийчен зӀилбухен-малхбоалехьа боалл, Серноводски шахьаре. Цун цхьа босе нийсса ГӀалгӀайченцарча [[гӀай]]на ӀотӀалатт. Лоаманна юхе [[Цхьоройлоам]], [[Веги-Лам|Вегийлоам]], [[Юкъера лоам]] боалл<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |title = Топографическая карта Северного Кавказа |website = www.etomesto.ru |access-date = 2024-08-18 |archive-date = 2024-08-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240818175347/http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |url-status = live}}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Биткаева Л. Х. |заглавие = География Чеченской Республики |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 2005 |страницы = |страниц = 146 |isbn = |doi = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.]] |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ответственный = |год = 2012 |место = М. |издательство = Форум |страниц = 384 |isbn = 978-5-91134-665-2 |тираж = 700 |ref = Павлова }} * {{книга |автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]] |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечни |ответственный = Ред. Т. И. Бураева |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA |место = Грозный |издательство = ГУП "Книжное издательство" |год = 2006 |тираж = 5000 |страниц = 711 |isbn = 5-98896-002-2 |ref = Сулейманов }} [[ОагӀат:Нохчийчен лоамий бовхьаш]] aysbtvi98dc5vfqbaethoadjad6q9vh 74621 74615 2026-06-27T12:54:45Z Тоадархо 5207 74621 wikitext text/x-wiki {{Вершина |Название = ЦӀе́тлоам |Национальное название = ru/Хахалги/ce/Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 42.8369/45.1475 |CoordScale = 20000 |Регион = Чечня |Район = |Горная система = Кавказ |Хребет или массив = |Высота = 3031 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия }} '''ЦӀе́тлоам'''({{lang-ru|Хахалги, Циет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}, {{lang-ce|Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}) — [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Серноводский район|Серноводски шахьаре]] латта [[лоам]]. [[Форда тӀехера лакхал]] 3031 метр я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] ''цӀе́т'' (цӀиет) яхар ''ЦӀу'' яхача [[цӀув]]наца дувзаденна хила мег. Эрсий меттала «Циет-лам» аьнна язду{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}. Лоам [[Хьаьхилге]] ({{lang-ce|Хьаьхильгие}}) яхача [[эйла]]х [[малхбузе]]хьа ба, цу тӀара нохчий метта а, эрсий метта а (Хахалги) цӀи дӀатӀаяьннай. == Географи == Лоаман бухь Нохчийчен зӀилбухен-малхбоалехьа боалл, Серноводски шахьаре. Цун цхьа босе нийсса ГӀалгӀайченцарча [[гӀай]]на ӀотӀалатт. Лоаманна юхе [[Цхьоройлоам]], [[Веги-Лам|Вегийлоам]], [[Юкъера лоам]] боалл<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |title = Топографическая карта Северного Кавказа |website = www.etomesto.ru |access-date = 2024-08-18 |archive-date = 2024-08-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240818175347/http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |url-status = live}}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Биткаева Л. Х. |заглавие = География Чеченской Республики |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 2005 |страницы = |страниц = 146 |isbn = |doi = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.]] |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ответственный = |год = 2012 |место = М. |издательство = Форум |страниц = 384 |isbn = 978-5-91134-665-2 |тираж = 700 |ref = Павлова }} * {{книга |автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]] |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечни |ответственный = Ред. Т. И. Бураева |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA |место = [[Грозный]] |издательство = ГУП "Книжное издательство" |год = 2006 |тираж = 5000 |страниц = 711 |isbn = 5-98896-002-2 |ref = Сулейманов }} [[ОагӀат:Нохчийчен лоамий бовхьаш]] 3lzfztx0naxwoccmw2n93x11i5670y9 74623 74621 2026-06-27T15:06:48Z Тоадархо 5207 /* Географи */ 74623 wikitext text/x-wiki {{Вершина |Название = ЦӀе́тлоам |Национальное название = ru/Хахалги/ce/Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 42.8369/45.1475 |CoordScale = 20000 |Регион = Чечня |Район = |Горная система = Кавказ |Хребет или массив = |Высота = 3031 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия }} '''ЦӀе́тлоам'''({{lang-ru|Хахалги, Циет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}, {{lang-ce|Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}) — [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Серноводский район|Серноводски шахьаре]] латта [[лоам]]. [[Форда тӀехера лакхал]] 3031 метр я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] ''цӀе́т'' (цӀиет) яхар ''ЦӀу'' яхача [[цӀув]]наца дувзаденна хила мег. Эрсий меттала «Циет-лам» аьнна язду{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}. Лоам [[Хьаьхилге]] ({{lang-ce|Хьаьхильгие}}) яхача [[эйла]]х [[малхбузе]]хьа ба, цу тӀара нохчий метта а, эрсий метта а (Хахалги) цӀи дӀатӀаяьннай. == Географи == Лоаман бухь Нохчийчен зӀилбухен-малхбоалехьа боалл, Серноводски шахьаре. Цун цхьа босе нийсса ГӀалгӀайченцарча [[гӀай]]на ӀотӀалатт. Лоаманна юхе [[Цхьоройлоам]], [[Веги-Лам|Вегийлоам]], [[Юкъера лоам]] боалл<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |title = Топографическая карта Северного Кавказа |website = www.etomesto.ru |access-date = 2024-08-18 |archive-date = 2024-08-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240818175347/http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |url-status = live}}</ref>. == Тархьар == [[СССР]] йолча хана лоам [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Сунженский район (Чечено-Ингушская АССР)|Шолжа шахьара]] лоаттаме хиннаб. [[Распад СССР|СССР ехачул тӀехьагӀа]] 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа [[Протесты в Ингушетии (2018—2019)#Подписание соглашения|ГӀалгӀай лаьтташ дӀадаллалца]] [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьара]] хиннаб из{{sfn|Кавказский Узел: анализ картографов|2018}}{{sfn|Junzhi Zheng|2018}} лакхалах мехка шоллагӀа а лоархӀаш{{sfn|Павлова|2012|c=21}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Биткаева Л. Х. |заглавие = География Чеченской Республики |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 2005 |страницы = |страниц = 146 |isbn = |doi = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.]] |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ответственный = |год = 2012 |место = М. |издательство = Форум |страниц = 384 |isbn = 978-5-91134-665-2 |тираж = 700 |ref = Павлова }} * {{книга |автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]] |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечни |ответственный = Ред. Т. И. Бураева |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA |место = [[Грозный]] |издательство = ГУП "Книжное издательство" |год = 2006 |тираж = 5000 |страниц = 711 |isbn = 5-98896-002-2 |ref = Сулейманов }} [[ОагӀат:Нохчийчен лоамий бовхьаш]] c3gtiagtgknxa8b0evmom7m8kfrzeep 74627 74623 2026-06-27T15:28:03Z Тоадархо 5207 74627 wikitext text/x-wiki е '{{Вершина |Название = ЦӀе́тлоам |Национальное название = ru/Хахалги/ce/Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 42.8369/45.1475 |CoordScale = 20000 |Регион = Чечня |Район = |Горная система = Кавказ |Хребет или массив = |Высота = 3031 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия }} '''ЦӀе́тлоам''', е '''Ха-холге́'' ({{lang-ru|Хахалги, Циет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}, {{lang-ce|Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}) — [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Серноводский район|Серноводски шахьаре]] латта [[лоам]]. [[Форда тӀехера лакхал]] 3031 метр я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] ''цӀе́т'' (цӀиет) яхар ''ЦӀу'' яхача [[цӀув]]наца дувзаденна хила мег. Эрсий меттала «Циет-лам» аьнна язду{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}. Лоам [[Хьаьхилге]] ({{lang-ce|Хьаьхильгие}}) яхача [[эйла]]х [[малхбузе]]хьа ба, цу тӀара нохчий метта а, эрсий метта а (Хахалги) цӀи дӀатӀаяьннай. ГӀалгӀай меттала Ха-хольге хила мег из яхаш да<ref>https://budetinteresno.info/toponim/tverdiy/perevod_2350.html</ref>. == Географи == Лоаман бухь Нохчийчен зӀилбухен-малхбоалехьа боалл, Серноводски шахьаре. Цун цхьа босе нийсса ГӀалгӀайченцарча [[гӀай]]на ӀотӀалатт. Лоаманна юхе [[Цхьоройлоам]], [[Веги-Лам|Вегийлоам]], [[Юкъера лоам]] боалл<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |title = Топографическая карта Северного Кавказа |website = www.etomesto.ru |access-date = 2024-08-18 |archive-date = 2024-08-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240818175347/http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |url-status = live}}</ref>. == Тархьар == [[СССР]] йолча хана лоам [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Сунженский район (Чечено-Ингушская АССР)|Шолжа шахьара]] лоаттаме хиннаб. [[Распад СССР|СССР ехачул тӀехьагӀа]] 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа [[Протесты в Ингушетии (2018—2019)#Подписание соглашения|ГӀалгӀай лаьтташ дӀадаллалца]] [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьара]] хиннаб из{{sfn|Кавказский Узел: анализ картографов|2018}}{{sfn|Junzhi Zheng|2018}} лакхалах мехка шоллагӀа а лоархӀаш{{sfn|Павлова|2012|c=21}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Биткаева Л. Х. |заглавие = География Чеченской Республики |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 2005 |страницы = |страниц = 146 |isbn = |doi = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.]] |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ответственный = |год = 2012 |место = М. |издательство = Форум |страниц = 384 |isbn = 978-5-91134-665-2 |тираж = 700 |ref = Павлова }} * {{книга |автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]] |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечни |ответственный = Ред. Т. И. Бураева |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA |место = [[Грозный]] |издательство = ГУП "Книжное издательство" |год = 2006 |тираж = 5000 |страниц = 711 |isbn = 5-98896-002-2 |ref = Сулейманов }} [[ОагӀат:Нохчийчен лоамий бовхьаш]] 2bhol5v3qcs409nfksu9vpk50l1k716 74628 74627 2026-06-27T15:29:24Z Тоадархо 5207 74628 wikitext text/x-wiki е '{{Вершина |Название = ЦӀе́тлоам |Национальное название = ru/Хахалги/ce/Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 42.8369/45.1475 |CoordScale = 20000 |Регион = Чечня |Район = |Горная система = Кавказ |Хребет или массив = |Высота = 3031 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия }} '''ЦӀе́тлоам''', е '''Ха-холге́''' ({{lang-ru|Хахалги, Циет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}, {{lang-ce|Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}) — [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Серноводский район|Серноводски шахьаре]] латта [[лоам]]. [[Форда тӀехера лакхал]] 3031 метр я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] ''цӀе́т'' (цӀиет) яхар ''ЦӀу'' яхача [[цӀув]]наца дувзаденна хила мег. Эрсий меттала «Циет-лам» аьнна язду{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}. Лоам [[Хьаьхилге]] ({{lang-ce|Хьаьхильгие}}) яхача [[эйла]]х [[малхбузе]]хьа ба, цу тӀара нохчий метта а, эрсий метта а (Хахалги) цӀи дӀатӀаяьннай. ГӀалгӀай меттала Ха-хольге хила мег из яхаш да<ref>https://budetinteresno.info/toponim/tverdiy/perevod_2350.html</ref>. == Географи == Лоаман бухь Нохчийчен зӀилбухен-малхбоалехьа боалл, Серноводски шахьаре. Цун цхьа босе нийсса ГӀалгӀайченцарча [[гӀай]]на ӀотӀалатт. Лоаманна юхе [[Цхьоройлоам]], [[Веги-Лам|Вегийлоам]], [[Юкъера лоам]] боалл<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |title = Топографическая карта Северного Кавказа |website = www.etomesto.ru |access-date = 2024-08-18 |archive-date = 2024-08-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240818175347/http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |url-status = live}}</ref>. == Тархьар == [[СССР]] йолча хана лоам [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Сунженский район (Чечено-Ингушская АССР)|Шолжа шахьара]] лоаттаме хиннаб. [[Распад СССР|СССР ехачул тӀехьагӀа]] 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа [[Протесты в Ингушетии (2018—2019)#Подписание соглашения|ГӀалгӀай лаьтташ дӀадаллалца]] [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьара]] хиннаб из{{sfn|Кавказский Узел: анализ картографов|2018}}{{sfn|Junzhi Zheng|2018}} лакхалах мехка шоллагӀа а лоархӀаш{{sfn|Павлова|2012|c=21}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Биткаева Л. Х. |заглавие = География Чеченской Республики |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 2005 |страницы = |страниц = 146 |isbn = |doi = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.]] |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ответственный = |год = 2012 |место = М. |издательство = Форум |страниц = 384 |isbn = 978-5-91134-665-2 |тираж = 700 |ref = Павлова }} * {{книга |автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]] |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечни |ответственный = Ред. Т. И. Бураева |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA |место = [[Грозный]] |издательство = ГУП "Книжное издательство" |год = 2006 |тираж = 5000 |страниц = 711 |isbn = 5-98896-002-2 |ref = Сулейманов }} [[ОагӀат:Нохчийчен лоамий бовхьаш]] kieql1su6b017rebjir5pdsykang5yd 74629 74628 2026-06-27T15:29:46Z Тоадархо 5207 74629 wikitext text/x-wiki {{Вершина |Название = ЦӀе́тлоам |Национальное название = ru/Хахалги/ce/Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 42.8369/45.1475 |CoordScale = 20000 |Регион = Чечня |Район = |Горная система = Кавказ |Хребет или массив = |Высота = 3031 |Источник высоты = |Первое восхождение = |Страна = Россия }} '''ЦӀе́тлоам''', е '''Ха-холге́''' ({{lang-ru|Хахалги, Циет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}, {{lang-ce|Хьаьхилгие, ЦӀиет-лам{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}}}) — [[Нохчийче|Нохчий мехка]] [[Серноводский район|Серноводски шахьаре]] латта [[лоам]]. [[Форда тӀехера лакхал]] 3031 метр я. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀайи]] [[нохчий мотт|нохчийи меттала]] ''цӀе́т'' (цӀиет) яхар ''ЦӀу'' яхача [[цӀув]]наца дувзаденна хила мег. Эрсий меттала «Циет-лам» аьнна язду{{sfn|Сулейманов|2006|с=48}}. Лоам [[Хьаьхилге]] ({{lang-ce|Хьаьхильгие}}) яхача [[эйла]]х [[малхбузе]]хьа ба, цу тӀара нохчий метта а, эрсий метта а (Хахалги) цӀи дӀатӀаяьннай. ГӀалгӀай меттала Ха-хольге хила мег из яхаш да<ref>https://budetinteresno.info/toponim/tverdiy/perevod_2350.html</ref>. == Географи == Лоаман бухь Нохчийчен зӀилбухен-малхбоалехьа боалл, Серноводски шахьаре. Цун цхьа босе нийсса ГӀалгӀайченцарча [[гӀай]]на ӀотӀалатт. Лоаманна юхе [[Цхьоройлоам]], [[Веги-Лам|Вегийлоам]], [[Юкъера лоам]] боалл<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |title = Топографическая карта Северного Кавказа |website = www.etomesto.ru |access-date = 2024-08-18 |archive-date = 2024-08-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240818175347/http://www.etomesto.ru/map-kuban_turist_topo-kavkaz-km/?x=45.148908&y=42.838791 |url-status = live}}</ref>. == Тархьар == [[СССР]] йолча хана лоам [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика|Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Сунженский район (Чечено-Ингушская АССР)|Шолжа шахьара]] лоаттаме хиннаб. [[Распад СССР|СССР ехачул тӀехьагӀа]] 2018-ча шера тов бетта 26-ча дийнахьа [[Протесты в Ингушетии (2018—2019)#Подписание соглашения|ГӀалгӀай лаьтташ дӀадаллалца]] [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьара]] хиннаб из{{sfn|Кавказский Узел: анализ картографов|2018}}{{sfn|Junzhi Zheng|2018}} лакхалах мехка шоллагӀа а лоархӀаш{{sfn|Павлова|2012|c=21}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Биткаева Л. Х. |заглавие = География Чеченской Республики |язык = ru |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Грозный |издательство = |год = 2005 |страницы = |страниц = 146 |isbn = |doi = |тираж = }} * {{книга |автор = [[Павлова, Ольга Сергеевна|Павлова О. С.]] |язык = ru |заглавие = Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета |ответственный = |год = 2012 |место = М. |издательство = Форум |страниц = 384 |isbn = 978-5-91134-665-2 |тираж = 700 |ref = Павлова }} * {{книга |автор = [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|Сулейманов А. С.]] |язык = ru |заглавие = Топонимия Чечни |ответственный = Ред. Т. И. Бураева |ссылка = https://books.google.ru/books?id=fkwMAQAAMAAJ&dq=топонимия+чечни+2006&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjcjNDKgJTaAhWLFiwKHWZFDuYQ6AEIKDAA |место = [[Грозный]] |издательство = ГУП "Книжное издательство" |год = 2006 |тираж = 5000 |страниц = 711 |isbn = 5-98896-002-2 |ref = Сулейманов }} [[ОагӀат:Нохчийчен лоамий бовхьаш]] mc4sc88xn41d8r782ziozvl6tub2q1m ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш 0 18826 74617 2026-06-27T12:51:19Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]]Аь» 74617 wikitext text/x-wiki [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]]Аь nkm54f7kyqs7h6fg845chojbhmxii6o ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоамий бовхьаш 14 18827 74620 2026-06-27T12:53:45Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]]» 74620 wikitext text/x-wiki [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]] mt3mcwindc0yt3q5bdc23soovg1ll1a АьрштӀе 0 18828 74625 2026-06-27T15:09:24Z Тоадархо 5207 [[Аьрште]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74625 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аьрште]] m4zc5j4nvajxdilhsqp05l8exatfm3v Ляжгинский водопад 0 18829 74631 2026-06-27T15:58:40Z Тоадархо 5207 [[Лаьжгера хурхал]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74631 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лаьжгера хурхал]] dhyg22i4sxtikm26i2gwm04cco6momy Лаьжгера хурхал 0 18830 74632 2026-06-27T16:06:20Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Водопад |Название = Лаьжгера хурхал |Национальное название = ru/Ляжгинский водопад |Изображение = Ляжгинский водопад.jpg |Подпись изображения = |Координаты = 42.7986/44.7194 |CoordScale = 2000 |Река = Армхи |Высота = ≈20...» 74632 wikitext text/x-wiki {{Водопад |Название = Лаьжгера хурхал |Национальное название = ru/Ляжгинский водопад |Изображение = Ляжгинский водопад.jpg |Подпись изображения = |Координаты = 42.7986/44.7194 |CoordScale = 2000 |Река = Армхи |Высота = ≈20 |Ширина = 5 |Расход = |Страна = Россия |Регион = Ингушетия |Район = }} '''Лаьжгера хурхал''' ''(да)'' ({{lang-ru|Ля́жгинский водопад}}) — [[Лаьжг]]а гаьна доацаш доала хурхал. Ткъаь метрага кхоачаш лакха да, 5 метр шера да. [[Форда тӀехера лакхал]] 1310 м. [[Жайраха шахьар]]е [[Кистий чӀож]]е доал 2 км [[Армхи (село)|МохкатӀенах]] ([[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]] курортах) 2 км зӀилбухен-малхбоалехьа, иштта [[Лаьжг]]ах зӀилбухен-малхбузехьа а доал. Хурхал [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] аьрда [[приток|га]] долча [[Лошхий|Лошхих]] хьахул. == ТӀатовжамаш == * {{статья |заглавие = Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды» |ссылка = http://docs.cntd.ru/document/423857747 |язык = ru |ответственный = Утвердил [[Председатель Правительства]] [[Ингушетия|РИ]] А. М. Мальсагов |издание = Постановление Правительства РИ от 29 октября 2014 года № 203 |год = 2014 |ref = Постановление Правительства РИ № 203 |archiveurl = |archivedate = }} * {{cite web |url = http://openkavkaz.com/ing/fall-lyazhgi/ |title = Ляжгинский водопад |author = Интернет-портал «Открытый Кавказ» |date = |website = openkavkaz.com |publisher = |accessdate = 2017-02-13 |lang = ru}} * {{cite web |url = http://kavtoday.ru/14656 |title = Ляжгинский водопад |author = Информационно-аналитический портал «Кавказ сегодня» |date = |website = kavtoday.com |publisher = |accessdate = 2017-02-13 |lang = ru}} {{Водные ресурсы Ингушетии}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хурхалаш]] [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьар]] [[ОагӀат:Тийрка бассейн]] pe2c6wisxvc2uht37wxyh47529txm0v Армхи (село) 0 18831 74633 2026-06-27T16:06:40Z Тоадархо 5207 [[МохтӀе]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74633 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[МохтӀе]] lw36we8tcrgpzzjkyrbwchsmct30852 Дийхк 0 18832 74635 2026-06-27T16:10:49Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «'''Дийхк''' яхар массехк маӀан дола дош да: * [[Дийхк (маьже)|Дийхк]] ''(да)'' — [[дегӀ]]а [[маьже]]. * [[Дийхк (гаьний ваьр)|Дийхк]] ''(я)'' — [[га]]. {{массехк маӀан хилар}}» 74635 wikitext text/x-wiki '''Дийхк''' яхар массехк маӀан дола дош да: * [[Дийхк (маьже)|Дийхк]] ''(да)'' — [[дегӀ]]а [[маьже]]. * [[Дийхк (гаьний ваьр)|Дийхк]] ''(я)'' — [[га]]. {{массехк маӀан хилар}} 4587an5xjca1h8kr7tcmri83o0waupl Ло:Potd/2026-06-28 10 18833 74637 2026-06-27T19:23:47Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg» 74637 wikitext text/x-wiki Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg 8f8chlzlxw95n2pdzqi31wiwufjbmkh Ло:Motd/2026-06-28 10 18834 74638 2026-06-27T19:28:59Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Short-beaked echidna in suburban-Sydney backyard.webm» 74638 wikitext text/x-wiki Short-beaked echidna in suburban-Sydney backyard.webm nyqiee5zob1npicool9u7gwt05dd6vs Пограничное (Северная Осетия) 0 18835 74639 2026-06-27T21:36:00Z Коазой Рашид 1210 [[Шолжа-Юрт]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74639 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шолжа-Юрт]] lwtkb81vfdt1qxom8i3bm5u61vnys3w Тенканаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар 0 18836 74642 2026-06-27T23:07:36Z Тоадархо 5207 Тоадархо цӀи хийцай [[Тенканаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар]] → «[[Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар]]» 74642 wikitext text/x-wiki #ластар [[Тенканаькъан ХьажӀалий Абукар]] oej5d0hfnrsqvgnsxdx5mh6g0d76r6d Фалхане 0 18837 74647 2026-06-27T23:55:02Z Тоадархо 5207 [[Фалхан]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74647 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фалхан]] ciqoyou6i2x6m6ohbqj9ok0v321arwn Хьастмоаке 0 18838 74649 2026-06-28T00:00:59Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: « Фалхане на гьана йоаццаш цхьаькха еха гIалаш ягIаш моттиг я. Хьастмоаке я цун цIи. Хьаст шовда ма дий, хIаьта моака оалаш хиннад делкъинга дуача шунах. Iуйранна дуар марта хиннад, делкъинга дуар-моака, сайранна дуар-пхьор. {{sfn|Леймиев|1996|с=11}} * {{статья | автор...» 74649 wikitext text/x-wiki Фалхане на гьана йоаццаш цхьаькха еха гIалаш ягIаш моттиг я. Хьастмоаке я цун цIи. Хьаст шовда ма дий, хIаьта моака оалаш хиннад делкъинга дуача шунах. Iуйранна дуар марта хиннад, делкъинга дуар-моака, сайранна дуар-пхьор. {{sfn|Леймиев|1996|с=11}} * {{статья | автор = [[Леймиев Лаьча]] | заглавие = Мецхал Фалханеи | издание = [[СелаӀад]] | год = 1996 | номер = 1 | страницы = 11 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F5LFB1V%2FrXzxwf8PcwQv1bYGWdcsQOXSATLBO6wqOP9U%3D&name=Села1ад%201996г.%20№1.pdf | accessdate = 2026-06-28 }} 55q8mjfjshgvup4zdfpcsciaxxddewz Алдары 0 18839 74663 2026-06-28T02:02:01Z Тоадархо 5207 [[Оалдараш]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74663 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Оалдараш]] efr9nj7m0ku222wh9fjztsa42auaik2