Экажакъонгий-Юрт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="inh">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>inhwiki</dbname>
    <base>https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Гӏулакха</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ювцар</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Доакъашхо</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Доакъашхочун дувцар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди ювцар</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл ювцар</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki ювцар</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ло</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ло бувцар</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Новкъостал</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Новкъостал дувцар</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ОагӀат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ОагӀат ювцар</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Моартал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Моарталах къамаьл</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль ювцар</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Экажакъонгий-Юрт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>900</id>
    <revision>
      <id>74817</id>
      <parentid>70551</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23776" sha1="4xj8s1pnanfol0y4povzda3y6j6shp0" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт 
 | ингушское название       = Экажакъонгий-Юрт
 | русское название         = Экажево
 | оригинальное название    = 
 | изображение              = 
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.208037
 | lon_deg                  = 44.818730
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = 
 | поселение                = Экажево
 | поселение в таблице      = Экажакъонгий-Юрт 
 | C в регион               = нет
 | C в район                = сверху
 | в район                  = справа
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = Йовлой Хизара Микаьил
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|Экажакъонгий-Юрт ({{lang-ru|Экажево}})|1958|Керда Ардон ({{lang-ru|Новый Ардон, Новоардонское}})}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 541
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Экажево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Экажево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]] 
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386126
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220850001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Экажакъонгий-Юрт''', е '''Эккажакъонгий-Юрт''' ''(я)'' ({{lang-ru|Экажево}}, {{lang-en|Ekazhevo}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар|Наьсарен шахьаре]] ула [[юрт]]. Карарча хана юрт геттара йоккха хинна, Шолжа аьтта берда тӀа а яьнна, [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертах]] дӀакхийттий, малхбоалехьа [[СурхатӀе]]нах дӀакхийттий, гӀинбухенгахьа [[ГӀаьзе-Коа]]нах, [[Дошлакъий-Юрт]]ах дӀакхийттий, хӀаьта къулбехьенгахьа [[Магас]]ах кхийттий. Экажакъонгий-Юрта доазув да 4390 квадратни километра боарам. ГӀалгӀай мехка меттел, ерригача Россе а эггара йоккхагӀйола юрт я ер. ДӀалаьрхӀача, 30000 гаргга саг вах укхаза{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

== Ӏалами моттиги ==

[[Кен]] [[Сунжа (приток Терека)|Шолжах]] хьакхетача метте ул Экажакъонгий-Юрт [[Наьсар-Керте]]ни  [[Гамурзиевский административный округ|Дошлакъий-Юрт]]а́и духьала. Никъ мара хӀама дац уж юрташ къоастаеш. Юрта юккъе гӀолла чакх а доалаш Ӏододача Шовжал совгӀа, кхы а дукха тайпара [[бухдувла хий|духдувлаш хиш]], [[хьаст]]аш да{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

Ший тайпара [[гув]]нашца ийнача, дукха шаьра йоацача метте ул Экажакъонгий-Юрт. Цудухьа, Экажакъонгий-Юртара Ӏоарадолхаш мел дола наькъаш дукха йоккха йоацача [[мухале]]нгахьа чудолхаш да. Цун доазув да СурхатӀенца, [[Ӏаьлий-Юрт]]аца, [[Магас]]аца, [[Наьсаре]]нца, [[Дошлакъий-Юрт]]аца, [[ГӀаьзе-Коа]]ца, [[Яндаре]]ца. ДӀалаьрхӀача, Магас а тӀехьа ворхӀ юрт я уж цунна гонахьа ядараш. Иштта цу тайпара дукхача юрташца доазув долаш кхы юрт яц вай мехка. ГӀазий-Ковнацеи, Яндаренцеи, СурхатӀенцеи доазув долча мара, дукха хьу йолаш моттиг яц Экажакъонгий-Юрт. ДӀахо йолча моттигашка [[СССР|Совета Ӏаьдала]] хана дӀайийна хиннача а хьуна оасаш мара{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

== Тархьар ==
[[File:Базар возле аула Экажево.jpg|thumb|слева|250px|Экажакъонгий-Юртара базар. 1928 шу.]]

Духтохкархо волча [[Коазой Дауда Нурдин]] я́ха́чох, Экажакъонгий-Юрт уллача метте Ӏилманхошта-археологашта кораяьй кхера заман ха́на нах баьха моттигаш. Дукха къаьна, эзараш шераш дола, нах баьха моттигаш а нах дӀабийхка моттигаш а я юрта. Эггара къаьнагӀа Экажакъонгий-Юрта археологашта кордаь [[мург]]аш [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] хиннача [[Мустьерская культура|Мустье заманга]] дилла́д&lt;ref&gt;{{книга|автор= Любин В. П.|часть= Мустьерские культуры Северного Кавказа|заглавие= V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов)|язык=ru|место= Махачкала|год= 1975|страницы= 2|ref= Любин}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= Любин В. П., Беляева Е. В.|часть= Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа|заглавие= Startum plus. №1|язык=ru|место= Кишинёв|год= 2001|страницы= 322-337|ref= Любин, Беляева}}&lt;/ref&gt;. Укхаза йоал эрсий меттала «Экажевское поселение» оалаш йола хьалха нах баьха́ моттиг, Ӏилманхоша [[Бронзовый век|геза за́ман]] [[Куро-араксская культура|Кура́й-А́рахин культурах]] хинналга лоархӀ из&lt;ref&gt;{{книга|автор= Лопан О. В., Маслов В. Е.|часть= Экажевское поселение — памятник эпохи бронзы в Ингушетии|заглавие= Древности Северного Кавказа|язык=ru|место= М.|год= 1999|страницы= 61-86|ref= Лопан, Маслов}}&lt;/ref&gt;.

Экажакъонгий-Юрта доазон тӀа дукха [[аланы|аланой]] [[городище|бур-боарзаш]] хилар бахьан долаш цхьаболча духтохкархошта хет [[Магас (столица Алании)|ширача Магаса́]] юкъейодаш из хиннай аьнна&lt;ref name=&quot;Ghalghay&quot;&gt;{{cite web |url=http://ghalghay.com/2009/11/28/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B2-i%E2%80%94ix-%D0%B2%D0%B2/|title=Аланы в I—IX вв.|author= Исторический проект «Ингушетия: 34Исторические Параллели»|date= 2009-11-28|work= |publisher=Ghalghay.com|accessdate=2015-11-09 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;, хӀаьта Магас [[нанагӀала]] хиннай хӀанзара ГӀалгӀайче а чулоацаш хиннача [[Алания|Аланой паччахьалкхен]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=118}}. КхоайттлагӀча бӀаьшера [[ГӀалгӀайчен тархьар#Юкъера бӀаьшераш|моалоша йохаяьй]] из{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.


Таханарча Экажакъонгий-Юртах 200-300 шераш хьалха кхыйола цӀераш йоахаш хиннай. Заманга а ханага а хьежжа хувцаеннай уж цӀераш. Каьхаташ тӀа 1760-ча шера Ӏойилларг лоархӀаш я Экажакъонгий-Юрт{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

БарайттлагӀа бӀаьшу чакхдоалаш, ткъестлагӀа бӀаьшу долалуш йолча ханашка, тайпах тӀаухаш болча наха, шоашта къаьст-къаьста моттигаш белгал а еш, юха цхьацца отараш Ӏодийхкад хӀанз Экажакъонгий-Юрт уллача моттиге, цхьатарра лоамара а кхычахьа шарачара а тӀаухача наха. Бакъда, ЦӀечой Экажа къонгий цӀи дӀаяхай ерригача юртах&lt;ref&gt;д.ф.н. Алимбек Куркиев, «О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии»&lt;/ref&gt;{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

Додача Шолжа аьтта оагӀорахьа лакхача берда тӀа, Экажакъонгий-Юртах а йоаллаш ГӀазий-Коа Ӏойиллараш а Экажакъонгий-Юртара нах ба. 1919-гӀча шера Экажакъонгий-Юртарча наха, Деникина эскара духьалъайтта, чӀоагӀа тӀом баьб, бакъда дагдоаццаш тийшача балхаца тӀабенача моастагӀчун бӀуво еррига юрт йоагаяьй. Иштта дале а, гӀалгӀаш эшадаьд Деникина эскар. Кхайканза венача хьаьша таӀазар даь, эшаваь, кхы цунгара кхерам боацаш шоаш паргӀата ма байланге а, юха шоай юрта хьал тоадаьд Экажакъонгий-юртарча бахархоша. Бакъда, 1944-гӀча шера Нохч-ГӀалгӀай СибарегӀа бохийтача хана, шоаша мел хьийга къа дита дийзад цар. ХӀаьта цу юрта баха хӀирий Ӏохайшаб. Юрта цӀи а хийца хиннай «Ново-Ардонское» аьнна{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |title=Краткая историческая справка об административно-территориальном делении Чечено-Ингушетии |accessdate=2019-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108184414/http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |archivedate=2018-11-08 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20181108184414/http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |date=2018-11-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета РСФСР № 5 1958&lt;/ref&gt;. Иштта из чуйоагӀаш хиннача Назрановский района цӀи а хийца хиннай «Коста-Хитагуровский район» аьнна. Бакъда, юха шоай мехкашка цӀабахка наха паргӀато а яьнна, 1957-гӀча шера гӀалгӀай юха цӀаахаболабенначул тӀехьагӀа, цигара хӀирий дӀа а баха, юха меттаоттаяьй юрта цӀи Экажакъонгий-юрт{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

Юрта а юртйисте а [[Басаев, Шамиль Салманович|Басаев Шамали]], [[Саид Бурятский|Бурятий СаӀиди]] мо бола Россе Ӏаьдала духьала тӀом беш хинна нах боабаьб. Уж мо бола нах лувцаш юрта йихьа хинна спецоперацеш чӀоагӀа ювцаш хиннай [[пресса|прессе]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |title=Спецоперация в Экажево 2-3 марта. Детали, свидетельства, фото |accessdate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910103944/http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |archivedate=2013-09-10 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130910103944/http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |date=2013-09-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |title=Спецоперация 2-3 марта в селе Экажево: вопросы остаются |accessdate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117052750/http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |archivedate=2012-01-17 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120117052750/http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |date=2012-01-17 }}&lt;/ref&gt;.
=== Боарзаш ===

ӀодоагӀача Кена берда аьрдехьа, лакхе тӀа багӀа цӀихеза ший тархьар дола Ачамаза-боарз{{sfn|Кодзоев|2001|}}. ГӀалгӀай мехкара къаьнача бурбоарзех эггара хозагӀчарех а лаккхагӀчарех лоархӀ из. Духтохкархоша яхачох, 8-13 бӀаьшерашка хьалбе́гӀа ба Ачамаза-боарз. Шоай юрта гонахьа ядача юрташца бувзам лоаттабеш хиннаб Экажакъонгий-Юртарча наха укх бурабоарза тӀара. Из бакъдеш да СурхатӀера Нада-боарз Ачамаза-боарза тӀара дӀахьежача гуш хилар. Иштта кхыйолча юрташкара ха лоаттадаь аййенна моттигаш а гу укхазара дӀахьежача. Ачамаза-боарзах тилла цӀи ювзаенна я гӀалгӀай наьртий оаламашка вувцаш волча, наьртах хиннача Ачамаза сийна. Наха дувцачох, цу Ачамаза-боарза тӀа дӀавелла воал Ачамаз{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

Ачамаза боарз иштта «Экажакъонгий-Юртара №1 йола боарз» яхаш ба. Цох 50 метр ӀотӀехьаваьлча «Экажакъонгий-Юртара  № 2 йола бур-боарз» боалл; юртара гӀинбухе-малхбоалехьа Ӏоараваьлча 2,5 км «Экажакъонгий-Юртара  № 3 йола бур-боарз»  боалл{{sfn|Кодзоев|2001|}}. 

=== КӀужбагӀа хи ===
Экажакъонгий-юртеи, СурхатӀеи, Яндареи – кхаь юрта доазув вӀашкаоттача, цу юрташкарча боккхийча наха хьадувцачох, хьажа нах а ухаш, 100 метр совгӀа лакха а йолаш, «КӀужбагӀа хи» яха лакха га яьгӀай, хӀанзчул 100 шу совггӀа хьалха. Цу боккхагӀаша дувцачох, из хи бежаб 1908-1910-ча шерашка{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}. 

=== Аламбекъаш ===
Дукха вай къаман истореца дувзаденна аламбекъаш дагӀа Экажакъонгий-Юрта. Царех шиъ №1 йолча ишколе дагӀа, уж да 1918-1922-ча шерашка хиннача БӀурахой тӀема турпалаштеи, 1941-1944-чеи шерашка хиннача Сийлахь боккхача тӀема турпалаштеи хетадаь овттадаь. ДӀахо №2 йолча ишколе а дагӀа, цу юртара хьаваьннача, 1979-1989 шерашка Афганистане хиннача тӀем тӀа дакъа лоацаш хиннача Советски амала бӀухочоа Овшанаькъан Халита Саламхана оттадаь цхьа аламбекъа. Иштта ВЦИК СССРа юрта грамота еннай, 1919-ча шера инарал Диникина бӀуна духьала денале латтарах{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

== Инфраструктура ==
Юрта пхи дешара [[ишкол]] я. Царех цаӀ юкъара юхьанцарча дешара ишкол я, кхоъ юкъара юкъерча дешара я, цаӀ маьха бераш деша дагӀаш юкъара ишкол «Интеллект» я. Укх юрта дукха нах бахаш хиларах, ма хетта тоъам болаш яц уж ишколаш. Цудухьа юрта кхы а ши ишкол хьалъеш латт. Кхоъ [[берий беш]] я укх юрта, шиъ Ӏаьдалеи, цаӀ маьхаи. Йоккха [[ФОК]] я укхаза хьаяь кагирхошта [[спорт]]а даькъе къахьега. Иштта кхы а юрта бахархошта эшашдола административни оала цӀенош а да укхаза, наха балха моттиг Ӏалашъеш хьадаь. Наьсарен шахьара бахархошта лаьрхӀа доа «паспортный стол» оала цӀа а укх юрта дагӀа. Диъ [[Рузбан маьждиг]] да, уж доацаш кхы а тоабана (жамаӀата) маьждигаш да{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

ДӀадувш дола лаьтта хьаьна, дӀайийна хӀама дика хьувкхъаш да. «Экажакъонгий-Юртара коартол», аьле, тхьовра денз хьа дика цӀи йоаккхаш я, кхашка дӀаювш хьайоаккхаш йола коартол. Юртбоахамца къахьегаш дукха нах ба укх юрта.

== Баха нах ==
Экажакъонгий-Юрт 17 424 саг ваха ([[2015|2015]] шу). Укх юртара дукха дийша Ӏалам нах, йоазонхой арабайнаб. ДукхагӀа, шоаш дӀадувча лаьттанца а, ше-ший хьадеш долча хӀаманца а, хьаьнала къа а хьегаш, бахаш ба укхаза нах. Юрта дукхача тайпан нах бах. ДӀалаьрхӀача, 25900 гаргга саг вах укхаза. Уж боацаш, юрта хана чухьа дӀадӀаязбаь 3800 саг ва вахаш. Уж а вожаш а дӀалаьрхӀача берригаш а 29700 саг хул уж. Пригородни районера а, нохчашкахьара а беха баьхкача беженцех нах а бах укх юрта тоъал{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.

Юрт Мехка кхоалагӀа йоагӀа адамий дукхалах, [[Список сельских населённых пунктов России по численности населения|Россе 47-гӀа йоагӀа]].

{{ Население | Экажево }}
{{ Население | Экажево | график }}
; Къамаш
[[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;}}{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал, нах. 
  | Заголовок4 = Дакъа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 386 | 98,26 % |
| кхыбараш | 272 | 1,74 %
}}

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор= [[Матенаькъан Илез|Матенаькъан Илез]]
|заглавие= ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт
|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf
|язык= inh
|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]
|тип= газет
|год= 2021
|месяц= 02
|число= 04
|том= 
|номер= №15-16 (12460-561)
|страницы= 
|doi= 
|issn= 
|ref= Матенаькъан Илез
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220524231100/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf |date=2022-05-24 }}
* {{книга
 |автор         = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х.
 |заглавие      = История Ингушетии
 |издание       = 4-е изд
 |место         = Ростов-на-Дону
 |издательство  = Южный издательский дом
 |год           = 2013
 |страниц       = 600
 |isbn          = 978-5-98864-056-1
 |ref           = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{книга|автор=Кодзоев Н. Д.|заглавие=История ингушского народа|ссылка=http://www.memo.ru/d/34363.html|место=Назрань|год=2011|часть=Глава 5: Ингушетия в XIX в. § 1. Ингушетия в первой половине XIX в.|ref=Кодзоев Н.Д.}}
* {{статья|автор=Кодзоев Н. Д.|заглавие=Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас|ссылка=http://www.liveinternet.ru/community/2411429/post80498386/|язык=ru|издание=Вестник Археологического центра|место=Назрань|год=2001|выпуск=1|страницы=43—52|ref=Кодзоев}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Екажевой}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>4xj8s1pnanfol0y4povzda3y6j6shp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74818</id>
      <parentid>74817</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26665" sha1="rja3c124nnhina0c99jfiprem47dabl" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт 
 | ингушское название       = Экажакъонгий-Юрт
 | русское название         = Экажево
 | оригинальное название    = 
 | изображение              = 
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.208037
 | lon_deg                  = 44.818730
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = 
 | поселение                = Экажево
 | поселение в таблице      = Экажакъонгий-Юрт 
 | C в регион               = нет
 | C в район                = сверху
 | в район                  = справа
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = Йовлой Хизара Микаьил
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|Экажакъонгий-Юрт ({{lang-ru|Экажево}})|1958|Керда Ардон ({{lang-ru|Новый Ардон, Новоардонское}})}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 541
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Экажево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Экажево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]] 
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386126
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220850001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Эккажакъонгий-Юрт'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}, е
'''Экажакъонгий-Юрт'''{{sfn|Кодзоев|2022}}, '''Экажкъонгий-Юрт'''{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|c=36}}, е ''(я)'' ({{lang-ru|Экажево}}, {{lang-en|Ekazhevo}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]е ула [[юрт]]. Карарча хана юрт геттара йоккха хинна, Шолжа аьтта берда тӀа а яьнна, [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертах]] дӀакхийттий, малхбоалехьа [[СурхатӀе]]нах дӀакхийттий, гӀинбухенгахьа [[ГӀаьзе-Коа]]нах, [[Дошлакъий-Юрт]]ах дӀакхийттий, хӀаьта къулбехьенгахьа [[Магас]]ах кхийттий. Экажкъонгий-Юрта доазув да 4390 квадратни километра боарам. ГӀалгӀай мехка меттел, ерригача Россе а эггара йоккхагӀйола юрт я ер. ДӀалаьрхӀача, 30000 гаргга саг вах укхаза{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
== Ӏалами моттиги ==
 
[[Кен]] [[Сунжа (приток Терека)|Шолжах]] хьакхетача метте ул Экажакъонгий-Юрт [[Наьсар-Керте]]ни  [[Гамурзиевский административный округ|Дошлакъий-Юрт]]а́и духьала. Никъ мара хӀама дац уж юрташ къоастаеш. Юрта юккъе гӀолла чакх а доалаш Ӏододача Шовжал совгӀа, кхы а дукха тайпара [[бухдувла хий|духдувлаш хиш]], [[хьаст]]аш да{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Ший тайпара [[гув]]нашца ийнача, дукха шаьра йоацача метте ул Экажкъонгий-Юрт. Цудухьа, Экажкъонгий-Юртара Ӏоарадолхаш мел дола наькъаш дукха йоккха йоацача [[мухале]]нгахьа чудолхаш да. Цун доазув да СурхатӀенца, [[Ӏаьлий-Юрт]]аца, [[Магас]]аца, [[Наьсаре]]нца, [[Дошлакъий-Юрт]]аца, [[ГӀаьзе-Коа]]ца, [[Яндаре]]ца. ДӀалаьрхӀача, Магас а тӀехьа ворхӀ юрт я уж цунна гонахьа ядараш. Иштта цу тайпара дукхача юрташца доазув долаш кхы юрт яц вай мехка. ГӀазий-Ковнацеи, Яндаренцеи, СурхатӀенцеи доазув долча мара, дукха хьу йолаш моттиг яц Экажкъонгий-Юрт. ДӀахо йолча моттигашка [[СССР|Совета Ӏаьдала]] хана дӀайийна хиннача а хьуна оасаш мара{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
== Тархьар ==
[[File:Базар возле аула Экажево.jpg|thumb|250px|Экажакъонгий-Юртара базар. 1928 шу.]]
 
Духтохкархо волча [[Коазой Дауда Нурдин]] я́ха́чох, Экажакъонгий-Юрт уллача метте Ӏилманхошта-археологашта кораяьй кхера заман ха́на нах баьха моттигаш. Дукха къаьна, эзараш шераш дола, нах баьха моттигаш а нах дӀабийхка моттигаш а я юрта. Эггара къаьнагӀа Экажакъонгий-Юрта археологашта кордаь [[мург]]аш [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] хиннача [[Мустьерская культура|Мустье заманга]] дилла́д&lt;ref&gt;{{книга|автор= Любин В. П.|часть= Мустьерские культуры Северного Кавказа|заглавие= V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов)|язык=ru|место= Махачкала|год= 1975|страницы= 2|ref= Любин}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= Любин В. П., Беляева Е. В.|часть= Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа|заглавие= Startum plus. №1|язык=ru|место= Кишинёв|год= 2001|страницы= 322-337|ref= Любин, Беляева}}&lt;/ref&gt;. Укхаза йоал эрсий меттала «Экажевское поселение» оалаш йола хьалха нах баьха́ моттиг, Ӏилманхоша [[Бронзовый век|геза за́ман]] [[Куро-араксская культура|Кура́й-А́рахин культурах]] хинналга лоархӀ из&lt;ref&gt;{{книга|автор= Лопан О. В., Маслов В. Е.|часть= Экажевское поселение — памятник эпохи бронзы в Ингушетии|заглавие= Древности Северного Кавказа|язык=ru|место= М.|год= 1999|страницы= 61-86|ref= Лопан, Маслов}}&lt;/ref&gt;.
 
Экажакъонгий-Юрта доазон тӀа дукха [[аланы|аланой]] [[городище|бур-боарзаш]] хилар бахьан долаш цхьаболча духтохкархошта хет [[Магас (столица Алании)|ширача Магаса́]] юкъейодаш из хиннай аьнна&lt;ref name=&quot;Ghalghay&quot;&gt;{{cite web |url=http://ghalghay.com/2009/11/28/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B2-i%E2%80%94ix-%D0%B2%D0%B2/|title=Аланы в I—IX вв.|author= Исторический проект «Ингушетия: 34Исторические Параллели»|date= 2009-11-28|work= |publisher=Ghalghay.com|accessdate=2015-11-09 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;, хӀаьта Магас [[нанагӀала]] хиннай хӀанзара ГӀалгӀайче а чулоацаш хиннача [[Алания|Аланой паччахьалкхен]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=118}}. КхоайттлагӀча бӀаьшера [[ГӀалгӀайчен тархьар#Юкъера бӀаьшераш|моалоша йохаяьй]] из{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Таханарча Экажкъонгий-Юртах 200-300 шераш хьалха кхыйола цӀераш йоахаш хиннай. Заманга а ханага а хьежжа хувцаеннай уж цӀераш. Каьхаташ тӀа 1760-ча шера Ӏойилларг лоархӀаш я Экажкъонгий-Юрт{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
БарайттлагӀа бӀаьшу чакхдоалаш, ткъестлагӀа бӀаьшу долалуш йолча ханашка, тайпах тӀаухаш болча наха, шоашта къаьст-къаьста моттигаш белгал а еш, юха цхьацца отараш Ӏодийхкад хӀанз Экажакъонгий-Юрт уллача моттиге, цхьатарра лоамара а кхычахьа шарачара а тӀаухача наха. Бакъда, ЦӀечой Экажа къонгий цӀи дӀаяхай ерригача юртах&lt;ref&gt;д.ф.н. Алимбек Куркиев, «О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии»&lt;/ref&gt;{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Додача Шолжа аьтта оагӀорахьа лакхача берда тӀа, Экажакъонгий-Юртах а йоаллаш ГӀазий-Коа Ӏойиллараш а Экажакъонгий-Юртара нах ба. 1919-гӀча шера Экажкъонгий-Юртарча наха, Деникина эскара духьалъайтта, чӀоагӀа тӀом баьб, бакъда дагдоаццаш тийшача балхаца тӀабенача моастагӀчун бӀуво еррига юрт йоагаяьй. Иштта дале а, гӀалгӀаш эшадаьд Деникина эскар. Кхайканза венача хьаьша таӀазар даь, эшаваь, кхы цунгара кхерам боацаш шоаш паргӀата ма байланге а, юха шоай юрта хьал тоадаьд Экажкъонгий-юртарча бахархоша. Бакъда, 1944-гӀча шера Нохч-ГӀалгӀай СибарегӀа бохийтача хана, шоаша мел хьийга къа дита дийзад цар. ХӀаьта цу юрта баха хӀирий Ӏохайшаб. Юрта цӀи а хийца хиннай «Ново-Ардонское» аьнна{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |title=Краткая историческая справка об административно-территориальном делении Чечено-Ингушетии |accessdate=2019-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108184414/http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |archivedate=2018-11-08 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета РСФСР № 5 1958&lt;/ref&gt;. Иштта из чуйоагӀаш хиннача Назрановский района цӀи а хийца хиннай «Коста-Хитагуровский район» аьнна. Бакъда, юха шоай мехкашка цӀабахка наха паргӀато а яьнна, 1957-гӀча шера гӀалгӀай юха цӀаахаболабенначул тӀехьагӀа, цигара хӀирий дӀа а баха, юха меттаоттаяьй юрта цӀи Экажкъонгий-юрт{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Юрта а юртйисте а [[Басаев, Шамиль Салманович|Басаев Шамали]], [[Саид Бурятский|Бурятий СаӀиди]] мо бола Россе Ӏаьдала духьала тӀом беш хинна нах боабаьб. Уж мо бола нах лувцаш юрта йихьа хинна спецоперацеш чӀоагӀа ювцаш хиннай [[пресса|прессе]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |title=Спецоперация в Экажево 2-3 марта. Детали, свидетельства, фото |accessdate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910103944/http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |archivedate=2013-09-10 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |title=Спецоперация 2-3 марта в селе Экажево: вопросы остаются |accessdate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117052750/http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |archivedate=2012-01-17 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
 
=== Оахкамаш ===
Советий хана Экажакъонгий-Юрта [[моакхаз]]а [[гӀирс]]аш корадаьд лакхерча палеолита заман дола&lt;ref&gt;[https://nohchalla.com/srednevekovaya-arkhitektura/508-к-истории-археологического-изучения К истории археологического изучения Чечни] {{Wayback|url=https://nohchalla.com/srednevekovaya-arkhitektura/508-%D0%BA-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F |date=20200807124900 }}, 23.12.2008&lt;/ref&gt;.
 
=== Боарзаш ===
ӀодоагӀача Кена берда аьрдехьа, лакхе тӀа багӀа цӀихеза ший тархьар дола Ачамаза-боарз{{sfn|Кодзоев|2001|}}. ГӀалгӀай мехкара къаьнача бурбоарзех эггара хозагӀчарех а лаккхагӀчарех лоархӀ из. Духтохкархоша яхачох, 8-13 бӀаьшерашка хьалбе́гӀа ба Ачамаза-боарз. Шоай юрта гонахьа ядача юрташца бувзам лоаттабеш хиннаб Экажкъонгий-Юртарча наха укх бурабоарза тӀара. Из бакъдеш да СурхатӀера Нада-боарз Ачамаза-боарза тӀара дӀахьежача гуш хилар. Иштта кхыйолча юрташкара ха лоаттадаь аййенна моттигаш а гу укхазара дӀахьежача. Ачамаза-боарзах тилла цӀи ювзаенна я гӀалгӀай наьртий оаламашка вувцаш волча, наьртах хиннача Ачамаза сийна. Наха дувцачох, цу Ачамаза-боарза тӀа дӀавелла воал Ачамаз{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Ачамаза боарз иштта «Экажакъонгий-Юртара №1 йола боарз» яхаш ба. Цох 50 метр ӀотӀехьаваьлча «Экажакъонгий-Юртара  № 2 йола бур-боарз» боалл; юртара гӀинбухе-малхбоалехьа Ӏоараваьлча 2,5 км «Экажакъонгий-Юртара  № 3 йола бур-боарз»  боалл{{sfn|Кодзоев|2001|}}. 
 
=== КӀужбагӀа хи ===
Экажкъонгий-юртеи, СурхатӀеи, Яндареи – кхаь юрта доазув вӀашкаоттача, цу юрташкарча боккхийча наха хьадувцачох, хьажа нах а ухаш, 100 метр совгӀа лакха а йолаш, «КӀужбагӀа хи» яха лакха га яьгӀай, хӀанзчул 100 шу совггӀа хьалха. Цу боккхагӀаша дувцачох, из хи бежаб 1908-1910-ча шерашка{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}. 
 
=== Аламбекъаш ===
Дукха вай къаман истореца дувзаденна аламбекъаш дагӀа Экажкъонгий-Юрта. Царех шиъ №1 йолча ишколе дагӀа, уж да 1918-1922-ча шерашка хиннача БӀурахой тӀема турпалаштеи, 1941-1944-чеи шерашка хиннача Сийлахь боккхача тӀема турпалаштеи хетадаь овттадаь. ДӀахо №2 йолча ишколе а дагӀа, цу юртара хьаваьннача, 1979-1989 шерашка Афганистане хиннача тӀем тӀа дакъа лоацаш хиннача Советски амала бӀухочоа Овшанаькъан Халита Саламхана оттадаь цхьа аламбекъа. Иштта ВЦИК СССРа юрта грамота еннай, 1919-ча шера инарал Диникина бӀуна духьала денале латтарах{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
== Инфраструктура ==
Юрта пхи дешара [[ишкол]] я. Царех цаӀ юкъара юхьанцарча дешара ишкол я, кхоъ юкъара юкъерча дешара я, цаӀ маьха бераш деша дагӀаш юкъара ишкол «Интеллект» я. Укх юрта дукха нах бахаш хиларах, ма хетта тоъам болаш яц уж ишколаш. Цудухьа юрта кхы а ши ишкол хьалъеш латт. Кхоъ [[берий беш]] я укх юрта, шиъ Ӏаьдалеи, цаӀ маьхаи. Йоккха [[ФОК]] я укхаза хьаяь кагирхошта [[спорт]]а даькъе къахьега. Иштта кхы а юрта бахархошта эшашдола административни оала цӀенош а да укхаза, наха балха моттиг Ӏалашъеш хьадаь. Наьсарен шахьара бахархошта лаьрхӀа доа «паспортный стол» оала цӀа а укх юрта дагӀа. Диъ [[Рузбан маьждиг]] да, уж доацаш кхы а тоабана (жамаӀата) маьждигаш да{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
ДӀадувш дола лаьтта хьаьна, дӀайийна хӀама дика хьувкхъаш да. «Экажакъонгий-Юртара коартол», аьле, тхьовра денз хьа дика цӀи йоаккхаш я, кхашка дӀаювш хьайоаккхаш йола коартол. Юртбоахамца къахьегаш дукха нах ба укх юрта.
 
== Баха нах ==
Экажакъонгий-Юрт 17 424 саг ваха ([[2015]] шу). Укх юртара дукха дийша Ӏалам нах, йоазонхой арабайнаб. ДукхагӀа, шоаш дӀадувча лаьттанца а, ше-ший хьадеш долча хӀаманца а, хьаьнала къа а хьегаш, бахаш ба укхаза нах. Юрта дукхача тайпан нах бах. ДӀалаьрхӀача, 25900 гаргга саг вах укхаза. Уж боацаш, юрта хана чухьа дӀадӀаязбаь 3800 саг ва вахаш. Уж а вожаш а дӀалаьрхӀача берригаш а 29700 саг хул уж. Пригородни районера а, нохчашкахьара а беха баьхкача беженцех нах а бах укх юрта тоъал{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
'''Къамаш'''&lt;br /&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;&quot;
|- style=&quot;background: #E9E9E9&quot;
|-
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; | '''Хьисап деш нах дӀаязбара шу'''
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; | '''&lt;center&gt;2010&lt;ref&gt;[http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия]&lt;/ref&gt;'''
|-
|'''[[гӀалгӀай]]'''
|{{КӀезигдалар}}15 386&lt;br /&gt;(''98,3 %'')
|-
|'''кхыбараш'''
|272&lt;br /&gt;(''1,7 %'')
|-
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; |'''всего'''
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; |'''15 658 (100 %)'''
|}
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
 |автор         = [[Матенаькъан Илез]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт 
 |ссылка        = https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf
 |язык          = inh
 |издание       = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 |тип           = газет
 |год           = 2021 
 |месяц         = 02
 |число         = 04
 |том           = 
 |номер         = №15-16 (12460-561)
 |страницы      = |doi= |issn= 
 |ref           = Матенаькъан Илез
 }}
* {{книга
 |автор         = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х.
 |заглавие      = История Ингушетии
 |издание       = 4-е изд
 |место         = Ростов-на-Дону
 |издательство  = Южный издательский дом
 |год           = 2013
 |страниц       = 600
 |isbn          = 978-5-98864-056-1
 |ref           = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{книга|автор=Кодзоев Н. Д.|заглавие=История ингушского народа|ссылка=http://www.memo.ru/d/34363.html|место=Назрань|год=2011|часть=Глава 5: Ингушетия в XIX в. § 1. Ингушетия в первой половине XIX в.|ref=Кодзоев Н.Д.}}
* {{статья|автор=Кодзоев Н. Д.|заглавие=Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас|ссылка=http://www.liveinternet.ru/community/2411429/post80498386/|язык=ru|издание=Вестник Археологического центра|место=Назрань|год=2001|выпуск=1|страницы=43—52|ref=Кодзоев}}
* {{книга
 |автор          = 
 |заглавие       = Ономастикон Ингушетии
 |ответственный  = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]]  [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
 |место          = М.
 |издательство   = Центробланк
 |издание        = Справочно-энциклопедическое издание
 |год            = 2021
 |страниц        = 120
 |isbn           = 978-5-91303-022-1
 |тираж          = 500
 |ref            = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{статья
 | автор    = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]]
 | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш?
 | ссылка   = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf
 | язык     = inh
 | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 | тип      = газет
 | год      = 2017
 | месяц    = 02
 | число    = 09
 | том      = 
 | номер    = 17 (11753)
 | страницы = 3
 | doi      = 
 | issn     = 
 | ref      = Ӏарчакханаькъан
}}
* {{книга|автор= [[Кодзоев Нурдин Даутович|Кодзоев Н. Д.]]|заглавие= Русско-ингушский словарь|ответственный= Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н|ссылка= |место=Ростов-на-Дону |издательство= Лаки Пак|издание= Справочно-энциклопедическое издание|год= 2022|страниц= 656|страницы= |isbn= 978-5-906785-55-8|тираж= 500|ref= Кодзоев}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Екажевой}}
{{Наьсарен шахьар}}
{{Шолжа тӀара пхьанаш}}
 
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>rja3c124nnhina0c99jfiprem47dabl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74819</id>
      <parentid>74818</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26689" sha1="rwixm1vfcku5c5lqetcfq5jaewf0vcx" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт 
 | ингушское название       = Экажакъонгий-Юрт
 | русское название         = Экажево
 | оригинальное название    = 
 | изображение              = 
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.208037
 | lon_deg                  = 44.818730
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = 
 | поселение                = Экажево
 | поселение в таблице      = Экажакъонгий-Юрт 
 | C в регион               = нет
 | C в район                = сверху
 | в район                  = справа
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = Йовлой Хизара Микаьил
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|Экажакъонгий-Юрт ({{lang-ru|Экажево}})|1958|Керда Ардон ({{lang-ru|Новый Ардон, Новоардонское}})}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 541
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Экажево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Экажево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]] 
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386126
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220850001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Эккажакъонгий-Юрт'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}}, е
'''Экажакъонгий-Юрт'''{{sfn|Кодзоев|2022}}, '''Экажкъонгий-Юрт'''{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|c=36}}, е ''(я)'' ({{lang-ru|Экажево}}, {{lang-en|Ekazhevo}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]е ула [[юрт]]. Карарча хана юрт геттара йоккха хинна, Шолжа аьтта берда тӀа а яьнна, [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертах]] дӀакхийттий, малхбоалехьа [[СурхатӀе]]нах дӀакхийттий, гӀинбухенгахьа [[ГӀаьзе-Коа]]нах, [[Дошлакъий-Юрт]]ах дӀакхийттий, хӀаьта къулбехьенгахьа [[Магас]]ах кхийттий. Экажакъонгий-Юрта доазув да 4390 квадратни километра боарам. ГӀалгӀай мехка меттел, ерригача Россе а эггара йоккхагӀйола юрт я ер. ДӀалаьрхӀача, 30000 гаргга саг вах укхаза{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
== Ӏалами моттиги ==
 
[[Кен]] [[Сунжа (приток Терека)|Шолжах]] хьакхетача метте ул Экажакъонгий-Юрт [[Наьсар-Керте]]ни  [[Гамурзиевский административный округ|Дошлакъий-Юрт]]а́и духьала. Никъ мара хӀама дац уж юрташ къоастаеш. Юрта юккъе гӀолла чакх а доалаш Ӏододача Шовжал совгӀа, кхы а дукха тайпара [[бухдувла хий|духдувлаш хиш]], [[хьаст]]аш да{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Ший тайпара [[гув]]нашца ийнача, дукха шаьра йоацача метте ул Экажакъонгий-Юрт. Цудухьа, Экажакъонгий-Юртара Ӏоарадолхаш мел дола наькъаш дукха йоккха йоацача [[мухале]]нгахьа чудолхаш да. Цун доазув да СурхатӀенца, [[Ӏаьлий-Юрт]]аца, [[Магас]]аца, [[Наьсаре]]нца, [[Дошлакъий-Юрт]]аца, [[ГӀаьзе-Коа]]ца, [[Яндаре]]ца. ДӀалаьрхӀача, Магас а тӀехьа ворхӀ юрт я уж цунна гонахьа ядараш. Иштта цу тайпара дукхача юрташца доазув долаш кхы юрт яц вай мехка. ГӀазий-Ковнацеи, Яндаренцеи, СурхатӀенцеи доазув долча мара, дукха хьу йолаш моттиг яц Экажакъонгий-Юрт. ДӀахо йолча моттигашка [[СССР|Совета Ӏаьдала]] хана дӀайийна хиннача а хьуна оасаш мара{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
== Тархьар ==
[[File:Базар возле аула Экажево.jpg|thumb|250px|Экажакъонгий-Юртара базар. 1928 шу.]]
 
Духтохкархо волча [[Коазой Дауда Нурдин]] я́ха́чох, Экажакъонгий-Юрт уллача метте Ӏилманхошта-археологашта кораяьй кхера заман ха́на нах баьха моттигаш. Дукха къаьна, эзараш шераш дола, нах баьха моттигаш а нах дӀабийхка моттигаш а я юрта. Эггара къаьнагӀа Экажакъонгий-Юрта археологашта кордаь [[мург]]аш [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] хиннача [[Мустьерская культура|Мустье заманга]] дилла́д&lt;ref&gt;{{книга|автор= Любин В. П.|часть= Мустьерские культуры Северного Кавказа|заглавие= V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов)|язык=ru|место= Махачкала|год= 1975|страницы= 2|ref= Любин}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= Любин В. П., Беляева Е. В.|часть= Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа|заглавие= Startum plus. №1|язык=ru|место= Кишинёв|год= 2001|страницы= 322-337|ref= Любин, Беляева}}&lt;/ref&gt;. Укхаза йоал эрсий меттала «Экажевское поселение» оалаш йола хьалха нах баьха́ моттиг, Ӏилманхоша [[Бронзовый век|геза за́ман]] [[Куро-араксская культура|Кура́й-А́рахин культурах]] хинналга лоархӀ из&lt;ref&gt;{{книга|автор= Лопан О. В., Маслов В. Е.|часть= Экажевское поселение — памятник эпохи бронзы в Ингушетии|заглавие= Древности Северного Кавказа|язык=ru|место= М.|год= 1999|страницы= 61-86|ref= Лопан, Маслов}}&lt;/ref&gt;.
 
Экажакъонгий-Юрта доазон тӀа дукха [[аланы|аланой]] [[городище|бур-боарзаш]] хилар бахьан долаш цхьаболча духтохкархошта хет [[Магас (столица Алании)|ширача Магаса́]] юкъейодаш из хиннай аьнна&lt;ref name=&quot;Ghalghay&quot;&gt;{{cite web |url=http://ghalghay.com/2009/11/28/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B2-i%E2%80%94ix-%D0%B2%D0%B2/|title=Аланы в I—IX вв.|author= Исторический проект «Ингушетия: 34Исторические Параллели»|date= 2009-11-28|work= |publisher=Ghalghay.com|accessdate=2015-11-09 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;, хӀаьта Магас [[нанагӀала]] хиннай хӀанзара ГӀалгӀайче а чулоацаш хиннача [[Алания|Аланой паччахьалкхен]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=118}}. КхоайттлагӀча бӀаьшера [[ГӀалгӀайчен тархьар#Юкъера бӀаьшераш|моалоша йохаяьй]] из{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Таханарча Экажакъонгий-Юртах 200-300 шераш хьалха кхыйола цӀераш йоахаш хиннай. Заманга а ханага а хьежжа хувцаеннай уж цӀераш. Каьхаташ тӀа 1760-ча шера Ӏойилларг лоархӀаш я Экажакъонгий-Юрт{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
БарайттлагӀа бӀаьшу чакхдоалаш, ткъестлагӀа бӀаьшу долалуш йолча ханашка, тайпах тӀаухаш болча наха, шоашта къаьст-къаьста моттигаш белгал а еш, юха цхьацца отараш Ӏодийхкад хӀанз Экажакъонгий-Юрт уллача моттиге, цхьатарра лоамара а кхычахьа шарачара а тӀаухача наха. Бакъда, ЦӀечой Экажа къонгий цӀи дӀаяхай ерригача юртах&lt;ref&gt;д.ф.н. Алимбек Куркиев, «О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии»&lt;/ref&gt;{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Додача Шолжа аьтта оагӀорахьа лакхача берда тӀа, Экажакъонгий-Юртах а йоаллаш ГӀазий-Коа Ӏойиллараш а Экажакъонгий-Юртара нах ба. 1919-гӀча шера Экажакъонгий-Юртарча наха, Деникина эскара духьалъайтта, чӀоагӀа тӀом баьб, бакъда дагдоаццаш тийшача балхаца тӀабенача моастагӀчун бӀуво еррига юрт йоагаяьй. Иштта дале а, гӀалгӀаш эшадаьд Деникина эскар. Кхайканза венача хьаьша таӀазар даь, эшаваь, кхы цунгара кхерам боацаш шоаш паргӀата ма байланге а, юха шоай юрта хьал тоадаьд Экажакъонгий-юртарча бахархоша. Бакъда, 1944-гӀча шера Нохч-ГӀалгӀай СибарегӀа бохийтача хана, шоаша мел хьийга къа дита дийзад цар. ХӀаьта цу юрта баха хӀирий Ӏохайшаб. Юрта цӀи а хийца хиннай «Ново-Ардонское» аьнна{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |title=Краткая историческая справка об административно-территориальном делении Чечено-Ингушетии |accessdate=2019-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108184414/http://chechenorg.zama.fm/?p=598 |archivedate=2018-11-08 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета РСФСР № 5 1958&lt;/ref&gt;. Иштта из чуйоагӀаш хиннача Назрановский района цӀи а хийца хиннай «Коста-Хитагуровский район» аьнна. Бакъда, юха шоай мехкашка цӀабахка наха паргӀато а яьнна, 1957-гӀча шера гӀалгӀай юха цӀаахаболабенначул тӀехьагӀа, цигара хӀирий дӀа а баха, юха меттаоттаяьй юрта цӀи Экажакъонгий-юрт{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Юрта а юртйисте а [[Басаев, Шамиль Салманович|Басаев Шамали]], [[Саид Бурятский|Бурятий СаӀиди]] мо бола Россе Ӏаьдала духьала тӀом беш хинна нах боабаьб. Уж мо бола нах лувцаш юрта йихьа хинна спецоперацеш чӀоагӀа ювцаш хиннай [[пресса|прессе]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |title=Спецоперация в Экажево 2-3 марта. Детали, свидетельства, фото |accessdate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910103944/http://www.memo.ru/2010/03/18/1803102.htm |archivedate=2013-09-10 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |title=Спецоперация 2-3 марта в селе Экажево: вопросы остаются |accessdate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117052750/http://www.memo.ru/2010/03/05/0503102.htm |archivedate=2012-01-17 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
 
=== Оахкамаш ===
Советий хана Экажакъонгий-Юрта [[моакхаз]]а [[гӀирс]]аш корадаьд лакхерча палеолита заман дола&lt;ref&gt;[https://nohchalla.com/srednevekovaya-arkhitektura/508-к-истории-археологического-изучения К истории археологического изучения Чечни] {{Wayback|url=https://nohchalla.com/srednevekovaya-arkhitektura/508-%D0%BA-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F |date=20200807124900 }}, 23.12.2008&lt;/ref&gt;.
 
=== Боарзаш ===
ӀодоагӀача Кена берда аьрдехьа, лакхе тӀа багӀа цӀихеза ший тархьар дола Ачамаза-боарз{{sfn|Кодзоев|2001|}}. ГӀалгӀай мехкара къаьнача бурбоарзех эггара хозагӀчарех а лаккхагӀчарех лоархӀ из. Духтохкархоша яхачох, 8-13 бӀаьшерашка хьалбе́гӀа ба Ачамаза-боарз. Шоай юрта гонахьа ядача юрташца бувзам лоаттабеш хиннаб Экажакъонгий-Юртарча наха укх бурабоарза тӀара. Из бакъдеш да СурхатӀера Нада-боарз Ачамаза-боарза тӀара дӀахьежача гуш хилар. Иштта кхыйолча юрташкара ха лоаттадаь аййенна моттигаш а гу укхазара дӀахьежача. Ачамаза-боарзах тилла цӀи ювзаенна я гӀалгӀай наьртий оаламашка вувцаш волча, наьртах хиннача Ачамаза сийна. Наха дувцачох, цу Ачамаза-боарза тӀа дӀавелла воал Ачамаз{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
Ачамаза боарз иштта «Экажакъонгий-Юртара №1 йола боарз» яхаш ба. Цох 50 метр ӀотӀехьаваьлча «Экажакъонгий-Юртара  № 2 йола бур-боарз» боалл; юртара гӀинбухе-малхбоалехьа Ӏоараваьлча 2,5 км «Экажакъонгий-Юртара  № 3 йола бур-боарз»  боалл{{sfn|Кодзоев|2001|}}. 
 
=== КӀужбагӀа хи ===
Экажакъонгий-юртеи, СурхатӀеи, Яндареи – кхаь юрта доазув вӀашкаоттача, цу юрташкарча боккхийча наха хьадувцачох, хьажа нах а ухаш, 100 метр совгӀа лакха а йолаш, «КӀужбагӀа хи» яха лакха га яьгӀай, хӀанзчул 100 шу совггӀа хьалха. Цу боккхагӀаша дувцачох, из хи бежаб 1908-1910-ча шерашка{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}. 
 
=== Аламбекъаш ===
Дукха вай къаман истореца дувзаденна аламбекъаш дагӀа Экажакъонгий-Юрта. Царех шиъ №1 йолча ишколе дагӀа, уж да 1918-1922-ча шерашка хиннача БӀурахой тӀема турпалаштеи, 1941-1944-чеи шерашка хиннача Сийлахь боккхача тӀема турпалаштеи хетадаь овттадаь. ДӀахо №2 йолча ишколе а дагӀа, цу юртара хьаваьннача, 1979-1989 шерашка Афганистане хиннача тӀем тӀа дакъа лоацаш хиннача Советски амала бӀухочоа Овшанаькъан Халита Саламхана оттадаь цхьа аламбекъа. Иштта ВЦИК СССРа юрта грамота еннай, 1919-ча шера инарал Диникина бӀуна духьала денале латтарах{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
== Инфраструктура ==
Юрта пхи дешара [[ишкол]] я. Царех цаӀ юкъара юхьанцарча дешара ишкол я, кхоъ юкъара юкъерча дешара я, цаӀ маьха бераш деша дагӀаш юкъара ишкол «Интеллект» я. Укх юрта дукха нах бахаш хиларах, ма хетта тоъам болаш яц уж ишколаш. Цудухьа юрта кхы а ши ишкол хьалъеш латт. Кхоъ [[берий беш]] я укх юрта, шиъ Ӏаьдалеи, цаӀ маьхаи. Йоккха [[ФОК]] я укхаза хьаяь кагирхошта [[спорт]]а даькъе къахьега. Иштта кхы а юрта бахархошта эшашдола административни оала цӀенош а да укхаза, наха балха моттиг Ӏалашъеш хьадаь. Наьсарен шахьара бахархошта лаьрхӀа доа «паспортный стол» оала цӀа а укх юрта дагӀа. Диъ [[Рузбан маьждиг]] да, уж доацаш кхы а тоабана (жамаӀата) маьждигаш да{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
ДӀадувш дола лаьтта хьаьна, дӀайийна хӀама дика хьувкхъаш да. «Экажакъонгий-Юртара коартол», аьле, тхьовра денз хьа дика цӀи йоаккхаш я, кхашка дӀаювш хьайоаккхаш йола коартол. Юртбоахамца къахьегаш дукха нах ба укх юрта.
 
== Баха нах ==
Экажакъонгий-Юрт 17 424 саг ваха ([[2015]] шу). Укх юртара дукха дийша Ӏалам нах, йоазонхой арабайнаб. ДукхагӀа, шоаш дӀадувча лаьттанца а, ше-ший хьадеш долча хӀаманца а, хьаьнала къа а хьегаш, бахаш ба укхаза нах. Юрта дукхача тайпан нах бах. ДӀалаьрхӀача, 25900 гаргга саг вах укхаза. Уж боацаш, юрта хана чухьа дӀадӀаязбаь 3800 саг ва вахаш. Уж а вожаш а дӀалаьрхӀача берригаш а 29700 саг хул уж. Пригородни районера а, нохчашкахьара а беха баьхкача беженцех нах а бах укх юрта тоъал{{sfn|Матенаькъан Илез|2021|c=}}.
 
'''Къамаш'''&lt;br /&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;&quot;
|- style=&quot;background: #E9E9E9&quot;
|-
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; | '''Хьисап деш нах дӀаязбара шу'''
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; | '''&lt;center&gt;2010&lt;ref&gt;[http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия]&lt;/ref&gt;'''
|-
|'''[[гӀалгӀай]]'''
|{{КӀезигдалар}}15 386&lt;br /&gt;(''98,3 %'')
|-
|'''кхыбараш'''
|272&lt;br /&gt;(''1,7 %'')
|-
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; |'''всего'''
|'''style=&quot;background: bgcolor=&quot;#DEB887&quot; |'''15 658 (100 %)'''
|}
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
 |автор         = [[Матенаькъан Илез]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт 
 |ссылка        = https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf
 |язык          = inh
 |издание       = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 |тип           = газет
 |год           = 2021 
 |месяц         = 02
 |число         = 04
 |том           = 
 |номер         = №15-16 (12460-561)
 |страницы      = |doi= |issn= 
 |ref           = Матенаькъан Илез
 }}
* {{книга
 |автор         = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х.
 |заглавие      = История Ингушетии
 |издание       = 4-е изд
 |место         = Ростов-на-Дону
 |издательство  = Южный издательский дом
 |год           = 2013
 |страниц       = 600
 |isbn          = 978-5-98864-056-1
 |ref           = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев
}}
* {{книга|автор=Кодзоев Н. Д.|заглавие=История ингушского народа|ссылка=http://www.memo.ru/d/34363.html|место=Назрань|год=2011|часть=Глава 5: Ингушетия в XIX в. § 1. Ингушетия в первой половине XIX в.|ref=Кодзоев Н.Д.}}
* {{статья|автор=Кодзоев Н. Д.|заглавие=Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас|ссылка=http://www.liveinternet.ru/community/2411429/post80498386/|язык=ru|издание=Вестник Археологического центра|место=Назрань|год=2001|выпуск=1|страницы=43—52|ref=Кодзоев}}
* {{книга
 |автор          = 
 |заглавие       = Ономастикон Ингушетии
 |ответственный  = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]]  [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
 |место          = М.
 |издательство   = Центробланк
 |издание        = Справочно-энциклопедическое издание
 |год            = 2021
 |страниц        = 120
 |isbn           = 978-5-91303-022-1
 |тираж          = 500
 |ref            = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{статья
 | автор    = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]]
 | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш?
 | ссылка   = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf
 | язык     = inh
 | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 | тип      = газет
 | год      = 2017
 | месяц    = 02
 | число    = 09
 | том      = 
 | номер    = 17 (11753)
 | страницы = 3
 | doi      = 
 | issn     = 
 | ref      = Ӏарчакханаькъан
}}
* {{книга|автор= [[Кодзоев Нурдин Даутович|Кодзоев Н. Д.]]|заглавие= Русско-ингушский словарь|ответственный= Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н|ссылка= |место=Ростов-на-Дону |издательство= Лаки Пак|издание= Справочно-энциклопедическое издание|год= 2022|страниц= 656|страницы= |isbn= 978-5-906785-55-8|тираж= 500|ref= Кодзоев}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Екажевой}}
{{Наьсарен шахьар}}
{{Шолжа тӀара пхьанаш}}
 
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>rwixm1vfcku5c5lqetcfq5jaewf0vcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТӀой-Юрт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1115</id>
    <revision>
      <id>74797</id>
      <parentid>74718</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24056" sha1="lv41v7btwa8pk9iqzqbubenn0zzlefb" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = 
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
[[Файл:Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg|мини|Гаданаькъан Умалата корбаь [[гӀарчо]]ш дола кхерах баь бӀоагӀа. XVI бӀаьшу (Тархьара музей, [[Москва]]){{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТЛойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2011|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}

Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* Ӏарчакханаькъан урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашка Коазой маьждиг'')

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрт-юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл (паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче»){{sfn|Султыгнаькъан Йоакъап|2022|c=}}. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юкъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt;. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй{{sfn|Султыгнаькъан Йоакъап|2022|c=}}.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|оригинал= ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = Г1алг1ай мохк (Г1алг1ай тархьарах берашта дола дувцараш) Хьалхара дакъа
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья
 | автор    = [[Султыгнаькъан Йоакъап]]
 | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы
 | ссылка   = 
 | язык     = inh
 | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 | тип      = 
 | год      = 2022
 | месяц    = 07
 | число    = 6
 | номер    = 
 | страницы = 
 | doi      = 
 | issn     = 
 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап 
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>lv41v7btwa8pk9iqzqbubenn0zzlefb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74798</id>
      <parentid>74797</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24624" sha1="ostd3wnfpf6o8t1thyi83nb7wcj82tv" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = 
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
[[Файл:Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg|мини|Гаданаькъан Умалата корбаь [[гӀарчо]]ш дола кхерах баь бӀоагӀа. XVI бӀаьшу (Тархьара музей, [[Москва]]){{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТЛойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}

Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>ostd3wnfpf6o8t1thyi83nb7wcj82tv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74801</id>
      <parentid>74798</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24857" sha1="aysis9ze5zls29m8lt65xmyph33y8th" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg
 | описание изображения     = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва.
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
[[Файл:Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg|мини|Гаданаькъан Умалата корбаь [[гӀарчо]]ш дола кхерах баь бӀоагӀа. XVI бӀаьшу (Тархьара музей, [[Москва]]){{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТЛойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}

Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>aysis9ze5zls29m8lt65xmyph33y8th</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74802</id>
      <parentid>74801</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тархьар */</comment>
      <origin>74802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24547" sha1="6swwoy72uubjqec8cpxtrvgi3s8fr4j" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg
 | описание изображения     = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва.
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТЛойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}

Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>6swwoy72uubjqec8cpxtrvgi3s8fr4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74803</id>
      <parentid>74802</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24603" sha1="hrq075x7z2dauin45f6tusx945ljzzo" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg
 | описание изображения     = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва{{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}.
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТЛойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}

Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>hrq075x7z2dauin45f6tusx945ljzzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74804</id>
      <parentid>74803</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кханташа ТӀой */</comment>
      <origin>74804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24603" sha1="7wvwcrfat5187cz4sq798r1852lrnb9" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg
 | описание изображения     = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва{{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}.
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТӀойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}

Къамий лоаттам [[Всероссийская перепись населения (2010)|Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́]] тӀатайжача, ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>7wvwcrfat5187cz4sq798r1852lrnb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74805</id>
      <parentid>74804</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бахархой */</comment>
      <origin>74805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24698" sha1="artbdz1t52pf4pozhvnd95wq1ptiis1" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg
 | описание изображения     = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва{{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}.
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]].

== Тархьар ==
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТӀойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}
{{ Население | Кантышево  | график }}

[[Всероссийская перепись населения (2010)|2010 шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбара́]] тӀатайжача, къамашцара лоаттам ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = «Тетраграф»
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>artbdz1t52pf4pozhvnd95wq1ptiis1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74811</id>
      <parentid>74805</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24350" sha1="fkvtr3r3aitwy8bcbzyhto0ipgo5cqm" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | ингушское название       = ТӀой-Юрт
 | русское название         = Кантышево
 | изображение              = Pillar from Kantyshevo (16th c, GIM) 01 by shakko.jpg
 | описание изображения     = Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва{{дехьавалар|лоархӀаме факташ}}.
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.228064
 | lon_deg                  = 44.648453
 | CoordScale               =
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Кантышево
 | поселение в таблице      = ТӀой-юрт
 | в регион                 = сверху
 | C в район                = сверху
 | в район                  = сверху
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
 | дата основания           = XIX бӀаьшера
 | первое упоминание        =  
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ТӀой-Юрт (Кантышево)|1958|Нартово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 542
 | климат                   = юккъера
 | население                = {{ Население | Кантышево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кантышево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусалба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = тӀойюртхо, тӀойюртхой
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          = 386120
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''ТӀой-Юрт''' ({{lang-ru|Кантышево}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]]. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, [[Экажакъонгий-Юрт]] яьлча.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}, ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Географи ==
ТӀой-Юрт лакхача [[АтагӀе#АтагӀений оттам|шувна]] тӀа улл{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. КӀала гӀолла [[ГӀалми]] Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа [[Долакха-Юрт]]аца да, зӀилбухехьа — [[ГӀинбухера ХӀирийче|ХӀирий Республикаца]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, [[ГӀайрбика-Юрт]] я. 

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — [[Гарма аре]]. Долакха-Юртаца цхьана ТӀой-Юрт хьалха ''Къо́зашке́'' я́ха́ча лаьтташка улл&lt;ref&gt;{{публикация|книга|заглавие=ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|оригинал=(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)|ответственный=Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров; отв. ред. Н. М. Барахоева; рец. Т. В. Жеребило, М. М. Султыгова; Ингушский НИИ гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева|место=Магас, Нальчик|издательство=Тетраграф|год=2016|страниц=618|isbn=978-5-00066-096-6|тираж=500|ссылка=https://ingnii.ru/?page_id=7235}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
=== Хьалхе ===
ТӀой-Юрт уллача метте [[гӀалгӀай]] баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза [[Ӏилма]]нхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, [[ГӀалми|ГӀалмен]] [[атагӀе|атагӀа]] гӀолла [[кир]]аш уха никъ бодаш хиннаб хьалха{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

=== Тайпаш Ӏоховшар ===
[[Наьсаре]] йилла дукха ха ялалехьа, [[1812|1812 шера]] ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш [[СурхотӀе|СурхотӀара]] [[кханташанаькъан]]и{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}, [[коазой]]и, [[дебаранаькъан]] хиннаб{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха [[кхалсаг|кхалнах]] хи тӀа болхача хана, [[маӀа саг|къонахаша]] хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб [[кхалсаг|кхалнах]]{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб [[беканаькъан]], [[мерешканаькъан]], [[оздой]], [[овшанаькъан]], [[зовранаькъан (соалгахой)|зовранаькъан]], [[оалиганаькъан]], иштта кхыдолча тайпаех бола нах{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча [[тайпа]]ех хьабаьнна нах а бах цига&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Ӏарчакхнаькъан Сали]]|заглавие= Даим балхах воалла саг|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 10|число= 28|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220711093956/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-73-12518-28-10-2021.pdf |date=2022-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Тахан ТӀой-Юрта бах [[Коазой]], [[Беканаькъан]], [[Йовлой]], [[Овшанаькъан]], [[ТӀумхой]] ([[Олиганаькъан]], [[Мерашканаькъан|Мерашканаькъан,]] [[ГӀантышанаькъан|Кантышнаькъан]], [[Тийрканаькъан]], [[Дугинаькъан]], [[Албаканаькъан]], [[Охашканаькъан]]), [[Гийнбухой]] ([[Гаданаькъан]], [[Осменаькъан]]), [[Оздой]], [[Дударанаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Гиренаькъан]], [[Зовранаькъан]], [[Гелатхой]] ([[ГӀазакъанаькъан]], [[Хучинаькъан]], [[Къуркъанаькъан (Гелатхой)|Къуркъанаькъан]]), [[Кхоартой]], [[Моашхой]] ([[Зурабанаькъан]]), [[Хамхой]], [[Янданаькъан]], [[Гарбакханаькъан]] (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), [[Баркинхой]], кхы а дукхача тайпан нах{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Кханташа ТӀой ===
Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча [[ТӀумхой]] Кханташа{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} (КӀанташа&lt;ref&gt;Ӏарчакханаькъан Сали&lt;/ref&gt;, ГӀанташа{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.
ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}} ламаз долаш бусалба саг хиннав из&lt;ref&gt;ПТРК программа чура&lt;/ref&gt;. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа [[Байсара Мочкъа]] воагӀа, аьнна, шийна хезача, [[чокхи]]-[[гӀовтал]] а дийха, [[шалта]]-[[тӀехкар]] а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад:
— ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со.
— Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс.
УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТӀойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из{{sfn|Мерешков С.|1997|c=13}}.

=== Импери ехача ===
[[1919]] шера ТӀой-Юртарча на́ха [[Деникин]]а эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

1944 шера, [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул]] тӀехьагӀа, [[хӀирий|хӀираша]] ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи{{sfn|Коазой Нурдин|2010|c=}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Кантышево }}
{{ Население | Кантышево  | график }}

[[Всероссийская перепись населения (2010)|2010 шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбара́]] тӀатайжача, къамашцара лоаттам ишта ба&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/0badbb004588a51a9643feedfce35b80/том-4+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.rar|title=Том 4 &quot;Национальный состав и владение русским языком&quot;|deadlink=yes}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал (саг)
  | Заголовок4 = Да́къа
|| [[гӀалгӀай]] | 15 568 | 99,12 % |
| кхыбараш | 138 | 0,88 %
}}

== Инфраструктура ==
Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

=== Ди ===
ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:
* [[Кодзоев Тимур Ильясович|Коазой Тимура]] цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (''Коазой маьждиг'')
* Кашамашка доалла маьждиг
* ТӀой-Юртара [[жӀарникъ]] болчара ({{lang-ru|Кантышевский перекрёсток}}) маьждиг
* ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (''Гиренаькъан отарашкара маьждиг'')
* [[Ӏарчакханаькъан]] урама тӀара маьждиг (''ПМК доалла маьждиг'')
* Тихая урама тӀара маьждиг (''Новостройкашкара Коазой маьждиг'')
* иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

=== Ӏаьдала дешар ===
Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола [[дешарче]] а я.

=== Спорт ===
Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

=== Лорал ===
ТӀой-Юрта [[дарбанче]] йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца [[ИРКБ|Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна]] юкъе а йодаш баьб ший болх&lt;ref&gt;{{статья|автор= Адам Алиханов|заглавие= Кантышевцам построят новую амбулаторию|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 07|число= 29|номер= 60 (12505)|страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20221009065547/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-60-12505-29-07-2021.pdf |date=2022-10-09 }}&lt;/ref&gt; Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Султыгнаькъан Йоакъап]]  | заглавие = ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы |ссылка=| язык = inh | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]  | год      = 2022  | месяц    = 07 | число    = 6 | ref      = Султыгнаькъан Йоакъап }}&lt;/ref&gt;, цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

=== Доал ===
Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

=== Юртбоахам ===
Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, [[Нижние Ачалуки|Ачалкхегахьа]] йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

=== Базар ===
Юрта массехк ''таьрга юкъарче'' ({{lang-ru|Торговый центр}}) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, [[доагам чудоттаче|доагам дувтта моттигаш]] а я.

== ЛоархӀаме факташ ==
ТӀой-юрта йисте [[ГӀалми|ГӀалме]]н аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь [[баьре]]чун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. [[Гадиев Умалат|Гаданаькъан Умалата]] тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана [[Москва|Москверча]] [[Государственный исторический музей|Тархьара музее]] болга гучадаьннад&lt;ref&gt;{{статья |автор=У. Маготинский |заглавие=Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве |ссылка=https://ingushetia.ru/m-news/archives/011259.shtml |язык= |издание=Ингушетия |тип=газета |год=2008 |месяц=12 |число=23 |номер=151 |страницы= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== ЦӀихеза нах ==
* [[Аьлданаькъан Ӏалима Руслан]] — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
* [[Гаданаькъан Умалат]] — Ӏилманхо-тархьархо.
* [[Зовранаькъан]] ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш: {{цитата|Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|Арчаков C.]]|заглавие= БӀаь шера баьха нах|ссылка= https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 03|число= 21|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= |ref= Ӏарчакханаькъан}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220816223554/https://old.serdalo.ru/bia-shera-baha-nah/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;}}
* [[Коазой Ахьмада Тимур]] — гӀалгӀай йоазонхо.
* [[Коазой Аюпа Ӏийса]] — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
* [[Коазой Дауда Нурдин]] — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
* [[Кодзоев, Башир Ильясович|Коазой Илеза Башир]] — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан [[каь]]. ТӀой-Юрта ваьв.
* [[Коазой Илеза Тимур]] — бизнесмен;
* [[Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья]] — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
* [[Осменаькъан Сосе Хьамзат]] — гӀалгӀай [[оазархо]], [[йоазонхо]].

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{книга
 |автор         = [[Коазой Дауда Нурдин]]
 |заглавие      = ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш)
 |ответственный = 
 |ссылка        = 
 |место         =
 |издательство  =
 |год           = 2010
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      =
 |isbn          =
 |ref          = Коазой Нурдин
}}
* {{статья 
| автор    = Мерешков С
| заглавие = ТӀой-Юрт
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FZ0h%2FKBKVaw5i6i2iHVLtmyqHMaiRcAKcs0E5mHNU2c5URjzJfXULpqh6zfQn0sIcq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№5.pdf
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 5
| страницы = 13
| ref      = Мерешков С.
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара юрташ]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>fkvtr3r3aitwy8bcbzyhto0ipgo5cqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГӀаьзе-Ков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1752</id>
    <revision>
      <id>74815</id>
      <parentid>70694</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18861" sha1="dvue7esp7ap4ofgjzk7ttdc7lay4xku" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Юрт
 | ингушское название       = ГӀаьзе-Коа
 | русское название         = Гази-юрт
 | оригинальное название    =
 | изображение              = Gazi-Yurt.jpg
 | описание изображения     = ГӀаьзе-Коара сурт
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.260710
 | lon_deg                  = 44.840598
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | вид района               = Муниципальни шахьар
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Гази-Юрт
 | поселение в таблице      = Гази-Юрт{{!}}ГӀаьзе-Коа
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = МутаӀаланаькъан Султана Хьусен
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ГӀаьзе-Коа|1958|Заречное}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 501
 | климат                   = гӀаьххьа
 | население                = {{ Население | Гази-Юрт | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Гази-Юрт | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусулба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 386129
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220812001
 | категория в Commons      = Gazi-Koa
 | сайт                     =
}}
'''ГӀа́ьзе-Коа'''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|c=35}}, е '''ГӀаьзе-Ков'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}} ({{lang-ru|Гази-Юрт}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]] я. Алхха из цаӀ юкъе йолаш [[муниципальни кхоллам]] ба «''[[юрта хьисапе моттиг]] ГӀаьзе-Коа''» яхаш&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895201294 |title=Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |access-date=2025-07-23|archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128233300/http://docs.cntd.ru/document/895201294 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
 
== Географи ==
ГӀаьзе-Коа улл [[Шолж]]а аьтта берда тӀа. [[Наьсаре]]нгахьара 1,5 км гӀинбухен-малхбоалехьа улл из, [[Магас]]агахьара — 9 км гӀинбухенгахьа.
 
Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — [[Пхьилекъонгий-Юрт]], гӀинбухен-малхбоалехьа — [[Яндаре]], зӀилбухен-малхбузехьа — [[Экажакъонгий-Юрт]]и [[Наьсаре]]и, зӀилбухен-малхбоалехьа — [[СурхотӀе]]и [[Алхасте]]и, зӀилбухехьа — [[Буро-КӀале]], малхбоалехьа — [[ГӀажара-Юрт]].
 
== Тархьар ==
Археологе тохкамашка диллача ГӀаьзе-Коа улла лаьтта саг вахаш хиннав [[Бронзовый век|боарза замангара]] денз. Массехк тархьар-археологе сийленгаш да укхаза, товшхала тӀехьален объектий статус а йолаш: ГӀаьзе-Коара боарзаш (вай замал хьалха III-II эзаршераш), ГӀаьзе-Коара боарз (вай замал хьалха III-II эзаршераш), ГӀаьзе-Коара № 1 гӀапп-ков «ЙиӀий-Боарз» (VIII-XIII бӀаьшераш), ГӀаьзе-Коара № 2 йола гӀап-ков (V-XIII бӀаьшераш), ГӀаьзе-Коара № 1 йола цӀенге (V-XIII бӀаьшераш)&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url= https://pravitelstvori.ru/info/detail.php?ID=36076&amp;num=3|title= Объекты культурного наследия Республики Ингушетия федерального значения, включенные в ЕГРОКН|lang= ru|website= pravitelstvori.ru|publisher= Правительство Республики Ингушетия|date=7.10.2020|access-date=2025-07-23}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Кодзоев|2001|}}.
 
Уж юкъедолх ГӀалгӀайчен арара массехк моттигий, [[Наьсаре]]н, [[Ӏаьлий-Юрт]]а, [[Эккажакъонгий-Юрт]]а, [[СурхотӀе]]н, [[Яндаре]]н, ГӀазе-Коа, доазонех хьахулача шира гӀап-ковний а царна юкъ-юкъе нийслуча цӀенгений а йоккха а йолча, юкъара цаӀ а йолча шахьара́. Дерригаш ӀолаьрхӀача 30-ех гӀап-ков да цу шахьаре, дуккха цӀенгенаш а, уж вӀаший ювзаш духьале яра ораш а, аланой мурах дола дуккха кашамаш а. Укх моттиге хиннай йоах, цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, шира Магас — {{iw3|Алания|Аланойче|ru}} яхача юкъерча бӀаьшерий паччахьалкхен нанагӀала{{sfn|Кодзоев|2001|}}.
 
Из ювцаш йола шахьар духьале е атта долча айеннача мотте улл. Малхбузехьара а гӀинбухенгахьара а Ӏододаш да (цу замалахьа тоъал доккхий хинна) Шолж а [[Наьсар]] а, кхы а гӀинбухехьагӀа [[Шолжа аргӀа]] улл, малхбоалехьара шахьар лораю [[Эса чӀож]]о, зӀилбухехьара — Ӏаьржача лоамаша. Ӏаламца дола гӀайнаш чӀоагӀдаьд вӀаший гучахьа дадача ха деча моттигашцеи гӀап-ковнашцеи. ГӀап-ковнаша массехк го хьабу юккъерча даькъа гоннахьа, цига ''«Эрз-аьли»'' яхаш цӀи йолча мотте эггара доккхагӀа гӀап-ков доалл  ''«Хатой-Боарз»'' яхаш — из ширача Магаса керттера гӀишло хила мегаш да. Цу ерригача шахьар майда бӀаь совгӀа йиъсаьна километр йолаш я{{sfn|Кодзоев|2001|}}.
 
ХӀанзара ГӀаьзе-Коа духььашха хьоахаяьй XIX бӀаьшера хьалхарча даькъе [[Россе импери|Россе имперен]] [[Кавказера оартамче|Кавказе оттадаьча Ӏаьдала]] массехк каьхаташ тӀа, царех хьалхардар да Буро тӀарча коменданта даржа декхараш кхоачашдеш волчун 1834 шера ардара бетта 24-ча ден № 3487 йола рапорт{{sfn|Сборник документов и материалов|2020|с=322}}. Цхьадолча хоамех хӀанзара ГӀаьзе-Коа йиллараш [[Экажакъонгий-Юрт]]ара нах ба аьнна доагӀа&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Матенаькъан Илез|Матенаькъан Илез]]|заглавие= ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 02|число= 04|том= |номер= №15-16 (12460-561)|страницы= |doi= |issn= |ref= Матенаькъан Илез}}&lt;/ref&gt;.
 
1944 шера [[Депортация чеченцев и ингушей|гӀалгӀай СибарегӀа Ӏо а бига]] [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяьккхача хана, ГӀаьзе-Ковна цӀи хийца хиннай — ''Заречное'' аьнна цӀи а тилла&lt;ref&gt;[http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&amp;cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&amp;id=88&amp;name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&amp;id_array=~47~51~88&amp;read Указ Президиума Верховного Совета РСФСР о переименовании некоторых сельских советов и населённых пунктов Грозненской области] {{Wayback|url=http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&amp;cat2=%D0%AF.%20%D0%9F%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%95%D0%92.%20%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%A3%D0%A8%D0%98%3A%20%D0%94%D0%95%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF%2C%20%D0%92%D0%9E%D0%97%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%A9%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95%2C%20%D0%A0%D0%95%D0%90%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF.%201944-2004&amp;id=88&amp;name_array=~%D0%92%20%D0%9E%D0%91%D0%AA%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%98%D0%92%D0%95%20%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%98~%D0%94%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B7%D1%83%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0~%D0%AF.%20%D0%9F%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%95%D0%92.%20%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%A3%D0%A8%D0%98%3A%20%D0%94%D0%95%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF%2C%20%D0%92%D0%9E%D0%97%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%A9%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95%2C%20%D0%A0%D0%95%D0%90%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF.%201944-2004&amp;id_array=~47~51~88&amp;read |date=20220328102613 }} (см. документ № 100)&lt;/ref&gt;. Нохч-ГӀалгӀай АССР юхаметтаоттаяьчул тӀехьагӀа, 1958 шера моттига ший хьалха хинна цӀи юхаеннай — «ГӀаьзе-Коа» («Гази-Юрт»).
 
2018 а 2019 а шерашка ГӀаьзе-Коа {{iw3|Приоритетные национальные проекты|Эрсечен къаман проекташка|ru}} гӀолла хьалха хиннадоаца Товшхала ЦӀа а хьалдаьд&lt;ref&gt;{{cite web |author= Пресс-служба Главы РИ|url= https://ingushetia.ru/news/v_gazi_yurte_otkrylsya_dom_kultury_na_200_zriteley_/|title= В Гази-юрте открылся Дом культуры на 200 зрителей|lang= |website= |publisher= Глава Республики Ингушетия|date= 05.12.2018|access-date=2025-07-24}}&lt;/ref&gt;, 720 моттиг йола юкъерча дешара ишкол а хьайийлай&lt;ref&gt;{{cite web |author= Пресс-служба Главы РИ|url= https://ingushetia.ru/news/novaya_shkola_na_720_mest_otkroetsya_k_novomu_godu_v_s_p_gazi_yurt_v_ingushetii_/|title= Новая школа на 720 мест откроется к новому учебному году в с.п. Гази-Юрт в Ингушетии|lang= |website= |publisher= Глава Республики Ингушетия|date= 12.05.2019|access-date=2025-07-24}}&lt;/ref&gt;.
 
== Баха нах ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
 
{{ Население2 | npAction = график }}
 
; Къамаш
Ерригроссе 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar|title=ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия|accessdate=2015-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar|archivedate=2016-03-06|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал, саг 
  | Заголовок4 = Дакъа
|| [[гӀалгӀай]] | 1 626 | 98,55 % |
| кхыбараш | 24 | 1,45 %
}}
 
== Инфраструктура ==
Юрта болх беш я:
* Администраци;
* Товшхала ЦӀа, шийна чухьа юртара библиотека йолаш;
* ГӀаьзе-Коара юкъерча дешара ишкол;
* Фельдшерско-акушерий пункт.
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор=
 |заглавие      = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов
 |язык          = ru
 |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев
 |издание       = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия
 |место         = Ростов-на-Дону
 |издательство  = Южный издательский дом
 |год           = 2020
 |страниц       = 760
 |серия         = История Ингушетии: открытый архив
 |isbn          = 978-5-98864-060-8
 |тираж         = 1000
 |ref           = Сборник документов и материалов
}}
* {{статья
 |автор         = Кодзоев Н.Д.
 |заглавие      = Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас
 |ссылка        = http://www.liveinternet.ru/community/2411429/post80498386/
 |язык          = ru
 |издание       = Вестник Археологического центра имени Е. И. Крупнова
 |место         = Назрань
 |издательство  = Кеп
 |год           = 2001
 |выпуск        = 1
 |страницы      = 43—52
 |isbn          = 
 |ref           = Кодзоев
}}
* {{книга
 |автор          = 
 |заглавие       = Ономастикон Ингушетии
 |ответственный  = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]]  [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
 |место          = М.
 |издательство   = Центробланк
 |издание        = Справочно-энциклопедическое издание
 |год            = 2021
 |страниц        = 120
 |isbn           = 978-5-91303-022-1
 |тираж          = 500
 |ref            = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{статья
 | автор    = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]]
 | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш?
 | ссылка   = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf
 | язык     = inh
 | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 | тип      = газет
 | год      = 2017
 | месяц    = 02
 | число    = 09
 | том      = 
 | номер    = 17 (11753)
 | страницы = 3
 | doi      = 
 | issn     = 
 | ref      = Ӏарчакханаькъан
}}
 
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Назрановского района}}
{{Муниципальные образования Назрановского района}}
{{Шолжа тӀара пхьанаш}}
 
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара муниципальни кхолламаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]]</text>
      <sha1>dvue7esp7ap4ofgjzk7ttdc7lay4xku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74816</id>
      <parentid>74815</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21044" sha1="nu1alq4wmpjfhyopsm0b1q6cggzl9gm" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Юрт
 | ингушское название       = ГӀаьзе-Коа
 | русское название         = Гази-юрт
 | оригинальное название    =
 | изображение              = Gazi-Yurt.jpg
 | описание изображения     = ГӀаьзе-Коара сурт
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.260710
 | lon_deg                  = 44.840598
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | вид района               = Муниципальни шахьар
 | район                    = Назрановский район
 | район в таблице          = Назрановский район{{!}}Наьсарен
 | вид поселения            = Юрт
 | поселение                = Гази-Юрт
 | поселение в таблице      = Гази-Юрт{{!}}ГӀаьзе-Коа
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = Юртда
 | глава                    = МутаӀаланаькъан Султана Хьусен
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1944|ГӀаьзе-Коа|1958|Заречное}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 501
 | климат                   = гӀаьххьа
 | население                = {{ Население | Гази-Юрт | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Гази-Юрт | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = [[сунний]] [[бусулба ди|бусалба]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 386129
 | телефонный код           = 8732
 | цифровой идентификатор   = 26220812001
 | категория в Commons      = Gazi-Koa
 | сайт                     =
}}
'''ГӀа́ьзе-Коа'''{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|c=35}}, е '''ГӀаьзе-Ков'''{{sfn|Ӏарчакхнаькъан|2017|c=3}} ({{lang-ru|Гази-Юрт}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Наьсарен шахьар]]а [[юрт]] я. Алхха из цаӀ юкъе йолаш [[муниципальни кхоллам]] ба «''[[юрта хьисапе моттиг]] ГӀаьзе-Коа''» яхаш&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895201294 |title=Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» |access-date=2025-07-23|archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128233300/http://docs.cntd.ru/document/895201294 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
 
== Географи ==
ГӀаьзе-Коа улл [[Шолж]]а аьтта берда тӀа. [[Наьсаре]]нгахьара 1,5 км гӀинбухен-малхбоалехьа улл из, [[Магас]]агахьара — 9 км гӀинбухенгахьа.
 
Юхе яда нах баха моттигаш: гӀинбухехьа — [[Пхьилекъонгий-Юрт]], гӀинбухен-малхбоалехьа — [[Яндаре]], зӀилбухен-малхбузехьа — [[Экажакъонгий-Юрт]]и [[Наьсаре]]и, зӀилбухен-малхбоалехьа — [[СурхотӀе]]и [[Алхасте]]и, зӀилбухехьа — [[Буро-КӀале]], малхбоалехьа — [[ГӀажара-Юрт]].

=== Ӏалам ===
[[Бакинка]] тӀара ГӀаьзе-Ковна ӀотӀехьаваьлча хьуна петараш йолалу. Цхьа юкъ яьлча [[атагӀе|атагӀара]] лакхе хьалтӀабоалаш никъ ба. Циггача петараш ягӀача босен тӀа дӀатӀаваьнна бер чу Ӏочувийрзача хьагучабоал Ткъувкъонгий хьаст яхаш цӀи йола хьаст. ЦӀера овла бовзаш бац, амма, хетаргахьа, цхьа-ши бӀаь шу хьалха укха-за баьха хила мег Ткъув-къонгаш яхаш цӀи йола нах. Цу хана, Наьсаре юха баха Ӏоховшаш, лоамара Ӏобаьхкача гӀалгӀаша кагий юрташ Ӏойийкха хиннай дуккхача моттигашка. Царех цхьа юрт хинна хила мег укхаза а, уж Ткъув-къонгаш бахаш. ГӀалгӀай СибарегӀа бахийталехьа хӀанзара наькъаш хиннадац. Пхьилекъонгий-юртара Яндаре а Сурхо тӀа а, юртара юрта долхаш ворда наькъаш хиннад укхаза гӀолла. Цу хана ший гӀулакха цу новкъа водачо а, цу йисте дадача кхаш тӀа балха воаллачо а, хьунагӀа водачо а хий ийдеш хиннад хьастара. ХӀанз укхаза наггахьа Ӏулаца дажаш лела бежан, хьуна оалхазар, аькха мара юхедагӀац&lt;ref&gt; {{статья | автор = [[Горчханаькъан Бадрудин]] | заглавие = Ткъув-къонгий хьаст | издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] | год = 2006| номер = 2 | страницы = 13 |ссылка =https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FA8qhC9zwS4fW9d2Z2hE4%2FPxJvd40AyukffYuiUuK3PmbtoxnoPNWEFDdH6NJIN8Nq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&amp;name=Села1ад%202006г.%20№2.pdf&amp;nosw=1}} &lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
Археологе тохкамашка диллача ГӀаьзе-Коа улла лаьтта саг вахаш хиннав [[Бронзовый век|боарза замангара]] денз. Массехк тархьар-археологе сийленгаш да укхаза, товшхала тӀехьален объектий статус а йолаш: ГӀаьзе-Коара боарзаш (вай замал хьалха III-II эзаршераш), ГӀаьзе-Коара боарз (вай замал хьалха III-II эзаршераш), ГӀаьзе-Коара № 1 гӀапп-ков «ЙиӀий-Боарз» (VIII-XIII бӀаьшераш), ГӀаьзе-Коара № 2 йола гӀап-ков (V-XIII бӀаьшераш), ГӀаьзе-Коара № 1 йола цӀенге (V-XIII бӀаьшераш)&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url= https://pravitelstvori.ru/info/detail.php?ID=36076&amp;num=3|title= Объекты культурного наследия Республики Ингушетия федерального значения, включенные в ЕГРОКН|lang= ru|website= pravitelstvori.ru|publisher= Правительство Республики Ингушетия|date=7.10.2020|access-date=2025-07-23}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Кодзоев|2001|}}.
 
Уж юкъедолх ГӀалгӀайчен арара массехк моттигий, [[Наьсаре]]н, [[Ӏаьлий-Юрт]]а, [[Эккажакъонгий-Юрт]]а, [[СурхотӀе]]н, [[Яндаре]]н, ГӀазе-Коа, доазонех хьахулача шира гӀап-ковний а царна юкъ-юкъе нийслуча цӀенгений а йоккха а йолча, юкъара цаӀ а йолча шахьара́. Дерригаш ӀолаьрхӀача 30-ех гӀап-ков да цу шахьаре, дуккха цӀенгенаш а, уж вӀаший ювзаш духьале яра ораш а, аланой мурах дола дуккха кашамаш а. Укх моттиге хиннай йоах, цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, шира Магас — {{iw3|Алания|Аланойче|ru}} яхача юкъерча бӀаьшерий паччахьалкхен нанагӀала{{sfn|Кодзоев|2001|}}.
 
Из ювцаш йола шахьар духьале е атта долча айеннача мотте улл. Малхбузехьара а гӀинбухенгахьара а Ӏододаш да (цу замалахьа тоъал доккхий хинна) Шолж а [[Наьсар]] а, кхы а гӀинбухехьагӀа [[Шолжа аргӀа]] улл, малхбоалехьара шахьар лораю [[Эса чӀож]]о, зӀилбухехьара — Ӏаьржача лоамаша. Ӏаламца дола гӀайнаш чӀоагӀдаьд вӀаший гучахьа дадача ха деча моттигашцеи гӀап-ковнашцеи. ГӀап-ковнаша массехк го хьабу юккъерча даькъа гоннахьа, цига ''«Эрз-аьли»'' яхаш цӀи йолча мотте эггара доккхагӀа гӀап-ков доалл  ''«Хатой-Боарз»'' яхаш — из ширача Магаса керттера гӀишло хила мегаш да. Цу ерригача шахьар майда бӀаь совгӀа йиъсаьна километр йолаш я{{sfn|Кодзоев|2001|}}.
 
ХӀанзара ГӀаьзе-Коа духььашха хьоахаяьй XIX бӀаьшера хьалхарча даькъе [[Россе импери|Россе имперен]] [[Кавказера оартамче|Кавказе оттадаьча Ӏаьдала]] массехк каьхаташ тӀа, царех хьалхардар да Буро тӀарча коменданта даржа декхараш кхоачашдеш волчун 1834 шера ардара бетта 24-ча ден № 3487 йола рапорт{{sfn|Сборник документов и материалов|2020|с=322}}. Цхьадолча хоамех хӀанзара ГӀаьзе-Коа йиллараш [[Экажакъонгий-Юрт]]ара нах ба аьнна доагӀа&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Матенаькъан Илез|Матенаькъан Илез]]|заглавие= ГӀалгӀай Мехка юкъара юрт|ссылка= https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-15-12460-16-12461-04-02-2021.pdf|язык= inh|издание= [[Сердало (газет)|Сердало]]|тип= газет|год= 2021|месяц= 02|число= 04|том= |номер= №15-16 (12460-561)|страницы= |doi= |issn= |ref= Матенаькъан Илез}}&lt;/ref&gt;.
 
1944 шера [[Депортация чеченцев и ингушей|гӀалгӀай СибарегӀа Ӏо а бига]] [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] дӀаяьккхача хана, ГӀаьзе-Ковна цӀи хийца хиннай — ''Заречное'' аьнна цӀи а тилла&lt;ref&gt;[http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&amp;cat2=Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&amp;id=88&amp;name_array=~В%20ОБЪЕКТИВЕ%20ИСТОРИИ~Дзурдзукские%20ворота~Я.%20ПАТИЕВ.%20ИНГУШИ:%20ДЕПОРТАЦИЯ,%20ВОЗВРАЩЕНИЕ,%20РЕАБИЛИТАЦИЯ.%201944-2004&amp;id_array=~47~51~88&amp;read Указ Президиума Верховного Совета РСФСР о переименовании некоторых сельских советов и населённых пунктов Грозненской области] {{Wayback|url=http://www.ingusheti.ge/?cat=ingusheti&amp;cat2=%D0%AF.%20%D0%9F%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%95%D0%92.%20%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%A3%D0%A8%D0%98%3A%20%D0%94%D0%95%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF%2C%20%D0%92%D0%9E%D0%97%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%A9%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95%2C%20%D0%A0%D0%95%D0%90%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF.%201944-2004&amp;id=88&amp;name_array=~%D0%92%20%D0%9E%D0%91%D0%AA%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%98%D0%92%D0%95%20%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%98~%D0%94%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B7%D1%83%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0~%D0%AF.%20%D0%9F%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%95%D0%92.%20%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%A3%D0%A8%D0%98%3A%20%D0%94%D0%95%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF%2C%20%D0%92%D0%9E%D0%97%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%A9%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95%2C%20%D0%A0%D0%95%D0%90%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF.%201944-2004&amp;id_array=~47~51~88&amp;read |date=20220328102613 }} (см. документ № 100)&lt;/ref&gt;. Нохч-ГӀалгӀай АССР юхаметтаоттаяьчул тӀехьагӀа, 1958 шера моттига ший хьалха хинна цӀи юхаеннай — «ГӀаьзе-Коа» («Гази-Юрт»).
 
2018 а 2019 а шерашка ГӀаьзе-Коа {{iw3|Приоритетные национальные проекты|Эрсечен къаман проекташка|ru}} гӀолла хьалха хиннадоаца Товшхала ЦӀа а хьалдаьд&lt;ref&gt;{{cite web |author= Пресс-служба Главы РИ|url= https://ingushetia.ru/news/v_gazi_yurte_otkrylsya_dom_kultury_na_200_zriteley_/|title= В Гази-юрте открылся Дом культуры на 200 зрителей|lang= |website= |publisher= Глава Республики Ингушетия|date= 05.12.2018|access-date=2025-07-24}}&lt;/ref&gt;, 720 моттиг йола юкъерча дешара ишкол а хьайийлай&lt;ref&gt;{{cite web |author= Пресс-служба Главы РИ|url= https://ingushetia.ru/news/novaya_shkola_na_720_mest_otkroetsya_k_novomu_godu_v_s_p_gazi_yurt_v_ingushetii_/|title= Новая школа на 720 мест откроется к новому учебному году в с.п. Гази-Юрт в Ингушетии|lang= |website= |publisher= Глава Республики Ингушетия|date= 12.05.2019|access-date=2025-07-24}}&lt;/ref&gt;.
 
== Баха нах ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
 
{{ Население2 | npAction = график }}
 
; Къамаш
Ерригроссе 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar|title=ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия|accessdate=2015-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar|archivedate=2016-03-06|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Къам
  | Заголовок3 = Дукхал, саг 
  | Заголовок4 = Дакъа
|| [[гӀалгӀай]] | 1 626 | 98,55 % |
| кхыбараш | 24 | 1,45 %
}}
 
== Инфраструктура ==
Юрта болх беш я:
* Администраци;
* Товшхала ЦӀа, шийна чухьа юртара библиотека йолаш;
* ГӀаьзе-Коара юкъерча дешара ишкол;
* Фельдшерско-акушерий пункт.
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор=
 |заглавие      = Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов
 |язык          = ru
 |ответственный = Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев
 |издание       = 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия
 |место         = Ростов-на-Дону
 |издательство  = Южный издательский дом
 |год           = 2020
 |страниц       = 760
 |серия         = История Ингушетии: открытый архив
 |isbn          = 978-5-98864-060-8
 |тираж         = 1000
 |ref           = Сборник документов и материалов
}}
* {{статья
 |автор         = Кодзоев Н.Д.
 |заглавие      = Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас
 |ссылка        = http://www.liveinternet.ru/community/2411429/post80498386/
 |язык          = ru
 |издание       = Вестник Археологического центра имени Е. И. Крупнова
 |место         = Назрань
 |издательство  = Кеп
 |год           = 2001
 |выпуск        = 1
 |страницы      = 43—52
 |isbn          = 
 |ref           = Кодзоев
}}
* {{книга
 |автор          = 
 |заглавие       = Ономастикон Ингушетии
 |ответственный  = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]]  [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
 |место          = М.
 |издательство   = Центробланк
 |издание        = Справочно-энциклопедическое издание
 |год            = 2021
 |страниц        = 120
 |isbn           = 978-5-91303-022-1
 |тираж          = 500
 |ref            = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{статья
 | автор    = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]]
 | заглавие = Мишта язъю вай юртий цӀераш?
 | ссылка   = https://serdalo.ru/storage//sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-17-11753-09-02-2017.pdf
 | язык     = inh
 | издание  = [[Сердало (газет)|Сердало]]
 | тип      = газет
 | год      = 2017
 | месяц    = 02
 | число    = 09
 | том      = 
 | номер    = 17 (11753)
 | страницы = 3
 | doi      = 
 | issn     = 
 | ref      = Ӏарчакханаькъан
}}
 
== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Назрановского района}}
{{Муниципальные образования Назрановского района}}
{{Шолжа тӀара пхьанаш}}
 
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:Наьсарен шахьара муниципальни кхолламаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]]</text>
      <sha1>nu1alq4wmpjfhyopsm0b1q6cggzl9gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АргӀа (дукъ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7605</id>
    <revision>
      <id>74821</id>
      <parentid>57712</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3733" sha1="hodezcs337zor5ordcb2igvhojnmy08" xml:space="preserve">{{Хребет
  | Название                = АргӀа&lt;br&gt;Шолжа аргӀа
  | Национальное название   =  
  | Изображение             = Вид на Заманкул.png
  | Подпись                 = Шолжа аргӀа, [[ХӀирийче|хӀирий]] [[Заманкул (село)|Берд-Юртара]] даьккха сурт
  | Координаты              = 43/22/25/N/44/23/16/E
  | CoordScale              =  
  | Расположение            = {{кхм|Кавказахьалхе}}
  | Страна                  = Россия
  | Горная система          = Кавказ
 | Период образования      = 
 | Площадь                 = 
 | Длина                   = 140
 | Ширина                  = 
 | Высочайшая вершина      = Заманкул (гора) 
 | Высота                  = 926
 | Позиционная карта       = Россия Северо-Кавказский ФО
 | Позиционная карта 1     = 
 | Категория на Викискладе = 
}}
'''АргӀа''' ''(да)'', '''Шолжа́ АргӀа''' ''(да)'' ({{lang-ru|Сунженский хребет}}, {{lang-ce|РегӀа, Соьлжан-РегӀа}}, {{Lang-kbd|Сынджытх}}, {{lang-os|Арыхъхъы рæгътæ}}) — [[Кавказа сехье|Кавказа сехьара]] [[лоам]]ан [[дукъ]]. 

== Географи ==
Йиъ республика доазона тӀа улл из: [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк]], [[ХӀирийче]], [[ГӀалгӀайче]], [[Нохчийче]]. Шолжа аргӀа хьакъоастадаь да зӀилбухехьа [[Шолжа]]ца, зӀилбухе-малхбузехьа [[Тийрк]]аца, малхбузехьа {{кхм|Урух (река)|Урухаца}}. ГӀинбухехьа [[Тийрка аргӀа]]нца гӀай оттадеш йола [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Ӏаьлаха-Чуртен атагӀа]] улл.

Шолжа аргӀий эггара лакхагӀа бухь — {{кхм|Заманкул (гора)|Заманкул}} лоам ба (926 м). {{комм 2|Наклонный|Гарахьа йолча}} [[шаьра аре|шаьрача аренца]] йистача, довкъа лакхал 600 метрага кхоач, малхбузехьара малхбоалехьа лохалуш-лохалуш юххера [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀа́лий]] тӀа ӀотӀакхоачача хана лохига гувнаш мара дисац довкъах. [[Тийрк]] [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀара ӀодоагӀача хана Шолжа довкъá юкъе чакхдоал из {{кхм|Эльхотово|ЙоалхотӀе}} йолча — цу моттигах а {{кхм|Эльхотовские ворота|АргӀий НаӀараш}} ({{lang-ru|теснина аргов}}) оал.

== {{комм 2|Флора|Буне}} ==
Лоамий [[босе]]наш дукхагӀа аренашка дагӀача [[баьцовгӀа]]ех йиза я, лакхахьарча малхбузехьарча даькъе — листача хьун аренаш йисай.
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
 
== ТӀатовжамаш ==
* {{Из БСЭ|заглавие=Сунженский хребет}}
{{ГӀалгӀайчен лоамаши довкъаши}}
 
[[ОагӀат:Кавказа лоаман довкъаш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен лоаман бовхьаш]]</text>
      <sha1>hodezcs337zor5ordcb2igvhojnmy08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куркъанаькъан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12232</id>
    <revision>
      <id>74799</id>
      <parentid>65936</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="968" sha1="ligf772ritjvh5ehnv4q2a6kui9mt33" xml:space="preserve">{{массехк маӀан хилар}}
'''Куркъанаькъан''' ({{lang-ru|Куркиевы}}) — хӀанзара [[гӀалгӀай тайпанцӀи]]. Хьахиннай [[Куркъа]] яхача [[ГӀалгӀай цӀи|гӀалгӀай цӀерах]]. Шин тайпан ба:
* [[Гелатхой]] [[Куркъанаькъан (гелатхой)|куркъаьнаькъан]] [[Хученаькъан]]на Къуркъийх болабеннаб цхьа бӀаьи ах бӀаьи шу хьалха, цар массехк цӀа да [[ТӀой-Юрт]]а.
* [[Йовлой]] [[Куркъанаькъан (йовлой)|куркъанаькъан]] Йовлой Куркъийх болабеннаб.

== Хьажа иштта ==
* '''[[Куркъанаькъан (нах)|ЦӀихеза Къуркъанаькъан нах]]'''

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

[[ОагӀат:Куркъанаькъан|*]]</text>
      <sha1>ligf772ritjvh5ehnv4q2a6kui9mt33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къуркъанаькъан (Гелатхой)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12470</id>
    <redirect title="Гелатхой" />
    <revision>
      <id>74800</id>
      <parentid>65949</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>ДӀасалостам хийцаб [[Куркъанаькъан]] ☒ → [[Гелатхой]] ☑</comment>
      <origin>74800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="jynd3x52wcadz79209s2wjac2zezkye" xml:space="preserve">#ластар [[Гелатхой]]</text>
      <sha1>jynd3x52wcadz79209s2wjac2zezkye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дударанаькъан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15511</id>
    <revision>
      <id>74810</id>
      <parentid>74662</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7225" sha1="ieedn3t2xcrs4fjkiirf0w9gyxdvr2b" xml:space="preserve">{{Тайп
 |Тайповый таксон              = Тайпан никъ/Тайпа
 |Название                     = Дударанаькъан, Дударатæ
 |Самоназвание                 = {{lang-ru|Дударовы}}
 |Иллюстрирование              = 
 |Подпись к иллюстрации        = 
 |Раса                         = [[Европеоидная раса|Европеоидий]] 
 |Тип расы                     = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]] 
 |Группа народов               = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]&lt;br&gt;[[хӀирий]] 
 |Язык                         = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]/[[хӀирий мотт|хӀирий]]
 |Тайпа                        = [[Мохлой]]/Шоай къаьста
 |Письменность                 =  
 |Религия                      = [[Ислам]]
 |Первые упоминания            = 
 |Включают                     = 
 |Предки                       = [[ГӀалгӀай]]
 |Родственны                   = [[куштанаькъан]] (вошал), Слоноваш (Слонатæ)
|Современное расселение       = * {{RUS}}:&lt;br&gt;[[ГӀалгӀайче]]: [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара юрташ]] ([[ТӀой-Юрт]], [[Долакха-Юрт]], [[Наьсаре]]); &lt;br&gt;[[ХӀирийче]]: [[Товсолта-Юрт]], [[Инала-Юрт]].
* {{Турция}}
 |Историческое расселение      = ГӀалгӀай лоамара кхаьлаш: [[Духьаргишт]], [[Хьарп]], [[Балта (Северная Осетия)|Балте]], [[МагӀара Ларс]], [[ЭгӀара Ларс]], [[Редант]], [[Чими]] ([[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀож]])
}}

'''Дуда́ранаькъан''' ({{lang-ru|Дударовы}}) — [[Мохлой]] тайпанна юкъедоагӀаш дола [[ваьр]], [[гӀалгӀай]] а [[хӀирий]] шин къаманна юкъе гӀолла бекъабенна ба. ХӀирашта юкъе [[Алдары|оалдараш]] ба ([[1847 год|1847]]-гӀа шу).

== Дудар ==
[[Фаьппий|Фаьппеша]] дийцача оаламех, Дударо [[Духьаргишт]]еи [[Хьарп]]е кхыча кхаьлашкеи гӀалаш яьй. 
Дудар [[Кий (Нохчийче)|Киера]] хиннав. Денал долаш, доал дезаш хиннав из, цудухьа даим гӀалгӀашца довнаш долаш хиннав. Кхы гӀалгӀашца воаха ца луш, ше лелаеш хинна ординг а ийца цхьан меттера кхычахьа а водаш лелаш хиннав из. Юххера а [[Эса чӀож]]ера ара а ваьнна [[Мецхалой шахьар|мецхалой (фаьппий) шахьаре]] дӀачӀоагӀвеннав из [[Хьарп]]енна гаьна доацаш. Цига лоам тӀа шийна чӀоага гӀап-гӀала а яь гонахьара юрташ карайигай цо шийна йоал теларгйолаш: шийна ӀотӀех мел йоаллача дахчаца йизача ворда тӀара цхьа хи хьаэцаш хиннаб цо. Массехк воӀ хиннав цун. Цхьа зӀамсаг вена хиннав [[гӀалгӀай шахьар]]ера [[Хьарп]]е ший наьна-воша (е даь-воша) волча хьоашалгӀа ве́на. Гаргара нах улув ца хиларах из лаьца а лаьца есаралла вига хиннав Дудара зӀамсаг гӀабаш а теха. Ший гӀулакха Хьарпера ена кхалсаг хиннай Дудар волча Дудар цӀагӀа а воацаш. КӀала есаралла вагӀача зӀамсагах а кхийтта, зӀамсаг йистхиннав кхалсагага: «Со лоалла вохка дӀавугаш а ва, атагӀа гӀолла тхо долча хана а́з Ӏаьржача хьаргӀо мо цӀогӀ тохаргда, аьнна, хоам белахь [[хьарпхой|хьарпхошка]]» — аьнна. Есара гаргара нах чукхаьчача дӀадийцад кхалсаго шийга аьннар. Дудара къонгашта тӀа а кхийтта уж боабаьб цар, тӀаккха шоай есар хьамукъаваьккхав. Къонгий кортош а яьха, йоккха топпара гӀаьле озаш лаьттача Дударга «Дуда́р, хьажал, ер я хьона гаьзарий кортош» а аьнна, Ӏочухецай цар уж шоай да волча. Царех цаӀ хила а ежа хиво Ӏойихьа хиннай. «Сай къонгий цӀийца ийна хий аз меларгдац» а аьнна, лоалахарча [[Духьаргишт]]а ва́ха хайнав из цига гӀала а йотташ. Цхьа ха яьннача гӀолла [[МагӀара Ларс|Ларсе]] а ваха, йоккха [[фос]] яхьаш юхавенав из. Духьаргишта баьхача [[куштанаькъан]]на совгӀата [[етт|бугӀа]] йоалаяьй цо, цӀоганна даьрецеи дошоцеи детта вир а дӀадийхка. Ишта вошал тессад цо царца. ТӀаккха куштанаькъан гӀонца Хьарпенна тӀа а кхийтта беррига маӀа нах есаралла бигаб цо. Цул тӀехьагӀа гӀалгӀаша чӀир лехар кхераш [[Тийрк]]ал дехьа [[ХӀирийче|хӀирашкахьа]] ва́ха хайнав из{{sfn|Албогачиева|1998}}.

== Ара ховшар ==
1810-ча шера Дударанаькъан Инал яхача къонахчо [[Инала-Юрт]] йиллай.

== ЦӀихеза нах ==
# [[Дударанаькъан Ӏабдул-Мажит]] — бусалба дийша саг, теолог, тархьара Ӏилмай кандидат. ГӀалгӀай Мехка Ӏилман балхах дукха дика хӀамаш карагӀдийна ва.
# [[Дударанаькъан Баьтала Урусхан]] (1939—2021) — йоазонхо, оазархо.

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}


[[ОагӀат:Дударнаькъан]]
== Литература ==
* {{книга
| автор        = Албогачиева М. С.-Г. (составитель)
| заглавие     = Многоликая Ингушетия
| ссылка       = http://www.groznycity.ru/museum/history/albogachieva/document4261_9.shtml
| место        = Санкт-Петербург
| издательство = Айю
| год          = 1998
| страниц      = 304
| ref          = Албогачиева
}}

[[ОагӀат:Дударнаькъан]]</text>
      <sha1>ieedn3t2xcrs4fjkiirf0w9gyxdvr2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хьамишк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16841</id>
    <redirect title="Хьамишке" />
    <revision>
      <id>74788</id>
      <parentid>69647</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T22:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>[[Хьамишке]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам</comment>
      <origin>74788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="qvjkvk4in663b5ol62rp6m3lim7u1n4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Хьамишке]]</text>
      <sha1>qvjkvk4in663b5ol62rp6m3lim7u1n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарма аре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18570</id>
    <revision>
      <id>74812</id>
      <parentid>74030</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8309" sha1="t0vvr504wtadqpeesdppje95mj7q6d7" xml:space="preserve">[[File:Гарма ареи ГӀалме атагӀеи ТӀой-Юртара.webm|Гарма ареи ГӀалме атагӀеи ТӀой-Юртара]]
'''Гарма аре''' {{дехьавалар|цӀи}} — [[Тийрк]]еи [[ГӀалми|ГӀалмеи]] шинхиюкъ{{дехьавалар|географи}}. Гарма аре [[гӀалгӀай тархьар]]е чӀоагӀа лоадам болаш да́къа дӀалоацаш хиннай ширача замалахь денз: [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха]]наши, иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а, цу ара гӀалгӀа́ща яхкар бахьан долаш{{дехьавалар|тархьар}}
 
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] арен цӀи тайп-тайпара язъеш нийслу — ''Гарма аре'' яздарал совгӀа{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016}} иштта язду: ''Гарм-аре''{{ref+|Кодзоев Н. Д. История ингушского народа. Магас. 2002, с. 124 {{sfn|Дударов|2011|с=148, 206}}}}, ''Гарман-аре''{{sfn|Дударов|2011|с=148}}, ''Гарма-Аре''{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. 
 
ЦӀи йоагӀаш я йоах «гарма» яхача [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай дешах]] – никъ хьеха бӀоагӀа ({{lang-ru|столб-ориентир}} яхаш маӀан долча{{ref+|Сулейманов А.С. «Топонимия Чечено-Ингушетии», Грозный, 1976, ч. 2, с. 69{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}). [[Ислам ГӀалгӀайче|Им дилалехь]] гӀалгӀаша Гарма-ха яха цӀи а лелаяьй «Гарма арен хаьхо» яха маӀан долаш йолаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. 
 
[[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] аре «Гарамоновское поле» аьнна хьоахаяь йолаш я XIX-ча бӀаьшера{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}.
 
== Географи ==
Гарма аре улл [[ГӀалми|ГӀалмени]], [[Тийрк|Тийрка́]] юкъе{{sfn|Дударов|2011|с=148}}{{sfn|Гандаур-Эги|2020}}, йоккха шаьра аре йола атагӀе я из [[Буро]]х [[гӀинбухе]]хьа улла. Гарма аре ул Наьсара аренах малхбузехьа, Чура лаьтта оалача моттига да́къа а долаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
== Тархьар ==
Ширача замалахьа денз, лоадам болаш хиннай Гарма аре гӀалгӀай вахаре, [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха (лорадар)|ханаши]], иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а Гарма а́ра гӀалгӀа́ша яхкар бахьан долаш{{sfn|Дударов|2011|с=148}}. Гарма аре {{iw3|кобанская эпоха|къобана заман}} чухьа тӀехьа нах бахаш хиннай. ГӀалгӀай хьабаьнна моттиг, гӀалгӀай вахар дуаш хинна лаьтта лоархӀ ер. Гарма аренца дувзаденна дукха шира оаламаш да гӀалгӀай. Дукха боарзаш доахк укх метте гӀалгӀай наьрт-орхустхоех болча багахбуцаме бувцаш болча турпалий тӀехьа, цу багахбувцамера дукха оаламаш а укх лаьттанца дувзаденна да{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
Моалойи АстагӀча Темареи укх лаьтташа бохам лоаттабаьчул тӀехьагӀа, XV-ча бӀаьшера гӀалгӀай низагӀа юхабаьхкаб укхаза, цхьабакъда XVI-гӀа бӀаьшерен шоллагӀча даькъера денз гӀаьбартий ӀотӀабаьхкаб укх лаьтташка, Эрсий паччахьаца уж бартагӀа бахарах низ болашагӀа хиннаб уж, цудухьа цхьабола гӀалгӀай [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] чутоӀабаьб цар, вожаш «эзди» а оалаш хьал а долаш царца цхьана ба́ха хайша́б. Оаламаша дувцачох, дуккха гӀалгӀай тайпаш лоам Ӏоховшалехьа Гарма ареи ЙоалхотӀена йистеи да́хаш хиннад{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
Гарма аре хьоахаеш я Наьрт-Наьсар, Наьрт-Орхустхо, Лоаман-Ха яхача турпалех болча оалам чу цар из лораяьй яхаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Иштта XIX-ча бӀаьшера Д. Шанаевс «Истара тӀа» (Бычачья лопатка) яхача оалама тӀа хьоахаеш я из аре, доашхамашка [[Ах-Боарзе]]ра ''Ачхоевски'' чӀоагӀаленга кхаччалца дола лаьтта да из аьнна а яздаьд{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}.
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
  | автор               = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев
  | часть               = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке
  | тираж               = 1000
  | ref                 = Дударов
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = Тетраграф
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{публикация|статья
 | автор         = Гандаур-Эги М. Х
 | часть         = Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек
 | часть ссылка  = https://ghalghay.com/2020/12/09/gandaur/
 | заглавие      = Вестник Археологического центра
 | ссылка        = 
 | вид           = 
 | ответственный = 
 | издание       = Вестник Археологического центра
 | издательство  = [[Кеп (издательство)|Кеп]]
 | тип           = 
 | год           = 2012
 | выпуск        = 4
 | страниц       = 197
 | страницы      = 57—123
 | язык          = ru
 | ref           = Гандаур-Эги
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]]
[[ОагӀат:ХӀирийчен географи]]</text>
      <sha1>t0vvr504wtadqpeesdppje95mj7q6d7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74813</id>
      <parentid>74812</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8337" sha1="a2ctxrsj2mp3z7m797rxutq1o3e0mqn" xml:space="preserve">[[File:Гарма ареи ГӀалме атагӀеи ТӀой-Юртара.webm|мини|справа|400px|Гарма ареи ГӀалме атагӀеи ТӀой-Юртара]]
'''Гарма аре''' {{дехьавалар|цӀи}} — [[Тийрк]]еи [[ГӀалми|ГӀалмеи]] шинхиюкъ{{дехьавалар|географи}}. Гарма аре [[гӀалгӀай тархьар]]е чӀоагӀа лоадам болаш да́къа дӀалоацаш хиннай ширача замалахь денз: [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха]]наши, иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а, цу ара гӀалгӀа́ща яхкар бахьан долаш{{дехьавалар|тархьар}}
 
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] арен цӀи тайп-тайпара язъеш нийслу — ''Гарма аре'' яздарал совгӀа{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016}} иштта язду: ''Гарм-аре''{{ref+|Кодзоев Н. Д. История ингушского народа. Магас. 2002, с. 124 {{sfn|Дударов|2011|с=148, 206}}}}, ''Гарман-аре''{{sfn|Дударов|2011|с=148}}, ''Гарма-Аре''{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. 
 
ЦӀи йоагӀаш я йоах «гарма» яхача [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай дешах]] – никъ хьеха бӀоагӀа ({{lang-ru|столб-ориентир}} яхаш маӀан долча{{ref+|Сулейманов А.С. «Топонимия Чечено-Ингушетии», Грозный, 1976, ч. 2, с. 69{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}). [[Ислам ГӀалгӀайче|Им дилалехь]] гӀалгӀаша Гарма-ха яха цӀи а лелаяьй «Гарма арен хаьхо» яха маӀан долаш йолаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. 
 
[[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] аре «Гарамоновское поле» аьнна хьоахаяь йолаш я XIX-ча бӀаьшера{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}.
 
== Географи ==
Гарма аре улл [[ГӀалми|ГӀалмени]], [[Тийрк|Тийрка́]] юкъе{{sfn|Дударов|2011|с=148}}{{sfn|Гандаур-Эги|2020}}, йоккха шаьра аре йола атагӀе я из [[Буро]]х [[гӀинбухе]]хьа улла. Гарма аре ул Наьсара аренах малхбузехьа, Чура лаьтта оалача моттига да́къа а долаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
== Тархьар ==
Ширача замалахьа денз, лоадам болаш хиннай Гарма аре гӀалгӀай вахаре, [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха (лорадар)|ханаши]], иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а Гарма а́ра гӀалгӀа́ша яхкар бахьан долаш{{sfn|Дударов|2011|с=148}}. Гарма аре {{iw3|кобанская эпоха|къобана заман}} чухьа тӀехьа нах бахаш хиннай. ГӀалгӀай хьабаьнна моттиг, гӀалгӀай вахар дуаш хинна лаьтта лоархӀ ер. Гарма аренца дувзаденна дукха шира оаламаш да гӀалгӀай. Дукха боарзаш доахк укх метте гӀалгӀай наьрт-орхустхоех болча багахбуцаме бувцаш болча турпалий тӀехьа, цу багахбувцамера дукха оаламаш а укх лаьттанца дувзаденна да{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
Моалойи АстагӀча Темареи укх лаьтташа бохам лоаттабаьчул тӀехьагӀа, XV-ча бӀаьшера гӀалгӀай низагӀа юхабаьхкаб укхаза, цхьабакъда XVI-гӀа бӀаьшерен шоллагӀча даькъера денз гӀаьбартий ӀотӀабаьхкаб укх лаьтташка, Эрсий паччахьаца уж бартагӀа бахарах низ болашагӀа хиннаб уж, цудухьа цхьабола гӀалгӀай [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] чутоӀабаьб цар, вожаш «эзди» а оалаш хьал а долаш царца цхьана ба́ха хайша́б. Оаламаша дувцачох, дуккха гӀалгӀай тайпаш лоам Ӏоховшалехьа Гарма ареи ЙоалхотӀена йистеи да́хаш хиннад{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
Гарма аре хьоахаеш я Наьрт-Наьсар, Наьрт-Орхустхо, Лоаман-Ха яхача турпалех болча оалам чу цар из лораяьй яхаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Иштта XIX-ча бӀаьшера Д. Шанаевс «Истара тӀа» (Бычачья лопатка) яхача оалама тӀа хьоахаеш я из аре, доашхамашка [[Ах-Боарзе]]ра ''Ачхоевски'' чӀоагӀаленга кхаччалца дола лаьтта да из аьнна а яздаьд{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}.
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
  | автор               = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев
  | часть               = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке
  | тираж               = 1000
  | ref                 = Дударов
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = Тетраграф
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{публикация|статья
 | автор         = Гандаур-Эги М. Х
 | часть         = Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек
 | часть ссылка  = https://ghalghay.com/2020/12/09/gandaur/
 | заглавие      = Вестник Археологического центра
 | ссылка        = 
 | вид           = 
 | ответственный = 
 | издание       = Вестник Археологического центра
 | издательство  = [[Кеп (издательство)|Кеп]]
 | тип           = 
 | год           = 2012
 | выпуск        = 4
 | страниц       = 197
 | страницы      = 57—123
 | язык          = ru
 | ref           = Гандаур-Эги
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]]
[[ОагӀат:ХӀирийчен географи]]</text>
      <sha1>a2ctxrsj2mp3z7m797rxutq1o3e0mqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74814</id>
      <parentid>74813</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8358" sha1="l1d6xcrw391nxy731d5q0kq2como1r3" xml:space="preserve">[[File:Гарма ареи ГӀалме атагӀеи ТӀой-Юртара.webm|мини|справа|400px|Гарма ареи [[ГӀалми|ГӀалме]] атагӀеи [[ТӀой-Юрт]]ара]]
'''Гарма аре''' {{дехьавалар|цӀи}} — [[Тийрк]]еи [[ГӀалми|ГӀалмеи]] шинхиюкъ{{дехьавалар|географи}}. Гарма аре [[гӀалгӀай тархьар]]е чӀоагӀа лоадам болаш да́къа дӀалоацаш хиннай ширача замалахь денз: [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха]]наши, иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а, цу ара гӀалгӀа́ща яхкар бахьан долаш{{дехьавалар|тархьар}}
 
== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] арен цӀи тайп-тайпара язъеш нийслу — ''Гарма аре'' яздарал совгӀа{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016}} иштта язду: ''Гарм-аре''{{ref+|Кодзоев Н. Д. История ингушского народа. Магас. 2002, с. 124 {{sfn|Дударов|2011|с=148, 206}}}}, ''Гарман-аре''{{sfn|Дударов|2011|с=148}}, ''Гарма-Аре''{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. 
 
ЦӀи йоагӀаш я йоах «гарма» яхача [[гӀалгӀай мотт|гӀалгӀай дешах]] – никъ хьеха бӀоагӀа ({{lang-ru|столб-ориентир}} яхаш маӀан долча{{ref+|Сулейманов А.С. «Топонимия Чечено-Ингушетии», Грозный, 1976, ч. 2, с. 69{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}). [[Ислам ГӀалгӀайче|Им дилалехь]] гӀалгӀаша Гарма-ха яха цӀи а лелаяьй «Гарма арен хаьхо» яха маӀан долаш йолаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. 
 
[[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] аре «Гарамоновское поле» аьнна хьоахаяь йолаш я XIX-ча бӀаьшера{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}.
 
== Географи ==
Гарма аре улл [[ГӀалми|ГӀалмени]], [[Тийрк|Тийрка́]] юкъе{{sfn|Дударов|2011|с=148}}{{sfn|Гандаур-Эги|2020}}, йоккха шаьра аре йола атагӀе я из [[Буро]]х [[гӀинбухе]]хьа улла. Гарма аре ул Наьсара аренах малхбузехьа, Чура лаьтта оалача моттига да́къа а долаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
== Тархьар ==
Ширача замалахьа денз, лоадам болаш хиннай Гарма аре гӀалгӀай вахаре, [[ГӀалгӀай никъ]] лорабеш хинна дукха [[зоврков]]наши [[ха (лорадар)|ханаши]], иштта царна юхе хьахинна цхьаццайола юрташ а Гарма а́ра гӀалгӀа́ша яхкар бахьан долаш{{sfn|Дударов|2011|с=148}}. Гарма аре {{iw3|кобанская эпоха|къобана заман}} чухьа тӀехьа нах бахаш хиннай. ГӀалгӀай хьабаьнна моттиг, гӀалгӀай вахар дуаш хинна лаьтта лоархӀ ер. Гарма аренца дувзаденна дукха шира оаламаш да гӀалгӀай. Дукха боарзаш доахк укх метте гӀалгӀай наьрт-орхустхоех болча багахбуцаме бувцаш болча турпалий тӀехьа, цу багахбувцамера дукха оаламаш а укх лаьттанца дувзаденна да{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
Моалойи АстагӀча Темареи укх лаьтташа бохам лоаттабаьчул тӀехьагӀа, XV-ча бӀаьшера гӀалгӀай низагӀа юхабаьхкаб укхаза, цхьабакъда XVI-гӀа бӀаьшерен шоллагӀча даькъера денз гӀаьбартий ӀотӀабаьхкаб укх лаьтташка, Эрсий паччахьаца уж бартагӀа бахарах низ болашагӀа хиннаб уж, цудухьа цхьабола гӀалгӀай [[гӀалгӀай лоаме|лоам]] чутоӀабаьб цар, вожаш «эзди» а оалаш хьал а долаш царца цхьана ба́ха хайша́б. Оаламаша дувцачох, дуккха гӀалгӀай тайпаш лоам Ӏоховшалехьа Гарма ареи ЙоалхотӀена йистеи да́хаш хиннад{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}.
 
Гарма аре хьоахаеш я Наьрт-Наьсар, Наьрт-Орхустхо, Лоаман-Ха яхача турпалех болча оалам чу цар из лораяьй яхаш{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}. Иштта XIX-ча бӀаьшера Д. Шанаевс «Истара тӀа» (Бычачья лопатка) яхача оалама тӀа хьоахаеш я из аре, доашхамашка [[Ах-Боарзе]]ра ''Ачхоевски'' чӀоагӀаленга кхаччалца дола лаьтта да из аьнна а яздаьд{{ref+|Кавказские горцы, сб-к сведений, т. 3{{sfn|Гандаур-Эги|2012}}}}.
 
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
  | автор               = А-М. М. Дударов, Н. Д. Кодзоев
  | часть               = К вопросу о расселении ингушей в позднем средневековье: ГӀалгӀай Коашке
  | тираж               = 1000
  | ref                 = Дударов
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
 |оригинал      = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
 |ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
 |ссылка        = https://ingnii.ru/?page_id=7235
 |место         = Магас, Нальчик
 |издательство  = Тетраграф
 |год           = 2016
 |страниц       = 618
 |isbn          = 978-5-00066-096-6
 |тираж         = 500
 |ref           = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{публикация|статья
 | автор         = Гандаур-Эги М. Х
 | часть         = Ингушская топонимия верховьев рек Арагва и Терек
 | часть ссылка  = https://ghalghay.com/2020/12/09/gandaur/
 | заглавие      = Вестник Археологического центра
 | ссылка        = 
 | вид           = 
 | ответственный = 
 | издание       = Вестник Археологического центра
 | издательство  = [[Кеп (издательство)|Кеп]]
 | тип           = 
 | год           = 2012
 | выпуск        = 4
 | страниц       = 197
 | страницы      = 57—123
 | язык          = ru
 | ref           = Гандаур-Эги
}}

[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен географи]]
[[ОагӀат:ХӀирийчен географи]]</text>
      <sha1>l1d6xcrw391nxy731d5q0kq2como1r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инала-Юрт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18880</id>
    <revision>
      <id>74806</id>
      <parentid>74759</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9808" sha1="n7bp3kd0r88hvjgr92426mi3ttto5kt" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Юрт
 | русское название         = Инала-Юрт
 | оригинальное название    = {{Lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}
 | изображение              =
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.240816
 | lon_deg                  = 44.475080
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Северная Осетия
 | регион в таблице         = ХӀирийче
 | вид района               = Муниципальный район
 | район                    = Правобережный район
 | район в таблице          = Правобережный район{{!}}Аьттаберда
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Хумалагское сельское поселение
 | поселение в таблице      = Хумалагское сельское поселение{{!}}Инала-Юрта
 | в регион                 = слева
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Салбиев Артур Даурбекович                 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{lang-ru|Иналово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 441
 | климат                   = гӀаьххьа
 | население                = {{ Население | Хумалаг | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хумалаг | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[хӀирий]]
 | конфессиональный состав  = [[бусалба нах]], [[православхой]] 
 | этнохороним              = иналаюртхой 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          =  
 | телефонный код           =  
 | автомобильный код        =  
 | цифровой идентификатор   =  
 | сайт                     = 
}}

'''Ина́ла-Юрт''' ({{lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}) — [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьаре]] [[юрт]].

«[[Хумалагское сельское поселение|Инала-Юрта юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

== Географи ==
Юрт [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] юккъе йоал [[ГӀалми|ГӀалме]] аьрда [[берд]]а тӀеи, цхьандаькъе цун аьтта берда тӀеи. Шахьара юкъ йолча [[Берса—Пхье]]нах 8 км гаьна я гӀинбухехьа, [[Буро]]х гӀинбухен-малхбузехьа 27 км гаьна я.

== ЦӀи ==
Инала-Юрт из йиллача къонахчун цӀерагӀа я. ХӀирий цӀи хӀирий «хуымæллæг» — «[[хмель|хо]]» яхача тӀара доагӀа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |title=Русско-Осетинский словарь |access-date=2011-01-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Местность вокруг села ранее была покрыта зарослями дикорастущего хмеля.&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot;&gt;[http://www.pulsosetii.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=607:--43--2010&amp;catid=75:43-2010&amp;Itemid=82 От поселения Иналово до селения Хумалаг]{{Недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;

== Тархьар ==
Инала-Юрт 1810-ча шера йиллайу&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot; /&gt;. Из йиллар [[Дударанаькъан]] Инал ва, цун цӀерагӀа эрсий меттала а ''Иналово'' яхаш хиннай из.

1810-ча шера укхаза дахаш 26 цӀа хиннад, 1850-ча шерага кхаьчача хана 77 ков хьахиннад царех. 1850-ча шерашка массайолча [[чӀож]]ашкара [[хӀирий]] Ӏочуаха болабеннаб укхаза: цу хана укхаза хайшаб Кокаеваш, Зангиеваш, Битараш, Черджиеваш, [[Бугуловы|Бугуловаш]], Галазовых, Къозанаькъан (Козыреваш), кхыбараш. 1853-ча шера Берса-Юртара Инала-Юрта [[жӀаргахой]] 11 коара нах хьалбаьхкаб (Тати Дамзов, Кудайнат Камбегов, Гадо Амбалов, Чермен Чебоев, Габис Габоев, Савкус Циноев, Кавдын Циноев, Хици Гутиев, Савкус Ходов, Быз Ходов){{Sfn|Берозов|1980|страницы=80}}.

Советий замалахьа юрт [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьар]]е хиннай, цул тӀехьагӀа [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] доалахьа дӀаеннай из.

== Бахархой ==
{{ Население | Хумалаг }}
{{ Население | Хумалаг  | график }}

== ЦӀихеза юртхой ==
* Светлана Адырхаева — советий балета артистка, хореограф, балетмейстер, педагог, СССР халкъа артистка

== Инфраструктура ==
* администраци
* товшхала цӀенош
* Саламгери Кокаева цӀерагӀа йола юкъера ишкол
* юртара амбулатори
* берий беш

== Терко тӀаоза моттигаш ==
* «ГӀайгӀа ю нана» яха сийленг — [[ШоллагӀа дунен тӀом|ШоллагӀча дунен тӀема тӀа]] да́къа лаьцача юртхой хьамарагӀа дегӀа да.
* Социализма Къахьегама Турпал хиннача Кокаев Саламгире бюст.

== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20180817151408/http://allingvo.ru/LANGUAGE/etimolog_slovar.htm Историко-этимологический словарь осетинского языка.] Т. 4. {{Л.}}: Изд-во АН СССР, 1989. С. 261

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{книга
 | автор         = Берозов Б. П.
 | заглавие      = Переселение осетин с гор на плоскость (XVIII—XX вв.)
 | место         = Орджоникидзе
 | издательство  = Ир
 | год           = 1980
 | страниц       = 240
 | страницы      = 76—80
 | ref           = Берозов
}}
* {{Книга|заглавие=Века и люди: Из истории осетинских сел и фамилий|автор=[[Гутнов, Феликс Хазмурзаевич|Гутнов Ф. Х.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2001|страницы=129—138|isbn=5-7534-0285-2|часть=Хумалаг}}
* {{Книга|заглавие=Мое село Хумалаг: люди, события|автор=Дауров Дамир|место=Владикавказ|издательство=Издательско-полиграфическое предприятие им. В. Гассиева|год=2012|страниц=278|isbn=978-5-91139-228-4|тираж=1000}}
* {{Книга|заглавие=Селение Хумалаг: Исторический очерк|автор=[[Кокаев, Саламгери Алиханович|Кокаев С. А.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2003|страниц=432|isbn=5-7534-0289-5|тираж=500}}
* {{книга
 | заглавие      = Посемейные списки населенных пунктов Владикавказского округа Терской области на 1886 год
 | ответственный = {{comment|Н. В. Чиплакова|Нина Владимировна Чиплакова}}
 | место         = Владикавказ
 | издательство  = «Веста»
 | год           = 2014
 | том           = 3
 | страницы      = 97—152
 | isbn          = 978-5-9904677-7-4
}}

== ТӀатовжамаш ==
* {{Cite web
 |author  = Кабоев Мурат
 |url     = http://zilaxar.com/istoriya/ot-poseleniya-inalovo-do-seleniya-xumalag/
 |title   = От поселения Иналово до селения Хумалаг
 |website = Zilaxar
 |date    = 2016-11-30
}}

== Топографические карты ==
* {{Карта|K-38-29}}

{{Правобережный район Северной Осетии}}
{{ГӀалме тӀара пхьанаш}}
[[ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>n7bp3kd0r88hvjgr92426mi3ttto5kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74807</id>
      <parentid>74806</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9844" sha1="thdtt2uqa01sk4kg1br0nqjl79syox5" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Юрт
 | русское название         = Инала-Юрт
 | оригинальное название    = {{Lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}
 | изображение              =
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.240816
 | lon_deg                  = 44.475080
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Северная Осетия
 | регион в таблице         = ХӀирийче
 | вид района               = Муниципальный район
 | район                    = Правобережный район
 | район в таблице          = Правобережный район{{!}}Аьттаберда
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Хумалагское сельское поселение
 | поселение в таблице      = Хумалагское сельское поселение{{!}}Инала-Юрта
 | в регион                 = слева
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Салбиев Артур Даурбекович                 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{lang-ru|Иналово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 441
 | климат                   = гӀаьххьа
 | население                = {{ Население | Хумалаг | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хумалаг | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[хӀирий]]
 | конфессиональный состав  = [[бусалба нах]], [[православхой]] 
 | этнохороним              = иналаюртхой 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          =  
 | телефонный код           =  
 | автомобильный код        =  
 | цифровой идентификатор   =  
 | сайт                     = 
}}

'''Ина́ла-Юрт''' ({{lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}) — [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьаре]] [[юрт]].

«[[Хумалагское сельское поселение|Инала-Юрта юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

== ЦӀи ==
Инала-Юрт из йиллача къонахчун цӀерагӀа я{{дехьавалар|тархьар}}. [[ХӀирий мотт|ХӀирий]] цӀи хӀирий «хуымæллæг» — «[[хмель|хо]]» яхача тӀара доагӀа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |title=Русско-Осетинский словарь |access-date=2011-01-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Юрта гонахьара лаьтташка хьалха акха [[хо]] дагӀаш хиннад&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot;&gt;[http://www.pulsosetii.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=607:--43--2010&amp;catid=75:43-2010&amp;Itemid=82 От поселения Иналово до селения Хумалаг]{{Недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Юрт [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] юккъе йоал [[ГӀалми|ГӀалме]] аьрда [[берд]]а тӀеи, цхьандаькъе цун аьтта берда тӀеи. Шахьара юкъ йолча [[Берса—Пхье]]нах 8 км гаьна я гӀинбухехьа, [[Буро]]х гӀинбухен-малхбузехьа 27 км гаьна я.

== Тархьар ==
Инала-Юрт 1810-ча шера йиллайу&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot; /&gt;. Из йиллар [[Дударанаькъан]] Инал ва, цун цӀерагӀа эрсий меттала а ''Иналово'' яхаш хиннай из.

1810-ча шера укхаза дахаш 26 цӀа хиннад, 1850-ча шерага кхаьчача хана 77 ков хьахиннад царех. 1850-ча шерашка массайолча [[чӀож]]ашкара [[хӀирий]] Ӏочуаха болабеннаб укхаза: цу хана укхаза хайшаб Кокаеваш, Зангиеваш, Битараш, Черджиеваш, [[Бугуловы|Бугуловаш]], Галазовых, Къозанаькъан (Козыреваш), кхыбараш. 1853-ча шера Берса-Юртара Инала-Юрта [[жӀаргахой]] 11 коара нах хьалбаьхкаб (Тати Дамзов, Кудайнат Камбегов, Гадо Амбалов, Чермен Чебоев, Габис Габоев, Савкус Циноев, Кавдын Циноев, Хици Гутиев, Савкус Ходов, Быз Ходов){{Sfn|Берозов|1980|страницы=80}}.

Советий замалахьа юрт [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьар]]е хиннай, цул тӀехьагӀа [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] доалахьа дӀаеннай из.

== Бахархой ==
{{ Население | Хумалаг }}
{{ Население | Хумалаг  | график }}

== ЦӀихеза юртхой ==
* Светлана Адырхаева — советий балета артистка, хореограф, балетмейстер, педагог, СССР халкъа артистка

== Инфраструктура ==
* администраци
* товшхала цӀенош
* Саламгери Кокаева цӀерагӀа йола юкъера ишкол
* юртара амбулатори
* берий беш

== Терко тӀаоза моттигаш ==
* «ГӀайгӀа ю нана» яха сийленг — [[ШоллагӀа дунен тӀом|ШоллагӀча дунен тӀема тӀа]] да́къа лаьцача юртхой хьамарагӀа дегӀа да.
* Социализма Къахьегама Турпал хиннача Кокаев Саламгире бюст.

== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20180817151408/http://allingvo.ru/LANGUAGE/etimolog_slovar.htm Историко-этимологический словарь осетинского языка.] Т. 4. {{Л.}}: Изд-во АН СССР, 1989. С. 261

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{книга
 | автор         = Берозов Б. П.
 | заглавие      = Переселение осетин с гор на плоскость (XVIII—XX вв.)
 | место         = Орджоникидзе
 | издательство  = Ир
 | год           = 1980
 | страниц       = 240
 | страницы      = 76—80
 | ref           = Берозов
}}
* {{Книга|заглавие=Века и люди: Из истории осетинских сел и фамилий|автор=[[Гутнов, Феликс Хазмурзаевич|Гутнов Ф. Х.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2001|страницы=129—138|isbn=5-7534-0285-2|часть=Хумалаг}}
* {{Книга|заглавие=Мое село Хумалаг: люди, события|автор=Дауров Дамир|место=Владикавказ|издательство=Издательско-полиграфическое предприятие им. В. Гассиева|год=2012|страниц=278|isbn=978-5-91139-228-4|тираж=1000}}
* {{Книга|заглавие=Селение Хумалаг: Исторический очерк|автор=[[Кокаев, Саламгери Алиханович|Кокаев С. А.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2003|страниц=432|isbn=5-7534-0289-5|тираж=500}}
* {{книга
 | заглавие      = Посемейные списки населенных пунктов Владикавказского округа Терской области на 1886 год
 | ответственный = {{comment|Н. В. Чиплакова|Нина Владимировна Чиплакова}}
 | место         = Владикавказ
 | издательство  = «Веста»
 | год           = 2014
 | том           = 3
 | страницы      = 97—152
 | isbn          = 978-5-9904677-7-4
}}

== ТӀатовжамаш ==
* {{Cite web
 |author  = Кабоев Мурат
 |url     = http://zilaxar.com/istoriya/ot-poseleniya-inalovo-do-seleniya-xumalag/
 |title   = От поселения Иналово до селения Хумалаг
 |website = Zilaxar
 |date    = 2016-11-30
}}

== Топографические карты ==
* {{Карта|K-38-29}}

{{Правобережный район Северной Осетии}}
{{ГӀалме тӀара пхьанаш}}
[[ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>thdtt2uqa01sk4kg1br0nqjl79syox5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74808</id>
      <parentid>74807</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географи */</comment>
      <origin>74808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9842" sha1="srziaedkg5qt2viy4yd90bl221o9u6r" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Юрт
 | русское название         = Инала-Юрт
 | оригинальное название    = {{Lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}
 | изображение              =
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.240816
 | lon_deg                  = 44.475080
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Северная Осетия
 | регион в таблице         = ХӀирийче
 | вид района               = Муниципальный район
 | район                    = Правобережный район
 | район в таблице          = Правобережный район{{!}}Аьттаберда
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Хумалагское сельское поселение
 | поселение в таблице      = Хумалагское сельское поселение{{!}}Инала-Юрта
 | в регион                 = слева
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Салбиев Артур Даурбекович                 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{lang-ru|Иналово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 441
 | климат                   = гӀаьххьа
 | население                = {{ Население | Хумалаг | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хумалаг | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[хӀирий]]
 | конфессиональный состав  = [[бусалба нах]], [[православхой]] 
 | этнохороним              = иналаюртхой 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          =  
 | телефонный код           =  
 | автомобильный код        =  
 | цифровой идентификатор   =  
 | сайт                     = 
}}

'''Ина́ла-Юрт''' ({{lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}) — [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьаре]] [[юрт]].

«[[Хумалагское сельское поселение|Инала-Юрта юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

== ЦӀи ==
Инала-Юрт из йиллача къонахчун цӀерагӀа я{{дехьавалар|тархьар}}. [[ХӀирий мотт|ХӀирий]] цӀи хӀирий «хуымæллæг» — «[[хмель|хо]]» яхача тӀара доагӀа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |title=Русско-Осетинский словарь |access-date=2011-01-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Юрта гонахьара лаьтташка хьалха акха [[хо]] дагӀаш хиннад&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot;&gt;[http://www.pulsosetii.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=607:--43--2010&amp;catid=75:43-2010&amp;Itemid=82 От поселения Иналово до селения Хумалаг]{{Недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Юрт [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] юккъе йоал [[ГӀалми|ГӀалме]] аьрда [[берд]]а тӀеи, цхьандаькъе цун аьтта берда тӀеи. Шахьара юкъ йолча [[Берса-Пхье]]нах 8 км гаьна я гӀинбухехьа, [[Буро]]х гӀинбухен-малхбузехьа 27 км гаьна я.

== Тархьар ==
Инала-Юрт 1810-ча шера йиллайу&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot; /&gt;. Из йиллар [[Дударанаькъан]] Инал ва, цун цӀерагӀа эрсий меттала а ''Иналово'' яхаш хиннай из.

1810-ча шера укхаза дахаш 26 цӀа хиннад, 1850-ча шерага кхаьчача хана 77 ков хьахиннад царех. 1850-ча шерашка массайолча [[чӀож]]ашкара [[хӀирий]] Ӏочуаха болабеннаб укхаза: цу хана укхаза хайшаб Кокаеваш, Зангиеваш, Битараш, Черджиеваш, [[Бугуловы|Бугуловаш]], Галазовых, Къозанаькъан (Козыреваш), кхыбараш. 1853-ча шера Берса-Юртара Инала-Юрта [[жӀаргахой]] 11 коара нах хьалбаьхкаб (Тати Дамзов, Кудайнат Камбегов, Гадо Амбалов, Чермен Чебоев, Габис Габоев, Савкус Циноев, Кавдын Циноев, Хици Гутиев, Савкус Ходов, Быз Ходов){{Sfn|Берозов|1980|страницы=80}}.

Советий замалахьа юрт [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьар]]е хиннай, цул тӀехьагӀа [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] доалахьа дӀаеннай из.

== Бахархой ==
{{ Население | Хумалаг }}
{{ Население | Хумалаг  | график }}

== ЦӀихеза юртхой ==
* Светлана Адырхаева — советий балета артистка, хореограф, балетмейстер, педагог, СССР халкъа артистка

== Инфраструктура ==
* администраци
* товшхала цӀенош
* Саламгери Кокаева цӀерагӀа йола юкъера ишкол
* юртара амбулатори
* берий беш

== Терко тӀаоза моттигаш ==
* «ГӀайгӀа ю нана» яха сийленг — [[ШоллагӀа дунен тӀом|ШоллагӀча дунен тӀема тӀа]] да́къа лаьцача юртхой хьамарагӀа дегӀа да.
* Социализма Къахьегама Турпал хиннача Кокаев Саламгире бюст.

== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20180817151408/http://allingvo.ru/LANGUAGE/etimolog_slovar.htm Историко-этимологический словарь осетинского языка.] Т. 4. {{Л.}}: Изд-во АН СССР, 1989. С. 261

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{книга
 | автор         = Берозов Б. П.
 | заглавие      = Переселение осетин с гор на плоскость (XVIII—XX вв.)
 | место         = Орджоникидзе
 | издательство  = Ир
 | год           = 1980
 | страниц       = 240
 | страницы      = 76—80
 | ref           = Берозов
}}
* {{Книга|заглавие=Века и люди: Из истории осетинских сел и фамилий|автор=[[Гутнов, Феликс Хазмурзаевич|Гутнов Ф. Х.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2001|страницы=129—138|isbn=5-7534-0285-2|часть=Хумалаг}}
* {{Книга|заглавие=Мое село Хумалаг: люди, события|автор=Дауров Дамир|место=Владикавказ|издательство=Издательско-полиграфическое предприятие им. В. Гассиева|год=2012|страниц=278|isbn=978-5-91139-228-4|тираж=1000}}
* {{Книга|заглавие=Селение Хумалаг: Исторический очерк|автор=[[Кокаев, Саламгери Алиханович|Кокаев С. А.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2003|страниц=432|isbn=5-7534-0289-5|тираж=500}}
* {{книга
 | заглавие      = Посемейные списки населенных пунктов Владикавказского округа Терской области на 1886 год
 | ответственный = {{comment|Н. В. Чиплакова|Нина Владимировна Чиплакова}}
 | место         = Владикавказ
 | издательство  = «Веста»
 | год           = 2014
 | том           = 3
 | страницы      = 97—152
 | isbn          = 978-5-9904677-7-4
}}

== ТӀатовжамаш ==
* {{Cite web
 |author  = Кабоев Мурат
 |url     = http://zilaxar.com/istoriya/ot-poseleniya-inalovo-do-seleniya-xumalag/
 |title   = От поселения Иналово до селения Хумалаг
 |website = Zilaxar
 |date    = 2016-11-30
}}

== Топографические карты ==
* {{Карта|K-38-29}}

{{Правобережный район Северной Осетии}}
{{ГӀалме тӀара пхьанаш}}
[[ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>srziaedkg5qt2viy4yd90bl221o9u6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74809</id>
      <parentid>74808</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тархьар */</comment>
      <origin>74809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9840" sha1="dlrirynhupxx3whheizqasdbrnptfoe" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Юрт
 | русское название         = Инала-Юрт
 | оригинальное название    = {{Lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}
 | изображение              =
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 43.240816
 | lon_deg                  = 44.475080
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Северная Осетия
 | регион в таблице         = ХӀирийче
 | вид района               = Муниципальный район
 | район                    = Правобережный район
 | район в таблице          = Правобережный район{{!}}Аьттаберда
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Хумалагское сельское поселение
 | поселение в таблице      = Хумалагское сельское поселение{{!}}Инала-Юрта
 | в регион                 = слева
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Салбиев Артур Даурбекович                 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = {{lang-ru|Иналово}}
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 441
 | климат                   = гӀаьххьа
 | население                = {{ Население | Хумалаг | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хумалаг | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[хӀирий]]
 | конфессиональный состав  = [[бусалба нах]], [[православхой]] 
 | этнохороним              = иналаюртхой 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовый индекс          =  
 | телефонный код           =  
 | автомобильный код        =  
 | цифровой идентификатор   =  
 | сайт                     = 
}}

'''Ина́ла-Юрт''' ({{lang-os|Хуымæллæг}}, {{lang-ru|Хумалаг}}) — [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьаре]] [[юрт]].

«[[Хумалагское сельское поселение|Инала-Юрта юрта хьисапе моттиг]]» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

== ЦӀи ==
Инала-Юрт из йиллача къонахчун цӀерагӀа я{{дехьавалар|тархьар}}. [[ХӀирий мотт|ХӀирий]] цӀи хӀирий «хуымæллæг» — «[[хмель|хо]]» яхача тӀара доагӀа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |title=Русско-Осетинский словарь |access-date=2011-01-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://slovar.iriston.com/news.php?newsid=46909 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Юрта гонахьара лаьтташка хьалха акха [[хо]] дагӀаш хиннад&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot;&gt;[http://www.pulsosetii.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=607:--43--2010&amp;catid=75:43-2010&amp;Itemid=82 От поселения Иналово до селения Хумалаг]{{Недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Юрт [[ХӀирийче]]н [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] юккъе йоал [[ГӀалми|ГӀалме]] аьрда [[берд]]а тӀеи, цхьандаькъе цун аьтта берда тӀеи. Шахьара юкъ йолча [[Берса-Пхье]]нах 8 км гаьна я гӀинбухехьа, [[Буро]]х гӀинбухен-малхбузехьа 27 км гаьна я.

== Тархьар ==
Инала-Юрт 1810-ча шера йиллай&lt;ref name=&quot;Puls Osetii&quot; /&gt;. Из йиллар [[Дударанаькъан]] Инал ва, цун цӀерагӀа эрсий меттала а ''Иналово'' яхаш хиннай из.

1810-ча шера укхаза дахаш 26 цӀа хиннад, 1850-ча шерага кхаьчача хана 77 ков хьахиннад царех. 1850-ча шерашка массайолча [[чӀож]]ашкара [[хӀирий]] Ӏочуаха болабеннаб укхаза: цу хана укхаза хайшаб Кокаеваш, Зангиеваш, Битараш, Черджиеваш, [[Бугуловы|Бугуловаш]], Галазовых, Къозанаькъан (Козыреваш), кхыбараш. 1853-ча шера Берса-Юртара Инала-Юрта [[жӀаргахой]] 11 коара нах хьалбаьхкаб (Тати Дамзов, Кудайнат Камбегов, Гадо Амбалов, Чермен Чебоев, Габис Габоев, Савкус Циноев, Кавдын Циноев, Хици Гутиев, Савкус Ходов, Быз Ходов){{Sfn|Берозов|1980|страницы=80}}.

Советий замалахьа юрт [[Кировский район (Северная Осетия)|Кирова шахьар]]е хиннай, цул тӀехьагӀа [[Правобережный район|Аьттаберда шахьара]] доалахьа дӀаеннай из.

== Бахархой ==
{{ Население | Хумалаг }}
{{ Население | Хумалаг  | график }}

== ЦӀихеза юртхой ==
* Светлана Адырхаева — советий балета артистка, хореограф, балетмейстер, педагог, СССР халкъа артистка

== Инфраструктура ==
* администраци
* товшхала цӀенош
* Саламгери Кокаева цӀерагӀа йола юкъера ишкол
* юртара амбулатори
* берий беш

== Терко тӀаоза моттигаш ==
* «ГӀайгӀа ю нана» яха сийленг — [[ШоллагӀа дунен тӀом|ШоллагӀча дунен тӀема тӀа]] да́къа лаьцача юртхой хьамарагӀа дегӀа да.
* Социализма Къахьегама Турпал хиннача Кокаев Саламгире бюст.

== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20180817151408/http://allingvo.ru/LANGUAGE/etimolog_slovar.htm Историко-этимологический словарь осетинского языка.] Т. 4. {{Л.}}: Изд-во АН СССР, 1989. С. 261

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{книга
 | автор         = Берозов Б. П.
 | заглавие      = Переселение осетин с гор на плоскость (XVIII—XX вв.)
 | место         = Орджоникидзе
 | издательство  = Ир
 | год           = 1980
 | страниц       = 240
 | страницы      = 76—80
 | ref           = Берозов
}}
* {{Книга|заглавие=Века и люди: Из истории осетинских сел и фамилий|автор=[[Гутнов, Феликс Хазмурзаевич|Гутнов Ф. Х.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2001|страницы=129—138|isbn=5-7534-0285-2|часть=Хумалаг}}
* {{Книга|заглавие=Мое село Хумалаг: люди, события|автор=Дауров Дамир|место=Владикавказ|издательство=Издательско-полиграфическое предприятие им. В. Гассиева|год=2012|страниц=278|isbn=978-5-91139-228-4|тираж=1000}}
* {{Книга|заглавие=Селение Хумалаг: Исторический очерк|автор=[[Кокаев, Саламгери Алиханович|Кокаев С. А.]]|место=Владикавказ|издательство=[[Ир (издательство)|Ир]]|год=2003|страниц=432|isbn=5-7534-0289-5|тираж=500}}
* {{книга
 | заглавие      = Посемейные списки населенных пунктов Владикавказского округа Терской области на 1886 год
 | ответственный = {{comment|Н. В. Чиплакова|Нина Владимировна Чиплакова}}
 | место         = Владикавказ
 | издательство  = «Веста»
 | год           = 2014
 | том           = 3
 | страницы      = 97—152
 | isbn          = 978-5-9904677-7-4
}}

== ТӀатовжамаш ==
* {{Cite web
 |author  = Кабоев Мурат
 |url     = http://zilaxar.com/istoriya/ot-poseleniya-inalovo-do-seleniya-xumalag/
 |title   = От поселения Иналово до селения Хумалаг
 |website = Zilaxar
 |date    = 2016-11-30
}}

== Топографические карты ==
* {{Карта|K-38-29}}

{{Правобережный район Северной Осетии}}
{{ГӀалме тӀара пхьанаш}}
[[ОагӀат:Аьттаберда шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>dlrirynhupxx3whheizqasdbrnptfoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хьамишке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18895</id>
    <revision>
      <id>74789</id>
      <timestamp>2026-07-12T22:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>Керда оагIув: «{{тувла ма де|Хьамиск|хьамискаца|[[хьу]]нагӀарча [[плод|сом]]аца}} {{Историческая область  |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл  |Географический регион = [[Даькъасте]]  |Название              = Хьамишк  |Оригинальное название =  |Иллюстрирование       = Khamishk, ingush tower.png  |По...»</comment>
      <origin>74789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14019" sha1="3bu9xduqxqncwb9cdpm87rx37bpjn0s" xml:space="preserve">{{тувла ма де|Хьамиск|хьамискаца|[[хьу]]нагӀарча [[плод|сом]]аца}}
{{Историческая область
 |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
 |Географический регион = [[Даькъасте]]
 |Название              = Хьамишк
 |Оригинальное название =
 |Иллюстрирование       = Khamishk, ingush tower.png
 |Подпись к иллюстрации = Хьамашкера вӀов
 |Другие названия       = 
 |Экзотопонимы          =
 |Период                = XVII—XVIII бӀаьшераш
 |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
 |Население             = хӀанз саг вахац
 |Площадь               =
 |В составе             =
 |Включает              =
 |Карта региона         =
 |Государство-1         =
 |Герб-1                =
 |Годы-1                =
 |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | русское название         = Хьамишк
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 42.80832
 | lon_deg                  = 44.75103
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | вид района               = Муниципальни шахьар
 | район                    = Джейрахский район
 | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Сельское поселение Ольгети
 | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе{{!}}ОлгатӀе
 | C в регион               = слева
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Хамишк | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хамишк | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 26205805037
 | цифровой идентификатор 2 = 26620450281
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           = 
}}
'''Хьа́мишк'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Хамишк}}, {{lang-ru2|Тумги}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[маьлхара кашамаш]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Хьамишк ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Хьа́мишке»{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}} е «Хьа́мишк» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=44}}. ''Хьа́мишке'' «хьамаш дола моттиг» яхалга хила дезаш да. [[Хьам|Хьа́м]] оалаш хиннад хьалха вокъавеннача веннача сагах (дакъах). Укхаза дукха да [[малхара кашамаш]]. Цар чу даьдад хьа́маш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}. 

Эрсий меттала башха-башха яздаь нийслу: «Хамишк»&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;, «Хамышки»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=44}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=44}}, «Хамышк»{{sfn|Чахкиев|2009|с=89}}.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Хьамишк статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ольгети]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьамишк ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Хьамишк. ЖӀайрахагара зӀилбухен-малхбоалехьа 6 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. [[Лаьжг]]ах 900 метр гаьна улл [[гӀинбухе]]н-малхбоалехьа{sfn|Чахкиев|2009|с=44}}{{sfn|Агиров|2021|с=}}.

[[Морч]]ана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача [[берд|берда]] тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл Хьамишке{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}. 

=== Сахьата оаса ===
Хьамишк, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
Хьамишк йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семенов, 
И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Уствольская, Д. Ю. Чахкиев{{sfn|Чахкиев|2003|с=44}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=}}.

Хьамишкара хьадаьннад Патенаькъан, Дидиганаькъан, Мизенаькъан, иштта кхыдола а тайпаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ХӀанзарча [[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 7 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] я тайп-тайпара хьатӀаяь гӀишлош йолаш. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех кхоъ къаьст-къаьстта [[гӀап-гӀалаш]] хьа а еш, царна гоннахьа [[гӀап]] лаьттай{{sfn|Чахкиев|2009|с=13}}. Иштта ши вӀов я. Цул совгӀа, [[маьлхара кашамаш]] а да Хьамишке{{sfn|Чахкиев|2009|с=44}}{{sfn|Агиров|2021|с=369}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Хамишк}}

== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьамишке&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-olgeti/selo-hamishk/ |title=Карта села Хамишк сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2025-03-12}}&lt;/ref&gt;.

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = Чахкиев Д. Ю.
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}

== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}

[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>3bu9xduqxqncwb9cdpm87rx37bpjn0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74790</id>
      <parentid>74789</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T22:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <origin>74790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14161" sha1="r94qnb1yf6vhhwi7ozkyt7hudxafd2n" xml:space="preserve">{{тувла ма де|Хьамиск|хьамискаца|[[хьу]]нагӀарча [[плод|сом]]аца}}
{{Историческая область
 |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
 |Географический регион = [[Даькъасте]]
 |Название              = Хьамишк
 |Оригинальное название =
 |Иллюстрирование       = Khamishk, ingush tower.png
 |Подпись к иллюстрации = Хьамашкера вӀов
 |Другие названия       = 
 |Экзотопонимы          =
 |Период                = XVII—XVIII бӀаьшераш
 |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
 |Население             = хӀанз саг вахац
 |Площадь               =
 |В составе             =
 |Включает              =
 |Карта региона         =
 |Государство-1         =
 |Герб-1                =
 |Годы-1                =
 |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | русское название         = Хьамишк
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 42.80832
 | lon_deg                  = 44.75103
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | вид района               = Муниципальни шахьар
 | район                    = Джейрахский район
 | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Сельское поселение Ольгети
 | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе{{!}}ОлгатӀе
 | C в регион               = слева
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Хамишк | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хамишк | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 26205805037
 | цифровой идентификатор 2 = 26620450281
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           = 
}}
'''Хьа́мишк'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Хамишк}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[маьлхара кашамаш]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Хьамишк ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Хьа́мишке»{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}} е «Хьа́мишк» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=44}}. ''Хьа́мишке'' «хьамаш дола моттиг» яхалга хила дезаш да. [[Хьам|Хьа́м]] оалаш хиннад хьалха вокъавеннача веннача сагах (дакъах). Укхаза дукха да [[малхара кашамаш]]. Цар чу даьдад хьа́маш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}. 

Эрсий меттала башха-башха яздаь нийслу: «Хамишк»&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;, «Хамышки»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=44}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=44}}, «Хамышк»{{sfn|Чахкиев|2009|с=89}}.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Хьамишк статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ольгети]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьамишк ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Хьамишк. ЖӀайрахагара зӀилбухен-малхбоалехьа 6 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. [[Лаьжг]]ах 900 метр гаьна улл [[гӀинбухе]]н-малхбоалехьа{sfn|Чахкиев|2009|с=44}}{{sfn|Агиров|2021|с=}}.

[[Морч]]ана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача [[берд|берда]] тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл Хьамишке{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}. 

=== Сахьата оаса ===
Хьамишк, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
Хьамишк йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семенов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Уствольская, Д. Ю. Чахкиев{{sfn|Чахкиев|2003|с=44}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=}}.

Хьамишкара хьадаьннад Патенаькъан, Дидиганаькъан, Мизенаькъан, иштта кхыдола а тайпаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ХӀанзарча [[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 7 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] я тайп-тайпара хьатӀаяь гӀишлош йолаш. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех кхоъ къаьст-къаьстта [[гӀап-гӀалаш]] хьа а еш, царна гоннахьа [[гӀап]] лаьттай{{sfn|Чахкиев|2009|с=13}}. Иштта ши вӀов я. Цул совгӀа, [[маьлхара кашамаш]] а да Хьамишке{{sfn|Чахкиев|2009|с=44}}{{sfn|Агиров|2021|с=369}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Хамишк}}

== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьамишке&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-olgeti/selo-hamishk/ |title=Карта села Хамишк сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2025-03-12}}&lt;/ref&gt;.

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = Чахкиев Д. Ю.
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FJlK0Jl3eWt1rlCSk9kuPgC8tuLtFcJ8RML%2BHPaXWh1s%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№1.pdf 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}

== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}

[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>r94qnb1yf6vhhwi7ozkyt7hudxafd2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74791</id>
      <parentid>74790</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T22:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географи */</comment>
      <origin>74791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14162" sha1="0hpgmt1dbyu5rja9obmzxvw3frb5pet" xml:space="preserve">{{тувла ма де|Хьамиск|хьамискаца|[[хьу]]нагӀарча [[плод|сом]]аца}}
{{Историческая область
 |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
 |Географический регион = [[Даькъасте]]
 |Название              = Хьамишк
 |Оригинальное название =
 |Иллюстрирование       = Khamishk, ingush tower.png
 |Подпись к иллюстрации = Хьамашкера вӀов
 |Другие названия       = 
 |Экзотопонимы          =
 |Период                = XVII—XVIII бӀаьшераш
 |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
 |Население             = хӀанз саг вахац
 |Площадь               =
 |В составе             =
 |Включает              =
 |Карта региона         =
 |Государство-1         =
 |Герб-1                =
 |Годы-1                =
 |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юрт
 | русское название         = Хьамишк
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 42.80832
 | lon_deg                  = 44.75103
 | регион                   = Ингушетия
 | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
 | вид района               = Муниципальни шахьар
 | район                    = Джейрахский район
 | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
 | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
 | поселение                = Сельское поселение Ольгети
 | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе{{!}}ОлгатӀе
 | C в регион               = слева
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Хамишк | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Хамишк | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 26205805037
 | цифровой идентификатор 2 = 26620450281
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           = 
}}
'''Хьа́мишк'''{{Дехьавалар|ЦӀи}} ({{lang-ru|Хамишк}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|Тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[маьлхара кашамаш]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Хьамишк ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Хьа́мишке»{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}} е «Хьа́мишк» оал{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=44}}. ''Хьа́мишке'' «хьамаш дола моттиг» яхалга хила дезаш да. [[Хьам|Хьа́м]] оалаш хиннад хьалха вокъавеннача веннача сагах (дакъах). Укхаза дукха да [[малхара кашамаш]]. Цар чу даьдад хьа́маш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}. 

Эрсий меттала башха-башха яздаь нийслу: «Хамишк»&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;, «Хамышки»{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=44}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=44}}, «Хамышк»{{sfn|Чахкиев|2009|с=89}}.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Хьамишк статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ольгети]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьамишк ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Хьамишк. ЖӀайрахагара зӀилбухен-малхбоалехьа 6 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. [[Лаьжг]]ах 900 метр гаьна улл [[гӀинбухе]]н-малхбоалехьа{{sfn|Чахкиев|2009|с=44}}{{sfn|Агиров|2021|с=}}.

[[Морч]]ана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача [[берд|берда]] тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл Хьамишке{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}. 

=== Сахьата оаса ===
Хьамишк, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
Хьамишк йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семенов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Уствольская, Д. Ю. Чахкиев{{sfn|Чахкиев|2003|с=44}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=}}.

Хьамишкара хьадаьннад Патенаькъан, Дидиганаькъан, Мизенаькъан, иштта кхыдола а тайпаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ХӀанзарча [[ГӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 7 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] я тайп-тайпара хьатӀаяь гӀишлош йолаш. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех кхоъ къаьст-къаьстта [[гӀап-гӀалаш]] хьа а еш, царна гоннахьа [[гӀап]] лаьттай{{sfn|Чахкиев|2009|с=13}}. Иштта ши вӀов я. Цул совгӀа, [[маьлхара кашамаш]] а да Хьамишке{{sfn|Чахкиев|2009|с=44}}{{sfn|Агиров|2021|с=369}}.

== Бахархой ==
{{ Население | Хамишк}}

== Инфраструктура ==
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьамишке&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mapdata.ru/ingushetiya/dzheyrahskiy-rayon/selskoe-poselenie-olgeti/selo-hamishk/ |title=Карта села Хамишк сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2025-03-12}}&lt;/ref&gt;.

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = Чахкиев Д. Ю.
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FJlK0Jl3eWt1rlCSk9kuPgC8tuLtFcJ8RML%2BHPaXWh1s%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№1.pdf 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}

== ТӀатовжамаш ==
{{Населённые пункты Джейрахского района}}

[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>0hpgmt1dbyu5rja9obmzxvw3frb5pet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Морч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18896</id>
    <revision>
      <id>74792</id>
      <timestamp>2026-07-12T23:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>Керда оагIув: «{{Историческая область   |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл   |Географический регион = [[Даькъасте]]   |Название              = Морч   |Оригинальное название =   |Иллюстрирование       = Морч.jpg   |Подпись к иллюстрации =   |Другие названия       =     |Период                =     |Экзо...»</comment>
      <origin>74792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17490" sha1="keqhf0d38m7rpww67vinbjcr1dwqfhk" xml:space="preserve">{{Историческая область
  |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
  |Географический регион = [[Даькъасте]]
  |Название              = Морч
  |Оригинальное название =
  |Иллюстрирование       = Морч.jpg
  |Подпись к иллюстрации =
  |Другие названия       =  
  |Период                =  
  |Экзотопонимы          =
  |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
  |Население             = [[Морчхой]], хӀанз саг вахац
  |Площадь               =
  |В составе             =
  |Включает              =
  |Карта региона         =
  |Государство-1         =
  |Герб-1                =
  |Годы-1                =
  |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
  | статус                   = село
  | русское название         = Морч
  | оригинальное название    =
  | герб                     =  
  | флаг                     =  
  | lat_deg                  = 42.81358
  | lon_deg                  = 44.75139
  | регион                   = Ингушетия
  | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
  | вид района               = Муниципальни шахьар
  | район                    = Джейрахский район
  | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
  | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
  | поселение                = Сельское поселение Ляжги
  | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг Лаьжг{{!}}Лаьжг
  | C в регион               = слева
  | глава                    =  
  | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Морчи | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Морчи | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           =  
}}
'''Морч''' ({{lang-ru|Морчи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]], къубба, селинг{{Дехьавалар|Тархьар}}. Морч улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб [[Морчхой]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Морч» аьнна цӀи йоах{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}, кхыйола эршаш хила мег: «Моргуч», «Муруч»{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}. Моттига цӀи (топоним) фу маӀан долаш я белггала ховш дац. Эрсий меттала а «Морч» язду{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}{{sfn|Агиров|2021|с=112}}, иштта «Морчи» а&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Морч статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ляжги]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Морч. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. [[ЖӀайрах]]агара малхбоалехьа 7 километр гаьна улл из, [[Лаьжг|Лаьжга́]] лакхе.

Морчана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача берда тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл [[Хьамишке]], баьцарча гергарча [[гув]] тӀа улл Гийренаькъан [[Къоашке]] а, дӀахо, лакхе, [[Мецхалойлоам]]а кӀала зӀамига [[ГӀалинге]]{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}, гаьна доацаш я иштта [[ИжартӀе]] а.

=== Сахьата оаса ===
Морч, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
[[Файл:Морч-Сели.jpg|мини|слева|200px|Морч-Сели, къаьнара сурт]]
Морчера [[морчхой]] тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба яражанаькъан, дзортанаькъан, орцханаькъан, солтакъанаькъан, аьгенаькъан{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морче [[гӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш шира гӀишлош я: 3 [[вӀов]] я, 1 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#Хьокхаш|хьокха]] я, 9 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}, иштта 1 къубба я, цхьа ерда а я (селинг) — «Морч-Сели», тохкамхоша из XV—XVI бӀаьшерий хана я аьнна оттадаьд{{sfn|Мужухоев|1985|c=107}}.

ГӀалгӀай Мехка 1931 шера вена хиннача цхьан наькъахочо тохкамхочо яздаьд:
{{цитата|текст=В ауле Морче сохранилась огромная боевая башня c незаконченной пирамидальной крышей. Говорят, что, когда мастер ставил последний камень на крыше, его сбросила «кодола машен» c невероятной высоты. Крыша так и осталась незаконченной. Этот пересказ свидетельствует, что, строя башни, ингуши использовали механизированные машины{{sfn|Кегелес|1931|c=4}}.}}

Морче ягӀаш бухь боацаш гӀала я. Хинг ва из яьр — цӀихеза [[Хоаной Хинг]]. Дукха боккха боацача мо́рача тӀох яьй цо из. Морчхоша аьннад:
— Ва Хинг, массе бола кхоачам лоаттабаьбар оаха хьона, дика а кхаьбавар хьо, хӀаьта а, [[Лоашхой|Ловшхойъяр]] санна, хоза яьяц Ӏа тха гӀала». 
— Бакълув шо, — жоп деннад Хинга, — Ловшхойъяр санна, хоза яьяц аз шун гӀала, бакъда, чӀоагӀа-м яьй, лоам тӀара чухаьхкача а йохаргйоацаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морчана юххе хаьрца [[Тушоли|Тушоле]] [[элгац]] дагӀа. [[ГӀалгӀай тарматал|Тармата]] хана цунах бӀарг техе мара новкъа воалаш хиннавац Морчхо никъ дика хургболаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ГӀаьро нах кхухьаш ха хиннай. МайрагӀа болча къонахаша бийсашка лораяьй шоай юрташ. Морча вахаш хиннав [[АгӀача Ярач]] яхаш зӀамига саг. Цхьан бийсанна аргӀа кхаьчай цунга шоай юрт лорае. Ха тӀа латтача Ярача тӀанийсабеннаб Морча боагӀа гӀаьрхой. Кхойтта баьри хиннав уж. Ярача аьттув баьннаб уж боабе. Цу хана денца цӀи дӀаяхай зӀамигача сага, мехкараша шоай иллешка хеставеш хиннав из{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча цхьайолча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, [[Мужахой Макшарип]], [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкенаькъан Жабраил]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=112}}.

== Бахархой ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
 
{{ Население2 | npAction = график }}

== Белгалдаккхар ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкиев Д. Ю.]]
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FJlK0Jl3eWt1rlCSk9kuPgC8tuLtFcJ8RML%2BHPaXWh1s%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№1.pdf 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}
* {{книга
  |автор         = Кегелес М.
  |заглавие      = У горах i на полонинах Iнгушетii
  |место         = {{comment|Харкiв|Харьков}}
  |издательство  = Пролетар
  |год           = 1931
  |страниц       = 92
  |тираж         = 6000
  |ref           = Кегелес
}}
* {{статья
 |автор         = [[Мужахой Бахьаудина Макшарип|Мужухоев М. Б.]]
 |заглавие      = Из истории язычества вайнахов (пантеон божеств в позднем средневгковье)
 |ссылка        = https://dzurdzuki.com/download/sovetskaya-etnografiya-1985-2/
 |язык          = ru
 |издание       = [[Советская этнография]]
 |тип           = научный журнал
 |год           = 1985
 |месяц         = март—апрель
 |число         = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 99—108
 |ref           = Мужухоев
}}

{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>keqhf0d38m7rpww67vinbjcr1dwqfhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74794</id>
      <parentid>74792</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгалдаккхар */</comment>
      <origin>74794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17549" sha1="7sch02q29wp0wi6msgi21xxzmixsw9z" xml:space="preserve">{{Историческая область
  |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
  |Географический регион = [[Даькъасте]]
  |Название              = Морч
  |Оригинальное название =
  |Иллюстрирование       = Морч.jpg
  |Подпись к иллюстрации =
  |Другие названия       =  
  |Период                =  
  |Экзотопонимы          =
  |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
  |Население             = [[Морчхой]], хӀанз саг вахац
  |Площадь               =
  |В составе             =
  |Включает              =
  |Карта региона         =
  |Государство-1         =
  |Герб-1                =
  |Годы-1                =
  |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
  | статус                   = село
  | русское название         = Морч
  | оригинальное название    =
  | герб                     =  
  | флаг                     =  
  | lat_deg                  = 42.81358
  | lon_deg                  = 44.75139
  | регион                   = Ингушетия
  | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
  | вид района               = Муниципальни шахьар
  | район                    = Джейрахский район
  | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
  | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
  | поселение                = Сельское поселение Ляжги
  | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг Лаьжг{{!}}Лаьжг
  | C в регион               = слева
  | глава                    =  
  | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Морчи | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Морчи | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           =  
}}
'''Морч''' ({{lang-ru|Морчи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]], къубба, селинг{{Дехьавалар|Тархьар}}. Морч улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб [[Морчхой]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Морч» аьнна цӀи йоах{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}, кхыйола эршаш хила мег: «Моргуч», «Муруч»{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}. Моттига цӀи (топоним) фу маӀан долаш я белггала ховш дац. Эрсий меттала а «Морч» язду{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}{{sfn|Агиров|2021|с=112}}, иштта «Морчи» а&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Морч статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ляжги]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Морч. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. [[ЖӀайрах]]агара малхбоалехьа 7 километр гаьна улл из, [[Лаьжг|Лаьжга́]] лакхе.

Морчана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача берда тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл [[Хьамишке]], баьцарча гергарча [[гув]] тӀа улл Гийренаькъан [[Къоашке]] а, дӀахо, лакхе, [[Мецхалойлоам]]а кӀала зӀамига [[ГӀалинге]]{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}, гаьна доацаш я иштта [[ИжартӀе]] а.

=== Сахьата оаса ===
Морч, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
[[Файл:Морч-Сели.jpg|мини|слева|200px|Морч-Сели, къаьнара сурт]]
Морчера [[морчхой]] тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба яражанаькъан, дзортанаькъан, орцханаькъан, солтакъанаькъан, аьгенаькъан{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морче [[гӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш шира гӀишлош я: 3 [[вӀов]] я, 1 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#Хьокхаш|хьокха]] я, 9 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}, иштта 1 къубба я, цхьа ерда а я (селинг) — «Морч-Сели», тохкамхоша из XV—XVI бӀаьшерий хана я аьнна оттадаьд{{sfn|Мужухоев|1985|c=107}}.

ГӀалгӀай Мехка 1931 шера вена хиннача цхьан наькъахочо тохкамхочо яздаьд:
{{цитата|текст=В ауле Морче сохранилась огромная боевая башня c незаконченной пирамидальной крышей. Говорят, что, когда мастер ставил последний камень на крыше, его сбросила «кодола машен» c невероятной высоты. Крыша так и осталась незаконченной. Этот пересказ свидетельствует, что, строя башни, ингуши использовали механизированные машины{{sfn|Кегелес|1931|c=4}}.}}

Морче ягӀаш бухь боацаш гӀала я. Хинг ва из яьр — цӀихеза [[Хоаной Хинг]]. Дукха боккха боацача мо́рача тӀох яьй цо из. Морчхоша аьннад:
— Ва Хинг, массе бола кхоачам лоаттабаьбар оаха хьона, дика а кхаьбавар хьо, хӀаьта а, [[Лоашхой|Ловшхойъяр]] санна, хоза яьяц Ӏа тха гӀала». 
— Бакълув шо, — жоп деннад Хинга, — Ловшхойъяр санна, хоза яьяц аз шун гӀала, бакъда, чӀоагӀа-м яьй, лоам тӀара чухаьхкача а йохаргйоацаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морчана юххе хаьрца [[Тушоли|Тушоле]] [[элгац]] дагӀа. [[ГӀалгӀай тарматал|Тармата]] хана цунах бӀарг техе мара новкъа воалаш хиннавац Морчхо никъ дика хургболаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ГӀаьро нах кхухьаш ха хиннай. МайрагӀа болча къонахаша бийсашка лораяьй шоай юрташ. Морча вахаш хиннав [[АгӀача Ярач]] яхаш зӀамига саг. Цхьан бийсанна аргӀа кхаьчай цунга шоай юрт лорае. Ха тӀа латтача Ярача тӀанийсабеннаб Морча боагӀа гӀаьрхой. Кхойтта баьри хиннав уж. Ярача аьттув баьннаб уж боабе. Цу хана денца цӀи дӀаяхай зӀамигача сага, мехкараша шоай иллешка хеставеш хиннав из{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча цхьайолча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, [[Мужахой Макшарип]], [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкенаькъан Жабраил]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=112}}.

== Бахархой ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
 
{{ Население2 | npAction = график }}

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкиев Д. Ю.]]
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FJlK0Jl3eWt1rlCSk9kuPgC8tuLtFcJ8RML%2BHPaXWh1s%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№1.pdf 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}
* {{книга
  |автор         = Кегелес М.
  |заглавие      = У горах i на полонинах Iнгушетii
  |место         = {{comment|Харкiв|Харьков}}
  |издательство  = Пролетар
  |год           = 1931
  |страниц       = 92
  |тираж         = 6000
  |ref           = Кегелес
}}
* {{статья
 |автор         = [[Мужахой Бахьаудина Макшарип|Мужухоев М. Б.]]
 |заглавие      = Из истории язычества вайнахов (пантеон божеств в позднем средневгковье)
 |ссылка        = https://dzurdzuki.com/download/sovetskaya-etnografiya-1985-2/
 |язык          = ru
 |издание       = [[Советская этнография]]
 |тип           = научный журнал
 |год           = 1985
 |месяц         = март—апрель
 |число         = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 99—108
 |ref           = Мужухоев
}}

{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>7sch02q29wp0wi6msgi21xxzmixsw9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74795</id>
      <parentid>74794</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тархьар */</comment>
      <origin>74795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17576" sha1="nzwy4gfcyk5sz0ho0gyn3dyfhzuqi9j" xml:space="preserve">{{Историческая область
  |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
  |Географический регион = [[Даькъасте]]
  |Название              = Морч
  |Оригинальное название =
  |Иллюстрирование       = Морч.jpg
  |Подпись к иллюстрации =
  |Другие названия       =  
  |Период                =  
  |Экзотопонимы          =
  |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
  |Население             = [[Морчхой]], хӀанз саг вахац
  |Площадь               =
  |В составе             =
  |Включает              =
  |Карта региона         =
  |Государство-1         =
  |Герб-1                =
  |Годы-1                =
  |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
  | статус                   = село
  | русское название         = Морч
  | оригинальное название    =
  | герб                     =  
  | флаг                     =  
  | lat_deg                  = 42.81358
  | lon_deg                  = 44.75139
  | регион                   = Ингушетия
  | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
  | вид района               = Муниципальни шахьар
  | район                    = Джейрахский район
  | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
  | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
  | поселение                = Сельское поселение Ляжги
  | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг Лаьжг{{!}}Лаьжг
  | C в регион               = слева
  | глава                    =  
  | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Морчи | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Морчи | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           =  
}}
'''Морч''' ({{lang-ru|Морчи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]], къубба, селинг{{Дехьавалар|Тархьар}}. Морч улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб [[Морчхой]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Морч» аьнна цӀи йоах{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}, кхыйола эршаш хила мег: «Моргуч», «Муруч»{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}. Моттига цӀи (топоним) фу маӀан долаш я белггала ховш дац. Эрсий меттала а «Морч» язду{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}{{sfn|Агиров|2021|с=112}}, иштта «Морчи» а&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Морч статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ляжги]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Морч. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. [[ЖӀайрах]]агара малхбоалехьа 7 километр гаьна улл из, [[Лаьжг|Лаьжга́]] лакхе.

Морчана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача берда тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл [[Хьамишке]], баьцарча гергарча [[гув]] тӀа улл Гийренаькъан [[Къоашке]] а, дӀахо, лакхе, [[Мецхалойлоам]]а кӀала зӀамига [[ГӀалинге]]{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}, гаьна доацаш я иштта [[ИжартӀе]] а.

=== Сахьата оаса ===
Морч, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
[[Файл:Морч-Сели.jpg|мини|слева|200px|Морч-Сели, къаьнара сурт]]
Морчера [[морчхой]] тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба яражанаькъан, дзортанаькъан, орцханаькъан, солтакъанаькъан, аьгенаькъан{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морче [[гӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш шира гӀишлош я: 3 [[вӀов]] я, 1 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#Хьокхаш|хьокха]] я, 9 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}, иштта 1 къубба я, цхьа ерда а я (селинг) — «Морч-Сели», тохкамхоша из XV—XVI бӀаьшерий хана я аьнна оттадаьд{{sfn|Мужухоев|1985|c=107}}.

ГӀалгӀай Мехка 1931 шера вена хиннача цхьан наькъахочо тохкамхочо яздаьд:
{{Начало цитаты}}В ауле Морче сохранилась огромная боевая башня c незаконченной пирамидальной крышей. Говорят, что, когда мастер ставил последний камень на крыше, его сбросила «кодола машен» c невероятной высоты. Крыша так и осталась незаконченной. Этот пересказ свидетельствует, что, строя башни, ингуши использовали механизированные машины{{sfn|Кегелес|1931|c=4}}{{Конец цитаты}}

Морче ягӀаш бухь боацаш гӀала я. Хинг ва из яьр — цӀихеза [[Хоаной Хинг]]. Дукха боккха боацача мо́рача тӀох яьй цо из. Морчхоша аьннад:
— Ва Хинг, массе бола кхоачам лоаттабаьбар оаха хьона, дика а кхаьбавар хьо, хӀаьта а, [[Лоашхой|Ловшхойъяр]] санна, хоза яьяц Ӏа тха гӀала». 
— Бакълув шо, — жоп деннад Хинга, — Ловшхойъяр санна, хоза яьяц аз шун гӀала, бакъда, чӀоагӀа-м яьй, лоам тӀара чухаьхкача а йохаргйоацаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морчана юххе хаьрца [[Тушоли|Тушоле]] [[элгац]] дагӀа. [[ГӀалгӀай тарматал|Тармата]] хана цунах бӀарг техе мара новкъа воалаш хиннавац Морчхо никъ дика хургболаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ГӀаьро нах кхухьаш ха хиннай. МайрагӀа болча къонахаша бийсашка лораяьй шоай юрташ. Морча вахаш хиннав [[АгӀача Ярач]] яхаш зӀамига саг. Цхьан бийсанна аргӀа кхаьчай цунга шоай юрт лорае. Ха тӀа латтача Ярача тӀанийсабеннаб Морча боагӀа гӀаьрхой. Кхойтта баьри хиннав уж. Ярача аьттув баьннаб уж боабе. Цу хана денца цӀи дӀаяхай зӀамигача сага, мехкараша шоай иллешка хеставеш хиннав из{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча цхьайолча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, [[Мужахой Макшарип]], [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкенаькъан Жабраил]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=112}}.

== Бахархой ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
 
{{ Население2 | npAction = график }}

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкиев Д. Ю.]]
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FJlK0Jl3eWt1rlCSk9kuPgC8tuLtFcJ8RML%2BHPaXWh1s%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№1.pdf 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}
* {{книга
  |автор         = Кегелес М.
  |заглавие      = У горах i на полонинах Iнгушетii
  |место         = {{comment|Харкiв|Харьков}}
  |издательство  = Пролетар
  |год           = 1931
  |страниц       = 92
  |тираж         = 6000
  |ref           = Кегелес
}}
* {{статья
 |автор         = [[Мужахой Бахьаудина Макшарип|Мужухоев М. Б.]]
 |заглавие      = Из истории язычества вайнахов (пантеон божеств в позднем средневгковье)
 |ссылка        = https://dzurdzuki.com/download/sovetskaya-etnografiya-1985-2/
 |язык          = ru
 |издание       = [[Советская этнография]]
 |тип           = научный журнал
 |год           = 1985
 |месяц         = март—апрель
 |число         = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 99—108
 |ref           = Мужухоев
}}

{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>nzwy4gfcyk5sz0ho0gyn3dyfhzuqi9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74796</id>
      <parentid>74795</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тархьар */</comment>
      <origin>74796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17575" sha1="l4y4asm5lp123vt63l8h38hchyfiph6" xml:space="preserve">{{Историческая область
  |Статус                = тархьара пхьа / кхаьлл
  |Географический регион = [[Даькъасте]]
  |Название              = Морч
  |Оригинальное название =
  |Иллюстрирование       = Морч.jpg
  |Подпись к иллюстрации =
  |Другие названия       =  
  |Период                =  
  |Экзотопонимы          =
  |Локализация           = {{Флагификация|ГӀалгӀайче}}, [[ЖӀайраха шахьар]]
  |Население             = [[Морчхой]], хӀанз саг вахац
  |Площадь               =
  |В составе             =
  |Включает              =
  |Карта региона         =
  |Государство-1         =
  |Герб-1                =
  |Годы-1                =
  |Викисклад             =
}}
{{НП+Россия
  | статус                   = село
  | русское название         = Морч
  | оригинальное название    =
  | герб                     =  
  | флаг                     =  
  | lat_deg                  = 42.81358
  | lon_deg                  = 44.75139
  | регион                   = Ингушетия
  | регион в таблице         = ГӀалгӀайче
  | вид района               = Муниципальни шахьар
  | район                    = Джейрахский район
  | район в таблице          = ЖӀайраха шахьар
  | вид поселения            = Юрта хьисапе моттиг
  | поселение                = Сельское поселение Ляжги
  | поселение в таблице      = Юрта хьисапе моттиг Лаьжг{{!}}Лаьжг
  | C в регион               = слева
  | глава                    =  
  | дата основания           = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Морчи | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Морчи | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[гӀалгӀай]]
 | конфессиональный состав  = бусалба
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 | почтовый индекс          = 386433
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 | описание флага           =  
}}
'''Морч''' ({{lang-ru|Морчи}}{{Дехьавалар|ЦӀи}}) — [[гӀалгӀай]] [[Юкъера бӀаьшераш|юкъерча бӀаьшерий заман]] [[пхьа]] я. [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[ЖӀайраха шахьар]]е улл. [[ГӀалгӀай архитектура|ГӀалгӀай тархьара архитектурах]] лоархӀа гӀишлош я укхаза: [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀалаш]], [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ВӀовнаш|вӀовнаш]], [[маьлхара кашамаш]], къубба, селинг{{Дехьавалар|Тархьар}}. Морч улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб [[Морчхой]]{{Дехьавалар|Тархьар}}.

Административни лоархӀаш хилча Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш я{{Дехьавалар|Статус}}.

== ЦӀи ==
[[ГӀалгӀай мотт|ГӀалгӀай меттала]] укх пхьанах (е вешта аьлча, укх [[кхаьлл]]ах) «Морч» аьнна цӀи йоах{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}, кхыйола эршаш хила мег: «Моргуч», «Муруч»{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}. Моттига цӀи (топоним) фу маӀан долаш я белггала ховш дац. Эрсий меттала а «Морч» язду{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=42}}{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}{{sfn|Агиров|2021|с=112}}, иштта «Морчи» а&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;/&gt;.

== Статус ==
[[Россе Федераци|Россе Федерацен]] а [[ГӀалгӀай Республика]] а [[Моттигера шедоалдар|моттигерча шедоалдарах]] лаьца долча законашка диллача, Морч статусах ''«[[село]]»'' я, ''«[[сельское поселение Ляжги]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «[[юрт]]» яхар (кӀезигагӀа — «[[эйла]]»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Морч ше «юрт» статус йолаш, ''«[[юрта хьисапе моттиг Лаьжг]]»'' яхача [[муниципальни кхоллам]]а́ юкъейодаш йолга лоархӀ&lt;ref name=&quot;Закон РИ № 5-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]&lt;/ref&gt;.

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «[[кхала]]» е «[[пхьа]]» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

== Географи ==
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа [[ЖӀайраха шахьар]]е лоам улл Морч. [[Эса чӀож]]е гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. [[ЖӀайрах]]агара малхбоалехьа 7 километр гаьна улл из, [[Лаьжг|Лаьжга́]] лакхе.

Морчана лохе, [[Ӏарамхий|Ӏарамхе]] лакхача берда тӀа, маьлха [[босе|боса]] улл [[Хьамишке]], баьцарча гергарча [[гув]] тӀа улл Гийренаькъан [[Къоашке]] а, дӀахо, лакхе, [[Мецхалойлоам]]а кӀала зӀамига [[ГӀалинге]]{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}, гаьна доацаш я иштта [[ИжартӀе]] а.

=== Сахьата оаса ===
Морч, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК ([[Москвера ха|москверча хан]]) [[Сахьатий зона|сахьатий зоне]] уллаш я. [[Россе Федераце лела ха|Лелаш йолча ханнеи]] [[Всемирное координированное время|UTC]] ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/|title=Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5|lang=ru|date=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тархьар ==
[[Файл:Морч-Сели.jpg|мини|слева|200px|Морч-Сели, къаьнара сурт]]
Морчера [[морчхой]] тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба яражанаькъан, дзортанаькъан, орцханаькъан, солтакъанаькъан, аьгенаькъан{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Морче [[гӀалгӀай архитектура]]х лоархӀаш шира гӀишлош я: 3 [[вӀов]] я, 1 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#Хьокхаш|хьокха]] я, 9 [[ГӀалгӀай гӀалаши вӀовнаши#ГӀалаш|гӀала]] а я{{sfn|Чахкиев|2003|с=34}}, иштта 1 къубба я, цхьа ерда а я (селинг) — «Морч-Сели», тохкамхоша из XV—XVI бӀаьшерий хана я аьнна оттадаьд{{sfn|Мужухоев|1985|c=107}}.

Морче ягӀаш бухь боацаш гӀала я. Хинг ва из яьр — цӀихеза [[Хоаной Хинг]]. Дукха боккха боацача мо́рача тӀох яьй цо из. Морчхоша аьннад:
— Ва Хинг, массе бола кхоачам лоаттабаьбар оаха хьона, дика а кхаьбавар хьо, хӀаьта а, [[Лоашхой|Ловшхойъяр]] санна, хоза яьяц Ӏа тха гӀала». 
— Бакълув шо, — жоп деннад Хинга, — Ловшхойъяр санна, хоза яьяц аз шун гӀала, бакъда, чӀоагӀа-м яьй, лоам тӀара чухаьхкача а йохаргйоацаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ГӀалгӀай Мехка 1931 шера вена хиннача цхьан наькъахочо тохкамхочо яздаьд:
{{Начало цитаты}}В ауле Морче сохранилась огромная боевая башня c незаконченной пирамидальной крышей. Говорят, что, когда мастер ставил последний камень на крыше, его сбросила «кодола машен» c невероятной высоты. Крыша так и осталась незаконченной. Этот пересказ свидетельствует, что, строя башни, ингуши использовали механизированные машины{{sfn|Кегелес|1931|c=4}}{{Конец цитаты}}
Морчана юххе хаьрца [[Тушоли|Тушоле]] [[элгац]] дагӀа. [[ГӀалгӀай тарматал|Тармата]] хана цунах бӀарг техе мара новкъа воалаш хиннавац Морчхо никъ дика хургболаш{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

ГӀаьро нах кхухьаш ха хиннай. МайрагӀа болча къонахаша бийсашка лораяьй шоай юрташ. Морча вахаш хиннав [[АгӀача Ярач]] яхаш зӀамига саг. Цхьан бийсанна аргӀа кхаьчай цунга шоай юрт лорае. Ха тӀа латтача Ярача тӀанийсабеннаб Морча боагӀа гӀаьрхой. Кхойтта баьри хиннав уж. Ярача аьттув баьннаб уж боабе. Цу хана денца цӀи дӀаяхай зӀамигача сага, мехкараша шоай иллешка хеставеш хиннав из{{sfn|Леймиев Л.|1997|с=44}}.

Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча цхьайолча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, [[Мужахой Макшарип]], [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкенаькъан Жабраил]]{{sfn|Чахкиев|2003|с=46}}, Т. Агиров{{sfn|Агиров|2021|с=112}}.

== Бахархой ==
{{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }}
 
{{ Население2 | npAction = график }}

== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}

== Литература ==
* {{публикация|книга
 |автор         = Агиров Т. А.
 |заглавие      = Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills)
 |издание       = 2-е изд., испр. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство «Перо»
 |год           = 2021
 |страниц       = 416
 |isbn          = 978-5-00189-455-1
 |ref           = Агиров
}}
* {{публикация|книга
 |заглавие      = Ономастикон Ингушетии
 |вид           = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
 |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
 |место         = М.
 |издательство  = ТПК «Центробланк»
 |год           = 2021
 |страниц       = 120
 |isbn          = 978-5-91303-022-1
 |тираж         = 500
 |ref           = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
 |автор         = [[Чахкенаькъан Ювназа Жабраил|Чахкиев Д. Ю.]]
 |заглавие      = Древности горной Ингушетии
 |ответственный = Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев
 |место         = Нальчик
 |издательство  = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года»
 |год           = 2009
 |том           = II
 |страниц       = 122
 |тираж         = 1000
 |ref           = Чахкиев
}}
* {{статья 
| автор    = Леймиев Лаьча 
| заглавие = Морчи Хьамишки
| ссылка   = https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FJlK0Jl3eWt1rlCSk9kuPgC8tuLtFcJ8RML%2BHPaXWh1s%3D&amp;name=Села1ад%201997г.%20№1.pdf 
| издание  = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] 
| год      = 1997
| номер    = 1
| страницы = 11
| ref      = Леймиев Л.
}}
* {{книга
  |автор         = Кегелес М.
  |заглавие      = У горах i на полонинах Iнгушетii
  |место         = {{comment|Харкiв|Харьков}}
  |издательство  = Пролетар
  |год           = 1931
  |страниц       = 92
  |тираж         = 6000
  |ref           = Кегелес
}}
* {{статья
 |автор         = [[Мужахой Бахьаудина Макшарип|Мужухоев М. Б.]]
 |заглавие      = Из истории язычества вайнахов (пантеон божеств в позднем средневгковье)
 |ссылка        = https://dzurdzuki.com/download/sovetskaya-etnografiya-1985-2/
 |язык          = ru
 |издание       = [[Советская этнография]]
 |тип           = научный журнал
 |год           = 1985
 |месяц         = март—апрель
 |число         = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 99—108
 |ref           = Мужухоев
}}

{{Населённые пункты Джейрахского района}}
[[ОагӀат:ЖӀайраха шахьара нах баха моттигаш]]</text>
      <sha1>l4y4asm5lp123vt63l8h38hchyfiph6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мужахой Макшарип</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18897</id>
    <redirect title="Мужахой Бахьаудина Макшарип" />
    <revision>
      <id>74793</id>
      <timestamp>2026-07-12T23:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>[[Мужахой Бахьаудина Макшарип]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам</comment>
      <origin>74793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="b034qso9g0mdwihll1ly7m79xpfawqj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мужахой Бахьаудина Макшарип]]</text>
      <sha1>b034qso9g0mdwihll1ly7m79xpfawqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолжа аргӀа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18898</id>
    <redirect title="АргӀа (дукъ)" />
    <revision>
      <id>74820</id>
      <timestamp>2026-07-13T01:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>[[АргӀа (дукъ)]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам</comment>
      <origin>74820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="p3ynjz34n183kcig4xp8pagid9xqnac" xml:space="preserve">#REDIRECT [[АргӀа (дукъ)]]</text>
      <sha1>p3ynjz34n183kcig4xp8pagid9xqnac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаьра аре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18899</id>
    <redirect title="Аре" />
    <revision>
      <id>74822</id>
      <timestamp>2026-07-13T01:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тоадархо</username>
        <id>5207</id>
      </contributor>
      <comment>[[Аре]] яхача оагӀонгахьа дӀасалостам</comment>
      <origin>74822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="laxr6h00d7ja9avbbbsr5c4cquu4hoc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аре]]</text>
      <sha1>laxr6h00d7ja9avbbbsr5c4cquu4hoc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>