Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk 0 1115 74689 74039 2026-06-29T20:01:10Z ~2026-36710-88 6349 /* */ 74689 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = юрт | ингушское название = ТӀой-Юрт | русское название = Кантышево | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.228064 | lon_deg = 44.648453 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | район = Назрановский район | район в таблице = Назрановский район{{!}}Наьсарен | вид поселения = Юрт | поселение = Кантышево | поселение в таблице = ТӀой-юрт | в регион = сверху | C в район = сверху | в район = сверху | внутреннее деление = | вид главы = Юртда | глава = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад | дата основания = XIX бӀаьшера | первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 542 | климат = юккъера | население = {{ Население | Кантышево | тс }} | год переписи = {{ Население | Кантышево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]] | этнохороним = тӀойюртхо, тӀойюртхой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = 386120 | телефонный код = 8732 | цифровой идентификатор = 26220830001 | категория в Commons = | сайт = }} '''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча. == Географи == ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]]. == Тархьар == ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}<ref>[https://ok.ru/vaynakh.dog/topic/65925530121675][[Мерешков Султан]]</ref>. [[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш Кантышнаькъан хиннаб. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]] дика {{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ТӀехьагӀа кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига.<ref>{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}</ref> Тlой-Юрт lоелар Кантышнаькъан (Кантышев) Тlой ва, 1858 шера. Цун цӀерах эрсий меттала «Кантышево», аьнна, цӀи тиллай юртах. ХӀаьта гӀалгӀай меттала ТӀой-Юрт, аьнна, цӀи дӀаяхай{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. [[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. 1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. == Бахархой == {{ Население | Кантышево }} Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба<ref>{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 "Национальный состав и владение русским языком"|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал (саг) | Заголовок4 = Да́къа || [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % | | кхыбараш | 138 | 0,88 % }} ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах. == Инфраструктура == Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк. === Ди === ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш: * [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'') * Кашамашка доалла маьждиг * ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг * ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'') * Ӏарчакханаькъан урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'') * Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашка Коазой маьждиг'') Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк. === Ӏаьдала дешар === Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я. === Спорт === Юрт-юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба. === Лорал === ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл (паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче»){{sfn|Султыгнаькъан Йоакъап|2022|c=}}. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юкъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх<ref>{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}</ref>. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй{{sfn|Султыгнаькъан Йоакъап|2022|c=}}. === Доал === Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк. === Юртбоахам === Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду. === Базар === Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я. == ЛоархӀаме факташ == ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад<ref>{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}</ref>. == ЦӀихеза нах == * [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да. * [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо. * [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав<ref>{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}</ref>}} * [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо. * [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва. * [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо. * [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв. * [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен; * [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр. * [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|оригинал= ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = «Тетраграф» |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{книга |автор= [[Коазой Дауда Нурдин]]|заглавие= |ответственный= |ссылка= |место=|издательство= |год= 2011|том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= Коазой Нурдин}} * {{статья | автор = [[Султыгнаькъан Йоакъап]] | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы | ссылка = | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = | год = 2022 | месяц = 07 | число = 6 | номер = | страницы = | doi = | issn = | ref = Султыгнаькъан Йоакъап }} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]] [[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]] gn837pfnie9sjxmeskzldloj92asauw 74718 74689 2026-06-30T02:11:17Z Коазой Рашид 1210 /* Тархьар */ 74718 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = юрт | ингушское название = ТӀой-Юрт | русское название = Кантышево | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.228064 | lon_deg = 44.648453 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | район = Назрановский район | район в таблице = Назрановский район{{!}}Наьсарен | вид поселения = Юрт | поселение = Кантышево | поселение в таблице = ТӀой-юрт | в регион = сверху | C в район = сверху | в район = сверху | внутреннее деление = | вид главы = Юртда | глава = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад | дата основания = XIX бӀаьшера | первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 542 | климат = юккъера | население = {{ Население | Кантышево | тс }} | год переписи = {{ Население | Кантышево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]] | этнохороним = тӀойюртхо, тӀойюртхой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = 386120 | телефонный код = 8732 | цифровой идентификатор = 26220830001 | категория в Commons = | сайт = }} '''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча. == Географи == ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]]. == Тархьар == [[Файл:Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg|мини|Гаданаькъан Умалата корбаь [[гӀарчо]]ш дола кхерах баь бӀоагӀа. XVI бӀаьшу (Тархьара музей, [[Москва]]){{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}]] ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}<ref>[https://ok.ru/vaynakh.dog/topic/65925530121675][[Мерешков Султан]]</ref>. [[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш Кантышнаькъан хиннаб. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]] дика {{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ТӀехьагӀа кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига<ref>{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}</ref>. ТӀой-Юрт Ӏойилар ТӀумхой КӀанташа (ГӀанташа, Кханташа) ТӀой ва, 1858 шера. Цун цӀерах эрсий меттала «Кантышево», аьнна, цӀи тиллай юртах. ХӀаьта гӀалгӀай меттала ТӀой-Юрт, аьнна, цӀи дӀаяхай{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. [[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. 1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. == Бахархой == {{ Население | Кантышево }} Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба<ref>{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 "Национальный состав и владение русским языком"|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал (саг) | Заголовок4 = Да́къа || [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % | | кхыбараш | 138 | 0,88 % }} ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах. == Инфраструктура == Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк. === Ди === ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш: * [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'') * Кашамашка доалла маьждиг * ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг * ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'') * Ӏарчакханаькъан урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'') * Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашка Коазой маьждиг'') Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк. === Ӏаьдала дешар === Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я. === Спорт === Юрт-юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба. === Лорал === ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл (паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче»){{sfn|Султыгнаькъан Йоакъап|2022|c=}}. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юкъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх<ref>{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}</ref>. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй{{sfn|Султыгнаькъан Йоакъап|2022|c=}}. === Доал === Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк. === Юртбоахам === Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду. === Базар === Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я. == ЛоархӀаме факташ == ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад<ref>{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}</ref>. == ЦӀихеза нах == * [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да. * [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо. * [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав<ref>{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}</ref>}} * [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо. * [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва. * [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо. * [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв. * [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен; * [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр. * [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|оригинал= ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = «Тетраграф» |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{книга |автор= [[Коазой Дауда Нурдин]]|заглавие= |ответственный= |ссылка= |место=|издательство= |год= 2011|том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= Коазой Нурдин}} * {{статья | автор = [[Султыгнаькъан Йоакъап]] | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы | ссылка = | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = | год = 2022 | месяц = 07 | число = 6 | номер = | страницы = | doi = | issn = | ref = Султыгнаькъан Йоакъап }} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]] [[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]] nddp9aytapg8dhrseluvg26ou5qa9jt 0 1539 74703 71084 2026-06-30T01:11:00Z Тоадархо 5207 74703 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Коазой}} {{Писатель | имя = Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́ | оригинал имени = | изображение = Исса Кодзоев.jpg | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | гражданство = | род деятельности = {{прозаик|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Поэт|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Драматург|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Переводчик|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}} | годы активности = 1960 шера денз | направление = | жанр = романаш, повесташ, дувцараш, байташ | язык произведений = [[ингушский язык|гӀалгӀай]], [[русский язык|эрсий]] | дебют = 1960, альманах «Лоаман Ӏуйре», оалам-дувцар «Наьна дог» | премии = «БӀорахой юкъарлен турпал» (2013, ГӀалгӀайче); <br>«Шера саг» (2015, ГӀалгӀайче);<br>«Шамал имама орден» (2022, ГӀалгӀайче)<ref name="Дагестан">[https://www.youtube.com/watch?v=G86M-U78DtY Делегация из Дагестана в гостях у Иссы Кодзоева] // [[ГӀалгӀайче (телерадиокомпани)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]], 04.02.2022.</ref>. | награды = | lib = | викицитатник = }} '''Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́''' ({{lang-ru|Исса Аюпович Кодзоев}}; {{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[СССР|совета]] а [[Эрсийче|эрсечен]] а юкъареи политикайи къахьегамхо, [[ГӀалгӀай мохк|гӀалгӀай]] [[ГӀалгӀай|къаман]] [[йоазонхо]], [[оазархо]], [[таржамхо]], [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай метта]] тохкамхо; ворхӀ [[дешарг]]ах латта [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] «[[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]]» яха хьалхара роман-эпопей яздаьр. == Вахар == 1944 шера [[23 февраля|Саькура бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана]] пхи шу даьнна волаш ший цӀагӀарчарца СибарегӀа вахийтав. Шийлача мехка даьх-наьнах, вежарех-йижарех ваьнна хиннав из, цудухьа детдоме хьалкхийнав. Хало лайна йолашше, зӀамига волча хана денз исбахьаленцара чам дӀабаьннабац кӀаьнка. Ӏаьдало на́ха́ даймехка цӀабахка пурам ма деллинге цӀа а вена, дукхагӀа [[Коазой|цун тайпан нах]] бахача метте — [[ТӀой-Юрт]]а Ӏохайнав. [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте]] деша вагӀача хана гӀалгӀайи нохчийи [[ГӀазакхстан]]е Ӏобохьийташ хиннари Ӏобехьийтачул тӀехьагӀа нийсденнари дӀаязде волалу. Цо хьийга къа «ГӀазакхстана денорг» («Казахстанский дневник») яхача дувцарий гуллама чу дижад. 1960 шера студент волча Ӏийсай «Наьна дог» яха оалам-дувцар «[[Лоаман Ӏуйре]]н» тӀа кепатеха арадаьннад. 1962 шера Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института филологен факультетера дешар чакхдаьнначул тӀехьагӀа ТӀой-Юртарча юкъерча школе болх болабаьб, тӀаккха цхьа ха яьлча [[Экажакъонгий-Юрт]]а дешара даькъе кулгалхо хул (завуч). 1963 шера Баьцамеа 4 дийнахьа «ГӀазакхстана денорг» доаржадар бахьан долаш, КПСС-а Нохч-ГӀалгӀай обкома идеологен ралса соцамца Коазой Ӏийса лаьца хиннав. Ши бутт баьннача гӀолла, 1963 шера тов бетта 10 дийнахьа цуннеи [[Али Хашагульгов|Хьоашаланаькъан Ӏаьлаи]] Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Лакхерча кхело 4 шу ха техай: политчубехкарий чӀоагӀача ража колоне (Мордови). 1965 шера Саькур 23 дийнахьа Коазой Ӏийса хьалха а волаш № 7 йолча лагере политикай лелам хиннаб Саькур 23 ди кавказа таьзета ди аьнна кхайкадаьча оагӀув лоацаш. Кавказхой оагӀув ([[гӀалгӀай]], [[нохчий]], [[гуржий]], [[гӀаьбартой]], [[къаршой]], [[хӀирий]]) балтика бахархоша лаьцар, иштта татраша а, молдевенеша а, [[украинцы|украинхоша]] а, казахаша а. 1967 шера набахтара хьахийцача, исбахьален а, хьехара а болх дӀахо дӀабихьаб. [[СелаӀад]] яхача гӀалгӀай меттала долча берий тептар арахецаш болх баьб, гӀалгӀай «[[Сердало (газет)|Сердало]]» газете балхаш кепадийттад, Шекспира «Лир паччахьа» яхача пьесанна таржам даьд. == Юкъарлен а политикай а къахьегам == Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца [[Нийсхо (болам)|«Нийсхо» яха юкъарлен-политикай болам]] вӀашагӀбеллаб 1988 шера [[Апрель|бекарга бетта]]. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — [[Буро]]н аьттача берда тӀа [[нанагӀала]] а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр. 1989—1991 шерашка Ӏийсаси, «Нийсхо» яхача къаман болама кхыбола хьалххошеи, доакъашхошеи дукхача наха дакъа лаьца хинна маьрша леламаш вӀашагӀдийхкад. Леламаш гӀалгӀай шоай автономе юхаоттаяра́ хетадаь хиннад. 1989 шера тов бетта бетта, гӀалгӀай къама II гулламе Коазой Ӏийса гӀалгӀай къама автономе меттаоттаяра организацен коммитета тхьамада хержав, тӀаккха 1990 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхерча Совета каь хургволаш хорж. Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча дерхошеи лелабаь хьинаре болх «Ӏоткъам баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш. == Дезал == Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар. == Толамаши премеши == 2013 шера наджгоанцхой бетта 13 дийнахьа «Машар» яхача бокъо лораяра организаце оттаяьча «БӀорахой юкъарлен турпал» яхача конкурса лауреат хиннав Коазой Ӏийса. СовгӀат «Кхонахчали БӀорахочун хетар дӀаалари бахьан долаш» аьнна деннад. Иштта, 2013 шера «Кавказа турпал-2013» яхача преме номинаце оттаваь а хиннав. 2022 шера апрель 2 дийнахьа [[ДаьгӀасте]]ра «Шамал имама фонд» ({{lang-ru|Фонд имама Шамиля}}) Ӏийсайна наӀарга а баьхка, Шамал имама орден елар. Цул совгӀа кхы а совгӀаташ делар: палчакхи, дарзал-кийи<ref name="Дагестан" />. == Йоазон балхаш == ТӀехьарча шерашка исбахьален болх дукхагӀа беш ва Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера эггара чӀоагӀагӀа белггалеи боккхеи бар «[[ГӀалгӀай (эпопея)|ГӀалгӀай]]» яха [[тархьар]]а роман-эпопей да, из цо гӀалгӀай меттала яздаьд. Дукхача томех латта дешарг XIII—XVII бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца да, гӀалгӀай литературе ше мо кхы цунца диста Ӏодила йоазув а доацаш. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да. == Кхолламаш == '''ГӀалгӀай меттала дараш:''' * «Лир Паччахь» ''(Шекспира романа таржам)'' * «ГӀалгӀай» ''(роман-эпопея, ворхӀ дешаргех латт)'': # «Магате-Фаьрате» (эрсий метта таржам даь а да) # «ГӀалгӀай Лоаме» # «Зоазо» # «Даде-Ков» # «Мехка гӀонча» # «Ивизда ГӀазд» # «Аьже Ахк» # «Вешта аьлча» * «Хьув ястар» ''(роман)'' * «ЦӀе тетрадь» '''Эрсий меттала:''' * «Казахстанский дневник» (ГӀазакхстана денорг) * «Над бездной» (Ахка тӀа) == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Муса Гешаев |заглавие = Знаменитые ингуши |место = Турин |издательство = STIG |год = 2006 |том = 2 |страниц = 492—497 |страницы = 620 |тираж = 2000 |ref = Гешаев }} == ТӀатовжамаш == * [https://web.archive.org/web/20170917214103/http://www.nbri.ru/news/195 Иссе Кодзоеву — 75 лет!] {{ВС}} [[ОагӀат:Коазой]] j2367wms8fzqdwdzgr0kpahzdb9o2ka 74704 74703 2026-06-30T01:20:02Z Тоадархо 5207 74704 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Коазой}} {{Писатель | имя = Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́ | оригинал имени = | изображение = Исса Кодзоев.jpg | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | дата рождения = | место рождения = {{МестоРождения|Ангушт|Онгушта}}, [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]], [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]], [[СССР]] | дата смерти = | гражданство = | род деятельности = {{прозаик|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Поэт|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Драматург|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Переводчик|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}} | годы активности = 1960 шера денз | направление = | жанр = романаш, повесташ, дувцараш, байташ | язык произведений = [[ингушский язык|гӀалгӀай]], [[русский язык|эрсий]] | дебют = 1960, альманах «Лоаман Ӏуйре», оалам-дувцар «Наьна дог» | премии = «БӀорахой юкъарлен турпал» (2013, ГӀалгӀайче); <br>«Шера саг» (2015, ГӀалгӀайче);<br>«Шамал имама орден» (2022, ГӀалгӀайче)<ref name="Дагестан">[https://www.youtube.com/watch?v=G86M-U78DtY Делегация из Дагестана в гостях у Иссы Кодзоева] // [[ГӀалгӀайче (телерадиокомпани)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]], 04.02.2022.</ref>. | награды = | lib = | викицитатник = }} '''Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́''' ({{lang-ru|Исса Аюпович Кодзоев}}; {{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[СССР|совета]] а [[Эрсийче|эрсечен]] а юкъареи политикайи къахьегамхо, [[ГӀалгӀай мохк|гӀалгӀай]] [[ГӀалгӀай|къаман]] [[йоазонхо]], [[оазархо]], [[таржамхо]], [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай метта]] тохкамхо; ворхӀ [[дешарг]]ах латта [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] «[[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]]» яха хьалхара роман-эпопей яздаьр. == Вахар == Коазой Аюпа Ӏийса ваьв 1938-ча шера [[Маьцхали 12|маьцхали бетта 12-ча]] дийнахьа [[Онгушт]]а. 1944 шера [[23 февраля|Саькура бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана]] пхи шу даьнна волаш ший цӀагӀарчарца СибарегӀа вахийтав. Шийлача мехка даьх-наьнах, вежарех-йижарех ваьнна хиннав из, цудухьа детдоме хьалкхийнав. Хало лайна йолашше, зӀамига волча хана денз исбахьаленцара чам дӀабаьннабац кӀаьнка. Ӏаьдало на́ха́ даймехка цӀабахка пурам ма деллинге цӀа а вена, дукхагӀа [[Коазой|цун тайпан нах]] бахача метте — [[ТӀой-Юрт]]а Ӏохайнав. [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте]] деша вагӀача хана гӀалгӀайи нохчийи [[ГӀазакхстан]]е Ӏобохьийташ хиннари Ӏобехьийтачул тӀехьагӀа нийсденнари дӀаязде волалу. Цо хьийга къа «ГӀазакхстана денорг» («Казахстанский дневник») яхача дувцарий гуллама чу дижад. 1960-ча шера студент волча Ӏийсай «Наьна дог» яха оалам-дувцар «[[Лоаман Ӏуйре]]н» тӀа кепатеха арадаьннад. 1962-ча шера Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института филологен факультетера дешар чакхдаьнначул тӀехьагӀа ТӀой-Юртарча юкъерча школе болх болабаьб, тӀаккха цхьа ха яьлча [[Экажакъонгий-Юрт]]а дешара даькъе кулгалхо хул (завуч). 1963 шера кӀимарса бетта 4-ча дийнахьа «Казахстанера денорг» доаржадар бахьан долаш, КПСС-а Нохч-ГӀалгӀай обкома идеологен ралса соцамца Коазой Ӏийса лаьца хиннав. Ши бутт баьннача гӀолла, 1963 шера тов бетта 10 дийнахьа цуннеи [[Али Хашагульгов|Хьоашаланаькъан Ӏаьлаи]] Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Лакхерча кхело 4 шу ха техай: политчубехкарий чӀоагӀача ража колоне (Мордови). 1965-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа Коазой Ӏийса хьалха а волаш № 7 йолча лагере политикацара лелам хиннаб саькура бетта 23-гӀа ди кавказа таьзета ди аьнна кхайкадаьча оагӀув лоацаш. Кавказхой оагӀув ([[гӀалгӀай]], [[нохчий]], [[гуржий]], [[гӀаьбартий]], [[къарший]], [[хӀирий]]) балтика бахархоша лаьцар, иштта [[татары|татраша]] а, молдевенеша а, [[украинцы|украинхоша]] а, [[казахи|казахаша]] а. 1967 шера набахтара хьахийцача, исбахьален а, хьехара а болх дӀахо дӀабихьаб. [[СелаӀад]] яхача гӀалгӀай меттала долча берий тептар арахецаш болх баьб, гӀалгӀай «[[Сердало (газет)|Сердало]]» газете балхаш кепадийттад, Шекспира «Лир паччахьа» яхача пьесанна таржам даьд. == Юкъарлен а политикай а къахьегам == Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца [[Нийсхо (цхьанкхетар)|«Нийсхо» яха юкъарлен-политикан болам]] вӀашагӀбеллаб 1988-ча шера [[Апрель|бекарга бетта]]. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — [[Буро]]н аьттача берда тӀа [[нанагӀала]] а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр. 1989—1991 шерашка Ӏийсаси, «[[Нийсхо (цхьанкхетар)|Нийсхо]]» яхача къаман болама кхыбола хьалххошеи, доакъашхошеи дукхача наха дакъа лаьца хинна маьрша леламаш вӀашагӀдийхкад. Леламаш гӀалгӀай шоай автономе юхаоттаяра́ хетадаь хиннад. 1989 шера тов бетта бетта, гӀалгӀай къама II гулламе Коазой Ӏийса гӀалгӀай къама автономе меттаоттаяра организацен коммитета тхьамада хержав, тӀаккха 1990 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхерча Совета каь хургволаш хорж. Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча къахьегамхошеи лелабаь хьинаре болх «низ баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш. == Дезал == Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар. == Толамаши премеши == 2013 шера наджгоанцхой бетта 13 дийнахьа «Машар» яхача бокъо лораяра организаце оттаяьча «БӀорахой юкъарлен турпал» яхача конкурса лауреат хиннав Коазой Ӏийса. СовгӀат «Кхонахчали БӀорахочун хетар дӀаалари бахьан долаш» аьнна деннад. Иштта, 2013 шера «Кавказа турпал-2013» яхача преме номинаце оттаваь а хиннав. 2022-ча шера бекарга бетта 2-ча дийнахьа [[ДаьгӀасте]]ра «[[Шамал]] имама фонд» ({{lang-ru|Фонд имама Шамиля}}) Ӏийсайна наӀарга а баьхка, Шамал имама орден елар. Цул совгӀа кхы а совгӀаташ делар: [[тӀакхолла ферта|тӀакхолла фертеи]], [[дарзал-кий]]и<ref name="Дагестан" />. == Йоазон балхаш == ТӀехьарча шерашка исбахьален болх дукхагӀа беш ва Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера эггара чӀоагӀагӀа белггалеи боккхеи бар «[[ГӀалгӀай (эпопея)|ГӀалгӀай]]» яха [[тархьар]]а роман-эпопей да, из цо гӀалгӀай меттала яздаьд. Дукхача томех латта дешарг XIII—XVII бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца да, гӀалгӀай литературе ше мо кхы цунца диста Ӏодила йоазув а доацаш. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да. == Кхолламаш == '''ГӀалгӀай меттала дараш:''' * «Лир Паччахь» ''(Шекспира романа таржам)'' * «[[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]]» ''(роман-эпопея, ворхӀ дешаргех латт)'': # «Магате-Фаьрате» (эрсий метта таржам даь а да) # «ГӀалгӀай Лоаме» # «Зоазо» # «Даде-Ков» # «Мехка гӀонча» # «Ивизда ГӀазд» # «Аьже Ахк» # «Вешта аьлча» * «Хьув ястар» ''(роман)'' * «ЦӀе тетрадь» '''Эрсий меттала:''' * «Казахстанский дневник» (ГӀазакхстана денорг) * «Над бездной» (Ахка тӀа) == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Муса Гешаев |заглавие = Знаменитые ингуши |место = Турин |издательство = STIG |год = 2006 |том = 2 |страниц = 492—497 |страницы = 620 |тираж = 2000 |ref = Гешаев }} == ТӀатовжамаш == * [https://web.archive.org/web/20170917214103/http://www.nbri.ru/news/195 Иссе Кодзоеву — 75 лет!] {{ВС}} [[ОагӀат:Коазой]] skxowktp9cv0z1b4blt4247iqn9yul2 74705 74704 2026-06-30T01:23:31Z Тоадархо 5207 /* Вахар */ 74705 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Коазой}} {{Писатель | имя = Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́ | оригинал имени = | изображение = Исса Кодзоев.jpg | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | дата рождения = | место рождения = {{МестоРождения|Ангушт|Онгушта}}, [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьар]], [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]], [[СССР]] | дата смерти = | гражданство = | род деятельности = {{прозаик|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Поэт|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Драматург|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Переводчик|ГӀалгӀай|ГӀалгӀайчен|СССР|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}} | годы активности = 1960 шера денз | направление = | жанр = романаш, повесташ, дувцараш, байташ | язык произведений = [[ингушский язык|гӀалгӀай]], [[русский язык|эрсий]] | дебют = 1960, альманах «Лоаман Ӏуйре», оалам-дувцар «Наьна дог» | премии = «БӀорахой юкъарлен турпал» (2013, ГӀалгӀайче); <br>«Шера саг» (2015, ГӀалгӀайче);<br>«Шамал имама орден» (2022, ГӀалгӀайче)<ref name="Дагестан">[https://www.youtube.com/watch?v=G86M-U78DtY Делегация из Дагестана в гостях у Иссы Кодзоева] // [[ГӀалгӀайче (телерадиокомпани)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]], 04.02.2022.</ref>. | награды = | lib = | викицитатник = }} '''Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́''' ({{lang-ru|Исса Аюпович Кодзоев}}; {{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[СССР|совета]] а [[Эрсийче|эрсечен]] а юкъареи политикайи къахьегамхо, [[ГӀалгӀай мохк|гӀалгӀай]] [[ГӀалгӀай|къаман]] [[йоазонхо]], [[оазархо]], [[таржамхо]], [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай метта]] тохкамхо; ворхӀ [[дешарг]]ах латта [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] «[[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]]» яха хьалхара роман-эпопей яздаьр. == Вахар == Коазой Аюпа Ӏийса ваьв 1938-ча шера [[Маьцхали 12|маьцхали бетта 12-ча]] дийнахьа [[Онгушт]]а. 1944 шера [[23 февраля|Саькура бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа]] [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана]] пхи шу даьнна волаш ший цӀагӀарчарца СибарегӀа вахийтав. Шийлача мехка даьх-наьнах, вежарех-йижарех ваьнна хиннав из, цудухьа детдоме хьалкхийнав. Хало лайна йолашше, зӀамига волча хана денз исбахьаленцара чам дӀабаьннабац кӀаьнка. Ӏаьдало на́ха́ даймехка цӀабахка пурам ма деллинге цӀа а вена, дукхагӀа [[Коазой|цун тайпан нах]] бахача метте — [[ТӀой-Юрт]]а Ӏохайнав. [[Чечено-Ингушский государственный педагогический институт|Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте]] деша вагӀача хана гӀалгӀайи нохчийи [[Казахехье|Казахехьа]] Ӏобохьийташ хиннари Ӏобехьийтачул тӀехьагӀа нийсденнари дӀаязде волалу. Цо хьийга къа «Казахстанера денорг» («Казахстанский дневник») яхача дувцарий гуллама чу дижад. 1960-ча шера студент волча Ӏийсай «Наьна дог» яха оалам-дувцар «[[Лоаман Ӏуйре]]н» тӀа кепатеха арадаьннад. 1962-ча шера [[Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институт]]а филологе факультетера дешар чакхдаьнначул тӀехьагӀа [[ТӀой-Юрт]]арча юкъерча школе болх болабаьб, тӀаккха цхьа ха яьлча [[Экажакъонгий-Юрт]]а дешара даькъе кулгалхо хул (завуч). 1963 шера кӀимарса бетта 4-ча дийнахьа «Казахстанера денорг» доаржадар бахьан долаш, КПСС-а Нохч-ГӀалгӀай обкома идеологе отдела соцамца Коазой Ӏийса лаьца хиннав. Ши бутт баьннача гӀолла, 1963-ча шера тов бетта 10-ча дийнахьа цуннеи [[Али Хашагульгов|Хьоашаланаькъан Ӏаьла́и]] Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Лакхехьарча Кхело 4 шу ха техай [[Мордовия|Мордове]] политтутмакхий цӀенхашта ража колоне. 1965-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа Коазой Ӏийса хьалха а волаш № 7 йолча лагере политикацара ле́лам хиннаб саькура бетта 23-гӀа ди кавказа таьзета ди аьнна кхайкадаьча оагӀув лоацаш. Кавказхой оагӀув ([[гӀалгӀай]], [[нохчий]], [[гуржий]], [[гӀаьбартий]], [[къарший]], [[хӀирий]]) балтика бахархоша лаьцар, иштта [[татары|татраша]] а, молдевенеша а, [[украинцы|украинхоша]] а, [[казахи|казахаша]] а. 1967-ча шера набахтара хьахийцача, исбахьален а, хьехара а болх дӀахо дӀабихьаб. [[СелаӀад]] яхача гӀалгӀай меттала долча берий тептар арахецаш болх баьб, гӀалгӀай «[[Сердало (газет)|Сердало]]» газете балхаш кепадийттад, Шекспира «Лир паччахьа» яхача пьесанна таржам даьд. == Юкъарлен а политикай а къахьегам == Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца [[Нийсхо (цхьанкхетар)|«Нийсхо» яха юкъарлен-политикан болам]] вӀашагӀбеллаб 1988-ча шера [[Апрель|бекарга бетта]]. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — [[Буро]]н аьттача берда тӀа [[нанагӀала]] а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр. 1989—1991 шерашка Ӏийсаси, «[[Нийсхо (цхьанкхетар)|Нийсхо]]» яхача къаман болама кхыбола хьалххошеи, доакъашхошеи дукхача наха дакъа лаьца хинна маьрша леламаш вӀашагӀдийхкад. Леламаш гӀалгӀай шоай автономе юхаоттаяра́ хетадаь хиннад. 1989 шера тов бетта бетта, гӀалгӀай къама II гулламе Коазой Ӏийса гӀалгӀай къама автономе меттаоттаяра организацен коммитета тхьамада хержав, тӀаккха 1990 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхерча Совета каь хургволаш хорж. Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча къахьегамхошеи лелабаь хьинаре болх «низ баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш. == Дезал == Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар. == Толамаши премеши == 2013 шера наджгоанцхой бетта 13 дийнахьа «Машар» яхача бокъо лораяра организаце оттаяьча «БӀорахой юкъарлен турпал» яхача конкурса лауреат хиннав Коазой Ӏийса. СовгӀат «Кхонахчали БӀорахочун хетар дӀаалари бахьан долаш» аьнна деннад. Иштта, 2013 шера «Кавказа турпал-2013» яхача преме номинаце оттаваь а хиннав. 2022-ча шера бекарга бетта 2-ча дийнахьа [[ДаьгӀасте]]ра «[[Шамал]] имама фонд» ({{lang-ru|Фонд имама Шамиля}}) Ӏийсайна наӀарга а баьхка, Шамал имама орден елар. Цул совгӀа кхы а совгӀаташ делар: [[тӀакхолла ферта|тӀакхолла фертеи]], [[дарзал-кий]]и<ref name="Дагестан" />. == Йоазон балхаш == ТӀехьарча шерашка исбахьален болх дукхагӀа беш ва Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера эггара чӀоагӀагӀа белггалеи боккхеи бар «[[ГӀалгӀай (эпопея)|ГӀалгӀай]]» яха [[тархьар]]а роман-эпопей да, из цо гӀалгӀай меттала яздаьд. Дукхача томех латта дешарг XIII—XVII бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца да, гӀалгӀай литературе ше мо кхы цунца диста Ӏодила йоазув а доацаш. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да. == Кхолламаш == '''ГӀалгӀай меттала дараш:''' * «Лир Паччахь» ''(Шекспира романа таржам)'' * «[[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]]» ''(роман-эпопея, ворхӀ дешаргех латт)'': # «Магате-Фаьрате» (эрсий метта таржам даь а да) # «ГӀалгӀай Лоаме» # «Зоазо» # «Даде-Ков» # «Мехка гӀонча» # «Ивизда ГӀазд» # «Аьже Ахк» # «Вешта аьлча» * «Хьув ястар» ''(роман)'' * «ЦӀе тетрадь» '''Эрсий меттала:''' * «Казахстанский дневник» (ГӀазакхстана денорг) * «Над бездной» (Ахка тӀа) == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Муса Гешаев |заглавие = Знаменитые ингуши |место = Турин |издательство = STIG |год = 2006 |том = 2 |страниц = 492—497 |страницы = 620 |тираж = 2000 |ref = Гешаев }} == ТӀатовжамаш == * [https://web.archive.org/web/20170917214103/http://www.nbri.ru/news/195 Иссе Кодзоеву — 75 лет!] {{ВС}} [[ОагӀат:Коазой]] f6bfufpmdpxm3nxt77ccsbzu1ny5izu 10 6590 74686 59518 2026-06-29T17:02:59Z Тоадархо 5207 74686 wikitext text/x-wiki [[Файл:Apple iPhone 2G 8GB.jpg|right|70px|IPhone]] * [[1881]] — [[Судан]]ера молла Мухьаммад Ахьмад ше [[махди|Махьди]] ва аьнна кхайка а ваь, [[Африка|Африке]] баьхка́ча Европерча колонизаторашта духьал духхьашха хиннача гӀовтама керте эттав. * [[1911]] — хи чу хийца хиннад хьалхара эрсий [[Линейный корабль|дредноут]] — «Севастополь» линкор. * [[1922]] — [[Шаляпин, Фёдор Иванович|Фёдор Шаляпин]] доазал дехьа гастроле а ваха́, кхы цул тӀехьагӀа Эрсече юхавенавац. * [[1945]] — [[Чехословакия|Чехословаке]] [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]-а́ КхерпатӀен дехьара лаьтташ. * [[1958]] — [[Бразилия|Бразиле]] юххьашха футболах дунен чемпион хиннай * [[2007]] — [[Apple]] яхача америкерча компане дӀагайтай хьалхара [[iPhone]] ''(сурта тӀа хьажа)''. <noinclude> {{doc|События дня/doc}} </noinclude> 8x7f9ilagnwo1fifhqq3qyn0ivkf3vy 0 6645 74709 71772 2026-06-30T01:40:06Z Тоадархо 5207 74709 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = Ахкий-Юрт | оригинальное название = {{lang-ru|Сунжа, Ахки-Юрт}}<br>{{lang-os|Сунжæ}} | изображение = Церковь во имя св.Романа Сладкопевца.jpg | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43.0617 | lon_deg = 44.818 | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Пригородный район | район в таблице = Пригородный район (Северная Осетия){{!}}ГӀалме | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сунженское сельское поселение (Северная Осетия) | поселение в таблице = Сунженское сельское поселение (Северная Осетия){{!}}Ахкий-Юрта | в регион = справа | B в регион = снизу | в район = справа | внутреннее деление = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = эрсий меттала: {{НП-ПН|1859|Ахки-Юрт|1920|Сунженская|1944|Ахки-Юрт}} | статус с = | площадь = |климат = [[умеренный климат|гӀаьххьа]] | высота центра НП = 685<ref>{{cite web|url=https://www.geonames.org/486203/sunzha.html|title=Сунжа|access-date=2020-04-21|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920234524/https://www.geonames.org/486203/sunzha.html|deadlink=no}}</ref> | население = {{ Население | Сунжа (Северная Осетия) | тс }} | год переписи = {{ Население | Сунжа (Северная Осетия) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[православхой]] | этнохороним = ахкиюртахой | почтовый индекс = 363104 | телефонный код = 86738 | цифровой идентификатор = 90240870001 | категория в Commons = | сайт = }} '''А́хкий-Юрт''', е '''А́хки-Юрт''', иштта '''А́хка-Юрт''', '''Аьхка-Юрт''', '''Аьхки-Юрт''' {{дехьавалар|цӀи, йиллар}} ({{lang-ru|Су́нжа}}, {{lang-os|Сунжæ}}<ref>Гацалова Л. Б., Парсиева Л. К. Большой русско-осетинский словарь ИПО СОИГСИ, Владикавказ 2011—687 с.</ref>) — таханарча [[Северная Осетия|ХӀирийчен]] [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьаре]] улла [[юрт]]. [[Сунженское сельское поселение (Северная Осетия)|Юрта хьисапе моттиг Ахкий-Юрт]] яхача [[муниципальни кхоллам]]а административни юкъ я. == Географи == Юрт [[Шолжа]] аьрда берда тӀа улл [[Шолхи|Шолхех]] 10 км малхбоалехьеи, [[Буро]]х 16 км гаьнеи. Ахкий-Юртах малхбоалехьа [[КӀайхий|КӀайча хил]] дехьа ул [[Шолжа-Юрт]], Ӏаьдало из дӀате́ха йола [[Товзан-Юрт]] цунна тӀехьа йоагӀа. Малхбузехьа Шолхел совгӀа гӀинбухехагӀа Ӏо мел вода Ахкий-Юртаца лоалаха я́д кхыйола гӀалгӀай юрташ: [[ГӀалгӀай-Юрт]]и, цул дехьара [[ЖӀайрахой-Юрти]], тӀаккха [[Гадаборшакъонгий—Юрт]]и, цул дехьа [[Яндакъонгий-Юрт]]и. ; Мехкал Мехкал [[тӀуна]] гӀаьххьа да. [[Ӏа]] кӀаьда да, каст-каста дукха [[лоа]] ца дуллаш. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал +4,0°С хул. [[Ахка|Аьхке]] [[екхан|йийкха]] хул, [[догӀа]]ш а хул. КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +21,0°С хул. Шера хулача [[йоачо]]н дукхал 950 мм гарга хул. Йоачонаш ахнел дукхагӀа ахканарча бетташка хул. == Тархьар == [[Файл:Ingush (Kists) districts by J. Güldenstädt.jpg|мини|слева|275px|1780-ча шера оттадаьча [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедта]] [[мехкасурта]] тӀара Ахкий-Юрт (''Achkinjurt'')]] [[Файл:Район Владикавказа (карта 1807 года).png|300px|мини|1807-ча шера «селения Акiюрт» аьнна Ахкий-Юрт хьоахаяьча мехкасурта да́къа (мехкасурт юхамаччахьарча проекце да)]] === ЦӀи, йиллар === А́хкий-Юрт йиллар [[Йовлой]] [[тайпа]]н хинна [[Аьже Ахка|Аьже́ А́хка]] ва. Цун цӀи боккъонца ''А́хка'', ''А́хк'', е ''Аьхк'' хиларга хьежжа [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттала]] юрта цӀи хул '''Ахкий-Юрт''' ('''Ахки-Юрт'''{{sfn|Здравомыслов|1998|с=125}}), е '''А́хка-Юрт'''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=38}}{{sfn|Аушев|2011|с=13}}, е '''Аьхка-Юрт'''{{sfn|Куркиев|2002|с=}}, е '''Аьхкий-Юрт''' ('''Аьхки-Юрт'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}). Иштта юрта цӀи [[ахк]]аца ювзаю цхьаболча Ӏилманхоша, амма из нийса лархӀац{{Ref+|Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей. — Записки коллегии востоковедов. Л., 1930, с. 694{{sfn|Куркиев|2002|с=}}.||group=Д.}}. А́хкий-Юрт шира лоархӀ. Укх моттиге нах ба́х кӀезигагӀа дале 1781-ча шера денз. === ГӀазкхий === 1859-ча шера [[гӀазкхий|гӀазкхаша]] [[гӀалгӀай]] кхычахьа дӀакхолха а баь «''Сунжа''» (Сунженская) яха станица йиллай цу тӀа{{sfn|Мартиросиан|1933|с=76}}{{sfn|Дахкильгов|1991|с=32}}. 1876-ча шера [[Тийрка гӀазкхий зӀы]] вӀашагӀъеллачул тӀехьагӀа Ахкий-Юрта доккха [[киназ]] деттад [[кхертӀо]]х, супача Николая цӀи а тилла. 1930-гӀа шераш долалуш долча хана [[Черноглаз, Иосиф Моисеевич|Черноглазо]] [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀай автономе областе]] [[Даьла|Далла]] духьалара кампани йолаяь хиннай, из ма йодда киназ а дохадаь хиннад цо<ref>{{cite web |author = |url = http://russian-church.ru/viewpage.php?cat=north_ossetia-alania&page=35 |title = В честь преподобного Романа Сладкопевца храм. |lang = ru |website = russian-church.ru |date = |accessdate = 2020-04-23 |deadlink = no |archive-date = 2020-10-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201028203929/https://russian-church.ru/viewpage.php?cat=north_ossetia-alania&page=35 }}</ref>. === Советаш === [[Эрсече хинна бӀорахой тӀом|БӀорахой тӀом]] дӀабаьнначул тӀехьагӀа, [[Тийрка область|Тийрка областа]] къамай съездо баьча соцамах, [[гӀазкхий]] юртара ара а баьха юрт [[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай автономе областа]] юкъе йихьай эрсий меттала '''Ахки-Юрт''' аьнна хинна цӀи метта отта а яь<ref>{{cite web |author = |url = http://sunzha.narod.ru/vxselenie.htm |title = Выселение казаков Сунженского отдела (1921 г.) |lang = ru |website = sunzha.narod.ru |date = |accessdate = 2013-04-17 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130417025127/http://sunzha.narod.ru/vxselenie.htm |archivedate = 2013-04-17 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130417025127/http://sunzha.narod.ru/vxselenie.htm |date=2013-04-17 }}</ref>.. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай Сибаре Ӏобахийтачул]] тӀехьагӀа Ахкий-Юртах '''Сунжа''' аьнна цӀи а тилла́ [[ХӀирий АССР]]а лоаттаме дӀаеннай, цу хана денз ишта хьайоагӀаш а я. == Бахархой == {{ Население | Сунжа (Северная Осетия) | Столбцов= 9}} {{ Население | Сунжа (Северная Осетия) | график }} ; Къамай лоаттам 2010-ча шера Ерригача Россе хьисап деш нах дӀаязбарах:<ref>{{cite web |url = http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip |title = Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D |archivedate = 2013-08-19 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref> {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Да́къа || [[хӀирий]] | 11 262 | 96,1 % | | [[эрсий]] | 177 | 1,5 % | | [[гуржий]] | 78 | 0,7 % | | [[эрмалой]] | 62 | 0,5 % | | кхыбараш/ белгалдаьдац | 136 | 1,2 % }} == Эрсий православхой ди == «Святого преподобного Романа Сладкопевца» яха [[киназ]] доалл юрта. 2009-ча шера {{comment|супа дерзадаьд|освящена}}. == Белгалдаккхар == ;Комментареш {{комментарии|group=Д.|2}} ;Хьасташ {{белгалдаккхар|2}} == ТӀатовжамаш == * [http://www.school-sunja.mwport.ru/ Ахка-Юртарча ишколан мазаоагӀув] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240125092048/https://school-sunja.mwport.ru/ |date=2024-01-25 }} * {{cite web |author = |url = http://www.gipanis.ru/?level=770&type=page&lid=745 |title = Станица Сунженская |lang = ru |website = www.gipanis.ru |date = |accessdate = 2020-04-23 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210509043430/http://www.gipanis.ru/?level=770&type=page&lid=745 |date=2021-05-09 }} == Литература == * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{книга |заглавие = Из истории казачьих станиц Северной Осетии |автор = Киреев Ф. С. |место = Владикавказ |издательство = Терские ведомости |год = 2016 |страницы = 106—113 |isbn = 978-5-904556-60-0 |часть = Станица Сунженская}} * {{книга |заглавие = Осетино-ингушский конфликт: Перспективы выхода из тупиковой ситуации |автор = [[Здравомыслов, Андрей Григорьевич|Здравомыслов А. Г.]] |место = Москва |издательство = РОССПЭН |год = 1998 |страницы = 128 |isbn = 5-86004-177-2 | ref = Здравомыслов}} * {{публикация|книга | автор = Дахкильгов Ш. Э-Х. | заглавие = Происхождение ингушских фамилий | язык = ru | вид = [[Полевые работы|полев. исслед]] | ответственный = Ред. А. А. Зязиков | место = Грозный | издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]» | год = 1991 | страниц = 108 | тираж = | ref = Дахкильгов }} * {{публикация|книга | автор = [[Мартиросиан, Георгий Константинович|Мартиросиан Г. К.]] | заглавие = История Ингушии: Материалы | язык = | вид = | ответственный = | место = Орджоникидзе | издательство = «Сердало» | год = 1933 | страниц = 314 | тираж = | ref = Мартиросиан }} * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} {{ГӀалме шахьар}} {{Шолжа тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] bl5bnebr3jvtsvij0fq6f24a7uu0fws 0 7335 74706 63802 2026-06-30T01:27:30Z Тоадархо 5207 74706 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = | оригинальное название = {{lang-os|Тарскæй}}, {{lang-ru|Тарское, Ангушт}} | изображение = | CoordScale = | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Пригородный район | район в таблице = ГӀалме шахьар{{!}}ГӀалме | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | внутреннее деление = | вид главы = Юртда | глава = Сотиев Эльбрус Давидович | дата основания = XVII бӀаьшера | первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1860|Ангушт|1920|станица Тарская|1944|Ангушт}} | статус с = | площадь = 84,46 | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Тарское | ч }} / 84.46 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалбаш]], [[православные|православхой]] | этнохороним = онгуштхо, онгуштхой | почтовый индекс = | телефонный код = | сайт = }} '''Ангушт''', е '''Онгушт''', е '''ОнгуштӀе'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}} ''(я)'' ({{lang-ru|Тарское}}, {{lang-os|Тарскæй}}) — [[ГӀалме шахьар]]а къаьнара гӀалгӀай [[юрт]], карарча хана Ӏаьдало [[ХӀирийче]]н доазона тӀа лоархӀаш я. == Этимологи == [[Ӏоахаранаькъан ГӀойберда Нурдин]]а цу деша дашхар «А́не гуш йола моттиг» (Ане гуш тӀе) аьнна увттадаьл{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|c=62}}. Бакъда, Нурдина оттадаь дашхар профессор хиннача [[Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим|Дахкилганаькъан ИбрахӀима]] нийса хийттадац: «Тешаме хетац «Ангушт» яхаш дола дош кхаь деша маӀанцара дашхар (этимологи оттаяр): ''«ан»'' — шаьре, горизонт; ''«гуш»'' — бӀарго тӀаэцаш, зувш; ''«т» («те»)'' — моттиг белгалъяккхар. Цу тайпара декъарца, хьаяхачох, хьахул ''«Шаьре (горизонт) йола моттиг»''. Из дика наьх санна ишта доацача саннеи, увзадаьи тешаме доацача саннеи хеталу. Цу тайпарча дашхара (этимологен) бехке, хетаргахьа, юххьанцара хьал да, из да термина гӀалгӀай маӀан эрсий йоазонца оттаде гӀертар. ХӀаьта гӀалгӀаша цу юртах из цӀи цӀаккха я́ха́ яц. Цар «Онгашт» оал. Из кеп я юхь аьнна хьаэца езаш яр, хӀаьта тӀаккха хьадоаладаь хинна да́шхар бух боацаш хул»<ref>Дахкильгов, 2007. 20-21-гӀа оагӀонаш</ref>. Бакъда, [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина́]] из нийса хийттадац: «Дахкилганаькъан ИбрахӀима ишта яхе а, тхона хетачох Ангушта цӀи гӀалгӀай «ан» яхача гӀалгӀай дешаца дувзаденна да (''«а́н»'' — «сигале»; ''«а́наюх, а́найист»'' — «горизонт» (ма дарра аьлча «сигален йист, чакххе»); ''«а́не»'' — «шаьре, а́ре, раьгӀе» ''(плоскость, равнина)''. «А́н» яха дош геттара шира да — эггара ширагӀча дунен метташка хиннад из — [[шумерский язык|шумерой]], [[хурритский язык|хуррой]] ([[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттаца]] бувзамаш дола). АнгуштӀе яхача термина маӀан ишта да: ''«ан»'' — сигале, «-гуш» — бӀарго хьалоацаш, гуш, зувш, ''«тӀе»'' — тӀа, из да сигале шийна ''тӀера'' гуш йола моттиг. Йиста «'''ДухьаргуштӀе'''ца»: ''«Духьар»'' — духьала (цаӀ шоллагӀчо духьал), ''«-гуш»'' — бӀарго хьалоацаш, гуш йола, ''«тӀе»'' — тӀа. Оаламо хьаяхачох [[ЖӀайрах]]арча къонахо ший эйлан духьал йилла хиннай из<ref>Коазой Нурдин, Ингушские населенные пункты: Ангушт (ГӀалгӀай нах баха моттигаш: Ангушт), 2020 шу, 3-4-гӀа оагӀонаш</ref>. == Тархьар == Цхьаболча Ӏилманхоша Ангушт йиллар дехк XVII-ча бӀаьшерага{{Ref+|Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей. — Записки коллегии востоковедов. Л., 1930, с. 699{{sfn|Куркиев|2002|с=}}}}, амма [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] 17-ча бӀаььшера из [[сунний]] [[бусалба нах]] а бахаш йоккха юрт хиннай яздаьд{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|с=625-653}}{{sfn|Куркиев|2002|с=}}. == Бахархой == {{ Население | Тарское }} ; Къамай лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаро]] оттадаьчох<ref>{{cite web |url = http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip |title = Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D |archivedate = 2013-08-19}}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !берригача<br>бахархоех<br>да́къа, %) |- |[[хӀирий]] | align="right" | 2722 | align="right" | 70,8 % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 977 | align="right" | 25,4 % |- |[[гуржий]] | align="right" | 86 | align="right" | 2,2 % |- |кхыбараш | align="right" | 60 | align="right" | 1,6 % |- |берригаш | align="right" | 3845 | align="right" | 100 % |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |часть = II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) |часть вид = топоним. [[словарь|слов]]. |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии |вид = в IV частях (1976—1985 гг.) |ответственный = Сост. [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманов]], ред. [[Шайхиев, Алвади Хасмагомедович|А. Х. Шайхиев]] |место = {{Гр.}} |издательство = {{comment|ЧИ кн. изд-во|Чечено-Ингушское книгоиздательство}} |год = 1978 |страниц = 289 |тираж = 5000 |ref = Топоним. слов. Сулейманова}} * {{книга | автор = [[Вахушти Багратиони]] | заглавие = География Грузии |отвественный = Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили | место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси}} | издательство = Типография К. П. Козловскаго | год = 1904 | страниц = 243 | ref = Вахушти Багратиони }} * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} {{ГӀалме шахьара нах баха моттигаш}} {{ГӀалме тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] 2pay4bw0643qeac1pn36vlp0nljmpbv 74707 74706 2026-06-30T01:32:15Z Тоадархо 5207 74707 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = | оригинальное название = {{lang-os|Тарскæй}}, {{lang-ru|Тарское, Ангушт}} | изображение = | CoordScale = | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Пригородный район | район в таблице = ГӀалме шахьар{{!}}ГӀалме | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | внутреннее деление = | вид главы = Юртда | глава = Сотиев Эльбрус Давидович | дата основания = XVII бӀаьшера | первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1860|Ангушт|1920|станица Тарская|1944|Ангушт}} | статус с = | площадь = 84,46 | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Тарское | ч }} / 84.46 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалбаш]], [[православные|православхой]] | этнохороним = онгуштхо, онгуштхой | почтовый индекс = | телефонный код = | сайт = }} '''Ангушт''', е '''Онгушт''' ''(я)'' ({{lang-ru|Тарское}}, {{lang-os|Тарскæй}}){{дехьавалар|цӀи}} — [[ГӀалме шахьар]]а къаьнара гӀалгӀай [[юрт]], карарча хана Ӏаьдало [[ХӀирийче]]н доазона тӀа лоархӀаш я. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала юрта цӀера дукха эршаш я: '''Ангушт''', е '''Онгушт'''<ref name="Кодзоев">Кодзоев Нурдин, Ингушские населенные пункты: Ангушт (ГӀалгӀай нах баха моттигаш: Ангушт), 2020 шу, 3-4-гӀа оагӀонаш</ref>, е '''ОнгуштӀе'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}, '''Онгуште'''{{sfn|Аушев|2011}}. [[Ӏоахаранаькъан ГӀойберда Нурдин]]а цу деша дашхар «А́не гуш йола моттиг» (Ане гуш тӀе) аьнна увттадаьл{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|c=62}}. Бакъда, Нурдина оттадаь дашхар профессор хиннача [[Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим|Дахкилганаькъан ИбрахӀима]] нийса хийттадац: «Тешаме хетац «Ангушт» яхаш дола дош кхаь деша маӀанцара дашхар (этимологи оттаяр): ''«ан»'' — шаьре, горизонт; ''«гуш»'' — бӀарго тӀаэцаш, зувш; ''«т» («те»)'' — моттиг белгалъяккхар. Цу тайпара декъарца, хьаяхачох, хьахул ''«Шаьре (горизонт) йола моттиг»''. Из дика наьх санна ишта доацача саннеи, увзадаьи тешаме доацача саннеи хеталу. Цу тайпарча дашхара (этимологен) бехке, хетаргахьа, юххьанцара хьал да, из да термина гӀалгӀай маӀан эрсий йоазонца оттаде гӀертар. ХӀаьта гӀалгӀаша цу юртах из цӀи цӀаккха я́ха́ яц. Цар «Онгашт» оал. Из кеп я юхь аьнна хьаэца езаш яр, хӀаьта тӀаккха хьадоаладаь хинна да́шхар бух боацаш хул»<ref>Дахкильгов, 2007. 20-21-гӀа оагӀонаш</ref>. Бакъда, [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина́]] из нийса хийттадац: «Дахкилганаькъан ИбрахӀима ишта яхе а, тхона хетачох Ангушта цӀи гӀалгӀай «ан» яхача гӀалгӀай дешаца дувзаденна да (''«а́н»'' — «сигале»; ''«а́наюх, а́найист»'' — «горизонт» (ма дарра аьлча «сигален йист, чакххе»); ''«а́не»'' — «шаьре, а́ре, раьгӀе» ''(плоскость, равнина)''. «А́н» яха дош геттара шира да — эггара ширагӀча дунен метташка хиннад из — [[шумерский язык|шумерой]], [[хурритский язык|хуррой]] ([[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттаца]] бувзамаш дола). АнгуштӀе яхача термина маӀан ишта да: ''«ан»'' — сигале, «-гуш» — бӀарго хьалоацаш, гуш, зувш, ''«тӀе»'' — тӀа, из да сигале шийна ''тӀера'' гуш йола моттиг. Йиста «'''ДухьаргуштӀе'''ца»: ''«Духьар»'' — духьала (цаӀ шоллагӀчо духьал), ''«-гуш»'' — бӀарго хьалоацаш, гуш йола, ''«тӀе»'' — тӀа. Оаламо хьаяхачох [[ЖӀайрах]]арча къонахо ший эйлан духьал йилла хиннай из<ref name="Кодзоев" />. == Тархьар == Цхьаболча Ӏилманхоша Ангушт йиллар дехк XVII-ча бӀаьшерага{{Ref+|Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей. — Записки коллегии востоковедов. Л., 1930, с. 699{{sfn|Куркиев|2002|с=}}}}, амма [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] 17-ча бӀаььшера из [[сунний]] [[бусалба нах]] а бахаш йоккха юрт хиннай яздаьд{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|с=625-653}}{{sfn|Куркиев|2002|с=}}. == Бахархой == {{ Население | Тарское }} ; Къамай лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаро]] оттадаьчох<ref>{{cite web |url = http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip |title = Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D |archivedate = 2013-08-19}}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !берригача<br>бахархоех<br>да́къа, %) |- |[[хӀирий]] | align="right" | 2722 | align="right" | 70,8 % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 977 | align="right" | 25,4 % |- |[[гуржий]] | align="right" | 86 | align="right" | 2,2 % |- |кхыбараш | align="right" | 60 | align="right" | 1,6 % |- |берригаш | align="right" | 3845 | align="right" | 100 % |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |часть = II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) |часть вид = топоним. [[словарь|слов]]. |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии |вид = в IV частях (1976—1985 гг.) |ответственный = Сост. [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманов]], ред. [[Шайхиев, Алвади Хасмагомедович|А. Х. Шайхиев]] |место = {{Гр.}} |издательство = {{comment|ЧИ кн. изд-во|Чечено-Ингушское книгоиздательство}} |год = 1978 |страниц = 289 |тираж = 5000 |ref = Топоним. слов. Сулейманова}} * {{книга | автор = [[Вахушти Багратиони]] | заглавие = География Грузии |отвественный = Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили | место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси}} | издательство = Типография К. П. Козловскаго | год = 1904 | страниц = 243 | ref = Вахушти Багратиони }} * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} {{ГӀалме шахьара нах баха моттигаш}} {{ГӀалме тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] qdq0cwtkknhaxj2ninjyt982xgrxpcj 0 11708 74719 63979 2026-06-30T02:31:45Z Тоадархо 5207 НЕДОДЕЛАНО, НАДО СПАТЬ 74719 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = юрт |русское название = |оригинальное название = |изображение = Эзми.jpg |описание изображения = |герб = |флаг = |lat_deg = 42|lat_min = 49|lat_sec = 37 |lon_deg = 44|lon_min = 39|lon_sec = 21 |CoordScale = |регион = Северная Осетия |регион в таблице = ХӀирийче |вид района = Пхье округ |район = Владикавказ |район в таблице = Владикавказ{{!}}Буро пхье |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1643 шера{{sfn|Агиров|2021|c=47}} |первое упоминание = |прежние имена = МагӀара Эзми, ЭгӀара Эзми |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1060 |климат = юкъера |население = {{ Население | Эзми | тс }} |год переписи = {{ Население | Эзми | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]] |конфессиональный состав = [[сунниты|сунний]] [[мусульмане|бусалба]] |этнохороним = |почтовый индекс = 362 903 |телефонный код = |цифровой идентификатор = 90401362006 |категория в Commons = Ezmi |сайт = }} '''Лакхареи Лохереи Эзми''', е '''Озми''' ({{lang-ru|Эзми}}, {{lang-os|Эзми}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. 1944 шу кхаччалца [[ГӀалгӀайче]]н доазона тӀа хиннай, амма таханарча дийнахьа Ӏаьдало [[ХӀирийче]]н доазона тӀа лоархӀаш я. ХьалхагӀа Эзме [[Ингушская архитектура|гӀалгӀай архитектурах]] лоархӀаш бӀарчча комплексаш хиннай{{переход|Тархьар}}. Царна юкъе хиннай: 2 [[ГӀалгӀай гӀалаш#ВӀовнаш|вӀови]], 16 [[ГӀалгӀай гӀалаш#ГӀалаш|гӀалеи]], иштта [[Эзмера Ӏимар|3 маьлхара кашеи]]<ref>[https://openkavkaz.com/ing/ Эзми] // [https://openkavkaz.com Проект «Открытый Кавказ»]</ref>. Таханарча дийнахьа цхьайола гӀалаш мара йисаяц{{sfn|Агиров|2021|c=47}}. Административни лоархӀаш хилча Эзми ше «юрт» статус йолаш, ''«[[пхье округ пхье Буро]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Эзми» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=45}}{{sfn|Цуров|2006|с=13}}, иштта «Озми» яздаь а нийслу. Эрсий меттала а «Эзми» язду<ref name="АТУ"/>. Цу деша маӀан арадоаккх ''Эрзми'' аьнна а оттадеш, ''эрз'' ({{lang-ru|тростник}}) яхачохи ''ми'' яхача [[топоформант]]ахи ([[Лейми]], [[Чими]] юртий цӀерашкахьа а я из)<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037?t=1h37m47s|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref>, иштта [[гуржий мотт|гуржий метта]] тӀара а доаккх из: цар меттала эзми яхар == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Эзми статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[городской округ город Владикавказ]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эзми ше «юрт» статус йолаш, ''«[[пхье округ Буро пхье]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/819012187 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Республики Северная Осетия — Алания»|access-date=2017-06-02 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921081604/http://docs.cntd.ru/document/819012187 |deadlink=no }}</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Тархьар == Эзми Ӏойиллай диъ бӀаъ шу гарга хьалха Чуранаькъан (Цуровы). Айеннача моттиге улл из лоамара ши хий доагӀача: Тирки Iармхийи вIашагIкхетача. Тирка йистера Эзмега хьалхьежача гуш я, шовзткъеи итт шу совгIа хьалха хьалъ- яь, хIанз а болх беш йола ГЭС. Гуржий меттала талмачал ди- ча, "эзми" яха дош "мух хьекха моттиг", "миха хьайра" яхалга да. Эзми алла а улл даим мух хьекхача моттиге. Из моттиг стратегически лоархIам болаш я. Даръяла чIожи ЖIайрахьа чIожи вIашагIкхет цига, ТIема-Гуржий наькъа йисте. ТIема-Гуржий никъ дукхача хана денз Россенеи Гур- жий мехкаи юкъера бувзам лоаттабеш хиннаб. Шоаш баха- чара гуржий доазув долча кхаччаллца цу наькъа доал деши тIахьожаши хьабаьхкаб Озамхой. Из бахьан Тагаурски алда- рашта луш хиннар миссел йоал луш хиннай цу новкъа дIа- юха лелача наха шиш болча Чурнаькъан тайпанна. Эзми шин даькъах латт: ЭгIарча Эзмехи МагIарча Эзмехи. ЭгIара Эзми 1643 шера Йойиллар Чура воI Жабо ва. МагIа Эзми йиллар Жабой воша Боджа ва. Шинна а юрта ялхазза вIаштIараяь цхьацца вIови, массехк гIалеи, маьлхара каша- маши хиннад. Цигарчарел лакхагIа вIовнаш хиннаяц ерри- гача ГIалгIайчене, хIана аьлча, цу хана Чуранаькъанна юкъе гIалаш хьалйотташ цIихеза тIоговзанчаш хиннаб. Тахан Эзме уж гIалаш лаьтта моттиг мара йисаяц. Цхьа- бакъда, Боджа виIий воIо Элжаркъас, ЖIайрахьа ше ваха Iохайначул тIехьагIа хьалъяь Чуранаькъан вIов хIанз а лат- таш я. Тахан ЭгIарча Эзме, Жабой виIий виIий воIах Хьа- дажкъах хьадаьнна, Чуранаькъан диъ цIа дах, МагIарча Эз- ме шовзткъа совгIа цIа дах. Цул совгIа МагIарча Эзме юкъ- юкъе кхыча тайпай нах а бах. Уж ба, бирсача хана цхьацца бахьанех вахарах беха, Чуранаькъан хьатIайбаь шоай йи- ший къонгаш: БIарахера ТIуома-наькъан, Санибара Козьре- вар, Фалханера Мурзабека-наькъан. МоцагӀа хӀанзара юрт уллача метте ши юрт хиннай Лакхера Эзмии Лохера Эзми{{sfn|Хьоашаланаькъан|1989|c=14}}{{sfn|Дахкильгов|1989|c=15}}, иштта . Уж Ӏояхкараш [[ЖӀайрах]]ара гӀалгӀай хиннаб 1643 шера{{sfn|Дахкильгов|1989|c=15}}<ref>{{книга|заглавие=Annual of Ibero-Caucasian linguistics|издательство=Metsniereba|год=1978|том=5}}</ref>. Оаламо дувцачох ши воша хиннав уж Жабои Бочеи яхаш. Цу шинна юрта бӀаррча архитектурни комплексаш хиннай, гӀалаши вӀовнаши а йолаш{{sfn|Агиров|2021|c=47}}. Лакхерча Эзме шира хийрца гӀалаш ягӀа, тӀаккха Лохерча Эзме Тийрка хий турбашца хьатӀа а даьккха боккха биъсаьна наха баь Ӏам ба. Цун хиво лелаяьй ерригача Эзмена кӀалхарча [[Ӏарамхи чӀож]]а сердал телаш хинна электростанци. Ӏама чу [[чабакх]]аш, [[пхандарг]]аш, [[можол]]аш ба, царна зӀак хьекхаш нах багӀаш хул цу тӀа{{sfn|Хьоашаланаькъан|1989|c=14}}. 1944 шера [[Депортация чеченцев и ингушей|гӀалгӀай мехках бахалехь]] Эзми [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|ЧИАССР]] [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] юкъе хиннай (цул а хьалхагӀа [[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай автономе областа]] юкъе). ГӀалгӀай Ӏобигачул тӀехьагӀа юртара вӀовнаши дукхагӀа мел йола гӀалаши йохаяьй{{sfn|Агиров|2021|c=47}}. ГӀалгӀай Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа Эзми ЧИАССР [[Наьсарен шахьар]]а юкъе хиннай. Амма бакъда, 1962 шера ЧИАССР Ӏаьдало Эзми ХӀирий Мехка дӀаеннай. 1963 шера денз Эзми Буро пхьенна юкъейоагӀаш я. === Эзмера Ӏимар === {{Керттера лустам|Эзмера Ӏимар}} == Бахархой == {{ Население | Эзми }} ; Къамай лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}}</ref>. {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !Берригача бахархой<br>да́къа, % |- |[[ингуши|гӀалгӀай]] | align="right" | 189 | align="right" | 96,4 % |- |[[осетины|хӀирий]] | align="right" | 5 | align="right" | 2,6 % |- |кхыбараш | align="right" | 2 | align="right" | 1,0 % |- |берригаш | align="right" | 196 | align="right" | 100 % |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия |язык = ru |место = М. |издательство = Перо |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-087-4 |ref = Агиров }} * {{книга |автор = {{comment|Дахкильгов Ш. Э.|Дахкильгов Шукри Эльбертович}} |заглавие = Слово о родном крае: записки краеведа |издательство = Чечено-Ингушское книжное издательство |место = Грозный |год = 1989 |страниц = 149 |ref = Дахкильгов }} * {{статья |автор = [[Хьоашаланаькъан Ӏаьла]] |заглавие = Фуртоги Эзмии |ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201989г.%20№6/page/n13/mode/2up |язык = inh |издание = СелаӀад |тип = журнал |год = 1989 |месяц = 12 |день = 15 |страниц = 16 |ref = Хьоашаланаькъан |archiveurl = |archivedate = }} * {{книга |автор = Полян П. М |заглавие = Не по своей воле: история и география принудительных миграций в СССР |издательство = О.Г.И. |место = М. |год = 2001 |страницы = |страниц = 326 |ref = Полян }} * {{статья | автор = Цуров Мухтар | заглавие = Эзми | издание = [[СелаӀад]] | год = 2006 | номер = 3 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F9LWfjEK9I%2FYCuR4xiM28qtTPtmmcobIuKglzbxCpDPMU29SBTCjxWNnyOtBtm1cTq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202006г.%20№3.pdf&nosw=1 | accessdate = 2026-06-30 | ref = Цуров }} {{Населённые пункты городского округа город Владикавказ}} {{Населённые пункты на Тереке}} [[ОагӀат:Буро пхьенна юкъейоагӀаш йола нах баха моттигаш]] 62tjoqysuxje6n0k6k4p2uvuj9g4b25 0 17006 74708 70043 2026-06-30T01:37:44Z Тоадархо 5207 74708 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = Товзан-Юрт | оригинальное название = {{lang-os|Комгæрон}}, {{lang-ru|Комгарон}} | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 43|lat_min = 03|lat_sec = 23 | lon_deg = 44|lon_min = 52|lon_sec = 02 | CoordScale = 20000 | регион = Северная Осетия | вид района = ХӀирийче | район = Пригородный район | район в таблице = Пригородный район (Северная Осетия){{!}}ГӀалме | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Комгаронское сельское поселение | поселение в таблице = Комгаронское сельское поселение{{!}}Товзан-Юрт | в регион = сверху | в район = снизу | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Туаев Олег Владимирович | дата основания = 1874 | первое упоминание = | прежние имена = эрсий меттала: <br>{{НП-ПН|1908|Аки-Юртовская|1920|Воронцово-Дашковская|1944|Таузен-Юрт}} | статус с = | площадь = 52,99 | климат = гӀаьххьа | высота центра НП = 730<ref>{{cite web|url=https://www.geonames.org/545855/komgaron.html|title=Комгарон}}</ref> | население = {{ Население | Комгарон | тс }} | год переписи = {{ Население | Комгарон | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Комгарон | ч }} / 52.99 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[православхой]] | этнохороним = товзанъюртахо, товзанъюртахой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = | телефонный код = 86738 | автомобильный код = 15 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Товзан-Юрт''', '''Товзан-Юхе'''{{дехьавалар|цӀи}} ({{lang-os|Комгæрон}}, {{lang-ru|Комгарон}}) — [[ГӀалме шахьар]]е ула [[юрт]]. Таханара ''Комгарон'' шин даькъах латт — шин [[гӀалгӀай]] юртах: ''Товзан-Юртах'' шийхи, ''[[Шолжа-Юрт]]ахи''. «[[Комгаронское сельское поселение|Товзан-Юрта юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни [[центр|юкъ]] я. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала юрт ''Товзан-Юрт''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}} е ''Товзан-Юхе''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}<ref>{{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }}</ref> яхаш я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Комгарон'' яхаш я, хьалха гӀалгӀай меттала мо ''Таузен-Юрт'' яхаш хиннай ''село''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=39}}. == Географи == Юрт улл [[ГӀалме шахьар]]а [[зӀилбухе]]н-[[малхбоале]]хьарча даькъе, [[Шолж]]а аьтта берда тӀа, цох эрсий меттала ''Белая Речка'' яха кхетача моттига́ духьал. Юрт шахьара юкъ йолча [[Шолхи|Шолхех]] 12 км зӀилбухен-малхбоалехьеи, [[Буро]]х малхбоалехьа 18 км гаьнеи. Товзан-Юртал малхбоалехьа [[Шолжа-Юрт]] улл, малхбузехьа — [[Ахкий-Юрт]]. Юрта йисте, зӀилбухехьа Къулбаседа Кавказерча РФ МВД чурча бӀун дешара юкъарче я. == Тархьар == 1874-ча шера [[Терская казачья линия|Тийрка гӀазкхий зӀанарера]] гӀазкхий Ӏохайшаб хӀанз юрт уллача ''Аки-Юртовская'' яхаш цӀи йолаш станица а йилла́<ref>Список населённых мест Терской области (по данным к 1 июля 1914 г.) Издание Терского Областного Статистического Комитета под редакцией Секретаря комитета С. П. Гортинского. Владикавказ, 1914.</ref>. 1908-ча шера гӀазкхаша къаьнара цӀи ''Воронцово-Дашковски'' яхачох хийцай<ref>{{книга |ссылка = https://books.google.ru/books?id=ydiWBgAAQBAJ&pg=PA112&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjOoZ2-0-3oAhWHxosKHR-RBB84HhDoATACegQIARAR#v=onepage&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE&f=false |заглавие = Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье Отделение I. От № 29944-31329 |год = 2013-03-15 |издательство = Directmedia |страниц = 1041 |isbn = 978-5-4460-7056-5}}</ref>. 1920-гӀа шераш долалуш кхыча юххьанца гӀалгӀай хиннача юрташкара мо гӀазкхий арабаьхаб, юрта́ Таузен-Юрт аьнна цӀи тиллай, тӀаккха гӀалгӀай Ӏохайшаб цига [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀай автономе областа́]] юкъе а яха́. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтачул]] тӀехьагӀа [[ХӀирий АССР]]а доалахь дӀа а енна ''Комгарон'' аьнна цӀи тиллай. 1973-ча шера Товзан-Юртах иштта [[Пограничное (Северная Осетия)|Шолжа-Юрт]] хьа а те́ха́ цхьа юрт хьаяьй царех. == Инфраструктура == * Товшхала цӀенош * Юкъера юкъара дешар тела ишкол * Лорий амбулатори == Бахархой == {{ Население | Комгарон }} {{ Население | Комгарон | график }} ; Къамашцара лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web |url = http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip |title = Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года |accessdate = 2019-11-27 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D |archivedate = 2013-08-19 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Да́къа || [[хӀирий]] | 1499 | 96,8 % | | [[эрсий]] | 20 | 1,3 % | | кхыбараш / хьоахабаьбац | 30 | 1,9 % }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == ; Дошлоргаш * {{публикация|книга |заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг |оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)'' |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]] |ссылка = https://ingnii.ru/?page_id=7235 |место = Магас, Нальчик |издательство = «Тетраграф» |год = 2016 |страниц = 618 |isbn = 978-5-00066-096-6 |тираж = 500 |ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг }} * {{публикация|книга |заглавие = Русско-ингушский словарь: 40 000 слов |вид = |ответственный = Сост. [[Оздоев Ибрагим Абдураскиевич|Оздоев И. А.]]. Под. ред. [[Оздой Гире Фируза|Ф. Г. Оздоевой]], [[Куркъанаькъан Солсбика Ӏаламбик|А. С. Куркиева]] |место = М |издательство = Русский язык |год = 1980 |страниц = 832 |isbn = |тираж = |ref = Оздоев }} ; Ӏилман балхаш * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = | doi = | issn = | ref = Куркиев }} {{Пригородный район Северной Осетии}} [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]] 8ao5wc6j7dijx2wn42hq6pwnwx0s2xw 10 18845 74687 2026-06-29T18:57:50Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Séeberger, Petites musiciennes de rue - CMN.jpg» 74687 wikitext text/x-wiki Séeberger, Petites musiciennes de rue - CMN.jpg qxok32cj2ohmpu3p0ex1j8g6uekapm0 10 18846 74688 2026-06-29T19:01:56Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Darum ist Tanzen so gut für das Gehirn.webm» 74688 wikitext text/x-wiki Darum ist Tanzen so gut für das Gehirn.webm qldqehpqb7xljho8nrov0j14n13sf4u 0 18847 74690 2026-06-29T20:20:23Z Тоадархо 5207 [[Говрабаьри]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74690 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Говрабаьри]] 5xa2h8nkewximttutnlfxof9t97eg6t 0 18848 74691 2026-06-30T00:18:38Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Историческая область |Статус = тархьара пхьа / кхаьлл |Географический регион = [[Даькъасте]] |Название = НийкоатӀе |Оригинальное название = |Иллюстрирование = Нийкоте.jpg |Подпись к иллюстрации = |Другие названия = |Экзотопонимы =...» 74691 wikitext text/x-wiki {{Историческая область |Статус = тархьара пхьа / кхаьлл |Географический регион = [[Даькъасте]] |Название = НийкоатӀе |Оригинальное название = |Иллюстрирование = Нийкоте.jpg |Подпись к иллюстрации = |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = XV—XVII бӀаьшераш |Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]] |Население = [[Йовлой]], [[Сайнарой]], хӀанз саг вахац |Площадь = |В составе = |Включает = |Карта региона = |Государство-1 = |Герб-1 = |Годы-1 = |Викисклад = }} {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = | оригинальное название = | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 42.83114 | lon_deg = 45.01975 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Гули | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Хьули{{!}}Хьули | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 1850 | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 386433 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 26205805024 | категория в Commons = | сайт = }} '''НийкоатӀе''' {{lang-ru|Нийкоте}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. XV—XVII бӀаьшерий хан [[ГӀалгӀай архитектура|тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[вӀов]]наш, [[маьлхара кашамаш]]. Тархьаре укхаза баьхаб [[Йовлой]]и, [[Сайнарой]]и{{Дехьавалар|Тархьар}}. Административни лоархӀаш хилча НийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «НийкоатӀе» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}. Эрсий меттала «Нийкоте»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}, иштта «Нийкойте» а яздаь нийслу<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, НийкоатӀе статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, НийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е Цхьорой-Лоама цхьан оагІонца, [[МусийкъонгийкоатӀе|Мусий-Юрта́]] (Мусакъонгий-Юрта) гаьна йоацаш улл НийкоатІе{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча аьрдехьа, малхбоалехьарча оагӀорахьа хул из. Цунна гаьна доацаш я иштта [[Ний]]и, [[Цизди]]. === Сахьата оаса === НийкоатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == Тархьар == НийкоатӀа [[гӀалгӀай гӀалаш|гӀалаш]] йола [[гӀап]] я. Карарча хана хаьрца а йолаш, ялх нах чубаьхача гӀалийи цхьан [[вӀов]]неи гӀовнаш дисад укхаза. ВӀов 19 метр лакхеи шаьра тхов болаши хиннай. Бакъда [[чӀерх]]аш хиннаяц цун. ШоллагӀча [[гӀат]]а тӀара чувоала ниӀ [[малхбоале]]хьа ерзаяь я цун. Из шоллагӀа гӀат [[моартол]]аца вӀашкадоаладаьд. [[Бух]] болча 0,9 метр сома да цун [[пен]]аш. [[Известь|КӀира]] [[маркхал]]ца хьалъетта а хьаьха а я из. Дувцарех, XVII бӀаьшере йолалуш хьалъяьй из. ХӀаьта [[тӀоговзанча]]нна 40 [[етт]]и, цхьа усти, [[йоргӀа]] [[конь|дыи]], [[коч]]и маьха́ лаьрхӀа еннай{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. Нах чубаьха гӀалаш, 2-3 гӀат а долаш, шаьрача тховна гонахьа лакха, [[тӀо]]х етта карт а йолаш, я. Тайп-тайпара кӀеш, Ӏургаш, моартолаца вӀашкадоаладаь наӀареи кореи санагӀаш, кхерех даь ][[караз]]аш да укхаза. Укх гӀапа чу баьхараш [[йовлой]]и [[сайнарой]]и ба{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. НийкоатӀе кӀира маркхалца хьалъетта́ лакха, йӀаьхха гӀаьрашта духьала яь карт, моартолаца етта коанаӀараш а йолаш. [[ГӀалгӀай кира никъ]] оалаш болча наькъа дакъа лорадеш, цига ха лаьттад йовлойи сайнаройи шин тайпан цхьан боараме доакъашхой а болаш. Цу юрта доазон тІа кхы а массехк гІишло я: дукхагІча даькъе хаьрца малхара каш, кхоъ бусалба наьха къуб, кхерах даь шира жӀарг, кхыяраш{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills) |издание = 2-е изд., испр. и доп |место = М. |издательство = Издательство «Перо» |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-455-1 |ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = [[Минеральные воды]] |издательство = ФГУП «Издательство «Кавказская здравница» |год = 2003 |том = I |страниц = 144 |тираж = 2000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Нальчик |издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года» |год = 2009 |том = II |страниц = 122 |тираж = 1000 |ref = Чахкиев }} * {{статья | автор = [[Мерешков Султан]] | заглавие = НийкоатӀе | издание = [[СелаӀад]] | год = 2010 | номер = 12 | страницы = 13 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Мерешканаькъан }} == ТӀатовжамаш == {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Йовлой]] [[ОагӀат:Сайнарой]] tbs6vumsrdb2rsbuq76ed20fcirqunz 74693 74691 2026-06-30T00:34:01Z Тоадархо 5207 /* ЦӀи */ 74693 wikitext text/x-wiki {{Историческая область |Статус = тархьара пхьа / кхаьлл |Географический регион = [[Даькъасте]] |Название = НийкоатӀе |Оригинальное название = |Иллюстрирование = Нийкоте.jpg |Подпись к иллюстрации = |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = XV—XVII бӀаьшераш |Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]] |Население = [[Йовлой]], [[Сайнарой]], хӀанз саг вахац |Площадь = |В составе = |Включает = |Карта региона = |Государство-1 = |Герб-1 = |Годы-1 = |Викисклад = }} {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = | оригинальное название = | изображение = | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 42.83114 | lon_deg = 45.01975 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = ГӀалгӀайче | вид района = муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Гули | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Хьули{{!}}Хьули | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 1850 | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 386433 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 26205805024 | категория в Commons = | сайт = }} '''НийкоатӀе''' {{lang-ru|Нийкоте}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. XV—XVII бӀаьшерий хан [[ГӀалгӀай архитектура|тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[вӀов]]наш, [[маьлхара кашамаш]]. Тархьаре укхаза баьхаб [[Йовлой]]и, [[Сайнарой]]и{{Дехьавалар|Тархьар}}. Административни лоархӀаш хилча НийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «НийкоатӀе» (НикоатӀе{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}) оал. Эрсий меттала «Никоте»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}} е «Нийкойте» язду<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, НийкоатӀе статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, НийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е Цхьорой-Лоама цхьан оагІонца, [[МусийкъонгийкоатӀе|Мусий-Юрта́]] (Мусакъонгий-Юрта) гаьна йоацаш улл НийкоатІе{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча аьрдехьа, малхбоалехьарча оагӀорахьа хул из. Цунна гаьна доацаш я иштта [[Ний]]и, [[Цизди]]. === Сахьата оаса === НийкоатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == Тархьар == НийкоатӀа [[гӀалгӀай гӀалаш|гӀалаш]] йола [[гӀап]] я. Карарча хана хаьрца а йолаш, ялх нах чубаьхача гӀалийи цхьан [[вӀов]]неи гӀовнаш дисад укхаза. ВӀов 19 метр лакхеи шаьра тхов болаши хиннай. Бакъда [[чӀерх]]аш хиннаяц цун. ШоллагӀча [[гӀат]]а тӀара чувоала ниӀ [[малхбоале]]хьа ерзаяь я цун. Из шоллагӀа гӀат [[моартол]]аца вӀашкадоаладаьд. [[Бух]] болча 0,9 метр сома да цун [[пен]]аш. [[Известь|КӀира]] [[маркхал]]ца хьалъетта а хьаьха а я из. Дувцарех, XVII бӀаьшере йолалуш хьалъяьй из. ХӀаьта [[тӀоговзанча]]нна 40 [[етт]]и, цхьа усти, [[йоргӀа]] [[конь|дыи]], [[коч]]и маьха́ лаьрхӀа еннай{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. Нах чубаьха гӀалаш, 2-3 гӀат а долаш, шаьрача тховна гонахьа лакха, [[тӀо]]х етта карт а йолаш, я. Тайп-тайпара кӀеш, Ӏургаш, моартолаца вӀашкадоаладаь наӀареи кореи санагӀаш, кхерех даь ][[караз]]аш да укхаза. Укх гӀапа чу баьхараш [[йовлой]]и [[сайнарой]]и ба{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. НийкоатӀе кӀира маркхалца хьалъетта́ лакха, йӀаьхха гӀаьрашта духьала яь карт, моартолаца етта коанаӀараш а йолаш. [[ГӀалгӀай кира никъ]] оалаш болча наькъа дакъа лорадеш, цига ха лаьттад йовлойи сайнаройи шин тайпан цхьан боараме доакъашхой а болаш. Цу юрта доазон тІа кхы а массехк гІишло я: дукхагІча даькъе хаьрца малхара каш, кхоъ бусалба наьха къуб, кхерах даь шира жӀарг, кхыяраш{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills) |издание = 2-е изд., испр. и доп |место = М. |издательство = Издательство «Перо» |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-455-1 |ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]]. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = [[Минеральные воды]] |издательство = ФГУП «Издательство «Кавказская здравница» |год = 2003 |том = I |страниц = 144 |тираж = 2000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Нальчик |издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года» |год = 2009 |том = II |страниц = 122 |тираж = 1000 |ref = Чахкиев }} * {{статья | автор = [[Мерешков Султан]] | заглавие = НийкоатӀе | издание = [[СелаӀад]] | год = 2010 | номер = 12 | страницы = 13 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Мерешканаькъан }} == ТӀатовжамаш == {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Йовлой]] [[ОагӀат:Сайнарой]] lk6oz2i0oglspp0oed5oft4xothi7ew 0 18849 74692 2026-06-30T00:32:15Z Тоадархо 5207 Этимологи тӀатеха хьачуяьккхай 74692 wikitext text/x-wiki {{Историческая область |Статус = тархьара пхьа / кхаьлл |Географический регион = [[Даькъасте]] |Название = МусийкъонгийкоатӀе |Оригинальное название = |Иллюстрирование = Мускъонгийкоте.jpg |Подпись к иллюстрации = |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = XV—XVII бӀаьшераш |Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]] |Население = [[Йовлой]], хӀанз саг вахац |Площадь = |В составе = |Включает = |Карта региона = |Государство-1 = |Герб-1 = |Годы-1 = |Викисклад = }} {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = Мусийкъонгийкоте | оригинальное название = МусийкъонгийкоатӀе | lat_deg = 42.82776 | lon_deg = 45.03853 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = | вид района = муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Гули | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Хьули{{!}}Хьули | внутреннее деление = | глава = | статус с = 2009 | площадь = | высота центра НП = 1830 | население = | год переписи = | сайт = }} '''МусийкъонгийкоатӀе''' ({{lang-ru|Мусийко́нгийко́те}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. XV—XVII бӀаьшерий ханара [[ГӀалгӀай архитектура|тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[вӀов]]наш, [[маьлхара кашамаш]]. Тархьаре укхаза баьхараш [[Йовлой]] ба{{Дехьавалар|Тархьар}}. Административни лоархӀаш хилча МусийкъонгийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл|кхаьлах]]) «Мусий-Юрт» е «Мусакъонгий-Юрт» оал{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}, иштта «Мускъонгий-Ков»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}{{sfn|Агиров|2021|с=364}}, Мусийкъонгий-КоатӀе яха эршаш я. Эрсий меттала тайп-тайпара яздяь нийслу «Мусийконгийкоте»<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>, «Мусиево»{{sfn|Агиров|2021|с=364}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, МусийкъонгийкоатӀе статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, МусийкъонгийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл МусийкъонгийкоатӀе. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча аьрдехьа, малхбоалехьарча оагӀорахьа хул из. Цунна гоннахьа яда пхьанаш я: [[НийкоатӀе]], [[АнготӀе]], [[Меларе]]. === Сахьата оаса === МусийкъонгийкоатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == История == МусийкъонгийкоатӀа [[гӀалгӀай архитектура]]н объекташ я: 1 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀов]] хиннай 4 гӀат йолаш, веда тхов а болаш. ХӀанз из еррига йохаяьча хьале я. Кхозза вӀаштӀара яь 5 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а хиннай, хӀанз царех цхьанне цхьа пен мара бисабац. Иштта, дохадаьча хьале 1 маьлхара каш а да. Пхье доазон тӀа бусалба кашамаш а да. МусийкъонгийкоатӀе [[Йовлой]] тайпан тархьара пхьа я<ref>[https://www.interfax-russia.ru/south-and-north-caucasus/news/arhitekturnyy-kompleks-xii-xx-vekov-v-ingushetii-popolnil-federalnyy-spisok-pamyatnikov-istorii-i-kultury Архитектурный комплекс XII—XX веков в Ингушетии пополнил федеральный список памятников истории и культуры] // [[Интерфакс]], 21.02.2022.</ref>. Йоазон тӀа хьоахаярга диллача «Список населённых местностей Военно-Осетинского округа 1859 г.» яхачун яздаьд МусийкъонгийкоатӀа 15 ков (фусам) хиннад, вахаш 90 саг а хиннав (40 маӀа саги 45 кхалсаги){{sfn|Сборник документов и материалов|2020|c=488}}. «Сведения о населенных пунктах Сунженского отдела Терской области. 1891 г.» яхачун тӀа ишта хоам гойт: «Селение Мусиево расположено при роднике под названием „Муси-Хаст“. Дворовых мест — 12, мужчин — 52, женщин — 41. Итого: 93»{{sfn|Куркиев|2014|c=21—22}}. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills) |издание = 2-е изд., испр. и доп |место = М. |издательство = Издательство «Перо» |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-455-1 |ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = справ.-энцикл. изд. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Минеральные воды |издательство = ФГУП «Издательство «Кавказская здравница» |год = 2003 |том = I |страниц = 144 |тираж = 2000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Нальчик |издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года» |год = 2009 |том = II |страниц = 122 |тираж = 1000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор= |заглавие = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев |издание = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2020 |страниц = 760 |серия = История Ингушетии: открытый архив |isbn = 978-5-98864-060-8 |тираж = 1000 |ref = Сборник документов и материалов }} * {{книга | автор = Куркиев Р.С. | заглавие = О древнем роде Евлоевых | место = Назрань | издательство = | год = 2014 | страниц = | isbn = | тираж = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Мерешков Султан]] | заглавие = НийкоатӀе | издание = [[СелаӀад]] | год = 2010 | номер = 12 | страницы = 13 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Мерешканаькъан }} == ТӀатовжамаш == {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Йовлой]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{статья|автор= Умалат Гадиев.|заглавие= Край башен и легенд — Горная Ингушетия|ссылка= http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/|язык= ru|издание= «Discours»|тип= |год= |месяц= |число= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/|archivedate= 2016-11-08}} * [https://web.archive.org/web/20111020100802/http://gosspravka.ru/06/002/000000.html Коды ОКАТО — Джейрахский район, Республика Ингушетия] {{Джейрахский район}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] jpm0ojdn5i7rdcgfwc5rrq6ecyhvxvb 0 18851 74695 2026-06-30T00:48:12Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «'''Йовлой Эже Ахка''', иштта '''Ахк'''{{sfn|Аушев|2011}} — гӀалгӀай къаман баьчча. == Биографи == Эже Ахк ваьхав 15-ча бӀаьшера. Цо кхыча мехкарча гӀаьрхошца дӀакхувлаш хиннад наьха доахан, жа, говраш; удабеш хиннаб хоза мехкарий, царех есараш а даь, уж бохка. Цу гӀаьрхош...» 74695 wikitext text/x-wiki '''Йовлой Эже Ахка''', иштта '''Ахк'''{{sfn|Аушев|2011}} — гӀалгӀай къаман баьчча. == Биографи == Эже Ахк ваьхав 15-ча бӀаьшера. Цо кхыча мехкарча гӀаьрхошца дӀакхувлаш хиннад наьха доахан, жа, говраш; удабеш хиннаб хоза мехкарий, царех есараш а даь, уж бохка. Цу гӀаьрхошца къовса, царна духьалбовла низ хиннабац бахача наьха. Эже Ахк Ивизда Овша йиший воӀ хиннав, ше Йовлой тайпан а волаш. Цу хана, деналах-майралах виза къонах а волаш, саг хиннав из. Цун наьна-вошас Ивизда Овша мехка декхар тӀадиллад цунна, гӀаьрхой баьччанна духьалвала а, цун фу хоададе а. ГӀаьрхой баьчча, ший чӀоагӀале а йолаш, из лоравеш бӀы а болаш, саг хиннав. Цун хиннав чулатташ Ӏу, ялхайтта вира бӀарзашца хий кхухьаш. Цхьан сарахьа, цу Ӏунца барта а ваха, Эже Ахка цу ялхайтта вира бӀарзий ткъаь шийтта педан чу ший тӀемхой а ховшабаь, чӀоагӀален наӀараш хьайийллай. Цигга чӀоагӀален коа чуваьннав Эже Ахк. Эггара хьалха цо, тур теха, корта дӀабахийтаб гӀаьрхой баьччан. Фу хоададаьд цун тайпан. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀай къаманга йоккха паргӀато енай. Иштта аьттув баьннаб Эже Ахка тӀехьарча бӀухой, черсий аьлашца лира тӀом а баь, уж лелхабе а; тӀаккха вай гӀалгӀай къам, лоамара Ӏоьара а даьккха, шаьрача юрташ Ӏоякха а: [[Товзан-Юхе]], [[Онгуште]], [[Шолхе]], [[Ахка-Юрт]], иштта кхьяраш а. Иштта къонах хиннача Эже Ахка цӀерагӀа Ӏойилла я Ахка-Юрт, гӀалгӀай дерригача къаман кхетаче йолча, [[Кхаькхале]]н дог лаьрхӀа йолча Тха-гоба-Ерде мехка тхьамадаша цох мехка аьла ваьв{{sfn|Аушев|2011}}. == Литература == * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} 16eokawx8cmw39oi1zt6bytirt317nq 74696 74695 2026-06-30T00:52:51Z Тоадархо 5207 Тоадархо доакъашхочо [[Эже Ахка]] яхача оагIон цIи хийцай укхунах → [[Аьже Ахка]] дӀа-сахьожадара тIагIолла. 74695 wikitext text/x-wiki '''Йовлой Эже Ахка''', иштта '''Ахк'''{{sfn|Аушев|2011}} — гӀалгӀай къаман баьчча. == Биографи == Эже Ахк ваьхав 15-ча бӀаьшера. Цо кхыча мехкарча гӀаьрхошца дӀакхувлаш хиннад наьха доахан, жа, говраш; удабеш хиннаб хоза мехкарий, царех есараш а даь, уж бохка. Цу гӀаьрхошца къовса, царна духьалбовла низ хиннабац бахача наьха. Эже Ахк Ивизда Овша йиший воӀ хиннав, ше Йовлой тайпан а волаш. Цу хана, деналах-майралах виза къонах а волаш, саг хиннав из. Цун наьна-вошас Ивизда Овша мехка декхар тӀадиллад цунна, гӀаьрхой баьччанна духьалвала а, цун фу хоададе а. ГӀаьрхой баьчча, ший чӀоагӀале а йолаш, из лоравеш бӀы а болаш, саг хиннав. Цун хиннав чулатташ Ӏу, ялхайтта вира бӀарзашца хий кхухьаш. Цхьан сарахьа, цу Ӏунца барта а ваха, Эже Ахка цу ялхайтта вира бӀарзий ткъаь шийтта педан чу ший тӀемхой а ховшабаь, чӀоагӀален наӀараш хьайийллай. Цигга чӀоагӀален коа чуваьннав Эже Ахк. Эггара хьалха цо, тур теха, корта дӀабахийтаб гӀаьрхой баьччан. Фу хоададаьд цун тайпан. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀай къаманга йоккха паргӀато енай. Иштта аьттув баьннаб Эже Ахка тӀехьарча бӀухой, черсий аьлашца лира тӀом а баь, уж лелхабе а; тӀаккха вай гӀалгӀай къам, лоамара Ӏоьара а даьккха, шаьрача юрташ Ӏоякха а: [[Товзан-Юхе]], [[Онгуште]], [[Шолхе]], [[Ахка-Юрт]], иштта кхьяраш а. Иштта къонах хиннача Эже Ахка цӀерагӀа Ӏойилла я Ахка-Юрт, гӀалгӀай дерригача къаман кхетаче йолча, [[Кхаькхале]]н дог лаьрхӀа йолча Тха-гоба-Ерде мехка тхьамадаша цох мехка аьла ваьв{{sfn|Аушев|2011}}. == Литература == * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} 16eokawx8cmw39oi1zt6bytirt317nq 74698 74696 2026-06-30T01:03:53Z Тоадархо 5207 74698 wikitext text/x-wiki '''Йовлой Аьже́ Ахка'''{{дехьавалар|цӀи}} {{sfn|Аушев|2011}} — гӀалгӀай къаман баьчча. == ЦӀи == Аьже Ахкий цӀи тайп-тайпара йоах: Эже́ Ахк{{sfn|Аушев|2011|с=13}}, Аьже Ахк<ref>[[Коазой Ӏийса]], [[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]] роман</ref>. == Биографи == Эже Ахк ваьхав 15-ча бӀаьшера. Цо кхыча мехкарча гӀаьрхошца дӀакхувлаш хиннад наьха доахан, жа, говраш; удабеш хиннаб хоза мехкарий, царех есараш а даь, уж бохка. Цу гӀаьрхошца къовса, царна духьалбовла низ хиннабац бахача наьха. Эже Ахк Ивизда Овша йиший воӀ хиннав, ше Йовлой тайпан а волаш. Цу хана, деналах-майралах виза къонах а волаш, саг хиннав из. Цун наьна-вошас Ивизда Овша мехка декхар тӀадиллад цунна, гӀаьрхой баьччанна духьалвала а, цун фу хоададе а. ГӀаьрхой баьчча, ший чӀоагӀале а йолаш, из лоравеш бӀы а болаш, саг хиннав. Цун хиннав чулатташ Ӏу, ялхайтта вира бӀарзашца хий кхухьаш. Цхьан сарахьа, цу Ӏунца барта а ваха, Эже Ахка цу ялхайтта вира бӀарзий ткъаь шийтта педан чу ший тӀемхой а ховшабаь, чӀоагӀален наӀараш хьайийллай. Цигга чӀоагӀален коа чуваьннав Эже Ахк. Эггара хьалха цо, тур теха, корта дӀабахийтаб гӀаьрхой баьччан. Фу хоададаьд цун тайпан. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀай къаманга йоккха паргӀато енай. Иштта аьттув баьннаб Эже Ахка тӀехьарча бӀухой, черсий аьлашца лира тӀом а баь, уж лелхабе а; тӀаккха вай гӀалгӀай къам, лоамара Ӏоьара а даьккха, шаьрача юрташ Ӏоякха а: [[Товзан-Юхе]], [[Онгуште]], [[Шолхе]], [[Ахка-Юрт]], иштта кхьяраш а. Иштта къонах хиннача Эже Ахка цӀерагӀа Ӏойилла я Ахка-Юрт, гӀалгӀай дерригача къаман кхетаче йолча, [[Кхаькхале]]н дог лаьрхӀа йолча Тха-гоба-Ерде мехка тхьамадаша цох мехка аьла ваьв{{sfn|Аушев|2011|с=13}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} khwk8d4yb7syddkdrs0xnzss74jt4ap 74710 74698 2026-06-30T01:53:19Z Тоадархо 5207 74710 wikitext text/x-wiki '''Йовлой Аьже́ Ахка'''{{дехьавалар|цӀи}} — гӀалгӀай къаман баьчча, тӀема заман [[аьла]]{{sfn|Аушев|2011|с=13}}. == ЦӀи == Аьже Ахкий цӀи тайп-тайпара йоах: '''Эже́ Ахк'''{{sfn|Аушев|2011|с=13}}, '''Аьже Ахк'''<ref>[[Коазой Ӏийса]], [[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]] роман</ref>. Иштта цун цӀерагӀа йолча юрта тӀагӀолла кхыйола эршаш а гучаювл '''Ахк''' (А́хка-Юрт<ref>{{Ономастикон Ингушетии 2021}}</ref>), '''Ахка''' (Ахки-Юрт<ref>{{книга |заглавие = Осетино-ингушский конфликт: Перспективы выхода из тупиковой ситуации |автор = [[Здравомыслов, Андрей Григорьевич|Здравомыслов А. Г.]] |место = Москва |издательство = РОССПЭН |год = 1998 |страницы = 128 |isbn = 5-86004-177-2 | ref = Здравомыслов}}</ref>), '''Аьхк''' (Аьхка-Юрт{{sfn|Куркиев|2002|с=}}, '''Аьхка''' (Аьхки-Юрт<ref>{{статья | автор = Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали (С. Арчаков) | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = Сердало | тип = газета | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | номер = 17 (11753) | страницы = 3}}</ref>). == Биографи == Эже Ахк ваьхав 15-ча бӀаьшера. Цо кхыча мехкарча гӀаьрхошца дӀакхувлаш хиннад наьха доахан, жа, говраш; удабеш хиннаб хоза мехкарий, царех есараш а даь, уж бохка. Цу гӀаьрхошца къовса, царна духьалбовла низ хиннабац бахача наьха. Эже Ахк Ивизда Овша йиший воӀ хиннав, ше Йовлой тайпан а волаш. Цу хана, деналах-майралах виза къонах а волаш, саг хиннав из. Цун наьна-вошас Ивизда Овша мехка декхар тӀадиллад цунна, гӀаьрхой баьччанна духьалвала а, цун фу хоададе а. ГӀаьрхой баьчча, ший чӀоагӀале а йолаш, из лоравеш бӀы а болаш, саг хиннав. Цун хиннав чулатташ Ӏу, ялхайтта вира бӀарзашца хий кхухьаш. Цхьан сарахьа, цу Ӏунца барта а ваха, Эже Ахка цу ялхайтта вира бӀарзий ткъаь шийтта педан чу ший тӀемхой а ховшабаь, чӀоагӀален наӀараш хьайийллай. Цигга чӀоагӀален коа чуваьннав Эже Ахк. Эггара хьалха цо, тур теха, корта дӀабахийтаб гӀаьрхой баьччан. Фу хоададаьд цун тайпан. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀай къаманга йоккха паргӀато енай. Иштта аьттув баьннаб Эже Ахка тӀехьарча бӀухой, черсий аьлашца лира тӀом а баь, уж лелхабе а; тӀаккха вай гӀалгӀай къам, лоамара Ӏоъара а даьккха, шаьрача юрташ Ӏояхка а: [[Товзан-Юхе]], [[Онгуште]], [[Шолхе]], [[Ахка-Юрт]], иштта кхьяраш а. Иштта къонах хиннача Эже Ахка цӀерагӀа Ӏойилла я Ахка-Юрт, гӀалгӀай дерригача къаман кхетаче йолча, [[Кхаькхале]]н дог лаьрхӀа йолча Тха-гоба-Ерде мехка тхьамадаша цох мехка аьла ваьв{{sfn|Аушев|2011|с=13}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} == ТӀатовжамаш == * [http://www.school-sunja.mwport.ru/ Ахка-Юртарча ишколан мазаоагӀув] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240125092048/https://school-sunja.mwport.ru/ |date=2024-01-25 }} * {{cite web |author = |url = http://www.gipanis.ru/?level=770&type=page&lid=745 |title = Станица Сунженская |lang = ru |website = www.gipanis.ru |date = |accessdate = 2020-04-23 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210509043430/http://www.gipanis.ru/?level=770&type=page&lid=745 |date=2021-05-09 }} == Литература == * {{публикация|книга | автор = Дахкильгов Ш. Э-Х. | заглавие = Происхождение ингушских фамилий | язык = ru | вид = [[Полевые работы|полев. исслед]] | ответственный = Ред. А. А. Зязиков | место = Грозный | издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]» | год = 1991 | страниц = 108 | тираж = | ref = Дахкильгов }} * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} fzzfm01bmy0bbwut8j0edtcj04yv5mh 74711 74710 2026-06-30T01:53:59Z Тоадархо 5207 74711 wikitext text/x-wiki '''Йовлой Аьже́ А(ь)хк(а)'''{{дехьавалар|цӀи}} — гӀалгӀай къаман баьчча, тӀема заман [[аьла]]{{sfn|Аушев|2011|с=13}}. == ЦӀи == Аьже Ахкий цӀи тайп-тайпара йоах: '''Эже́ Ахк'''{{sfn|Аушев|2011|с=13}}, '''Аьже Ахк'''<ref>[[Коазой Ӏийса]], [[ГӀалгӀай (роман)|ГӀалгӀай]] роман</ref>. Иштта цун цӀерагӀа йолча юрта тӀагӀолла кхыйола эршаш а гучаювл '''Ахк''' (А́хка-Юрт<ref>{{Ономастикон Ингушетии 2021}}</ref>), '''Ахка''' (Ахки-Юрт<ref>{{книга |заглавие = Осетино-ингушский конфликт: Перспективы выхода из тупиковой ситуации |автор = [[Здравомыслов, Андрей Григорьевич|Здравомыслов А. Г.]] |место = Москва |издательство = РОССПЭН |год = 1998 |страницы = 128 |isbn = 5-86004-177-2 | ref = Здравомыслов}}</ref>), '''Аьхк''' (Аьхка-Юрт{{sfn|Куркиев|2002|с=}}, '''Аьхка''' (Аьхки-Юрт<ref>{{статья | автор = Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали (С. Арчаков) | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = Сердало | тип = газета | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | номер = 17 (11753) | страницы = 3}}</ref>). == Биографи == Эже Ахк ваьхав 15-ча бӀаьшера. Цо кхыча мехкарча гӀаьрхошца дӀакхувлаш хиннад наьха доахан, жа, говраш; удабеш хиннаб хоза мехкарий, царех есараш а даь, уж бохка. Цу гӀаьрхошца къовса, царна духьалбовла низ хиннабац бахача наьха. Эже Ахк Ивизда Овша йиший воӀ хиннав, ше Йовлой тайпан а волаш. Цу хана, деналах-майралах виза къонах а волаш, саг хиннав из. Цун наьна-вошас Ивизда Овша мехка декхар тӀадиллад цунна, гӀаьрхой баьччанна духьалвала а, цун фу хоададе а. ГӀаьрхой баьчча, ший чӀоагӀале а йолаш, из лоравеш бӀы а болаш, саг хиннав. Цун хиннав чулатташ Ӏу, ялхайтта вира бӀарзашца хий кхухьаш. Цхьан сарахьа, цу Ӏунца барта а ваха, Эже Ахка цу ялхайтта вира бӀарзий ткъаь шийтта педан чу ший тӀемхой а ховшабаь, чӀоагӀален наӀараш хьайийллай. Цигга чӀоагӀален коа чуваьннав Эже Ахк. Эггара хьалха цо, тур теха, корта дӀабахийтаб гӀаьрхой баьччан. Фу хоададаьд цун тайпан. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀай къаманга йоккха паргӀато енай. Иштта аьттув баьннаб Эже Ахка тӀехьарча бӀухой, черсий аьлашца лира тӀом а баь, уж лелхабе а; тӀаккха вай гӀалгӀай къам, лоамара Ӏоъара а даьккха, шаьрача юрташ Ӏояхка а: [[Товзан-Юхе]], [[Онгуште]], [[Шолхе]], [[Ахка-Юрт]], иштта кхьяраш а. Иштта къонах хиннача Эже Ахка цӀерагӀа Ӏойилла я Ахка-Юрт, гӀалгӀай дерригача къаман кхетаче йолча, [[Кхаькхале]]н дог лаьрхӀа йолча Тха-гоба-Ерде мехка тхьамадаша цох мехка аьла ваьв{{sfn|Аушев|2011|с=13}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} == ТӀатовжамаш == * [http://www.school-sunja.mwport.ru/ Ахка-Юртарча ишколан мазаоагӀув] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240125092048/https://school-sunja.mwport.ru/ |date=2024-01-25 }} * {{cite web |author = |url = http://www.gipanis.ru/?level=770&type=page&lid=745 |title = Станица Сунженская |lang = ru |website = www.gipanis.ru |date = |accessdate = 2020-04-23 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210509043430/http://www.gipanis.ru/?level=770&type=page&lid=745 |date=2021-05-09 }} == Литература == * {{публикация|книга | автор = Дахкильгов Ш. Э-Х. | заглавие = Происхождение ингушских фамилий | язык = ru | вид = [[Полевые работы|полев. исслед]] | ответственный = Ред. А. А. Зязиков | место = Грозный | издательство = «[[Книга (издательство)|Книга]]» | год = 1991 | страниц = 108 | тираж = | ref = Дахкильгов }} * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} 57n1690g43ilw6opln9gcugrwdfxvlh 0 18852 74697 2026-06-30T00:52:51Z Тоадархо 5207 Тоадархо доакъашхочо [[Эже Ахка]] яхача оагIон цIи хийцай укхунах → [[Аьже Ахка]] дӀа-сахьожадара тIагIолла. 74697 wikitext text/x-wiki #ластар [[Аьже Ахка]] gfij4s31x3qnfksuqx346v3040nlmdm 0 18853 74699 2026-06-30T01:04:18Z Тоадархо 5207 [[Ангушт]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74699 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ангушт]] muh71d3jj45e6n1ifuozuhu1i1mjs8c 0 18854 74700 2026-06-30T01:05:10Z Тоадархо 5207 [[Шолхи]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74700 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шолхи]] o0la80fmztzaql00p17qv1voxsz1r5s 0 18855 74701 2026-06-30T01:07:49Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}} {{Писатель |имя = Овшанаькъан А́хьмада Му́са |оригинал имени = {{lang-ru|Аушева Муса Ахмедович}} |изображение = |описание изображения = |имя при рождении = |полное имя = |псевдонимы = |дата рожд...» 74701 wikitext text/x-wiki {{цхьа тайпан цӀи яраш|Овшанаькъан}} {{Писатель |имя = Овшанаькъан А́хьмада Му́са |оригинал имени = {{lang-ru|Аушева Муса Ахмедович}} |изображение = |описание изображения = |имя при рождении = |полное имя = |псевдонимы = |дата рождения = 1.05.1933 |место рождения = {{МестоРождения|СурхотӀе|СурхотӀа}} |дата смерти = 25.08.2020 |место смерти = <!--{{МестоСмерти|}}--> |гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{RUS}} |подданство = |род деятельности = {{Писатель/кат|Эрсечен|СССР|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}}, {{Прозаик|Эрсечен|XX бӀаьшера|XXI бӀаьшера}} |годы активности = |направление = |жанр = |язык произведений = |дебют = |премии = [[ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна товшхала болхло]] |награды = |lib = |сайт = |викитека = <!--(укажите «нельзя», если произведения несвободны)--> |викицитатник = |автограф = }} '''Овшанаькъан А́хьмада Му́са''' ({{lang-ru|Аушев Муса Ахмедович}}) — [[гӀалгӀай]] [[йоазонхо]], [[хьехархо]]. ГӀалгӀай Мехка дукха дика хӀамаш карагӀдийна культуран болхло{{sfn|Патиев|2022|с=}}. == Вахар == Овшанаькъан Муса ваьв [[1933]]-ча шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа [[СурхотӀе|СурхотӀа]]. [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|ГӀалгӀай къам мехках доаккхача хана]] Сибаре вигав [[1944]]-ча шера, хӀаьта [[1957]]-ча шера мехка цӀавенав. [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀала]] тӀа гӀалгӀай метта курсаш яьхай цо цӀавеначул тӀехьагӀа, цул тӀехьагӀа балха вахав ваьча юрта гӀалгӀай метта хьехархо волаш. [[1957]]—[[1961]] шерашка бӀул кхоачашдеш волча хана, Мусас яьккхай Севастопала тӀема-форда училище радиометриста даькъе{{sfn|Патиев|2022|с=}}. Хьехархочун болх баь ца Ӏеш, Мусас болх бир ишкола завуч волаш. [[1967]]-ча шера, заочно дешаш, йистеяьккхай [[Нохчий паччахьалкхен университет|Ночх-ГӀалгӀай хьехархой институт]]а [[тархьар]]а-филологе факультет. [[1968]]—[[1972]] шерашка цо болх баьб СурхотӀарча ишколе директор волаш. 1972—1974 шерашка СурхотӀарча Сельсовета да́ волаш, 1974—1975 шерашка [[Наьсаре]]рча райисполкома тхьамадан когаметтаоттар волаш{{sfn|Патиев|2022|с=}}. [[1975]]-ча шера [[Наьсаре]]рча райисполкома [[товшхал]]а отдела кулгалхо хиннав из. 1995—2000 шерашка [[ГӀалгӀай Мехка товшхала министерство|ГӀалгӀай Мехка товшхала министерстве]] болх баьб цо, министра когаметтаоттар, [[Къаман кхоллама цӀа]]гӀа ({{lang-ru|Дом народного творчества}}) директор волаши{{sfn|Патиев|2022|с=}}. == Кхоллам == Йоазонцара болх бе волавеннав [[1970]] шерашка. Цун хьалхара дувцараш кепатеха арадаьннадар «Путь Ленина» яхача газете. [[1995]]-ча шера цо арахийцаб «Язык Адама и Евы» яха лустамий гуллам{{sfn|Патиев|2022|с=}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор = [[Патенаькъан Йоакъап|Патиев Я.]] |заглавие = Писатели Ингушетии |вид = |ответственный = Сост. проф. И. А. Патиев |место = [[Ростов-на-Дону]] |издательство = «Южный издательский дом» |издание = |год = 2022 |страниц = 111 |ref = Патиев }} kxoyt6lv9fehn2ywkmdrkdmviq1rsqk 0 18856 74702 2026-06-30T01:09:05Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Литературное произведение | Название = ГӀалгӀай | Название-оригинал = | Изображение = ГӀалгӀай (роман).jpeg | Подпись изображения = | Жанр = роман-эпопей | Автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса]] | Язык оригинала = гIалгIай | Написан = | Публ...» 74702 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = ГӀалгӀай | Название-оригинал = | Изображение = ГӀалгӀай (роман).jpeg | Подпись изображения = | Жанр = роман-эпопей | Автор = [[Коазой Аюпа Ӏийса]] | Язык оригинала = гIалгIай | Написан = | Публикация = 2001-2009, 2021 | Отдельное издание = | Викитека-текст = }} '''ГӀалгӀай''' ({{lang-ru|Ингуши}}) — [[ГӀалгӀайче]]н йоазонхочо [[Коазой Аюпа Ӏийса]]с яздаь, ворхӀ книжкех латта [[роман]]-эпопей. Роман латт ворхӀ доакъоех: «Магате-фаьрате», «ГӀалгӀай лоаме», «Зоазо», «Даде-Ков», «Мехка гӀончий», «Ивизда ГӀазд», «Аже Ахк». == Тархьар == 2001—2009 шерашка арадаьннад эггара хьалха арахийца роман «ГӀалгӀай». [[2021 шу|2021-ча шера]] юха арадаьккхад из. Роман ворхӀ томах латт. Ӏийсай кхоллама юкъе из пхелагӀа роман да. Роман латт ворхӀ доакъоех: «Магате-фаьрате», «ГӀалгӀай лоаме», «Зоазо», «Даде-Ков», «Мехка гӀончий», «Ивизда ГӀазд», «Аже Ахк». Уж деррига книжкаш Ӏийсас ший кулгаца яздаьд. Роман арахецаш новкъостал даьр ва меценат Харсенаькъан Ӏалихан<ref>[https://dzurdzuki.com/2021/05/18/roman-epopeya-gialgiaj-issy-kodzoeva-pereizdan/ Роман-эпопея «ГIалгIай» Иссы Кодзоева переиздан]</ref>. == Чулоацам == «ГӀалгӀай» яхача романо чулоац 12-18 бӀаьшерашка Юкъерча [[Кавказ]]а доазон тӀа лаьтта политикан хьал. [[ГӀалгӀай]] къамо лайна хало, цун Ӏадаташ, оамалаш, турпалаш, вахара наькъаш, тайп-тайпара вахара куцаш дувц цо цун оагӀонаш тӀа. Хьалхара книжка да «Магате-Фаьрате» (Магас Благословенный). Цу ворхӀ книжкаех из цаӀ да [[эрсий мотт|эрсий меттала]] таржам даь. Цу тӀа ювца ха-зама я 13 бӀаьшу, моалой тӀахьийдда ха — [[Аланойче|Аланой паччахьалкхен]] нанагӀала [[Магас]] йожа ха<ref>[https://ingushetiya-news.net/society/2019/04/12/5127.html О романе-эпопеи Иссы Кодзоева «Магас Благословенный».]</ref>. Моалошта хийттача тайпара хилац Магас яккхар. Керттера турпалхо ва Ломберда Хучбар. [[Коазой Аюпа Ӏийса]] йоазонхошта юкъе цаӀ мара вац моалошцара тӀом иштта боаржабаь хьахьекха. Из зама йоазоношта юкъе сел кӀоарга хьоахаяь хиннаяц цо мара. Моалой паччахьашта юкъе цо хьоахабаьб Хан Хулагу, Берке-Хан<ref>[https://rutube.ru/video/be777ec2029af875e96fdcf9742875d2/ Литературни Г1алг1айче. Коазой 1ийсай "Зоазо" яхача романах бола тохкам.]</ref>. ШоллагӀа кинижка чу долх доакъош: ''Хьунсаг, ЖургӀал, Черсечун Ӏоажал, Пинтий бераш, Саги, кхара, ГетагӀаз, Хьаби, Лом-Берд, Ара-Оалой, Кхел, ГӀожакх, Есар, Бота, СиргӀилг, Терсбот, Мехка таьзет, Берза кӀант, Сай вийна дукъ, ГӀарчӀакъеи цунцеи, Хоха Фани, ТӀом, Пхий, Тийрка йисте, Анкойште, Котало, ГӀалгӀай Гечо, Бекхам, ТӀема Ӏамараш, Доарахой, Ганз, Сийле, Маькарал, Къай, Куртаж, Ате ков, Тахкархой — мехка бӀаргаш, цӀув, хӀаллой''. КхоалагӀча книжка тӀа ювц ХьаргӀий Тура йоӀ Зоазо — гӀалгӀай а берригача хӀаллой а довтбий. Романа корта ба — ша баь [[Тийрк]]. Цига бувц тӀом Чингисхана тӀехьенах болча Берке-ханеи Хулагуйи бӀунашта юкъе хиннаб 1263-ча шера{{sfn|Кодзоев|2021|с=}}. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Кодзоев И. |ссылка часть = |часть = Зоазо |заглавие = ГӀалгӀай |место = Нальчик |издательство = Тетраграф |год = 2021 |страницы = |страниц = 697 |ref = Кодзоев }} [[ОагӀат:ГӀалгӀай литература]] bmhs41v7uzhtqwhv26qpozzcc64lmlw 0 18857 74712 2026-06-30T01:54:21Z Тоадархо 5207 [[Товзан-Юрт]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74712 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Товзан-Юрт]] 1ckvb4391f180ttnr396cdbcxdkti00 0 18858 74713 2026-06-30T01:54:59Z Тоадархо 5207 [[Ахкий-Юрт]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74713 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ахкий-Юрт]] 25wkkk2esx53j026ma2m84sr8px72a9 0 18859 74714 2026-06-30T02:01:05Z Тоадархо 5207 [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт]] ckjw42iznmhsb8qmtubzv6v8kkhzjpq 0 18860 74715 2026-06-30T02:01:22Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «'''Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт''' яхаш хиннай тайп-тайпара [[дешарче]]наш тайп-тайпарча ханашка: * '''1938-1972 шерашка''' — хӀанзара [[Нохчий паччахьалкхен университет|Ахьмад-Хьажий цӀерагӀа йола Нохчий паччахьалкхен университет]]. * '''1980-1995 шер...» 74715 wikitext text/x-wiki '''Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен хьехархой институт''' яхаш хиннай тайп-тайпара [[дешарче]]наш тайп-тайпарча ханашка: * '''1938-1972 шерашка''' — хӀанзара [[Нохчий паччахьалкхен университет|Ахьмад-Хьажий цӀерагӀа йола Нохчий паччахьалкхен университет]]. * '''1980-1995 шерашка''' — хӀанзара [[Нохчий паччахьалкхен хьехархой университет]]. {{массехк маӀан хилар}} 1sifi4cz4q1e79im956fkyw1m6y8ygj 0 18861 74716 2026-06-30T02:02:03Z Тоадархо 5207 [[Хьоашаланаькъан Татречун Ӏаьла]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам 74716 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хьоашаланаькъан Татречун Ӏаьла]] 59t8xxasb7dc1djt7ln3oatsndg45s0 0 18862 74717 2026-06-30T02:03:09Z Тоадархо 5207 Керда оагIув: «{{Другие значения|Ферта}} '''Ферта'''<ref>{{книга |автор= Оздоев И. А.|заглавие= Русско-ингушский словарь |место= М.|издательство= «Русский язык»|год= 1980 |страниц= 832|страницы= 57 |ref= Оздоев}}</ref>, вешта '''тӀакхолла ферта''' ({{lang-ru|бурка}}){{дехьавалар|цӀи}} — кӀайи, Ӏаьржеи,...» 74717 wikitext text/x-wiki {{Другие значения|Ферта}} '''Ферта'''<ref>{{книга |автор= Оздоев И. А.|заглавие= Русско-ингушский словарь |место= М.|издательство= «Русский язык»|год= 1980 |страниц= 832|страницы= 57 |ref= Оздоев}}</ref>, вешта '''тӀакхолла ферта''' ({{lang-ru|бурка}}){{дехьавалар|цӀи}} — кӀайи, Ӏаьржеи, бо́реи бесара хула бӀегӀингах даь йола пхьешаш доаца {{комм 2|плащ|тӀакхоллар}}. ТӀакхолла ферта [[Кавказ]]е яьржа лелаеш я. Ферташ шин тайпара хул: [[баьри|баьречун]] фертеи (йӀаьха а {{комм 2|ворсистый|аьпа}} а йолаш, таьш ухаш, шера белаж дӀа-хьа дагӀаш) [[гӀашло|гӀашло́чун]] фертеи (лоацеи шаьреи йолаш, таьш доацаш). Кавказерча Ӏуштеи [[охотник|чарахьаштеи]] эшаш дола дувхар да из. Хьалхарча хана моллагӀча наькъахочо дувхаш хинна барзкъа хиннад ферта. [[Файл:The burka.jpg|thumb|300px]] [[Файл:Чапаев на коне.jpg|thumb|300px|«Чапаев» яхача кино чура сурт.<br>Борис Бабочкин яха артист тӀакхолла ферта ювхаш ва.]] [[Файл:Nabadi & Papakhi (ArtGene 2008).JPG|thumb|right|Гуржий ферта (набади)]] == ЦӀи == ХӀара кавказерча къаман ший ӀаьдалагӀа цӀи йоаккх фертах: {{lang-av|буртина}}, {{lang-ady|кIакIо}}, {{lang-az|yapıncı}}, {{lang-hy|այծենակաճ (айценакач)}}, {{lang-ka|ნაბადი (набади)}}, {{lang-kbd|щIакIуэ}}, {{lang-krc|жамычы, джамычы}}, {{Lang-lez|баркьар, лит, япунжи}}, {{lang-ce|верта}}. == Вахаре дола маӀан == Ферта тӀаювхарал совгӀа цунца дувзаденна Ӏадаташ а хиннад. КӀаьнк ваьчул тӀехьагӀа къонах хила везарга хьежжа ферталлла волаш хиннав из. Къонах велча а цунна тӀехьанахьа ферта тӀатоссаш хиннай. ДоттагӀчоа дала йиш йолчох дикагӀчарех лоархӀаш хиннад ферташ луш даь согӀат{{Sfn|Шавлаева|2009|с=70—71}}. ЧӀаьбарлой хьоалчагӀашка хьалха ''цаховш'' аьнна цхьа воккха къоано воагӀаш хиннав ферта а ювхаш. Из магӀа баьрчче а хоавийя, цунга къамаьл дайташ хиннад, къонагӀбарашта хьехар а дийя, кагирхошта новкъарле ца е дӀаводаш хиннав из. ТӀера ферта Ӏо ца йоаккхаш халха ца воалаш водаш а хиннавац из дӀа. Из хӀама хулача хана берригаш уръувтташ хиннаб воккхагӀчоа сийдеш, цун къоанал лоархӀаш а, из ханнахьа ва́ а ваха ховш хилар лоархӀаш а{{Sfn|Шавлаева|2009|с=70—71}}. Белгга цӀихезача чарахьашта ''гӀожа'' ферташ еш хиннай оакхарий тханах. Цу тайпара ферташ хьаеча хана дисача тханах бӀоржаш еш хиннай (тхах бола кога гӀирс). Чарахьаша шоаш мел дукха оакхарий доадаьд дӀахьокхаш оакхарий кхалаш-кӀомсараш а ӀотӀатегаш хиннай цар тӀа{{Sfn|Шавлаева|2009|с=75}}. == Тархьар == А. Кавказова хетачох 2300 шу хьалха Геродотс Кавказа юхера мехкаш дувцача хана цо дийца тӀакхоллар ферташ хьахилалехьа хинна хӀамаш я. {{кхм|Греки|Янеша}} цу къамаех «меланхленаш» яхад — «Ӏаьржа тӀакхоллараш»{{Sfn|Шавлаева|2009|с=71}}. Хила мегачох, хьалхара ферташ Ӏодаьннача тханах еш хиннай. Цкъарчоа ферташ бӀегӀингах яь кӀаьда тӀакхоллар хиннад{{Sfn|Шавлаева|2009|с=72}}. Ферташ хьаер лоамара Ӏодола а денна кастта шаьрача а ӀокӀалдаьнна хиннад{{Sfn|Шавлаева|2009|с=77}}. [[Нохчийче|Нохчашкахьа]] а, [[ДаьгӀасте|Селашкахьа]] а, {{кхм|Кабарда|ГӀаьбартошка}} а, {{кхм|Имеретия|Имерошкахьа}} а хьаеш хиннай уж. Наха шоай цӀагӀа кхы а 1950-ча шерашка кхаччалца хьаеш хиннай уж. ГӀинбухехьа уж хьаеш дола лаьтта {{кхм|Кумыкская плоскость|ГӀумкий шаьраченца}} хиннад, къулбехьехьа — лоамара Нохчийченца, зӀилбухен-малхбузехьа — {{кхм|Сунженская линия|Шолжа тӀарча чӀоагӀлений зӀанарца}}. Малхбузехьа ГӀаьбартоша хьаеш хиннача дӀатӀадоаллаш хиннад из лаьтта{{Sfn|Шавлаева|2009|с=77—78}}. Нохчий ферташ хьаеш дола лаьтта 5,5 эзар {{кхм|Верста|верастага}}² кхоачаш хиннай, шера 22 эзар гаргга ферта хиннай цар хьаер{{Sfn|Шавлаева|2009|с=78}}. Ферташ дукхагӀа {{кхм|щелочь|кха}} долча еш хиннай, из эшаш хиннад тха дитта. О. Маркграфа даьча хьисапах, Йоккхача Нохчийче 16,4 эзар ковна юкъе 3 % ферташ хьаеш хиннад, тӀаккха цу гӀулакха́ аттагӀа йолча моттигашка — диълагӀча даькъага кхоачаш хиннад из таьрахь. ГӀаьбарташта юкъе уж таьрахьаш пхиъи 30-и % хиннай, {{кхм|Андийцы|Ӏандий}} ба́хача — 60 %-нега кхоачаш. Шера цхьан цӀагӀа, юкъердар лаьрхӀача, 15 ферта хьаеш хиннай{{Sfn|Шавлаева|2009|с=78}}. ГӀаьбартий пхьараш эггара дикагӀа лоархӀаш хиннаб Кавказе, цудухьа цар хьаяь ферташ езагӀа хиннай. Шера 30 эзарнега кхоачаш хиннай цар хьаеш йола ферташ. ДаьгӀастп шера 35 эзарнега кхоачаш хиннад из таьрахь. Массадолча мехкаша хьаеш яр шера 85-90 эзар ферта хиннай{{Sfn|Шавлаева|2009|с=79}}. XIX-ча бӀаьшера Кавказе тӀом латтарахь ферташ чӀоагӀа еза айттай наха юкъе. Ферташ лоамароша лелаяь ца Ӏеш, тӀаухача [[Русская императорская армия|паччахьа эскара]] [[эпсар]]аша а лелаеш хиннай. Иштта ферташ {{кхм|Казачье войско|гӀазкхий бӀунна}} а эшаш хиннай{{Sfn|Шавлаева|2009|с=80}}. Ферташ хьаяр эггара дукхагӀа даьржа хинна ха хиннай XIX-ча бӀаьшера юкъера денз XX-ча бӀаьшерен юхьигага кхаччалца йола ха{{Sfn|Шавлаева|2009|с=85}}. == Хьа мишта яьй == [[Файл:Burka-01.jpg|thumb|right|{{кхм|Национальный музей Чеченской Республики|Нохчий мехка къаман музея}} коллекце чура фертеи дарзал-кий]] Ферташ хьаераш кхалнах хиннаб. Говзанчас [[бийдал]] {{комм 2|слой|тӀоаш}} а деш {{кхм|циновка|аьрга}} тӀа ехкаш хиннай. Цу тӀа {{кхм|древесный уголь|дахчан кӀораца}} кхалсаго гом хьабоаккхаш хиннаб {{комм 2|валять деча хана|хьувча хана}} а, дуттача хана а, басар деча хана а из ӀозӀамиглургхилар теркал а деш. Тха шорттига сиха ца луш массанахь цхьатарра нийслург а долаш ӀотӀадехкаш хиннад, цу гӀулакха бӀарчча ди дӀадодаш хиннад. Из дер эггара дикагӀа йола говзанча хиннай ший гӀончийца. Лакхерчеи кӀаларчеи тӀайна́ дикагӀдола тха дуллаш хиннад, тӀаккха юкъерчоа вогӀадар а дилла йиш хиннай. ДӀахьадиллача тхах дӀайха хий а тӀамарцийя, керчоргаца кӀезига ӀотоӀадеш хиннад тӀоа мел сома хьахулаш латт лора а деш. Хьахиннар ший аьрга тӀехьа хьатӀакхостадаь гулдеш хиннад. Ферта дикка хургйолаш йӀайхача метте бийса яьккхийта езаш хиннай цунга. Цхьабакъда наха чӀоагӀа дӀаийъеш моттиг хилча, цигга болабала йиш йолаш а хиннаб из хье{{Sfn|Шавлаева|2009|с=80}}. Хьувргдолаш кӀезига {{комм 2|со скатом|гарахь йола}} моттиг лохаш хиннай, из хьувш 3-4 кхалсаг йоаллаш хиннай. Кулгашца сиха ца луш, низ ца беш тхан рулон керчаеш хиннай цар. Из хӀама деш 20 минот гаргга ха йоаккхаш хиннай цар, цул тӀехьагӀа кӀезига салоӀаш хиннад. Цу тайпара хӀамаш диазза-пхизза деш хиннад. Цул тӀехьагӀа тха пхьарсашца хьувш хиннад деррига дегӀ ӀотӀа а тоӀадеш. Рулон наг-нагахь хьа а йоасташ, дӀайха хий тӀамехкадеш, кеп тоаеш, тӀаккха юха хьагул а деш дӀахьош хиннаб болх. Уж хӀамаш ферта хила еззача тайпара хьахиллалца баьхкаб кхалнах, хьалххе из деррига масазза кхостаде дезаргда ховш хиннадац. ДукхагӀа йолча хана цхьан дийнахь хьийна доалаш хиннад тха, цхьабакъда хийла 2-3 ди доаккхаш моттигаш а хиннай. Цул тӀехьагӀа хьахинна ферта Ӏо а яьстийя додача хилла ютташ хиннай. ТӀаккха оззайийя, йоккхача гӀаджа тӀа ӀотӀайогӀаш хиннай из, массехк метта дӀатӀа а йийхке, цул тӀехьагӀа цхьанахьа миӀинге оттаеш хиннай. Цхьа-ши ди даьннача гӀоллла хий Ӏо а дахийя, ший кеп хьа а лаьце дӀаотташ хиннай ферта{{Sfn|Шавлаева|2009|с=80—81}}. {{таржам дац|КӀинч|Косица}} йоахка ферташ хьаеш халагӀа хиннад. Цун тӀера дакъа хьадергдолаш лаьрххӀа ахкара тӀа кийчъяь кӀинч эцаш хиннай, чура дакъа дергдолаш — дикка совсадаь тха эцаш хиннад, из тха хиннад из косица хьаергйолаш оалхаш дар-м. Ферта хьувча хана [[кӀомал]]а овлех баьча нувраца {{комм 2|уплотняющийся|кхоталуш латтача}} бӀегӀинга тӀара кӀинч йоаккхаш хиннай{{Sfn|Шавлаева|2009|с=81}}. Цул тӀехьагӀа ферта ютташ хиннай. Ӏуй ферта из хилча, хила ютташ хиннай из, амма из кхы дикагӀа хьаяь хилча, кха доаллача метте ютташ хиннай. Дика ферта еча хана сапа тохаш ютташ хиннай уж{{Sfn|Шавлаева|2009|с=81}}. Ферташ хьаеча хана Ӏаьржа тха хьаэцаш хиннад. Нагахь тха кхыча бесара хилча, басардеш хиннад цох{{Sfn|Шавлаева|2009|с=81}}. Цул тӀехьагӀа ферта цӀера тӀа марцаш хиннай. Из даьлча, хозъеш хиннай из, инза а дохташ, гӀаьрчош а дехкаш тоаеш хиннай из. Ферта косица йолла езаш цахилча, гӀаьрчо дилларца йистебоаллаш хиннаб беррига болх, яле — кхы а из косица ӀотӀайила езаш хиннай{{Sfn|Шавлаева|2009|с=82}}. == Сакъердаме факташ == 2022-ча шера «Solar Integration» (EcoEnergy Group) яхача тоабан селий инженераша маьлха панелаш йоахкаш ферта хьаяь хиннай, цунца хьай токахьинар хьавӀаштӀехьадаккха йиш хиларах, кхыча нахаца бувзаме латта йиш я. Дукха хана денз леладаьча барзкъан кердача эршах «EcoBurka» аьнна цӀи тиллай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/tech/news/2022/05/24/17798108.shtml|title=Дагестанские инженеры придумали, как решить проблему пастухов с сотовой связью - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|access-date=2025-10-09|archive-date=2025-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102947/https://www.gazeta.ru/tech/news/2022/05/24/17798108.shtml|deadlink=no}}</ref>. Инженераша лаьрхӀар фуд аьлча, уж маьлха панелаши, накопители фертах дӀатегай цар, Ӏуй лоам бувзам хургболаш зарядка е йиш хургйолаш. «EcoBurka» тӀа йоахкаш йола панелаш 30 Ватт чӀоагӀа я, кхы токах дӀахоттавала ца везаш телефона зарядка е йиш я цунца кхоаччаш<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/community/48696675-v-dagestane-proizvodyat-burki-s-solnechnymi-panelyami-video/|title=В Дагестане производят бурки с солнечными панелями|website=Рамблер/новости|access-date=2025-10-09|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102946/https://news.rambler.ru/community/48696675-v-dagestane-proizvodyat-burki-s-solnechnymi-panelyami-video/|deadlink=no}}</ref>. Маьлха панелаш букъ тӀа йоахк, уж дӀахетта я чурча кисагӀа уллача 10 000 мА йолча накопителаца, тӀаккха цу чу телефона кабель чуйолла йиш я<ref>{{Cite web|url=https://hi-tech.mail.ru/news/57936-dagestanskie-burki-osnastili-solnechnymi-panelyami-kak-eto-vyglyadit/|title=Дагестанские бурки оснастили солнечными панелями. Как это выглядит|author=Юлия Углова|website=hi-tech.mail.ru|date=2022-05-24|access-date=2025-10-09|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102949/https://hi-tech.mail.ru/news/57936-dagestanskie-burki-osnastili-solnechnymi-panelyami-kak-eto-vyglyadit/|deadlink=no}}</ref>. Цу тайпара ферта духхьаша совгӀата яь хиннай ДаьгӀасте венача Герман Грефа́. ДӀахо «EcoBurka» селий цхьан Ӏунна енна хиннай миштай хьожаргйолаш. Тесташ яьчул тӀехьагӀа 2022-ча шера маьлха панелаш йоахка ферташ хьаяр хьавӀаштӀехьадаьккхад, из хӀанз Ӏуша лелаярал совгӀа турситаша а лелаю шоаш лоам походашка ухача<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://recyclemag.ru/news/vdagestane-nachali-ekologichnie-burki-ssolnechnimi-batareyami|title=В Дагестане начали жить экологичные бурки с солнечными батареями|website=Recycle|access-date=2025-10-09}}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{Книга:Энциклопедия моды|Бурка|122}} * {{книга | автор = Шавлаева Т. М. | заглавие = Из истории развития шерстяного промысла у чеченцев в XIX – начале XX в. | ссылка = | место = Нальчик | издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.» | год = 2009 | страницы = 70—86 | страниц = 204 | isbn = 978-5-88195-989-0 | тираж = 500 | ref = Шавлаева }} * {{Книга:Товарный словарь|Бурка|I|681}} [[ОагӀат:Кавказа къамий дувхар]] 622co1ph6upfowqz0yvw7qxl8yewx1o