Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk Ченкехье 0 842 74727 63970 2026-07-01T18:06:38Z HyBoxwood 6352 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 74727 wikitext text/x-wiki [[File:CHN orthographic.svg|right|260px|Чинхойче Лаьттан ахбура тӀа]] '''Ченкехье''', иштта '''Чинхойче''' (я) е '''Ченкий Халкъан Республика''' ('''ЧХР''') ({{lang-ru|Кита́йская Наро́дная Респу́блика}}, ''(КНР)'', ''Китай'', {{Китайский|中華人民共和國|中华人民共和国|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}), ({{Китайский|中國|中国|Zhōngguó}}) — [[ЗӀилбухера Ази|ЗӀилбухерча Азе]]ра [[паччахьалкхе]]. Бахача наьх таьрахьах лаьрхӀача эггара боккхагӀа мохк ба (1,38 млрд совгӀа<ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20070612213511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2007-06-12 }}</ref>. <gallery> File:Flag of the People's Republic of China.svg|<center>Байракх</center> File:中華人民共和國國徽.svg|<center>Герб</center> </gallery> == ТӀатовжамаш == [[Category:Паччахьалкхенаш алапатах]] 1aqwuihfo1qf1ryz1fpzyhsz97p105c Тухтилг 0 1139 74735 58662 2026-07-01T21:47:35Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74735 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration_Campanula_patula0.jpg|220px|thumb|'''Тухтилг''' (''Campánula'')<br /> <br /> '''Домен:''' Эукариоташ<br /> '''Паччахьалкхе:''' [[БаьцовгӀаш]]<br /> '''Отдел:''' [[Зиза тохаш дола]]<br /> '''Класс:''' [[Ши дакъа дола]]<br /> '''АргӀ:''' [[Астра зизай]]<br /> '''Дезал:''' [[Тухтилгий]]<br /> '''Тайпа:''' [[Тухтилг]]<br />]] [[File:Campanula lactiflora Loddon A.jpg|thumb|[[Тухтилг шуразизай]]]] '''Тухтилг''' ({{lang-la|Campánula}}, {{lang-ru|Колоко́льчик}}) — [[БаьцовгӀаш|баьцовгӀа]] да. == ТӀахьожаяргаш == * [http://flower.onego.ru/other/campcnul.html Тухтилгаш (''эрс'')] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160829023515/http://flower.onego.ru/other/campcnul.html |date=2016-08-29 }} [[Category:!Main category|Т]] [[Category:БаьцовгӀаш]] ci3ndkhktzksi9t7jnfb98aqi6vcks3 Незабудка 0 1334 74734 58449 2026-07-01T21:05:26Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74734 wikitext text/x-wiki [[File:Myosotis scorpioides LC0184.jpg|270px|thumb|right]] '''Незабу́дка''' ({{lang-la|Myosótis}}, къаьнарча эллиной дешаех «дахкий лерг») — баьца баьцовгӀий ваьр да Бурачникови дезала чура. ==ТӀахьожаяргаш== [http://flower.onego.ru/voda/myosotis.html Незабудкаш (''эрс'')] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170513181803/http://flower.onego.ru/voda/myosotis.html |date=2017-05-13 }} [[Category:!Main category|Н]] [[Category:БаьцовгӀаш]] hlwtqjscc34mnrw95mgt61g09ec3lri Корсам 0 3645 74732 58062 2026-07-01T20:29:33Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74732 wikitext text/x-wiki {{значения}} {{не путать|Ёль}} {{Таксон | image file = Picea abies1.JPG | image title = Ель обыкновенная. Молодое дерево. Юг Германии. | image descr = [[Ель обыкновенная]]. <br />Молодое дерево. Юг Германии. | regnum = БаьцовгӀаш | rang = Род | latin = Picea | author = [[A.Dietr.]], 1824 | syn = | children name = | children = [[#Кепаш|Хьажа текстага]] | typus = {{bt|Picea rubra|A.Dietr.}} =<br />{{bt-latrus|Picea abies|aut=([[L.]]) [[H.Karst.]]<br />|Ель обыкновенная}} | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Picea | grin = 9366 }} '''Корсам''' е '''МаӀа корсам''' ({{lang-ru|Ель}}, {{lang-la|Pícea}}) — даим баьццара йолча корса гаьний [[род (биология)|ваьр]] я [[Дийхка (гаьнаш)|Дийхка]] (''Pinaceae'') яхача дезала чура. == ТӀатовжамаш == * {{cite web 2 |url = https://www.conifers.org/pi/Picea.php |author = |title = Picea |lang = en |editor = Christopher J. Earle (ed.) |website = The Gymnosperm Database |accessdate = |ref = The Gymnosperm Database}} * [http://flower.onego.ru/conifer/picea.html Ель] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110904022947/http://flower.onego.ru/conifer/picea.html |date=2011-09-04 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{v|31|1|2013}} * [https://web.archive.org/web/20071215222447/http://www.forest.ru/rus/basics/glossary/articles/el.html Лесная энциклопедия] {{v|31|1|2013}} roz73luuddpzldx26rld1tbhvj4jdfj Ангушт 0 7335 74729 74707 2026-07-01T18:48:37Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74729 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Юрт | русское название = | оригинальное название = {{lang-os|Тарскæй}}, {{lang-ru|Тарское, Ангушт}} | изображение = | CoordScale = | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Муниципальни шахьар | район = Пригородный район | район в таблице = ГӀалме шахьар{{!}}ГӀалме | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | внутреннее деление = | вид главы = Юртда | глава = Сотиев Эльбрус Давидович | дата основания = XVII бӀаьшера | первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1860|Ангушт|1920|станица Тарская|1944|Ангушт}} | статус с = | площадь = 84,46 | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Тарское | ч }} / 84.46 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[гӀалгӀай]], [[хӀирий]] | конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалбаш]], [[православные|православхой]] | этнохороним = онгуштхо, онгуштхой | почтовый индекс = | телефонный код = | сайт = }} '''Ангушт''', е '''Онгушт''' ''(я)'' ({{lang-ru|Тарское}}, {{lang-os|Тарскæй}}){{дехьавалар|цӀи}} — [[ГӀалме шахьар]]а къаьнара гӀалгӀай [[юрт]], карарча хана Ӏаьдало [[ХӀирийче]]н доазона тӀа лоархӀаш я. == ЦӀи == ГӀалгӀай меттала юрта цӀера дукха эршаш я: '''Ангушт''', е '''Онгушт'''<ref name="Кодзоев">Кодзоев Нурдин, Ингушские населенные пункты: Ангушт (ГӀалгӀай нах баха моттигаш: Ангушт), 2020 шу, 3-4-гӀа оагӀонаш</ref>, е '''ОнгуштӀе'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}, '''Онгуште'''{{sfn|Аушев|2011}}. [[Ӏоахаранаькъан ГӀойберда Нурдин]]а цу деша дашхар «А́не гуш йола моттиг» (Ане гуш тӀе) аьнна увттадаьл{{sfn|Топоним. слов. Сулейманова|1978|c=62}}. Бакъда, Нурдина оттадаь дашхар профессор хиннача [[Дахкилганаькъан Абдурахьмана ИбрахӀим|Дахкилганаькъан ИбрахӀима]] нийса хийттадац: «Тешаме хетац «Ангушт» яхаш дола дош кхаь деша маӀанцара дашхар (этимологи оттаяр): ''«ан»'' — шаьре, горизонт; ''«гуш»'' — бӀарго тӀаэцаш, зувш; ''«т» («те»)'' — моттиг белгалъяккхар. Цу тайпара декъарца, хьаяхачох, хьахул ''«Шаьре (горизонт) йола моттиг»''. Из дика наьх санна ишта доацача саннеи, увзадаьи тешаме доацача саннеи хеталу. Цу тайпарча дашхара (этимологен) бехке, хетаргахьа, юххьанцара хьал да, из да термина гӀалгӀай маӀан эрсий йоазонца оттаде гӀертар. ХӀаьта гӀалгӀаша цу юртах из цӀи цӀаккха я́ха́ яц. Цар «Онгашт» оал. Из кеп я юхь аьнна хьаэца езаш яр, хӀаьта тӀаккха хьадоаладаь хинна да́шхар бух боацаш хул»<ref>Дахкильгов, 2007. 20-21-гӀа оагӀонаш</ref>. Бакъда, [[Коазой Дауда Нурдин|Коазой Нурдина́]] из нийса хийттадац: «Дахкилганаькъан ИбрахӀима ишта яхе а, тхона хетачох Ангушта цӀи гӀалгӀай «ан» яхача гӀалгӀай дешаца дувзаденна да (''«а́н»'' — «сигале»; ''«а́наюх, а́найист»'' — «горизонт» (ма дарра аьлча «сигален йист, чакххе»); ''«а́не»'' — «шаьре, а́ре, раьгӀе» ''(плоскость, равнина)''. «А́н» яха дош геттара шира да — эггара ширагӀча дунен метташка хиннад из — [[шумерский язык|шумерой]], [[хурритский язык|хуррой]] ([[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай меттаца]] бувзамаш дола). АнгуштӀе яхача термина маӀан ишта да: ''«ан»'' — сигале, «-гуш» — бӀарго хьалоацаш, гуш, зувш, ''«тӀе»'' — тӀа, из да сигале шийна ''тӀера'' гуш йола моттиг. Йиста «'''ДухьаргуштӀе'''ца»: ''«Духьар»'' — духьала (цаӀ шоллагӀчо духьал), ''«-гуш»'' — бӀарго хьалоацаш, гуш йола, ''«тӀе»'' — тӀа. Оаламо хьаяхачох [[ЖӀайрах]]арча къонахо ший эйлан духьал йилла хиннай из<ref name="Кодзоев" />. == Тархьар == Цхьаболча Ӏилманхоша Ангушт йиллар дехк XVII-ча бӀаьшерага{{Ref+|Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей. — Записки коллегии востоковедов. Л., 1930, с. 699{{sfn|Куркиев|2002|с=}}}}, амма [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] 17-ча бӀаььшера из [[сунний]] [[бусалба нах]] а бахаш йоккха юрт хиннай яздаьд{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|с=625-653}}{{sfn|Куркиев|2002|с=}}. == Бахархой == {{ Население | Тарское }} ; Къамай лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе бахархой 2010 шера дӀаязбаро]] оттадаьчох<ref>{{cite web |url = http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip |title = Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года |archiveurl = https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D |archivedate = 2013-08-19 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !берригача<br>бахархоех<br>да́къа, %) |- |[[хӀирий]] | align="right" | 2722 | align="right" | 70,8 % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 977 | align="right" | 25,4 % |- |[[гуржий]] | align="right" | 86 | align="right" | 2,2 % |- |кхыбараш | align="right" | 60 | align="right" | 1,6 % |- |берригаш | align="right" | 3845 | align="right" | 100 % |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |часть = II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) |часть вид = топоним. [[словарь|слов]]. |заглавие = Топонимия Чечено-Ингушетии |вид = в IV частях (1976—1985 гг.) |ответственный = Сост. [[Сулейманов, Ахмад Сулейманович|А. С. Сулейманов]], ред. [[Шайхиев, Алвади Хасмагомедович|А. Х. Шайхиев]] |место = {{Гр.}} |издательство = {{comment|ЧИ кн. изд-во|Чечено-Ингушское книгоиздательство}} |год = 1978 |страниц = 289 |тираж = 5000 |ref = Топоним. слов. Сулейманова}} * {{книга | автор = [[Вахушти Багратиони]] | заглавие = География Грузии |отвественный = Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили | место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси}} | издательство = Типография К. П. Козловскаго | год = 1904 | страниц = 243 | ref = Вахушти Багратиони }} * {{статья | автор = [[Куркиев Алимбек Сосланбекович|А. Куркиев]] | заглавие = О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии | ссылка = https://vk.com/wall-61694970_24572 | язык = ru | издание = [[Литературни ГӀалгӀайче|Литературная Ингушетия]] | тип = журнал | год = 2002 | месяц = | число = | номер = 2 (20) | страницы = 102—108 | doi = | issn = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш? | ссылка = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf | язык = inh | издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] | тип = газет | год = 2017 | месяц = 02 | число = 09 | том = | номер = 17 (11753) | страницы = 3 | doi = | issn = | ref = Ӏарчакханаькъан }} * {{статья | автор = [[Овшанаькъан Ахьмада Муса|Аушев М.]] | заглавие = Эже Ахк | издание = [[СелаӀад]] | год = 2011 | номер = 2 | страниц = 16 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Аушев }} {{ГӀалме шахьара нах баха моттигаш}} {{ГӀалме тӀара пхьанаш}} [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:ГӀалме шахьара нах баха моттигаш]] 1rwdgeo1djuumr9bpa463xrjzssntw0 Эзми 0 11708 74728 74723 2026-07-01T18:19:24Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74728 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = юрт |русское название = |оригинальное название = |изображение = Эзми.jpg |описание изображения = |герб = |флаг = |lat_deg = 42|lat_min = 49|lat_sec = 37 |lon_deg = 44|lon_min = 39|lon_sec = 21 |CoordScale = |регион = Северная Осетия |регион в таблице = ХӀирийче |вид района = Пхье округ |район = Владикавказ |район в таблице = Владикавказ{{!}}Буро пхье |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1643 шера{{sfn|Агиров|2021|c=47}} |первое упоминание = |прежние имена = МагӀара Эзми, ЭгӀара Эзми |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1060 |климат = юкъера |население = {{ Население | Эзми | тс }} |год переписи = {{ Население | Эзми | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]] |конфессиональный состав = [[сунниты|сунний]] [[мусульмане|бусалба]] |этнохороним = |почтовый индекс = 362 903 |телефонный код = |цифровой идентификатор = 90401362006 |категория в Commons = Ezmi |сайт = }} '''Лакхареи Лохереи Эзми''', е '''Озми''' ({{lang-ru|Эзми}}, {{lang-os|Эзми}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. 1944 шу кхаччалца [[ГӀалгӀайче]]н доазона тӀа хиннай, амма таханарча дийнахьа Ӏаьдало [[ХӀирийче]]н доазона тӀа лоархӀаш я. ХьалхагӀа Эзме [[Ингушская архитектура|гӀалгӀай архитектурах]] лоархӀаш бӀарчча комплексаш хиннай{{переход|Тархьар}}. Царна юкъе хиннай: 2 [[ГӀалгӀай гӀалаш#ВӀовнаш|вӀови]], 16 [[ГӀалгӀай гӀалаш#ГӀалаш|гӀалеи]], иштта [[Эзмера Ӏимар|3 маьлхара кашеи]]<ref>[https://openkavkaz.com/ing/ Эзми] // [https://openkavkaz.com Проект «Открытый Кавказ»]</ref>. Таханарча дийнахьа цхьайола гӀалаш мара йисаяц{{sfn|Агиров|2021|c=47}}. Административни лоархӀаш хилча Эзми ше «юрт» статус йолаш, ''«[[пхье округ пхье Буро]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Эзми» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=45}}{{sfn|Цуров|2006|с=13}}, иштта «Озми» яздаь а нийслу. Эрсий меттала а «Эзми» язду<ref name="АТУ"/>. Цу деша маӀан арадоаккх ''Эрзми'' аьнна а оттадеш, ''эрз'' ({{lang-ru|тростник}}) яхачохи ''ми'' яхача [[топоформант]]ахи ([[Лейми]], [[Чими]] юртий цӀерашкахьа а я из)<ref>{{cite web |author= Гандаров Мухьмад |url= https://vk.com/video-52638478_456239037?t=1h37m47s|title= Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии|lang= ru/inh |website= |publisher= |date= 2014|access-date=2025-08-29}}</ref>, иштта [[гуржий мотт|гуржий метта]] тӀара а доаккх из: цар меттала эзми яхар «мух хьекха моттиг», «миха хьайра» аьнна маӀан долаш да — Эзми даим мух хьекхача моттиге улл. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Эзми статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[городской округ город Владикавказ]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эзми ше «юрт» статус йолаш, ''«[[пхье округ Буро пхье]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/819012187 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Республики Северная Осетия — Алания»|access-date=2017-06-02 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921081604/http://docs.cntd.ru/document/819012187 |deadlink=no }}</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == Айеннача моттиге улл из лоамара ши хий доагӀача: [[Тирк]]и [[Ӏарамхий]]и вӀашагӀкхетача. Тирка йистера Эзмега хьалхьежача гуш я, шовзткъеи итт шу совгӀа хьалха хьалъ- яь, хӀанз а болх беш йола ГЭС{{sfn|Цуров|2006|с=13}} == Тархьар == МоцагӀа хӀанзара юрт уллача метте ши юрт хиннай: МагӀареи ЭгӀареи Эзми{{sfn|Цуров|2006|с=13}}, иштта цкъаза Лакхера Эзмии Лохера Эзмии{{sfn|Хьоашаланаькъан|1989|c=14}}{{sfn|Дахкильгов|1989|c=15}} оал царех. 1643-ча шера йиллай{{sfn|Дахкильгов|1989|c=15}}<ref>{{книга|заглавие=Annual of Ibero-Caucasian linguistics|издательство=Metsniereba|год=1978|том=5}}</ref>{{sfn|Цуров|2006|с=13}} ЭгӀара Эзми, из йиллар [[Чуранаькъан|Чура Жабо]] ва. МагӀара Эзми йиллар Жабой воша Боджа{{sfn|Цуров|2006|с=13}} (Боча{{sfn|Агиров|2021|c=47}}) ва. Шинна а юрта ялхазза вӀаштӀараяь цхьацца вӀови, массехк гӀалеи, маьлхара кашамаши хиннад{{sfn|Цуров|2006|с=13}}, бӀаррча архитектурни комплексаш хулаш гӀалаши вӀовнаши ягӀай цига{{sfn|Агиров|2021|c=47}}. Цигарчарел лакхагӀа вӀовнаш хиннаяц ерригача ГӀалгӀайче, хӀана аьлча, цу хана Чуранаькъанна юкъе гӀалаш хьалйотташ цӀихеза [[тӀоговзанча]]ш хиннаб{{sfn|Цуров|2006|с=13}}. Из моттиг стратегически лоархӀам болаш я. [[ДӀаараял]]а чӀожи [[Кистий чӀож]]и вӀашагӀкхет цига [[ТӀема гуржий никъ|ТӀема гуржий (ГӀалгӀай) наькъа]] йисте. ТӀема-Гуржий никъ дукхача хана денз Россенеи Гуржий мехка́и юкъера бувзам лоаттабеш хиннаб. Шоаш бахачара гуржий доазув долча кхаччаллца цу наькъа доал деши тӀахьожаши хьабаьхкаб Озамхой. Из бахьан долаш [[Тагаури|Тагаурен]] [[оалдараш]]та луш хиннар миссел йоал луш хиннай цу новкъа дӀа-юха лелача наха Чуранаькъан тайпанна{{sfn|Цуров|2006|с=13}},. 1944 шера [[Депортация чеченцев и ингушей|гӀалгӀай мехках бахалехь]] Эзми [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|ЧИАССР]] [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] юкъе хиннай (цул а хьалхагӀа [[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай автономе областа]] юкъе). ГӀалгӀай Ӏобигачул тӀехьагӀа юртара вӀовнаши дукхагӀа мел йола гӀалаши йохаяьй{{sfn|Агиров|2021|c=47}}. ГӀалгӀай Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа Эзми [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] [[Наьсарен шахьар]]а юкъе хиннай. Амма бакъда, 1962 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Ӏаьдало Эзми [[ХӀирий АССР|ХӀирий Мехка]] дӀаеннай. 1963 шера денз Эзми [[Буро (пхьан гом)|Буро пхьенна]] юкъейоагӀаш я. Лакхерча Эзме шира хийрца гӀалаш ягӀа, тӀаккха Лохерча Эзме Тийрка хий турбашца хьатӀа а даьккха боккха биъсаьна наха баь Ӏам ба. Цун хиво лелаяьй ерригача Эзмена кӀалхарча [[Ӏарамхи чӀож]]а сердал телаш хинна электростанци. Ӏама чу [[чабакх]]аш, [[пхандарг]]аш, [[можол]]аш ба, царна зӀак хьекхаш нах багӀаш хул цу тӀа{{sfn|Хьоашаланаькъан|1989|c=14}}. 2006-ча шера хиннача хьалах, Эзме уж гӀалаш лаьтта моттиг мара йиса хиннаяц. Цхьабакъда, Боджа виӀий воӀо Элжаркъас, ЖӀайрахьа ше ваха Ӏохайначул тӀехьагӀа хьалъяь Чуранаькъан вӀов хӀанз а латташ я. ЭгӀарча Эзме, Жабой виӀий виӀий воӀах Хьадажкъах хьадаьнна, Чуранаькъан диъ цӀа дах, МагӀарча Эзме шовзткъа совгӀа цӀа дах. Цул совгӀа МагӀарча Эзме юкъ-юкъе кхыча тайпай нах а бах. Уж ба, бирсача хана цхьацца бахьанех вахарах беха, чуранаькъан хьатӀаийбаь шоай йиший къонгаш: [[БӀарах]]ера [[тӀоманаькъан]]], [[Саниба]]ра Козыревар, [[Фалхан]]ера [[марзабиканаькъан]]. === Эзмера Ӏимар === {{Керттера лустам|Эзмера Ӏимар}} == Бахархой == {{ Население | Эзми }} ; Къамай лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох]]<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archivedate=2013-08-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>. {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br>саг !Берригача бахархой<br>да́къа, % |- |[[ингуши|гӀалгӀай]] | align="right" | 189 | align="right" | 96,4 % |- |[[осетины|хӀирий]] | align="right" | 5 | align="right" | 2,6 % |- |кхыбараш | align="right" | 2 | align="right" | 1,0 % |- |берригаш | align="right" | 196 | align="right" | 100 % |} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия |язык = ru |место = М. |издательство = Перо |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-087-4 |ref = Агиров }} * {{книга |автор = {{comment|Дахкильгов Ш. Э.|Дахкильгов Шукри Эльбертович}} |заглавие = Слово о родном крае: записки краеведа |издательство = Чечено-Ингушское книжное издательство |место = Грозный |год = 1989 |страниц = 149 |ref = Дахкильгов }} * {{статья |автор = [[Хьоашаланаькъан Ӏаьла]] |заглавие = Фуртоги Эзмии |ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201989г.%20№6/page/n13/mode/2up |язык = inh |издание = СелаӀад |тип = журнал |год = 1989 |месяц = 12 |день = 15 |страниц = 16 |ref = Хьоашаланаькъан |archiveurl = |archivedate = }} * {{книга |автор = Полян П. М |заглавие = Не по своей воле: история и география принудительных миграций в СССР |издательство = О.Г.И. |место = М. |год = 2001 |страницы = |страниц = 326 |ref = Полян }} * {{статья | автор = Цуров Мухтар | заглавие = Эзми | издание = [[СелаӀад]] | год = 2006 | номер = 3 | страницы = 13 | issn = | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2F9LWfjEK9I%2FYCuR4xiM28qtTPtmmcobIuKglzbxCpDPMU29SBTCjxWNnyOtBtm1cTq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202006г.%20№3.pdf&nosw=1 | accessdate = 2026-06-30 | ref = Цуров }} {{Населённые пункты городского округа город Владикавказ}} {{Населённые пункты на Тереке}} [[ОагӀат:Буро пхьенна юкъейоагӀаш йола нах баха моттигаш]] agcg6moi2d00g3yi5vnpmjfcu4injfj Боал 0 12336 74731 72078 2026-07-01T19:12:01Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74731 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Боал | image file = Prunus cerasus LC0017.jpg | image title = | image descr = Зиза тоха боал | regnum = БаьцовгӀаш | parent = Cerasus | rang = Кеп | latin = Prunus cerasus | author = [[L.]] | syn = | typus = | wikispecies = Prunus cerasus | commons = Category:Prunus cerasus | grin = 29866 }} '''Боал''' ({{lang-ru|вишня обыкнове́нная}}, {{lang-ru2|ви́шня ки́слая}}; {{lang-la|Prúnus cérasus}}) — [[сад|бешамашка]] лелаеш йола гаьн хьисапе [[растение|баьцовгӀа]]; [[Слива|Хьач]] яхача [[род (биология)|ваьрахи]] [[Вишня (подрод)|Боал]] яхача [[подрод|кӀалваьрахи]] йола [[Биологический вид|кеп]]. Ерригаш {{bt-ruslat|Хьармакха|Rosaceae}} яхача баьцовгӀай дезала юкъейоагӀаш я. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{GRIN|taxon|29866}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/trees/14.htm Вишня обыкновенная, или садовая — Cerasus vulgaris Mill.] * [http://flower.onego.ru/kustar/cerasu_v.html Вишня кислая] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090401022434/http://flower.onego.ru/kustar/cerasu_v.html |date=2009-04-01 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} {{ВС}} [[ОагӀат:Боал]] [[ОагӀат:Декоративни гаьнаш]] [[ОагӀат:Эрсечен гаьнаш]] [[ОагӀат:Камеденосни баьцовгӀаш]] [[ОагӀат:Хьачий]] [[ОагӀат:Евразен буни]] 43x9xjoryjfv93t5jvt3v92eowijtos МусийкъонгийкоатӀе 0 18849 74733 74692 2026-07-01T20:57:59Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74733 wikitext text/x-wiki {{Историческая область |Статус = тархьара пхьа / кхаьлл |Географический регион = [[Даькъасте]] |Название = МусийкъонгийкоатӀе |Оригинальное название = |Иллюстрирование = Мускъонгийкоте.jpg |Подпись к иллюстрации = |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = XV—XVII бӀаьшераш |Локализация = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]] |Население = [[Йовлой]], хӀанз саг вахац |Площадь = |В составе = |Включает = |Карта региона = |Государство-1 = |Герб-1 = |Годы-1 = |Викисклад = }} {{НП+Россия | статус = юрт | русское название = Мусийкъонгийкоте | оригинальное название = МусийкъонгийкоатӀе | lat_deg = 42.82776 | lon_deg = 45.03853 | CoordScale = | регион = Ингушетия | регион в таблице = | вид района = муниципальни шахьар | район = Джейрахский район | район в таблице = ЖӀайраха шахьар | вид поселения = Юрта хьисапе моттиг | поселение = Сельское поселение Гули | поселение в таблице = Юрта хьисапе моттиг Хьули{{!}}Хьули | внутреннее деление = | глава = | статус с = 2009 | площадь = | высота центра НП = 1830 | население = | год переписи = | сайт = }} '''МусийкъонгийкоатӀе''' ({{lang-ru|Мусийко́нгийко́те}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. XV—XVII бӀаьшерий ханара [[ГӀалгӀай архитектура|тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[вӀов]]наш, [[маьлхара кашамаш]]. Тархьаре укхаза баьхараш [[Йовлой]] ба{{Дехьавалар|Тархьар}}. Административни лоархӀаш хилча МусийкъонгийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл|кхаьлах]]) «Мусий-Юрт» е «Мусакъонгий-Юрт» оал{{sfn|Мерешков|2010|с=13}}, иштта «Мускъонгий-Ков»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}{{sfn|Агиров|2021|с=364}}, Мусийкъонгий-КоатӀе яха эршаш я. Эрсий меттала тайп-тайпара яздяь нийслу «Мусийконгийкоте»<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>, «Мусиево»{{sfn|Агиров|2021|с=364}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=43}}. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, МусийкъонгийкоатӀе статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, МусийкъонгийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл МусийкъонгийкоатӀе. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча аьрдехьа, малхбоалехьарча оагӀорахьа хул из. Цунна гоннахьа яда пхьанаш я: [[НийкоатӀе]], [[АнготӀе]], [[Меларе]]. === Сахьата оаса === МусийкъонгийкоатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}</ref>. == История == МусийкъонгийкоатӀа [[гӀалгӀай архитектура]]н объекташ я: 1 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀов]] хиннай 4 гӀат йолаш, веда тхов а болаш. ХӀанз из еррига йохаяьча хьале я. Кхозза вӀаштӀара яь 5 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а хиннай, хӀанз царех цхьанне цхьа пен мара бисабац. Иштта, дохадаьча хьале 1 маьлхара каш а да. Пхье доазон тӀа бусалба кашамаш а да. МусийкъонгийкоатӀе [[Йовлой]] тайпан тархьара пхьа я<ref>[https://www.interfax-russia.ru/south-and-north-caucasus/news/arhitekturnyy-kompleks-xii-xx-vekov-v-ingushetii-popolnil-federalnyy-spisok-pamyatnikov-istorii-i-kultury Архитектурный комплекс XII—XX веков в Ингушетии пополнил федеральный список памятников истории и культуры] // [[Интерфакс]], 21.02.2022.</ref>. Йоазон тӀа хьоахаярга диллача «Список населённых местностей Военно-Осетинского округа 1859 г.» яхачун яздаьд МусийкъонгийкоатӀа 15 ков (фусам) хиннад, вахаш 90 саг а хиннав (40 маӀа саги 45 кхалсаги){{sfn|Сборник документов и материалов|2020|c=488}}. «Сведения о населенных пунктах Сунженского отдела Терской области. 1891 г.» яхачун тӀа ишта хоам гойт: «Селение Мусиево расположено при роднике под названием „Муси-Хаст“. Дворовых мест — 12, мужчин — 52, женщин — 41. Итого: 93»{{sfn|Куркиев|2014|c=21—22}}. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills) |издание = 2-е изд., испр. и доп |место = М. |издательство = Издательство «Перо» |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-455-1 |ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = справ.-энцикл. изд. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Минеральные воды |издательство = ФГУП «Издательство «Кавказская здравница» |год = 2003 |том = I |страниц = 144 |тираж = 2000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Нальчик |издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года» |год = 2009 |том = II |страниц = 122 |тираж = 1000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор= |заглавие = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев |издание = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2020 |страниц = 760 |серия = История Ингушетии: открытый архив |isbn = 978-5-98864-060-8 |тираж = 1000 |ref = Сборник документов и материалов }} * {{книга | автор = Куркиев Р.С. | заглавие = О древнем роде Евлоевых | место = Назрань | издательство = | год = 2014 | страниц = | isbn = | тираж = | ref = Куркиев }} * {{статья | автор = [[Мерешков Султан]] | заглавие = НийкоатӀе | издание = [[СелаӀад]] | год = 2010 | номер = 12 | страницы = 13 | issn = 0235-1366 | url = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FCnDi1lou0AM%2BciefT2%2FuFNwlB%2FdcER3nUkxaHPFK9Spdc6p1ZLC5wpwShgxYhCRCq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Села1ад%202010г.%20№12.pdf | accessdate = 2026-06-28 | ref = Мерешканаькъан }} == ТӀатовжамаш == {{Населённые пункты Джейрахского района}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Йовлой]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{статья|автор= Умалат Гадиев.|заглавие= Край башен и легенд — Горная Ингушетия|ссылка= http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/|язык= ru|издание= «Discours»|тип= |год= |месяц= |число= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/|archivedate= 2016-11-08}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161108120032/http://discours.press/dostoyanie-pokolenij/kraj-bashen-i-legend/ |date=2016-11-08 }} * [https://web.archive.org/web/20111020100802/http://gosspravka.ru/06/002/000000.html Коды ОКАТО — Джейрахский район, Республика Ингушетия] {{Джейрахский район}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] 576pltk5vcgv2lff1knbqc56dyntl2h Кхарт 0 18864 74724 2026-07-01T16:32:58Z Коазой Рашид 1210 Керда оагIув: «'''Кхарт''' ({{lang-ru|Карт}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: ГӀалгӀай гӀа...» 74724 wikitext text/x-wiki '''Кхарт''' ({{lang-ru|Карт}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]]{{Дехьавалар|Тархьар}}. Кхарт улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара Кхоартой тайпа хьадаьннад{{Дехьавалар|Тархьар}}. Административни лоархӀаш хилча Кхарт ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}. == ЦӀи == [[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Кхарт» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}. Эрсий меттала «Карт» язду<ref name="Закон РИ № 5-РЗ"/>{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}{{sfn|Агиров|2025|с=209}}. == Статус == [[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Кхарт статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Гули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Кхарт ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Хьули]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара. == Географи == ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Кхарт. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. [[ЖӀайрах]]агара малхбоалехьа 16 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Кхарта гоннахьа яда пхьанаш я: [[Дошхьакхле]], [[Кий (пхьа)|Кий]], [[Къоаст]], [[ЦӀеча къонгий хьокхаш]]. === Сахьата оаса === Кхарт, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я<ref>{{Cite web | url = http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ | title = Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 | lang = ru | date = 2011-06-03 }}</ref>. == Тархьар == Кхарт йоазонгахьа духхьашха хьоахаяь хила мег XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо [[Иоганн Антон Гюльденштедт|И. А. Гюльденштедт]] Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех{{sfn|Волкова|1974|с=160}}) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо, царех цаӀ «Картуй» аьнна{{sfn|Гюльденштедт|2002|с=241}}. Кхартера хьадаьннад Кхоартой яха гӀалгӀай [[тайпа]]. Кхарта гаьна доацаш гӀинбухенгахьа [[Даьлите]] яха къаьнара гӀалгӀай ерда йоалл. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{публикация|книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг |оригинал = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / {{comm 2|Паллас, Петер Симон|von P. S. Pallas}} |язык = de |вид = полев. исслед |ответственный = Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов |издание = РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера) |место = СПб. |издательство = «Петербургское востоковедение» |год = 2002 |страниц = 512 [или 507?] |тираж = 1000 |примечание = [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.] |isbn = 5-85803-213-3 |ref = Гюльденштедт }} * {{публикация|книга |автор = {{comm 2|Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.}} |заглавие = Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века |вид = монгр. |ответственный = Ответ. ред. В. К. Гарданов |издание = АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1974 |страниц = 276 |иллюстрации = с 3 карт. |тираж = 2300 |ref = Волкова }} * {{публикация|книга |автор = Агиров Т. А. |заглавие = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills) |издание = 3-е изд., испр. и доп |место = М. |издательство = Издательство «Перо» |год = 2025 |страниц = 448 |isbn = 978-5-00270-205-3 |ref = Агиров }} * {{публикация|книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |вид = {{comm 2|Справочное издание|справ.-энцикл. изд}}. |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], {{comm 2|Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева}}. Реценз.: д.п.н., проф. {{comm 2|Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило}}, к. филол. н., {{comm 2|Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева}}, Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], {{comm 2|Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова}}; Консультант: {{comm 2|Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров}}; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]] |место = М. |издательство = ТПК «Центробланк» |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Назрань |издательство = Министерство культуры Республики Ингушетия |год = 2003 |том = I |страниц = 144 + илл. |тираж = 2000 |ref = Чахкиев }} * {{публикация|книга |автор = Чахкиев Д. Ю. |заглавие = Древности горной Ингушетии |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев |место = Нальчик |издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года» |год = 2009 |том = II |страниц = 122 |тираж = 1000 |ref = Чахкиев }} == ТӀатовжамаш == * [https://web.archive.org/web/20111020100802/http://gosspravka.ru/06/002/000000.html Коды ОКАТО — Джейрахский район Ингушетия республика.] {{Джейрахский район}} [[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]] ajulmsy1evoamrib5fp18khg5vx1am9 Ло:Motd/2026-07-01 10 18865 74725 2026-07-01T17:25:18Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Ондатра на березі річки.webm» 74725 wikitext text/x-wiki Ондатра на березі річки.webm t9x9h176ne7quu1neh9c5rgz6xoa1qp Ло:Potd/2026-07-02 10 18866 74726 2026-07-01T17:31:53Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Schwäbisch Hall - Altstadt - Salinenstraße - Ansicht von NNW (1).jpg» 74726 wikitext text/x-wiki Schwäbisch Hall - Altstadt - Salinenstraße - Ansicht von NNW (1).jpg 4scx3a02nli7qlyimlxx5jv6szbovt9 Ло:Motd/2026-07-02 10 18867 74730 2026-07-01T19:05:14Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Gaivota colle cámara GoPro nas Illas Cíes e fai un vídeo - bird flies off with camera.ogv» 74730 wikitext text/x-wiki Gaivota colle cámara GoPro nas Illas Cíes e fai un vídeo - bird flies off with camera.ogv 4e8i95voe5yq0cjw8w5bdjnb79dp2ju