Википеди
inhwiki
https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Гӏулакха
Ювцар
Доакъашхо
Доакъашхочун дувцар
Википеди
Википеди ювцар
Файл
Файл ювцар
MediaWiki
MediaWiki ювцар
Ло
Ло бувцар
Новкъостал
Новкъостал дувцар
ОагӀат
ОагӀат ювцар
Моартал
Моарталах къамаьл
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модуль ювцар
Event
Event talk
Саратов
0
1040
75314
71831
2026-10-23T21:32:49Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75314
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия
| статус = Пхье
| русское название = Саратов
| изображение = Saratov Montage (2016).png
| описание изображения = Сахьата гӀоаролг бодачоа духьала, лакхерча аьтта миӀингера Ӏовола а венна: Л. В. Собинова цӀерагӀа консерватори, Покрова [[киназ]], пхьен администраци ([[лакха-цӀа]]), дина семинари, Саратов—Энгельс тӀий, Шмидта [[хьайра]]
| флаг = Flag of Saratov.svg
| герб = Coat of Arms of Saratov.svg
| описание герба = Герб Саратова
| описание флага = Флаг Саратова
| lat_dir = N
| lat_deg = 51
| lat_min = 32
| lat_sec = 00
| lon_dir = E
| lon_deg = 46
| lon_min = 00
| lon_sec = 00
| регион = Саратовская область
| регион в таблице = Саратова область
| вид района = пхьен округ
| район = город Саратов
| район в таблице = Саратов (городской округ){{!}}Саратов пхье
| C в регион = нет
| внутреннее деление = 6 пхьен шахьар
| вид главы = Пхьеда
| глава = Михаил Исаев
| дата основания = 1590-ча шера
| статус с = 1708-ча шерагара денз
| площадь = 1490 км² (h<ref name="ГраницаНП">[https://fgistp.economy.gov.ru/downloadDocFile.php?uin=6302010307202209191&fid=f0RPak0.pdf Сведения, предусмотренные п.3.1 ст.19, п.5.1 ст.23 и п.6.1 ст.30 Градостроительного кодекса. Граница населенного пункта город Саратов.]{{Недоступная ссылка}} // ФГИС ТП [https://fgistp.economy.gov.ru/lk/#/document-show/297197 Проект генерального плана муниципального образования «Город Саратов» 19.09.2022] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220709020611/https://fgistp.economy.gov.ru/lk/#/document-show/297197 |date=2022-07-09 }}</ref>; тувла ма е [[Саратов (городской округ)|пхьен округаца]] (2341,75 км²<ref>[https://saratov.bezformata.com/listnews/saratov-viros-pochti-v-6-raz/101199581/ Саратов вырос почти в 6 раз и стал одним из крупнейших в Европе] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220407104411/https://saratov.bezformata.com/listnews/saratov-viros-pochti-v-6-raz/101199581/ |date=2022-04-07 }}. BezFormata.Com 01.01.2022 08:11</ref>)
| вид высоты = лакхал
| высота центра НП = 50
| климат = гӀаьххьа гӀаран
| официальный язык = эрсий мотт{{!}}эрсий
| население = {{ Население | Саратов | тс }}
| год переписи = {{ Население | Саратов | г }}
| плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Саратов | ч }} / 1490.00 round 2 ) }} }}
| агломерация = Саратова
| население агломерации = ≈ {{formatnum: {{#expr: (({{ Население | Городской округ город Саратов | ч }}+{{ Население | Красноармейский район (Саратовская область) | ч }}+{{ Население | Татищевский район | ч }}+{{ Население | Энгельсский район | ч }}) / 1000000 round 1 ) }} }} млн чел.
| национальный состав = [[Саратов#Къамашцара лоаттам|хьажа лустама тӀа]]
| конфессиональный состав = дукхагӀа [[православхой]]
| этнохороним = саратовхо, саратовхой
| часовой пояс = +3
| телефонный код = 8452
| почтовые индексы = 410XXX
| цифровой идентификатор = 63401000000
| сайт = http://www.saratovmer.ru/
| язык сайта = ru
| add1n = СовгӀаташ
| add1 = Къахьегама денала пхье
| add2n = Пхьен ди
| add2 = тов бетта шоллагӀа кӀиранди
}}
'''Сара́тов''' — [[Европейская часть России|Эрсечен европерча даькъа]] [[зӀилбухе]]н-малхбоалехьара [[пхье]], [[Саратовская область|Саратова областа]] административни [[юкъ]]. Областа лоадам бола пхье я. Пхьейистерча Гагарина шахьарца [[Городской округ (Россия)|пхьен округ]] хул цох [[Саратов (городской округ)|Саратов]] яхаш<ref name="БРЭ-ТОМ-29">{{Книга|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/3536135|автор=Горячко М. Д., Павлинов П. С. и др|заглавие=Сара́тов|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|год=2015|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|том=29. Румыния — Сен-Жан-де-Люз|страницы=417—420|страниц=766|isbn=978-5-85270-366-8|тираж=35000|language=ru}}</ref><ref name="ustav" />{{переход|Административное устройство}}. Йоккха товшхалеи, экономикани, дешареи [[юкъ]] я [[Поволжье|Идалйисте]]. Эрсечен пхьешта юкъе шоллагӀа йоагӀа ший [[майда]]х, иштта бахархой дукхалах 17-гӀеи. [[Города-миллионеры России|Миллионхо-пхье]] еце а, Саратова агломераце юкъ я из, хӀаьта цун бахархой 1,3 миллион сагал совгӀа ба{{переход|Население}}.
[[Идал]]а хин [[Волгоградское водохранилище|Идала-Пхьен хий гулдеча Ӏама]] аьтта берда тӀа латт [[Саратовка (река)|Саратовка]] яхача хинеи [[Энгельс (город)|Энгельс]] пхьенеи духьала. Идал-Пхьенна кхаччалца йола юкъ 389 км я, [[Самара]]йга — 442 км<ref>{{Cite web |url=http://saratov.kvartirka.su/distance/ |title=Расстояния от Саратова до городов России |access-date=2012-06-28 |archive-date=2012-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509065749/http://saratov.kvartirka.su/distance/ |url-status=live |accessdate=2026-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509065749/http://saratov.kvartirka.su/distance/ |archivedate=2012-05-09 }}</ref>, в 858 км к юго-востоку от [[Москва|Москвы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.fms.gov.ru/programs/fmsuds/official_info/interritory/detail.php?IBLOCK=124&ID=40221 |title=Федеральная миграционная служба России — Государственные программы — Соотечественники — Официальный информационный пакет Государственной программы — Округа РФ, участвующие в р … |access-date=2012-06-09 |archive-date=2012-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604232711/http://www.fms.gov.ru/programs/fmsuds/official_info/interritory/detail.php?IBLOCK=124&ID=40221 |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120604232711/http://www.fms.gov.ru/programs/fmsuds/official_info/interritory/detail.php?IBLOCK=124&ID=40221 |date=2012-06-04 }}</ref>.
1590-ча шера [[Фёдор I Иоаннович|Фёдор Иванович]] паччахьа а волаш йиллай [[Эрсий паччахьалкхе]]н зӀилбухера лаьтташкара [[зоврков]] цох хьа а даь. XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе йоккха базара юкъ хиннай цох базархой чакхбувлаш чкъаьреи тухи дохкаш, XIX-ча бӀаьшера иштта [[ялат]] дохка юкъ а хьахиннай цох. Саратова́ [[Губерния|губерне]] пхьен статус 1780-ча шера еннай [[Екатерина II]]-чун реформаца<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/otkrytie-saratovskoy-gubernii-v-1781-godu-i-posledstviya-etogo-sobytiya-dlya-gubernskogo-goroda|автор=Майорова Алла Степановна|заглавие=Открытие Саратовской губернии в 1781 году и последствия этого события для губернского города|год=2007|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия История. Международные отношения|том=7|выпуск=1|страницы=11–20|issn=1819-4907|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407104411/https://cyberleninka.ru/article/n/otkrytie-saratovskoy-gubernii-v-1781-godu-i-posledstviya-etogo-sobytiya-dlya-gubernskogo-goroda}}</ref>. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана Идала тӀа уллачарех эггара йоккхагӀа пхье хиннай бахархой дукхалагӀа<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/year2011.rar |title=«Российский статистический ежегодник», 2011 г. Раздел 4. Население. Таблица 4.4 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек |access-date=2019-12-03 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430222922/https://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/year2011.rar |url-status=live }}</ref>. 1909-ча шера денз болх беш [[Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|университет]] хиннай.
Эрсечен къаьнагӀа йолчарех йолча университетал совгӀа кхы а массайтта кхы [[лакхера дешарче]] я пхье болх беш<ref>{{Cite web |url=http://www.edu.ru/abitur/act.5/rgn.63401000/index.php |title=Университеты, академии, институты. Регион: Саратовская область |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320052808/http://www.edu.ru/abitur/act.5/rgn.63401000/index.php |archive-date=2012-03-20 |access-date=2012-02-28 |url-status=dead}}</ref>. ДегӀайоалаяь я машенаш хьаяри, мехкадаьттани химеи промышленности.
2020-ча шера кӀимарса бетта 2-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца пхьенна «Къахьегама денала пхье» яха цӀи еннай<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“» |access-date=2020-07-04 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705013852/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 |url-status=live }}</ref>.
== Этимологи ==
Эггара чӀоагӀагӀа яьржача [[эрш]]о хьаяхачох, Саратова цӀи Лаьчалоаман ({{lang-ru|Соколова гора}}) [[тюркий метташ|тюркий]] цӀера тӀара йоагӀаш я: ''«сары тау»'' — ''«ӀажагӀа лоам»'' яхилга да{{sfn|Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова|1991|с=12}}{{sfn|Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова|1991|с=13}}{{sfn|Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова|1991|с=17}}<ref>Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.</ref><ref>Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.</ref>.
== Бахархой ==
{{ Население | Саратов | Столбцов=11 }}
{{ Население | Саратов | график }}
{{Численность городов России}}
[[Энгельс (Саратовская область)|Энгельсаца]] цхьанеи, кхыча нах бахача моттигашцеи агломераци хул цох 1,15—1,2 млн саг юкъе а водаш. Саратови Энгельси цхьан а теха цох цхьа пхье-миллионхо хьаяр хьехаш къамаьлаш да долаш.
=== Къамашцара лоаттам ===
Саратов йоккха пхье я, тархьарца дуккха товшхалаш вӀашкайоагӀача уллаш хиннай из Европаннеи Азенеи юкъе, цудухьа цу пхьенна лар йитай цу хӀамо. КӀалхагӀа Ӏохьоахадаьд 2010-ча шера хиннача хьалах доккхагӀа хинна пхьера итт къам<ref name="etnicheski">{{Cite web |url=https://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/ |title=Всероссийская перепись населения 2010::Саратовстат |archive-url=https://www.webcitation.org/5zkxwkUEt?url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |archive-date=2011-06-27 |access-date=2014-08-23 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110707072355/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |date=2011-07-07 }}</ref>:
{| class="standard"
|-
!Къам
!Дукхал<br>(саг)
! къам<br>хьоахадаьчарех %
|-
|[[Эрсий]]
| align="right" |745 371
| align="right" |91,6 %
|-
|[[Татрий]]
| align="right" |14 778
| align="right" |1,8 %
|-
|[[Украинхой]]
| align="right" |10 475
| align="right" |1,3 %
|-
|[[Эрмалой]]
| align="right" |8892
| align="right" |1,1 %
|-
|[[Казахий]]
| align="right" |7288
| align="right" |0,9 %
|-
|[[ГӀозлой]]
| align="right" |5728
| align="right" |0,7 %
|-
|[[Мордва]]
| align="right" |2276
| align="right" |0,3 %
|-
|[[КӀайэрсий]]
| align="right" |2132
| align="right" |0,3 %
|-
|[[Жугтий]]
| align="right" |1812
| align="right" |0,2 %
|-
|[[Чуваши]]
| align="right" |1730
| align="right" |0,2 %
|-
|кхыдола къамаш
| align="right" |13 380
| align="right" |1,6 %
|-
|'''Берригаш а'''
| align="right" |813 862
| align="right" |100 %
|}
Къам белгалдаьккха доацаш е цох хоам боацаш пхье 24 038 саг ва, е пхьен бахархоех 2,9 %<ref name="etnicheski" />.
=== Метташцара лоаттам ===
1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхьехой наьна мотт<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1325|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|website=www.demoscope.ru|access-date=2021-06-05|archive-date=2022-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004210127/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1325|url-status=live}}</ref>:
{| class='standard'
|-
! Мотт|| Дукхал, саг || Дакъа
|-
|[[Русский язык|Эрсий]] || align="right" | 121 720 || align=right | 88,75 %
|-
|[[Немецкий язык|Немций]] || align=right | 8 367 || align=right | 6,10 %
|-
|[[Польский язык|Полхой]] || align=right | 1 728 || align=right | 1,26 %
|-
|[[Татарский язык|Татрий]] || align=right | 1 711 || align=right | 1,25 %
|-
|[[Еврейские языки|Жугтий]] ([[идиш]]) || align=right | 1 293 || align=right | 0,94 %
|-
|[[Украинский язык|Украинхой]] || align="right" | 1 159 || align=right | 0,85 %
|-
| Кхыдараш|| align=right | 1 169 || align=right | 0,85 %
|-
| Дерригаш а|| align=right | 137 147 || align=right | 100,00 %
|}
Таханарча дийнахьа пхьен официальнии керттереи мотт эрсийбар ба.
== Белгалдаккхар==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
{{Навигация
| Тема = Саратов
| Портал = Саратов
| Викисловарь = Саратов
| Викиучебник =
| Викицитатник =
| Викитека =
| Викивиды =
| Викиновости =
| Метавики =
| Проект =
}}
* {{Книга |ref=Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова |автор=Булычев М. В., Максимов Е. К. |заглавие=Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова |год=1991 |место=Саратов |издательство=Издательство Саратовского университета}}
* {{книга |автор = Кумаков А. В. |заглавие = Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах |язык = ru |место = Саратов |издательство = Издательский дом «Волга» |год = 2021 |том = I |страниц = 240 |isbn = 978-5-6046353-0-8 |тираж = 500 |ref = Кумаков, книга I}}
* {{книга |автор = Кумаков А. В. |заглавие = Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах |язык = ru |место = Саратов |издательство = Издательский дом «Волга» |год = 2021 |том = II |страниц = 264 |isbn = 978-5-6046353-0-8 |тираж = 500 |ref = Кумаков, книга II}}
== ТӀатовжамаш==
* [http://saratovregion.ucoz.ru/ Большая Саратовская Энциклопедия]
* {{Культурное наследие РФ список|Саратовская область/Саратов|Саратова}}
{{Библиоинформация}}
{{Населённые пункты городского округа Саратов}}
{{Города Саратовской области}}
{{Города на Волге}}
{{Города трудовой доблести}}
[[ОагӀат:Саратов| ]]
[[ОагӀат:Идала тӀара пхьеш]]
[[ОагӀат:XVI бӀаьшера йийхка пхьеш]]
[[ОагӀат:Эрсечен областий йовкъаш]]
6k1xs393jfghzp5szpj76texzsb1vf1
ГӀажарий-Юрт
0
1708
75309
75274
2026-10-23T19:44:53Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75309
wikitext
text/x-wiki
{{НП+Россия
| статус = Юрт
| русское название = ГӀажарий-Юрт
| оригинальное название = {{lang-ru|Нестеровская}}
| изображение = Река Асса в Нестеровской.jpg
| описание изображения = ГӀажарий-Юрта доагӀа [[Эса]]
| герб =
| флаг =
| lat_deg = 43.237976
| lon_deg = 45.049170
| CoordScale = 30000
| регион = Ингушетия
| регион в таблице = Ингушетия
| вид района = Муниципальни шахьар
| район = Сунженский район
| район в таблице = Сунженский район (Ингушетия){{!}}Шолжа
| вид поселения = Юрт
| поселение = Нестеровская
| поселение в таблице = Нестеровская{{!}}ГӀажара-Юрт
| внутреннее деление =
| вид главы =
| глава =
| дата основания = 1861 шера
| первое упоминание =
| прежние имена =
| статус с =
| площадь = 114.62
| высота центра НП = 406<ref>{{cite web|url=http://www.latlong.ru|title=Определение высоты над уровнем моря по координатам|publisher=latlong.ru|accessdate=2018-07-11|lang=ru|archive-date=2018-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826005115/http://www.latlong.ru/|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20180826005115/http://www.latlong.ru/ |date=2018-08-26 }}</ref>
| климат =
| население = 18 614<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref>
| год переписи = 2025
| плотность =
| агломерация =
| национальный состав = [[ингуши|гӀалгӀай]], [[русские|эрсий]]
| конфессиональный состав = [[ислам|бусалба]], [[православные|православхой]]
| этнохороним =
| часовой пояс =
| почтовый индекс = 386250
| телефонный код = 87341
| цифровой идентификатор = 26230830001
| категория в Commons =
| сайт =
}}
'''ГӀажарий-Юрт''', иштта '''ГӀажара-Юрт''' ({{lang-ru|Нестеровская}}) — [[ГӀалгӀай Мохк|ГӀалгӀай Мехка]] [[Шолжа шахьар]]а [[юрт]]. Мехка йоккхагӀйола [[юрта хьисапе моттиг]] я.
''Юрта хьисапе моттиг ГӀажарий-Юрт'' яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}}.
== ЦӀи ==
ГӀалгӀай меттала юрт ''Гӏажарий-Юрт''<ref>Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.</ref> е ''ГӀажара-Юрт''{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}} аьнна язъеш я. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] ''Нестеровская''{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}} яхаш цӀи а йолаш, ''станица'' яха статус йолаш я ГӀажарий-Юрт{{sfn|ГӀалгӀай Мехка закон|2009}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}}.
== Географи ==
[[Файл:Река Асса в Нестеровской 2.jpg|мини|ГӀажарий-Юрта [[Асса (приток Сунжи)|Эсах]] даьккха сурт]]
Юрт улл [[Эса|Эса́]] аьрда [[берд]]а тӀа шахьара [[центр|юкъ]] йолча [[Шолжа-Пхье]]нах 5 км къулбехьехьеи [[Магас]]ах 30 км [[гӀинбухе]]н-[[малхбоале]]хьеи (наькъашца дусташ хилча). ГӀажарий-Юртах къулбехьехьеи малхбузехьеи латта эрсий меттала ''[[Чёрные горы (Кавказ)|Ӏаьржа лоамаш]]'' оала лоамаш. Уж Ӏо мел долх [[орц]] да́гӀаш да лакхехьара [[альпийский луг|альпийски баьшка]] кхаччалца, цу орца тӀа я́гӀараш [[лиственные породы|гӀаш дола гаьнаш]] я. ГӀажарий-Юртах [[зӀилбухе]]хьа уллача [[орц]]ах эрсий меттала «балка Линева» оал. Юртах гӀинбухехьеи малхбоалехьеи юкъ-юкъе кагий гувнаш дола [[шаьраче|шаьра]] шинхиюкъ я:[[Шолж]]а́и [[Эса|Эса́и]] юкъе. Юртах зӀилбухен-малхбоалехьа, [[Берд-Юрт]]а йисте, Эса тӀа латташ болх беш йоаца [[Малые ГЭС Северного Кавказа#Ингушетия|ГЭС]], цох диса [[сунт]] йолаш я хӀанз а.
Малхбузехьа юрта йисте Эса́и Шолжа́и юкъе даьккха [[хьарсам|хьа́рсам]] да. ГӀажарий-Юртах гӀинбухехьа {{табличка-ru|Р|217}} «[[Кавказ (автодорога)|Кавказ]]» яха [[Автомобильные дороги России федерального значения|федеральни машений никъ]] ба бодаш.
ГаргагӀа йола [[нах баха моттиг|Нах ба́ха моттигаш]]: гӀинбухехьа — [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]], гӀинбухен-малхбоалехьа — [[Серноводское (Чечня)|Серноводски]], малхбоалехьа — [[Ах-Боарзе]], зӀилбухен-малбоалехьа — [[Берд-Юрт]]и [[ЧӀималх]]и, зӀилбухен-малхбузехьа — [[Алхасте]], гӀинбухен-малхбузехьа — [[Яндаре]]и [[Эбарг-Юрт]]и.
== Тархьар ==
=== Йиллар, цӀи ===
ГӀажарий юрт йиллай [[хьоашаланаькъан]] тайпан хиннача ''ГӀа́жар'' яхача [[къонахчо]]{{sfn|Жизнь национальностей|2002|loc=[https://www.google.be/books/edition/Zhiznʹ_nat͡sionalʹnosteĭ/PV4iAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Гажир-Юрт с. 89]}}. Из цӀи ''ГӀа́жара'' аьнна хилча, ''ГӀа́жарий-Юрт'' аьнна хул из<ref>Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831.</ref>, тӀаккха ''ГӀа́жар'' хилча, ''ГӀа́жара-Юрт'' хул{{sfn|ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг|2016|с=}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=37}}.
ГӀалгӀай ГӀажарий-Юрта́ йисте 1842-ча шера [[инарал]] [[Нестеров, Пётр Петрович|Пётр Нестерова]] цӀерагӀа ''Нестеровски'' яха [[чӀоагӀале]] йилла́ хиннай<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918|title=Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме|author=[[Фелицын, Евгений Дмитриевич |lang = ru |Е. Д. Фелицын]]|website=Etomesto.ru|date=1899|publisher=Военно-исторический отдел при штабе [[Кавказский военный округ|Кавказского военного округа]] в [[Тбилиси|Тифлис]]е|deadlink=no|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-07-11}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241217114300/http://www.etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918 |date=2024-12-17 }} Опубликована в книге «[[Исторический очерк кавказских войн|Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии]]».</ref>
ГӀа́жарий-Юрт [[довхар|яйха́]], [[бохам|йохаяьчул]] тӀехьагӀа 1861-ча шера инарал [[Нестеров, Пётр Петрович|Пётр Нестерова]] цӀерагӀа ''станица Нестеровская'' аьнна цӀи тиллай цох [[гӀазкхий|гӀазкхаша]]<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/АТУС/часть%20третья.pdf |title = Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 322. |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304202602/http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/АТУС/часть%20третья.pdf |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304202602/http://stavkomarchiv.ru/userfiles/file/%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A1/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F.pdf |date=2016-03-04 }}</ref>, 1842-ча шера денз хиннача ''Нестеровски'' чӀоагӀален тӀара йоагӀилга а лоархӀаж<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918|title=Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме|author=[[Фелицын, Евгений Дмитриевич |lang = ru |Е. Д. Фелицын]]|website=Etomesto.ru|date=1899|publisher=Военно-исторический отдел при штабе [[Кавказский военный округ|Кавказского военного округа]] в [[Тбилиси|Тифлис]]е|deadlink=no|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-07-11}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241217114300/http://www.etomesto.com/map-kuban_1899_kavkaz-sever/?x=45.047128&y=43.233918 |date=2024-12-17 }} Опубликована в книге «[[Исторический очерк кавказских войн|Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии]]».</ref>
1843-ча шера тушола бетта 4-ча дийнахь [[Военное министерство Российской империи|тӀеман министр]] хиннача [[Чернышёв, Александр Иванович|А. И. Чернышёвс]] ший амара тӀа яздаьд: «Йо́хаяьча ''Гажир-Юрт'' яхача эйла йисте хьалъяьча чӀоагӀаленна [[Николай I|Паччахь императора́]] лакхехьара амар де лайра «Нестеровское» аьнна цӀи тилла». Эрсаша ''Гажир-Юрт'' 1840-гӀа шера долалуча хана яздаьча каьхаташ тӀа хьоахаеш хиннай «мутӀахьа боацача» [[Малая Чечня|ЗӀамигача Нохчичен]] лоамарой «мутӀахьа йолча [[оарстхой]] юрташта» тӀале́тар бахьан долаш, уж оарстхой юрташ шоаш [[Владикавказский военный округ|Бурон тӀеман округа́]] юкъе а йолаш [[наьсархой шахьар]]ах лоархӀаш хиннай эрсаша<ref>{{cite web|url=http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt|title=М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское|author=|website=www.magas.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|access-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt|archive-date=2019-02-19}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылками на: РГВИА. Ф. 846. Оп. 16. Д. 6508 и РГВИА. Ф. 386. Оп. 1. Д. 2993. Карта [[Кавказский край|Кавказского края]]. Тифлис, 1842 г.</ref>.
[[Кавказское линейное казачье войско|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] Шолжа тӀарча [[сур]]а тӀара «чарахьий» (шоаш лоӀаме болаш хьалбаьхка́ча наьха) 125 дезал ба́ха хоабаь хиннаб ГӀажарий-Юрта. Уж гӀазкхий гучахьа тӀеман гӀулакх дарах мукъабаьха́ хиннаб кхаь шера́ шоаш хайша́ча дӀатарлургболаш. Керда станица а Шолжа тӀарча сурах дӀалаьрхӀай. 1964-ча шера хиннача хьалах ГӀажарий-Юрта вахаш 841 саг хиннав (422 маӀа саги, 410 кхалсаги)<ref>{{cite web |author = |url = http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |title = М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское |lang = ru |website = www.magas.ru |date = |access-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |archive-date = 2019-02-19 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылками на: АКАК. Т. XII. Тифлис, 1904. C. 1223. Док. № 1100 и ЦГА РСО-А. Ф. 26. Оп. 1. Д. 33.</ref>.
1867-ча шера «Вознесенски» яхаш [[киназ]] детта́д гӀазкхаша, 1864-ча шера денз православхой приходах [[исповедная роспись|дари дарах йоазонаш]] кийчдеш хиннад<ref>[http://нэб.рф/catalog/000200_000018_RU_NLR_PER_B_2649727_1904_15/viewer/?page=9 Владикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 132.]</ref>. В 1875 году в Нестеровской числилось 1047 жителей. Поселение относилось к 4-му участку [[Владикавказский округ|Владикавказского округа]] [[Терская область|Терской области]]<ref>{{cite web |author = |url = http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |title = М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское |lang = ru |website = www.magas.ru |date = |access-date = 2019-02-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |archive-date = 2019-02-19 |deadlink = no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190219015608/http://www.magas.ru/content/istorii-selskogo-poseleniya-nesterovskoe-giazhar-yurt |date=2019-02-19 }}, со ссылкой на: ЦГА РСО-А. Ф. 11. Оп. 81. Д. 223. Л. 10—12.</ref>.
ДӀахо нах бе́баш, 1874-ча шера 200 кови, ва́хаш 1094 саги, хьалъяь ишколи православхой [[киназ]]и хиннад юрта<ref>Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. [[Зейдлиц, Николай Карлович|Н. Зейдлицем]]. — 1879. — C. 445.</ref>.
Юртахой [[Белое движение|КӀайча эскарагахь]] хилар бахьан долаш 1920-ча шера тов бетта [[Эржакинез]]а амарах гӀазкхий ГӀажарий-Юртара дӀакхолхабе лаьрхӀалга хабараш да хьадаьхка́, цхьабакъда из амар кхоачаш даь дале а, мел чӀоагӀа кхоачаш даьд ховш дац, цу тайпара политика дукхача гӀалгӀай а нохчий а лаьтташка дӀахьош-м хиннай [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема хана]] [[гӀазкхий|гӀазкхашца]]<ref>[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] О депортациях иранцев из Азербайджана и Казахстана // Восток. 1994. № 6. С. 50, со ссылкой на: ЦГА РСО. Ф. Р-36. Оп. 1. Д. 46. Л. 37.</ref><ref>[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]] {{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php|title=У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)|author=|website=www.demoscope.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|access-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923213623/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php|archive-date=2015-09-23}}</ref>.
ГӀажарий-Юрт [[Шолжа гӀазкхий округ]]а́ юкъе хиннай, хӀаьта 1929-ча шера округ вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа [[Чеченская автономная область|Нохчий автономни областа́]] юкъе яхай из<ref name="gi">{{cite web |author = |url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |deadlink = no |title = Историко-юридические аспекты определения административной границы между Чеченской Республикой и Республикой Ингушетия |website = [[Грозный-Информ]] |date = 2013-04-10 |lang = ru |archive-url = https://www.grozny-inform.ru/news/society/41293/ |archive-date = 2024-05-26}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Постановление президиума Всероссийского центрального исполнительного комитета № 170 «Об упразднении Сунженского округа Северо-Кавказского края» |date = 1929-02-04 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241008121441/https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/380991-postanovlenie-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-ob-uprazdnenii-sunzhenskogo-okruga-severo-kavkazskogo-kraya-4-fevralya-1929-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |date=2024-10-08 }}</ref>. 1934-ча шера Нохчий АОи, [[ГӀалгӀай АО]]и вӀашакхетар бахьан долаш ГӀажарий-Юрта станични советах лоархӀаш йола ГӀажарий-Юрт юкъе́яхай [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономни областа́]] (тӀехьагӀа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй цох)<ref name="gi" />.
[[Великая Отечественная война|ШоллагӀча дунен тӀема]] хана [[Битва за Кавказ (1942—1943)|Кавказ хьайоаккхача]] хана ГӀажарий-Юрт фронта́ йистерча оаса тӀа хиннай, 1942—1943-ча шера [[Ӏа]]й юрта [[131-й истребительный авиационный полк|131-гӀа истребителий фе сур]] хиннад дислокаци я.
2004-ча шера ГӀажарий-Юрта юкъера ишкол хержа́ хиннай [[Абу Дзейт|Абу Зайт]] яхача террористо «запасной» аьнна, [[Террористический акт в Беслане|Берса́-Юртара № 1 йолча ишколера гӀулакх]] чакх ца доале аьнна<ref>{{cite web |author = |url = http://www.council.gov.ru/files/download/doklad7dec.pdf |archive-date = 2011-05-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110525144153/http://www.council.gov.ru/files/download/doklad7dec.pdf |title = Доклад комиссии Федерального собрания РФ по расследованию причин и обстоятельств совершения террористического акта в городе Беслане |lang = ru |website = |date = |access-date = 2024-11-28 |deadlink = yes}}</ref>, амма из юкъагӀдиса́д.
2006-ча шера ГӀажарий-Юрта [[Русскоязычные|эрсий мотт бувцача на́ха́]] зуламаш деш моттигаш хиннай — цӀенош ле́тадеш. 2006—2008-ча шерашка цу тайпара хӀамаш йисте́ ядача кхыча юрташка а хиннад: [[Сипсой-ГӀала|Сипсой-ГӀалий]] тӀа, [[Илдарха-ГӀала|Илдарха-ГӀалий]] тӀа, [[Эбарг-Юрт]] а, кхычахьа а<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://srn.su/?p=1325 |title = Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204347/http://srn.su/?p=1325 |deadlink = no }}</ref>. Цу хӀаман кульминаци хиннай [[эрсий]] хьехархой цӀагӀарчарна тӀалатар, нах боабеш а, човнаш еш а моттигаш хиннай. ЧӀоагӀа бӀагалдаьнна хиннад уж хӀамаш<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = https://lenta.ru/news/2008/09/10/ingush |title = В Ингушетии убили русскую местную жительницу // Лента.ру, 10.09.2008 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207204741/https://lenta.ru/news/2008/09/10/ingush |deadlink = no }}</ref>, уж бахьан долаш гӀазкхий юха а мехкара дӀаухаш моттигаш хиннай<ref>{{cite web |author = |lang = |url = http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |title = В Ингушетии расстреляны русские специалисты: один убит, трое ранено // Kvkz.ru, 12.11.2007 |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2015-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150207193932/http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |deadlink = no |accessdate = 2025-05-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150207193932/http://kvkz.ru/2007/11/12/v-ingushetii-rasstreljany-russkie.html |archivedate = 2015-02-07 }}</ref>.
== Бахархой ==
{{ Население | Нестеровская }}
{{ Население | Нестеровская | график }}
; Къамашцара лоаттам
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%;"
|- style="background: #E9E9E9"
|-
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''Хьисап деш дӀаязбаь шу'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>2010<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |title = ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия |access-date = 2015-06-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar |archive-date = 2016-03-06 |deadlink = yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar |date=2016-03-06 }}</ref>'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>2002<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha02.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 2002 года |access-date = 2015-01-28 |archive-date = 2014-11-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105201321/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha02.html |deadlink = no}}</ref>'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>1979<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года |access-date = 2015-06-14 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014057/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha79.html |deadlink = no}}</ref>'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" | '''<center>1970<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |title = Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года |access-date = 2015-06-14 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924014056/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/sunzha70.html |deadlink = no}}</ref>'''
|-
|'''[[гӀалгӀай]]'''
|{{увеличение}}18 563 <br> (''84,62 %'')
|{{увеличение}}13 821 <br> (''79,48 %'')
|{{увеличение}}2 420 <br> (''39,39 %'')
|1 464 <br> (''23,71 %'')
|-
|'''[[нохчий]]'''
|{{уменьшение}}2 758 <br> (''12,57 %'')
|{{увеличение}}2 816 <br> (''16,19 %'')
|{{увеличение}}759 <br> (''12,35 %'')
|384 <br> (''6,22 %'')
|-
|'''[[эрсий]]'''
|{{уменьшение}}248 <br> (''1,13 %'')
|{{уменьшение}}433 <br> (''2,49 %'')
|{{уменьшение}}2 699 <br> (''43,93 %'')
|3 945 <br> (''63,90 %'')
|-
|'''кхыбараш'''
|368 <br> (''1,68 %'')
|319 <br> (''1,83 %'')
|266 <br> (''4,33 %'')
|381 <br> (''6,17 %'')
|-
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''берригаш'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''21 937 (100 %)'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''17 389 (100 %)'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''6 144 (100 %)'''
|'''style="background: bgcolor="#DEB887" |'''6 174 (100 %)'''
|}
== Инфраструктура ==
{{Колонки|2}}
* 4 юкъера юкъара дешар тела ишкоол (№ 1, 2, 3 и 4);
* берий беш;
* Товшхала цӀенош, библиотека а йолаш;
* [[амбулатори]];
* 40 моттига́ лаьрхӀа йола даькъ тӀара [[дарбанче]];
* ФОК<ref>{{cite web |author = |url = https://www.sunja-ri.ru/images/5734728389359.pdf |title = Программа комплексного развития социальной инфраструктуры сельского поселения Нестеровское Сунженского муниципального района Республики Ингушетия на 2017—2021 годы и на период до 2033 года |lang = ru |website = www.sunja-ri.ru |date = |access-date = 2024-11-28 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
{{колонки|конец}}
== Оахкамаш ==
ГӀажара-Юрта [[боарз]]аш да [[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъаралах]] лоархӀаш дола. Цу тайпара [[сийленг]] ГӀалгӀай Мехка [[МагӀалбик]]е да долаш<ref name="Крупнов">[[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] Археологические памятники верховьев р. Терека и бассейна р. Сунжа // ТГИМ. М., 1948. С. 10.</ref>.
ГӀажарий-Юртара боарза чу хи чура хьалбаьккхача кхерех хьалбаь [[гом]] болаш хиннаб. Боарза́ нийсса юкъе
Боарза чу иштта корадаьд [[боарза]]х даь [[тӀаьск]]ий [[бухь|бовхьаш]] а, кхерех яь [[бур]]аш а, шаьра [[ступа|мохк]] а, [[диг|бур те́ха кхерах даь диги]], цӀе пудар чудола [[кхаба|кхабилги]]<ref>Отчёт Археологической Комиссии (ОАК) за 1891 г. СПб., 1893. С. 132.</ref>. Памятник датирован эпохой [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|средней бронзы]], точнее, второй половиной II тыс. до н. э<ref name="Крупнов"/>.
== Юртаца бувзабенна нах ==
* [[Константинов, Леонид Сергеевич|Константинов Леонид]] — кхесторг-кемий эскадрильяй хьовда, [[зоврхо]], ГӀажара-Юрта лакхе сигала вийнав 2001-ча шера, [[Вторая чеченская война|ШоллагӀча нохчий тӀема]] хана, венначул тӀехьагӀа [[Герой Российской Федерации|Россе Федераце турпала]] цӀи еннай.
* [[Исмаилов, Муслим Мусаевич|Муслим Исмаилов]] — нохчий милисхо, 2006-ча шера ГӀажарий-Юрта вийнав исламистий тоабан доакъашхошца лоташ, венначул тӀехьагӀа [[Герой Российской Федерации|Россе Федераце турпала]] цӀи еннай.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
; Дошлоргаш
* {{публикация
|1 = книга
|заглавие = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
|оригинал = ''(Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов)''
|ответственный = Сост. [[БӀарахой Мустафай Нина|Н. М. Барахоева]], [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Б. А. Хайров]]. Отв. ред.: д.филол. н. проф. Н. М. Барахоева. Реценз.: д.п.н. Т. В. Жеребило, д.филол.н М. М. Султыгова; [[Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева]]
|ссылка = https://web.archive.org/web/20241007061540/https://ingnii.ru/?page_id=7235
|место = Магас, Нальчик
|издательство = «Тетраграф»
|год = 2016
|страниц = 618
|isbn = 978-5-00066-096-6
|тираж = 500
|ref = ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг
}}
* {{публикация|книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|вид = [[Справочное издание|справ.-энцикл. изд]].
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Реценз.: д.п.н., проф. [[Жеребило Татьяна Васильевна|Т. В. Жеребило]], к. филол. н., [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Ред.: [[Ноакъастхой Ӏаьлий Хаваж|Х. А. Накостоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]; [[Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева]]
|место = М.
|издательство = ТПК «Центробланк»
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{cite web
|author =
|lang = ru
|url = https://docs.cntd.ru/document/895201294
|title = Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
|access-date = 2018-02-27
|archive-date = 2018-01-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180128233300/https://docs.cntd.ru/document/895201294
|deadlink = no
|ref = ГӀалгӀай Мехка закон
}}
*
* {{публикация|статья
|заглавие = Жизнь национальностей
|часть = ''Времен связующая нить''
|тип = Общественно-политический, литературно-художественный, илл. журнал
|издание = Научно-информационное издание по проблемам региональной политики, истории и культуры народов многонациональной России
|издательство = «Пресса»
|место = Москва
|ответственный = ред. [[Боков, Хажбикар Хакяшевич|Х. Х. Боков]]
|год = 2002
|номер = I-II
|ref = Жизнь национальностей
}}
{{Населённые пункты Сунженского района Ингушетии}}
{{Муниципальные образования Сунженского района Ингушетии}}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]]
[[ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш]]
[[ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш]]
[[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун станицаш]]
k5r6hk1lz5skk374z6ugffg8p68utzo
Йовлой
0
3405
75313
75290
2026-10-23T20:42:39Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75313
wikitext
text/x-wiki
{{Тайп
|Тайповый таксон = ГӀалгӀай тайпа
|Название = Йовлой
|Самоназвание =
|Иллюстрирование = Герб рода Йовлой (Евлоевых).jpg
|Раса = [[Европеоидная раса|Европеоидий]]
|Тип расы = [[Кавкасионский тип|Кавкасиона]]
|Группа народов = [[Ингуши|ГӀалгӀай]]<br>[[вайнахи|Вайнах]]
|Язык = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]]
|Письменность = [[кириллица]] ларде латта [[гӀалгӀай йоазув]]
|Религия = [[Ислам]]
|Первые упоминания = [[Йовлой Довтбий Хучбар]]ах дола оаламаш (XIII бӀ.)
|Включают = 60 гаргга ваьри, никъи
|Предки = [[ГӀалгӀай]]
|Родственны = [[Лолохоевы|Лоалахошца]]
|Современное расселение = * {{RUS}}:<br>[[ГӀалгӀайче]]; [[Нохчиче]]; [[ГӀинбухера ХӀирийче]] (карарча хана);
* [[Файл:Flag of Georgia.svg|23px]] [[Гуржехье]].
|Историческое расселение = ГӀалгӀай лоамара эйлаш: [[Тиша Йовли]], [[Йовли]], [[Пялинг|Паьлинг]], [[Ний]], [[Нийкоате|Ний-КоатӀе]], [[Мусиево|Мусийкъонгий-КоатӀе]]; иштта [[Ахки-Юрт]] (карарча хана [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀинбухерча ХӀирийчен ГӀалме шахьар]]ах лоархӀ)
}}
'''Йо́влой'''{{sfn|Куркиев|2005|с=208}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=23}}, '''Jovluoj'''{{sfn|Генко|1930|с=694}} ({{lang-ru|Евлоевы}}) — эггара доккхагӀа [[гӀалгӀай]] [[тайпа]]. Дукхалага диллача, башх-башха долча хетолгах, 60–100 эзар ба аьнна лоархӀ{{sfn|Ражнёв Г.В.|2000|с=11}}<ref>Тайпан нах дагарбеш хилча, ''«Йовлой»'' аьнна шоаш дӀаязбаьраш а, Йовлойх лоархӀача наькъай цӀерагӀа шоаш дӀаязбаьраш а дагарбу.</ref><ref name="ingushetiyaru.org">{{cite web|url=http://www.ingushetiyaru.org/news/14045|title=Сегодня состоится съезд тейпа Евлой (Евлоевы) — самого крупного ингушского тейпа|author=Редакция интернет-портала «Ингушетияру.орг»|date=|work=|publisher=Независимый интернет-портал «Ингушетияру.орг»|accessdate=2015-10-21|lang=ru|archiveurl=https://archive.is/20130415035230/http://www.ingushetiyaru.org/news/14045/|archivedate=2013-04-15}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140330215233/http://www.ingushetiyaru.org/news/14045/ |date=2014-03-30 }}</ref>. Йовлой тайпо шийна чухьа 60 гаргга никъ чулоац{{переход|Наькъаш}}. Йовлой тайп хьадаьнна [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоамара]] шира [[кхаьлл]]аш я: [[Тиша Йовли]], [[Йовли]], [[Пялинг|Пхьаьлинг]], [[Ний]], [[Нийкоате|Ний-КоатӀе]], [[Мусиево|Мусийкъонгий-КоатӀе]]. Цул совгӀа, Йовлоша Ӏояхка а цига дукха хана денз баьха а я: [[Ахки-Юрт]] ([[ГӀалме шахьар]], тахан [[ХӀирийче]] лоархӀ), иштта, Гуржехьа да́да лаьтташ: «ӏамга», «Чимга», «Йовлойтӏе»/«Йовлой-Чӏож»<ref>{{книга|автор= Куркиев Р. С.|часть=|заглавие= О древнем роде Евлоевых| ответственный =|издание=|место= Назрань|издательство =|год= 2014|страницы= 3|isbn= |тираж= |ref=Куркиев Р.С.}}</ref><ref>{{cite web|url= http://akievgalgei.livejournal.com/42960.html|title= Ингуши Евлой, Йовлой.|author= Дагот Ур|date= 17 марта 2013|work= |publisher= |accessdate= 2015-10-23|lang= ru|archiveurl= |archivedate= }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160630174632/http://akievgalgei.livejournal.com/42960.html |date=2016-06-30 }}</ref>.
Таханарча дийнахьа Йовлой дукхагӀа ГӀалгӀайче бах, цул совгӀа, бахаш ба Даькъастерча мехкашка а, масала, ХӀирийче а ([[Буро]] тӀа, [[Онгушт]]а, [[Мочкъий-Юрт]]а, [[Къаскам]]е, Нохчийче а, Гуржехьа а ([[Каьлаке]]), иштта, гӀалгӀай диаспораш йолча цхьайолча паччахьалкхенашка Европеи, Юкъерча Азеи, Гаргарча Малхбоалеи.
== Тархьар ==
[[Файл:Евлой.jpg|thumb|300px|Йовлой викалаш (1937 лакхера шу?)]]
=== Духхьашха хьоахабар ===
Эггара хьалхагӀа Йовлой хьоахабаьр Л. Л. Штедер ва, цо 1781 шера яздаьд:
{{начало цитаты}}Die Inguschen theilen ſich in 7 Stämme:
1) [[ТӀаргамхой|Tergimcha]], 2) [[Аьгий|Agi]], 3) Cham-hoi-y, 4) Charstoi, 5) Zimkai-boch, 6) '''Ge-ula-wy''', 7) [[Фаьппий|Wapi]]{{sfn|Pallas (Shteder)|1797|с=44}}{{конец цитаты}}
Иштта хьоахадар дер Юлиус фон Клапротаз 1812 шера, ший кинижка тӀа «1807—1808 шера лаца никъ бар Шинфордаюкъе е Гуржехьешка»{{sfn|Klaproth|1812|с=625}}.
1810 шера маьцхалий бетта 22 дийнахьа [[наьсархой|наьсархоша]] (царна юкъе Йовлой а болаш) [[Россе импери|Эрсий паччахьалкхенна]] чӀоагӀо яьй{{sfn|История Ингушетии|2013|с=258}}. Укхаза [[Эрсий|эрсаша]] [[Наьсаре]] [[Наьсарен гӀапков|гӀапков]] диллад{{sfn|История Ингушетии (краткий очерк)}}.
=== Тахане ===
[[1999 год|1999 шера]] [[январь|наджгоанцхой бетта бетта]] Йовлой Дауда оттадаь дола Йовлой тхьамагӀа дӀачӀоагӀдаьд. 434 яха номер а енна Ерригроссен геральдически юкъарлоно арахийцача ТхьамагӀий Матрикула 3-гӀча томе кепатехад из{{sfn|Ражнёв Г.В.|2000|с=11}}<ref>{{cite web |url= http://gerbovnik-rgk.ucoz.ru/photo|title= Герб № 434|author= Русская геральдическая коллегия|date= 27 января 1999|work= |publisher= Гербовый Матрикул|accessdate=2015-10-21 |lang=}}</ref>.
{{заготовка раздела}}
== Наькъаш ==
Йовлошта юкъе долх ер наькъаш{{sfn|Ражнёв Г.В.|2000|с=11}}:
{| class="standard"
|[[Абадиевы|Абаьданаькъан]]
[[Акиевы|Аканаькъан]]
[[Арсамаканаькъан]]
[[Ахмадовы|Ахьмаданаькъан]] (цхьабараш)
[[Альтемировы|Аьлтамаранаькъан]]
[[Балханаькъан]]
{{таржам дац|Богометовы}}
[[Бузуртанаькъан]] (цхьабараш)
[[Ведажанаькъан]] (цхьабараш)
{{таржам дац|Визгиевы}}
[[Геласханаькъан]]
{{таржам дац|Гозиевы}}
[[Гайсановы|ГӀайсенаькъан]]
[[ГӀазгиренаькъан]]
[[Довтгиренаькъан]]
[[Долтгиренаькъан]]
|[[Зайганаькъан]]
[[Зайтанаькъан]] (цхьабараш)
[[Зуренаькъан]]
[[ИбрахӀиманаькъан]]
[[Исмайланаькъан]]
[[Къуркъанаькъан]]
[[Маскуранаькъан]]
{{таржам дац|Мездоевы}}
{{таржам дац|Мизгиевы}}
[[Мизенаькъан]] (цхьабараш)
{{таржам дац|Мурдуловы}}
[[Мусенаькъан]]
[[Мусостанаькъан]]
[[НогӀонаькъан]]
{{таржам дац|Ораковы}}
[[Орцханаькъан]]
|{{таржам дац|Партиевы}}
[[Саганаькъан]]
[[Солтамакъанаькъан]]
[[Солтамураданаькъан]]
[[Сурхонаькъан]]
[[Товболатанаькъан]]
{{таржам дац|Фатхильговы}}
{{таржам дац|Хугоевы}}
[[Цокъенаькъан]]
{{таржам дац|Чемборзовы}}
{{таржам дац|Чозиевы}}
{{таржам дац|Чукиевы/Чекуевы/Чукуевы/Чокиевы}}
[[Чоранаькъан]]
[[Чомаканаькъан]]
[[Алиевы|Ӏаьланаькъан]] (цхьабараш)
|}
== ЦӀихеза нах ==
# [[Абадиев, Японц Арскиевич|Абадиев Японц Арскиевич]] (1906—1985) — офицер-кавалерист, командир полка. Дважды был представлен к званию Героя Советского Союза — в 1942 и 1943 гг.;
# [[Акиев, Хасолт Алхастович|Акиев Хасолт Алхастович]] (1942—2009) — известный ингушский учёный, историк-кавказовед и художник, кандидат исторических наук;
# [[Альтемиров, Магомет-Мирза Тариевич|Альтемиров Магомет-Мирза Тариевич]] — советский государственный и военный деятель. Начальник Ингушской милиции в 1920—1932 гг.<ref>{{cite web|url=http://www.museumri.ru/human/lichnost-0002|title=Альтемиров Магомет-Мирза Тариевич|author=Виртуальный музей Ингушетии|date=|work=|publisher=Официальный сайт Ингушского государственного музея краеведения|accessdate=2015-10-21|lang=ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161015192131/http://www.museumri.ru/human/lichnost-0002 |date=2016-10-15 }}</ref>;
# [[Евлоев, Ахмед Султанович]] — актёр театра и кино, режиссёр. Народный артист Республики Ингушетия;
# [[Евлоев, Берд Аржбериевич|Евлоев Берд Аржбериевич]] (1888—1952) — чемпион Мира и Европы по классической борьбе. Получил прозвище «Лев Кавказа»;
# [[Евлоев, Ваха Суламбекович]] (1960 г.р.) — борец, чемпион мира по кетчу, постоянный представитель [[Ингушетия|Ингушетии]] при Президенте РФ в 2010—2013 гг.;
# Евлоев Гайрбек-Хаджи — религиозный деятель, исламский богослов. Духовный лидер и один из основоположников ислама в Ингушетии<ref>{{cite web|url= http://gazetaingush.ru/on-otnosilsya-k-zhizni-kak-k-cennosti|title= Он относился к жизни, как к ценности|author= Дзарахова З.|date= 28 сентября 2015|work= |publisher= Общественно-политическая газета [[Ингушетия (газета)|«Ингушетия»]]|accessdate= 2015-10-21|lang=}} {{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>;
# Евлоев Даут Исаевич — армигер герба Евлоевых. Политический деятель.
# [[Евлоев, Магомед Яхьяевич|Евлоев Магомед Яхьяевич]] (1971—2008) — общественный деятель, правозащитник;
# Евлоев Мусса Хасанович — председатель избирательной комиссии Республики Ингушетия;
# [[Евлоев Муса Гиланиевич]] — греко-римский борец, двукратный чемпион Европы, первый ингушский чемпион Мира по борьбе (2013 г.)<ref>{{cite web|url= http://www.wrestrus.ru/users/8536|title= Евлоев Муса Гиланиевич|author= Официальный сайт Федерации спортивной борьбы России|date= |work= |publisher= wrestrus.ru|accessdate= 2015-10-23|lang= }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304101638/http://www.wrestrus.ru/users/8536 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://06region.ru/blogs/1042-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B5|title=Муса Евлоев — первый ингушский чемпион Мира по борьбе|author=Гасаев Т. — спортивный обозреватель|date=28 сентября 2015|work=|publisher=Ингушский информационный портал 06region.ru|accessdate=2015-10-23|lang=}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140223183308/http://06region.ru/blogs/1042-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B5 |date=2014-02-23 }}</ref>;
# [[Мовсар Евлоев|Евлоев Мовсар]] — спортсмен, боец смешанных единоборств.
# Евлоев Магомед Тайсумович — кандидат социологических наук, поэт<ref>[http://www.ingushetia.ru/news/011662/ Начальник Службы занятости республики Магомед Евлоев: «Мы привлекаем безработных к общественным работам»]</ref>.
# Евлоев Рамазан-мулла (1870—1942) — религиозный деятель и духовный лидер в Ингушетии. Исламский богослов, [[мулла]] в селении Ахки-Юрт ([[Сунжа (Северная Осетия)|Сунжа]]);
# [[Евлоева, Рая Ахметовна]] — советская и российская ингушская певица, композитор и хореограф. Заслуженная артистка РФ (2003);
# [[Евлоев, Султан Исакович]] — известный учёный, [[Морфология (биология)|морфолог]]. Кандидат медицинских наук;
# [[Евлоев, Суламбек Шахботович]] (1933—2008) — религиозный деятель, исламский богослов. Первый [[муфтий]] Республики Ингушетия<ref>{{cite web |url= http://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4679:2011-07-05-08-24-49&catid=9:2009-05-05-20-25-29&Itemid=1|title= Он шёл по пути, указанному Всевышним|author= Албагачиев Р.|date= |work= |publisher= Общественно-политическая газета «Ингушетия»|accessdate=2015-10-21 |lang=}}</ref>;
# Евлоев Тамерлан Ахметович — экс-председатель Совета судей Ингушетии;
# Евлоев Хусен Чоалдар-Хаджиевич — религиозный деятель и духовный лидер в Ингушетии, исламский богослов и бывший имам центральной мечети г. [[Назрань]];
# Евлоев Хусейн Рамазанович (1922—2002) — участник ВОВ. Кавалер ордена «[[Орден Красной Звезды|Красной Звезды]]» и [[Медаль «За отвагу» (СССР)|медали за отвагу]]. Сын Рамазана-муллы Евлоева;
# [[Евлоев, Юнус Вахаевич|Евлоев Юнус Вахаевич]] — боец смешанных единоборств<ref>{{cite web |url= http://www.tapology.com/fightcenter/fighters/18691-yunus-evloev|title= Yunus Evloev|author= Международный энциклопедический сайт «Tapology»|date= |work= |publisher= Tapology.com|accessdate=2015-10-23 |lang=ru}}</ref>;
# Евлоева Хава Исааковна — первый заместитель Председателя [[Правительство Республики Ингушетия|Правительства Республики Ингушетия]] в 2005—2008 гг.;
# Измайлов Салангири — религиозный деятель, исламский богослов. Имам села [[Экажево]] 1967—1987 гг.
# Сагов Муса Бексултанович — религиозный деятель, исламский богослов. Муфтий [[Якутия|Якутии]]<ref>{{cite web|url= http://dumrf.ru/common/biographies/1394|title= Сагов Муса Бексултанович|author= Портал «Мусульмане России»|date= 12 октября 2011 года|work= |publisher= Официальный сайт Духовного управления мусульман РФ|accessdate= 2015-10-21|lang= ru}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150701004227/http://dumrf.ru/common/biographies/1394 |date=2015-07-01 }}</ref>;
# [[Чумаков, Хамзат Хасанович|Чумаков Хамзат Хасанович]] — общественный и религиозный деятель, исламский богослов.
== Сурташ ==
<gallery class="center">
Файл:Евлой.jpg|Йовлой тайпан нах
Файл:Замок евлоевых в с. Пялинг.jpg|Йовлой гӀалаш я Пхаьлинге. Щеблыкин И. П. яхача тохкамхочо 1929 шера кепатехад сурт «Замок Евлоевых в с. Пялинг» аьнна белгалдаьккха.
Файл:Evloev Berd.jpg|Йовлой Берд — бугӀа («Кавказа лом» аьнна цӀихеза хиннав).
Файл:Японц Абадиев.jpg|Абаьданаькъан Японц — эпсар-дошло.
</gallery>
== Хьажа иштта ==
[[Йовлой (нах)]]
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
| автор = Куркиев А. С.
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kurkiev-a-s-ingushsko-russkij-slovar-2005/
| заглавие = Ингушско-русский словарь: 11142 слова
| nodot =
| язык =
| ответственный = Под ред. М. С. Мургустова; М. С. Ахриевы; К. А. Гагиева; С. Х. Куркиевы; З. Н. Султыговы
| место = Магас
| издательство = [[Сердало]]
| год = 2005
| издание =
| том =
| страницы =
| страниц = 545
| isbn = 5-94452-054-X
| doi =
| ref = Куркиев
}}
* {{книга
| автор =
| ссылка =
| заглавие = Ономастикон Ингушетии
| nodot =
| язык =
| ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]] и З. Х. Киева, под ред. Х. А. Накостхоева и Р. Р. Хайрова
| место = {{abbr|М.|Москва}}
| издательство = ТПК «Центробланк»
| год = 2021
| издание =
| том =
| страницы =
| страниц = 121
| isbn = 978-5-91303-022-1
| doi =
| ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
| автор = Генко А. Н.
| часть = Из культурного прошлого ингушей
| ссылка часть = https://dzurdzuki.com/download/genko-a-n-iz-kulturnogo-proshlogo-ingushej-1930/
| ссылка = http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=5927
| заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее
| nodot =
| язык = ru
| ответственный = Под ред. В. В. Бартольда
| место = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
| издательство = Издательство Академии наук СССР
| год = 1930
| издание =
| том = 5
| страницы = 681—761
| страниц = 836
| isbn =
| doi =
| ref = Генко
}}
* {{книга
| автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е.И.]]
| часть =
| заглавие = Средневековая Ингушетия
| ответственный =
| издание =
| место = Москва
| издательство =
| год = 1971
| страниц =
| isbn =
| тираж =
| ref = Крупнов Е.И.
}}
* {{книга
| автор = [[Ражнёв, Геннадий Владимирович|Ражнёв Г.В.]]
| часть =
| заглавие = Символы Ингушетии
| ответственный =
| издание =
| место = Смоленск
| издательство = Амипресс
| год = 2000
| страниц = 16
| isbn = 5-93145-010-6
| тираж =
| ref = Ражнёв Г.В.
}}
* {{публикация|книга
| автор = Pallas S. P. (Shteder L. L.)
| ссылка = https://books.google.com/books?id=JZ9E9Qb6KowC
| заглавие = Tagebuch einer Reise die im Jahr 1781 von der Granzfestung Mosdok nach dem innern Caucasus unternommen worden
| nodot =
| язык = de
| ответственный =
| место = St. Petersburg und Leipzig
| издательство = Ben Johann Zacharias Logan
| год = 1797
| издание =
| том =
| страницы =
| страниц = 142
| isbn =
| doi =
| ref = Pallas (Shteder)
}}
* {{публикация|книга
| автор = Klaproth J. H.
| ссылка = https://books.google.com/books?id=wBsQ6McUygQC
| заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unternommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg: enthaltend eine vollständige Beschreibung der kaukasischen Länder und ihrer Bewohner
| nodot =
| язык = de
| ответственный =
| место = Halle und Berlin
| издательство = in den Buchhandlungen des hallischen Waisenhauses
| год = 1812
| издание =
| том = 1
| страницы =
| страниц = 740
| isbn =
| doi =
| ref = Klaproth
}}
* {{публикация|книга
| автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], Матиев Т. Х.
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/istoriya-ingushetii-otv-red-kodzoev-n-d-2013/
| заглавие = История Ингушетии
| язык = ru
| ответственный = Под отв. ред. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоева]]
| место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}}
| издательство = Южный издательский дом
| год = 2013
| издание = 4-е
| вид = [[Монография|моногр]]
| страницы =
| страниц = 600
| isbn = 978-5-98864-056-1
| ref = История Ингушетии
}}
* {{публикация
|1 = статья
|автор = ГКУ Ингушский государственный музей краеведения им. Т. Мальсагова
|ссылка = https://web.archive.org/web/20161108211059/http://igmkri.ru/index.php/kontent/6-istoriya-ingushetii-kratkij-ocherk
|заглавие = История Ингушетии (краткий очерк)
|оригинал =
|язык = ru
|ответственный =
|автор издания =
|издание = www.igmkri.ru
|тип =
|место =
|издательство =
|год =
|месяц =
|число =
|том =
|выпуск =
|номер =
|страницы =
|isbn =
|issn =
|doi =
|bibcode =
|arxiv =
|pmid =
|jstor =
|ref = История Ингушетии (краткий очерк)
|archiveurl =
|archivedate =
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{cite web
|url = http://www.analizfamilii.ru/Yevloyev/proishozhdenie.html
|title = Анализ фамилии Евлоев
|author =
|date =
|work =
|publisher = Сайт Исследовательского центра «Анализ Фамилии»
|accessdate = 2015-10-19
|lang = ru
|ref =
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220808045300/https://www.analizfamilii.ru/Yevloyev/proishozhdenie.html |date=2022-08-08 }}
-->
[[ОагӀат:Йовлой|*]]
ck1xouelps8gh8vd7p4krlkrtg06oep
Буро
0
4554
75308
74994
2026-10-23T19:27:05Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75308
wikitext
text/x-wiki
{{другие значения}}
{{НП+Россия
| статус = пхье
| ингушское название = Буро
| оригинальное название = {{lang-ru|Владикавказ}}, {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}}
| изображение = View of Vladikavkaz.jpg
| описание изображения = Буро тӀа [[Тийрк]]а йисте латтача [[Сунний маьждиг]]ах даьккха сурт
| герб = Coat_of_arms_of_Vladikavkaz.png
| описание герба = Буро герб
| ширина герба = 120
| lat_deg = 43|lat_min = 01|lat_sec = 00
| lon_deg = 44|lon_min = 41|lon_sec = 00
| CoordScale = 150000
| регион = Северная Осетия
| регион в таблице = ХӀирийче
| вид района = Пхье округ
| район = Буро
| район в таблице = Владикавказ (городской округ){{!}}Буро
| B в регион = нет
| C в регион = нет
| внутреннее деление = 4 шахьар
| вид главы = Пхье́да́
| глава = Хадарцев Хазбе Махарбек
| дата основания = [[1784|1784 шера]]
| прежние имена = {{НП-ПН|1931|Буро, Владикавказ|1944|Орджоникидзе|1954|Дзауджикау|1990|Орджоникидзе}}
| статус с = [[1860|1860 ш.]] денз
| площадь = 291,61
| высота центра НП = 671
| климат = юкъара
| население = {{ Население | Владикавказ | тс }}
| год переписи = {{ Население | Владикавказ | г }}
| плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Владикавказ | ч }} / 291.61 round 2 ) }} }}
| национальный состав = [[осетины|хӀирий]], [[русские|эрсий]], [[армяне|эрмалой]], [[грузины|гуржий]], [[ингуши|гӀалгӀай]], [[азербайджанцы|гӀозлой]], [[украинцы|украинхой]], [[греки|яний]]
| конфессиональный состав = [[православные|православни жӀаргахой]], [[мусульмане-сунниты|бусулбаш]]
| этнохороним = бурохо, бурохой
| часовой пояс = +3
| почтовый индекс = 362000
| почтовые индексы = 362ХХХ
| телефонный код = 8672
| автомобильный код = 15
| цифровой идентификатор = 90401
| add1n = СовгӀаташ
| add1 = {{орден Трудового Красного Знамени|тип=город}}
}}
'''Буро́''', е '''Буру''' ('''Buru''') ({{lang-ru|Владикавка́з}}, {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}}, {{lang-os-dig|Дзæуæгигъæу}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[Северный Кавказ|Даькъасте]] юккъе улла [[пхье]]. Карарча хана [[ХӀирийче]]н [[Столица|нанагӀала]] лоархӀаш я<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/docs/vladikavkaz/ |title=Официальное название на осетинском языке Дзӕуджыхъӕу |access-date=2017-04-17 |archive-date=2017-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422131712/http://region15.ru/docs/vladikavkaz |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vladikavkaz-osetia.ru/city/history.php |title=Владикавказ — столица Республики Северная Осетия — Алания |access-date=2012-05-28 |archive-date=2012-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521140353/http://vladikavkaz-osetia.ru/city/history.php |url-status=live }}</ref>, [[Владикавказ (городской округ)|Пхьен округ Буро]] яха [[муниципальни кхоллам]] а хулаш. Амма Ӏоюллача хана [[Зовр-Ков]] яхача къаьнарча гӀалгӀай юрта йисте йилла я [[1784|1784 шера]]<ref>{{статья |автор=|заглавие= Торжество празднованiя 50-летия основанiя г. Владикавказа.|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= апреля|число= 5|том= |номер= 75|страницы= |doi= |issn=}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Терский календарь|1895|c=14}}<ref>{{статья |автор=|заглавие= Владикавказъ. 31 марта |ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn=}}</ref>{{sfn|Далгат|2008|с=[https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=55&rotate=0&theme=white 50], [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=74&rotate=0&theme=white 69]}}. Цу хана денз [[1934|1934 шерага]] кхаччалца Буро [[ГӀалгӀайче]]н экономикайи, политикайи, культурайи юкъарче хиннай. Тахан гӀалгӀаша лелаеш хинна пхьен тархьара юкъ региона лоадам болча товшхала тӀехьален объектех лаьрхӀа я<ref name="okn.alania.gov.ru">[https://okn.alania.gov.ru/news/2050 Состоялось очередное заседание Общественного совета по культурному наследию при Комитете по охране и использованию объектов культурного наследия РСО-Алания]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== ЦӀи ==
[[Пхье]]н хьалхара цӀи ''[[Зовр-Ков]]'' хиннай: ''Зовр'' яхaча гӀалгӀачун цӀерагӀа я оал из{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, вешта ''[[Зовр-Ков|Зоврков]]'' гӀалгӀаша ха дергдолаш йийхка моттигаш я а оал. [[ХӀирий мотт|ХӀирий меттала]] {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}} {{Audio|Dzæudžyqæu.oga|}}, {{lang-os-dig|Дзæуæгигъæу}} аьнна дӀаяхай из цӀи, [[черсий мотт|черсий меттала]] — ''Зожикъоу'' аьнна яхай{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, эрсий меттала — ''Заурово''.
''Зовра-Ков'' яха юрт уллача метте, Владикавказ («Кавказа́ доал де») яxa цӀи а тилла, тӀема чӀоагӀле-гӀап хьалъяьча хана цох ''Буро''{{sfn|Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова|2009|с=191}}{{sfn|Барахоева, Кодзоев, Хайрова|2016|с=21}}{{sfn|Кодзоев|2021|с=52}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=35}}{{sfn|Гальченко|1975|c=44}}, е ''Буру''{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|page=28|loc=с. 28 («[[Власть труда (газета, Владикавказ)|Власть труда]]» : [[газета]] / орган Владикавказского окружного комитета ВКП(б), Исполнительного комитета и Совета профсоюзов. Владикавказ, 1931, 4 сентября)}}{{sfn|История Ингушетии|2013|с=20}}{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}{{sfn|Евдокимов|2006}} (''Buru''{{sfn|M. n.|1923|loc=беттагарг}}{{sfn|Мальсагов|1925|с=181}}{{sfn|Ужахов|1927|с=32}}) аьннад гӀалгӀаша, из доагӀаш да гергача тӀема чӀоагӀленех гӀалгӀаша хьалха бур оалаш хилара тӀара. Бур яxa дош герга яхача деша маӀан долаш хиннад цу хана гӀалгӀай меттала. [[Буроче]], [[БурокӀалхе]], [[Бура-боарз]] яхаш моттигаш я [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]]. Цу моттигашка герга тӀема чӀоагӀленаш-гӀапаш хиларах техка цӀераш я уж{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, вешта хӀанз гӀапков яхача деша синоним я из а оал{{sfn|Куркиев|1979|с=234}}.
[[Файл:The plan of the fortress Vladikavkaz and the Ingush village of Zaur (1784).jpg|мини|[[Зовр-Ков]]и [[Буро (гӀапков)|Буро-гӀапкови]] обер-квартирмейстер волча Иоганн Фохта [[мехкасурт]]а тӀа, 1784-гӀа шу]]
1931-ча шера ГӀалгӀай облисполкома хьехарца Бурох эрсий меттала ''Орджоникидзе'' аьнна цӀи тиллай советий политикани тӀемани къахьегамхо хиннача [[Орджоникидзе, Серго|Серго Эржакинеза (Орджоникидзе)]] хьамарагӀа{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=30}} — [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема]] хана регионе советий Ӏаьдал оттадеш хиннав из{{sfn|Поспелов|2008|c=141}}.
1944-ча шера пхьенах ''Дзауджикау'' аьнна цӀи тиллай{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=28 {{Цитата|Переименование г. Орджоникидзе в город Дзауджикау — событие большой исторической важности. Оно является результатом неуклонного, последовательного осуществления Коммунистической партией и Советским правительством ленинско-сталинской национальной политики… Переименование отвечает культурным и экономическим интересам осетинского народа. В этом акте видна личная забота Сталина об осетинском народе, его настоящем и будущем.|автор=Газета «Социалистическая Осетия», 1944 г., 1 марта.}}}}, тӀаккха 1954-ча шера — юха ''Орджоникидзе''{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=29 {{Цитата|Трудящиеся Северной Осетии с глубокой радостью, удовлетворением встретили Указ о переименовании города Дзауджикау в город Орджоникидзе, отвечающий их воле и чаяниям… Серго беспощадно громил врагов партии и Советского государства — меньшевиков, эсеров, троцкистов, бухаринцев, буржуазных националистов, питал политическое недоверие к злейшему врагу партии и народа Берия… Установлено, что переименование города Орджоникидзе в город Дзауджикау также связано с враждебными действиями Берия и его банды…|автор=Газета «Социалистическая Осетия», 1954 г., 26 февраля.}}}}. 1990-ча шера официально пхьен ши цӀи тиллай: ''Владикавказ'' эрсий метталеи, ''Дзауджикау'' хӀирий метталеи{{sfn|Поспелов|2008|c=141}}.
== Физикан-географе экам ==
=== Географецара хьал ===
Лоамашкара [[Тийрк]] юкъарадоаллача, [[шаьраче|шаьрача метте]] улл Буро. Цхьан оагӀорахьара [[Маьтлоам]]и воккха оагӀорахьара [[Бешлоам]]и лакхера ІотӀахьеж цунна, гонахьа яда гӀaлгӀй къаьна юрташ{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}. Тийрк пхье юккъе гӀолла дода, пхьегара [[ДӀаараяла чӀож]]е 30 км я. Буро тӀара болалуш ба [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) никъ]].
{{Соседние города
| город = Владикавказа
| источник = <ref name="trans">{{Cite web |url=https://maintransport.ru/distance |title=База расстояний между городами России на машине<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032304/https://maintransport.ru/distance |url-status=live }}</ref>
| северо-запад = [[Нальчик]] ~ 117 км<br>[[Ставрополь]] ~ 378 км
| север = [[Элиста]] ~ 491 км<br>[[Волгоград]] ~ 784 км
| северо-восток = [[Астрахань]] ~ 583 км
| запад = {{Флаг Абхазии}} [[Сухум]] ~ 571 км
| восток = [[Назрань]] ~ 27 км<br>[[Грозный]] ~ 113 км<br>[[Хасавюрт]] ~ 192 км<br>[[Махачкала]] ~ 274 км
| юго-запад = {{Флаг Южной Осетии}} [[Цхинвал]] ~ 167 км
| юг = {{Флаг Грузии}} [[Тбилиси]] ~ 196 км<br>{{Флаг Армении}} [[Ереван]] ~ 470 км
| юго-восток = {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]] ~ 648 км
}}
=== Мехкал ===
Мехкалца дола бехкамаш: лоамаш юхе хиларах ӀокӀаьдбаь бола гӀаьххьа мехкала оаса. Ӏа кӀаьда да, ахка дӀаьха да йокъал отташ а доацаш, дукхагӀча даькъе къахь отташ а дац. Наджгоанцхой бетта юкъера шелал −1,9 °C я.
КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +20,7 °C я. 2010-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Буро тӀа Эрсечен Ӏан температуран йизза максимум лаьцай — фо +27,1 °C кхаччалца дӀоахденна хиннад.
{{Климат города
|Город_род = Бурон
|Источник = [http://www.pogoda.ru.net/climate/37228.htm «Погода и Климат»]
| Янв_ср = -1.9 | Янв_ср_осад= 31
| Фев_ср = -1.7 | Фев_ср_осад= 34
| Мар_ср = 3.0 | Мар_ср_осад= 53
| Апр_ср = 9.6 | Апр_ср_осад= 87
| Май_ср = 14.1 | Май_ср_осад= 96
| Июн_ср = 18.1 | Июн_ср_осад= 100
| Июл_ср = 20.7 | Июл_ср_осад= 113
| Авг_ср = 20.2 | Авг_ср_осад= 93
| Сен_ср = 15.6 | Сен_ср_осад= 74
| Окт_ср = 9.9 | Окт_ср_осад= 58
| Ноя_ср = 3.7 | Ноя_ср_осад= 46
| Дек_ср = -0.6 | Дек_ср_осад= 33
| Год_ср = 9.2 | Год_ср_осад= 883
| Янв_ср_мин = -5.6 | Янв_ср_макс= 3.3
| Фев_ср_мин = -5.6 | Фев_ср_макс= 3.6
| Мар_ср_мин = -0.8 | Мар_ср_макс= 8.1
| Апр_ср_мин = 5.1 | Апр_ср_макс= 15.2
| Май_ср_мин = 9.6 | Май_ср_макс= 19.7
| Июн_ср_мин = 13.5 | Июн_ср_макс= 23.7
| Июл_ср_мин = 16.1 | Июл_ср_макс= 26.2
| Авг_ср_мин = 15.7 | Авг_ср_макс= 25.7
| Сен_ср_мин = 11.2 | Сен_ср_макс= 21.3
| Окт_ср_мин = 5.8 | Окт_ср_макс= 15.4
| Ноя_ср_мин = 0.2 | Ноя_ср_макс= 8.7
| Дек_ср_мин = -4.2 | Дек_ср_макс= 4.6
| Год_ср_мин = 5.1 | Год_ср_макс= 14.6
| Янв_а_мин = -27.2 | Янв_а_макс=21.1
| Фев_а_мин = -27.8 | Фев_а_макс=23.0
| Мар_а_мин = -22.5 | Мар_а_макс=30.3
| Апр_а_мин = -10.2 | Апр_а_макс=34.0
| Май_а_мин = -2.8 | Май_а_макс=35.0
| Июн_а_мин = 2.2 | Июн_а_макс=38.0
| Июл_а_мин = 6.4 | Июл_а_макс=37.5
| Авг_а_мин = 6.0 | Авг_а_макс=39.2
| Сен_а_мин = 0.0 | Сен_а_макс=38.2
| Окт_а_мин = -10.0 | Окт_а_макс=33.5
| Ноя_а_мин = -23.1 | Ноя_а_макс=28.7
| Дек_а_мин = -25.0 | Дек_а_макс=27.1
| Год_а_мин = -27.8 | Год_а_макс=39.2
|
}}
{{Климат города
|Город_род = 2011—2020-ча шерий мура Бурон
|Источник = [https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2011&LMM=12&LYY=2020&WMO=37228&CONT=euro®ION=0006&LAND=RS&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk]
| Янв_ср = -0.7 | Янв_ср_осад=
| Фев_ср = -0.6 | Фев_ср_осад=
| Мар_ср = 4.7 | Мар_ср_осад=
| Апр_ср = 10.3 | Апр_ср_осад=
| Май_ср = 16.0 | Май_ср_осад=
| Июн_ср = 20.3 | Июн_ср_осад=
| Июл_ср = 22.5 | Июл_ср_осад=
| Авг_ср = 21.2 | Авг_ср_осад=
| Сен_ср = 17.6 | Сен_ср_осад=
| Окт_ср = 12.4 | Окт_ср_осад=
| Ноя_ср = 3.4 | Ноя_ср_осад=
| Дек_ср = 1.4 | Дек_ср_осад=
| Год_ср = 10.7 | Год_ср_осад=
| Янв_ср_мин = -4.5 | Янв_ср_макс=3.0
| Фев_ср_мин = -4.2 | Фев_ср_макс=3.5
| Мар_ср_мин = 0.5 | Мар_ср_макс=8.7
| Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс=15.5
| Май_ср_мин = 11.1 | Май_ср_макс=21.0
| Июн_ср_мин = 15.0 | Июн_ср_макс=25.7
| Июл_ср_мин = 17.5 | Июл_ср_макс=27.4
| Авг_ср_мин = 16.3 | Авг_ср_макс=26.2
| Сен_ср_мин = 12.1 | Сен_ср_макс=22.8
| Окт_ср_мин = 6.2 | Окт_ср_макс=18.0
| Ноя_ср_мин = -0.3 | Ноя_ср_макс=7.4
| Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс=5.5
| Год_ср_мин = 6.0 | Год_ср_макс=15.4
| Янв_а_макс = | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс = | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс = | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс = | Апр_а_мин=
| Май_а_макс = | Май_а_мин=
| Июн_а_макс = | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс = | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс = | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс = | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс = | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс = | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс = | Дек_а_мин=
| Год_а_макс = | Год_а_мин=
|
}}
=== Сахьата оаса ===
{{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=Владикавказ}}
Лелаеш йолча ха́нагеи географецарча [[Долгота|йӀоахалгеи]] хьежжа<ref>{{cite web|url=https://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249|title=Время во Владикавказе, Республика Северная Осетия - Алания, Россия. Сколько сейчас времени во Владикавказе|publisher=dateandtime.info|lang=ru|access-date=2017-10-19|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019112234/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249|url-status=live}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20171019112234/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249 |date=2017-10-19 }}</ref> Буро тӀа юкъера маьлха [[делкъе]] 12:01 яьлча хул.
=== Гонахьаре бӀехъяр ===
«Электроцинкеи»<ref>{{Cite web |url=http://electrozink.ugmk.com/ru/ |title=ОАО «Электроцинк» |access-date=2009-12-25 |archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015042322/http://electrozink.ugmk.com/ru/ |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191015042322/http://electrozink.ugmk.com/ru/ |date=2019-10-15 }}</ref> кхыча заводашка хӀама хьаярах цхьаццайола экологецара проблемаш хул. Саьнгала цӀалха цеха отделе проблемаш хиларах тӀехар-Ӏенагахьа саьнгалашхеи саьнгалеи газ хьайоалл. Геттара дукха уж газаш арахецар 2003-ча шера хиннад<ref name="Felix01">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PCqhzQ0Rkzk|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 1/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731174357/http://www.youtube.com/watch?v=PCqhzQ0Rkzk|url-status=live}}</ref><ref name="Felix02">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KrY_LOrnZsk|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 2/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731182237/http://www.youtube.com/watch?v=KrY_LOrnZsk&feature=related|url-status=live}}</ref><ref name="Felix03">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5SvyiVLEYDc|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 3/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726214842/http://www.youtube.com/watch?v=5SvyiVLEYDc&feature=related|url-status=live}}</ref>. Дукха газаш арахецай 2009-ча шера ардара бетта 5-ча дийнахьа. Газаш арахецара бахьан адам хиннад — персонало ший болх цхьан кога тӀа оттабаь хиннабац производство ремонт яьчул тӀехьагӀа юха дӀахецача хана, иштта кулгалхоша а лерттӀа йоакхо яьяц, ремонта дикал а хиннаяц. Экологаша хьаяхачох, саьнгала диоксидах оттаяь нормативаш пхезза чӀоагӀагӀа тӀех хиннай, саьнгала триоксидах — 196,6-за чӀоагӀагӀа<ref>{{cite web |url = http://www.ossetia.ru/top/elektrozink |title = Ossetia.ru: «Электроцинк» оштрафован на 70 тыс. руб. за выбросы… |archive-url = https://web.archive.org/web/20091028023850/http://www.ossetia.ru/top/elektrozink |archive-date = 2009-10-28 }}</ref>. 28 октября 2009 года в городе прошли массовые протесты<ref>[{{Cite web |url=http://newsru.com/russia/28oct2009/vlad_zavod.html |title=Newsru.com: Жители Владикавказа устроили стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк» |access-date=2009-12-25 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011184035/https://www.newsru.com/russia/28oct2009/vlad_zavod.html |url-status=live }} Newsru.com: Жители Владикавказа устроили{{когда}} стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк»]</ref>. ХӀирий къаьй Эрсечен Паччахьалкхен Дума хаттар хьалчудахьа кийча хиннаб<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/main/2009/11/05/02-51/ |title=Депутат Госдумы Арсен Фадзаев пригрозил «Электроцинку» вынести проблему вредных выбросов на уровень Госдумы |access-date=2009-12-25 |archive-date=2013-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624232941/http://region15.ru/news/main/2009/11/05/02-51/ |url-status=live }}</ref>. 2018-ча шера ардара бетта Электроцинке чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай<ref>{{Cite web |url=https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |title=Пожар на Электроцинке |access-date=2018-11-05 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011184026/https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191011184026/https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |date=2019-10-11 }}</ref>, электролитий цех яьгай, цӀи яьннача хана фе хьалдахад саьнгали, мышьяки, саьнгала цӀалха Ӏии, кхыйола дохьаш дола газаши. Бахархой юккъерча майдан тӀа арабаьннаб укх сахьате завод дӀакъовлар а дӀадехаш, цул тӀехьагӀа арабаьннарашца ХӀирийчен мехкдас къамаьл даьд, цига завод дӀакъовларах хоржамаш дайтаргда аьнна хиннад цо. Юххера Мехка Халкъа гулламо массане цхьана барт а тайна завод дӀакъовларах кхадж тессаб.
== Тархьар ==
=== Буро гӀапков ===
[[Файл:AFRE Vladikavkaz.jpg|300px|thumb|Бурон мехкасурт. 1830-гӀа сурташ<ref>«Атлас крепостей Российской империи» — СПб., 1830-е годы.</ref>]]
{{основная статья|Буро (гӀапков)}}
Пхье 1784-ча шера йиллай [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀоже]] хьалчуводача доалла [[Эрсий импери|эрсий]] [[гӀапков]] цо хургдолаш. Юллача хана [[гӀалгӀай]] юрт хиннача [[Зовр-Ков]]на йисте{{sfn|Поспелов|2008|c=141|quote=Весной 1784 г. при ингуш. д. 3ауре основана крепость Владикавказ}}{{sfn|Ракович|1913|c=5: {{Цитата|«...на том месте, где стояло селение Зауръ, была воздвигнута русскими сильная Владикавказская крепость...<br>В некоторых печатных источниках говорится, что Владикавказская крепость была построена на месте осетинского селения Капъ-Кой. Это не так. Правый берег Терека принадлежал, какъ это мы видели ингушамъ и кистамъ; не могли осетины на чужой земле враждебных имъ племен иметь свой аулъ; наконец своим наименованіем Владикавказа Дзауджи-Кау, осетины подтверждаютъ это мненіе, т. к. Дзауагъ — есть имя собственное Зауръ, а Кау — значитъ селеніе; иначе — селеніе Заура».}}}}
Буро гӀапков диллар Эрсече [[Гуржехье]]нна гаргаяхара заманца нийсденнад. 1783-ча шера кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа [[Георгиевск|Георгиевска гӀапковна]] чу [[Георгиевский трактат|Гуржехье Эрсечен йоакхонна кӀалъяхарах йола тракта́т язъяьй]]. Из хиллам бахьан долаш хьалхадаьккхачох хиннад [[Кавказская линия|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] [[Кавказдехье]]нца аттеи тешаме маьршеи бола никъ хьавӀаштӀехьабаккхар. Из уйла а йолаш Маздака́ юкъе́и [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа дукъа]] кӀалхенна юкъе́и 1784-ча шера массехк [[чӀоагӀале]] йиллай, царех эггара [[зӀилбухе]]гӀа яр Буро хиннай{{sfn|Ракович|1913|c=5}}.
1784-ча шера тушола бетта 10-ча дийнахьа [[гӀашлой]] 3 батальони, гӀазкхий 6 [[бӀаьр]и, 8 [[йоккха топ]]и юкъе йола эрсий [[бӀу]]н тоаба [[Тийрк]]а аьтта оагӀорахьа а яьнна гӀалгӀай Зовр-Ковна [[Опушка|хьун петараш]] йолча тӀема [[туп]] а яь Ӏоэттай. ШоллагӀча дийнахьа Зовр-Коареи, юхерча юрташкареи ([[Тоти]], [[Темаркъий-Ков]]) [[къаь]]й хьабаьхка хиннаб. Тоабан [[баьчча]] вола Толмачёв II-вар сарахьа гӀалгӀаша [[ГӀуданта гӀала|ГӀуданта-ГӀалий]] чу [[хьоашал]]гӀа вехав. Цига гӀалий тӀа хьал тӀа а ваьнна, ший штабаца гонахьенга хьежав из, цига гӀапков мичахьа дича бакъахьа да а лаьрхӀад цо<ref>{{статья|автор=Бывалый |язык=ru|издание=[[Терские ведомости]]|тип=газета|год=1911|месяц=03|число=31|номер=71|страницы=|ref=Терские ведомости}}</ref>.
1784-ча шера бекарга бетта 25-ча дийнахьа инарал-поручик [[Потёмкин, Павел Сергеевич|П. С. Потёмкин]] Буро гӀапков дилларах йолча рапорта чу хоам беш хиннав:
{{начало цитаты}}
«Лоам хьалчуводаш се хьажа а хьажа аз белгалъяьккхача метте гӀапков диллар яздаьд аз Владикавказ цӀи а йолаш».
{{oq|ru|«При входе гор предписал я основать крепость на назначенном по обозрению моему месте под именем Владикавказ».}}
{{Конец цитаты|цитаты={{sfn|История Владикавказа|1991|c=15 (ЦГВИА, ф.52, оп.1/194, л.331, ч.4, л.21.)}}}}
1784-ча шера маьтсела бетта 6-ча дийнахьа Буро йилларах [[Екатерина II]]-чун амар арадаьннад, цул тӀехьагӀа Бурон гӀапков [[супа]]дерзадьд. ГӀапков диллача хана кхы мел йола чӀоагӀаленаш мо Эрсеченнеи Гуржехьеннеи юкъерча наькъ тӀара [[зоврков]] хила дезаш хиннад цох. Цу шера гӀапковна чу 12 йоккха топ оттаяьй{{sfn|Ракович|1913|c=5—6}}.
Екатерина II-чо 1785-ча шера маьтсела бетта 9-ча дийнахьа Саратовеи Кавказеи инарал-губерантор волча П. Потёмкина цӀерагӀа амар даьд: «Кавказа лоам хьалчуводаш хьалдеттача гӀапковна чу вай [[Православхой]] законагӀа дола [[киназ]] хьалдоттар могаду оах, цох а из хозъярах а [[ГӀизлар (ДаьгӀасте)|ГӀизларе]] гӀумкийи кхы къамаши хьастара́ лаьрхӀача суммех диса́р дӀатӀадахийта; цунца цхьана бӀарг а лакха киназа чуреи гӀапковна чуреи дина на́ха цигарча къамашта готто ергйоацаши, низ бергбоацаши».
1804-ча шера гӀапков лорадергдолаш Бурон гарнизона батальон хьавӀашагӀъеллай, цун [[хьовда]] цунца цхьана гӀапковна комендант а хиннав. Цу хана денз Кавказерча чӀоагӀалений зӀы Гуржехьенца вӀашагӀтесса маьрша наькъаш тӀа гӀолла.
1826-ча шера гӀапковна ши бастиони кхо ахбастиони хиннай. ГӀинбухерча оагӀон бастионаш [[Маздак]]еи Бурони цӀераш йолаш хиннай. Малхбоалехьарча оагӀорахьа Самукъеи ({{lang-ru|Весёлый}} Арени ({{lang-ru|Полевой}}) ахбастионаш хиннай, зӀилбухерча оагӀорахьа — [[Каьлаке]]н ({{lang-ru|Тифлисский}}.
ГӀапков (буро) таханарча Буро пхьен [[тархьар]]а [[юкъ]] йолча яьллай. Таханарча гӀишлонашка йиллача, цун моттиг ХӀирийчен Доалчен цӀенцеи, № 5 йолча ишколацеи, Пушкина скверацеи, Мукъален майданцеи, царна хьатӀая́дача урамашцеи къоастаю.
[[Файл:Александровский проспект, Владикавказ.png|300px|мини|XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьатӀаяьккха Александра проспекти (тахан Мира проспект я) [[памятник Архипу Осипову|Осипов Архипа́ дегӀа сийленги]]]]
ГӀа́па́ юха адам дукхагӀа да́ха ха́рцеи, нах бебарцеи цхьацца базар хьавӀаштӀехьаяла йолаенна хиннай укх метте, цудухьа базархой а Ӏочуаха болабеннаб. Кастта Бурон куц-сибат тоадала доладеннад: [[эпсар]]ийи, [[таьргхо]]йи хоза цӀенош хьахиннад укхаза.
[[Эрсий-кавказхой тӀом|Лоамарошца тӀом]] беча юкъа́ гӀапков массехказза юхадеттад. 1858-ча шера Бурон гонахьа [[гӀап]] хьалъяьй топий Ӏургаши, гӀалаши йоахкаш. ГӀапковна чу йоаллаш хиннай [[Бурон округ]]еи, Кавказерча чӀоагӀален зӀанара аьрдачени урхале.
1860-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа, Эрсий-кавказхой тӀом мишта чакхбергба ховш хиннача хана, Буронна пхьен статус еннай, дукха ха ялалехьа 1863-ча шера хьаяьча [[Терская область|Тийрка областа]] административни юкъ хиннай цох.
Уккхаза хиннай [[Терские казаки|Тийрка гӀазкхий бӀун]] Амар деча атамана канцеляри. Пхье сиха дегӀаяра бахьанех хиннад иштта 1875-ча шера из [[Владикавказская железная дорога|аьшкнаькъаца]] [[Тана-тӀара-Ростов|Та́на́-тӀарча-Ростоваца]] хьахоттар.
1918-ча шера маьцхали бетта [[Бичерахов, Георгий Фёдорович|Георгий Бичерахов]] хьалха а волаш бичераховций тоаба [[Битва за Владикавказ (1918)|Буро тӀа хьалчуийккхай]]. КӀайчарнеи цӀечарнеи юкъера тӀом 11 дийнахьа баьб<ref>{{Книга|заглавие=Осетины|ответственный=отв. ред. З. Б. Цаллагова, Л. А. Чибиров|год=2015|язык=ru|место=Москва|издательство=Российская академия наук и издательство «Наука», Серия «Народы и культуры»|страницы=89|страниц=605|isbn=978-5-02-039155-0}}</ref><ref>{{Книга|автор=Зинаида Орджоникидзе|заглавие=Путь Большевика|ответственный=под ред. И. Разгона|год=1938|язык=ru|место=Москва|издательство=Государственное издательство «история гражданской войны»|страницы=36|страниц=56}}</ref>.
1919-ча шера саькура бетта Буро тӀа [[Деникин, Антон Иванович|А. Деникина]] инарала [[Добровольческая армия|ЛоӀамхой эскар]] Ӏочуденад, пхьенна доал де [[Вооружённые силы Юга России|Эрсечен ЗӀилбухен Герзе дола Низаш]] эттад. ТӀехьагӀа пхье Буро тӀара подпольни комитет къахьега йолаеннай, цо большевистийи подпольегеи партизаний тоабашкеи болх барттайна байташ хиннаб. 1920-ча шера тушола бетта 21-ча деннеи 22-ча деннеи юкъерча бийсан цӀебарий бӀу юха Кавказе хьагучабаьннача хана подпольес гӀовттам айбаьб, гӀайттача юкъа пошти, телеграфи, фозгалеи, керттера промышленноста предприятеши дӀалаьцай, ши бронь йола цӀермашен а хьаяьккхай. ГӀовттамхой оагӀув лаьцаб гарнизона цхьан даькъо а. Тушола бетта 24-ча дийнахьа пхьен доал Совета кара кхаьчад, дукха ха ялалехь цӀебарий регулярни доакъоша дӀалаьцай пхье<ref>Героическое подполье. В тылу деникинской армии. Воспоминания. {{М.}}, [[Политиздат]], 1975. Стр. 39-40</ref>.
; ГӀапковна диса́ доакъош
* Эрмалой урама тӀа, 21-гӀа цӀа дӀалоацаш дола [[Казарма Владикавказского гарнизона и участок примыкающей крепостной стены|Бурон гарнизона Ӏери хьатӀалаттача гӀапа дакъеи]] (товшхала тӀехьален объект).
=== Советий зама ===
[[Файл:1960 CPA 2428.jpg|мини|СССР пошта марка, 1960-гӀа шу. ХӀирий АССР. Орджоникидзе, Чкалова урам]]
Советий Ӏаьдал отталца пхье Россе импере [[Терская область|Тийрка областа]] административни юкъ хиннай.
1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча денгара денз 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча денга кхаччалца Буро [[Горская Автономная Советская Социалистическая Республика|Лоамарой АССР]] нанагӀала хиннай. 1924-гӀа шу хьатӀаденача хана Лоамарой АССР лоаттаме ХӀирийчеи ГӀалгӀайчеи мара йисаяц. Лоамарой АССР юххера дӀаяьккхачул тӀехьагӀа [[ХӀирий автономе область|ХӀирийи]] [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀайи автономе областаш]] хьаяьй — Буро шинна а областа нанагӀала я аьнна дӀакхайкаяьй автономи йолча пхье статус а йолаш.
1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа ВЦИК-а чӀоагӀамца пхьех [[Северо-Осетинская автономная область|ХӀирий автономе областа]] нанагӀала яьй, тӀаккха [[ГӀалгӀай автономе область]] [[Нохчий автономе область|Нохчийчунца]] цхьан а теха, [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] хьаяьй.
[[ШоллагӀа дунен тӀом]] хиннача хана немций пхьенна хьатӀабаьхка хиннаб, пхье хьайоаккхаргйолаш чӀоагӀа низ гулбаь хиннаб цо. Немций бӀун тоаба пхье йолча хьатӀайоагӀача хана юхасоца а яь, йохаяьй 1942-ча шера лайчилла бетта, из деррига [[Нальчикско-Орджоникидзевская операция|Нальчика-Орджоникидзен операци]] йодаш хьадаь хиннад.
ТӀом бодача юкъа́ 30 жзар Бурохочо майдилги ордени яьккхай. Пхьера хьаваьнна хиннав [[Герой Советского Союза|Советий Союза 22 турпали]], 11 инарали. 1984-ча шера [[Президиум Верховного Совета СССР|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца «Пхьен къахьегамхоша юртбоахами товшхали йотташ даьхача толамехи, революце боламгахьеи, Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀема шерашка немций-фашистий гӀаьрхошта духьале еши цар карагӀдаьннар теркал а даь, иштта йилла́ 200 бӀаь шу дизарах а», пхьенна [[Орден Трудового Красного Знамени|Къахьегама ЦӀе Байракха Орден]] еннай<ref>[https://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/vyrazili-samuyu-glubokuyu-blagodarnost-rodnoj-kommunisticheskoj-partii-i-sovetskomu-pravitelstvu/ Выразили «самую глубокую благодарность родной Коммунистической партии и Советскому правительству»]</ref>, тӀаккха 2007-ча шера ардара бетта 8-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца Буронна «[[Город воинской славы|ТӀема сийлен гӀала]]» яха сийлахьа цӀи еннай.
1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа [[Верховный Совет РСФСР|РСФСР Лакхехьарча Совета]] Президиума амарца Орджоникидзе яхаш цӀи хинначара эрсий меттала тархьаре хинна ''Владикавказ'' яха цӀи меттаоттаяьй.
=== ХӀанзара ха ===
[[Файл:Владикавказ. Угол пр.Мира и Гоголя.jpg|thumb|right|350px|Буро. Миреи Горькеи проспекташ къастача]]
[[COVID-19]] да́ржаргдоацаш ХӀирийчен доазон тӀа оттаяь [[халбате]]н [[раж]] йоха а яь 2020-ча шера бекарга бетта Буро тӀа эзараш ара а баьнна [[Площадь Свободы (Владикавказ)|Мукъален майдан]] тӀа [[Протест во Владикавказе 20 апреля 2020 года|гулбеннаб]]<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/20/04/2020/5e9d7d7f9a79474e90066397 |title=В столице Северной Осетии люди вышли на сход из-за режима самоизоляции |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810032018/https://www.rbc.ru/politics/20/04/2020/5e9d7d7f9a79474e90066397 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mk.ru/politics/2020/04/20/besporyadki-vo-vladikavkaze-tysyachi-lyudey-sorvali-samoizolyaciyu-pod-rukovodstvom-pevca.html |title=Беспорядки во Владикавказе: тысячи людей сорвали самоизоляцию под руководством певца |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420210021/https://www.mk.ru/politics/2020/04/20/besporyadki-vo-vladikavkaze-tysyachi-lyudey-sorvali-samoizolyaciyu-pod-rukovodstvom-pevca.html |url-status=live }}</ref>. Акце 69 саг лаьцав<ref>{{Cite web |url=https://mbk-news.appspot.com/news/posle-protesta/ |title=После протеста во Владикавказе власти Северной Осетии начали выплаты потерявшим доход из-за «самоизоляции» |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517143552/https://mbk-news.appspot.com/news/posle-protesta/ |url-status=live }}</ref>. Ленинеи, Советийи, Промышленнии шахьарий кхелаша 46 сага́ 3-гара 15-га кхаччалца ди ха техай<ref>{{Cite web |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |title=Общее число арестованных участников митинга во Владикавказе увеличилось до 46 |access-date=2020-04-23 |archive-date=2020-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502063237/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200502063237/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |date=2020-05-02 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |title=Во Владикавказе арестовали 14 участников схода против режима самоизоляции |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425204304/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200425204304/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |date=2020-04-25 }}</ref>.
== Бахархой ==
=== Бахархой шерашка гӀолла ===
{{ Население | Владикавказ | Столбцов=11 }}
{{ Население | Владикавказ | график }}
=== Кхалнахи маӀа нахи цар яьнна хаи ===
[[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]] (пхье хьисапе юрт [[Заводской (Северная Осетия)|Заводской]])<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip|title=Том 2. Возрастно-половой состав и состояние в браке|access-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075738/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304075738/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip |date=2016-03-04 }}</ref>:
{|class="standard sortable"
|-
!Яьнна ха
!МаӀа нах, <br>саг
!Кхалнах, <br>саг
!Еррига дукхал, <br>саг
!Берригача бахархоех <br>дакъа, %
|-
| align="center"| 0 — 14 шу
| align="right" | 28 929
| align="right" | 28 008
| align="right" | 56 937
| align="right" | 17,33 %
|-
| align="center"| 15 — 59 шу
| align="right" | 99 687
| align="right" | 112 880
| align="right" | 212 567
| align="right" | 64,71 %
|-
| align="center"| 60 шерал тӀех
| align="right" | 20 703
| align="right" | 38 278
| align="right" | 58 981
| align="right" | 17,96 %
|-
| align="center"| Веррига а
| align="right" | 149 319
| align="right" | 179 166
| align="right" | 328 485
| align="right" | 100,00 %
|}
МаӀа нах — 149 319 саг (45,5 %). Кхалнах — 179 166 саг (54,5 %).
Бахархой юкъера яьнна ха 37,7 шу да. Бахархой медианни яьнна ха — 36,0 шу.
МаӀача наьха юкъера яьнна ха — 34,8 шу. МаӀача наьха медианни яьнна ха — 32,4 шу.
Кхалнаьха юкъера яьнна ха — 40,0 шу. Кхалнаьха едианни яьнна ха — 39,3 шу.
=== Къамашцара лоаттам ===
[[Файл:Осетины во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара хӀирий, %, 2010-ча шера даь хьисап.]]
[[Файл:Русские во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара эрсий, %, 2010-ча шера даь хьисап.]]
[[Файл:Армяне во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара эрмалой в %, 2010-ча шера даь хьисап.]]
[[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]] (пхье хьисапе юрт [[Заводской (Северная Осетия)|Заводской]] а лоархӀаш)<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archive-url=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archive-date=2013-08-19|access-date=2018-10-19|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>.
{|class="standard sortable"
|-
!Къам
!Дукхал, <br> саг
!Беррига бахархоех <br> дола дакъа, %
|-
|[[хӀирий]]
| align="right" | 209 414
| align="right" | 63,75 %
|-
|[[эрсий]]
| align="right" | 80 900
| align="right" | 24,63 %
|-
|[[эрмалой]]
| align="right" | 11 677
| align="right" | 3,55 %
|-
|[[гуржий]]
| align="right" | 6222
| align="right" | 1,89 %
|-
|[[гӀалгӀай]]
| align="right" | 3220
| align="right" | 0,98 %
|-
|[[гӀозлой]]
| align="right" | 2212
| align="right" | 0,67 %
|-
|[[украинхой]]
| align="right" | 1857
| align="right" | 0,57 %
|-
|[[яний]]
| align="right" | 1717
| align="right" | 0,52 %
|-
| [[татрий]]
| align="right" | 876
| align="right" | 0,27 %
|-
| [[гӀаьбартий]]
| align="right" | 554
| align="right" | 0,17 %
|-
| [[лаьзгий]]
| align="right" | 549
| align="right" | 0,17 %
|-
| [[маӀарлой]]
| align="right" | 360
| align="right" | 0,11 %
|-
| [[кӀайэрсий]]
| align="right" | 357
| align="right" | 0,11 %
|-
| [[гӀумкий]]
| align="right" | 286
| align="right" | 0,09 %
|-
| [[таджикий]]
| align="right" | 286
| align="right" | 0,09 %
|-
| [[узбекий]]
| align="right" | 284
| align="right" | 0,09 %
|-
| [[жугтий]]
| align="right" | 270
| align="right" | 0,08 %
|-
| [[силлой]]
| align="right" | 244
| align="right" | 0,07 %
|-
| [[доаргӀой]]
| align="right" | 218
| align="right" | 0,07 %
|-
| [[гӀазгӀумкий]]
| align="right" | 202
| align="right" | 0,06 %
|-
| [[немций]]
| align="right" | 188
| align="right" | 0,06 %
|-
| [[нохчий]]
| align="right" | 167
| align="right" | 0,05 %
|-
| [[тӀабасрой]]
| align="right" | 157
| align="right" | 0,05 %
|-
| [[туркий]]
| align="right" | 153
| align="right" | 0,05 %
|-
| [[ассирийцы|ассирий]]
| align="right" | 146
| align="right" | 0,04 %
|-
| [[малкхарой]]
| align="right" | 129
| align="right" | 0,04 %
|-
| [[полхой]]
| align="right" | 120
| align="right" | 0,04 %
|-
| [[ноагӀой]]
| align="right" | 117
| align="right" | 0,04 %
|-
| [[башкортой]]
| align="right" | 106
| align="right" | 0,03 %
|-
|кхыдараш
| align="right" | 1476
| align="right" | 0,44 %
|-
|къам белгалдаьккхадац
| align="right" | 4021
| align="right" | 1,22 %
|-
|дерригаш
| align="right" | 328 485
| align="right" | 100,00 %
|}
* <small>100 сагал тӀех дола къамаш да хьоахадаьраш</small>
; Къамашцара лоаттам хувцабалара динамика
{| class='standard' style='text-align: center;' width=75%
|- class='bright'
! Хьисап деш дӀаязбаь шу !! [[1897 шу]] !! [[1926 шу]]<ref>Данные Всесоюзной переписи населения 1926 года</ref> !! [[1939 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz39.html |title=Этнография Кавказа (1939) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013334/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz39.html |url-status=live }}</ref> !! [[1959 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnnossetia.html |title=Этнография Кавказа (1959) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514101856/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnnossetia.html |url-status=live }}</ref> !! [[1970 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz70.html |title=Этнография Кавказа (1970) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013336/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz70.html |url-status=live }}</ref> !! [[1979 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz79.html |title=Этнография Кавказа (1979) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013331/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz79.html |url-status=live }}</ref> !! [[1989 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz89.html |title=Этнография Кавказа (1989) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013329/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz89.html |url-status=live }}</ref> !! [[2002 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz02.html |title=Этнография Кавказа (2002) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013332/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz02.html |url-status=live }}</ref>
|- class='bright'
| [[эрсий]] || 28 831 саг <br>(''65,91 %'') || 40 209 саг <br>(''53,42 %'') || 76 344 саг <br>(''58,39 %'') || 97 462 саг <br>(''59,28 %'') || 116 692 саг <br>(''49,40 %'') || 118 453 саг <br>(''42,47 %'') || 108 174 саг <br>(''36,03 %'') || 87 073 саг <br>(''27,59 %'')
|- class='bright'
| [[хӀирий]] || 2916 саг <br>(''6,67 %'') || 10 799 саг <br>(''14,35 %'') || 22 746 саг <br>(''17,40 %'') || 37 731 саг <br>(''22,95 %)'' || 78 115 саг <br>(''33,07 %'') || 110 250 саг <br>(''39,53 %'') || 138 769 саг <br>(''46,23 %'') || 187 810 саг <br>(''59,51 %'')
|- class='bright'
| [[гуржий]] || 2527 саг <br>(5,78 %) || 5038 саг <br>(''6,69 %'') || 5505 саг <br>(''4,21 %'') || 5492 саг <br>(''3,34 %'') || 7657 саг <br>(''3,24 %'') || 8745 саг <br>(''3,14 %'') || 9585 саг <br>(''3,19 %'') || 7323 саг <br>(''2,32 %'')
|- class='bright'
| [[эрмалой]] || 2049 саг <br>(''4,68 %'') || 6529 саг <br>(''8,67 %'') || 8406 саг <br>(''6,43 %'') || 9064 саг <br>(''5,51 %'') || 10 321 саг <br>(''4,37 %'') || 9952 саг <br>(''3,57 %'') || 10 278 саг <br>(''3,42 %'') || 12 267 саг <br>(''3,89 %'')
|- class='bright'
| [[полхой]] || 1408 саг <br>(''3,22 %'') || 859 саг <br>(''1,14 %'') || 640 саг <br>(''0,49 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[украинхой]] || 1286 саг <br>(''2,94 %'') || 3981 саг <br>(''5,29 %'') || 3557 саг <br>(''2,72 %'') || 5082 саг <br>(''3,09 %'') || 5464 саг <br>(''2,31 %'') || 7089 саг <br>(''2,54 %'') || 6154 саг <br>(''2,05 %'') || 2917 саг <br>(''0,92 %'')
|- class='bright'
| [[жугтий]] || 1034 саг <br>(''2,36 %'') || 1001 саг <br>(''1,33 %'') || 1517 саг <br>(''1,16 %'')|| ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[фаьрсий]] || 818 саг <br>(''1,87 %'') || 920 саг <br>(''1,22 %'') || 176 саг <br>(''0,13 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[немций]] || 612 саг <br>(''1,40 %'') || 530 саг <br>(''0,70 %'') || 825 саг <br>(''0,63 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[яний]] || 487 саг <br>(''1,11 %'') || 864 саг <br>(''1,15 %'') || 1925 саг <br>(''1,47 %'') || ''хоам бац'' || 2677 саг <br>(''1,13 %'') || 2734 саг <br>(''0,98 %'') || 2746 саг <br>(''0,91 %'') || 2086 саг <br>(''0,66 %'')
|- class='bright'
| [[гӀалгӀай]] || 378 саг <br>(''0,86 %'') || 1517 саг <br>(''2,02 %'') || 6001 саг <br>(''4,59 %'') || 649 саг <br>(''0,39 %'') || 6153 саг <br>(''2,60 %'') || 7823 саг <br>(''2,80 %'') || 11 566 саг <br>(''3,85 %'') || 2679 саг <br>(''0,85 %'')
|- class='bright'
| [[татрийы]] || 337 саг <br>(''0,77 %'') || 756 саг <br>(''1,00 %'') || 709 саг <br>(''0,54 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[литовцы|летой]] || 195 саг <br>(''0,44 %'') || 127 саг <br>(''0,17 %'') || 112 саг <br>(''0,09 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[лаьзгий]] || 121 саг <br>(''0,27 %'') || 173 саг <br>(''0,23 %'') || 42 саг <br>(''0,03 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[гӀаьбартий]] || 81 саг <br>(''0,19 %'') || 70 саг <br>(''0,09 %'') || 231 саг <br>(''0,18 %'') || 384 саг <br>(''0,23 %'') || 417 саг <br>(''0,18 %'') || 447 саг <br>(''0,16 %'') || 455 саг <br>(''0,15 %'') || 451 саг <br>(''0,14 %'')
|- class='bright'
| [[нохчий]] || 81 саг <br>(''0,19 %'') || 66 саг <br>(''0,09 %'') || 184 саг <br>(''0,14 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[гӀумкий]] || 78 саг <br>(''0,18 %'') || 47 саг <br>(''0,06 %'') || 52 саг <br>(''0,04 %'') || ''хоам бац'' || 187 саг <br>(''0,08 %'') || 362 саг <br>(''0,13 %'') || 520 саг <br>(''0,17 %'') || 281 саг <br>(''0,09 %'')
|- class='bright'
| [[кӀайэрсий]] || 40 саг <br>(''0,09 %'') || 1096 саг <br>(''1,46 %'') || 326 саг <br>(''0,25 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| [[гӀозлой]] || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || 292 саг <br>(''0,22 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац''
|- class='bright'
| кхыдараш || 471 саг <br>(''1,07 %'') || 693 саг <br>(''0,92 %'') || 1165 саг <br>(''0,89 %'') || 8556 саг <br>(''5,20 %'') || 8517 саг <br>(''3,61 %'') || 13 075 саг <br>(''4,69 %'') || 11 951 саг <br>(''3,98 %'') || 12 721 саг <br>(''4,03 %'')
|- class='bright'
| дерригаш || 43 740 саг <br>(''100,0 %'') || 75 275 саг <br>(''100,0 %'') || 130 755 саг <br>(''100,0 %'') || 164 420 саг <br>(''100,0 %'') || 236 200 саг <br>(''100,0 %'') || 278 930 саг <br>(''100,0 %'') || 300 198 саг <br>(''100,0 %'') || 315 608 саг <br>(''100,0 %'')
|}
== Административни екъаялар ==
{{Основная статья|Бурон административни екъаялар}}
Буро 4 [[внутригородской район|пхьен чурча шахьара́]] екъалу<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/819012187 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Республики Северная Осетия — Алания» |access-date=2017-05-31 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921081604/http://docs.cntd.ru/document/819012187 |url-status=live }}</ref><ref name="ОКАТО">[[ОКАТО]] {{ОКАТО|90401}}</ref><ref name="устав">{{cite web |url=http://vladikavkaz-osetia.ru/city/ustav.php |title=Устав Владикавказа |access-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019030949/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |archive-date=2010-10-19 |deadlink= }}</ref>:
* [[Затеречный район|Тийркал дехьарчоаи]]
* [[Иристонский район|Иристончоаи]]
* [[Промышленный район (Владикавказ)|Промышленничоаи]]
* [[Северо-Западный район (Владикавказ)|ГӀинбухен-Малхбузехьарчоаи]].
Пхьен шахьарех [[муниципальное образование|муниципальни кхолламаш]] хилац<ref name="устав" />.
[[Административно-территориальное деление Северной Осетии#Административно-территориальное устройство|ХӀирийчен административни-доазон оттамах]] Буро [[город республиканского подчинения|республикан лоадам бола пхье]] я<ref name="АТУ" /><ref name="ОКАТО" />.
Моттигерча шедоалдарах пхьенах [[Владикавказ (городской округ)|Буро пхье]] яха [[муниципальни кхоллам]] хул [[городской округ (Россия)|пхьен округа]] статус а йолаш<ref name="устав" />.
== Ӏаьдала маьженаш ==
; Моттигера шедоалдар
[[Файл:Merija.jpg|мини|Тийрка аьрда берда тӀа йоалла Бурон моттигерча шедоалдара администраце [[гӀишло]]]]
Пхьеда Бурон викалий гулламца хьахоржаш ва пхе шера, викалий гуллама тхьамада а хул цох.
Бурон викалий гуллама́ юкъе 32 депутат ва, уж пхе шера хьахор муниципальни хоржамашка.
Моттигерча администраце кулгалхо Бурон Викалий гулламо хоржаш ва пхи шу ха а луш.
; Мехка
Мехка мел йола законаш телаши, кхоачашдеши, кхелеи Ӏаьдала маьженаш Буро тӀа йоахк.
Доалчеи, [[Глава Республики Северная Осетия — Алания|Мехкдаь]] администрации, [[Парламент Республики Северная Осетия — Алания|Халкъа гуллами]], [[Конституционный суд Республики Северная Осетия — Алания|Конституцецара кхели]] ерригаш а цхьан гӀишлон чу йоахк — в Доме правительства на [[Площадь Свободы (Владикавказ)|Мукъален майдан]] тӀа Доалчен цӀагӀа. [[Верховный суд Республики Северная Осетия — Алания|Лакхехьара кхел]] Некрасова ураме 6-ча цӀагӀеи, Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀеи йоалл, [[Арбитражный суд Республики Северная Осетия — Алания|Арбитража кхел]] — иштта Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀа я.
{{Стиль галереи}}
<gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray">
Dom Pravitelstva.JPG|center|250px|ХӀирийчен Доалче цӀа <br><small>Мукъален майда, 1-гӀа цӀа</small>
Den goroda.jpg|center|250px|[[Арбитражный суд Республики Северная Осетия — Алания|Арбитража кхела]] гӀишло<br><small>Мукъален майда, 5-гӀа цӀа</small>
</gallery>
; Федеральни
Буро тӀа ХӀирийчен доазон тӀара Федеральни Ӏаьдала маьжений викалченаш йоахк.
== Экономика ==
=== Промышленность ===
[[Промышленность|Промышленностах]] кхачани яйчеи промышленностеи, машенаш хьаяреи, къоарзача металлургеи, кхыйолеи предприятеш я. Промышленноста тӀум металлурге йоккхача шин заводах латт. Дукха я корта бохабу малар хьадеш йола предприятеш.
* [[Электроцинк|«Электроцинк» завод]] (даша-цинка завод, ''дӀакъовлаш латт'');
* [[Победит (завод)|«Победит» завод]] (''чӀоагӀа [[эвар]]аш хьадар, вольфрам-молибдена порошока металлурги'');
* [[Дзауджикауская ГЭС|Буро тӀара ГЭС]];
* Машенийи тракторийи электрооборудоване Буро тӀара завод;
* «Гран» ФГУП завод (''бийсан гойта прибор'');
* Нихь тоаду завод;
* [[Владикавказский вагоноремонтный завод|Буро тӀара вагонаш тоаю завод]];
* «Русский Кирпич» яха компаний тоаба (''кирпишкаши кечалаши'');
* [[Зарамагская ГЭС|ЗӀара-МагӀара ГЭС]];
* Электроконтактор (''Промышленни электроприборий завод'');
* Кристалл (''къоарзача [[металл|къоарзача маьхий]] завод'');
* ИрСтекло (''кизга-таран завод'');
* Рокос (''дахча тоаду предприяти'');
* Янтарь (''деза кӀигаши маьхаши тоаду завод'');
* ГКПД «Бавария» ''(йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод)'';
* «Дарьял» ''(йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод)'';
* «Фат-Агро» ''(йоккха юртбоахама комплекс)'';
* «Миранда» ''(биоэтанола хьаяр)'';
* «Ариана-С» ''(спирт хьадар)'';
* «Изумруд» ''(спирт хьадар)'';
* «Ракурс» ''(спирти чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар)'';
* «Забава» ''(спиртаи чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар)'';
* «Кровля-Мастер» ''(тулла кечалаш хьаю завод)'';
* «Баспик» ''(тӀема электроника́ микроканальни пластинаш хьаяр)'';
* Кизгаш хьаду завод.
=== Транспорт ===
[[Файл:Железнодорожный вокзал станции Владикавказ.jpg|мини|300px|[[Владикавказ (станция)|Буро тӀарча возгален]] гӀишло]]
; Аьшкнаькъаш
Аьшкнаькъаца Буро [[Ростов-на-Дону|Та́на́-тӀарча-Ростоваца]] бувзам болаш я 1875-ча шера денз.
Буро тӀа [[Беслан (станция)|Берса-Пхьера]] боагӀача аьшкнаькъа тӀеххьара [[Владикавказ (станция)|тӀеххьара станци йоалл]]. Гаьна уха цӀермашенаш [[Москва|Москве]] а, [[Адлер]]е а, [[Анапа|Анапе]] а, [[Новороссийск]]е а, [[Симферополь|Симферополе]] а, [[Санкт-Петербург]]е а ух<ref>[http://rasp.yandex.ru/tablo/station/9612982?span=schedule&type=train С 30 мая ежедневно. Яндекс. Расписания по станции Владикавказ]</ref>. Юхерча пхьешка лела токацара цӀермашенаш [[Беслан (станция)|Берса-Пхьеи]], [[Минеральные Воды (станция)|Минеральни Хишкеи]], [[Прохладная (станция)|Прохладнеи]] йоахкача станцешка ух.
; Фецара бувзам
[[Беслан|Берса-Пхьенна]] йистен [[Владикавказ (аэропорт)|«Буро» аэропорт йоалл]]. Аэропорт къамашта юкъера я, регулярни рейсаш [[Москва|Москвеи]], [[Санкт-Петербург]]еи, [[Ростов-на-Дону|Та́на-тӀарча-Росто́ве́и]], [[Сочи|Сочеи]], иштта [[Эрмалойче]]и ух, цул совгӀа [[Анталья|Анталье]] чартераш а ух.
[[Файл:Vladikavkaz bus station.jpg|мини|280px|Бурон юккъера возгале]]
; Машеннаькъан
Буро тӀара Эрсечеи Гуржехьеи хьахотта [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий никъ)]] болалу. Наькъ тӀа гӀолла дӀахьавахар 2006—2010-ча шерашка соцадаь хиннад, 2010-ча шера тушола бетта 1-ча дийнахьа юха доладаьд<ref>{{cite web |url=http://ossetia.ru/news/politics/detail.php?ID=5774 |title=Около 500 человек прошли через [[«Верхний Ларс»]] на границе РФ и Грузии с начала его работы |access-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202033302/http://ossetia.ru/news/politics/detail.php?ID=5774 |archive-date=2012-12-02 |url-status=dead }}</ref>.
; Юкъара транспорт
[[Файл:ВладТрамвай.jpg|мини|300px|[[Проспект Мира (Владикавказ)|Мира проспекта]] тӀара трамвай]]
Юкъарча транспортах Буро тӀа [[Владикавказский трамвай|трамваяш]] я (1904-ча шера маьцхали беттагара денз), иштта [[Владикавказский автобус|автобусаш]] а. 1977-ча шера саькура беттагара денз 2010-ча шера маьцхали беттага кхаччалца пхье болх беш [[Владикавказский троллейбус|троллейбус]] а хиннай. 2012-гӀа шу чакхдоаллача хана контактни мазан демонтаж йолаяьй. Таханарча дийнахьа троллейбусашцара лелам дӀабаьккхаб<ref>{{cite web |url = http://www.sevos.ru/2012/12-12/12-12-27/02-obchestvo.htm#ob02 |title = Уже ничто не напомнит о троллейбусе… 27.12.2012 |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Фаьренгий-бельгий «Буро тӀарча токацарча трамваяйи сердалони анонимни юкъарлон» трамвай 1902-ча шерагара денз хьалъеш хиннай. Из ез а еш 1904-ча шера маьцхали бетта 6-ча дийнахьа (кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа) хьайийлай. Регулярни наькъахой лелам 1904-ча шера маьцхали бетта 16-ча (3-ча) дийнахьа денз хиннаб. Колея 1000 мм я. Паччахьалкхена караерзаяьй 1918-ча шера. 1933—1937-ча шерашка 1524 мм йолча колеянна дӀахийцай. Эггара дукхагӀа хинна маршруташ 10 хиннай (1970-ча шерашка). ХӀагз йолаш 8 маршрут я. Лелаеш дола наькъаш 27,8 км/59 км о. п. да. Лелаш йола состав дукхагӀча даькъе Уралвагонзаводо хьаяьча «[[71-412]]» вагонех латт.
== Дешар далар ==
=== Лакхера дешарченаш ===
[[Файл:ГГАУ.jpg|мини|250px|Горский государственный аграрный университет]]
Буро тӀа йоахкача [[вуз|лакхерча дешарченех]] я:
* [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова|Хетагуров Костай цӀерагӀа ХӀирий паччахьалкхен университет]]
* [[Северо-Кавказский горно-металлургический институт|Даькъастера лоаман-металлурге институт (Паччахьалкхен технологе университет)]]
* [[Северо-Осетинская государственная медицинская академия|ХӀирий паччахьалкхен лорий академи]]
* [[Северо-Осетинский государственный педагогический институт|ХӀирий паччахьалкхен хьехархой институт]]
* [[Горский государственный аграрный университет|Лоамарой паччахьалкхен ахархой университет]]
* [[Владикавказский институт моды|Буро тӀара модан институт]]
* [[Владикавказский институт управления|Буро тӀара урхалдара институт]]
* [[Институт бизнеса и технологий текстильной промышленности|КӀа́да́й промышленноста технологийи бизнесеи институт]]
* [[Институт цивилизации|Цивилизаце институт]]
* [[Современный гуманитарный университет (СГУ)|ХӀанзара гуманитарни университет]].
=== Юкъера дешарченаш ===
* Лоамарой паччахьалкхен ахархой университета ахархой колледж,
* [[Владикавказский горно-металлургический техникум|Буро тӀара лоаман-металлурге техникум]],
* Буро тӀара электроникан колледж,
* Буро тӀара дукхача профилагӀа йола техникум,
* [[Владикавказский техникум железнодорожного транспорта - филиал РГУПС|Буро тӀара аьшкнаькъа транспорта техникум]],
* Буро тӀара базара-экономикан техникум,
* Буро тӀара финансий-экономикан колледж,
* № 2 йола Буро тӀара хьехархой училище,
* № 1 йола Буро тӀара полиграфе профилагӀа йола болхговзанчий училище,
* Буро тӀара В. А. Гергиева цӀерагӀа йола исбахьалений колледж — 1937-ча шера йиллай,
* Буро тӀара исбахьален училище,
* Даькъастера гӀишлонхой техникум,
* ХӀирий лорий гӀончий колледж,
* ХӀирий мехка [[товшхал]]а колледж (1993-ча шерагара денз),
* Буро тӀара кулинарни колледж,
* ХӀирий хьунхой техникум,
* [[Северо-Кавказское Суворовское военное училище|Даькъастера Суворова тӀема училище]].
== Юкъарлои унахцӀенои лораяри ==
* ӀотаӀа-лелийта аппарат телха́ча [[заӀапхо]]йи ха яха́ча наьхеи реабилитаце [[юкъарче]]. 2013-ча шера саькура бетта хьалъяьй<ref>[http://www.stav.aif.ru/society/news/75963 На открытие Центра реабилитации инвалидов во Владикавказ прибыл Топилин]</ref>.
== Ди ==
=== Эрсий православхой киназ ===
Пхье болх беш да массехк православхой киназ. Иштта Буро тӀа [[Владикавказская и Аланская епархия|Эрсий православхой киназа Бурони Аланойи епархе]] керттера урхале, цунна мутӀахьа я пхьеи мехкеи йоахка православхой приходаши, [[Герасим (Шевцов)|Бурон епископа резиденции]].
* [[Свято-Георгиевский собор (Владикавказ)|Супача Георге жамаӀат киназ]] (2003) — главный кафедральный собор Владикавказской и Аланской епархии
* [[Храм Рождества Пресвятой Богородицы (Владикавказ)|ТӀехсупача Маьтар-Даьла яра Киназ]] (ХӀирий киназ) (1815)
* ТӀехсупача Маьтар-Даьлан ТӀатоссама Киназ (1947) Гуржехьен хӀанзара патриарха волча Илия II-чун дас-нанас хьалха а даьккха детта́ да<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |title = Храм Покрова Пресвятой Богородицы |archive-url = https://web.archive.org/web/20131212030413/http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |archive-date = 2013-12-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20131212030413/http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |date=2013-12-12 }}</ref>
* [[Ильинская церковь (Владикавказ)|Илез пайхамара киназ]] (1890)
* [[СОГУ|ХӀирий паччахьалкхен университета]] математикан факультета ТӀехсупача Маьтмар-Даьла яра Киназ (1910)
* Супача Иоанна тӀемахочун киназ (Мемориал, Хин станце кур),
* Супача Нинай киназ (гуржий да, гуржий ишкола хьатӀадаь)
* Супача Владимир аьлан киназ (1890)
* Та́на́ тӀарча Димитрия элгац-киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/32-xram-chasovnya-dimitriya-donskogo |title = Храм-часовня Димитрия Донского |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Супача цӀенача тешар хиннача Нева тӀарча Александр аьлан киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/34-часовня-святого-благоверного-князя-александра-невского |title = Часовня святого благоверного князя Александра Невского |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Моттиге лоархӀача Буро тӀарча Анастасия моаташка киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/35-chasovnya-mestnochtimoj-matushki-anastasii-vladikavkazskoj |title = Часовня местночтимой матушки Анастасии Владикавказской |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Супача доккха Ӏазап лайнача Тутмакхашта гӀойле еча Анастасияй киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/33-часовня-святой-великомученицы-анастасии-узорешительницы |title = Часовня святой великомученицы Анастасии Узорешительницы |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Супача Даьла Архистратига Михаила киназ<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/31-chasovnya-svyatogo-arxistratiga-bozhiya-mixaila |title = Церковь Святого Архистратига Божия Михаила |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Эрмалой Хьаварий киназ ===
* [[Церковь Святого Григория Просветителя (Владикавказ)|Супача Сийрдадоаккхача Гриогре киназ]] (1868), болх беш да
=== Ислам ===
* Сунний [[мечеть Мухтарова (Владикавказ)|Мухтарова маьждиг]]<ref>[http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ В Суннитской мечети начались реставрационные работы] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170804054928/http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ |date=2017-08-04 }} (об истории и названии мечети, также о реставрации)</ref> (1906—1908, архитектор [[Плошко, Иосиф Касперович|Иосиф Плошко]] хиннав), Дина духьалара музей хьаяьй цох 1940-ча шерашка. Бусалба наха 1994-ча шера юха дӀаеннай<ref>Богословский А. Мечети России и стран СНГ. Москва, [[Эксмо]], 2014. С. 148.</ref>. ТӀера 1997-ча шера тоадаьд, цул тӀехьагӀа яь реставрацеш (арахьара а): 2006-ча шереи 2008-ча шереи. Пхье юкъе из цхьа маьждиг мара далац.
* [[Планаш|Пла́нашкара]] маьждиг<ref>{{cite web |url = http://www.islamio.ru/structure/Vladikavkaz/mestnaya_religioznaya_organizatsiya_dukhovnaya_obshchina_musulman_p_kartsa |title = Мечеть посёлка Карца |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== Жугтий ди ===
* Бурон [[фар]]а [[синагога]]
=== Католикал ===
* Румой-католикий [[Приход Вознесения Иисуса Христа (Владикавказ)|Даьла айвара приход]]. Хьалха Буро тӀа Румой-католикий костёл а хиннай, 1891-ча шерагара денз 2007-ча шерага кхаччалца лаьттай из; карарча хана из лаьттача юкъера ишкол хьайийлай<ref>{{Cite web|url=http://lostosetia.ru/object/625/|title=Владикавказ. Римско-католический костёл. — Потерянная Осетия|author=Vadim Dyakonov|website=«Потерянная Осетия»|access-date=2020-09-07|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707000425/http://lostosetia.ru/object/625/|url-status=live}}</ref>.
=== Буддал ===
* Буддистий уммат Буро тӀарча [[силлой|силлоехи]], [[ченкий|ченкехи]], [[моалой|моалоехи]], [[гӀалмакхой|гӀалмакхоехи]], иштта эрсехи, хӀирехи латт.
=== Протестантал ===
* ВорхӀлагӀча ден адвенисташ болча жӀаргахой киназ ([[Улица Николаева (Владикавказ)|Николаева урам]], 92)
{{Стиль галереи}}
<gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray">
Ossetian Church.jpg|center|200px|[[Храм Рождества Пресвятой Богородицы (Владикавказ)|Маьтар-Даьла яра (ХӀирий) киназ]]
Armenian Church.jpg|center|270px|[[ААЦ|Эрмалой]] [[Церковь Святого Григория Просветителя (Владикавказ)|Супача Сийрдадоаккхача Григоре киназ]] (1868)
Muxtarov mosque Vlz.jpg|center|200px|[[Мечеть Мухтарова (Владикавказ)|«Мухтарова маьждиг»]], [[Тийрк]]а тӀа латта [[Сунниты|сунний]] [[маьждиг]]
</gallery>
== Вошал тесса пхьеш ==
{| class="wikitable sortable" style="font-size:0.9em; text-align:left;"
! №
! Пхье
! Мохк
! Шу
|-
| align="center" | 1
| [[Владивосток]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/main/2009/11/26/09-42/ |title=Владикавказ и Владивосток стали городами-побратимами |access-date=2012-09-11 |archive-date=2013-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625015144/http://region15.ru/news/main/2009/11/26/09-42/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy/ |title=Владивосток и Владикавказ стали городами-побратимами |access-date=2009-11-28 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130034309/http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091130034309/http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy |date=2009-11-30 }}</ref>
| {{Флагификация|Россия}}
| align="center" | 2009
|-
| align="center" | 2
| [[Враца]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2012/06/09/00-44/ |title=Владикавказ и Враца (Болгария) стали городами-партнёрами |access-date=2012-06-08 |archive-date=2014-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023130543/http://region15.ru/news/2012/06/09/00-44/ |url-status=live }}</ref>
| {{Флагификация|Болгария}}
| align="center" | 2012
|-
| align="center" | 3
| [[Кырджали]]<ref name="ReferenceA">В постсоветский период отношения не поддерживаются.</ref><ref>{{Cite web |url=http://amikeco.ru/2009/12/goroda-pobratimy.html |title=Города-побратимы |access-date=2012-09-11 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121070955/http://amikeco.ru/2009/12/goroda-pobratimy.html |url-status=live }}</ref>
| {{Флагификация|Болгария}}
| align="center" | 1962
|-
| align="center" | 4
| [[Батуми]]<ref name="region15.ru"/>
| {{Флагификация|Грузия}}
| align="center" | 1973
|-
| align="center" | 5
| [[Махачкала|Махача-Кхала]]<ref name="region15.ru"/>
| {{Флагификация|Россия}}
| align="center" |
|-
| align="center" | 6
| [[Черкесск]]<ref name="region15.ru"/>
| {{Флагификация|Россия}}
| align="center" | 1993
|-
| align="center" | 7
| [[Нальчик]]<ref name="region15.ru">{{cite web |url=http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |title=Владикавказ. Краткий историко-краеведческий справочник |access-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919094755/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |archive-date=2012-09-19 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120919094755/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |date=2012-09-19 }}</ref>
| {{Флагификация|Россия}}
| align="center" |
|-
| align="center" | 8
| [[Эшвилл (Северная Каролина)|Эшвилл]]<ref name="ReferenceA"/>
| {{Флагификация|США}}
| align="center" | 1992
|-
| align="center" | 9
| [[Ялта]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2010/06/08/15-35/ |title=Владикавказ и Ялта станут побратимами |access-date=2012-09-11 |archive-date=2011-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125192458/http://region15.ru/news/2010/06/08/15-35/ |url-status=live }}</ref>
| {{Флагификация|Россия}}
| align="center" | 2010
|-
| align="center" | 10
| [[Цхинвал]]
| {{Флагификация|Южная Осетия}}
| align="center" | 2012
|}
В администрации местного самоуправления Владикавказа находятся документы, подтверждающие «братские» отношения в отношении городов Владивосток, Северодвинск, Враца и Ялта. Документы по другим городам «в АМС не сохранились»<ref>«Как позже сообщили в АМС, документы, подтверждающие „братские“ отношения, есть в отношении следующих городов: Владивосток, Северодвинск, Враца (Болгария), Ялта. Что касается остальных городов — Кырджали (Болгария), Эшвилл (США), Батуми, Нальчик, Махачкала, то документы, их подтверждающие, в АМС не сохранились» // {{cite web |url = http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |title = «Северная Осетия», 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161027060314/http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |archive-date = 2016-10-27 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161027060314/http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |date=2016-10-27 }}</ref>.
== Сурташ ==
<gallery>
Файл:Simbol of Vladikavkaz.jpg|Пхьен белгалонех цаӀ — «Фатима», аэропорт йолчахьара пхье Ӏочуводача латт
Файл:Vladikavkaz Pamiatnik David-Soslan.JPG|Солса{{subst:тохарг}} дегӀа сийленг
Файл:Vladikavkaz Dzaug Bugulov.JPG|Зовр-Ков ({{lang-os|Дзауджикау}}) дилла{{subst:тохарг}}чоа дегӀа сийленг
Файл:Kirov-monumento-Vladikavkaz.JPG|Кирова урама тӀа С. М. Кирова дегӀа сийленг
Файл:Terekzimoj.jpg|Тийрка тӀа тиллача [[тӀий|тӀаь]] тӀара [[Маьтлоам]]ах даьккха сурт.
Файл:Владикавказ. Вход в парк.jpg|Хетагуров Костай цӀерагӀа йолча Товшхалеи салаӀареи юккъерча парке дӀачуводача.
Файл:Улица Маркуса, Владикавказ...jpg|Ольгай гимназе гӀишло. ХӀанз Эрсечен Ӏилмай академе Буро тӀара Ӏилман юкъарче я.
Файл:Владикавказ, проспект Мира, 54.jpg|«Европа» отела гӀишло.
Файл:Владикавказ, Мира, 15, Горького, 13.jpg|«ВӀаши кредита юкъарлон» гӀишло.
Файл:Владикавказ.Проспект Мира.jpg|«Александровски» гранд-отель.
Файл:Buljwarvlad.jpg|Мира проспекта тӀара бульвар.
[[Файл:EkaterinaVladik.jpg|мини|250px|ДоттагӀала монумент.
[[Файл:Xetægkaty Khosta Prospekt.jpg|250px|мини|[[Коста Хетагуров|Хетагуров Костайна]] дегӀа сийленг, бӀалгӀанча — академик [[Соскиев, Владимир Борисович|В. Б. Соскиев]].]]
[[Файл:K'ubalty Alyksandræn.jpg|250px|мини|[[Кубалов, Александр Бызиевич|Александр Кубалова]] яхача оазархочунна дегӀа сийленг, Буро тӀарча исбахьалений колледж.]]
</gallery>
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]]
|часть = Мнение о книге: Славянския древності
|заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами
|язык = ru
|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white
|место = Санкт-Петербург
|издательство = Типография Министерства внутренних дел
|год = 1837
|страниц = 398
|ref = Бутков
}}
* {{книга
|автор = {{comment|Гальченко И. Е.|Гальченко Иван Ефимович}}
|заглавие = Глоссарий лексики языков народов Северного Кавказа в русском языке
|язык = ru
|ответственный = [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова]]
|место = Орджоникидзе
|издательство = Изд-во Сев.-Осет. унив.
|год = 1975
|страниц = 199
|тираж = 1000
|ref = Гальченко
}}
* {{статья
|автор = Евдокимов М. Ю.
|ссылка = https://old.bigenc.ru/geography/text/5779526
|заглавие = ВЛАДИКАВКА́З
|издание = [[Большая российская энциклопедия]]
|ответственный = Отв. ред. [[Кравец, Сергей Леонидович|С. Л. Кравец]]
|место = М.
|издательство = «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»
|том = 5: Великий князь — Восходящий узел орбиты
|год = 2006
|isbn = 5-85270-334-6
|ref = Евдокимов
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20251109214955/https://old.bigenc.ru/geography/text/5779526
|archivedate = 2025-11-09
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = История Владикавказа (1781-1990 гг.). Сборник документов и материалов
|язык = ru
|ответственный = Сост. М. Д. Бетоева, Л. Д. Бирюкова
|место = Владикавказ
|издательство = Адыгея
|год = 1991
|страниц = 1022
|ref = История Владикавказа
}}
* {{книга
| автор = [[Куркиев, Алимбек Сосланбекович|Куркиев А. С.]]
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kurkiev-a-s-osnovnye-voprosy-leksikologii-ingushskogo-yazyka-1979g/
| заглавие = Основные вопросы лексикологии ингушского языка
| ответственный = Ред. Р. З. Караев, А. С. Лепиев
| место = Гр.
| издательство = ЧИКИ
| год = 1979
| страниц = 254
| ref = Куркиев
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Материалы по истории Владикавказа
|язык = ru
|ответственный = Сост. Б. Д. Газиков, Н. Д. Кодзоев, А. У. Тангиев
|место = Назрань
|издательство = Кеп
|год = 2002
|страниц = 33
|ref = Материалы по истории Владикавказа
}}
* {{книга
|автор = [[Ракович, Дмитрий Васильевич|Ракович Д. В.]]
|заглавие = Прошлое Владикавказа. Краткая историческая справка ко дню пятидесятилетнего юбилея города. 1861 г.
|язык = ru
|место = Владикавказ
|издательство = Электропеч. Р. Сегаль и С-вья
|год = 1913
|издание = 2-е
|страниц = 28
|ref = Ракович
}}
* {{книга
|автор = Терский областной статистический комитет
|заглавие = Терский календарь. Вып. 5
|язык = ru
|ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html
|ответственный = Вертепов Г. А.
|место = Владикавказ
|издательство = Типография Терского областного правления
|год = 1895
|страниц = 409
|ref = Терский календарь
}}
* {{книга
|автор = [[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]
|заглавие = Географические названия России. Топонимический словарь
|место = М.
|издательство = АСТ, Астрель
|год = 2008
|страниц = 523
|isbn = 978-5-17-054966-5
|ref = Поспелов
}}
* {{книга
| автор = Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Ипотека Л. У.
| ссылка = https://disk.yandex.ru/i/8cAzdHUXidsJC
| заглавие = Ингушско-русский словарь
| nodot =
| язык =
| ответственный = Под ред. З. М. Баркинхоевы, А. И. Бековы, И. А. Дахкильгова, Р. М. Зязикова, Р. М. Илиевы, Л. Д. Мальсаговы, X. А. Накастоева, Л. У. Тариевы, З. М. Тумгоевы, Р. Р. Хайровы, X. Р. Хайровы, С. А. Шадиева
| место = Нальчик
| издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.»
| год = 2009
| издание =
| том =
| страницы = 1—990 (ввиде PDF)
| страниц = 990 (ввиде PDF)
| isbn = 978-5-88195-965-4
| doi =
| ref = Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова
}}
* {{книга
|автор = [[БӀарахой Мустафай Нина|Барахоева Н. М.]], [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Хайров Б. А.]]
|заглавие = Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов
|ссылка =
|ответственный = Отв. ред.: Н. М. Барахоева, д.филол. н., профессор. Реценз: Т. В. Жеребило, д.пед.н., М. М. Султыгова, д.филол.н.
|место = Назрань
|издательство = ООО «Кеп»
|издание = Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева
|год = 2016
|страниц = 618
|страницы =
|isbn =
|тираж = 500
|ref = Барахоева, Кодзоев, Хайров
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]]
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kodzoev-n-d-russko-ingushskij-slovar-2021/
| заглавие = Русско-ингушский словарь
| nodot =
| язык =
| ответственный = Под ред. Р. Р. Хайрова
| место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}}
| издательство = Типография «Лаки Пак»
| год = 2021
| издание =
| том =
| страницы = 1—656
| страниц = 656
| isbn = 978-5-906785-55-8
| doi =
| ref = Кодзоев
}}
* {{книга
|заглавие = Ономастикон Ингушетии
|ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]]
|место = {{abbr|М.|Москва|2}}
|издательство = ТПК «Центробланк»
|издание = Справочно-энциклопедическое издание
|год = 2021
|страниц = 120
|isbn = 978-5-91303-022-1
|тираж = 500
|ref = Ономастикон Ингушетии
}}
* {{книга
| автор =
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/materialy-po-istorii-vladikavkaza-sost-gazikov-b-d-kodzoev-n-d-tangiev-a-u-2002/
| заглавие = Материалы по истории Владикавказа
| nodot =
| язык =
| ответственный = Сост. Газиков Б. Д., Кодзоев Н. Д., Тангиев А. У.; под ред.
| место = [[Наьсаре|Назрань]]
| издательство = Кеп
| год = 2002
| издание =
| том =
| страницы = 1—33
| страниц = 33
| isbn =
| doi =
| ref = Материалы по истории Владикавказа
}}
* {{публикация|книга
| автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], Матиев Т. Х.
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/istoriya-ingushetii-otv-red-kodzoev-n-d-2013/
| заглавие = История Ингушетии
| язык = ru
| ответственный = Под отв. ред. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоева]]
| место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}}
| издательство = Южный издательский дом
| год = 2013
| издание = 4-е
| вид = [[Монография|моногр]]
| страницы = 1—600
| страниц = 600
| isbn = 978-5-98864-056-1
| ref = История Ингушетии
}}
* {{публикация|книга
| автор = [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|M. n. Z.]]
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-z-johi-jodayar-sakhhierdam-1923-g/
| заглавие = Joh jodajar. Saqherdam
| язык = inh
| место = Buru (Владикавказ)
| издательство = Тип. Наркомпроса
| год = 1923
| страниц = 17
| тираж = 100
| ref = M. n.
}}
* {{книга
| автор = [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|Мальсагов З. К.]]
| ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-z-k-ingushskaya-grammatika-so-sbornikom-ingushskih-slov-1925/
| заглавие = Ингушская грамматика со сборником ингушских слов
| nodot =
| язык =
| ответственный =
| место = Владикавказ
| издательство = [[Сердало (газет)|Гостипография „СВЕТ“ И. А. О.]]
| год = 1925
| издание = 1-е
| том =
| страницы = 1—225
| страниц = 225
| isbn =
| doi =
| ref = Мальсагов
}}
* {{книга
| автор = Терский областной статистический комитет
| заглавие = Терский календарь. Вып. 5
| nodot =
| язык =
| ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html
| ответственный = Вертепов Г. А.
| место = Владикавказ
| издательство = Типография Терского областного правления
| год = 1895
| том =
| страниц = 409
| страницы =
| isbn =
| doi =
| ref = Терский календарь
}}
* {{публикация|книга
| автор = Далгат Б. К.
| ссылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=1&rotate=0&theme=white
| заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : исследование и материалы 1892-1894 гг.
| nodot =
| язык = ru
| ответственный = {{abbr|Подгот.|Подготовила|0}} {{abbr|изд.|издание|0}} и {{abbr|предисл.|предисловие|0}} У. Б. Далгат; послесловие Ю. Ю. Карпова; редколлегия: В. А. Тишков ({{abbr|отв.|ответственный|0}} {{abbr|ред.|редактор|0}}), А. Б. Куделин, В. М. Гацак
| место = {{abbr|М.|Москва|2}}
| издательство = ИМЛИ РАН
| год = 2008
| издание = {{abbr|Изд.|Издание|0}} осуществленно при содействии благотворительного Фонда «Читай» и его президента А. А. Аслаханова
| том =
| страницы =
| страниц = 380
| isbn = 978-5-9208-0307-8
| doi =
| ref = Далгат
}}
* {{статья
|автор = [[Дахкилганаькъан ИбрахӀим]]
|заглавие = Буру
|ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№5/page/n9/mode/2up
|язык = inh
|издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]]
|тип = журнал
|год = 1990
|месяц = 08
|день = 28
|страниц = 16
|ref = Дахкилганаькъан
|archiveurl =
|archivedate =
}}
== ТӀатовжамаш ==
{{Навигация
|Викисловарь = Владикавказ
}}
* [https://www.vladikavkaz-osetia.ru/ Официальный сайт города]
* [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&nd=138022822&page=1&rdk=0#I0 Устав муниципального образования город Владикавказ]
* {{cite web |title = Сайт администрации города |url = http://vladikavkaz.osetia.ru/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090126013116/http://vladikavkaz.osetia.ru/ |archive-date = 2009-01-26 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090126013116/http://vladikavkaz.osetia.ru/ |date=2009-01-26 }}
* [http://nocss.ru/projects/24/soderj.php Старый Владикавказ. Историко-этнологическое исследование] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201130224214/http://nocss.ru/projects/24/soderj.php |date=2020-11-30 }}
{{Библиоинформация}}
{{Северная Осетия}}
{{Населённые пункты на Тереке}}
{{Города воинской славы}}
{{Райцентры Северной Осетии}}
[[ОагӀат:Буро]]
[[ОагӀат:Пхьеш, йиллай XVIII бӏаьшера]]
[[ОагӀат:Эрсечен республикий нанагӏалаш]]
[[ОагӀат:Россе импере тӏема чӏоагӏаленаш]]
[[ОагӀат:Кавказера чӀоагӀалений зӀы]]
[[ОагӀат:Тӏема сийлен пхьеш]]
minyziwi27ay551noznqbsht6lcvx8y
Википеди:Статья кийчъяр
4
9011
75304
42028
2026-10-23T12:33:14Z
Pristome
6146
Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1d)
75304
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>{{delete|1=No useful content <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude>
{{руководство|ВП:ОС}}
spi85dhbsota0jlf49m2hsme680nspr
75307
75304
2026-10-23T17:15:33Z
NDG
5624
Юхадаьккхад [[Special:Contributions/Pristome|Pristome]] яхача доакъашхочун эрш [[Special:Diff/75304|75304]] ([[User talk:Pristome|къамаьл]]); Request declined
75307
wikitext
text/x-wiki
{{руководство|ВП:ОС}}
stxzqt9qr75ernxrv9hvf0b5jwbnroz
Дукъа пха
0
9957
75311
70125
2026-10-23T20:21:46Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75311
wikitext
text/x-wiki
{{Карточка кровеносного сосуда
| тип = пха
| название = Дукъа пха
| изображение2 = Gray558.png
| подпись2 = Довкъий пхаьнаш. Боккха чура дукъа пха сурта аьрдача оагӀорахьа дика гу. ТӀера дукъа пха аьттехьа хьекхаб (тӀехен тӀа гӀолла бо́д). Хьалхашкара довкъий пхаьнаш фоарта юкъерча та́ка́ улув ӀокӀаладоагӀ.
| латынь = vena jugularis
| впадает в = [[верхняя полая вена|Лакхерча баьссача пхаьнех]]
| MeSH = Jugular+Veins
| GraySubject = 168
}}
'''Дукъа пха''' ''(ба)'', дукх.т. '''Докъий пхаьнаш''' ''(да)'' ({{lang-la|venae jugulares}}, {{lang-ru|Яремные вены}}) — фоарта тӀа дадаш дола, фоартагареи кертагареи цӀий дӀаийду шишша дадаш дола [[Вена (анатомия)|пхаьнаш]]<ref>[https://бмэ.орг/index.php/ЯРЕМНЫЕ_ВЕНЫ ЯРЕМНЫЕ ВЕНЫ — Большая Медицинская Энциклопедия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170918152021/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%AF%D0%A0%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%AB%D0%95_%D0%92%D0%95%D0%9D%D0%AB |date=2017-09-18 }}</ref>; [[Полая верхняя вена|Лакхерча баьссача пхаьн]] системах да.
== Анатоми ==
Шишша дадаш дола довкъий пхаьнаш кхаь тайпара да<ref>{{Книга|автор=Э. И. Борзяк, В. Я. Бочаров, М. Р. Сапин и др.|заглавие=Анатомия человека|ответственный=под ред. М. Р. Сапина|год=1997|место=М.|издательство=Медицина|страницы=178—179|страниц=560|isbn=5-225-4444-1}}</ref>:
=== Чухьара дукъа пха ===
[[Внутренняя яремная вена|Чухьара дукъа пха]] ([[Латинский язык|лат]]. ''v. jugularis interna'', {{lang-ru|Внутренняя яремная вена}}) эггара боккхагӀа ба. [[Тути|Туте]] [[полость|че]] чура цӀий дӀаийду керттера [[миа]] ба. [[Твёрдая мозговая оболочка|чӀоагӀача хьаь чӀибала]] чу йолча [[сигма]]хьисапеча [[Синусы твёрдой мозговой оболочки|синусах]] хьахул из. Из болалу туте [[яремное отверстие|дукъа Ӏург]] долчура хохахьисапе шерлучча метте (дукъа пхаьн лакхера хох, [[Латинский язык|лат]]. ''bulbus jugularis superior'', {{lang-ru|верхняя луковица яремной вены}}). Цигачура наькха-динбехка [[сочленение|цхьанкхетар]] долча ӀокӀалабо́д из тӀехьанахьара наькха-динбехка-тӀарахьисапеча пхьидо хьулбеш. Фоарта лохарча доакъошка чухьара дукъа пха [[общая сонная артерия|юкъарча синпхаьнацеи]] [[блуждающий нерв|тиннача нервацеи]] цхьана долх хоттача кӀадан гале чу гӀолла. Пха артерел [[латеральный|латераль йолчахьеи]], тӀехен гаргагӀеи улл. Наькха-динбехка хоттама кӀала чухьара дукъа пха [[Подключичная вена|динбехкакӀаларчох]] кхет (укхаза дукъа пхаьн лохера хох боалл , [[Латинский язык|лат]]. ''bulbus jugularis inferior'', {{lang-ru|нижняя луковица яремной вены}}, хӀаьта цӀун тӀеи кӀалеи цхьацца ногӀараш доахк), [[Плечеголовная вена|Фоартакерта пха]] кхоллаш<ref>{{Cite web|url=https://meduniver.com/Medical/Anatom/311.html|title=Анатомия: Внутренняя яремная вена, v. jugularis interna. Притоки внутренней яремной вены|website=meduniver.com|access-date=2021-04-11}}</ref>.
=== Гучара дукъа пха ===
[[Наружная яремная вена|Гучара дукъа пха]] ([[Латинский язык|лат]]. ''v. jugularis externa'', {{lang-ru|Наружная яремная вена}}) — [[юкъйист]]ах готтах ба, [[подкожная жировая ткань|цӀека кӀаларча клетчатке]] фоарта хьалхашкарча тӀехен тӀа гӀолла. Фоарта лохагӀарча доакъошка латераль йолчахьа бод ([[Грудино-ключично-сосцевидная мышца|наькха-динбехка-бухьахьисапеча пхьида]] тӀехьашкарча йиста́ юкъе гӀолла чакхбоалл). Гучара дукъа пха дика гучаэккх иллеш-ашараш лекъача ханеи, цӀогӀа деттача ханеи, кхайкавеча ханеи. Цу пхаьно дукхагӀа тутенна тӀагӀолла йоахкача маьженашкареи кӀадашкареи цӀий гулду. Цкъаза [[Катетеризация|катетер оттаеши]], [[лекарство|молхаш]] тохаш а лелабу. КӀалагӀа фоарта ший [[фасция|фасценна]] гӀолла чакх а баьле, [[подключичная вена| динбехка пхаьнах кхет]].
Гучарча дукъа пхаьнах кхет:
* ТӀехьашкара лерга пха ([[Латинский язык|лат]]. ''v. auricularis posterior'', {{lang-ru|Задняя ушная вена}}) [[ушная раковина|лерга лаза]] тӀехьашка доаллача тӀехен чоалъялара чура [[венозная кровь|пхаьний цӀий]] гулдеш ба. Арахецача v. emissaria mastoidea.
* ПхьукӀоага пха ([[Латинский язык|лат]]. ''v. occipitalis'', {{lang-ru|Затылочная вена}}) собирает венозную кровь от венозного сплетения затылочной области головы, которая кровоснабжается одноименной артерией. Она впадает в наружную яремную вену ниже задней ушной. Иногда, сопровождая затылочную артерию, затылочная вена впадает во внутреннюю яремную вену.
* ([[Латинский язык|лат]]. ''v. suprascapularis'', {{lang-ru|Надлопаточная вена}}), сопровождает одноименную артерию в виде двух стволов, которые соединяются и образуют один ствол, впадающий в концевой отдел наружной яремной вены или в подключичную вену.
=== Хьалхашкара дукъа пха ===
[[Передняя яремная вена]] ([[Латинский язык|лат]]. ''v. jugularis anterior'') образуется из кожных вен подбородочной области, откуда направляется вниз вблизи средней линии, залегая вначале на наружной поверхности [[Челюстно-подъязычная мышца|челюстно-подъязычной мышцы]] ([[Латинский язык|лат]]. ''m. mylohyoideus)'', а затем — на передней поверхности [[Грудино-подъязычная мышца|грудино-подъязычной мышцы]] ([[Латинский язык|лат]]. ''m. sternohyoideus)''. Над яремной вырезкой грудины передние яремные вены обеих сторон вступают в межфасциальное надгрудинное пространство, где соединяются между собой посредством хорошо развитого [[Анастомоз|анастомоза]], называемого [[Яремная венозная дуга|яремной венозной дугой]] ([[Латинский язык|лат]]. ''arcus venosus juguli'')<ref>{{Книга|автор=М. Г. Привес, Н. К. Лысенков, В. И. Бушкович|заглавие=Анатомия человека|ответственный=под ред. М. Г. Привеса|год=1985|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Медицина|страницы=439|страниц=672}}</ref>. Затем яремная вена отклоняется кнаружи и, пройдя позади [[Грудино-ключично-сосцевидная мышца|грудино-ключично-сосцевидной мышцы]] ([[Латинский язык|лат]]. ''m. sternocleidomastoideus)'', впадает в наружную яремную вену перед впадением её в подключичную вену, реже — в последнюю. Как вариант можно отметить, что передние яремные вены обеих сторон иногда сливаются, образуя срединную вену шеи.
== ТӀатовжамаш ==
* [https://web.archive.org/web/20090226013327/http://aorta.ru/anat/anat369.shtml Внутренняя яремная вена]
* [http://www.medslv.ru/html/v/vena-8remna8.html Яремные вены]
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Яремные вены|[[Шимкевич, Владимир Михайлович|Шимкевич В. М.]]}}
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
[[ОагӀат:Пхаьнаш]]
<references />{{anatomy-stub}}
clrcyr5lnx4epzqpiyknv77c9llocc7
ГӀалгӀай даар
0
10740
75310
73323
2026-10-23T19:54:46Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75310
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀалгӀай даар''' — [[Кавказхой даар|Кавказерча даарашта]] юкъера [[гӀалгӀай]] къаман даар да{{sfn|Акиева Х.|1997}}.
== Даара къаьста белгалонаш ==
ГӀалгӀай даара юкъе доккха дакъа дӀалоацаш да [[дулх]]. Дукха хана денз из дуаш хьабоагӀаш ба гӀалгӀай. Дуар дукхагӀа [[Бежана дулх|бежана дулхи]] [[УстагӀан дулх|устагӀан дулхи]] да. Царех гӀалгӀаша шоай керттера къаман даар кийчду — [[дулх-хьалтӀам]], вешта тайп-тайпарча хьоара даарех детт, цӀера тӀа дотт ([[шоашилг]]).
ГӀалгӀаша ше мо кхы дац аьнна лоархӀаш дола эггара хьалха хьаьшашта оттадеш дола даар да дулх-хьалтӀам да. Из цӀенача дулхах ца дича да́лац, дикагӀа устагӀандар лоархӀ. Хьалха [[Ӏа|Ӏай]] [[докъадаь дулх]] а тохар, цхьабакъда из [[Хьаьша-да лархӀар|хьаьшашта]] оттаде пайдан хиннадац. [[Хаьсасом|Хаьсасомаш]] а хиннад дуаш, царех [[хох]], [[хьонк]], [[болак]], [[ябакх]], [[чахра]], [[Репа|кӀай хоарсам]], 19-гӀча бӀаьшерал тӀехьа [[помидор]], [[коартол]], [[жакъоп]]. Из доацаш геттара дукха башх-башха баьцадаараши, [[КӀоанолг|кӀоанолгаши]] детт{{sfn|Гешаев М.|2007}}.
Бехкеча хьаьшашта лаьрхӀача даарах да '''«Кортеи, накхеи, думии»'''. ЦӀен-даьй хьаьшашцара лерхӀам гойташ даар да из. Иштта лерхӀам хьокхаш хиннаб '''«Шурийла кхехкабаь Ӏаьхарг»'''. Шу даланза бола Ӏаьхарг кхехка а бийя, тӀаккха шурийла боллаш хиннаб. Шун тӀа лоархӀаме хиннад '''«даттараш»''' ({{lang-ru|жаркое}}).
Шурийх а дукха даараш кийчдеш хиннад гӀалгӀаша. Шоа а дӀа техе, же а хьаьлий а шурех йоаккхаш хиннай '''галинг''' яха [[нахча]], же шурех яьккхар [[коалда]] чу хьалъоллаш хиннай, [[маша хьаржакъ]]а́ (большелистный лопух) юкъе а елле, хьаьлий шурийх яьккхар [[пед]]а чу, [[къулг]]а чу лелаеш хиннай.
[[Хьоара]]х дола даар кийчдеш атта хиннадац, хӀанз санна, хьалхарча заман чухь. [[Калхар]]ца охьаш хиннад [[кӀа]]. Хьоарах кийчдеш хиннад [[чӀаьпилг]]аш, [[кхотор]]аш, [[локъам]]аш, [[кӀолд]] чуелла, [[ябакх]], коартол чуелла [[хингалаш]], [[божолг]]аш. '''Божолгаш''' — Керда шу дездеш нажгоанцхой бетта хьоарах кийчъеш хинна кхосабаргаш я. Керда шу хьатӀакхоачача хана, [[ЦӀай-босе]]ра Ӏочукхувсаш хиннай уж. Жуврах еш хиннай [[сискал]]. Бетта жувра лелабаьб, цох '''даьттагӀа''' деш хиннад. Дицденнача даарех да '''«Кхункаш»'''. КӀолдацеи жуврацеи кхехкаяь кхеш я уж. Ӏан хана кийчдеш хиннад из даар<ref>[https://igmkri.ru/index.php/nauchnaya-deyatelnost/2122-traditsionnaya-ingushskaya-kukhnya традиционная ингушская кухня ] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20250118101456/https://igmkri.ru/index.php/nauchnaya-deyatelnost/2122-traditsionnaya-ingushskaya-kukhnya |date=2025-01-18 }}</ref>.
* [[Амасти]] — [[кен]]ах даь худар
* [[Балаж]] — [[мукха ишк]]ах даь худар
* Бетта-мажарг — [[Нахча|нахчеи]] [[КостагӀа|ко́стагӀеи]] те́ха́ цу-мажарг.
* [[Бетта чкъаьра]]
* [[Даттараш]]
* Думи
* [[ДаьттагӀа]] — даьттала кийчбаь цу
* [[Ко (блюдо)|КӀо]] — хьажкӀай ишках даь [[худар]]
* [[КIодар]] ― даьттеи кӀолди
* [[Кхеш]]
* [[Кхотор]] — дулх е нахча юкъейоалла [[кондар]] теха кхаь даькъах йола маькх.
* [[Кхункхаш]] — жуврацеи, кӀолдацеи кхехкаяь кхеш
* [[Лок]]
* Локъам — хьоарах даь герга чӀаьпилг
* [[Маш]]
* Мистам
* [[Нитташ]] — хьоакхабаь нитташ
* [[Олг]] — хьоарах даь, сома, герга детта чӀаьпилг
* [[Сискал]] — жуврах даь герга чӀаьпилг
* [[Топаш]] — етта хьажкӀа
* [[Хингали]]
* Хуп оала худар
* Хингалаш
* [[Хьонк]] — хьонк кийчбу е шурийла кхехка беш, е хила кхехка а бийя, налхийла кхорзаш. Иштта шув (зиза теха хьонк) а кийчбе йиш я.
* [[Цу (блюдо)|Цу]] — бетта жувра.
* [[ЧӀапилг]] — диткъа хьоарах даь, даьтта хьекха даар
* [[Жуврах даь худар]]
== БерхӀа ==
*[[БерхӀа]] ({{lang-inh|"берхӀ"}}) — аьхьа коартоли, диллеи, кхерза хохи, можаовлеи, кондар е кхыйола баьцаши теха даар.
** Котама берхӀа — котама дилла тӀа кийчбаь берхӀа
** Бежана
* Котама берхӀа — котама дилла, шура, фуъ, коартол теха берхӀа.
* КӀай берхӀа — [[шура|шуреи]] моша [[боча бӀара|бочабӀареи]] теха берхӀа;
* КӀома берхӀ — [[саьмарсаькх]] е аьхьа хьонка маьчеш теха берхӀа;
* Миста берхӀа — кӀеж яьккха мело дола морзи, тӀоаи, кӀеж яьккха шуреи, кӀезига-дукха диро йола кӀолди теха, педа чу кийчбаь бола берхӀа
* Найца́ берхӀа — фуа теха берӀха;
* ТӀоа берхӀа — [[тӀоа|тӀайхи]] [[кӀолд]]ахи кийчбу берхӀа.
* ЦӀалх ({{lang-inh|"цӀалх"}}) — [[алыча|хьунхьачах]] (мистача хьачах) кийчбу берхӀа.
== Мерза даараш ==
* [[ЗӀоакаш]] — мерзабаь кхерза бода. Цкъаза къарчӀ-къарчӀ оалаш хургболаш кийчбу.
* Мерза дуг — мерзача дугах кишмишки бочабӀари тох.
* Мерза маькх — кӀолд е модз тохкаш кийчъю.
* Кхорий цу — кхорех баьккхача цунах ду худар.
* Айра — пастила.
* Элг — пряник с корицей по ингушски.
* [[Тийдаргаш]] — тийда́ кхерза́ бода. Тийдаргашка хӀама чуйоллац. Мерза а мерза йоацаш а хул уж.
=== [[Хьовла]] ===
* хьоара хьовла/жувра хьовла — вайцига кийчду хьовла. Деттáча хьоарах е цунахи, налхахи, шекарахи кийчду.
* нохчий хьовла — арахьа чак-чак оала хьовла. Нохчаша шоаш гарзни хьовла оал цох — гарзá хьовла. Хьоарах хьокхабаьча кхерзáча бедах кийчду из модз а тохаш.
* пирсаьний хьовла — Ӏехьáча генарех кийчду хьовла. Заводашка дукха кийчду советий хана денз, вӀашкалетá хургдоацаш михьига (гвоздика) тайпан долча баьцовгӀай овлаех хий а тохаш.
* щербет хьовла — Зӏамигача Азера Ӏочудена хьовла. Шекарахи шурийхи кийчду. Каст-кастта юкъе бӏараш детт: дукхагӏа кхéбӏáраш (арахис) хул уж.
* бӀаран хьовла — бӀараши модзи тохаш кийчду.
== Малараш ==
ГӀалгӀаша мел чайнаши (тайп-тайпарча баьцех: [[хьандарг]]ах, [[кондар]]ах, [[Ӏимарий буц|Ӏимарий баьцах]], вешта [[гӀалмакха чай|гӀалмакхчайнаш]]), [[мутт]]аши, [[мерза хий|мерза хиши]].
* Шолха пити (шин баьцовгӀах даь малар)
* Шибаз пити (кӀома малар)
* Ом
* Баьца пити (баьцех даь малар)
* '''''Масхам''''' — корта бохабеш доаца [[малар]], жуврахи, [[модз|мезахи]] [[кишмишк|кишмишкахи]] тохаш кийчду.
* Мезамотт — шекарахи хийнахи кийчдеш хинна сомаши комараши детташ хинна малар.
* ЦӀин, къаракъ, чхьагӀар, йий, них — [[гӀалгӀаша им диллар|гӀалгӀаша им диллалехьа]] мийна корта бохабу малараш
* Сом ба-хий (компот)
* Яь эла (кисель)
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = [[Акиева Х. М.]]
|ссылка =
|заглавие = ГӀалгӀай къаман товшхал
|оригинал = Ингушская национальная культура
|язык = ru
|место = [[Москва|М.]]
|издательство = Вопросы истории
|тип = журнал
|год = 1997
|номер = 16
|страниц =
|ref = Акиева Х.
}}
* {{книга
|автор = [[Муса Гешаев]]
|ссылка =
|заглавие = Кавказхой даар
|оригинал = Кавказская кухня
|язык = ru
|isbn = 5-9900-1644-6
|ref = Акиева Х.
}}
* [https://web.archive.org/web/20220109143400/https://old.gazetaingush.ru/ingushskie-pirogi-kxotor/]
* [https://www.youtube.com/watch?v=LOGafNjn_qU&feature=emb_logo]
* [https://gazetaingush.livejournal.com/911213.html]
* [https://igmkri.ru/index.php/nauchnaya-deyatelnost/2122-traditsionnaya-ingushskaya-kukhnya] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20250118101456/https://igmkri.ru/index.php/nauchnaya-deyatelnost/2122-traditsionnaya-ingushskaya-kukhnya |date=2025-01-18 }}
[[ОагӀат:ГӀалгӀай даар]]
[[ОагӀат:Кавказхой даар]]
ml5e1szbrjrluelqbb86nui9tfnmg6l
Тутайнаькъан Идриса Аьсет
0
16315
75315
74917
2026-10-23T21:50:10Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75315
wikitext
text/x-wiki
{{Цхьа тайпан цӀи яраш|Тутайнаькъан}}
{{Военный деятель
|изображение =
|звание = {{СССР, Майор}}
|место рождение = {{МР|Наьсар-Керте}}, [[Тийрка область]], [[Россе импери]]
|место смерти = {{МС|Колодно|Колодно тӀа}}, [[Тернопольская область|Тернопола область]], [[Украинская Советская Социалистическая Республика|УССР]], [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]
|род войск = [[Файл:Medical1936 units emb n9620.gif|25px|Медицинская служба|link=Главное военно-медицинское управление Министерства обороны Российской Федерации]] [[Главное военно-медицинское управление Министерства обороны Российской Федерации|тӀема лорий гӀулакх]]
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|награды =
}}
'''Тута́йнаькъан Идри́са Аьсет''' ({{lang-ru|Тутаева Асият Идрисовна}}) — советий хана болх баь гӀалгӀай лор, [[лорий Ӏилмай кандидат]], тӀема лорий гӀулакха майор. Кхелхай 1944-ча шера.
== Биографи ==
=== Дешар ===
Тутайнаькъан Аьсет яьй [[1905 шу|1905-ча шера]] (е 1902-ча шера) [[ардара бетта 14]]-ча дийнахьа [[Наьсар-Керте]]. Тутайнаькъан ЦӀунточун Идрисеи [[Байсара БӀунхо]]чун йоӀ йолча Дибайи йоӀ хиннай из. Аьсета юкъера дешар дийшад [[Буро]] тӀа, цул тӀехьагӀа [[1924]]—[[1929]] шерашка [[Ростов-на-Дону]]. Лакхера дешар йистедаьккхачул тӀехьагӀа, 1929-ча шера из лора́ балха эттай [[ГӀалме шахьар]]е уллача [[Ахки-Юрт]]а. Цигара болх бе дӀахьожаяь хиннай из [[Мочкъий-Юрт]]{{sfn|Память народа}}{{sfn|Зараханаькъан З.|2016}}. Из доал деш хиннай амбулаторен кара долча доазон тӀа. [[1932]]-ча шера Аьсет деша эттай 1-ча [[Ленинград]]а лорий института аспирантуре. Аьсета хержа́р хиннай [[эпидемиологи|эпидемиологе]] кафедра. [[1936]]-ча шера Аьсетах хиннай лорий Ӏилмай кандидат. Цун болх бар дӀа-хьа да́ржача лазарашта хетабаь. Нохч-ГӀалгӀай лорашта юкъе хьалхара Ӏилманхо хиннай из, цо язбаь ба 11 Ӏилман болх{{sfn|Ingusheria.org|2008}}. Доктора диссертаци язъе йолаяьй [[Сийлахьа-Боккха Даймехка тӀом]] болабеннача хана. Из болх чакхбаккханза бисаб.
=== ТӀема тӀа да́къа лацар ===
[[1941 шу|1941-ча шера]] [[аьтинга бетта 23]]-ча дийнахьа Аьсета тӀема юкъе да́къа ла́ца тӀахьийхай. Цо болх баьб Ленинград-КӀалеи, Воронежерчеи, цхьоалагӀча Украинерчеи фронташкеи лор йолаш. БӀун-арарча дӀа-юха кхувлача ({{lang-ru|передвижной}}) госпитала бактериологен лабораторе кулгалхо хиннай Аьсет. [[1943 шу|1943-ча шера]] цунна яннай лорий бӀула майора цӀи ({{lang-ru|Майор медицинской службы}}). [[1944 шу|1944-ча шера]] [[ардара бетта 24]]-ча дийнахьа № 1107 йола госпитала машин Вишневски шахьаре Колодно яхача юрта йисте дӀалаьцай немцаша (кхыча хоамаша яхачох, ОУН (Украинерча националисташа) зуламхоша). Тутайнаькъан Аьсет а цунца хинна новкъостий а, Ӏазап такхийтачул тӀехьагӀа, боабаьб.
=== Дагалоацам ===
Тутайнаькъан Аьсета цӀерагӀа урам а ба, цул совгӀа [[Тутайнаькъан Идриса Аьсета цӀерагӀа йола Наьсарера лорий колледж|Наьсарера лорий колледж]] а я.
Аьсета цӀи хьоахаяьй [[Петербург]]ерча лорий институтерча Сийлахьа дагалоацама улга тӀа.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар}}
== ТӀатовжамаш ==
* [http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=4519 Подвиг горянки]
* {{Cite web
|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83932187/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%90%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%82&middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1
|title = Тутаева Асият Адрисовна
|publisher = pamyat-naroda.ru
|accessdate = 2019-03-03
|archive-date = 2019-03-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190306043724/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83932187/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%90%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%82&middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1
|deadlink = no
|ref = Память народа
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190306043724/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83932187/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%90%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%82&middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2019-03-06 }}
* {{Cite web
|url = http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/05/m135116.htm
|title = Асият Тутаева — мужественная дочь Ингушетии
|access-date = 2016-10-16
|archive-date = 2009-08-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090802153734/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/05/m135116.htm
|deadlink = no
|ref = [[Ingushetia.org]]
}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090802153734/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/05/m135116.htm |date=2009-08-02 }}
* {{статья
|автор = [[Зараханаькъан Зайнап]]
|заглавие = Тутайнаькъан Аьсети Нинаи — тайпан а, къаман а, мехка а сий да
|оригинал = Асият и Нина Тутаевы — гордость фамилии, народа и страны
|ссылка = https://old.gazetaingush.ru/asiyat-i-nina-tutaevy-gordost-familii-naroda-i-strany/
|язык = inh
|издание = [[ГӀалгӀайче (газет)|ГӀалгӀайче]]
|тип = газет
|год = 2016
|месяц = 04
|число = 11
|номер =
|страницы =
|doi =
|issn =
|ref = Зараханаькъан З.
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20250216060325/https://old.gazetaingush.ru/asiyat-i-nina-tutaevy-gordost-familii-naroda-i-strany/
|archivedate = 2025-02-16
}}
== Литература ==
* {{книга
|автор = [[Гешаев, Муса Баутдинович|Муса Гешаев]]
|заглавие = Знаменитые ингуши
|место = [[Турин]]
|издательство = STIG
|год = 2003
|том = 1
|страниц = 620
|страницы = 162—164
|тираж = 2000
|ref = Гешаев
}}
[[ОагӀат:СССР тӀема лораш]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен Ӏилман болхлой]]
[[ОагӀат:Сийлахьа-Боккхача даьймехка тӀем тӀара кхалнах]]
j508kckdeqo2dieet8o9h5j6csqswor
Истинг
0
17860
75312
73346
2026-10-23T20:38:41Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75312
wikitext
text/x-wiki
{{Народный промысел
| название = Истинг
| оригинальное название =
| изображение = Истинг.jpg
| подпись =
| тип = кӀувс
| страна происхождения = Россия
| регион =
| материал = [[ферта]]
| время появления =
| Викисклад =
}}
'''Истинг''' ''(да)'', '''хетта́ ферт''' ''(я)'' ({{lang-ru|войлочный ковер}}) — ӀотӀадаьккха [[гӀалгӀай гӀарчош|гӀалгӀай къаман гӀарчош]] долаш фертах баь бӀарчча кӀувс{{sfn|Щеблыкин|1928|c=30}}{{sfn|Дзаурова|2019|c=82}}.
== Тархьар ==
Истингаш дар шира гӀалгӀай исбахьале я. Фертах кӀувсаш дар ГӀинбухерча Кавказе кхыча мехкашка а довзаш хиннад. Истингаш духхьала кхалнаха мара деш хиннадац{{sfn|Щеблыкин|1928|c=30}}. Цунца дувзаденна да цар ишта цӀи хилар а: «истий» яхача гӀалгӀай дешах хьайоаллаш я из{{sfn|Дзаурова|2019|c=82}}{{sfn|National Geographic: Eve Conant|2022|}}. ГӀарчоштеи истингаштеи геттара лоархӀаме бух болаш да XX бӀаьшу долалуш яздаь дола кулгайоазув — «[[Ghalghaj gharchož]]».[[Файл:Isting.jpg|мини|350px|ГӀалгӀай гӀарчош да [[Буро тӀара истинг|Буро тӀарча истинга]] тӀа]]
ГӀалгӀай меттала лелаш къаьстта́ ши термин я: ''истинги'', ''хетта́ фертеи''. Шаккхе а ''ферта'' я из — бӀегӀингах хьадаь материал, кӀада, гата. Цхьабакъда тайп-тайпара хьаеш а лелаеш а да истинги хетта́ фертеи. Истинг кӀалтувсаш а йолаш, цхьалха басардаь ферта я<ref name="Коазой Ӏийса" />. Хетта́ ферта — гӀаьрчоний хьисапегӀа шиъ е кхы дукхагӀа бос а болаш, юкъе ''инза'' а тохаш хьаеш йола ферт я, хьаяь яьлча пе́нах куцала́ тохаш а йоллаш<ref name="Коазой Ӏийса">{{cite web |author= |url= https://rutube.ru/video/58f6328e95f6635c2a643215860169f0/|title= Кодзоев Исса о разнице между Истинг и Хетта ферт Войл?|lang= inh|website= |publisher= |date= |access-date=2025-08-11}}</ref>{{sfn|Дзаурова|2019|c=82}}.
Истингаш дара исбахьале ширача ханашкара хьайоагӀаш я, хӀана аьлча, шира хилар а символизм хилар а шийца а долаш йола гӀалгӀай гӀарчой исбахьале белгалъяьннай цунца. Тохкамхоша ма аллара, гӀалгӀай гӀарчой белгалонех я: композиций айхал, лаконичность, та́ка́й пластичность, симметреца хилар, ше́ра гарт хилар{{sfn|Ивановская|2010|c=7}}{{sfn|Дзаурова|2019|c=12}}.
[[Файл:Узоры. Истинг.jpg|thumb|350px|ГӀалгӀай гӀарчош да Наьсар-Кертерча истинга тӀа]]
XX-гӀа бӀаьшу долалуш археологе-этнографе экспедицеш еш [[ГӀалгӀай лоам]] хьалъиха́ча тохкамхоша массехк хетта́ча ферта́ фиксаци яьй. Цу тайпара болх беш хьалхарчарех хиннав [[Оахаранаькъан Бачий Хьажбикар]] — 1920-ча шерашка [[Кистий чӀож]]ереи гӀалгӀай шаьрачареи юрташка а ухаш цу тайпарча кӀувсай сурташ дийхкад цо. ТӀехьагӀо из болх дӀахо дӀабихьаб этнографаш а суртанчаш а хиннача {{iw3|Щеблыкин, Иван Павлович (археолог)|И. Щеблыкинс}} а, [[Даурбеков, Гази-Магомед Албастович|Доврбиканаькъан ГӀаз-Мухьмада]] а, [[Базоркин, Мурад Муртузович|Байсаранаькъан Муртаза Мурада]] а, кхыча́р а<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mngz.ru/russia-world-sensation/3331369-kak-ingushi-vpletali-zhizn-v-kover.html|title=Как ингуши вплетали жизнь в ковер|author=Залина Дзаурова|website=Мангазея|date=2017-09-11|accessdate=2025-08-11}}</ref>.
ДӀахо ха дӀа мел йода ферташцара болх ГӀалгӀай Мехка дукхача советий Ӏилманхоша техка́б, царех хиннаб [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Игнатия Евгений]] а, {{iw3|Семёнов, Леонид Петрович|Семёнов Пётра Леонид}} а, [[Аькхенаькъан Алхаста Хасолта]] а, кхыбараш а.
Байсаранаькъан Мурада хетта́ча фертий гӀаьрчонаш тӀара хьатӀадаьха́ сурташ Нохч-ГӀалгӀай паччахьалкхен мохкбовзара музее уладаьд. 1990-ча шерашка музея архив Наьсаре хьалйоагӀача царех цхьа да́къа дайна дӀадаьннад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaingush.ru/obshchestvo/istoriya-ingushey-v-trudah-murada-bazorkina|title=Памяти учёного. История ингушей в трудах Мурада Базоркина|author=Зейнеп Дзарахова|website=«Ингушетия»|date=2017-09-07|accessdate=2025-08-11|archive-date=2021-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021181235/https://gazetaingush.ru/obshchestvo/istoriya-ingushey-v-trudah-murada-bazorkina|deadlink=no}}</ref>.
1978-ча шера «Декоративно-прикладное искусство Чечено-Ингушетии» яха каталог арадаьннад, цунна юкъе́даха́д Оахаранаькъан Хасолта а, Доврбиканаькъан ГӀаз-Мухьмада а, кхычар а дийхка гӀаьрчоний сурташ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=15618|title=О древнем искусстве войлочного ковроделия|author=Зейнеп Дзарахова|website=Правительство Республики Ингушетия|date=2013-07-31|accessdate=2020-10-09|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011093805/http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=15618|deadlink=no}}</ref>. 2015-ча шера автор волча Эрол Йылдырси вӀашагӀделла́ча Бештой (Оахаранаькъан) Салманеи «Истинг» яха кинажшка арадаьккхад Туркий мехка. Цунна юкъе́даха́д гӀалгӀашеи мухӀажирашеи XIX-ча бӀаьшера шоашца Хьункархой мехка хьаденача истингийи хетта́ча фертийи сурташ. Кинашка чу 90-нел совгӀа ферта я белгалъяьккха<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://old.gazetaingush.ru/iskusstvo-vojlochnogo-kovrodeliya-iz-proshlogo-v-nastoyashhee/|title=Искусство войлочного ковроделия: из прошлого в настоящее|author=Зейнеп Дзарахова|website=«Ингушетия»|date=2015-12-14|accessdate=2025-08-11|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217014836/http://old.gazetaingush.ru/iskusstvo-vojlochnogo-kovrodeliya-iz-proshlogo-v-nastoyashhee/|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217014836/http://old.gazetaingush.ru/iskusstvo-vojlochnogo-kovrodeliya-iz-proshlogo-v-nastoyashhee/|archivedate=2020-02-17}}</ref>.
[[Файл:Истинг.png|thumb|350px|ГӀаьрчонех лоадам бола хоам тӀа болча «Ghalghaj gharchož» яхача альбома тӀара сурт, 1924]]
Цхьайолча гӀалгӀай юрташка истингаш шоашта дарал совгӀа дохка а деш хиннад. ГВ некоторых ингушских сёлах ковры-истинги изготавливались не только для своих нужд, но и для продажи. Признанными центрами по изготовлению войлочных ковров в Ингушетии во второй половине XIX-ча бӀаьшерен шоллагӀча даькъе — XX бӀаьшера цӀихеза хиннад [[гӀалгӀай шаьраче|шаьрачара]] [[Буро-КӀалхе]]и, [[Аьлте-Юрт]]и, [[Дошлакъий-Юрт]]и{{Sfn|Шавлаева|2009|с=67}}, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]и, [[гӀалгӀай лоаме|лоамара]] [[ГӀовзтӀе]]и{{sfn|Ghalghaj gharchož|1924}}.
Карарча хана къаьнара истингаш цхьаццайолча музеяшка долаш да, масала, [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музееи]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://igmkri.ru/index.php/ekspozitsii/zal-etnografii|title=Зал этнографии|author=|website=Ингушский государственный музей краеведения им Т. Мальсагова|date=|accessdate=2025-08-11|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011094115/https://igmkri.ru/index.php/ekspozitsii/zal-etnografii|deadlink=no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201011094115/https://igmkri.ru/index.php/ekspozitsii/zal-etnografii |date=2020-10-11 }}</ref>, ГӀалгӀай Мехка гойташ йолча исбахьалений музееи<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetiya.tv/fond-ingushskogo-muzeya-izo-popolnilsya-novyim-eksponatom/|title=Фонд ингушского музея ИЗО пополнился новым экспонатом|author=|website=НТРК «Ингушетия»|date=2019-01-10|accessdate=2025-08-11}}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2024-ча шера аьхки [[Шолжа-Пхье]] «Истинг. Войлочная летопись ингушей» яхаш гойтам хиннаб гӀалгӀай паччахьалкхе хьаяь 100 шу дизара́ хетадаь<ref>{{Cite news|accessdate=2025-03-07|title=В Сунже пройдет выставка истингов|url=https://etokavkaz.ru/news/195194}}</ref>.
Истингаш Эрсечен къамай материальни йоацача товшхала тӀехьаленах долча лаьрххӀа долча арахецаре юкъедахьа лаьрхӀа а хиннаб {{iw3|Государственный Российский Дом народного творчества имени В. Д. Поленова|В. Д. Поленова цӀерагӀа долча Россе Халкъа кхоллама цӀено}} вӀашагӀдоллаш долча<ref>{{Cite news|accessdate=2025-08-11|title=Истинги внесут в антологию объектов нематериального культурного наследия народов РФ|url=https://etokavkaz.ru/news/134892}}</ref>.
== Технологи ==
ГӀалгӀаша жа дукха доажадеш хиннад, цудухьа тха шортта хиннад царга. Из тха ферта́ хье а хьувш, дӀадулаш хиннад цар. Тхе чо бӀаьхагӀа мел хула ферта чӀоагӀагӀа хургья яхаш хеташ а хинаб уж. Тха хьувлехьа маьлхе докъадеш хиннад из до кӀезиглургболаш, цул тӀехьагӀа демахи бӀехалахи цӀендеш тха саьргаш дийтте цамцадоахар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazetaingush.ru/kultura/isting-kak-drevnee-iskusstvo-voylochnogo-kovrodeliya-u-ingushey|title=В Ингушетии возрождается искусство ковроделия. «Истинг» — как древнее искусство войлочного ковроделия у ингушей|author=Лилия Харсиева|website=«Ингушетия»|date=2020-06-08|accessdate=2025-08-11|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009012231/https://www.gazetaingush.ru/kultura/isting-kak-drevnee-iskusstvo-voylochnogo-kovrodeliya-u-ingushey|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaingush.ru/kultura/masterskaya-isting-istoriya-naroda-v-ornamentah|title=Хранительницы древних традиций|author=Борис Терский|website=«Ингушетия»|date=2020-09-02|accessdate=2025-08-11|archive-date=2020-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012072433/https://gazetaingush.ru/kultura/masterskaya-isting-istoriya-naroda-v-ornamentah|deadlink=no}}</ref><ref name="Дзаурова" >{{Cite web|lang=ru|url=https://etokavkaz.ru/nauchnyi-podkhod/chitaem-ingushskii-kover|title=Читаем ингушский ковер|author=Танзила Дзаурова|website=Это Кавказ|date=2017-05-29|accessdate=2025-08-11|archive-date=2020-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014123030/https://etokavkaz.ru/nauchnyi-podkhod/chitaem-ingushskii-kover|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.museumizori.ru/nauchno-prosvetitelskaja-dejatelnost/publikacii-muzeja/-ingushskii-kover-raishat-ahilgovoi.html|title=«Ингушский ковер» Райшат Ахильговой|author=А. Измайлов|website=Государственный музей изобразительных искусств Республики Ингушетия|date=|accessdate=2025-08-11|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212113041/http://www.museumizori.ru/nauchno-prosvetitelskaja-dejatelnost/publikacii-muzeja/-ingushskii-kover-raishat-ahilgovoi.html|deadlink=no}}</ref>.
[[Файл:Истинги.png|thumb|350px|2024-ча шера аьхки Шолжа-Пхье хиннача «Истинг. ГӀалгӀай ферташцара тептар» яхача гойтама тӀара сурт ]]
ГӀалгӀай мехка ферташ хьаяр кхычахьа Кавказе из дечоа тара да. Хетта ферташ хьаеш тайп-тайпара лагӀаш да: тха Ӏалашдар, дӀахьадиллар, хица дохьадар, тоӀадар, ферта хьаяр, гӀаьрчош дехкар.
Истинга гӀаьрчошца гӀалгӀай {{iw3|Нартский эпос|наьртий эпоса}} сюжеташ гойташ хиннад: багара бага дахарал совгӀа уж дувцараш цӀагӀарча гӀирсаца а, пхьегӀашца а, барзкъаца а, лекхаргашца а, ферташца а дӀахьадолхаш хиннад<ref name="Дзаурова" />.
== Белгалдаккхар ==
{{белгалдаккхар|30em}}
== Литература ==
* {{книга
|автор =
|заглавие = [[Ghalghaj gharchož]] ''(Ингушские орнаменты)''
|язык = inh
|место = Б. м.
|год = 1924
|издание = {{iw3|рукопись}}, илл. альбом
|страниц = 67
|ref = Ghalghaj gharchož
}}
* {{книга
|автор = Дзаурова Т. А.-Х.
|заглавие = Ингушский национальный орнамент. ГӀалгӀай къаман гӀарчош
|язык = ru
|ссылка =
|ответственный = Вып. ред. В. Митюкова., ред. Х. Накостоев
|место = М.
|издательство = Де’ Либри
|год = 2019
|страниц = 376
|страницы =
|isbn = 978-5-4491-0314-7
|тираж = 1000
|ref = Дзаурова
}}
* {{книга
| автор = Ивановская В. И.
| заглавие = Орнаменты народов Кавказа
| язык = ru
| ссылка =
| ответственный =
| место = М.
| издательство = «В. Шевчук»
| год = 2010
| том =
| страниц =
| страницы =
| isbn =
| doi =
| ref = Ивановская
}}
* Маркграф О. В. Очерк кустарных промыслов Северного Кавказа с описанием техники производства. М.: С. В. Лепёшкин, 1882. — 288 с.
* [http://www.groznycity.ru/library/vainakh/dolakova/document4298_13.shtml Кудусова-Долакова Ф. И. Семья и семейный быт ингушей (конец XIX-начало XX в.). — Ростов-на-Дону, 2005.]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200130143000/http://www.groznycity.ru/library/vainakh/dolakova/document4298_13.shtml |date=2020-01-30 }}
* Исаев Э. А. Религиозно-этические основы традиционной культуры вайнахов. Диссертация доктора философских наук: 09.00.13 / Место защиты: ГОУВПО «Дагестанский государственный университет». — Махачкала, 2009. — 347 с. — С. 108, 187.
* Султыгова М. М. Сельскохозяйственная лексика ингушского языка. Диссертация доктора филологических наук: 10.02.02 / Место защиты: Институт языка, литературы и искусства Дагестанского научного центра РАН. — Махачкала, 2012. — 340 с. — С. 131, 162.
* Елдыр Э., Бештой С. Истинг. — Стамбул. 2015.ISBN 978-60584401-1-1.
* {{книга
|автор = {{Comment|Шавлаева Т. М.|Шавлаева Тамара Магамедовна}}
|заглавие = Из истории развития шерстяного промысла у чеченцев в XIX — начале XX в.
|место = Нч.
|издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.»
|год = 2009
|страниц = 204
|isbn = 978-5-88195-989-0
|тираж = 500
|ref = Шавлаева
}}
* {{книга
| автор = Щеблыкин И. П.
| заглавие = Искусство ингушей в памятниках материальной культуры
| язык = ru
| место = Владикавказ
| издательство = Государственная типография Автономной Области Ингушии
| год = 1928
| ref = Щеблыкин
}}
== ТӀатовжамаш ==
* {{статья
|автор = Eve Conant
|заглавие = Memories are crafted in wool in this tiny Russian republic
|ссылка = https://www.nationalgeographic.com/travel/article/memories-are-crafted-in-wool-in-this-tiny-russian-republic
|язык = en
|издание = {{iw3|National Geographic (журнал)|National Geographic}}
|тип = magazine
|год = 2022
|месяц = 11
|ref = National Geographic: Eve Conant
}}
* {{cite web|author= Проект «Орнамика»|url= https://ornamika.com/ru/collection/3007/|title= Ингушские войлочные ковры 17-20 вв. и их орнаментация|lang= |website= ornamika.com|publisher= |date= |access-date= 2025-08-11|archive-date= 2022-01-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20220118182813/https://ornamika.com/ru/collection/3007/|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220118182813/https://ornamika.com/ru/collection/3007/ |date=2022-01-18 }}
[[ОагӀат:Истинг]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен товшхал]]
[[ОагӀат:ГӀалгӀайчен тархьар]]
[[ОагӀат:КӀувсаш]]
[[ОагӀат:Кавказера халкъа говзалаш]]
6k2ws9qtppdsc5thr96ilsgiq5zsuw4
Хьинукхой
0
18692
75317
75090
2026-10-23T22:03:41Z
InternetArchiveBot
2350
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
75317
wikitext
text/x-wiki
'''Хьинукхой''' ({{Lang-gin|гьинухъес}}<ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/35839936/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C_%D0%A8_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%98_%D0%90_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|автор=Халилов М.Ш., Исаков И.А.|заглавие=Гинухско-русский словарь.|год=2005|место=Махачкала|страницы=15|страниц=615|access-date=2024-11-26|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209182515/https://www.academia.edu/35839936/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%259C_%25D0%25A8_%25D0%2598%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%2598_%25D0%2590_%25D0%2593%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2583%25D1%2585%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE_%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9_%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C_Khalilov_M_Sh_Isakov_I_A_Hinukh_Russian_dictionary_pdf|url-status=live}}</ref>, [[Дидойский язык|дид.]] гьинузи<ref name="Language">{{книга|автор=|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=1|год=1997|страницы=290|isbn=5-02-011237-2}}</ref>) — [[Цезские народы|Дидой (цезий) къам]] да. [[Дагестан|Даьгӏастен]] къулба-малхбузе оагӀорахьа ба́хаш.<ref>{{Статья|ссылка=https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html|заглавие=Гинухцы|издание=Этнография России|archive-date=2024-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201103255/https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241201103255/https://russiafederation.ru/ethnography/information/128-2.html |date=2024-12-01 }}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|заглавие=Гинухцы|издание=Большая российская энциклопедия 2004–2017|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|archivedate=2024-12-02}}</ref> Царех дукхагӏа бола [[Генух|Хьинукха]] яхаш юрта, Охтльой босетӏа ([[Цунтинский район|Цӏунтӏой шахьаре]]) ба́ха, кхы а цхьацца бола Каспий аретӏий ([[Новомонастырское|Новомонастырски]], [[Стальское|Стальски]] юрташ)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|title=ГИНУХЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2025-09-16|accessdate=2026-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241202005809/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2802138|archivedate=2024-12-02}}</ref> [[Дагестан|Даьгӏасте]] гӏалаштӏий ба́хаш ба.
{| class="infobox" style="width:22em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%;"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; font-size:120%; background:#eaecf0;" | Хьинукхой
|-
|''' Хьин.'''
| Гьинухъес
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background:#eaecf0;" | дукхал:
|-
! colspan="2" style="text-align: center;" | '''беррига:''' 443~4000саг
|-
| Россе:
| 630 (2021 ш.), 443 (2010 ш.)
|-
! colspan="2" style="text-align:center; background:#eaecf0;" | Описани:
|-
| '''мотт'''
| Хьинукхий
|-
| '''дин'''
| Бусулба
|}
== Ссылкаш ==
b3mkv7jam3duiec8xb6jxip7wf4jkzg
Ло:Potd/2026-10-24
10
19146
75305
2026-10-23T12:59:11Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg»
75305
wikitext
text/x-wiki
016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg
scheer5evtor1or352mbq1qtzqdsdhq
Ло:Motd/2026-10-24
10
19147
75306
2026-10-23T13:03:49Z
Frhdkazan
139
Керда оагIув: «CEE Technical Village Pump.webm»
75306
wikitext
text/x-wiki
CEE Technical Village Pump.webm
qt92r2y2gm7cxu0inaan0tq7svqnfmd
Анастасия (мультфильм)
0
19148
75316
2026-10-23T21:58:38Z
~2026-56625-91
6620
Керда оагIув: «{{Инфобокс фильм | исем = Анастасия | оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | төр = анимация | жанр = [[Драма]]<br />[[Комедия]]<br />[[Мюзикл]]<br />[[Фэнтези]]<br />[[Мажара]] | режиссёрҙар = Дон Блут, Гари Голдман | сценарист =...»
75316
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс фильм
| исем = Анастасия
| оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}}
| плакат = Anastasia cover.jpg
| төр = анимация
| жанр = [[Драма]]<br />[[Комедия]]<br />[[Мюзикл]]<br />[[Фэнтези]]<br />[[Мажара]]
| режиссёрҙар = Дон Блут, Гари Голдман
| сценарист = Сюзан Готье<br />Брюс Грэм<br />Боб Цудикер<br />Нони Вайт<br />Эрик Тачман
| тауыш биреүселәр = Мег Райан<br />Кирстен Данст<br />Джон Кьюсак<br />Келси Грэммер<br />Анджела Лэнсбери<br />Кристофер Ллойд<br />Хэнк Азария
| композитор = Дэвид Ньюман
| кинокомпания = [[20th Century Fox]]
| оҙонлоғо = 94 мин.
| тел = [[инглиз мотт|инглизхо]]
| ил = [[Америка Цхьанетта Штамаш|АШ]]
| йыл = 1997
| сыҡҡан көнө = 14 ноябрь 1997
| бюджет = $ 53 млн
| касса йыйымдары = $ 139,8 млн
| imdb_id = 0118617
}}
'''«Анастасия»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[Америка Цхьанетта Штамаш|АШ]] юкъара доакъача [[анимация|анимационни]] фэнтези фильм я, [[20th Century Fox]] корпорацено яьккха я. Режиссёраш — Дон Блут а Гари Голдман а ба. Мультфильм [[компьютер графикаһы|компьютерный графика]] леладеш кхелла я. Дунен премьера [[1997 шера]] [[ноябрь 14 дийнахьа]] хиннай.
== Сюжет ==
Хувцамаш 1916–1927 шерашкахьа дӀадода. Романовций династия 300 шу кхачар дездеш, тӀеххьара оьрсий императора [[Николай II]] йоӀ йистлагӀа яьдача Анастасияга цу юкъе ший йоккха нана императрица [[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]] [[француз мотт|француз мотт]] «''Париже волалургволаш''» яха яздар дола совгӀат дӀалу.
Байрама юкъе гӀулакха маьнгаш ца везаш [[Григорий Распутин]] чувоала. Цо ший са Шайтанага дӀаделла, сиха колба-артефакт дӀалоаца а цаӀеш, паччахь дезалага қар кхестаю.
Ха ялале паччахь гӀалага революционераш чубоала, паччахь дезало маьре ца дуташ дӀакадаe дезаш хула. Анастасия ший йоккха нанай хьалха гӀаларъяь πингашкахьа дӀакӀоал. Распутин цар тӀехьа воала, цун бухе болар долабелла хий лега. Поезда тӀа а овла, Анастасия ший кортаца тохавелла, тӀаккха йоккха нана цунна гӀо ца деш биса я.
10 шу даьнначул тӀехьагӀа, [[Россе]] [[Советски Союз|советий власть]] хула. Париже дехаш йола Мария Федоровна ший йоӀ йоӀаре лохаргводача сага боккха совгӀат дӀабухь. Санкт-Петербурге дехаш дола ши моттаргIа дергдола саг — Дмитрий а Владимир а — Анастасияга тарлуш йола йоӀ карайийза, уж йоккха нанага дӀахьажа а ахча декъа а шорттига дӀадолаю.
Цу юкъе ший дагалоацамаш дӀадаьха дола 18 шу даьнна Аня яха йоӀ берашта цӀерах дӀаяьнна ший дахаре дерригаш хувца гӀерта. Эсашта гӀо деш иштта Санкт-Петербурге дӀакхоача а Дмитрийга Владимирга цхьанакхета а хула. Уж Аня «Анастасия» роле хьалъю.
Распутин а, къаьра ницкъаш гӀо деш метта воала а, Анастасия лоха волалу. Диъ саг (Аня, эт Пушок, Дмитрий, Владимир) Париже никъ болий. Нкъе уж түрлча кхерамча хьалхашка кхоача, цун юкъе Аняга Дмитрийга юкъе агар хула.
Париже кхаьчачул тӀехьагӀа, Софи гӀо деш Анастасия ший йоккха нанай когаметта кхета. Мария Федоровна хьалхара цунах тешац, цул тӀехьагӀа музыкальный тартма а бера хана дагалоацамаш а гойташ, уж волавлу.
Дмитрий шийна енна 10 миллион сом ахча духьаста ца ду, цо Анастасия дезаш хиларах. Цул тӀехьагӀа Анастасия къаьра юкъе Распутин чулоаца гӀерта. Дмитрий гӀо деш цо Распутин артефакт йохаю, Распутин хоза моттиге къора лоаце дӀавоал.
ДукхагIа Анастасия а Дмитрий а цаӀ а хула кема тӀа дӀабода.
== Тауыш биреүселәр ==
- Мег Раян — ''Анастасия "Аня" Романова''
** Кирстен Данст — ''жима Анастасия''
- Джон Кьюсак — ''Дмитрий''
- Келси Грэммер — ''Владимир''
- Кристофер Ллойд — ''Григорий Распутин''
- Хэнк Азария — ''Барток''
- Анджела Лэнсбери — ''Мария Федоровна''
== Билгалдаьrараш ==
{{референстар}}
== Хьажоргаш ==
- {{IMDb title|0118617}}
[[Категория:Америка фильмдар]]
[[Категория:20th Century Fox фильмдар]]
[[Категория:1997 шера фильмдар]]
[[Категория:Анимационни фильмдар]]
[[Категория:Мюзиклаш]]
8fu63agx62rt5rimr8i1964kq7x1gf9
Ленинад
0
19149
75318
2026-10-23T22:19:26Z
~2026-56625-91
6620
Керда оагIув: «{{Инфобокс напиток | название = Ленинад | оригинал названия = {{lang-en|Leninade}} | изображение = Leninade.png | описание = Ленинад бутилга, хьалхара а тӀехьара а агӀо | тип = [[безалкогольный напиток|алкоголь йоаца миза]] | производитель = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | происхождение = {{Фл...»
75318
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс напиток
| название = Ленинад
| оригинал названия = {{lang-en|Leninade}}
| изображение = Leninade.png
| описание = Ленинад бутилга, хьалхара а тӀехьара а агӀо
| тип = [[безалкогольный напиток|алкоголь йоаца миза]]
| производитель = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| происхождение = {{Флагификация|Америка Цхьанетта Штамаш}}
| цвет = цӀе
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| основные компоненты = [[Газированная вода|Газа йода хий]], [[тростниковый сахар|шекар]], [[лимонная кислота|лимоний кислота]], [[гуммиарабик]], Ӏалама а бӀула а хулаш дола хозалгаш, [[глицерил абиетат]], [[бензоат натрия]]<ref name="BEV">{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}</ref>
}}
'''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[Газированная вода|газа йода]], [[Безалкогольные напитки|алкоголь йоаца миза]] я, лимонад тӀа а тевжаш, ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' компанено юкъе йоаккхаш я. ЦӀи я [[Контаминация (лингвистика)|контаминация]] [[Владимир Ленин|Ленин]] яхачун а [[инглиз мотт|инглизийн]] дош ''lemonade'' ({{Lang-inh|лимонад}}) яхачун а, тӀахьа латта дизайн Советски Союза стилен чу яь я.
== Истори ==
Миза юкъейоаккхе [[2000-е годы|2000-ча шерашка]] денз я, хьалхара белгалдар ба [[2002 шера]]. Миза сири-цӀе бос болуш лимонад мо газа йода миза санна белгалйоаккх. Цо [[кофеин]] ца лоац; юкъе йодаш я [[газированная вода|газа йода хий]], [[тростниковый сахар|шекар]], [[лимонная кислота|лимоний кислота]], [[гуммиарабик]], Ӏалама а бӀула а хулаш дола хозалгаш, глицерил абиетат да [[бензоат натрия]]<ref name="POPSOP">{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}</ref>.
== Кхетам ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинада бутилгий къувлагий кӀалхара агӀо]]
''[[The Huffington Post]]'' газетаца, чам баь а дац Ленинада эггара кортагӀа дола мах; из йохк бутилга тӀа етта советски каламбураш бахьан долаш. Бутилга тӀара дешаш советски фразеологи а [[Пропаганда в СССР|советски пропаганда]] а пароди йо, иштта дешаш леладеш:
- Талор ца оагӀаш хьажа дезача чам!
- Серпца маьсалца дӀалоаца
- Мела, накъаст! Мела! Массехьа а [[ГУЛАГ]] хул
- ТӀом эггара хозагӀа [[Холодная война|шела]] лу
- ДоггагӀа дола ден шела тӀомца совгӀат де<ref>{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}</ref>.
Кэтрин Шилкатт ''[[Houston Press]]'' гӀирс чу Ленинад цӀена лимонад санна хоза хьаяхарай газа йолаш. Сога чӀоагӀа езаеннай из. Из да хоза, дега йовхо йоаккха ахкана миза, иронически хьажарца мала йиш йола".
''BevReview'' кагийхочо Стив Таннер хьаяхачох: «Бутилга ше а хоза [[сувенир]] я, графлика стеклагара еха яздеча бахьан долаш. Чам бутилга тӀа яздаь дац, хьалхара урс еттачу хена хала да из белгалдаккха. Лимона, цитруса, баьццара гилаге а чамаш ув, цу санна сона хетаргахьа. Из куц бахьан долаш миза шоай къаьсташ дӀайода. Ленинад [[Восточный блок|Малхбобера блоках]] вола олимпиада спортсмен санна екъа яц, [[стероид]] ма леладе. Хьалхо тов!»
== Билгалдаьраш ==
{{референстар}}
== Хьажоргаш ==
- {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}}а
- {{Facebook|Leninade-53627296210}}
{{изолированная статья|date=2026-03-16}}
[[Категория:Лимонадаш]]
[[Категория:Алкоголь йоаца газа йода мизаш]]
[[Категория:Америка Цхьанетта Штамай политика сатира]]
[[Категория:СССР ностальгия]]
[[Категория:Владимир Ленин цӀерагӀа тилла объектлаш]]
8f0czs4tmy57err604jiflmmzcye4u0
Акхкхий паччахь йоI
0
19150
75319
2026-10-23T22:38:32Z
~2026-56625-91
6620
Керда оагIув: «{{Фильм | цIэ = | оригинал цIэ = The Swan Princess | гIалгIай цIэ = Акхкхий паччахь йоI | жанр = [[анимацини фильм|анимаци]], [[доьзала фильм|доьзал]], [[фэнтези]] | режиссёр = [[Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | актёраш = | композитор = | оператор = | монтаж = | кинокомпания = | д...»
75319
wikitext
text/x-wiki
{{Фильм
| цIэ =
| оригинал цIэ = The Swan Princess
| гIалгIай цIэ = Акхкхий паччахь йоI
| жанр = [[анимацини фильм|анимаци]], [[доьзала фильм|доьзал]], [[фэнтези]]
| режиссёр = [[Ричард Рич]]
| продюсер =
| сценарист =
| актёраш =
| композитор =
| оператор =
| монтаж =
| кинокомпания =
| дистрибьютор =
| йохарал = 01:25:36
| мотт = [[ингалхой мотт|ингалхойн]]
| паччахьалкхе = {{АКШ флаг|АКШ}} [[Америкин Цхьанненаьха Штатал]]
| шо = 1994
| яьккха кIира =
| бюджет = $21 млн.
| касса эцар = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 июнь 2012|archive-date=6 сентябрь 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref>
| рейтинг =
| imdb_id = 0111333
| сайт =
| хьалхалера =
| тIехьара =
| сурат = Swanprincessposter.jpg
}}
'''«Акхкхий паччахь йоI»''' (ингл. ''The Swan Princess'') — 1994 шера яьккха анимацини фильм я.
== Сюжет ==
Деррига хьамсара ахканаш, къайле хьун аренаш, тамашийна дийнаташ а, во хьекъалачар а дола дехар хенахь хинна амри я хьам. Во хьекъалача Ротбарто акхкхий хьаяь хаза паччахь йоIи принц Дереки, Акхкхий Iам йисте деха деррига тамашийна кхолламаш, царех безам, доттагIалле а, вуно хIама духьала латтарах а дувца дийцар да.
== Белгалдоаккхар ==
{{белгалдоаккхар}}
== Хьажа иштта ==
- {{IMDb title|0111333}}
[[Категория:1994 шера яьккха фильмаш]]
[[Категория:АШШ фильмаш]]
[[Категория:Анимацини фильмаш]]
[[Категория:Фэнтези фильмаш]]
bybxlq2ge7er59lwh268o3r39f1p4of
Тетрис
0
19151
75320
2026-10-23T22:59:31Z
~2026-56625-91
6620
Керда оагIув: «{{Компьютерная игра | заголовок = Тетрис | изображение = | подпись = «Тетриса» типични лов | разработчик = [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] | дизайнер = Алексей Пажитнов | программист = Алексей Пажитнов | издатели = |...»
75320
wikitext
text/x-wiki
{{Компьютерная игра
| заголовок = Тетрис
| изображение =
| подпись = «Тетриса» типични лов
| разработчик = [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]]
| дизайнер = Алексей Пажитнов
| программист = Алексей Пажитнов
| издатели =
| дата выпуска = {{Флаг|ССРС}} 1985<ref name="release date">{{cite web|url=https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|title=Is Tetris Really 40 This Year?|publisher=Time Extension|date=2024-06-18|access-date=2024-06-23|lang=en|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623210020/https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-overall-40-this-year|url-status=live}}</ref>
| жанр = [[Головоломка (жанр компьютерных игр)|довзарг]]
| режимы = [[Однопользовательская игра|цаӀча сага ловзар]]
| платформы = Массайох санна
}}
'''Те́трис''' — советски программиста [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексеи Пажитнова]] кхолла а кхолла яь а [[компьютерная игра|компьютерни ловзар]] я. Ловзар 1985 шера арахеца хиннад — цу хана Пажитнов [[ССРС Ӏилмай академий А. А. Дородницына цӀерагӀа дола Вычислительный центр|ССРС Ӏилмай академий Вычислительни центера]] болх беш хиннав.
== Правила ==
Кхералуш дола тетрамино фигураш уллаш хул оахалгаш 10 шорал а, 20 лорал а дола тіоа раьзача стакан чохь. Ловзархочо хьожа юкъе фигура 90 градуса тӀа саьрге е йиш я, цунна горизонтале кхехьа а йиш я. Ловзархой оахалгаш хьаялара духьа очкош лол царна.
== Тхыдэ ==
ССРС-е популяри хиннай «домино», «тримино», «тетрамино» ловзараш. Ловзара кхоллар Алексей Пажитново 1984 шера дӀаийнад, 1985 шера «Электроника-60» компьютедашта аратехад ар.
== Белгалдоаккхар ==
{{примечания}}
== Ссылкаяс ==
- [https://www.tetris.com/ The Tetris Company LCC] — «ТЕТРИС» торговой маьркан бакъо йоахалхо
[[Категория:Тетрис]]
[[Категория:Компьютерни ловзараш]]
3z3oia7hhxs9v0lggjtx0s5dwgmhg3k