Доакъашхо:Тоадархо/ламаз

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="inh">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>inhwiki</dbname>
    <base>https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Гӏулакха</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ювцар</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Доакъашхо</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Доакъашхочун дувцар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди ювцар</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл ювцар</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki ювцар</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ло</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ло бувцар</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Новкъостал</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Новкъостал дувцар</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ОагӀат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ОагӀат ювцар</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Моартал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Моарталах къамаьл</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль ювцар</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Доакъашхо:Тоадархо/ламаз</title>
    <ns>2</ns>
    <id>18886</id>
    <revision>
      <id>74766</id>
      <timestamp>2026-07-09T18:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>Керда оагIув: «{{Ислам}} '''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ла...»</comment>
      <origin>74766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38568" sha1="q09s4y9jh3beps6i8ll11szqda1r82a" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.
 
'''''''''''''''''''ХӀара дийнахьа деш дола фараз пхи ламаз ер да{{переход|#Обязательные молитвы|blue}}:
* Ӏуйра ла́маз — ши ракаӀат;
* делкъа ламаз — диъ;
* малхбуза ламаз — диъ;
* маьркӀижа ламаз — кхоъ;
* пхьера ламаз — диъ;
[[Файл:Salat times.png|thumb|Ламаз де дезаш йолча ханий масал{{Legend|#CCE1F2|Пхьера}}{{Legend|#C6F8E5|Ӏуйра}}{{Legend|#FBF7D5|Делкъа}}{{Legend|#F5CDDE|Малхбуза}}{{Legend|#E2BEF1|МаьркӀижа}}]]'''''''''
 
 
== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

В классической арабской лексикографии базовым словарным значением корня ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) признаётся «мольба» (''дуа''). Однако исламовед Мэрион Холмс Кац, анализируя труды средневековых арабских грамматиков, выделяет несколько специфических филологических гипотез, пытавшихся объяснить внутреннюю логику [[обряд]]а{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''Теория копчика (анатомическая):'' связывает слово со староарабским термином ''ṣalā'' (صلى) — «копчик» или «две кости по бокам хвоста животного». В древнеарабских скачках лошадь, пришедшая к финишу второй, называлась ''аль-мусалли'' (المصلي), поскольку её голова находилась точно на уровне копчика лошади-победителя (''ас-сабик''). Согласно этой трактовке, молящийся (''мусалли'') следует за [[Бог]]ом или за имамом так же неуклонно, как ведомый конь за лидером. По другой версии этой же гипотезы, корень указывает на физическое сгибание поясницы во время поясного поклона (''руку''){{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''Теория термического размягчения:'' возводит слово к глаголу в значении «нагревать на огне» или «прожаривать». В древности арабы выпрямляли искривлённые деревянные древки для копий, медленно размягчая их над костром (''таслия''). В переносном смысле салят «размягчает» очерствевшее человеческое сердце и выпрямляет нравственные искривления души{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.
Термин ''намаз'' имеет индоиранское происхождение и восходит к среднеперсидскому ''namāc'', которое, в свою очередь, образовано от праиндоевропейского корня ''*nem-'' («сгибаться», «клониться»). Ближайшим этимологическим родственником в санскрите выступает слово ''namas'' (намас) — «поклон», «почтение» (лежащее в основе приветствия ''намасте''){{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. После исламизации [[Иран]]а слово закрепилось в персидском языке как прямой эквивалент арабского «салят», а впоследствии, вместе с персидской исламской книжностью, распространилось в тюркских языках, на [[Индостан]]е и на Балканах.

=== Гипотеза заимствования ===
В западном востоковедении ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) доминирует гипотеза об арамейско-сирийском происхождении термина{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Согласно ей, существительное не является исконно арабским, а было заимствовано доисламскими арабами из сирийского языка, где слово ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) обозначало литургическую молитву восточных христиан.

Главным аргументом сторонников заимствования служит орфография Корана: во всех древнейших списках слово «салят» пишется через букву ''вав'' (صلوة), а не через ожидаемый по законам арабской грамматики ''алиф'' (صلاة). Артур Джеффери отмечает, что написание через ''вав'' — это графический рудимент сирийского окончания ''-ōthā'', передававшего долгий огублённый гласный «о»{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Богословская полемика ===
Идея иностранного происхождения ключевого термина веры традиционно встречала критику со стороны исламских догматиков (в частности, в трудах имама [[аш-Шафии]]). Главным аргументом традиции выступает коранический текст, неоднократно подчёркивающий божественную природу Писания:

&lt;blockquote&gt;«…на ясном арабском языке» (''Коран, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

С точки зрения классической ортодоксии, признание в Коране арамеизмов ставило бы под сомнение тезис о безупречности его арабского языка. Для разрешения этого парадокса поздние экзегеты (например, [[Джалалуддин ас-Суюти]]) выработали компромиссную концепцию «та’риб» (арабизации): даже если лексема имела внешние корни, арабы эпохи джахилии настолько глубоко ассимилировали её грамматически, что к моменту ниспослания откровения она стала де-факто чистым арабским словом{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Доисламское употребление ===
Исторические источники подтверждают, что слово ''салят'' бытовало в Хиджазе до начала пророческой миссии Мухаммеда. Оно встречается в доисламской поэзии (у христианского поэта [[аль-Аша]] и язычника [[Набига аз-Зубьяни|ан-Набиги аз-Зубьяни]]), где обозначало либо абстрактную мольбу к божеству, либо конкретную христианскую службу{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

Коран сам фиксирует доисламскую практику «салята» у язычников Мекки, придавая ей полемически-ироническую окраску: ''«Их молитва [салят] возле Дома была всего лишь свистом и хлопаньем в ладоши»'' (Коран, 8:35). На основании этого историки религии делают вывод, что ислам не изобретал лексему заново, а произвёл семантический сдвиг: сузил общесемитское понятие «благословение/мольба» до строго регламентированного обряда по расписанию{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.
== Тархьар ==
Ӏарбий солят яхар ислама чу ламаз дар, даьле кхайкар аьнна этта латташ да. «Солят» яъа дош Къуръана чу мишта хьахинна да а белггал хьакъоастадаьдац{{sfn|Katz|2013|p=10—11}}. Из хьахилар дувцаш хилча, цхьаццача наха из дош «цӀогантӀехк» яхачунца дувзаду ({{lang-ar|صَلَّى}} яхача дешага гӀолла — «дегӀа маьженаш цӀогантӀехкагахь хьее»); Кхычар кхарза яхачоа тӀадуг {{lang-ar|صَلَى}}: {{lang-ar|ص ل ي‎}} яха овла «виса, лораде» яхача маӀанга доах цар, вокхар цу овлаца дувза а деш «цӀера тӀа нийсде, шаьрде» яхача тӀа даккха деза из йоах; Солят яхар «мусолли» (шоллагӀа кхаьча {{кхм|скакун|гила}}) яхачунца дувзадеш къамаьлаш а да — им диллача наха иман даьлча шоллагӀа доагӀа из яхаш{{sfn|Katz|2013|p=11—12}}{{sfn|Katz|2013|p=14}}{{sfn|Katz|2013|p=13}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sovsekretno.ru/press-releases/namaz-svyazuyushchee-zveno-mezhdu-chelovekom-i-allakhom260423/|title=Намаз: связующее звено между человеком и Аллахом|date=26.04.2023|publisher=Совершенно|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.quranacademy.org/blog/62-namaz?ysclid=lyr04itkex938211004|title=Намаз – сокровище мусульманина|date=22 февраля 2017|publisher=Блог Академии Корана|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
ЖӀахилий хана из дош леладар гойташ чӀоагӀа кӀезига я моттигаш{{sfn|Katz|2013|p=12}}. АллахӀа Элчан, ﷺ, хана ваьха Аль-АӀша́ яхаш вола наса́рий ([[жӀаргахой]]) [[оазархо]]чо аьнна хиннад из ший байтан тӀа цо ший йоӀа́ «Ӏа сона дийхарра хьона хилар» деза шийна аьнна (''Ӏалейки мислю ллязи солляйти''), цудухьа ислам хилалехь а из дош хинна хилар гучадоалл цу хӀаманца{{sfn|Katz|2013|p=12, 14}}. Ӏарбий Ӏаламнаха корадаьдац из дош жахӀила хана дегӀа маьженаш хье а еш Ӏибадат дара маӀане, дуӀан маӀане мара лехадац{{sfn|Katz|2013|p=13}}. Из овла (соад, лям, воав) [[жугтий ди|жугтийи]] наса́рийи текъамаш (Ӏибадат) хьоадеча хана леладаь моттигаш йолга хов АллахӀа Элча, ﷺ, ва́лалехь{{sfn|Katz|2013|p=13}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.km.ru/stil/2023/04/17/904227-istoriya-namaza|title=История намаза|website=km.ru|date=17.04.2023|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Ислам додача юкъа ламаз хувцалуш хиннад. Ламаз де яхаш амараш Лукъман яхача цӀенача сагага а, ИбрахӀим пайхамарга а, Муса пайхамарга а, АллахӀа салам-моаршал хилда царна, ихалга яздаьд Къуръана тӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}
 
== Бехкамаш ==
[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]
[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]
Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mynamaz.ru/namaz?ysclid=lyr03n9nqv998933354|title=Как делать намаз. Учимся читать.|website=mynamaz.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.global/verouchenie/namaz/namaz/|title=Намаз и достоинство его совршения|website=islam.global|date=07.04.2017|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html|title=Форма совершения намаза|date=03 октября 2017|publisher=Духовное управление мусульман Республики Татарстан|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча метЗтигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Wajib Covering During Salat}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}.
# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Intention (Niyyah)}}{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278?ysclid=lyr04eid81780239256|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Ламазий тайпаш ==
 
=== Ваджиб ===
Де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
 
=== Фараз ===
Уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дукхагӀа мел болча Ӏаламнаха кераста лоарӀаш ва. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
 
==== Фараз-кифаят ====
Фараз-кифаят да массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
 
=== Суннат (навафиль) ===
Суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
 
== Фараз ламазаш ==
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?ysclid=lyr03l2ro517134842|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|author=Шамиль Аляутдинов|website=umma.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}
 
Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}.
 
ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа){{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
 
МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}.
 
Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да{{sfn|Али-заде|2007}} (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/55577?ysclid=lyr03sufmq979985494|title=Правда ли, что намаз существовал до Пророка Мухаммада|website=islamdag.ru|date=22 октябрь 2021|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Дар ваджиб да иштта Ӏийд-ламазаш{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.kz/ru/articles/azbuka-islama/stolpy-islama/molitva-namaz/o-namaze-1036/#gsc.tab=0|title=О намазе|website=islam.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Суннат ==
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}
 
== Ламаза кепаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Кепа цӀи !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Ха !!Хьукам
|-
!Цхьа деш дола ламаз
| || ||Мичча хана
|Ламазага хьежжа
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Саго ше ду. ДукхагӀа дола суннат ламазаш цхьаь деш да.
|-
!ЖӀамаӀат ламаз
| صلاة الجمعة || ''нахаца деш дола ламаз'' || Мичча хана || Параз/[[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Шин е кхы дукхагӀча наха имам хьалха а ваьккха деш дола ламаз.
|-
!Къаср
| قصر الصلاة || ''ламаз лоацдар'' || Наькъа || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; | Саг наькъа волча хана делкъа, малхбуза, пхьера ламазаш шишша дар
|-
!Ховф
| صلاة الخوف || ''кхерама ламаз'' || ГӀоазоте || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |ТӀалатташ бола кхерам бахьан долаш шин тоабано хувца а луш имама тӀехьа ламаз деча хана
|}
 
== Ламазагахь оала каламаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;centre&quot;
|-
! Каламаш
! каламий таржам
|-
| 1) АллахӀу Акбар
| Аллах Воккха ва!
|-
| 2) АӀуз̇у билля́х̇Ӏи мина-ш-шайтӀоани-р-роджи́м
| Кхерий деттача шайтӀанах АллахӀаца лоралу со
|-
| 3) Субхьана роббия ль-Ӏаз̌ым
|  ЦӀена ва Веза-Воккха вола са Даьла
|-
| 4) СамиӀа-лллах̇Ӏу лиман хьамидах̇Ӏ. Раббана ва лякяль-хьамд
| Шийна хоастам баьраш хезаб Алла́хӀа́. Ва тха даьла, хоастам ба-кх хьона
|-
| 5) Субхьана роббияль-аӀля́
| ЦӀена ва-кх Лакхахиннавола са Даьла
|-
| 6) Робби гӀфирли
| Ва даьла, гешт де Ӏа сона
|-
| 7) Ассаляму Ӏалейкум ва рохьмату-ллохӀ
| Салам-моаршали АллахӀа къахетами хилдда шоана
|-
|}
 
== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Ший мекъалах ламаз деш воацаш волча сагах ши дага баьннаб Ӏаламнах{{sfn|Али-заде|2007}}. Цхьаццаболча Ӏаламнаха марха кхоабаш мукъа хилча, кераста ца лоархӀе а, дукхагӀа мел болча дийшача наха уж кераста ба йоах, из дош доагӀаш да асхьабашкара а{{sfn|Али-заде|2007}}. Даим аьнна а доацаш, наг-нагахь ламазаш дуташ вар тӀаккха доккха къа деш вола саг лоархӀ, фасикъ, цунна керастал тӀадиллац, цхьабакъда кхераме къа да цо дер. Бусалба хинна саг ламаз хьаде аьлча ламаз дуташ вале, бусалба дингахь вувш ва кхо ди далалехь хьаде вола ца лой{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azan.kz/namaz/nisa/kitab-al-salah?ysclid=lyr04bswl5900104418|title=Общая информация о намазе|website=azan.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
 
{{ВС}}
{{Намаз}}
 
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
[[ОагӀат:Ламаз]]
{{#seo:
|title = Ламаз: ламаза тархьар, тайпаш, бехкамаш
|description = Ламаз ислама пхе бIоагIах ба. ЦӀенавалари, КаӀбатагахьа верзари эша а эшаш хIара дийнахьа пхи параз ламаз да де дезаш. Юххьанца тIадилла хинна 50 ламаз оттадаьча хана де дезаш долча пхенега кхаччалца тӀерадаьккхад,
}}</text>
      <sha1>q09s4y9jh3beps6i8ll11szqda1r82a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74769</id>
      <parentid>74766</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38501" sha1="781jfgbh3az3sr60zhf3fg3x9ucky4c" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

'''''''''''''''''''ХӀара дийнахьа деш дола фараз пхи ламаз ер да{{переход|#Обязательные молитвы|blue}}:
* Ӏуйра ла́маз — ши ракаӀат;
* делкъа ламаз — диъ;
* малхбуза ламаз — диъ;
* маьркӀижа ламаз — кхоъ;
* пхьера ламаз — диъ;
[[Файл:Salat times.png|thumb|Ламаз де дезаш йолча ханий масал{{Legend|#CCE1F2|Пхьера}}{{Legend|#C6F8E5|Ӏуйра}}{{Legend|#FBF7D5|Делкъа}}{{Legend|#F5CDDE|Малхбуза}}{{Legend|#E2BEF1|МаьркӀижа}}]]'''''''''


== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Исторические источники подтверждают, что слово ''салят'' бытовало в Хиджазе до начала пророческой миссии Мухаммеда. Оно встречается в доисламской поэзии (у христианского поэта [[аль-Аша]] и язычника [[Набига аз-Зубьяни|ан-Набиги аз-Зубьяни]]), где обозначало либо абстрактную мольбу к божеству, либо конкретную христианскую службу{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

Коран сам фиксирует доисламскую практику «салята» у язычников Мекки, придавая ей полемически-ироническую окраску: ''«Их молитва [салят] возле Дома была всего лишь свистом и хлопаньем в ладоши»'' (Коран, 8:35). На основании этого историки религии делают вывод, что ислам не изобретал лексему заново, а произвёл семантический сдвиг: сузил общесемитское понятие «благословение/мольба» до строго регламентированного обряда по расписанию{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Тархьар ==
Ӏарбий солят яхар ислама чу ламаз дар, даьле кхайкар аьнна этта латташ да. «Солят» яъа дош Къуръана чу мишта хьахинна да а белггал хьакъоастадаьдац{{sfn|Katz|2013|p=10—11}}. Из хьахилар дувцаш хилча, цхьаццача наха из дош «цӀогантӀехк» яхачунца дувзаду ({{lang-ar|صَلَّى}} яхача дешага гӀолла — «дегӀа маьженаш цӀогантӀехкагахь хьее»); Кхычар кхарза яхачоа тӀадуг {{lang-ar|صَلَى}}: {{lang-ar|ص ل ي‎}} яха овла «виса, лораде» яхача маӀанга доах цар, вокхар цу овлаца дувза а деш «цӀера тӀа нийсде, шаьрде» яхача тӀа даккха деза из йоах; Солят яхар «мусолли» (шоллагӀа кхаьча {{кхм|скакун|гила}}) яхачунца дувзадеш къамаьлаш а да — им диллача наха иман даьлча шоллагӀа доагӀа из яхаш{{sfn|Katz|2013|p=11—12}}{{sfn|Katz|2013|p=14}}{{sfn|Katz|2013|p=13}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sovsekretno.ru/press-releases/namaz-svyazuyushchee-zveno-mezhdu-chelovekom-i-allakhom260423/|title=Намаз: связующее звено между человеком и Аллахом|date=26.04.2023|publisher=Совершенно|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.quranacademy.org/blog/62-namaz?ysclid=lyr04itkex938211004|title=Намаз – сокровище мусульманина|date=22 февраля 2017|publisher=Блог Академии Корана|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
ЖӀахилий хана из дош леладар гойташ чӀоагӀа кӀезига я моттигаш{{sfn|Katz|2013|p=12}}. АллахӀа Элчан, ﷺ, хана ваьха Аль-АӀша́ яхаш вола наса́рий ([[жӀаргахой]]) [[оазархо]]чо аьнна хиннад из ший байтан тӀа цо ший йоӀа́ «Ӏа сона дийхарра хьона хилар» деза шийна аьнна (''Ӏалейки мислю ллязи солляйти''), цудухьа ислам хилалехь а из дош хинна хилар гучадоалл цу хӀаманца{{sfn|Katz|2013|p=12, 14}}. Ӏарбий Ӏаламнаха корадаьдац из дош жахӀила хана дегӀа маьженаш хье а еш Ӏибадат дара маӀане, дуӀан маӀане мара лехадац{{sfn|Katz|2013|p=13}}. Из овла (соад, лям, воав) [[жугтий ди|жугтийи]] наса́рийи текъамаш (Ӏибадат) хьоадеча хана леладаь моттигаш йолга хов АллахӀа Элча, ﷺ, ва́лалехь{{sfn|Katz|2013|p=13}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.km.ru/stil/2023/04/17/904227-istoriya-namaza|title=История намаза|website=km.ru|date=17.04.2023|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Ислам додача юкъа ламаз хувцалуш хиннад. Ламаз де яхаш амараш Лукъман яхача цӀенача сагага а, ИбрахӀим пайхамарга а, Муса пайхамарга а, АллахӀа салам-моаршал хилда царна, ихалга яздаьд Къуръана тӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}
 
== Бехкамаш ==
[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]
[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]
Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mynamaz.ru/namaz?ysclid=lyr03n9nqv998933354|title=Как делать намаз. Учимся читать.|website=mynamaz.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.global/verouchenie/namaz/namaz/|title=Намаз и достоинство его совршения|website=islam.global|date=07.04.2017|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html|title=Форма совершения намаза|date=03 октября 2017|publisher=Духовное управление мусульман Республики Татарстан|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча метЗтигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Wajib Covering During Salat}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}.
# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Intention (Niyyah)}}{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278?ysclid=lyr04eid81780239256|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Ламазий тайпаш ==
 
=== Ваджиб ===
Де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
 
=== Фараз ===
Уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дукхагӀа мел болча Ӏаламнаха кераста лоарӀаш ва. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
 
==== Фараз-кифаят ====
Фараз-кифаят да массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
 
=== Суннат (навафиль) ===
Суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
 
== Фараз ламазаш ==
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?ysclid=lyr03l2ro517134842|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|author=Шамиль Аляутдинов|website=umma.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}
 
Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}.
 
ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа){{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
 
МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}.
 
Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да{{sfn|Али-заде|2007}} (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/55577?ysclid=lyr03sufmq979985494|title=Правда ли, что намаз существовал до Пророка Мухаммада|website=islamdag.ru|date=22 октябрь 2021|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Дар ваджиб да иштта Ӏийд-ламазаш{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.kz/ru/articles/azbuka-islama/stolpy-islama/molitva-namaz/o-namaze-1036/#gsc.tab=0|title=О намазе|website=islam.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Суннат ==
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}
 
== Ламаза кепаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Кепа цӀи !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Ха !!Хьукам
|-
!Цхьа деш дола ламаз
| || ||Мичча хана
|Ламазага хьежжа
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Саго ше ду. ДукхагӀа дола суннат ламазаш цхьаь деш да.
|-
!ЖӀамаӀат ламаз
| صلاة الجمعة || ''нахаца деш дола ламаз'' || Мичча хана || Параз/[[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Шин е кхы дукхагӀча наха имам хьалха а ваьккха деш дола ламаз.
|-
!Къаср
| قصر الصلاة || ''ламаз лоацдар'' || Наькъа || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; | Саг наькъа волча хана делкъа, малхбуза, пхьера ламазаш шишша дар
|-
!Ховф
| صلاة الخوف || ''кхерама ламаз'' || ГӀоазоте || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |ТӀалатташ бола кхерам бахьан долаш шин тоабано хувца а луш имама тӀехьа ламаз деча хана
|}
 
== Ламазагахь оала каламаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;centre&quot;
|-
! Каламаш
! каламий таржам
|-
| 1) АллахӀу Акбар
| Аллах Воккха ва!
|-
| 2) АӀуз̇у билля́х̇Ӏи мина-ш-шайтӀоани-р-роджи́м
| Кхерий деттача шайтӀанах АллахӀаца лоралу со
|-
| 3) Субхьана роббия ль-Ӏаз̌ым
|  ЦӀена ва Веза-Воккха вола са Даьла
|-
| 4) СамиӀа-лллах̇Ӏу лиман хьамидах̇Ӏ. Раббана ва лякяль-хьамд
| Шийна хоастам баьраш хезаб Алла́хӀа́. Ва тха даьла, хоастам ба-кх хьона
|-
| 5) Субхьана роббияль-аӀля́
| ЦӀена ва-кх Лакхахиннавола са Даьла
|-
| 6) Робби гӀфирли
| Ва даьла, гешт де Ӏа сона
|-
| 7) Ассаляму Ӏалейкум ва рохьмату-ллохӀ
| Салам-моаршали АллахӀа къахетами хилдда шоана
|-
|}
 
== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Ший мекъалах ламаз деш воацаш волча сагах ши дага баьннаб Ӏаламнах{{sfn|Али-заде|2007}}. Цхьаццаболча Ӏаламнаха марха кхоабаш мукъа хилча, кераста ца лоархӀе а, дукхагӀа мел болча дийшача наха уж кераста ба йоах, из дош доагӀаш да асхьабашкара а{{sfn|Али-заде|2007}}. Даим аьнна а доацаш, наг-нагахь ламазаш дуташ вар тӀаккха доккха къа деш вола саг лоархӀ, фасикъ, цунна керастал тӀадиллац, цхьабакъда кхераме къа да цо дер. Бусалба хинна саг ламаз хьаде аьлча ламаз дуташ вале, бусалба дингахь вувш ва кхо ди далалехь хьаде вола ца лой{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azan.kz/namaz/nisa/kitab-al-salah?ysclid=lyr04bswl5900104418|title=Общая информация о намазе|website=azan.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
 
{{ВС}}
{{Намаз}}
 
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
[[ОагӀат:Ламаз]]
{{#seo:
|title = Ламаз: ламаза тархьар, тайпаш, бехкамаш
|description = Ламаз ислама пхе бIоагIах ба. ЦӀенавалари, КаӀбатагахьа верзари эша а эшаш хIара дийнахьа пхи параз ламаз да де дезаш. Юххьанца тIадилла хинна 50 ламаз оттадаьча хана де дезаш долча пхенега кхаччалца тӀерадаьккхад,
}}</text>
      <sha1>781jfgbh3az3sr60zhf3fg3x9ucky4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74770</id>
      <parentid>74769</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37851" sha1="7vcu65piwv4mfb890uc2040m7w4h20y" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

'''''''''''''''''''ХӀара дийнахьа деш дола фараз пхи ламаз ер да{{переход|#Обязательные молитвы|blue}}:
* Ӏуйра ла́маз — ши ракаӀат;
* делкъа ламаз — диъ;
* малхбуза ламаз — диъ;
* маьркӀижа ламаз — кхоъ;
* пхьера ламаз — диъ;
[[Файл:Salat times.png|thumb|Ламаз де дезаш йолча ханий масал{{Legend|#CCE1F2|Пхьера}}{{Legend|#C6F8E5|Ӏуйра}}{{Legend|#FBF7D5|Делкъа}}{{Legend|#F5CDDE|Малхбуза}}{{Legend|#E2BEF1|МаьркӀижа}}]]'''''''''


== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаза тархьара дегӀада́р ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хилара кӀиленна оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана  [[Коран]] не содержит единого свода правил совершения обряда, но указывает границы суточного цикла. Ключевым в этом отношении считается 78-й аят суры «[[Аль-Исра]]»: ''«Совершай намаз с полудня до наступления ночного мрака и читай Коран на рассвете…»'', а также аяты суры «[[Ар-Рум]]» (30:17-18), делящие сутки на периоды хвалы Богу{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

Ислам додача юкъа ламаз хувцалуш хиннад. Ламаз де яхаш амараш Лукъман яхача цӀенача сагага а, ИбрахӀим пайхамарга а, Муса пайхамарга а, АллахӀа салам-моаршал хилда царна, ихалга яздаьд Къуръана тӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}
 
== Бехкамаш ==
[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]
[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]
Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mynamaz.ru/namaz?ysclid=lyr03n9nqv998933354|title=Как делать намаз. Учимся читать.|website=mynamaz.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.global/verouchenie/namaz/namaz/|title=Намаз и достоинство его совршения|website=islam.global|date=07.04.2017|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html|title=Форма совершения намаза|date=03 октября 2017|publisher=Духовное управление мусульман Республики Татарстан|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча метЗтигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Wajib Covering During Salat}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}.
# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Intention (Niyyah)}}{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278?ysclid=lyr04eid81780239256|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Ламазий тайпаш ==
 
=== Ваджиб ===
Де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
 
=== Фараз ===
Уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дукхагӀа мел болча Ӏаламнаха кераста лоарӀаш ва. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
 
==== Фараз-кифаят ====
Фараз-кифаят да массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
 
=== Суннат (навафиль) ===
Суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
 
== Фараз ламазаш ==
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?ysclid=lyr03l2ro517134842|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|author=Шамиль Аляутдинов|website=umma.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}
 
Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}.
 
ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа){{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
 
МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}.
 
Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да{{sfn|Али-заде|2007}} (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/55577?ysclid=lyr03sufmq979985494|title=Правда ли, что намаз существовал до Пророка Мухаммада|website=islamdag.ru|date=22 октябрь 2021|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Дар ваджиб да иштта Ӏийд-ламазаш{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.kz/ru/articles/azbuka-islama/stolpy-islama/molitva-namaz/o-namaze-1036/#gsc.tab=0|title=О намазе|website=islam.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Суннат ==
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}
 
== Ламаза кепаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Кепа цӀи !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Ха !!Хьукам
|-
!Цхьа деш дола ламаз
| || ||Мичча хана
|Ламазага хьежжа
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Саго ше ду. ДукхагӀа дола суннат ламазаш цхьаь деш да.
|-
!ЖӀамаӀат ламаз
| صلاة الجمعة || ''нахаца деш дола ламаз'' || Мичча хана || Параз/[[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Шин е кхы дукхагӀча наха имам хьалха а ваьккха деш дола ламаз.
|-
!Къаср
| قصر الصلاة || ''ламаз лоацдар'' || Наькъа || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; | Саг наькъа волча хана делкъа, малхбуза, пхьера ламазаш шишша дар
|-
!Ховф
| صلاة الخوف || ''кхерама ламаз'' || ГӀоазоте || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |ТӀалатташ бола кхерам бахьан долаш шин тоабано хувца а луш имама тӀехьа ламаз деча хана
|}
 
== Ламазагахь оала каламаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;centre&quot;
|-
! Каламаш
! каламий таржам
|-
| 1) АллахӀу Акбар
| Аллах Воккха ва!
|-
| 2) АӀуз̇у билля́х̇Ӏи мина-ш-шайтӀоани-р-роджи́м
| Кхерий деттача шайтӀанах АллахӀаца лоралу со
|-
| 3) Субхьана роббия ль-Ӏаз̌ым
|  ЦӀена ва Веза-Воккха вола са Даьла
|-
| 4) СамиӀа-лллах̇Ӏу лиман хьамидах̇Ӏ. Раббана ва лякяль-хьамд
| Шийна хоастам баьраш хезаб Алла́хӀа́. Ва тха даьла, хоастам ба-кх хьона
|-
| 5) Субхьана роббияль-аӀля́
| ЦӀена ва-кх Лакхахиннавола са Даьла
|-
| 6) Робби гӀфирли
| Ва даьла, гешт де Ӏа сона
|-
| 7) Ассаляму Ӏалейкум ва рохьмату-ллохӀ
| Салам-моаршали АллахӀа къахетами хилдда шоана
|-
|}
 
== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Ший мекъалах ламаз деш воацаш волча сагах ши дага баьннаб Ӏаламнах{{sfn|Али-заде|2007}}. Цхьаццаболча Ӏаламнаха марха кхоабаш мукъа хилча, кераста ца лоархӀе а, дукхагӀа мел болча дийшача наха уж кераста ба йоах, из дош доагӀаш да асхьабашкара а{{sfn|Али-заде|2007}}. Даим аьнна а доацаш, наг-нагахь ламазаш дуташ вар тӀаккха доккха къа деш вола саг лоархӀ, фасикъ, цунна керастал тӀадиллац, цхьабакъда кхераме къа да цо дер. Бусалба хинна саг ламаз хьаде аьлча ламаз дуташ вале, бусалба дингахь вувш ва кхо ди далалехь хьаде вола ца лой{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azan.kz/namaz/nisa/kitab-al-salah?ysclid=lyr04bswl5900104418|title=Общая информация о намазе|website=azan.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
 
{{ВС}}
{{Намаз}}
 
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
[[ОагӀат:Ламаз]]
{{#seo:
|title = Ламаз: ламаза тархьар, тайпаш, бехкамаш
|description = Ламаз ислама пхе бIоагIах ба. ЦӀенавалари, КаӀбатагахьа верзари эша а эшаш хIара дийнахьа пхи параз ламаз да де дезаш. Юххьанца тIадилла хинна 50 ламаз оттадаьча хана де дезаш долча пхенега кхаччалца тӀерадаьккхад,
}}</text>
      <sha1>7vcu65piwv4mfb890uc2040m7w4h20y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74771</id>
      <parentid>74770</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39678" sha1="nesjx4cm3vy3nq02x4kx2uylah4nj2m" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

'''''''''''''''''''ХӀара дийнахьа деш дола фараз пхи ламаз ер да{{переход|#Обязательные молитвы|blue}}:
* Ӏуйра ла́маз — ши ракаӀат;
* делкъа ламаз — диъ;
* малхбуза ламаз — диъ;
* маьркӀижа ламаз — кхоъ;
* пхьера ламаз — диъ;
[[Файл:Salat times.png|thumb|Ламаз де дезаш йолча ханий масал{{Legend|#CCE1F2|Пхьера}}{{Legend|#C6F8E5|Ӏуйра}}{{Legend|#FBF7D5|Делкъа}}{{Legend|#F5CDDE|Малхбуза}}{{Legend|#E2BEF1|МаьркӀижа}}]]'''''''''


== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад.

Мухаммед возвращался к престолу несколько раз, в результате чего число молитв последовательно сокращалось (шагами по пять и десять), пока не достигло пяти. Когда Муса предложил просить о дальнейшем уменьшении, Мухаммед отказался, сославшись на чувство стыда перед Богом. Завершается предание гласом свыше: ''«Они — пять, но приравниваются [по награде] к пятидесяти»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламоведы]] видят в этом сюжете важнейшую богословскую метафору: утверждение ежедневной молитвы как прямого божественного дара, полученного без посредничества ангела Джабраила.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}
 
== Бехкамаш ==
[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]
[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]
Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mynamaz.ru/namaz?ysclid=lyr03n9nqv998933354|title=Как делать намаз. Учимся читать.|website=mynamaz.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.global/verouchenie/namaz/namaz/|title=Намаз и достоинство его совршения|website=islam.global|date=07.04.2017|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html|title=Форма совершения намаза|date=03 октября 2017|publisher=Духовное управление мусульман Республики Татарстан|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча метЗтигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Wajib Covering During Salat}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}.
# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Intention (Niyyah)}}{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278?ysclid=lyr04eid81780239256|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Ламазий тайпаш ==
 
=== Ваджиб ===
Де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
 
=== Фараз ===
Уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дукхагӀа мел болча Ӏаламнаха кераста лоарӀаш ва. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
 
==== Фараз-кифаят ====
Фараз-кифаят да массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
 
=== Суннат (навафиль) ===
Суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
 
== Фараз ламазаш ==
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?ysclid=lyr03l2ro517134842|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|author=Шамиль Аляутдинов|website=umma.ru|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}
 
Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Subh Prayer}}.
 
ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа){{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа{{sfn|Али-заде|2007}}. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}.
 
МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}.
 
Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да{{sfn|Али-заде|2007}} (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Maghrib and ‘Isha’ Prayers}}). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/55577?ysclid=lyr03sufmq979985494|title=Правда ли, что намаз существовал до Пророка Мухаммада|website=islamdag.ru|date=22 октябрь 2021|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Дар ваджиб да иштта Ӏийд-ламазаш{{sfn|Али-заде|2007}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islam.kz/ru/articles/azbuka-islama/stolpy-islama/molitva-namaz/o-namaze-1036/#gsc.tab=0|title=О намазе|website=islam.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Суннат ==
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}
 
== Ламаза кепаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Кепа цӀи !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Ха !!Хьукам
|-
!Цхьа деш дола ламаз
| || ||Мичча хана
|Ламазага хьежжа
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Саго ше ду. ДукхагӀа дола суннат ламазаш цхьаь деш да.
|-
!ЖӀамаӀат ламаз
| صلاة الجمعة || ''нахаца деш дола ламаз'' || Мичча хана || Параз/[[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Шин е кхы дукхагӀча наха имам хьалха а ваьккха деш дола ламаз.
|-
!Къаср
| قصر الصلاة || ''ламаз лоацдар'' || Наькъа || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; | Саг наькъа волча хана делкъа, малхбуза, пхьера ламазаш шишша дар
|-
!Ховф
| صلاة الخوف || ''кхерама ламаз'' || ГӀоазоте || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |ТӀалатташ бола кхерам бахьан долаш шин тоабано хувца а луш имама тӀехьа ламаз деча хана
|}
 
== Ламазагахь оала каламаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;centre&quot;
|-
! Каламаш
! каламий таржам
|-
| 1) АллахӀу Акбар
| Аллах Воккха ва!
|-
| 2) АӀуз̇у билля́х̇Ӏи мина-ш-шайтӀоани-р-роджи́м
| Кхерий деттача шайтӀанах АллахӀаца лоралу со
|-
| 3) Субхьана роббия ль-Ӏаз̌ым
|  ЦӀена ва Веза-Воккха вола са Даьла
|-
| 4) СамиӀа-лллах̇Ӏу лиман хьамидах̇Ӏ. Раббана ва лякяль-хьамд
| Шийна хоастам баьраш хезаб Алла́хӀа́. Ва тха даьла, хоастам ба-кх хьона
|-
| 5) Субхьана роббияль-аӀля́
| ЦӀена ва-кх Лакхахиннавола са Даьла
|-
| 6) Робби гӀфирли
| Ва даьла, гешт де Ӏа сона
|-
| 7) Ассаляму Ӏалейкум ва рохьмату-ллохӀ
| Салам-моаршали АллахӀа къахетами хилдда шоана
|-
|}
 
== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Ший мекъалах ламаз деш воацаш волча сагах ши дага баьннаб Ӏаламнах{{sfn|Али-заде|2007}}. Цхьаццаболча Ӏаламнаха марха кхоабаш мукъа хилча, кераста ца лоархӀе а, дукхагӀа мел болча дийшача наха уж кераста ба йоах, из дош доагӀаш да асхьабашкара а{{sfn|Али-заде|2007}}. Даим аьнна а доацаш, наг-нагахь ламазаш дуташ вар тӀаккха доккха къа деш вола саг лоархӀ, фасикъ, цунна керастал тӀадиллац, цхьабакъда кхераме къа да цо дер. Бусалба хинна саг ламаз хьаде аьлча ламаз дуташ вале, бусалба дингахь вувш ва кхо ди далалехь хьаде вола ца лой{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azan.kz/namaz/nisa/kitab-al-salah?ysclid=lyr04bswl5900104418|title=Общая информация о намазе|website=azan.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
 
{{ВС}}
{{Намаз}}
 
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
[[ОагӀат:Ламаз]]
{{#seo:
|title = Ламаз: ламаза тархьар, тайпаш, бехкамаш
|description = Ламаз ислама пхе бIоагIах ба. ЦӀенавалари, КаӀбатагахьа верзари эша а эшаш хIара дийнахьа пхи параз ламаз да де дезаш. Юххьанца тIадилла хинна 50 ламаз оттадаьча хана де дезаш долча пхенега кхаччалца тӀерадаьккхад,
}}</text>
      <sha1>nesjx4cm3vy3nq02x4kx2uylah4nj2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74772</id>
      <parentid>74771</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T00:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50472" sha1="o6b042m9wvr64atcxq448nt58b1obj0" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

'''''''''''''''''''ХӀара дийнахьа деш дола фараз пхи ламаз ер да{{переход|#Обязательные молитвы|blue}}:
* Ӏуйра ла́маз — ши ракаӀат;
* делкъа ламаз — диъ;
* малхбуза ламаз — диъ;
* маьркӀижа ламаз — кхоъ;
* пхьера ламаз — диъ;
[[Файл:Salat times.png|thumb|Ламаз де дезаш йолча ханий масал{{Legend|#CCE1F2|Пхьера}}{{Legend|#C6F8E5|Ӏуйра}}{{Legend|#FBF7D5|Делкъа}}{{Legend|#F5CDDE|Малхбуза}}{{Legend|#E2BEF1|МаьркӀижа}}]]'''''''''


== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''[[Тахаджжуд|тахаджуд]]'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьаи]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''[[Ваджиб]] / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''[[Мукаллаф|мукалляфа]]''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}
 
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}
 
== Ламаза кепаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Кепа цӀи !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Ха !!Хьукам
|-
!Цхьа деш дола ламаз
| || ||Мичча хана
|Ламазага хьежжа
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Саго ше ду. ДукхагӀа дола суннат ламазаш цхьаь деш да.
|-
!ЖӀамаӀат ламаз
| صلاة الجمعة || ''нахаца деш дола ламаз'' || Мичча хана || Параз/[[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Шин е кхы дукхагӀча наха имам хьалха а ваьккха деш дола ламаз.
|-
!Къаср
| قصر الصلاة || ''ламаз лоацдар'' || Наькъа || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; | Саг наькъа волча хана делкъа, малхбуза, пхьера ламазаш шишша дар
|-
!Ховф
| صلاة الخوف || ''кхерама ламаз'' || ГӀоазоте || [[Суннат]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |ТӀалатташ бола кхерам бахьан долаш шин тоабано хувца а луш имама тӀехьа ламаз деча хана
|}
 
== Ламазагахь оала каламаш ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;centre&quot;
|-
! Каламаш
! каламий таржам
|-
| 1) АллахӀу Акбар
| Аллах Воккха ва!
|-
| 2) АӀуз̇у билля́х̇Ӏи мина-ш-шайтӀоани-р-роджи́м
| Кхерий деттача шайтӀанах АллахӀаца лоралу со
|-
| 3) Субхьана роббия ль-Ӏаз̌ым
|  ЦӀена ва Веза-Воккха вола са Даьла
|-
| 4) СамиӀа-лллах̇Ӏу лиман хьамидах̇Ӏ. Раббана ва лякяль-хьамд
| Шийна хоастам баьраш хезаб Алла́хӀа́. Ва тха даьла, хоастам ба-кх хьона
|-
| 5) Субхьана роббияль-аӀля́
| ЦӀена ва-кх Лакхахиннавола са Даьла
|-
| 6) Робби гӀфирли
| Ва даьла, гешт де Ӏа сона
|-
| 7) Ассаляму Ӏалейкум ва рохьмату-ллохӀ
| Салам-моаршали АллахӀа къахетами хилдда шоана
|-
|}
 
== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Али-заде|2007}}.
 
Ший мекъалах ламаз деш воацаш волча сагах ши дага баьннаб Ӏаламнах{{sfn|Али-заде|2007}}. Цхьаццаболча Ӏаламнаха марха кхоабаш мукъа хилча, кераста ца лоархӀе а, дукхагӀа мел болча дийшача наха уж кераста ба йоах, из дош доагӀаш да асхьабашкара а{{sfn|Али-заде|2007}}. Даим аьнна а доацаш, наг-нагахь ламазаш дуташ вар тӀаккха доккха къа деш вола саг лоархӀ, фасикъ, цунна керастал тӀадиллац, цхьабакъда кхераме къа да цо дер. Бусалба хинна саг ламаз хьаде аьлча ламаз дуташ вале, бусалба дингахь вувш ва кхо ди далалехь хьаде вола ца лой{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azan.kz/namaz/nisa/kitab-al-salah?ysclid=lyr04bswl5900104418|title=Общая информация о намазе|website=azan.kz|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.
 
== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
 
{{ВС}}
{{Намаз}}
 
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
[[ОагӀат:Ламаз]]
{{#seo:
|title = Ламаз: ламаза тархьар, тайпаш, бехкамаш
|description = Ламаз ислама пхе бIоагIах ба. ЦӀенавалари, КаӀбатагахьа верзари эша а эшаш хIара дийнахьа пхи параз ламаз да де дезаш. Юххьанца тIадилла хинна 50 ламаз оттадаьча хана де дезаш долча пхенега кхаччалца тӀерадаьккхад,
}}</text>
      <sha1>o6b042m9wvr64atcxq448nt58b1obj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74773</id>
      <parentid>74772</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79309" sha1="n0u4wmmjhhwacy626zkmuedqtfhyb69" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''[[Тахаджжуд|тахаджуд]]'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьаи]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''[[Ваджиб]] / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''[[Мукаллаф|мукалляфа]]''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш ([[Зухр]], [[Аср]] и [[Иша]]) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:


&lt;br&gt;1. Къуръана чура дешаш

Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар

ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар

Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.


== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
 
{{ВС}}
{{Намаз}}
 
[[ОагӀат:Ислама терминаш]]
[[ОагӀат:Ламаз]]
{{#seo:
|title = Ламаз: ламаза тархьар, тайпаш, бехкамаш
|description = Ламаз ислама пхе бIоагIах ба. ЦӀенавалари, КаӀбатагахьа верзари эша а эшаш хIара дийнахьа пхи параз ламаз да де дезаш. Юххьанца тIадилла хинна 50 ламаз оттадаьча хана де дезаш долча пхенега кхаччалца тӀерадаьккхад,
}}</text>
      <sha1>n0u4wmmjhhwacy626zkmuedqtfhyb69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74774</id>
      <parentid>74773</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85681" sha1="k9ybic8uh7z65o0wga7orwdgm2460qz" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''[[Тахаджжуд|тахаджуд]]'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьаи]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''[[Ваджиб]] / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''[[Мукаллаф|мукалляфа]]''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Параз ламазел хьалхеи тӀехьеи суннат ламазаш де йиш я, мацабашка гӀолла эргаш да уж малагӀа дича бакъахьа да яха хӀама{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Rawatib}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Кхыдола суннат ламазаш
|-
! Ламаз !! {{lang-ar|}} !! МаӀан !! Хьаду хана юкъ/&lt;br&gt;хьаду ха !! Хьукам !! РакаӀатий дукхал
|-
! ДжамаӀат
|صلاة الجمعة ||''жамъӀат ламаз'' ||Мичча хана ||Фараз/Суннат||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ши е кхы дукхагӀа саг вӀашагӀкхийтта деш дола ламаз. ЦаӀ имамалла отт, вокхар цунна тӀехьа хьаду шедар.
|-
! Джаназат
|صلاة الجنازة || ''дакъа ламаз''||Мичча хана ||Фараз кифаят|| 1
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Дакъа дӀадоллалехь деш дола ламаз. Кхыча ламазех укхан эргаш дар ракаӀаташ ца хилари, царна юкъера дуӀаш ца хилари да.
|-
! ДжумуӀат
| صلاة الجمعة||''рузба ламаз'' || Делкъа ламаза когаметта ||МаӀача наха ваджиб да||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Хьехам баьчул тӀехьагӀа деш дола жӀамаӀат ламаз.
|-
! Духьа
|صلاة الضحى || ''Ӏуйранара ламаз''||Малх хьалбала болабенна 0,5-1 сахьат даьлча ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ӏуйрана деш дола ламаз.
|-
! Ӏийд
| صلاة العيد||''цӀейна ламаз'' ||малх хьалкхйиттачул тӀехьагӀа ||Ваджиб||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |ЦӀейнаш долча хана деш дола ламаз да. Ӏийд ламаз деча хана хьалхарча ракаӀатагахь ворхӀазза такбир оал.
|-
! Истискъоаъ
| صلاة الاستسقاء||Йоачан еха ламаз||Йокъал эттача ||Суннат||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Нах юртара ара а баьнна ара АллахӀагара йоачан ехаш деш дола ламаз.
|-
! Истихарат
| صلاة الاستخارة||Хоржам байтара ламаз|| Хоржам бе безача хана ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |МоллагӀча хӀаман тӀагӀолла ше баь соцам нийса хилар дехаш ду ламаз.
|-
|-
! Къаср
| قصر الصلاة|| ''ламаз лоацдар''|| ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Саг наькъахо волча хана ламаз лоацдар (делкъеи, малхбузеи, пхьереи ламазаш шишша ракаӀат деш), иштта гулде а йиш я (делкъа малхбузчунцеи, маьркӀижа пхьерчунцеи деш).
|-
! Кусуф
| صلاة الكسوف||''малх лацара ламаз'' ||Малх лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Малх лаьцача хана деш дола ламаз.
|-
! Вудуъ
| صلاة الوضوء|| ''ламаз эца ламаз''||Ламаз ийцачая ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Ламаз ийцачул тӀехьагӀа де йиш йола ламаз
|-
! Тасбихь
|صلاة التسابيح ||''тасбихь ламаз''|| Мичча хана||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Бусалба саго гешт дар дехаш деш дола ламаз.
|-
! Ратибат
| || ||Фараз ламаза хьалха/тӀехьа ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Фараз ламаза хьалха/тӀехьа деш дола ламаз
|-
! Таравихь
|تراويح ||''Тарахь'' || Мархий бетта пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
! ТахӀаджуд
| تهجُّد||''бийсан юхагӀетта ламаз, Ӏуйкъе ламаз'' ||пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа сатассалца ||[[Суннат]]||
|-
| colspan=&quot;6&quot; |наб а яь (дӀагарахь мукъа ваьннав) деш дола бийсанара ламаз
|-
! Тахьийят-уль-масджид
|  تحية المسجد||''маьждига хьурмат ламаз'' ||Маьждиге чуваьлча ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Маьждиге чуваьнначул тӀехьагӀа деш дола ламаз
|-
! Хавф
| صلاة الخوف|| ''кхерама ламаз''|| ГӀоазот деча хана||[[Суннат]]||2,3,4
|-
| colspan=&quot;6&quot; |Наха хувца а луш имама тӀехьа ламаз дар, тӀалатташ бола кхерам бахьан долаш.
|-
! Хусуф
|خسوف ||''бутта лацара ламаз'' ||Бутт лаьцача ||[[Суннат]]||2
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|}

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:


&lt;br&gt;1. Къуръана чура дешаш

Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар

ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар

Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.


== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
{{Викицитатник}}
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
* {{книга |автор= Steingass F. J. |заглавие= A Comprehensive Persian-English Dictionary |место= London |издательство= Routledge &amp; K. Paul |год= 1892 |страниц= 1424 |ref= Steingass}}
* {{книга |автор= Ибн Манзур |заглавие= Лисан аль-Араб (لسان العرب) |ответственный= Словарная статья «ص-ل-و» |место= Бейрут |издательство= Дар Садер |год= 1994 |ref= Ибн Манзур}}
* {{книга |автор= Jeffery, Arthur |заглавие= The Foreign Vocabulary of the Qur'ān |место= Baroda |издательство= Oriental Institute |год= 1938 |страницы= 197–198 |ref= Jeffery}}
* {{книга |автор= Ас-Суюти, Джалалуддин |заглавие= Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках) |том= 2 |раздел= Раздел о словах неарабского происхождения |ref= Ас-Суюти}}
* {{статья |автор= Monnot, G. |заглавие= Ṣalāt |издание= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ответственный= Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs |место= Brill |год= 1995 |том= VIII |страницы= 925–934 |ref= Monnot}}
* {{книга |автор= Katz, Marion Holmes. |заглавие= Prayer in Islamic Thought and Practice |место= |издательство= Cambridge University Press |год= 2013 |страницы= 2–8 |isbn= 978-1107018860 |ref= Katz}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Ṣalāt |ответственный= Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 96–105 |ref= Wensinck}}
* {{книга |автор= Neuhaus, F. |заглавие= The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an |часть= Prayer in the Quran |ответственный= Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi |издание= 2nd ed. |издательство= John Wiley &amp; Sons |год= 2017 |страницы= 362–374 |ref= Neuhaus}}
* {{книга |автор= Schrieke, B., Horovitz, J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Miʿrādj |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 97–100 |ref= Schrieke}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342|ref=Bukhari1}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 |ref= Muslim1}}
* {{книга |автор= Juynboll, Th. W. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Adhān |издательство= Brill |год= 1993 |том= I |страницы= 132–133 |ref= Juynboll}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 10: «Азан», хадис № 631|ref=Bukhari2}}
* {{книга |автор= Аз-Зухайли, Вахба |заглавие= Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства) |место= Дамаск |издательство= Дар аль-фикр |год= 1985 |том= 1 |часть= Раздел «Ас-Салят» |страницы= 580–640 |ref= Zuhayli}}
* {{книга|ref=Gardet|автор=Gardet, L.|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|год=1993|часть=Islam|издательство=Brill|том=IV|страницы=171–174}}
* {{книга|ref=Jazari|автор=Al-Jazari, Abd al-Rahman|заглавие=Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah)|год=2009|место=Louisville|издательство=Fons Vitae|том=I: Prayer|страницы=4–12|isbn=978-1887752978}}
* {{книга|ref=Kamali|автор=Kamali, Mohammad Hashim|заглавие=Principles of Islamic Jurisprudence|год=2003|часть=Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя»|место=Cambridge|издательство=Islamic Texts Society|страницы=412–420}}
* {{книга |автор= Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил |заглавие= Сахих аль-Бухари |часть= Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 |ref= Bukhari5}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 |ref= Muslim2}}
* {{книга|ref=IbnHajar|автор=Ибн Хаджар аль-Аскаляни|заглавие=Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари)|год=1959|место=Бейрут|издательство=Дар аль-Марифа|том=2|страницы=9–11}}
* {{книга|ref=IbnRushd|автор=Ибн Рушд|заглавие=Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины)|год=2004|место=Каир|издательство=Дар аль-Хадис|том=1|страницы=109–115}}
* {{книга|ref=Maghniyyah|автор=Maghniyyah, Muhammad Jawad|заглавие=The Five Schools of Islamic Law|год=1995|место=Qum|издательство=Ansariyan|страницы=114–116}}
* {{книга|ref=Mawsuah|заглавие=Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права)|год=1993|часть=Словарная статья «Нийя»|место=Кувейт|издательство=Визарат аль-авкаф|том=42|страницы=64–72}}
* {{книга |автор= King, David A. |заглавие= Astronomy in the Service of Islam |место= Aldershot |издательство= Variorum |год= 1993 |страницы= 253–256 |isbn= 978-0860783570 |ref= King}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Rak’a |издательство= Brill |год= 1993 |том= VIII |страницы= 406–407 |ref= Wensinck}}

{{ВС}}
{{Намаз}}</text>
      <sha1>k9ybic8uh7z65o0wga7orwdgm2460qz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74775</id>
      <parentid>74774</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суннат ламазаш */</comment>
      <origin>74775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83577" sha1="nqjom2kbpiyr1nq96pywlemoqyx9fbc" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''[[Тахаджжуд|тахаджуд]]'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьаи]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''[[Ваджиб]] / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''[[Мукаллаф|мукалляфа]]''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Суннат ламазех дукха ламазаш да, саго шийна дукхагӀа мел боаккхаргболаш деш да уж&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Аль-Джами‘ ас-сахих| оригинал = الجامع الصحيح / صحيح البخاري| часть = Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц = 1944| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;. Царех керттердараш раватибаш да — фараз пхи ламаза́ хьалхеи тӀехьеи деш дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Сахих аль-Бухари| оригинал = صحيح البخاري| часть = Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}

ДукхагӀа даьржа дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ибн Хаджар аль-Аскаляни| заглавие = Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам| оригинал = بلوغ المرام من أدلة الأحكام| часть = Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع| место = Эр-Рияд| издательство = Дар ас-Салам| год = 2000| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ибн Хаджар}}&lt;/ref&gt;:
* ''Таравихь'' — [[Рамадан|Мархий бетта]] деш дола ламазаш;
* ''ТӀахаджуд'' — бийсан кхоалагӀча даькъе юхагӀетта ду ламаз&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-25|title=6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/theology/analytics_14071.html}}&lt;/ref&gt;;
* ''Духьа'' — малх хьалбаьнначул тӀехьагӀа ду ламаз;
* ''Тахьият-уль-масджид'' — маьждиге чуваьлча деш дола ламазаш;
* ''ИстихӀарат'' — нийса соцам бергболаш деш дола ламаз;
* ''Истискъаъ'' — йокъал эттача догӀа делхаргдолаш ду ламаз;
* ''Кусуфи Хусуфи'' — малхи бутт лоацача хана ду ламаз;

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:


&lt;br&gt;1. Къуръана чура дешаш

Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар

ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар

Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.


== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
{{Викицитатник}}
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
* {{книга |автор= Steingass F. J. |заглавие= A Comprehensive Persian-English Dictionary |место= London |издательство= Routledge &amp; K. Paul |год= 1892 |страниц= 1424 |ref= Steingass}}
* {{книга |автор= Ибн Манзур |заглавие= Лисан аль-Араб (لسان العرب) |ответственный= Словарная статья «ص-ل-و» |место= Бейрут |издательство= Дар Садер |год= 1994 |ref= Ибн Манзур}}
* {{книга |автор= Jeffery, Arthur |заглавие= The Foreign Vocabulary of the Qur'ān |место= Baroda |издательство= Oriental Institute |год= 1938 |страницы= 197–198 |ref= Jeffery}}
* {{книга |автор= Ас-Суюти, Джалалуддин |заглавие= Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках) |том= 2 |раздел= Раздел о словах неарабского происхождения |ref= Ас-Суюти}}
* {{статья |автор= Monnot, G. |заглавие= Ṣalāt |издание= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ответственный= Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs |место= Brill |год= 1995 |том= VIII |страницы= 925–934 |ref= Monnot}}
* {{книга |автор= Katz, Marion Holmes. |заглавие= Prayer in Islamic Thought and Practice |место= |издательство= Cambridge University Press |год= 2013 |страницы= 2–8 |isbn= 978-1107018860 |ref= Katz}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Ṣalāt |ответственный= Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 96–105 |ref= Wensinck}}
* {{книга |автор= Neuhaus, F. |заглавие= The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an |часть= Prayer in the Quran |ответственный= Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi |издание= 2nd ed. |издательство= John Wiley &amp; Sons |год= 2017 |страницы= 362–374 |ref= Neuhaus}}
* {{книга |автор= Schrieke, B., Horovitz, J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Miʿrādj |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 97–100 |ref= Schrieke}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342|ref=Bukhari1}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 |ref= Muslim1}}
* {{книга |автор= Juynboll, Th. W. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Adhān |издательство= Brill |год= 1993 |том= I |страницы= 132–133 |ref= Juynboll}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 10: «Азан», хадис № 631|ref=Bukhari2}}
* {{книга |автор= Аз-Зухайли, Вахба |заглавие= Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства) |место= Дамаск |издательство= Дар аль-фикр |год= 1985 |том= 1 |часть= Раздел «Ас-Салят» |страницы= 580–640 |ref= Zuhayli}}
* {{книга|ref=Gardet|автор=Gardet, L.|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|год=1993|часть=Islam|издательство=Brill|том=IV|страницы=171–174}}
* {{книга|ref=Jazari|автор=Al-Jazari, Abd al-Rahman|заглавие=Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah)|год=2009|место=Louisville|издательство=Fons Vitae|том=I: Prayer|страницы=4–12|isbn=978-1887752978}}
* {{книга|ref=Kamali|автор=Kamali, Mohammad Hashim|заглавие=Principles of Islamic Jurisprudence|год=2003|часть=Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя»|место=Cambridge|издательство=Islamic Texts Society|страницы=412–420}}
* {{книга |автор= Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил |заглавие= Сахих аль-Бухари |часть= Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 |ref= Bukhari5}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 |ref= Muslim2}}
* {{книга|ref=IbnHajar|автор=Ибн Хаджар аль-Аскаляни|заглавие=Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари)|год=1959|место=Бейрут|издательство=Дар аль-Марифа|том=2|страницы=9–11}}
* {{книга|ref=IbnRushd|автор=Ибн Рушд|заглавие=Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины)|год=2004|место=Каир|издательство=Дар аль-Хадис|том=1|страницы=109–115}}
* {{книга|ref=Maghniyyah|автор=Maghniyyah, Muhammad Jawad|заглавие=The Five Schools of Islamic Law|год=1995|место=Qum|издательство=Ansariyan|страницы=114–116}}
* {{книга|ref=Mawsuah|заглавие=Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права)|год=1993|часть=Словарная статья «Нийя»|место=Кувейт|издательство=Визарат аль-авкаф|том=42|страницы=64–72}}
* {{книга |автор= King, David A. |заглавие= Astronomy in the Service of Islam |место= Aldershot |издательство= Variorum |год= 1993 |страницы= 253–256 |isbn= 978-0860783570 |ref= King}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Rak’a |издательство= Brill |год= 1993 |том= VIII |страницы= 406–407 |ref= Wensinck}}

{{ВС}}
{{Намаз}}</text>
      <sha1>nqjom2kbpiyr1nq96pywlemoqyx9fbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74776</id>
      <parentid>74775</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ламазагахьара дешаш */</comment>
      <origin>74776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83570" sha1="jc8maqw4amq8jtfoprfg8by37pnpuzy" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''[[Тахаджжуд|тахаджуд]]'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьаи]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''[[Ваджиб]] / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''[[Мукаллаф|мукалляфа]]''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Суннат ламазех дукха ламазаш да, саго шийна дукхагӀа мел боаккхаргболаш деш да уж&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Аль-Джами‘ ас-сахих| оригинал = الجامع الصحيح / صحيح البخاري| часть = Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц = 1944| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;. Царех керттердараш раватибаш да — фараз пхи ламаза́ хьалхеи тӀехьеи деш дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Сахих аль-Бухари| оригинал = صحيح البخاري| часть = Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}

ДукхагӀа даьржа дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ибн Хаджар аль-Аскаляни| заглавие = Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам| оригинал = بلوغ المرام من أدلة الأحكام| часть = Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع| место = Эр-Рияд| издательство = Дар ас-Салам| год = 2000| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ибн Хаджар}}&lt;/ref&gt;:
* ''Таравихь'' — [[Рамадан|Мархий бетта]] деш дола ламазаш;
* ''ТӀахаджуд'' — бийсан кхоалагӀча даькъе юхагӀетта ду ламаз&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-25|title=6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/theology/analytics_14071.html}}&lt;/ref&gt;;
* ''Духьа'' — малх хьалбаьнначул тӀехьагӀа ду ламаз;
* ''Тахьият-уль-масджид'' — маьждиге чуваьлча деш дола ламазаш;
* ''ИстихӀарат'' — нийса соцам бергболаш деш дола ламаз;
* ''Истискъаъ'' — йокъал эттача догӀа делхаргдолаш ду ламаз;
* ''Кусуфи Хусуфи'' — малхи бутт лоацача хана ду ламаз;

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:

&lt;br&gt;1. Къуръана чура деша
Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар
ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар
Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
{{Викицитатник}}
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
* {{книга |автор= Steingass F. J. |заглавие= A Comprehensive Persian-English Dictionary |место= London |издательство= Routledge &amp; K. Paul |год= 1892 |страниц= 1424 |ref= Steingass}}
* {{книга |автор= Ибн Манзур |заглавие= Лисан аль-Араб (لسان العرب) |ответственный= Словарная статья «ص-ل-و» |место= Бейрут |издательство= Дар Садер |год= 1994 |ref= Ибн Манзур}}
* {{книга |автор= Jeffery, Arthur |заглавие= The Foreign Vocabulary of the Qur'ān |место= Baroda |издательство= Oriental Institute |год= 1938 |страницы= 197–198 |ref= Jeffery}}
* {{книга |автор= Ас-Суюти, Джалалуддин |заглавие= Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках) |том= 2 |раздел= Раздел о словах неарабского происхождения |ref= Ас-Суюти}}
* {{статья |автор= Monnot, G. |заглавие= Ṣalāt |издание= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ответственный= Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs |место= Brill |год= 1995 |том= VIII |страницы= 925–934 |ref= Monnot}}
* {{книга |автор= Katz, Marion Holmes. |заглавие= Prayer in Islamic Thought and Practice |место= |издательство= Cambridge University Press |год= 2013 |страницы= 2–8 |isbn= 978-1107018860 |ref= Katz}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Ṣalāt |ответственный= Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 96–105 |ref= Wensinck}}
* {{книга |автор= Neuhaus, F. |заглавие= The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an |часть= Prayer in the Quran |ответственный= Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi |издание= 2nd ed. |издательство= John Wiley &amp; Sons |год= 2017 |страницы= 362–374 |ref= Neuhaus}}
* {{книга |автор= Schrieke, B., Horovitz, J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Miʿrādj |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 97–100 |ref= Schrieke}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342|ref=Bukhari1}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 |ref= Muslim1}}
* {{книга |автор= Juynboll, Th. W. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Adhān |издательство= Brill |год= 1993 |том= I |страницы= 132–133 |ref= Juynboll}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 10: «Азан», хадис № 631|ref=Bukhari2}}
* {{книга |автор= Аз-Зухайли, Вахба |заглавие= Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства) |место= Дамаск |издательство= Дар аль-фикр |год= 1985 |том= 1 |часть= Раздел «Ас-Салят» |страницы= 580–640 |ref= Zuhayli}}
* {{книга|ref=Gardet|автор=Gardet, L.|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|год=1993|часть=Islam|издательство=Brill|том=IV|страницы=171–174}}
* {{книга|ref=Jazari|автор=Al-Jazari, Abd al-Rahman|заглавие=Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah)|год=2009|место=Louisville|издательство=Fons Vitae|том=I: Prayer|страницы=4–12|isbn=978-1887752978}}
* {{книга|ref=Kamali|автор=Kamali, Mohammad Hashim|заглавие=Principles of Islamic Jurisprudence|год=2003|часть=Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя»|место=Cambridge|издательство=Islamic Texts Society|страницы=412–420}}
* {{книга |автор= Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил |заглавие= Сахих аль-Бухари |часть= Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 |ref= Bukhari5}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 |ref= Muslim2}}
* {{книга|ref=IbnHajar|автор=Ибн Хаджар аль-Аскаляни|заглавие=Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари)|год=1959|место=Бейрут|издательство=Дар аль-Марифа|том=2|страницы=9–11}}
* {{книга|ref=IbnRushd|автор=Ибн Рушд|заглавие=Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины)|год=2004|место=Каир|издательство=Дар аль-Хадис|том=1|страницы=109–115}}
* {{книга|ref=Maghniyyah|автор=Maghniyyah, Muhammad Jawad|заглавие=The Five Schools of Islamic Law|год=1995|место=Qum|издательство=Ansariyan|страницы=114–116}}
* {{книга|ref=Mawsuah|заглавие=Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права)|год=1993|часть=Словарная статья «Нийя»|место=Кувейт|издательство=Визарат аль-авкаф|том=42|страницы=64–72}}
* {{книга |автор= King, David A. |заглавие= Astronomy in the Service of Islam |место= Aldershot |издательство= Variorum |год= 1993 |страницы= 253–256 |isbn= 978-0860783570 |ref= King}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Rak’a |издательство= Brill |год= 1993 |том= VIII |страницы= 406–407 |ref= Wensinck}}

{{ВС}}
{{Намаз}}</text>
      <sha1>jc8maqw4amq8jtfoprfg8by37pnpuzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74777</id>
      <parentid>74776</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ламаз — ислама бӀоагӀа */</comment>
      <origin>74777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83549" sha1="6taeb7j4mo5vscm5c3hfh5984hfc4qc" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''[[Тахаджжуд|тахаджуд]]'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьаи]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''[[Ваджиб]] / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''мукалляфа''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Суннат ламазех дукха ламазаш да, саго шийна дукхагӀа мел боаккхаргболаш деш да уж&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Аль-Джами‘ ас-сахих| оригинал = الجامع الصحيح / صحيح البخاري| часть = Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц = 1944| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;. Царех керттердараш раватибаш да — фараз пхи ламаза́ хьалхеи тӀехьеи деш дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Сахих аль-Бухари| оригинал = صحيح البخاري| часть = Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}

ДукхагӀа даьржа дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ибн Хаджар аль-Аскаляни| заглавие = Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам| оригинал = بلوغ المرام من أدلة الأحكام| часть = Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع| место = Эр-Рияд| издательство = Дар ас-Салам| год = 2000| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ибн Хаджар}}&lt;/ref&gt;:
* ''Таравихь'' — [[Рамадан|Мархий бетта]] деш дола ламазаш;
* ''ТӀахаджуд'' — бийсан кхоалагӀча даькъе юхагӀетта ду ламаз&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-25|title=6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/theology/analytics_14071.html}}&lt;/ref&gt;;
* ''Духьа'' — малх хьалбаьнначул тӀехьагӀа ду ламаз;
* ''Тахьият-уль-масджид'' — маьждиге чуваьлча деш дола ламазаш;
* ''ИстихӀарат'' — нийса соцам бергболаш деш дола ламаз;
* ''Истискъаъ'' — йокъал эттача догӀа делхаргдолаш ду ламаз;
* ''Кусуфи Хусуфи'' — малхи бутт лоацача хана ду ламаз;

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:

&lt;br&gt;1. Къуръана чура деша
Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар
ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар
Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
{{Викицитатник}}
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
* {{книга |автор= Steingass F. J. |заглавие= A Comprehensive Persian-English Dictionary |место= London |издательство= Routledge &amp; K. Paul |год= 1892 |страниц= 1424 |ref= Steingass}}
* {{книга |автор= Ибн Манзур |заглавие= Лисан аль-Араб (لسان العرب) |ответственный= Словарная статья «ص-ل-و» |место= Бейрут |издательство= Дар Садер |год= 1994 |ref= Ибн Манзур}}
* {{книга |автор= Jeffery, Arthur |заглавие= The Foreign Vocabulary of the Qur'ān |место= Baroda |издательство= Oriental Institute |год= 1938 |страницы= 197–198 |ref= Jeffery}}
* {{книга |автор= Ас-Суюти, Джалалуддин |заглавие= Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках) |том= 2 |раздел= Раздел о словах неарабского происхождения |ref= Ас-Суюти}}
* {{статья |автор= Monnot, G. |заглавие= Ṣalāt |издание= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ответственный= Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs |место= Brill |год= 1995 |том= VIII |страницы= 925–934 |ref= Monnot}}
* {{книга |автор= Katz, Marion Holmes. |заглавие= Prayer in Islamic Thought and Practice |место= |издательство= Cambridge University Press |год= 2013 |страницы= 2–8 |isbn= 978-1107018860 |ref= Katz}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Ṣalāt |ответственный= Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 96–105 |ref= Wensinck}}
* {{книга |автор= Neuhaus, F. |заглавие= The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an |часть= Prayer in the Quran |ответственный= Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi |издание= 2nd ed. |издательство= John Wiley &amp; Sons |год= 2017 |страницы= 362–374 |ref= Neuhaus}}
* {{книга |автор= Schrieke, B., Horovitz, J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Miʿrādj |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 97–100 |ref= Schrieke}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342|ref=Bukhari1}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 |ref= Muslim1}}
* {{книга |автор= Juynboll, Th. W. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Adhān |издательство= Brill |год= 1993 |том= I |страницы= 132–133 |ref= Juynboll}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 10: «Азан», хадис № 631|ref=Bukhari2}}
* {{книга |автор= Аз-Зухайли, Вахба |заглавие= Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства) |место= Дамаск |издательство= Дар аль-фикр |год= 1985 |том= 1 |часть= Раздел «Ас-Салят» |страницы= 580–640 |ref= Zuhayli}}
* {{книга|ref=Gardet|автор=Gardet, L.|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|год=1993|часть=Islam|издательство=Brill|том=IV|страницы=171–174}}
* {{книга|ref=Jazari|автор=Al-Jazari, Abd al-Rahman|заглавие=Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah)|год=2009|место=Louisville|издательство=Fons Vitae|том=I: Prayer|страницы=4–12|isbn=978-1887752978}}
* {{книга|ref=Kamali|автор=Kamali, Mohammad Hashim|заглавие=Principles of Islamic Jurisprudence|год=2003|часть=Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя»|место=Cambridge|издательство=Islamic Texts Society|страницы=412–420}}
* {{книга |автор= Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил |заглавие= Сахих аль-Бухари |часть= Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 |ref= Bukhari5}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 |ref= Muslim2}}
* {{книга|ref=IbnHajar|автор=Ибн Хаджар аль-Аскаляни|заглавие=Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари)|год=1959|место=Бейрут|издательство=Дар аль-Марифа|том=2|страницы=9–11}}
* {{книга|ref=IbnRushd|автор=Ибн Рушд|заглавие=Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины)|год=2004|место=Каир|издательство=Дар аль-Хадис|том=1|страницы=109–115}}
* {{книга|ref=Maghniyyah|автор=Maghniyyah, Muhammad Jawad|заглавие=The Five Schools of Islamic Law|год=1995|место=Qum|издательство=Ansariyan|страницы=114–116}}
* {{книга|ref=Mawsuah|заглавие=Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права)|год=1993|часть=Словарная статья «Нийя»|место=Кувейт|издательство=Визарат аль-авкаф|том=42|страницы=64–72}}
* {{книга |автор= King, David A. |заглавие= Astronomy in the Service of Islam |место= Aldershot |издательство= Variorum |год= 1993 |страницы= 253–256 |isbn= 978-0860783570 |ref= King}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Rak’a |издательство= Brill |год= 1993 |том= VIII |страницы= 406–407 |ref= Wensinck}}

{{ВС}}
{{Намаз}}</text>
      <sha1>6taeb7j4mo5vscm5c3hfh5984hfc4qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74778</id>
      <parentid>74777</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Институционализации кодификации */</comment>
      <origin>74778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83524" sha1="to3d9q1il4js823h80dxl9v5shw6o2a" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим]]а, цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''тахӀаджуд'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьат]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''Ваджиб / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''мукалляфа''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Суннат ламазех дукха ламазаш да, саго шийна дукхагӀа мел боаккхаргболаш деш да уж&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Аль-Джами‘ ас-сахих| оригинал = الجامع الصحيح / صحيح البخاري| часть = Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц = 1944| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;. Царех керттердараш раватибаш да — фараз пхи ламаза́ хьалхеи тӀехьеи деш дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Сахих аль-Бухари| оригинал = صحيح البخاري| часть = Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}

ДукхагӀа даьржа дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ибн Хаджар аль-Аскаляни| заглавие = Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам| оригинал = بلوغ المرام من أدلة الأحكام| часть = Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع| место = Эр-Рияд| издательство = Дар ас-Салам| год = 2000| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ибн Хаджар}}&lt;/ref&gt;:
* ''Таравихь'' — [[Рамадан|Мархий бетта]] деш дола ламазаш;
* ''ТӀахаджуд'' — бийсан кхоалагӀча даькъе юхагӀетта ду ламаз&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-25|title=6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/theology/analytics_14071.html}}&lt;/ref&gt;;
* ''Духьа'' — малх хьалбаьнначул тӀехьагӀа ду ламаз;
* ''Тахьият-уль-масджид'' — маьждиге чуваьлча деш дола ламазаш;
* ''ИстихӀарат'' — нийса соцам бергболаш деш дола ламаз;
* ''Истискъаъ'' — йокъал эттача догӀа делхаргдолаш ду ламаз;
* ''Кусуфи Хусуфи'' — малхи бутт лоацача хана ду ламаз;

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:

&lt;br&gt;1. Къуръана чура деша
Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар
ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар
Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
{{Викицитатник}}
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
* {{книга |автор= Steingass F. J. |заглавие= A Comprehensive Persian-English Dictionary |место= London |издательство= Routledge &amp; K. Paul |год= 1892 |страниц= 1424 |ref= Steingass}}
* {{книга |автор= Ибн Манзур |заглавие= Лисан аль-Араб (لسان العرب) |ответственный= Словарная статья «ص-ل-و» |место= Бейрут |издательство= Дар Садер |год= 1994 |ref= Ибн Манзур}}
* {{книга |автор= Jeffery, Arthur |заглавие= The Foreign Vocabulary of the Qur'ān |место= Baroda |издательство= Oriental Institute |год= 1938 |страницы= 197–198 |ref= Jeffery}}
* {{книга |автор= Ас-Суюти, Джалалуддин |заглавие= Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках) |том= 2 |раздел= Раздел о словах неарабского происхождения |ref= Ас-Суюти}}
* {{статья |автор= Monnot, G. |заглавие= Ṣalāt |издание= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ответственный= Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs |место= Brill |год= 1995 |том= VIII |страницы= 925–934 |ref= Monnot}}
* {{книга |автор= Katz, Marion Holmes. |заглавие= Prayer in Islamic Thought and Practice |место= |издательство= Cambridge University Press |год= 2013 |страницы= 2–8 |isbn= 978-1107018860 |ref= Katz}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Ṣalāt |ответственный= Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 96–105 |ref= Wensinck}}
* {{книга |автор= Neuhaus, F. |заглавие= The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an |часть= Prayer in the Quran |ответственный= Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi |издание= 2nd ed. |издательство= John Wiley &amp; Sons |год= 2017 |страницы= 362–374 |ref= Neuhaus}}
* {{книга |автор= Schrieke, B., Horovitz, J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Miʿrādj |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 97–100 |ref= Schrieke}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342|ref=Bukhari1}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 |ref= Muslim1}}
* {{книга |автор= Juynboll, Th. W. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Adhān |издательство= Brill |год= 1993 |том= I |страницы= 132–133 |ref= Juynboll}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 10: «Азан», хадис № 631|ref=Bukhari2}}
* {{книга |автор= Аз-Зухайли, Вахба |заглавие= Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства) |место= Дамаск |издательство= Дар аль-фикр |год= 1985 |том= 1 |часть= Раздел «Ас-Салят» |страницы= 580–640 |ref= Zuhayli}}
* {{книга|ref=Gardet|автор=Gardet, L.|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|год=1993|часть=Islam|издательство=Brill|том=IV|страницы=171–174}}
* {{книга|ref=Jazari|автор=Al-Jazari, Abd al-Rahman|заглавие=Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah)|год=2009|место=Louisville|издательство=Fons Vitae|том=I: Prayer|страницы=4–12|isbn=978-1887752978}}
* {{книга|ref=Kamali|автор=Kamali, Mohammad Hashim|заглавие=Principles of Islamic Jurisprudence|год=2003|часть=Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя»|место=Cambridge|издательство=Islamic Texts Society|страницы=412–420}}
* {{книга |автор= Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил |заглавие= Сахих аль-Бухари |часть= Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 |ref= Bukhari5}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 |ref= Muslim2}}
* {{книга|ref=IbnHajar|автор=Ибн Хаджар аль-Аскаляни|заглавие=Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари)|год=1959|место=Бейрут|издательство=Дар аль-Марифа|том=2|страницы=9–11}}
* {{книга|ref=IbnRushd|автор=Ибн Рушд|заглавие=Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины)|год=2004|место=Каир|издательство=Дар аль-Хадис|том=1|страницы=109–115}}
* {{книга|ref=Maghniyyah|автор=Maghniyyah, Muhammad Jawad|заглавие=The Five Schools of Islamic Law|год=1995|место=Qum|издательство=Ansariyan|страницы=114–116}}
* {{книга|ref=Mawsuah|заглавие=Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права)|год=1993|часть=Словарная статья «Нийя»|место=Кувейт|издательство=Визарат аль-авкаф|том=42|страницы=64–72}}
* {{книга |автор= King, David A. |заглавие= Astronomy in the Service of Islam |место= Aldershot |издательство= Variorum |год= 1993 |страницы= 253–256 |isbn= 978-0860783570 |ref= King}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Rak’a |издательство= Brill |год= 1993 |том= VIII |страницы= 406–407 |ref= Wensinck}}

{{ВС}}
{{Намаз}}</text>
      <sha1>to3d9q1il4js823h80dxl9v5shw6o2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74779</id>
      <parentid>74778</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи */</comment>
      <origin>74779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83558" sha1="54he8qex7tuob8qk9crkd32ehq56e1q" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Ла́маз''' ''(да)'' ({{lang-fa|نماز}} ''[намаз]'', {{lang-ar|الصلاة}}, ''[ас-солят]'') — [[Ислам]] [[ислама пхи бӀоагӀа|пхе бӀоагӀах]] дола Ӏибадат. Иштта суннат-ламазаш а хул — уж духхьала маьл баккхара духьа деш хул{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=Salat}}. КъорӀана чу нийсса ламаз мишта де деза Ӏохьоахадаьдац, бакъда ламаза ханаши, цхьацца ламазагахьа оалашдари цхьадола де дезаш дари белгалдаьккхад. Сахьабашта бӀаргдайна Пайхамара, ﷺ, деш хинна ламаз да дӀачӀоагӀдаьр.

== Этимологи ==
Бусалба дуне тӀа параллельно леладеш керттера ши дош да: [[Арабское письмо|Ӏарбий]] «солаьт» яха доши, [[фаьрсий культуру]] слово «намаз».

Классически Ӏарбий лексикографе ''ṣ-l-w'' / ''ṣ-l-y'' (ص-ل-و / ص-ل-ي) яхача овлан деша керттера маӀан «дуӀа, даьле кхайкар» аьнна да. Цхьабакъда исламдовзархо волча Мэрион Холмс Кац яхачо юкъерча бӀаьшерий Ӏарбий грамматикий балхаш тохкача хана массехк филологе гипотеза белгалйоаккх цу Ӏадата чухьара логика яшха гӀерташ хинна{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}:

# ''ЦӀогантӀехка теория (анатомецаръяр):'' цо дош ''ṣalā'' (صلى) яхача шира Ӏарбий терминца ювз — «цӀогантӀехк» е «дийната цӀоган шин оагӀорахьара йоахка тӀехкаш» аьнна маӀан а долаш. Ширача Ӏарбаша говраша хоахкача хана ''аль-мусолли'' (المصلي) оалаш хиннад шоллагӀа енача говрах: котаяьннача (''ас-сабикъ'') говра цӀогантӀехка нийса цун корта хиннадаь. Цу тайпара кхетадеш хилча, ламаз деш вар (''мусолли'') [[Даьла]] нийсса тӀехьа хул. Укх гипотеза кхыча [[эрш]]агӀа цу овло рукне Ӏоверзача ханафизически юкъ Ӏогоамъяр белгалдоаккх{{sfn|Ибн Манзур|1994|с=}}.
# ''ЙӀовхалца ӀокӀаьдъяра теори:'' укхо дош «цӀера тӀа дӀоахде» яхача хандеша́ тӀадуг. Ширача заман чу Ӏарбаша гебагӀашта лаьрхӀа йола гоама дола догош меллашха цӀера тӀа дӀоах а деш нийсдеш хиннад (''таслият''). ТӀадиллача маӀанах ламаз деча хана саго ший дог «хьакӀаьд а ду», сина чу «нийса» доаца хӀамаш хьанийса а деш{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

ГӀалгӀай ''ламаз'' яха дош, ''намаз'' яхача тӀара доагӀаш да. Из ''намаз'' яха дош хӀиндий-хӀиранхой овла болаш а долаш юкъерча бӀаьшерий ''namāc'' яхача деша тӀадодаш да, из ше хьалххӀиндий-европахой овла ''*nem-'' («Ӏокоамле») яхача деша тӀара доагӀа. Этимологех эггара гаргагӀа дола дош ''namas'' (намас) яхар да, цун маӀан «Ӏоверзар», «лерхӀам» аьнна да,  моаршал оалача хана леладеш долча ''намасте'' яхача дешагахьа латт из, масала{{sfn|Steingass|1892|с=1924}}. [[ХӀран]]е бусалба ди Ӏочударца фаьрсий метта Ӏарбий «солаьт» яхачоа нийсса дӀаэттад намаз. ТӀехьагӀа фаьрсаша исламаца дувзаденна дола кинашкаш даржарца тюркий метташка а, ХӀиндостане а, Балканашка а чудаьннад из.

=== Хьаийцад яха гипотеза ===
Малхбузехьарча малхбоалейовзаргахьа ([[Нёльдеке, Теодор|Теодор Нёльдеке]], Артур Джеффери) керттера латтар из дош арамей-шаьмахой овла хиларах йола гипотеза я{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}. Цо яхачох, цӀердош цӀена юххьанцара Ӏарбий хиннадац, исламал хьалха хиннача Ӏарбаша шаьмахой метта тӀара хьаийцад из, цар ''ṣlōthā'' (ܨܠܘܬܐ) яхар малхбоалехьарча жӀаргахой текъамах цӀи йоаккхаш леладеш хиннад.

Из хьаийцад яхачар керттера аргумент КъорӀан орфографи я: массадолча къаьнагӀча листамашка «солаьт» яха дош ''вав'' алапаца яздеш да (صلوة), Ӏарбий грамматикагӀа доагӀаш долча ''алиф'' алапаца ца яздеш (صلاة). Артур Джеффери яхачо белгалдечох, ''ваваца'' из яздар ''-ōthā'' яхача шаьмахой чаккхен графикацара рудимент я, цар йӀаьха бордагӀа хинна «о» мукъа оаз белгалъеш хиннай цунца{{sfn|Jeffery|1938|с=197—198}}.

=== Ӏаламнаьха полемика ===
Дина керттера термин арахьара хьаяьннай яхача уйла́, эттача ӀадатагӀа, ислама догматикий оагӀорахьара критика еш хиннай (къаьстта, имама аш-Шафиӏе белхашкахьа). Эттача Ӏадата керттера аргумент Къорӏана текст я оал, цо Жай Даьлагара хьадаьнна хилар массехказза белгалду:

&lt;blockquote&gt;«…белггала болча Ӏарбий меттала» (''Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103'').&lt;/blockquote&gt;

Классически ортодоксе оагӀорахьара хьожаш хилча, Къуръана чу арамей метта тӀара дешаш хилча, КъорӀан Ӏарбий мотт тӀехцӀена хиларах йола тезис шекваьннилга хул. Из парадокс дӀаяккхара духьа цхьаболчара экзегеташа компромиссагӀа «таӀриб» (Ӏарбий дерзадар) яха хьисап юкъедаьккхад: лексема арахьара овла болаш дале а, жахӀила ханарча Ӏарбаша грамматикан оагӀорахьара сов чӀоагӀа из Ӏарбашха даьккха де-факт цӀена Ӏарбий дош хьахиннад цох{{sfn|Ас-Суюти||т=2}}.

=== Исламал хьалха леладар ===
Тархьара бовхамаша хьаяхачох, ''солаьт'' яха дош Хьиджазе  Мухьаммад Пайхамара, ﷺ, даӀват доладелехь а леладеш хиннад. Исламал хьалхагӀа хиннача [[оазарле]]нгахьа нийслуш да из жӀаргахой оазархо хиннача аль-АӀша́йи тарматхо хиннача [[Набига аз-Зубьяни|ан-На́бигӀат аз-Зубьяни]] оазарашка, цар е моллагӀча Даьле кхайкарах оалаш хиннад ишта, е цхьа белггала долча жӀаргахой Ӏамалах{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

КъорӀано ше дувц исламал хьалхагӀа Маккарча тарматхоша «солаьт» мишта леладаьд полемикацара-иронецара кӀодам а беш: ''«(Хьаж)ЦӀен юхе цар хинна текъам [солаьт] шок еттари тӀоараш деттари мара хинна а ма дац»'' (Къуръан, 8:35). Цунна тӀа а товжаш дина тархьархоша кхетаду исламо из лексема керда хьаяьйоацилга, цун маӀан хийцалга: юкъара самий кхетама тӀара ший ханнахьа деш долча Ӏаьдала́ дӀатӀадаьккхад из{{sfn|Katz|2013|с=2—8}}.

== Ламаз тархьарах дегӀадар ==
Бусалба историграфе яхачохи академе дибовзаро яхачохи, ламаза институт регламент йоацаш хӀаранечо ше-ше еш хиннача практика тӀара цӀенхашта кодификаци яьча система а хулаш дӀаэттай бусалба юкъарлонах хилара керттера маркер а йолаш.

=== КъорӀана тӀара контексти пайхамарий тӀехьалеи ===
Къуръана чу ламаз VII-ча бӀаьшера хьахинна хӀама да аьнна а доацаш, Даьла цаӀ веча наха леладаьр меттаоттадар да аьнна хьоахаду из. Супа йоазон чу массехказза белгалдоаккх ламаз фараз хилар массаболча пайхамарашта тӀадилла хинна хӀама хиннилга{{sfn|Wensinck|2013|с=2—8}}:
* ''[[ИбрахӀим Пайхамар|ИбрахӀима]], цо дуӀа деш хиннад:'' ''«Я АллахӀ! Ламаз дечарех велахь со, са дезал а белахь»'' (Коран, 14:40);
* ''Мусайеа:'' ''«…ламаз де со дагавоагӀарволаш»'' (Коран, 20:14);
* ''Ӏийсайна, ага улаш цо аьннад:'' ''«Ламази загати тӀадиллад цо сона, со дийна мелав»'' (Коран, 19:31);
* ''ИсмаӀала'', цо ''«ший цӀагӀарчарга ламаз де амар даьд»'' (Къуръан, 19:55).

Ламаз де дезаш хиларах бух беш оттадеш дола [[аят]] да: ''«Боккъал, ламаз им диллача наха шоай хана тӀадиллад »'' (Къуръан, 4:103). Къуръана чу ламаз мишта хьаде деза латтац, хӀаьта маца ду хьоахаду. Цу даькъе керттера «[[Аль-Исра]]ъ» сурата 78-гӀа аят да: ''«Ламаз де Ӏа малх ден юкъ тӀара баьлча бийсан боадо отталца, Ӏуйран Къуръан а деш Ӏа…»'', иштта «[[Ар-Рум]]» сура тӀа аяташ а доаладу (30:17-18), ди-бийса Даьла хьоахавеча ханашта декъ цига{{sfn|Neuhaus|2017|с=362—374}}.

=== Пхи ламаз тӀадиллар: Исраъи миӀраджи ===
АллахӀа Ӏамал яргахьа дукха хӀама хувцаш Исраъи миӀраджи хиннача хана хиннар да. Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, сигала айваь ха я из [[Макка]]ра [[Байтулмакъдис]]е а ваьккха, цигара АллахӀ волча из айваь. Цун ха 621-га ехк, хӀиджрат делехь цхьа шу хьалха{{sfn|Schrieke|1993|с=97—100}}.

ТешамегӀа долча хьадисий гулламаша яхачох (Бухари, Муслим), эггара лакхагӀа Пайхамар, ﷺ, айваьча хана дийнахьа 50 ламаз дар тӀадилла хиннад цуннеи цун тӀехьабазараштеи. Юха Ӏовоссача хана Муса Пайхамар, ӀалейхӀи-с-салам, кхийттав цох, цо, жугташца ше лайнар дага а доагӀаш: ''«Хьа уммата низткъа хургда из»'' аьннад, АллахӀага из аттадар дийхача бакъахьа да а аьннад. Цигара кӀезиг-кӀезига ӀокӀезгдаьд из АллахӀа ший къахетамца. Пхенега кхаьчача АллахӀа хьалхашка шийна эхь хетандаь кхы аргдац ше ӀокӀезигде аьнна аьннад цо Мусайга. Хьадис чакхдоалаш: ''«Пхиъ да уж шовзткъе иттнена нийса»''{{sfn|Bukhari1||с=}}. [[Исламоведение|Исламдовзараша]] Дала ше ламаз ӀотӀадогӀар чӀоагӀа лоархӀаме да оал, Джабраил ца дайташ Дала ше из Пайхамарга, ﷺ, алар бахьан долаш.

Мухьаммад Пайхамар, ﷺ, цкъарчоа Ӏуйранеи сайранеи хиннав АллахӀа́ текъаш (ламаз деш), цхьабакъда из сигала лакхваьккхача хана фараз пхи ламаз тӀадиллад цуннеи цун уммата́и{{sfn|Али-заде|2007}}{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}. Цкъарчо АллахӀа Мухьаммад Пайхамарга, ﷺ, де дезаш дола ламаз 50 да аьнна хиннад дийнахь, цхьабакъда цул тӀехьагӀа пхене тӀа ӀотӀадаьккхад цо из ший къахетамах{{sfn|Али-заде|2007}}. [[Аль-Исраъ]] сурата тӀа латташ да ламаз де дезаш хиларах дола аят{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Time of Zuhr and ‘Asr Prayers}}:
{{цитата из Корана
|Делкъа тӀехьегара боад къовлабаллалца де Ӏа ламаз, Къуръан а деша сатоссаш. Боккъал сатоссаш (деша) Къуръан тешаш болаш ма-д.|17|78
|перевод = Кулиев
|оригинал = أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا 
}}

=== Институционализации кодификации ===
Макка долаш бусалба наьха ламазаш бийсана латтарахи (''тахӀаджуд'') ши ракаӀат ламазахи (Ӏуйранеи сайрени) латташ хиннад. Уммат [[Медина|Мадинате]] дӀадахарца (622-гӀа шу) ламаз институционализаци яьй пхьен юкъарлен-биологе ритмикан дакъа а хулаш:

# Моллалла кхайкар юкъе доаккх, жугтий муӀа чу фу тохараи жӀаргахой гургала когаметта эттад из{{sfn|Juynboll|1993|с=132—133}};
# 624-ча шера къиблат хийцай — Байтулмакъдисера [[КаӀбат]] долчахьа ламаз де дезаш хиннаб бусалба нах аято ма яххара (Къуръан, 2:144), цу хӀаманца бусалба дина Ӏамал яр юххера а дӀакъаст кхычарех.

Ламаз мишта де деза Пайхамара, ﷺ, леладаьча суннатага хьежжа хьахов, цо ше ма аллара: ''«Аз ламаз деш шоашта гучча тайпара де шоай ламаз»''{{sfn|Bukhari2||с=}}.

VIII—X-ча бӀаьшерашка бусалба наха юкъе фикъхӀ къаьстта Ӏилма а хинна дӀаэттачул тӀехьагӀа, факъихӀаша меттаца дӀаоалаш хинна ислам дӀаяздаь низам деш дӀаоттаде доладаьд. МазхӀабий балхаша ламаза́ системагӀа деконструкци яьй из оагӀаташта а декъаш{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

* ''ШартӀаш (бехкамаш)'' — ламаз къоабалхургдолаш ламазал арахьа кхоачашде деза гӀулакхаш: ламаз эцар, Ӏоврат хьуладар, ха ялар, къулбехье верзар, нигат хилар);
* ''Рукнаш (бӀоагӀий)'' — ламаза чухьа де дезаш дола хӀамаш (ламаз дӀадехка такбир, латтар, «[[Аль-Фатиха|Аль-Фатихьат]]» дешар, рукане верзар, сужд дар, юххера вагӀар);
* ''Ваджиб / Суннат'' — динза дергдоацаш, кхоачаш ца дича, юхадекха сужд эшаш, е маьл эшалуш;
* ''Муфсидат'' — ламаз дохадеш дола хӀамаш (къамаьл дар, велар, ийца ламаз дохар).

Цхьаццадолча кагегӀа долча гӀулакхашка дар ца лаьрхӀача, дукхагӀча даькъе деррига ламаз бусалба наха юкъе цхьа кеп йолаш юкъара этта да цу хана денз хувца а ца луш.

== Догмашцара статуси дингахьа дӀалоаца моттиги ==
Бусалба дин оттамгахьа ламазо юккъера моттиг дӀалоац бусалба саго леладечох керттера хӀама из хиларахи, кхычарна из бусалба хилара белгало из йоландаьи.

=== Ламаз — ислама бӀоагӀа ===
Суннат къоабалдеча наха юкъе дийнахьа деш долча ламазо чӀоагӀа лоадам болаш моттиг дӀалоац — пхе бӀоагӀах шоллагӀа ба из [[шахӀадат]] нийсса тӀехьа а боагӀаш{{sfn|Gardet||с=171—174}}. 

Ламаз дар пхийттара а ваьнна кхетаме мел волча сага параз да (хӀара ''мукалляфа''). Ӏаламнаха геттара дукха хьоахаду ламаз мел чӀоагӀа лоадам болаш да: Ӏаламнаьха [[иджмаӀ|барттайначох]] ламаз де дезаш хилар харцдеш вола саг ислам диталга лоархӀ, тӀаккха шоай мекъалах цар из дитача, тӀехьагӀа баьхкача Ӏаламнахах цхьачар из доккхагӀа дола къа да оал тоба а эшаш{{sfn|Jazari||с=4—12}}, амма вокхар, асхьабашта тӀа а товжаш, из а керастал да оал.

Бусалба сага вахаргахьа ламаз дара цикло син каркас ю саг хӀалакьхургвоацаш, из хьайоах Къуръана ше: ''«Боккъал, ламазо ийрчачохи вочохи юхатох»'' (Къуръан, 29:45)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran-online.ru/29:45|title=Сура 29. Паук, 45-й аят.|website=quran-online.ru|access-date=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламазий тайпаш ===
ФикъхӀангахьа ламазаш диъ даькъе декъ{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Фараз'' (Ӏарб. فرض) — уж ламазаш хьадар бусалба саг бусалба веш хӀама да. Царех цаӀ тӀехьа дитар цхьаболча Ӏаламнаха яхачох, керастал да, вокхар яхачох доккха къа да. ДукхагӀдола фаразаш дитар дуккхача Ӏаламнаха, асхьабаша а, кераста лоарӀаш хиннав. Цу ламазех да дийнахьа деш дола пхи фараз ламаз.
* ''Фараз-кифаят'' — массанена тӀадижа а долаш, тоабах цхьачар хьадича массанена тӀера доалаш, цхьанне а ца дича массанена къа а хулаш дола ламаз. Из да дакъа ламаз: саг венначул тӀехьагӀа масссехк саго цунна тӀера ламаз дой, юрта мел волчоа тӀера доалл из, ца дича — юрта мел волча къа хул.
* ''[[Ваджиб]]'' (''араб.'' واجب) — де ваджиб да, ца дича даргдоацаш, маьл хулаш а да, цадар къа а да. Царех да [[Мархаш|Мархий Ӏийдан ламаз]] а, [[ГӀурбаш|ГӀурбан Ӏийдан ламаз]] а.
* ''[[Сунна]]'' (''араб.'' سنة) — суннат ламаз дича маьл хул, ца дича къа хилац. Царех да, масала, [[Мархий бутт|Мархий бетта]] деш дола {{кхм|таравих-намаз|тарахь ламаз}}, е фараз-ламазашта хьалха-тӀехьа деш дола ламазаш.
* ''[[Нафиль|Нафль]]'' (''араб.'' نفل) — саго къаьстта ший лоӀамагӀа деш дола ламазаш

=== Ламаз ханнахьа де дезаш хилар ===
Ламаз деча хана ший ха лорае еза (''вакът''). Бусалба жайнашка ший ханнахьа ламаз дар эггара лакхагӀа долча дина низама рангагӀа доах: саго ший мел дола гӀулакхаш дита а дита Далла Ӏибадат де дезалга гойт цо{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.

Цу гӀулакхе керттера далил аль-Бухареи Муслимеи дӀаяздаь ӀабдуллахӀ ибн МасӀудагара дола сеца хьадис да{{sfn|Bukharit||с=}}:&lt;blockquote&gt;Асхьабо, ''«АллахӀа эггара дукхагӀа дезаш дола гӀулакх малагӀа да?»'' аьнна хаьттача, Элчано, ﷺ: «Ший ханнахьа даьдола ламаз да» (''ас-солаьту ли-вакътихӀа'') аьнна жоп деннад, да-нана лархӀарали гӀоазот дарали лакхагӀа из отта а деш&lt;/blockquote&gt; Цудухьа ламаз юха ца декхаш ший ханнахьа де деза массахана{{sfn|IbnHajar||с=9—12}}. Цудухьа Ӏаламнаьха барттайнаб ламаз ший ханнахьа де дезаш хиларах, из дита а тӀехьататта бехказло йоацаш йиш ца хиларах а: Дала оттаяьча хана де дезаш да из.

== Бехкамаш ==
ФикъхӀангахьа ламаз къоабалхиларгахьа бехкамаш (шартӀаш, ''Ӏарб.'' شروط) белгалдоах — ламаза дӀаотталехьа кхоачаш хила дезаш дола хӀамаш да уж. БӀоагӀий мо а доацаш бехкамаш ламаз де дӀаотталехьа кхоачашде дезаш да, из хьадеча юкъе лорадеш а долаш. Цу бехкамех цаӀ тӀехьа бехказло йоацаш кхоачаш ца хилча ламаз къоабала хилац (''батӀиль''){{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ламаз дергдолаш [[бехкам]]аш ([[шартӀ]]аш) да:
# {{кхм|Тахарат|ЦӀена хилар}}: дегӀацареи, барзкъацареи, ламаз деча меттигацареи мел дола наджас дӀа а даьккха, ламаз ийца хила веза саг. Наджасах лоархӀ декъа а тӀаьда а чиш, хьакха, кхыдар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}.
# [[Ӏоврат]] барзкъаца хьуладаь хила деза. Ламаз деча хана {{{sfn|Muhammad|1995|с=114—116}}.
# Юхь каӀбатагахь хьожаяь хила еза{{sfn|Mughniyya|2003|loc=The Qiblah}}. Аьттув мел боалла КаӀбат малагӀча оагӀорахьа йоалл а ха деза; хӀаьта тохкалуш ца хилча, моллагӀча оагӀорахь де мегаш да, хетачоа гаргагӀа мел хул.

[[Файл:Taipei Cultural Mosque - Prayer Hall.JPG|thumb|[[КаӀбат]]агахь хьожадаь дола михӀраб, Тайбэйера товшхала маьждиг]]

# Ламаза ха яьнна хилар. [[Ӏаламнах|Ӏаламнаьха]] [[иджмаӀ]] я ламаз ший ханнахь де дезалга а, вешта даьр къоабал ца хулилга а{{sfn|Muslim1||}}.
# Нигат хилар. Из ламаз де дӀаоттача хана дӀаала ца дезаш, ламаз де дӀаоттарца хьахулаш да{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

[[Файл:مكة المكرمة meca (cropped).jpg|thumb|КаӀбата оагӀорахьа ламаз деш боахка бусалба нах]]

=== МазхӀабашта юкъера башхало ===
Керттердола бехкамаш юкъара дале а, мазхӀабашка из къоастаеча хана башхалонаш хул:
# ''КаӀбатагахьа верзар.'' ФикъхӀангахьа геометре нийсал мел чӀоагӀа хила еза яхачох башхабаьннаб. ШафиӀийшеи хьанбалийшеи  возникло разделение по степени требуемой геометрической точности. {{кхм|Шафиитский мазхаб|ШафиӀийшеи}} {{кхм|Ханбалитский мазхаб|Хьанбалийшеи}} саг нийсса КаӀбата тӀахьежаш хила веза оал Маккал арахьа гӀаьххьа математикаца хьисапаш де деза а оалаш. ХӀанафийштеи маликийштеи хьалхарчар яхар сов кӀоарга чуахар хет, оагӀон диълагӀа дола дакъа меттадоагӀаш хилча, тоъам ба йоах цар (45 градусал чӀоагӀагӀа аьрдехьа а аьттехьа а меттахьардоалаш ца хилча ламаз дохац яхаш){{sfn|King|1993|с=253—256}}.
# ''Ха къоастаяр.'' Ламаза ха къоастаяр массадолча мазхӀабашка цхьатарра да. Эргаш йола моттигаш малхбуза ламазагахьа я: цхьа хӀанафий мара бац шолха Ӏи отталца хьежа веза яхаш из дергдолаш. Пхьера ламазагахьа а шоай бехкамаш да цар кхычар мо доацаш — пхьера ламаз ха йоалл йоах цар кӀай сердало дӀаяьлча, кхы мел болчар цӀаьскар дӀадаьлча хул йоах{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
# ''Нигат хьаалар.'' Цхьаболча факъихӀаша ламаза дӀаоттача хана бусалба сага уйла мел чӀоагӀа ӀотӀаяхийта къоастаяь хила еза яхача хаттар къувс. ШафиӀийх шоаш лоархӀача цхьачар из хаьдда белгалъяьккха хила еза оал массехк хӀама хьоахаде дезар а яхаш. Кхычар из хӀама сов чоалхане а да, эшаш а дац, бехкамех а дац аьнна белгалдоах из&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamdag.ru/verouchenie/23278|title=Порядок выполнения намазов|website=islamdag.ru|date=04 марта 2014|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mawsuah|1993|с=64—72}}.

== Ламаза лоаттам ==
Ламаза боарам ракаӀаташца (''Ӏарб.'' ركعة) буст — маьженаш хьеера цхьаццадола дуӀаш алара а цхьа боарам ба из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Ламаз малагӀа да хьежжа шин ракаӀатагара диънега кхоачаш хул из (бийсана дараш дӀаьхагӀа а хила йиш я){{sfn|Buhari1||}}.

Классически ракаӀатагахьа йиъ керттера фаза чулоацаш я бусалба саг чакхвала а везаш{{sfn|Muslim1||}}:

# ''Къия́м'' — нийса урлаттар;
# ''Руку́Ӏ'' — рукне верзар, букъ лаьтта параллельно дӀанийса а беш;
# ''Суджу́д'' — лаьтта корта тохар, корта тохача хана ворхӀ маьже Ӏокхета еза оал: хьажъюкъи, меражи, шаккхе тӀаьръюкъи, гоши, когий пӀелгаши;
# ''КъаӀдат / Джулю́с'' — шин суждана юкъе вагӀар.

=== Рукнаши суннаташи ===
Ламаз рукнех дийкъа латт (''Ӏарб.'' أركان  — «бӀоагӀа») — динза дергдоацаш дола хӀамаш да уж, иштта керттерзадараш а да — суннаташ — уж дича деза да{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Рукнех ламаз яхача Ӏамал гом отт: цкъарчоа ламаз дӀадех такбира а оалаш, цул тӀехьагӀа ура а латташ хӀама Ӏодеша деза, «[[Аль-Фатихьат]]» дешар, рукне верзари, суждаш дари, юххера аттахьинг дешаргдолаш Ӏохари, салам денна ламаз йистедаккхари. Царех хӀама дитача ламаз къоабала доацилга лоархӀ.

Цхьадола хӀамаш дича деза да (масала, аль-Фатихьат даьлча, сурат дешар, ламаз деча юкъа цхьаццадола дуӀаш дар), цунга хьежжа маьл а дукхагӀа хила йиш я. Цхьадола суннат лоархӀаш дола хӀамаш дитача, сахӀв яха сужд де деза{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Хьаоалар ===
ДегӀа маьженаш хьеерца цхьана Ӏарбий меттала цхьаццадола хӀамаш хьаала дезаш а хул. Царех цхьадараш Къуръана чура да, вожаш тайп-тайпара Даьла хьоахавари, Элчан салот диллари да. Из деррига а ше-ший хьадисашка белгалдаьккха да суннатагахьа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://umma.ru/kak-chitat-namaz-5-obyazatelnyh-molitv?hl=ru_US:|title=Как читать намаз. 5 обязательных молитв|website=umma.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаза кепаш эргаш хилар ===
Ламаза ларда тӀа цхьаццадола хувцамаш хул ламазага хьежжа:
* ПӀаьраска дийнахьа деш долча рузба ламаза шин ракаӀатал хьалха хьехам бу{{sfn|Muslim1|2009|с=4—12}})
* Дакъа ламазагахьа суждаши рукне верзари дац — деррига ламаз уралатташ деш да{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}};
* Наькъа волаш диъ ракаӀат ламазаш шозза лоацагӀа ду, иштта ха хьалха-тӀехьа а тотт, цох оал лоацдари гулдари. Кхераме хӀама долча хана ламаза кеп а йохае мегаргья саг кӀалхарваргволаш, цох кхерам бола ламаз оал{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

== Ламаза кепаш ==
ФикъхӀангахьа ше мел дола ламаз диъ оагӀатагахьа декъ из дар а цадар малагӀа хьал дӀалоацаш да хьежжа{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Фараз ламазаш ===
Фараз ламазаш тайп-тайпарча хана а ду, цар ракаӀаташ а да эргаш, царех цхьаца дола хӀама хьадича хиланза дергдоацаш да, е суннат да яхаш а, ишта а вешта а де йиш йолаш а да. Ер массадолча параз ламазий [[экам]] ба{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ӏарбий цӀи !! ГӀалгӀай&lt;br&gt;цӀи !! Хьаде деза хана юкъ !! РакаӀатий дукхал{{sfn|Али-заде|2007}}
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Фаджр
|''Ӏуйра ламаз''||Сатессачул тӀехьагӀа малхкхеталца || 2
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | ЗухӀр
|''делкъа ламаз''||Делкъа тӀехьегара малхбуза ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏаср
|''малхбуза ламаз''||[[Ӏи]] тоссаш йолча хӀаман йӀоахал Ӏинал кӀезигагӀа хиннача денз маьркӀижа ламаз ха яллалца ||4
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | МагӀриб
| ''маьркӀижа ламаз''||Малх чубизачул тӀехьагӀа боад къовлабаллалца ||3
|-
! style=&quot;text-align:right&quot; | Ӏишаъ
|''пхьера ламаз'' ||Боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца ||4
|-
|}

* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац.
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да.

ПӀаьраска дийнахьа рузба ламаз дича, делкъа ламаз тӀерадоалл.

Фаразагахьа иштта цхьаькха оагӀат юкъейод — фараз-кифаят — цох да, масала, дакъа ламаз дар. Дуккхача Ӏаламнаха [[Ид аль-Фитр|Мархий Ӏийда ламази]] [[Ид аль-Адха|ГӀурбай Ӏийда ламази]] фараз лоархӀ иштта{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Суннат ламазаш ===
[[Файл:Clock in the Ruhabad Mosque in Samarkand, the inscription in the Uzbek language (in Cyrillic alphabet).jpg|thumb|Узбекехьера сахьат, цу тӀа уйлан охлой (хӀанафий) мацабах дола ламазаш белгалдаьккхад]]
Суннат ламазех дукха ламазаш да, саго шийна дукхагӀа мел боаккхаргболаш деш да уж&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Аль-Джами‘ ас-сахих| оригинал = الجامع الصحيح / صحيح البخاري| часть = Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц = 1944| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;. Царех керттердараш раватибаш да — фараз пхи ламаза́ хьалхеи тӀехьеи деш дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил| заглавие = Сахих аль-Бухари| оригинал = صحيح البخاري| часть = Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ| место = Дамаск; Бейрут| издательство = Дар Ибн Касир| год = 2002| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Аль-Бухари
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Ламаз !! colspan=&quot;5&quot; | РакаӀатий дукхали, уж деш йола хаи (паразчоа хьалха е тӀехьа)
|-
! Маликий !! Хьанафий !! Хьанбалий !! ШафиӀий ! Рафидиташ
|-
! Ӏуйра
| — || хьалха 2 || хьалха 2 || хьалха 2 || ́хьалха 2
|-
! Делкъа
| хьалха 4 || хьалха 4, тӀехьа 2 || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 2 хьалха, 2 тӀехьа || 8 хьалха
|-
! Малхбуза
| — || хьалха 2 е 4 || — || — || хьалха 8
|-
! МаьркӀижа
| 6 тӀехьа || тӀехьа 2; тӀехьа 6 (цкъаза) || 2 после || 2 после || 4 после
|-
! Пхьера
| — || тӀехьа 2; хьалха 4 тӀехьа 4 || тӀехьа 2 || тӀехьа 2, иштта витр || 2
|-
! Витр
| 1 || 3⁴ || 1—11 || 1—11 || —
|}

ДукхагӀа даьржа дола суннат ламазаш&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ибн Хаджар аль-Аскаляни| заглавие = Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам| оригинал = بلوغ المرام من أدلة الأحكام| часть = Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع| место = Эр-Рияд| издательство = Дар ас-Салам| год = 2000| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ибн Хаджар}}&lt;/ref&gt;:
* ''Таравихь'' — [[Рамадан|Мархий бетта]] деш дола ламазаш;
* ''ТӀахаджуд'' — бийсан кхоалагӀча даькъе юхагӀетта ду ламаз&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-25|title=6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем|url=https://dumrt.ru/ru/help-info/theology/analytics_14071.html}}&lt;/ref&gt;;
* ''Духьа'' — малх хьалбаьнначул тӀехьагӀа ду ламаз;
* ''Тахьият-уль-масджид'' — маьждиге чуваьлча деш дола ламазаш;
* ''ИстихӀарат'' — нийса соцам бергболаш деш дола ламаз;
* ''Истискъаъ'' — йокъал эттача догӀа делхаргдолаш ду ламаз;
* ''Кусуфи Хусуфи'' — малхи бутт лоацача хана ду ламаз;

== Ламаз де деза хана ==
Бусалба ӀадатагӀа ламаза ха сахьата оасашца ювзаенна яц, анега хьежача Маьлха моттигаца я, цох Мийкъат аз-Замани оал Ӏарбий меттала{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}. Бусалба ӀаьдалагӀа керда ди-бийса малх чубизачул тӀехьагӀа долалу.

ФикъхӀангахьа белгалдоахаш дола ламаза хана доазонаш:
* Фаджр, Ӏуйра ламаз де йиш йолаш да маьлха хьалха зӀанараш анаюхе сийрда ма даьллинге мазхӀаб малхкхета, ишта яхаш да малик мазхӀам мел доацачунга. Малика мазхӀабах саг юхьа тӀара вовза йиш хилалехь хьадича бакъахь лоархӀ яхаш да; вӀаштӀехьадоаллаш ца хилча, малхкхеталца йиш лоархӀ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.
* ЗухӀр, делкъа ламаз, малх ийжегара баьнначул тӀехьагӀа де йиш йолаш да. Равафидашка хаьттача малхбуза ламаза ха чакхъяллалца де йиш йолаш да из, цудухьа цар цхьана ду из, цхьабакъда сунната охлоша хьайоах из ӀочуегӀача хӀаман Ӏи цу хӀамал йоккхагӀа хинначул тӀехьагӀа, цхьабакъда цхьайолча хана делкъа ламаз малхбуза ламазах дӀатоха йиш я (масала, наькъахочоа е унахочоа). Рузба ламаз дича делкъа ламаз а тӀера доал, цунна когаметта деш да из.
* Малхбуза ламаза ха йолалу хӀаман Ӏи цу хӀамал доккхагӀа хила доладенначул тӀехьагӀа. ШафиӀий мацабах малх чубиззалца де йиш йолаш да из, маликий мазхӀабах а цига кхаччалца дӀагаьнадаккха йиш лоархӀ. Хьанбалий мацабах хӀаман Ӏи хӀамал шозза доккхагӀа хиларга кхаччалца тӀехьататтар къа хулаш лоархӀ, цхьабакъда хана чура арадаьннилга лархӀац цу хана даь ламаз{{sfn|King|1993|с=253—256}}.
* МагӀриб, маьркӀижа ламаз, малх чубизачул тӀехьагӀа де йиш йолаш да; шафиӀийшеи хьанбалийшеи боад къовлабаллалца де йиш я из йоах; маликийша малх чубуззаше хьаде дезалга лоархӀ из цхьа геттара цхьа хӀама ца хилча тӀехьататта пурам а лац. Рафидиташка хаьттача маьркӀижа ламаз ах бийса яьллалца де йиш йолаш да, цудухьа цар пхьера ламазах дӀадетт из. 
* Ӏишаъ, пхьера ламаз, боад къовлабенначул тӀехьагӀа сатассалца де йиш йолаш да (цхьаболча Ӏаламнаха сатассалца тӀехьататтар цхьа деза бахьан хилча мара де йиш йолаш дац оал). Пхьера ламаз даьчул тӀехьагӀа витр ламаз де йиш я){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

=== Москвера ламаза ханаш (кӀимарса бутт) ===
Москверча сахьата оаса лаьрхӀа (''MSK'', ''UTC+3'') 2026-ча шера кӀимарса бетта лаьрхӀа оттаяьй ха, малхбуза ламаз шафиӀийи хӀанафийи мазхӀабашта лаьрхӀа оттаяьй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://namaz-24.ru/moskva/for_month/iul/ |title=Расписание времен намаза в Москве на Июль |website=Namaz-24.ru |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ Фараз ламазий ханаш
|-
! '''Таьрахь''' !! '''КӀиран ди''' !! '''Ӏуйра''' !! '''Сатассар''' !! '''Делкъа''' !! '''Малхбуза (шафиӀий)''' !! '''Малхбуза (хӀанафий)''' !! '''МаьркӀижа''' !! '''Пхьера'''
|-
| 01.07 || Кх || 02:00 || 03:49 || 12:34 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:06
|-
| 02.07 || Ер || 02:01 || 03:50 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:17 || 23:05
|-
| 03.07 || ПӀ || 02:03 || 03:51 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:16 || 23:03
|-
| 04.07 || Шт || 02:05 || 03:52 || 12:35 || 17:04 || 17:05 || 21:15 || 23:02
|-
| 05.07 || КӀ || 02:07 || 03:53 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:15 || 23:00
|-
| 06.07 || Ор || 02:09 || 03:54 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:14 || 22:57
|-
| 07.07 || Шн || 02:11 || 03:55 || 12:35 || 17:04 || 17:04 || 21:13 || 22:56
|-
| 08.07 || Кх || 02:13 || 03:56 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:12 || 22:55
|-
| 09.07 || Ер || 02:15 || 03:58 || 12:36 || 17:04 || 17:04 || 21:11 || 22:53
|-
| 10.07 || ПӀ || 02:16 || 03:59 || 12:36 || 17:03 || 17:04 || 21:10 || 22:51
|-
| 11.07 || Шт || 02:17 || 04:00 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:09 || 22:49
|-
| 12.07 || КӀ || 02:18 || 04:01 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:08 || 22:47
|-
| 13.07 || Ор || 02:19 || 04:02 || 12:36 || 17:03 || 17:03 || 21:07 || 22:46
|-
| 14.07 || Шн || 02:20 || 04:03 || 12:36 || 17:02 || 17:03 || 21:06 || 22:45
|-
| 15.07 || Кх || 02:21 || 04:04 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:05 || 22:43
|-
| 16.07 || Ер || 02:22 || 04:06 || 12:36 || 17:02 || 17:02 || 21:04 || 22:41
|-
| 17.07 || ПӀ || 02:24 || 04:07 || 12:37 || 17:02 || 17:02 || 21:02 || 22:40
|-
| 18.07 || Шт || 02:25 || 04:08 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:01 || 22:38
|-
| 19.07 || КӀ || 02:26 || 04:10 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 21:00 || 22:36
|-
| 20.07 || Ор || 02:27 || 04:11 || 12:37 || 17:01 || 17:01 || 20:58 || 22:34
|-
| 21.07 || Шн || 02:28 || 04:12 || 12:37 || 17:00 || 17:01 || 20:57 || 22:32
|-
| 22.07 || Кх || 02:29 || 04:13 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:56 || 22:30
|-
| 23.07 || Ер || 02:30 || 04:15 || 12:37 || 17:00 || 17:00 || 20:54 || 22:28
|-
| 24.07 || ПӀ || 02:31 || 04:16 || 12:37 || 16:59 || 17:00 || 20:53 || 22:26
|-
| 25.07 || Шт || 02:33 || 04:17 || 12:37 || 16:59 || 16:59 || 20:52 || 22:24
|-
| 26.07 || КӀ || 02:34 || 04:18 || 12:37 || 16:58 || 16:59 || 20:50 || 22:22
|-
| 27.07 || Ор || 02:35 || 04:19 || 12:37 || 16:58 || 16:58 || 20:49 || 22:20
|-
| 28.07 || Шн || 02:36 || 04:21 || 12:37 || 16:57 || 16:58 || 20:47 || 22:18
|-
| 29.07 || Кх || 02:37 || 04:22 || 12:37 || 16:57 || 16:57 || 20:46 || 22:16
|-
| 30.07 || Ер || 02:38 || 04:23 || 12:37 || 16:56 || 16:57 || 20:44 || 22:14
|-
| 31.07 || ПӀ || 02:39 || 04:24 || 12:37 || 16:56 || 16:56 || 20:43 || 22:12
|}

== Ламаз хьадара кепаш ==
Арахьара хьалашка, физически низкхачарга, гонахьара моттигага хьежжа ламаз массехк организационно-пространственни кепе де йиш йолаш да{{sfn|Monnot|1995|с=925—934}}.

=== Къаьста деш дола ламази жамаӀат ламази ===
Ламаз деча хана базови цун къоастадар доакъашхой дукхалга хьежжа я. Ламаз цхьаь а жамаӀатаца а де йиш йолаш да (''Ӏарб.'' صلاة الجماعة). Бусалба ӀадатагӀа жамаӀат ламаз дуккха дезагӀа лоархӀ: сецача хьадисо ма яххара, жамаӀат ламаз 27-зза дезагӀа да{{sfn|Bukhari1||с=}}. Цхьаболча Ӏаламнаха жамаӀат ламаз маьждиге дар фараз да оал ([[Фард|фард аль-Ӏайн]]), нагахь из моллалла кхайкар хьахозаш вале.

ЖамаӀат ламаз деча хана цаӀ дӀахьалхавоал — цох имам оал. Кхычарел хьалха дӀа а этта, къулбехье юхь дӀа а ерзайийя, дӀаотт из, цунна тӀехьа ламаз деш бараш цунна тӀехьашка латташ хул параллельни мугӀарех а увтташ{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

ЖамаӀата керттера фикъхӀан принцип из синхронно дӀадахьар да: маъмумаша имама дер хьаде деза. Имамал хьалхавала йиш яц, е геттара чӀоагӀа цунна тӀехьависа а йиш яц. Имамал хьалхавалар нийса лархӀац, саго из шийна ха а ховш дар хӀаьта а лархӀац. Имамо Къуръан чӀоагӀа дешача хана жамаӀате латташ мел вола саг йист цахулаш хила веза&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Министерство вакуфов Кувейта| заглавие = Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя| оригинал = الموسوعة الفقهية الكويتية| часть = Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات»| место = Кувейт| издательство = Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя| год = 1983–2006| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Мавсуа}}&lt;/ref&gt;.

=== Наькъа йола раж: лоацдари гулдари ===
Саг наькъа а волаш из наькъахо волча хана бусалба сага оатто лу шин вӀаший дист-бувзам боацача механизмаца{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

* ''Къаср (''Ӏарб.'' قصر الصلاة — «лоацдар»)'' — диъ ракаӀат дола ламазаш (ЗухӀр, Ӏаср, Ӏишаъ) шозза лоацагӀа дар — ши ракаӀат мара диц. Ши ракаӀат Ӏуйра ламази 3 ракаӀат маьркӀижа ламази лоацдеш да.
* ''ДжамӀ (''Ӏарб.'' جمع الصلاة — «гулдар»)'' — цхьан хана чухьа ши ламаз цхьана хьадар. Кхы деррига ламаз вӀашкадетта мегаш дац, йиш йолчох да делкъа ламази малхбуза ламази гулдари, маьркӀижа ламази пхьера ламази гулдари. АттагӀа хилча, хьалхадаккха а йиш я уж, масала, ши ламаз делкъа хана а деш, безам бале тӀехьататта а йиш я из, масала, ши ламаз малхбуза ламаза хана деш.
* Классически фикъхӀангахьа шин-кхаь дийнахьа беллал болча наькъагахьа могадеш да ламаз лоацде (хӀанзарча фатвашка 80—89 км я из оал из), амма Элчангара, ﷺ, ха хоадаеш хьадена сеца хӀама дац{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

=== Экстремальни ражаш: кхерама ламаз ===
Бусалба фикъхӀангахьа аль-ховф ламаз да хьоахадеш (''Ӏарб.'' صلاة الخوف — «кхерама ламаз»), цо регламент ю гӀоазот долча хана е геттара доккха хатаре дола хӀама нийсделча Ӏамал яра́. Цу ража фикъхӀан лард Къуръана чу дӀаелла йолаш я (4:102) Элчан, ﷺ, гӀоазоташка фу де деза гойтача хана{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

Укх института керттера уйла жамаӀат ламаз лорадар да тӀом бе кийчо йоа а ца еш. Классически схема ишта я: бӀу шин тоаба бекъалу, хьалхарча тоабо имама тӀехьа цхьа ракаӀат ду, тӀаккха уж ха де дӀаовтт, цул тӀехьагӀа шоллагӀа тоаба дӀаотт ламаза, цул тӀехьагӀа хӀара тоабана ше-ше дӀадеш ший дисар{{sfn|IbnRushd|2004|с=109—115}}. Хьалага хьежжа цу тайпара сценареш ялхийттнега кхаччалца я оалаш да, Ӏаламнаха оалачох, урлатташ корта лостабарца а, говра тӀа вагӀаш а де йиш йолаш да из.

== Ламазагахьара дешаш ==
Ламазагахьа оалаш дар геттара чӀоагӀа дӀачӀоагӀдаь а да, алхха Ӏарбий меттала мара ала йиш йолаш а дац. Ламазагахьа оалаш йола тасбихьаши дуӀаши шоай къаьстта кеп йолаш да, цунна юкъедодаш да Къуръана аяташи, цхьаццайола тасбихьаши, гештдар дехаш тешалаши&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты|url=https://dummo.ru/index.php/islam/poklonenie-allakhu/310-moltva-}}&lt;/ref&gt;.

Ламазагахьа ала мел дезар кхаь функциональни тоаба дийкъа да&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-ponyatii-i-istochnikah-musulmanskogo-prava/viewer|title=К вопросу о понятии и источниках мусульманского права|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;:

&lt;br&gt;1. Къуръана чура деша
Ламазагахьа керттера а долаш хӀара ракаӀатагахьа дешаш а долаш хьалхара Къуръана сурат дешар да «Аль-Фатихьат». ДукхагӀа мел болча Ӏаламашеи мазхӀабашеи из дешар динза даргдоацаш лоархӀ, дитача ламаз къоабала а ца хулаш.

(ХӀанафийша, даим мо, шоашта дагадеха хӀама да: 73:20 яхача аята тӀа а товжаш царех цхьачар моллагӀа аяташ дийшача кхоачам хул оал, «Аль-Фатихьат» дитар ваджиб дитар а лоархӀаш){{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}.

Хьалхара ши ракаӀат долча хана «Аль-Фатихьат» даьлча цхьаькха а сурат деш, е моллагӀа дола аяташ, из деш саго ший лоӀамагӀа.

&lt;br&gt;2. ДӀатӀа-хьатӀавоалаш оалар
ДегӀа маьженаш мел хьееча хана цхьа хӀама ала дезаш хул бусалба сага, цу дешаех да:
* ''Такбир («АллахӀу Акбар»)'' — АллахӀ везавар да из, из дӀоагӀа мо да ламаз хьаделаш а, рукане верзара дӀатӀавоалаши, суждане дӀатӀавоалаши ала дезаш а да из иштта, цу белхай белгало я из меттаца йола&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас| заглавие = Сунан Аби Дауд| оригинал = سنن أبي داود
| часть = Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم»| место = Бейрут| издательство = Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя| год = 2009
| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Абу Дауд}}&lt;/ref&gt;;
* ''Тасбихь'' — АллахӀ цӀена хилар белгалдоаккхаш лоаца хьаалар, из оалаш да кхозза руканеи сужданеи;
* ''ТасмиӀи Тахьмиди'' — шолха дола алараш, уж оалаш да дегӀ руканера хьалдерзадеча хана&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261
| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц = | isbn = | тираж = | ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;;
* ''Таслим'' — шозза салам далар да аьттехьеи аьрдехьеи корта берзабарца (Ассаламу Ӏалейкум) а оалаш, цу хӀаманца ламаз чакх а даьле, ламаза чура аравоалл из&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса| заглавие = Сунан ат-Тирмизи| оригинал = سنن الترمذي| часть = Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله»| место = Бейрут| издательство = Дар аль-Гарб аль-Ислами| год = 1998| страниц =| isbn =| тираж =| ref = Ат-Тирмизи}}&lt;/ref&gt;.

&lt;br&gt;3. Тешалаш доаладар
Салам далалехьа Ӏохайна вагӀача ахана аттахьинг деш, цунна юкъе да шахӀадат доаладар. Аттахьийят аьнна долалуш хиларах цу цӀераца довзаш да из цхьалхача наха, амма цунгахьа шахӀадаташ доаладар бахьан долаш ташаххӀуд оал цох аларах, тӀеххьарча ракаӀатагахьа иштта салоташ а оал Элчаннеи, ﷺ, цунна дезалаи тӀера&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://dumrt.ru/ru/help-info/training-prayer/training-prayer_18764.html| title = Форма совершения намаза| publisher = Духовное управление мусульман Республики Татарстан| date = 2017-10-03| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ламаз цадар ==
Дийнахь пхи ламаз дар фараз дац яхаш вар кераста хилара [[иджмаӀ]] я. Цаховш ламаз дитар къа лархӀац, цхьабакъда декхаш хьатӀаде дезаш ва из бусалба саг{{sfn|Jazari|2009|с=4—12}}:
# ''Ха а ховш фараз дац алар''. Цу тайпара хӀама деш вола саг, нагахь цо ламаз де дезаш дац йоахе, массаболча наьха барт а товш кераста ва из динах юхакхийтта муртад ва из, хӀана аьлча Дала яхачох дош хеташ вац из{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.
# ''Ший мекъалах е сагота ца хиларах'' ламаз дитарах, хила дезаш деце, тайп-тайпара къамаьлаш доладеннад:
* Хьанбалий мазхӀабагахьа (Ахьмад ибн Хьанбала ше ма аллара) ламаз дилла ца дар керастал да аьнна аьннад, цун къамаьл асхьабий къамаьлаш бахьан долаш да;
* ШафиӀийи маликийи мазхӀабашка кераста лархӀац из, цар гӀалат да из, кераста а воацаш из доккха къинош деш вола бӀеха саг ва оал цар;
* ХӀанафий мазхӀаб, массахана мо, кхычар мо моттиг йолаш дац: царга хаьтта ча из къинош деш вола бусалба саг ва эшам ца хулаш{{sfn|Wensinch|1993|с=406—407}}.

=== Тархьареи хӀанзеи йола санкцеш ===
Хьалха юкъерча бӀаьшерашка ламаз деш воаца сага дегӀа таӀазар деш хиннад: паччахьа амарца вувш хиннав из, цхьаболчар таӀазар доагӀаш вола ббусалба саг санна а вувш, вокхар кераста саг санна а вувш, из да хьанбалий{{sfn|Zuhayli|1985|с=580—640}}.

Ислам паччахьалкхенца чӀоагӀденнача хана хинна хӀамаш да из, цу хана дино яхар кхоачашде дезаш хиннад, из хиннад кхела хьалха латтар. XXI-ча бӀаьшере де-факто из хӀама юхадаьннад: ди юхатетта долча паччахьалкхенашка нах кхы Ӏа яха дина тӀера а бац, цунга хьежжа паччахьалкхенаш а цу хӀаманна кӀоадало еш я, цудухьа шоашта лой хьадайта цига ламаз, ца лой ламаз ца дарах таӀазар дергдолаш саг вац. Формально шарӀанна тӀатовжаш долча мехкашка а тӀехьа ламаз дитарах дола таӀазар лерттӀа чӀоагӀдаь латташ дац (СаӀудий Ӏарбий мохк, ХӀиран, кхыдараш), юкъарлонна хьехамаш ду цар, амма бӀорахошта ер ма дий аьнна деш таӀазар дац цу мехкашка, къаьстта вола саг хьа а лаьца хӀама дергдолаш моттигаш яц цига&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://cyberleninka.ru/article/n/shariat-fikh-i-islamskoe-pravo-ponyatie-istochniki-i-sootnoshenie/viewer
| title = Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение| author = Кулиев Д. Т.| website = КиберЛенинка| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ламаз юха декхар ===
Хьа ца даь дола ламаз юха декхаргдолаш шоай система дагаехай цхьаболча наха (''Ӏарб.'' قضاء الصلاة — «дитар юхадекъар»). ФикъхӀангахьа ламаз дитар шин сценарегӀа дийкъа да{{sfn|Kamali|2003|с=412—420}}:

# ''Бехказло йолаш дитар (Ӏузр — чӀоагӀа наб кхетар, вицвалар, кхетамах валар, хирурги еча хана мӀизар ялар).''. Из Элчан, ﷺ, хьадиса тӀатайжа да: «Ламаз дицденна, е наб яь волча саго ламаз шийна хьадагадехача хьадолда», цу сахьате хьаде деза оал массане из ламаз; ишта хилча къа хургда аьнна лархӀац сага тӀа.
# ''Бахьан доацаш ламаз дитар.'' Укхаза башхало эттай наха юкъе:
* ДукхагӀчар (диъ мазхӀаб, шиӀий) ха яьннаяр яхаш ламаз дита мегаш дац оал, Далла хьалхашка дола декхар дӀадала деза аьнна. Ший масса ламаз дитад а хьажия, хьатӀаде деза оал цар цо из хӀанз долхаш латтача фаразашца цхьана.
* Ислам ше хьаденача тайпара кхетадеча наха ламаз ханага хьежжа да аьнна аьннад, цар яхачох, дита ламаз кхы меттаотталургдолаш дац, цох хьабала пайда бац из меттаоттадаьдар аьнна. Дег чура тоба а дийя, дӀахо ший Даьла духьа суннат ламазаш де деза цо оал цар&lt;ref&gt;{{книга |автор= Аш-Шаукани, Мухаммад |заглавие= Найль аль-Автар (Достижение целей) |место= Бейрут |издательство= Дар аль-Джиль |год= 1973 |том= 2 |страницы= 28–32 |часть= Раздел о восполнении пропущенного |ref= Shaukani}}&lt;/ref&gt;.

== Товшхалеи юкъарлони маӀан ==
Бусалба юкъарлонашка ламаз дар хӀара дийнахьа сага даьла дагатассар а долаш латт, саго ше шийна организаци яра институт я из, моллагӀча меттеи ханеи каркас а оттаеш хӀанзарче къаьнарчеи товшхалашка&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2022719| title = Ислам| author = Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х.| website = Большая российская энциклопедия. Электронная версия| access-date = 2026-06-25| language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хронобиологеи пхьени гарт ===
Дийнахьа деш долча пхье ламазо ди-бийса ший ханашта декъ, цох къаьстта йола «бусалба хана товшхал» оал. Малхбузехьарча малхбоалени Хьалхарча Азеи тархьара пхьешка юкъарлон вахара гарт ламаза ханашта гонахьа отташ хиннай: базаро болх бу ха а, пхьараша салаӀа эца ха а, кираш араювла ха а ерригаш азанаца ювзаенна хиннай.

Бусалба наьха къамаьлагахьа даим леладеш да ха ламазах хоттар: «МаьркӀижа ламаз даьлча чукхоачаргва со», е «Лелкъа ламаз ха хилалехьа декхар юха хьадалахь» оалаш да цудухьа. Сахьата гӀоаролга когаметта латт цу моттигашка ламаза ха. Ха оазаца къоастаю: азан деча хана ерригача аренгахьа ха хувцаялар кхетаду юкъарлон ара, цох оал акустически ландшафи хувцаялар&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза|url=https://dumrt.ru/ru/news/news_25707.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Юкъарлон эгалитаризм ===
ЖамаӀатаца маьждиге ламаз деш хилар юкъарлонгахьа цхьоагӀо оттара бахьанех хул. Лаьтта уллаш бола кӀув мара хӀама яц цига нах къоастабе йиш йолаш, цига берригаш цхьатарра ба.

Балама тӀа балам а оттабеш цхьан муӀаре увттача хана беррига нах дӀанийслу наха юкъера хьал а, раса а, таро а лоадам боацаш хьахул, цудухьа лакхерча дарже вола гӀулакхче цхьалхача болхлочунца мугӀаре латташ хила йиш йолаш ва. ХӀара кӀира деш долча рузба ламазо а новкъостал ду адам кхотаде: цига наха хьехам бу, деррига адам цхьана тоаду&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2026-06-24|title=Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.|url=https://dummo.ru/islam/namaz/311-kollektivnyj-namaz-mechet-pravila-povedeniya-v-mecheti}}&lt;/ref&gt;.

=== Материальни товшхали хӀамаш йоттари ===
КаӀбатагахьа (къулбехье)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-arhitektury-srednevekovoy-mecheti-na-osnove-prostranstvennoy-orientatsii-cheloveka/viewer|title=Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека|website=cyberleninka.ru|access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt; верзара императив чӀоагӀа пхьений оттама Ӏеткъай: гӀишлош йоттар а, урамаш дахкар а, чура цӀенош дар а деррига а нийса йола ламаза лаьрхӀа оагӀув лораергйолаш дӀанийсдеш хиннад. 

ЦӀена а волаш ламаз де дезаш хиларах материальни инфраструктура а эттай:

* Кулгашца хӀама хьадеча исбахьаленгахьа ламаза кӀувсаш хьадар даьржа хиннад, цунна тӀагӀолла кӀадаш хьаде дезаш хилара кӀадай промышленноста къаьстта дола га хьахиннад цох&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://www.metmuseum.org/it/met-publications/how-to-read-islamic-carpets| title = How to Read Islamic Carpets| author = Denny, Walter B.| publisher = The Metropolitan Museum of Art| year = 2014| pages = 144| isbn = 978-0-300-20809-2| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Интерьере шоай сахьаташ а хьахиннад эшам хиларах, къулбехье белгалйоаккхаргйолаш тайп-тайпара гӀирсаш а юкъедаьхад&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://islamicworld.britishmuseum.org/collection/RRM17193| title = Compass, sundial, qibla indicator| author = The British Museum| website = islamicworld.britishmuseum.org| publisher = The British Museum| year = 2024| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;;
* Таханарча урбанистике hospitality-инфраструктура оттаргахьа Ӏеткъад из деррига хӀама: къамашта юкъерча аэропорташка цудухьа ламаза цӀенош хул, светски университеташкеи йоккхийча базара юкъерченашеи ламаз де моттигаш белгалъяьха хул&lt;ref&gt;{{Книга| автор = Mokhtar, Ahmed| заглавие = Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities| место = Sharjah| издательство = American University of Sharjah| год = 2006| allpages = 38| isbn = 9948-427-02-5| ref = Mokhtar}}&lt;/ref&gt;.

=== Дагарга заман чухьа ламаза хьал ===
XXI-ча бӀаьшера ӀадатагӀа хинна ламаза гарт дагарга адаптаценна юкъегӀолла чакхдаьннад. Шортта мобильни приложенеш-агрегатораш араяьннай ламаза ханаш чу а йолаш, къулбехье лохаргйолаш GPS-лахар дола утилиташ дуне тӀа эггара чӀоагӀагӀа хьачуйоахача дина программех я&lt;ref&gt;{{Книга
| автор = Bitsmedia Pte Ltd| заглавие = Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran| место = Singapore| издательство = Bitsmedia| год = 2026| url = https://www.muslimpro.com
| ref = Muslim Pro}}&lt;/ref&gt;. Дийнахьа де дезаш дола ламазаш «хьаькъал долча цӀеной» гарта система юкъе а доах (ашараш дӀа а доадийя, азан хьаотт смарт-колонкашка), из хул кара лелаеча гаджеташка а (хоалуш йола вибраци ю смарт-сахьаташ ламаз де 15 минот йисача хана. Цу мел долча хӀамаша бусалба сага аттагӀа лорадайт хьалха хинна гарт, вахаш ше йоккхийча постмодерна заман мегаполисашка вале а&lt;ref&gt;{{Cite web| url = https://github.com/mawaqit/home-assistant| title = Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant| author = mawaqit| website = GitHub| publisher = mawaqit| year = 2026| access-date = 2026-06-25| language = en}}&lt;/ref&gt;.


== Галерей ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Salat Positions and Prayers - transparent background - RGB.jpg|Ламаз деча хана хула керттера дегӀа йиъ кеп
Bruner-Dvorak, Rudolf - Bosna, modlitba (ca 1906).jpg|Боснякаш эрий ара ламаз деш боахк, 1906-ча шера гаргга йола ха
USMC-120802-M-2815I-001.jpg|Моллалла кхайкар
Prayers of Noon - Grand Mosque of Nishapur -September 27 2013 34.JPG|Ламаз деш воалар
Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Къонахий ламаз деш хайна багӀа, Республика Косово
MohrQum1.jpeg|Турбат ({{lang-ar|تربة}}; {{lang-fa|مهر}}) — сужд деш шиӀийша кӀалдехкаш дола лаьтта дакъилг.
Salattimesturkish.jpg|Туркий маьждиге йоалла ламаза ха хьахьокха дисплей
&lt;/gallery&gt;
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
{{Викицитатник}}
* {{Книга|издательство=Open Mind|автор=Amr Khlifa al-Nami|заглавие=Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah|год=2007|ref=al-Nami}}
* {{Книга|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-34134-0|автор=Marion Holmes Katz|заглавие=Prayer in Islamic thought and practice|место=Cambridge; New York|accessdate=2021-10-23|год=2013|ссылка=https://doi.org/10.1017/CBO9781139034333|ref=Katz}}
* {{Книга|издание=2. repr|издательство=Ansariyan|isbn=978-964-438-459-2|автор=Muhammad Jawad Mughniyya|заглавие=The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i|url=https://www.al-islam.org/prayer-salat-according-five-islamic-schools-law-muhammad-jawad-mughniyya|место=Qum|год=2003|ref=Mughniyya}}
* {{Книга|издательство=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3288-7|автор=Valerie J. Hoffman|заглавие=The essentials of Ibadi Islam|место=Syracuse, N.Y|серия=Modern intellectual and political history of the Middle East|год=2012|ref=Hoffman}}
* {{книга|автор=Justin Paul Hienz|заглавие=The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis)|часть=|издательство=University of Missouri|год=2008|страницы=|isbn=|ссылка=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/handle/10355/5793|ref=Hienz}}
* {{ИЭС2007|Салят}}
* {{книга |автор= Steingass F. J. |заглавие= A Comprehensive Persian-English Dictionary |место= London |издательство= Routledge &amp; K. Paul |год= 1892 |страниц= 1424 |ref= Steingass}}
* {{книга |автор= Ибн Манзур |заглавие= Лисан аль-Араб (لسان العرب) |ответственный= Словарная статья «ص-ل-و» |место= Бейрут |издательство= Дар Садер |год= 1994 |ref= Ибн Манзур}}
* {{книга |автор= Jeffery, Arthur |заглавие= The Foreign Vocabulary of the Qur'ān |место= Baroda |издательство= Oriental Institute |год= 1938 |страницы= 197–198 |ref= Jeffery}}
* {{книга |автор= Ас-Суюти, Джалалуддин |заглавие= Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках) |том= 2 |раздел= Раздел о словах неарабского происхождения |ref= Ас-Суюти}}
* {{статья |автор= Monnot, G. |заглавие= Ṣalāt |издание= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ответственный= Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs |место= Brill |год= 1995 |том= VIII |страницы= 925–934 |ref= Monnot}}
* {{книга |автор= Katz, Marion Holmes. |заглавие= Prayer in Islamic Thought and Practice |место= |издательство= Cambridge University Press |год= 2013 |страницы= 2–8 |isbn= 978-1107018860 |ref= Katz}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Ṣalāt |ответственный= Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 96–105 |ref= Wensinck}}
* {{книга |автор= Neuhaus, F. |заглавие= The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an |часть= Prayer in the Quran |ответственный= Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi |издание= 2nd ed. |издательство= John Wiley &amp; Sons |год= 2017 |страницы= 362–374 |ref= Neuhaus}}
* {{книга |автор= Schrieke, B., Horovitz, J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Miʿrādj |издательство= Brill |год= 1993 |том= VII |страницы= 97–100 |ref= Schrieke}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342|ref=Bukhari1}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 |ref= Muslim1}}
* {{книга |автор= Juynboll, Th. W. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) |часть= Adhān |издательство= Brill |год= 1993 |том= I |страницы= 132–133 |ref= Juynboll}}
* {{книга|автор=Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил|заглавие=Сахих аль-Бухари|часть=Книга 10: «Азан», хадис № 631|ref=Bukhari2}}
* {{книга |автор= Аз-Зухайли, Вахба |заглавие= Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства) |место= Дамаск |издательство= Дар аль-фикр |год= 1985 |том= 1 |часть= Раздел «Ас-Салят» |страницы= 580–640 |ref= Zuhayli}}
* {{книга|ref=Gardet|автор=Gardet, L.|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|год=1993|часть=Islam|издательство=Brill|том=IV|страницы=171–174}}
* {{книга|ref=Jazari|автор=Al-Jazari, Abd al-Rahman|заглавие=Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah)|год=2009|место=Louisville|издательство=Fons Vitae|том=I: Prayer|страницы=4–12|isbn=978-1887752978}}
* {{книга|ref=Kamali|автор=Kamali, Mohammad Hashim|заглавие=Principles of Islamic Jurisprudence|год=2003|часть=Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя»|место=Cambridge|издательство=Islamic Texts Society|страницы=412–420}}
* {{книга |автор= Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил |заглавие= Сахих аль-Бухари |часть= Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 |ref= Bukhari5}}
* {{книга |автор= Муслим ибн аль-Хаджжадж |заглавие= Сахих Муслим |часть= Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 |ref= Muslim2}}
* {{книга|ref=IbnHajar|автор=Ибн Хаджар аль-Аскаляни|заглавие=Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари)|год=1959|место=Бейрут|издательство=Дар аль-Марифа|том=2|страницы=9–11}}
* {{книга|ref=IbnRushd|автор=Ибн Рушд|заглавие=Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины)|год=2004|место=Каир|издательство=Дар аль-Хадис|том=1|страницы=109–115}}
* {{книга|ref=Maghniyyah|автор=Maghniyyah, Muhammad Jawad|заглавие=The Five Schools of Islamic Law|год=1995|место=Qum|издательство=Ansariyan|страницы=114–116}}
* {{книга|ref=Mawsuah|заглавие=Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права)|год=1993|часть=Словарная статья «Нийя»|место=Кувейт|издательство=Визарат аль-авкаф|том=42|страницы=64–72}}
* {{книга |автор= King, David A. |заглавие= Astronomy in the Service of Islam |место= Aldershot |издательство= Variorum |год= 1993 |страницы= 253–256 |isbn= 978-0860783570 |ref= King}}
* {{книга |автор= Wensinck, A. J. |заглавие= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |часть= Rak’a |издательство= Brill |год= 1993 |том= VIII |страницы= 406–407 |ref= Wensinck}}

{{ВС}}
{{Намаз}}</text>
      <sha1>54he8qex7tuob8qk9crkd32ehq56e1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ло:Potd/2026-07-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18887</id>
    <revision>
      <id>74767</id>
      <timestamp>2026-07-09T18:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>139</id>
      </contributor>
      <comment>Керда оагIув: «Banded Bay Cuckoo in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg»</comment>
      <origin>74767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="0d3nuc63i1l6v0yu6stv7bu6n56vanq" xml:space="preserve">Banded Bay Cuckoo in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>0d3nuc63i1l6v0yu6stv7bu6n56vanq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ло:Motd/2026-07-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18888</id>
    <revision>
      <id>74768</id>
      <timestamp>2026-07-09T18:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>139</id>
      </contributor>
      <comment>Керда оагIув: «10. Оксидација на јагленче во стопен калиум нитрат.webm»</comment>
      <origin>74768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="r9vcjevpn97c8vg443dwk38zdgggk74" xml:space="preserve">10. Оксидација на јагленче во стопен калиум нитрат.webm</text>
      <sha1>r9vcjevpn97c8vg443dwk38zdgggk74</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>