Википеди inhwiki https://inh.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B0%D0%B3%D3%80%D1%83%D0%B2 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Гӏулакха Ювцар Доакъашхо Доакъашхочун дувцар Википеди Википеди ювцар Файл Файл ювцар MediaWiki MediaWiki ювцар Ло Ло бувцар Новкъостал Новкъостал дувцар ОагӀат ОагӀат ювцар Моартал Моарталах къамаьл TimedText TimedText talk Модуль Модуль ювцар Event Event talk ГӀалгӀайче 0 1734 75383 75187 2026-11-11T00:31:57Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75383 wikitext text/x-wiki {{Субъект РФ | Русское название = {{center|ГӀалгӀай мохк<br>ГӀалгӀайче}} | Другое название = {{lang-ru|Республика Ингушетия}} | Входит в = * [[Северо-Кавказский федеральный округ|Даькъастен федеральни го́м]]а́ * [[Северо-Кавказский экономический район|Даькъастен экономикай шахьар]]а | Тип = Республика | Включает = | Столица = [[Магас]] | Крупные города = Магас, [[Наьсаре]], [[МагӀалбик]], [[Илдарха-ГӀала]], [[Шолжа-Пхье]] | Глава = [[Махмуд-Али Калиматов|Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла]] | Название главы = [[Глава Ингушетии|Мехкда]] | Глава2 = [[Сластенин Владимир Владимирович]] | Название главы2 = [[Правительство Республики Ингушетия|Доалчен Тхьамада]] | Глава3 = [[ТӀумхой Ӏумара Мухьмад]]<ref>{{cite web |url=https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |title=Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия |website=[[Народное Собрание Республики Ингушетия|НСРИ]] |date=2021-10-03 |archive-date=2022-03-07 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220307231902/https://www.parlamentri.ru/index.php/sostav-i-struktura/rukovodstvo/36-predsedatel-narodnogo-sobraniya-respubliki-ingushetiya/1842-predsedatel-narodnogo-sobraniya-ri |archivedate=2022-03-07}}</ref> | Название главы3 = [[Народное Собрание Республики Ингушетия|Халкъа Гуллама тхьамада]] | Код субъекта = 06 | Место по ВРП = 79 | Языки = [[Ингушский язык|гӀалгӀай]], [[Русский язык|эрсий]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}} | Население = {{ Население | Ингушетия | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ингушетия | г }} | Место по населению = {{МестоПоНаселениюРегионы|Ингушетия}} | Плотность = {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} | Национальный состав = [[гӀалгӀай]] | Конфессиональный состав = [[бусалба ди]] | Площадь = {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} | Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Ингушетия}} | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Часовой пояс = {{MSK0}} | Телефонный код = | Интернет-домен = | Сайт = }} '''ГӀалгӀайче''' ''(я)'', е '''ГӀалгӀай Мохк''' ''(ба)'', иштта '''ГӀалгӀай Республика''' ''(я)'' ({{lang-ru|Ингушетия, Республика Ингушетия}}) — [[Эрсече|Россе Федерацера]] [[Республика (Эрсече)|республика]]. [[Даькъастен федеральни округ|Даькъастен федеральни округá]] юкъейоагӀаш я. ГӀалгӀайчен [[нанагӀала|на́нагӀа́ла]] [[Магас]] я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀайи]], [[Эрсий мотт|эрсийи]]. ГӀалгӀай мехка [[гӀай]] [[малхбузе]]хьеи [[гӀинбухе]]хьеи [[ХӀирийче|ХӀирий мехкацеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи]] да, [[малхбоале]]хьа [[Нохчиче|Нохчий мохк]] ба, хӀаьта [[зӀилбухе]]хьа ГӀалгӀайчен гӀай [[Гуржехье|Гуржий мехка]] [[Мцхета-Мтианети|МацагӀатен лоамеца]] да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца. Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба. ГӀалгӀай Республика кхеллай [[1992|1992 шера]] [[аьтинга бетта 4]]-ча дийнахьа. Лаьттан [[майда]]х лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, [[Город федерального значения|федеральни лоадам бола пхьеш]] лоархӀаш ца хилча. == ЦӀи == Мехка цӀи хьахиннай ''[[гӀалгӀай]]'' къаман цӀерахи ''«че»'' яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача ''«ГӀалгӀай баха лаьтта»'' аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара шира да, Ӏилманхоша тайп-тайпара {{комм 2|разъяснять ду|доашх}} из{{sfn|Крупнов|1971|с=34}}. Цхьаццачара «''гӀалгӀай яхар ''„ГӀалий гӀишлонхой“'' яхилга да» оал, вокха́ра ''«Даьла нах»'' е ''«Даьла къам»'' яха маӀан увттаду. Иштта шира гӀалгӀай цӀув хиннача ''Гела'' е ''Гала'' яхачунца цӀи ювзараш а ба<ref name="ingush">{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |title=Краткий исторический очерк Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2011-09-24 |access-date=2011-09-24 |lang=ru |accessdate=2026-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924163538/http://ingushetia.info/2008/02/07/kratkij-istoricheskij-ocherk.html |archivedate=2011-09-24}}</ref>. Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош [[Сумерой мотт|сумерой метта]] а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» ({{lang-ru2|хурриты}}) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала ''«боккхий лувраш»'' ({{lang-ru2|«великие говорящие»}}) аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, ''«зиракаш»'' ({{lang-ru2|«мудрецы»}}) яха ший маӀан долаш{{sfn|Хайров|2012|c=11}}. [[Эрсий мотт|Эрсий меттала]] мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех [[Ангушт]]а цӀерагӀа яьккха цӀи, ''-éти'' яхача [[Грузинский язык|гуржий]] [[суффикс]]ах, цхьантехача из а ''«гӀалгӀай баха моттиг»'' аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним [[XVII бӀаьшу|XVII-ча бӀаьшера]] денз яржа йолаеннай{{sfn|Кушева|1963|c=65, 66}}. Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «[[Дзурдзукетия|Дзурдзукети]]»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}, «КистӀети»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 150}}{{sfn|Anton Friedrich Büsching|1781|c=21}}, «ГӀлигӀви»{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 152}}, «Гелия»<ref>{{cite web |author=Colton, G. Woolworth (George Woolworth) |url=https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |title=Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia |lang=en |website=library.princeton.edu |publisher=New York : G. W. and C. B. Colton & Co. |date=1855 |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230021/https://maps.princeton.edu/catalog/princeton-x346d6063 |deadlink=no}}</ref>, «Галга»{{sfn|Энгельгардт, Паррот|1814|с=26}}, «Ингушия»{{sfn|Мартиросиан|1928|c=}}. == Физикан-географе [[экам]] == === Географи === ГӀалгӀайче улаш я [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъан]] гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча [[дукъ|довкъаш]] тӀа, царех да: [[Тийрка аргӀа]], [[Шолжа дукъ|Шолжа аргӀа]], [[Чхараш йола дукъ]]. ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км. [[Файл:КПП_на_въезде_в_Ингушетию_из_Северной_Осетии-Алании.jpg|мини|[[ХӀирийче|ХӀирашкахьара]] ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт]] {|class="wikitable" |+ ГӀалгӀайчен географи | align="center" | [[File:Caucasus topographic map-ru.svg|center|240px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Caucasus Mountains Ingushetia.jpg|center|255px]] | width="2%"| | align="center" | [[File:Ingushetia topographic map de.png|center|250px]] |- | align="center" | [[Кавказ]]а [[мехкасурт]] | | align="center" | [[Кавказа лоамаш]] | | align="center" | ГӀалгӀайчен мехкасурт | |} === Рельеф === [[Файл:Bash-loam.jpg|right|thumb|[[Бешлоам]]а сурт]] [[Файл:Matt-loam.jpg|left|thumb|[[Маьтлоам]]а сурт]] ГӀинбухехьа [[эри аре]]нга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа [[атагӀе]]нашеи [[чӀож]]ашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе [[Терско-Сунженская возвышенность|Ши аргӀеи]] [[Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе|Шин аргӀан юкъи]]и я, юкъерча даькъе — [[Шолж]]еи [[Эс]]еи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе [[Кавказа лоамаш]] латт. Эггара лакхагӀа йола моттиг [[Шанлоам]] ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: [[ЦӀейлоам]] (3171 м), [[Хахалги|ЦӀетлоам]] (3031 м), [[Маьтлоам]] (3003 м), ''ГӀаьллоам ([[Цхьоройлоам]]) (3000 м)<ref>{{cite web |url= http://openkavkaz.com/3d/#ing-myat-seli-bottom,ru,287.45,-7.89,105.73|title= Виртуальный тур|author= Агиров Тимур|date= |website = |publisher= OpenKavkaz.com|accessdate=2016-01-05 |lang=ru}}</ref>. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ | align="center" | [[Файл:Gorge of Dzheyrakh.jpg|center|235px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Assa Ingushetia.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:New Redant.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Tsei-loam.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg|center|200px]] |- | align="center" | [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀайчен лоамара]] сурт | | align="center" | [[Эс|Эса чӀож]] | | align="center" | Арен сурт, [[Керда Редант]] | | align="center" | ЦӀейлоама довкъаш | | align="center" | [[Кистий чӀож]] — [[Ӏарамхий|Ӏарамхин]] атагӀе | |} === Сахьата оаса === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=ГӀалгӀайче}} === Мехкал === [[Мехкал]] [[Континент|гӀарий]], лакхача лоамий да; [[Высота над уровнем моря|форда тӀехе тӀарча лакхалга]] хьежжа да. [[Наджгоанцхой бутт|Наджгоанцхой бетта]] юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, [[Июль|кӀимарса бетта]] — +21…+23 °C. [[Атмосферные осадки|Йоачув]] шера 1200 мм-га кхоачаш хул<ref name="geogr">{{cite web |url=http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=География Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |archivedate=2012-01-28}}</ref>. === Гидрографи === {{main|ГӀалгӀайчен хин ресурсаш}} [[Файл:Furtoug.jpg|170px|мини|[[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]]]] [[Файл:Sunja (river).jpg|мини|150px|[[Сунжа (приток Терека)|Шолж]]]] [[Файл:Nazranka.jpg|150px|мини|[[Назранка|Наьсар]]]] Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе [[лоам]]аши [[возвышенность|айменаши]] я, вокха даькъе  — [[аре]]наши [[низменность|лохенаши]]. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара [[Полупустыня|ахгӀомара арен]] белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага [[юртбоахам]]ца [[дер|леладечунгахь]] хьинаре пайда эц, иштта [[Мелиорация|гидротехнически тоа а ю]] уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа [[орошение|дийхкача хиний система]] чӀоагӀа дегӀайоалаяь я. ; Долха хиш Эрсечен [[Государственный водный реестр|Паччахьалкхен хин реестрагӀа]] ГӀалгӀайчен деррига [[река|долха хиш]] [[Западно-Каспийский бассейновый округ|Малхбузехьарча Къаспий]] [[бассейновый округ|бассейна округах]] лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча [[Къаспий форд]]а бассейна [[Тийрк]]еи [[Идал]]еи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). [[ГӀалгӀай Мехка Доалче]]но беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара [[квадрат|нийссаьнилга]] километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе {{комм 2|показатели|гойтамаш}} Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; [[ЖӀайраха шахьар]]). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка [[приток|га]] дола [[Шолж]]и (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]] [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] шахьараш, иштта [[Городской округ город Магас|Магас]], [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]], [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] яха пхьен округаш), Шолжа га дола [[Асса (приток Сунжи)|Эс]] (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=География Ингушетии |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2015-10-10 |archive-date=2015-10-10 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archivedate=2015-10-10}}</ref>{{sfn|Постановление Правительства РИ № 203|2014|с=}}. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: [[Фарта]], [[Ӏарамхий]], [[Ачулкхий]], [[Джоли (приток Фортанги)|Джол]], [[ГӀулойхий]], [[Фаэтонка|Футта]], [[Чемульга (река)|Чималхий]], [[ГӀалми]]. [[Бассейн реки|Долхача хиний бассейна]] юкъара майда 3073 км² я<ref name="Obrportal">{{cite web |url=http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |archivedate=2013-06-23}}</ref>. ; [[Хурхал]]аш * [[Ляжгинский водопад|Лаьжгера хурхал]] * [[Фуртоугский водопад|Фуртовгера хурхал]] * [[Эка-чожинский водопад|Эга чӀожера хурхал]] * [[Шоанский водопад|Шоанера хурхал]] === [[Полезные ископаемые|Пайдане оахкалаш]] === Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 10}}. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш<ref name="Ресурсы"/>. Минералий-[[бийдал]]ий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: [[Нефть|мехкадаьттеи]] (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), [[Природный газ|Ӏалама гази]], [[шакӀа|шаӀеи]], доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «[[Боржоми (минеральная вода)|Боржоме]]» тайпара дола минералаш йоахка хиш<ref name="ЮгРоссии2003">{{cite web |author=Журнал «Юг России» |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Республика Ингушетия. Официальный сайт |lang=ru |date=2003-10-10 |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |archivedate=2013-05-09}}</ref>, цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача [[металл|маьхий]] кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба<ref name="Ресурсы"/>. Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка [[доагор]]а—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — [[МагӀалбика шахьар]]е мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я<ref name="Ресурсы"/>. Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка [[оахам]] 3 млн тоннага кхоачаш ба<ref name="Ресурсы"/>. === Буне === БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — [[хьун]]и [[Лесостепь|хьун-арени]] тайпара я, зӀилбухехьа [[лоамаш]]ка (1800 метр лакхалга кхаччалца)<ref>{{cite web |url=http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |title=Путеводитель по югу России — Ингушетия |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-19 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100819155441/http://russian-south.ru/ingushetiya/227-_ingushetiya/ |archivedate=2010-08-19}}</ref> — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа [[альпийские луга|лоаман баьш]] да́да. Лоамий [[босе]]наш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца [[экам]]е я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац<ref name="Sezony goda">{{cite web |url=https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html |title=Природа, растения и животные Ингушетии |author=Журнал «Сезоны года» |website=Сезоны года |access-date=2018-01-09 |archive-date=2018-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180109235514/https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.html}}</ref>. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я<ref>{{Из КНЭ|2|463|Ингушетия}}</ref>. Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |title=Республика Ингушетия. Перспективы экономического роста и социального развития |lang=ru |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-07-20 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720073041/http://www.ingushetia.ru/ocherk.shtml |archivedate=2013-07-20}}</ref>. Ийнача [[широколиственные леса|гӀашерача хьунаша]] ([[поп]], [[надж]], [[Платан|шаьра поп]]) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац<ref name="geogr" />. [[Древесина|Дахчан]] юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба<ref name="ЮгРоссии2003" />. === Дийнатий дуне === ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга [[дакхадийнат]]и, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я<ref name="Sezony goda"/>. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я [[тотакх]]аш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — [[кавказский фазан|акхакотамаш]], лоамий баьшка — [[черноголовый гриф|корта-Ӏаьржа дарташ]], [[Кавказский улар|довхаш]], [[кавказский тетерев|сарсалаш]]. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, [[нал]]аш, лийгаш, акхацискаш, [[Безоаровый козёл|бо́гӀаш]], [[Снежный барс|цӀокъломаш]], кхыдараш<ref name="geogr" /><ref name="Sezony goda"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен [[Красная книга|ЦӀе кинашка]] вӀашагӀделлад<ref>{{cite web |author=ИА REGNUM |url=https://regnum.ru/news/972217.html |title=В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики |lang=ru |website=REGNUM |date=2008-03-17 |access-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |archive-date=2011-08-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110812222257/http://www.regnum.ru/news/972217.html |date=2011-08-12 }}</ref>. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу<ref name="Sezony goda"/>. == Тархьар == {{основная статья|ГӀалгӀайчен тархьар}} [[Файл:Mousterian in Ingushetia.jpg|мини|300px|ГӀалгӀайче кораяь [[кхерий зама]]н археологе материалаш]] === вай з. хь. 40000 шу === ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара [[пхьа]]наш хӀанзарча [[Назрань|Наьсарен]] лаьтта хиннай. Цига кораяь [[кечал]]аш моттигерча [[кхера]]х еш хиннай. [[Мустье|Мустье замалахьа]] укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш [[пхьоале]] хиннай йоах Ӏилманхоша<ref>{{книга |автор=Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. |часть=Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР |заглавие=КСИА. Вып. 92 |год=1962 |страницы=121 |язык=ru}}</ref>. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд [[Буро-КӀале]]и, [[Наьсар-Керте]]и, [[Эккажакъонгий-Юрт]]еи, [[Пхьилекъонгий-Юрт]]еи<ref>{{книга |автор=Любин В. П. |часть=Мустьерские культуры Северного Кавказа |заглавие=V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов) |место=Махачкала |год=1975 |страницы=2 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В. |часть=Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа |заглавие=Stratum plus. № 1 |место=Кишинёв |год=2001 |страницы=322—337 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. |часть=Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии |заглавие=Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа) |место=М. |год=2004 |страницы=113 |язык=ru}}</ref>. === вай з. хь. 8000 шу === [[ГӀалгӀай лоаме|ГӀалгӀай лоам]] духхьара [[пхьа]]наш йийхкай{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 6000 шу === [[Эса чӀож]]ера [[Мужече]]ра [[Бронзовый век#Ранний бронзовый век|Хьалхарча боарза заман]] сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. === вай з. хь. 4000 шу === Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе [[товшхал]]аш: ''[[Майкопская культура|майкопеи]]'' ''[[Куро-аракская культура|курахин-арахини]]'', уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча [[мур]]ага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: ''[[Аби-Гув|Ӏабий-Гув]]'' ([[Насыр-Корт|Наьсар-Керте]]), ''[[Мурад-Боарз|Мурада-Боарз]]'' ([[Али-Юрт|Ӏаьлий-Юрт]]), ''Аьлте-Юртара боарз'' ([[Аьлте-Юрт]]), кхыдараш а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: [[Луговое поселение|Мужечера Ӏимараш]], [[Экажевское поселение|Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш]], [[Эгикальский могильник|Аьга-Кхаьллера Ӏимараш]], [[Эзмийское захоронение|Эзмера Ӏимараш]]{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. === вай з. хь. 2000 шу === Ӏилмангахь ''«[[Северокавказская культура|Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал]]»'' аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе. ГӀалгӀайчен доазон тӀа [[Бронзовый век#Средний бронзовый век|боарза заман юкъерча дакъа]] массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=41—73}}. Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а [[Кобанская культура|Къобана товшхала]]{{Ref+|Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча [[Кобан (Северная Осетия)|Къобан]] яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи|group=К.}}<ref>{{книга |заглавие=Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время |язык=ru |ответственный=А. И. Мелюкова |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1989 |страницы=252}}</ref>{{sfn|Крупнов|1960|c=77}}. ГӀалгӀайчен лоам [[Циклопическая кладка|циклопически гӀишлоши]] Ӏемараши хиннай хьалъеш [[Эгикал|Аьге-Кхаьлеи]], [[Лейми|Леймеи]], [[Дошхакле|Дошхьакълеи]], кхычахьеи{{sfn|Агиров|2021|c=14}}. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех [[Кавкасионская раса|кавказхой тайпан]] викалаш хиннаб<ref name="Н. Д. Кодзоев">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/culture/ |title=История Ингушетии (краткий очерк) |author=Кодзоев Н. Д. |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-07-20 |access-date=2013-07-20 |lang=ru |accessdate=2025-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720062032/http://www.ingushetia.ru/culture/ |archivedate=2013-07-20}}</ref>, иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, [[Нахские языки|на́хий меттала]] къамаьл деш а хиннаб{{sfn|Крупнов|1960|c=70—75}}<ref>{{книга |автор=Козенкова В. И. |часть=Кобанская культура. Восточный вариант |заглавие=САИ. Вып. 2-5 |язык=ru |место={{М}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1977 |том=I}}</ref>{{sfn|Мужухоев|1995|c=7—8}}. Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта [[гуржий]] [[тептар]]ашка къобанхой ''«кавкасионаш»'' аьннеи, ''«дурдзукаш»''/''«дзурдзукаш»'' аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех ''«махли»'' ''(махлийцы, махалы)'' аьнна цӀи йоаккхаш я{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. [[Файл:Эгикал,_Ингушетия.jpg|мини|Шира [[Эгикальский могильник|Аьге-Кхала]]]] === ДзӀардзувкъатӀе === {{Main|ГӀалгӀайчен тархьар#ДзӀардзувкъатӀе}} [[Файл:Pierre Du Val - Géorgie (1676).jpg|мини|300px|Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй]] [[Файл:Durdzuks, kists, gligvis, kabardians and chechens on the map of Georgia by Prince Vakhushti Bagrationi (cropped).jpg|мини|300px|ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи [[Вахушти Багратиони|Вахушти Багратионе]] мехкасурта тӀа. [[1745 шу]].]] Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети{{sfn|Гумба|1990|с=9—10}}. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀожа́]], иштта [[Иберия (царство)|шира гуржий паччахьалкхенца]] политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=80—82}}. [[Леонти Мровели|Леонтий Мровеле]] яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача [[Фарнаваз I|Фарнаваза]] йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, [[Сармак|Са́рмак]] яхаш [[Саурмаг I|гӀалгӀай цӀи йола воӀ]] хиннав цар{{sfn|Леонти Мровели|1979|}}{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=24}} ({{lang-ka|საურმაგი}} ''[Саурмаг]''}}<ref>{{статья |автор=Дударов А.-М. |заглавие=Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности |ссылка=http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |язык=ru |издание=[[Ингушетия (газета)|Газета «Ингушетия»]] |год=2010 |месяц=1 |число=23 |archive-date=2010-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122000000/http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=19%3A2009-06-05-07-27-08&id=1470%3A2010-01-22-14-39-57&Itemid=25 |archivedate=2010-01-22}}</ref>). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из{{sfn|Картлис Цховреба|2008|c=25}}. Шира йоазонхо хиннача [[Лукиан Самосатский|Лукиана]] беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — ''Адирмах'': [[абхазой]] тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо [[Ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] ''«маьлха низ бар»'' аьнна этимологи увттаю цунна{{sfn|Гумба|1988|с=10}}. Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад{{sfn|Гумба|1988|с=12}}. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: ''«хамекиты»'', ''«сьербы»'', ''«двалы»'', ''«троглодиты»'', ''«санары/цанары»'', ''«хоны»'', ''«масах/машах»'', ''«исадикы»'', кхыяраш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=74—82}}. Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола ''«[[Гаргары|гаргараш]]»'' яха этноним а{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=12}}, цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад [[оалмазаш]]та гаьна доацаш да́ха а да́хаш{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=74}}. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай ''«гаргара»'' яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж{{sfn|Крупнов|1971|с=32}}{{sfn|Adrienne Mayor|2014|с=361}}. Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «[[гелы|гелай]]», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я{{sfn|Julius von Klaproth|1812|с=643—644}}{{sfn|Karl Koch|1843|с=489}}{{sfn|Бутков|1837|с=10}}{{sfn|Яновский|1846|с=201}}{{sfn|Wahl O. W.|1875|с=239}}. «Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига [[вайнах]] чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц{{sfn|Волкова|1973|c=135, 136}}. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж{{sfn|Вахушти Багратиони|1904|c=137, 151}}{{sfn|Julius von Klaproth|1812|c=351}}{{sfn|Генко|1930|c=712}}{{sfn|Еремян|1973|с=270|loc=прим. 94}}{{sfn|Волкова|1973|c=136, 137}}{{sfn|Сотавов, Мейер|1991|c=207}}. === Аланойче === [[Файл:Weapons of the medieval Ingush warrior.jpg|thumb|Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. [[Оздиг]]ерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.]] Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «[[аланы|аланой]]» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе [[Алания|Аланой паччахьалкхе]] эттай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=13—14}}<ref>{{статья |автор=«Это Кавказ» |заглавие=Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа |ссылка=https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |язык=ru |издание=etokavkaz.ru |год=2020 |месяц=4 |число=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126195850/https://etokavkaz.ru/obshchestvo/byt-alanami |archive-date=2022-01-26}}</ref>. VII—VIII-ча бӀаьшерашка [[Ӏарбий]]-[[гӀажарой]] тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк [[Сулейма аьрзи]] а — ГӀалгӀайчен [[Кистий чӀож]]ерча [[Аьрзи (пхьа)|Аьрзе]] корадаь [[аьрзеш|аьрзе]] [[бронза|боарза]] [[бӀалгӀа]]. Хьагучох [[фом|феса]] юкъе кхаьчад из укхаза. [[Оарцхой]] тайпан [[тхьамагӀа]] хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш{{sfn|Ахриев|1875|c=1}}. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (''бусалба'') исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь {{комм 2|изделие|кечал}} я<<ref>{{cite web |author=Притула А. Д. |url=https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |title=Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) |lang=ru |website=Государственный Эрмитаж |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03 |accessdate=2026-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220103201314/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/explore/collections/master/sub/1252764372/!ut/p/z1/xZJRb4IwEMc_jY_NVVooPqLROBK2OXVAX0xlgF2gKFZw-_QrPm3JHNl8WJ_ucnf9Xf73Bw4RcCUamQstKyUKk8fc2Tx4njMkE-y7o_kMe3Q6W3gBeVyuHHgGDrxQOcT1qQv3iXyBmLGMjoTLkEPdFNGECrTNmI0IFkNCRolLWNZ1J0rv9Q7iXVqXUos8HeCkUjpVuguKIk26PY4DfDxtv-RDy7aYQwmzIOxbkZsyvvI8bOZ5X0tsEOwa4s53IGxk2sJaVXVpRFv-Uoh5L8H-jhBOgs1iPX0ys387QA-U_QN0TG_U0r_c8gc3GEdbdTAJcvOt0DskVVZB9MlPpkG-Hg7cM_bsvHjWEN3iz31ZuqREEUax37Ttal5ugunZbt7H94hv39oPUXhJoQ!!/dz/d5/L2dBISEvz0FBIS9nQSEh/?lng=ru |archivedate=2022-01-03}}</ref>. [[VIII век|VIII]]—[[IX век|IX-ча бӀаьшерашка]] ГӀалгӀай [[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]<ref>{{книга|автор=Казарян А. Ю., Белецкий Д. В.|часть=Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа|заглавие=Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III|язык= ru|издательство=«Пилигрим»|год= 2009|страниц=130|страницы=50—94|isbn=978-5-98993-121-7|ref=Казарян, Белецкий}}</ref>. ==== Магас ==== Аланойчен нанагӀала [[Магас (столица Алании)|Магас]] хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача [[МасӀуди]] яхача Ӏарбечо [[943 шу|943-ча шера]]{{sfn|Минорский|1963|c=192}}{{sfn|Агусти Алемань|2003|c=569}}. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен [[нанагӀала]] йоалла моттиги ([[Магас]]) юхера [[пхьа]]наш: [[Яндаре]], [[ГӀаьзе-Ков]], [[Экажакъонгий-Юрт]], [[Ӏаьлий-Юрт]], [[СурхотӀе]]. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да{{sfn|История народов Северного Кавказа|1988|c=167}}. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да{{sfn|Виноградов|1980|c=29—31}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. «Магас» яхача топонима цӀи [[ингушский язык|гӀалгӀай меттаца]] этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош ''«малх»'' яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар ''«[[го|го́]], гӀоз»'' яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан ''«маьлха го»'' аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай [[Ойконим#Элементы основ ойконимов|топоформант]] я яхаш я «са» — ''«лаьтта, моттиг, миӀинг»'' яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — ''«маьлха пхье»''{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи{{sfn|Гумба|1988|с=8}}. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла [[ерд]]) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера [[эрш|эрша́]] нийса я — Мегет. 1238-ча шера [[моалой]] [[Мунке|Менгу]] хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. [[Джувейни]], [[Рашид-ад-Дин]]а, «[[Юань ши]]», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь<ref>{{книга |автор= Хрусталёв Д. Г.|заглавие= Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.)|язык=ru|место= СПб.|издательство= Евразия|год= 2015|том= |страниц= |страницы= 201—203|isbn= |ref= Хрусталёв}}</ref>, цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»{{sfn|СМИЗО|1941|c=23}}. ==== Даде-Ков ==== {{керттера лустам|Даде-Ков}} Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а [[ГӀалгӀай шаьраче|шаьрача]] моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» [[доалара цӀи]] а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа [[Шолж|Шолжа́и]] [[Наьсар|Наьсар́аи]] шинхинъюкъерча [[Дошлакъий-Юрт]]еи [[Наьсар-Керте|Наьсар-Кертеи]] уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса {{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. 1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: [[Андрей Александрович|Городецера Андрейи]], [[Глеб Василькович|Ростовера Глеб]]и ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, [[Фёдор Ростиславич Чёрный|Фёдора Ярославскийи]], кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа<ref>{{книга |автор=Батчаев В. М. |заглавие=Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев |место=[[Нальчик]] |год=1986 |страницы=90 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Соловьев С. М. |заглавие=Сочинения |место={{М}} |год=1993 |том=III |часть=Кн. 2 |страницы=227 |язык=ru}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=115—129}}. === Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче === [[Файл:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (A).jpg|thumb|300px|Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (''Colton, G. W.'') 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «''Gelia''» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, [[Шолжа-ГӀала|Шолжа-ГӀалеи]] гайтад]] [[Файл:Мавзолей «Борга-Каш».jpg|300px|мини|ГӀалгӀай Мехка доалла «[[БоаргӀа-Каша]]» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)]] [[Файл:Ghalghaï (Gligvi) on d'Anville's map in 1751.jpg|300px|мини|[[Анвиль, Жан Батист Бургиньон де|Жан Анвила]] мехкасурта тӀара [[Глигвы|ГӀлигӀви]] ([[гӀалгӀай]]), 1751 шу]] ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш [[АстагӀа Темар]] Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи{{sfn|СМИЗО|1941|c=181}}. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан [[урхаз]] хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж){{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» ({{lang-inh|«бурой берд»}} — {{lang-ru|«берег крепостей»}}) яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола [[БоргӀа-Каша]] даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду<ref>{{книга|автор= Газиков Б. Д.|часть= К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев»|заглавие= Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года|язык=ru|ссылка=|место= Назрань|издательство= |год= 2000|страницы= 79|isbn=|ref= Газиков}}</ref>{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=130—132}}. Аланойче йохари цун бахархой [[ДӀаараял]]а чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи [[оалам]]ашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай [[ГӀазалтӀе]]н лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}. [[ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовлар]]ца ювзаенна [[переселение|кхалхара]] процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар [[экам]] къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха [[йорт етта къам]]аш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа [[ГӀалгӀай шахьар]]а викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=142—144}}<ref>{{статья|автор=Тутаев А.|заглавие=Князь|язык=ru|издание=[[Сердало]]|тип=газета|год= 1997|месяц=|число=|номер=89|ref=Тутаев}}</ref>. === XV—XVIII бӀаьшераш === [[XV бӀашу|XV бӀаьшере]] [[Нохчийче|Нохчашкахьареи]] [[ДаьгӀасте]]нгахьареи [[ислам]] чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа [[XIX век|XIX шера]] мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка [[XVI]]—[[XVII бӀаьшу|XVII бӀаьшерашка]] Ӏо ара йовла йолаеннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. Аренашка дӀачӀоагӀдалар [[XIX бӀаьшу|XIX бӀаьшере]] даьннад. === Россе Имперена юкъе === [[Файл:Карта Кавказа 1799.jpg|300px|мини|справа|[[Кавказера чӀоагӀалений зӀы|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи]] лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799]] XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа ([[онгуштахой]]) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедт]] а хиннав{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=}}{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. Цу шера а яздаьд [[Тагаурия|Тага юкъарлонера]] болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо<ref>{{книга |автор=Блиев М. М. |заглавие=Русско-осетинские отношения |место=[[Орджоникидзе]] |год=1970 |страницы=212—215 |язык=ru}}</ref>. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — [[оарстхой|оарстхоша]]{{sfn|Бутков|1869|c=302—303}}. Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»<ref>{{статья |автор=Трепавлов В. В. |заглавие=«Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность |язык=ru |издание=Вопросы истории |год=2007 |номер=11 |страницы=155}}</ref>. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=236}}. [[ГӀалгӀай никъ|ГуржегӀа бодаш бола никъ]] уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай [[пхьа]]наш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара [[переселение|кхелхараша]] керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ [[Шолхи]] а йолаш{{sfn|Гюльденштедт|1809|c=113}}. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай. 1781-ча шера [[Наьсар]] [[Шолж]]ах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха [[Наьсаре]] йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай [[зоврков]] хинналга белгалдаьд{{sfn|Штедер|1996|c=192}}. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|с=238}}. 1784-ча шера маьтсела бетта [[Гуржехье]]н лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай [[Зовр-Ков]] яхача пхье йисте [[Буро]] йилла ([[гӀапков]]) диллад<ref>{{статья |заглавие=Торжество празднования 50-летия основания г. Владикавказа |ссылка=https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |язык=ru |издание=«[[Терские ведомости|Терские ведомости]]» |год=1911 |месяц=4 |число=5 |номер=75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126001252/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/ |archive-date=2022-01-26}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Бутков|1837|c=8}}<ref>{{книга|автор=Терский областной статистический комитет|заглавие=Терский календарь. Вып. 5|язык=ru|ссылка=http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html|ответственный=Г. А. Вертепов|место=Владикавказ|издательство=Типография Терского областного правления|год=1895|страниц=409|страницы=14|ref=Терский календарь|archivedate=2021-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211222002449/http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html}}</ref><ref>{{статья|автор= |заглавие= Владикавказъ. 31 марта|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2022-01-25|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220125201527/https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/}}</ref>. === Эрсий-кавказхой тӀом === {{Хьажа иштта|Эрсий-кавказхой тӀом|Кавказера имамат}} [[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀем]] тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а [[Шамал]]а оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб<ref name="История ингушского народа, глава 5" >{{cite web |author=Кодзоев Н. Д. |url=http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |title=История ингушского народа |lang=ru |access-date=2012-05-11 |archive-date=2012-05-11 |accessdate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511033101/http://ingushetiyaru.org/history/book/14.html |archivedate=2012-05-11}}</ref>. Цхьан юкъагӀа [[Северо-Кавказский имамат|Шамала бусулба паччахьалкхен]] ши вилаят (шахьар) а хиннай — [[АьрштӀен наибче|АьрштӀени]] [[Галашкен наибче|Галашкени]]<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало<ref name="История ингушского народа, глава 5"/>. {{Хьажа иштта|Тийка область|Тийрка тӀара гӀазкхий}} [[Файл:Терская область 1900.svg|thumb|[[Терская область|Тийрка областа]] мехкасурт]] 1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача [[Александр II|Александра II]]-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе [[Терская область]] вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш. 1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай [[Бурон округ]] хьа а еш. 1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа [[Наьсарен округ]] хьаяьй ставка [[Буро]] тӀа а йолаш<ref name="ingush" />. === Лоамарой республика === {{основная статья|Лоамарой республика}} [[Россе]] [[Октябрьская революция|Ардара бетта социалистий революци]] хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта [[Даькъасте]]н дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа [[Лоамарой республика]] дӀакхайкаяьй. Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай. [[Деникин]] инарала эскаро [[ДӀаьгӀасте]] дӀалаьцача [[Лоамарой республика]]н [[доалче]]но ше дӀа а хийца [[Каьлаке]] дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай.. === БӀорахой тӀом === {{основная статья|Эрсече хинна бӀорахой тӀом}} [[Пятигорск]]е хиннача [[Тийрк]]а къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца [[РСФСР]]а лоаттаме [[Тийрка советий республика]] вӀашагӀъеллай<ref>{{cite web |url=http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |title=Республика Ингушетия. Краткая справка о регионе |lang=ru |access-date=2005-02-23 |archive-date=2005-02-23 |accessdate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050223090046/http://www.migratio.ru/geo/geo_ingush.htm |archivedate=2005-02-23}}</ref> ([[Июль|кӀимарса бетта]] денз [[декабрь|оагӀой беттага]] кхаччалца Тийрка советий республика [[Северо-Кавказская Советская Республика|Даькъастен советий республикан]] лоаттаме хиннай). Ший [[Конституция|Конституции]] лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и. 1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре [[Деникин]]а инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай<ref name="Н. Д. Кодзоев" />. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад. {{основная статья|Лоамарой АССР}} [[Файл:GASSR.png|thumb|left|[[Лоамарой АССР]]а мехкасурт]] Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта [[Тийрка область]] дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд. 1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) [[ВЦИК]]а декретаца цох [[Лоамарой АССР]] яьй. ГӀалгӀайчеи, [[Нохчийче]]и, [[Къарший-Черсий мохк|Къарший-Черсехьеи]], [[ГӀаьбартой-Малкхарой мохк|ГӀаьбартой-Малкхарехьеи]] [[ГӀинбухера ХӀирийче]]и юкъеяхай цунна. === СССР юкъе === {{основная статья|ГӀалгӀай АО|Нохч-ГӀалгӀай АССР}} [[Файл:Ingush AO.jpg|240px|right|thumb|[[Ингушская автономная область|ГӀалгӀай АО]], [[1931 шу]]]] 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца [[Лоамарой АССР]] дӀаяьккхай, цудухьа [[ГӀалгӀай АО]] вӀашагӀъеллай [[РСФСР]]а лоаттаме йолаш<ref>{{ВТ-БСЭ1|Ингушская автономная область}}</ref>. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера [[5 декабря|оагӀой бетта 5-ча]] дийнахьа, цох [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] хьаяьй. ==== Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом ==== {{основная статья|Сийлахь-Боккха Даьймехка тӀом|МагӀалбикера операци|Кавказ йоаккхаш баь тӀом (1942—1943)}} [[Файл:Ww2 map23 july42 Nov 42.jpg|thumb|left|Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ]] 1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар [[Прохладный|Прохладни]], [[Маздак]], [[Ищерская|Ишоре]] йоаллача доазона тӀа<ref name="Mozdok-Malgobek">{{cite web|author=Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К|date=|url=http://victory.mil.ru/war/oper/89.html|title=Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-21|archiveurl=https://archive.is/20121221154428/victory.mil.ru/war/oper/89.html|archivedate=2012-12-21|deadlink=yes}}</ref>. [[1 сентября|Тов бетта 1]]—[[28 сентября|28]] деношка советий эскаро ''[[Малгобекская операция|МагӀалбикера операци]]'' йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — [[Закавказье|Кавказа дехьабовла]] а, [[СССР]] Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар. ==== ГӀалгӀай мехках бахар ==== {{основная статья|ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар}} ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — [[Депортация чеченцев и ингушей|«Чечевица» операци]] е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш [[Сибирь|Сибаре]] бахийта дага хиннад — [[Новосибирская область|Новосибирскеи]] [[Омская область|Омскеи областешкеи]], иштта [[Красноярский край|Красноярскерча йистеи]] [[Республика Алтай|Лоаман Алтаеи]]. Цул тӀехьагӀа [[Казахехье]]и [[ГӀиргӀизойче]] бахийта лаьрхӀад<ref>{{cite web|author=rian.ru|date = 2008-02-22|url=https://ria.ru/20080222/99840311.html|title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|lang=ru|accessdate=2009-12-08}}</ref>. 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача [[Лаврентий Берия]]с «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» ({{lang-ru|«Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей»}}) чӀоагӀаяьй. ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех [[эшелон|шалонашта]] 176 950 саг дӀатӀахоаваьв. 1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи]] дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта ([[Грузинская ССР|Гуржий ССР-га]] кхаьча́ [[Пригородный район (Северная Осетия)|ГӀалме шахьара]] лоамара да́къа мел доацар) [[Северо-Осетинская АССР|ХӀирий АССР-а́]] юкъедахад, Наьсарен шахьар ({{lang-ru|Назранский район}}) цох хьа а еш. ==== [[Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр]] ==== {{основная статья|Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр}} 1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб<ref>{{cite web |author=Р.Н.Жабраилов |date= |url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=52676 |deadlink=yes |title=Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) |lang= |publisher= |accessdate=2009-12-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/619KXqwsK?url=http://www.chechnyafree.ru/article.php?IBLOCK_ID=400 |archivedate=2011-08-23}}</ref>. РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб. Мехках баьха нах цӀабарца [[Нохч-ГӀалгӀай АССР]] меттаоттаяьй. === Россе Федерацена юкъе === ==== Республика вӀашагӀйоллар ==== 1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд<ref>{{статья |автор= Муса Евлоев.|заглавие= Как принималась Конституция Республики Ингушетия|ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3|язык= |издание= Газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2014|месяц= февраля|число= 27|том= |номер= 31|страницы= 3|doi= |issn=}}</ref>. [[1992 шу|1992-ча шера]] аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901607658 |title=Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар<ref>{{cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/499058691 |title=О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации» |website=docs.cntd.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд<ref>{{cite web |url=http://poisk-zakona.ru/252758.html |title=Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I |website=poisk-zakona.ru |access-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archive-date=2014-02-22 |lang=ru |accessdate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222145149/http://poisk-zakona.ru/252758.html |archivedate=2014-02-22}}</ref>, цунга хьежжа 1978-ча шерара [[Конституция РСФСР 1978 года|Россе (РСФСР) конституци тоаяьй]] Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш<ref>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83098.htm |title=Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I |website=constitution.garant.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон<ref>{{статья |url=https://yeltsin.ru/uploads/upload/newspaper/1992/rs12_29_92/index.html |заглавие=Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации |journal=Российская газета |date=1992-12-29 |номер=278 (614) |страницы=5 |access-date=2026-02-07 |lang=ru|deadlink=yes}}</ref>. Из {{комм 2|поправка|тоадар}} закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.politika.su/doc/zak90a.html |title=Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 |access-date=2015-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924075352/http://www.politika.su/doc/zak90a.html |deadlink=no }}</ref>. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд. ==== 1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ ==== {{основная статья|ГӀалме шахьареи Буро тӀеи маьршача гӀалгӀашта даь туржаӀ}} Сибарера цӀабаьхкача хана денз [[ГӀалме шахьар]] ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб [[гӀалгӀай]]. 1991-ча шера [[21 апреля|бекарга бетта 21]] дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из. 1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла [[Осетино-ингушский конфликт|тӀеман къовсам]] хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — [[Перепись населения СССР (1989)|1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох]] 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав. ==== ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002) ==== {{Хьажа иштта|ГӀалгӀайче чухьадар (2002)|ГӀалгӀайче чухьадар (2004)}} 2002-ча шера тов бетта [[Гуржехье]]ра ГӀалгӀайче [[Гелаев, Руслан|Галай Руслана]] тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна [[Нохчийче]]н доазона тӀа хьула а луш. ==== Митингаш (2018) ==== {{керттера лустам|ГӀалгӀайчера митингаш 2018—2019}} 2018-ча шера гурахьа [[Магас]]е дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа [[Конституционный суд Российской Федерации|Россе Федераце Конституце Кхело]] баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай == Бахархой == {{основная статья|ГӀалгӀайчен бахархой}} Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече. <small>Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам [[Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика|Нохч-ГӀалгӀайченна]] боагӀаш ба.</small> {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} [[Федеральная служба государственной статистики|Росстата]] хьаяхачох, мехка вахаш {{ Население | Ингушетия | фс }} саг ва ({{ Население | Ингушетия | г }}). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — {{ПлотностьНаселенияРегионы|Ингушетия}} саг/км<sup>2</sup> я ({{ Население | Ингушетия | г }}). [[Россе Федераци|Россе Федераце]] субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг<ref name="Social atlas">{{cite web |author=Краснослободцев В.П |title=Социальный атлас российских регионов |url=http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |website=atlas.socpol.ru |access-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archive-date=2011-09-12 |lang=ru |accessdate=2026-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912123519/http://atlas.socpol.ru/portraits/ingush.shtml |archivedate=2011-09-12}}</ref>,<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |title=Источник |access-date=2022-12-31 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231193148/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Frosstat.gov.ru%2Fstorage%2Fmediabank%2FTom5_tab1_VPN-2020.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK |deadlink=no }}</ref>. ; Вахаш йоаккха ха Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера [[Ожидаемая продолжительность жизни|хьежа йоакхаргйола ха]] дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |title=Демографический ежегодник России |publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]] (Росстат) |access-date=2022-05-31 |description=см. приложение к сборнику |archive-date=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217101652/https://rosstat.gov.ru/folder/210/document/13207 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |title=Ожидаемая продолжительность жизни при рождении |website=Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |archive-date=2022-02-20 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220220124657/https://www.fedstat.ru/indicator/31293 |date=2022-02-20 }}</ref>. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше [[Калиматов, Махмуд-Али Макшарипович|Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца]] вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/glava-ingushetii-otchitalsya-pered-prezidentom-strany-o-razvitii-regiona-/|title=Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона|website=Эксперт|date=2024-05-29|access-date=2026-02-08}}</ref>. [[Файл:Comparison gender life expectancy -Russia -ru.svg|мини|слева|500px|Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Comparison_gender_life_expectancy_-Russia_-ru.svg Оригинальни svg-файл] хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.]] {{Clear|left}} ; Баржар 2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар [[гӀалгӀай|гӀалгӀа]] ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — [[нохчий]]и — 2,4 % (12 240 саг), [[эрсий]]и — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.<ref name="автоссылка1" /> ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах [[Наьсаре]]и, [[Дола-Коа]]и, [[Аьккхий-Юрт]]еи, иштта [[Шолжа шахьар]]еи. Эрсий [[Шолжа-Пхье]]и, [[Эбарг-Юрт]]еи, [[ГӀажарий-Юрт]]еи, [[Махьмад-ХитӀе]]и, иштта йоккхийча пхьешкеи. [[Туркий]] [[Махьмад-ХитӀе]]и МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац<ref name="Social atlas"/>. ; Къамашцара лоаттам ДоккхагӀа дола къам [[гӀалгӀай]]дар да<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nazaccent.ru/regions/ingushetia/|title=Национальный акцент|website=nazaccent.ru|access-date=2026-01-01}}</ref>. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта [[беженцы|бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб]] [[Нохчийче]]реи [[ХӀирийче]]реи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб. {| class="wikitable" Керттера къамаш:<ref>{{Cite web |url=http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |title=Всемирная география |access-date=2026-02-08 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210225114/http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=6 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2011-12-17 |archive-date=2012-06-01 |accessdate=2026-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |archivedate=2012-06-01}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archive-date=2020-05-13 |access-date=2020-05-13 |lang=ru |accessdate=2026-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513001819/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |archivedate=2020-05-13}}, хьажа: {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |title=Материалы Всероссийской переписи населения 2010 года (архив данных) |website=www.gks.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archive-date=2012-10-18 |access-date=2012-10-18 |lang=ru |accessdate=2026-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |archivedate=2012-10-18}}</ref><ref name="автоссылка1" /> {| class="standard" !Къам||Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2002)|2002]]) ||%|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2010)|2010]]) || %|| Дукхал,<br>саг ([[Всероссийская перепись населения (2020—2021)|2020]]) || % |- |[[ГӀалгӀай]] || align="right" | 361 057 || align="right" | 77,27 % || align="right" | 385 537 || align="right" | 93,46 %|| align="right" | 473 440 || align="right" | 93 % |- |[[Нохчий]] || align="right" | 95 403 || align="right" | 20,42 % || align="right" | 18 761 || align="right" | 4,55 %|| align="right" | 12 240 || align="right" | 2,4 % |- |[[Эрсий]] || align="right" | 5559 || align="right" | 1,19 % || align="right" | 3215 || align="right" | 0,78 %|| align="right" | 3 294|| align="right" | 0,64 % |- |[[Туркий]] || align="right" | 903 || align="right" | 0,19 % || align="right" | 732 || align="right" | 0,18 %|| align="right" | 242|| align="right" | 0,047 % |- ||[[Казахий]] || align="right" | 12 || align="right" | 0,003 % || align="right" | 14 || align="right" | 0,008 %|| align="right" | 88 || align="right" |0,019 % |- |[[ГӀозлой]] || align="right" | 123 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 83 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 86 || align="right" |0,018 % |- |[[ГӀумкий]] || align="right" | 136 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 118 || align="right" | 0,03 %|| align="right" | 82 || align="right" | 0,017 % |- |[[Лаьзгий]] || align="right" | 108 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 76 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ХӀирий]] || align="right" | 106 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 74 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 72 || align="right" | 0,015 % |- |[[ГӀаьбартий]] || align="right" | 38 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 71 || align="right" | 0,014 % |- |[[МаӀарлой]] || align="right" | 102 || align="right" | 0,02 % || align="right" | 101 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 63 || align="right" | 0,013 % |- |[[Малкхарой]] || align="right" | 39 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 41 || align="right" | 0,01 %|| align="right" | 50 || align="right" | 0,012 % |- |[[Гуржий]] || align="right" | 323 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 100 || align="right" | 0,02 %|| align="right" |40 || align="right" | 0,007 % |- |[[Украинхой]] || align="right" | 189 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 91 || align="right" | 0,02 %|| align="right" | 34|| align="right" | 0,006 % |- |кхыбараш|| align="right" | 3087 || align="right" | 0,66 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,15 %|| align="right" | 1351 || align="right" | 0,26 % |- |хьоахадаьдац|| align="right" | 262 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 2897 || align="right" | 0,70 %|| align="right" | 18 404 || align="right" | 3,6 % |- |берригаш|| align="right" | 467 294 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 412 529 || align="right" | 100,00 %|| align="right" | 509 541 || align="right" | 100,00 % |- |} ;Метташ [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — [[Ингушский язык|гӀалгӀайбари]], [[Русский язык|эрсийбари]]{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 14}}. == Административни екъаялар == {{основная статья|ГӀалгӀайче административни-доазонах екъаялар}} [[Файл:Admin-map-Ingushetia-region.png|thumb|right|300px|ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)]] ;Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш) {| class="standard" !№ !ЦӀи !Административни <br>юкъ |- | 1 | [[ЖӀайраха шахьар]] | [[ЖӀайрах]] (юрт) |- | 2 | [[МагӀалбика шахьар]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | 3 | [[Наьсарен шахьар]] | [[Наьсаре]] (пхье) |- | 4 | [[Сунженский район (Ингушетия)|Шолжа шахьар]] | [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] |- | I | [[Городской округ город Карабулак|Илдарха-ГӀала]] | [[Карабулак (город)|Илдарха-ГӀала]] (пхье) |- | II | [[Городской округ город Магас|Магас]] | [[Магас]] (пхье) |- | III | [[Городской округ город Малгобек|МагӀалбика]] | [[МагӀалбик]] (пхье) |- | IV | [[Городской округ город Назрань|Наьсаре]] | [[Наьсаре]] пхье |- | V | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] | [[Сунжа (город)|Шолжа-Пхье]] |} ; Тархьар Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай [[Нохч-ГӀалгӀайче]]н кхо административни шахьар хиннай: [[Шолжа шахьар|Шолжеи]], [[МагӀалбика шахьар|МагӀалбикеи]], [[Наьсарен шахьар|Наьсарени]]. 1992-ча шера Республикан президент волча [[Овшанаькъан Султана Руслан|Овшанаькъан Руслана]] иштта а [[ЖӀайраха шахьар]] а вӀашагӀъеллай. ; НанагӀала Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ [[Наьсаре]] хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь [[Магас]] хиннай<ref>{{cite web |url=http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |title=Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии |lang=ru |website=Газета «География» |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |accessdate=2026-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030307073900/http://geo.1september.ru/2001/11/4.htm |archivedate=2003-03-07}}</ref> — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из. == Паччахьалкхени политикацареи оттам == === Конституци === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Конституци}} ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана{{sfn|Евлоев|2014|c=3}}. === Да́ === {{основная статья|ГӀалгӀайчен Мехкда}} [[Файл:Magas001.jpg|thumb|270px|Магасера [[Президентский дворец (Магас)|Лакха-ЦӀа]].<br>Укхаза йоалл [[Администрация Главы Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкдаь администраци]].]] ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из [[ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам]]о хорж пхе шера́{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 65}}. === Халкъа гуллам === {{главная|ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гуллам}} ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва. === Доалче === {{основная статья|ГӀалгӀай Мехка Доалче}} Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера [[Исполнительная власть|кхоачашдеш]] йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=глава 6, статьи 83—88}}. === Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи === ГӀалгӀай Мехка я [[Конституционный Суд|Конституце Кхели]], ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи. == Доазув == Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка [[майда]] тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я<ref name="Social atlas" />. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628<ref name="Area2016">{{cite web |url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |title=Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) |website=[[Росреестр]] |format=DOC |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%84.22%20%D0%B7%D0%B0%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%20%28%D0%BF%D0%BE%20%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%A4%29_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.doc |archive-date=2019-03-23 |access-date=2019-03-23 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190323171458/https://rosreestr.ru/upload/Doc/18-upr/%25D0%25A1%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2520%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2584.22%2520%25D0%25B7%25D0%25B0%25202016%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B4%2520(%25D0%25BF%25D0%25BE%2520%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B1%25D1%258A%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BC%2520%25D0%25A0%25D0%25A4)_%25D0%25BD%25D0%25B0%2520%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2582.doc |date=2019-03-23 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}; {{cite web |url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |title=Страница раздела «Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации» на сайте Росреестра |website=[[Росреестр]] |access-date=2026-02-07 |lang=ru }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}</ref> км² хиннай. [[ГӀалгӀайчера митингаш (2018—2019)#Хьалхе|2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул]] тӀехьагӀа<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/550204892 |title=Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» |access-date=2020-02-15 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206193006/http://docs.cntd.ru/document/550204892 |deadlink=no }}</ref> мехка майда {{ПлощадьРегионы|Ингушетия|фс}} км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/ |title=Социально-экономические характеристики |website=Официальный сайт Республики Ингушетия |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archive-date=2017-04-17 |access-date=2017-04-17 |lang=ru |accessdate=2026-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417140717/http://www.ingushetia.ru/about/ |archivedate=2017-04-17}}</ref> км² язъю. === ХӀирийченца лаьтта къовсар === ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено [[ГӀалме шахьар]]а тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта [[Буро]]н аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала [[Моздокский район|Маздака шахьара]] дакъа а{{sfn|Даудов|2005|c=87}}{{sfn|Албогачиева|2015|c=167—255}} — гӀалгӀай баха [[Къескем]] тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен [[Кабардино-Балкария|ГӀаьбарте-Малкхарехьенца]] доазув хулийташ. [[Конституция Ингушетии|ГӀалгӀай Мехка Конституце]] 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар ''«бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри»'' долга{{sfn|Конституция Республики Ингушетия|1994|loc=статья 11}}. === Гуржехьенцара гӀай === ГӀалгӀайчен [[Грузия|Гуржехьенца]] гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа довкъа]] тӀа гӀолла дода из — мехка [[ЖӀайраха шахьар]]а зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача [[ГӀалгӀайчен чӀожаш|чӀожашка]] доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий [[кхала|кхаьлаш]] яда: [[бӀарахой]], [[баркинхой]], [[гелатхой]], [[йовлой]], [[кхоартой]], [[коккурхой]], [[оздой]], [[хамхой]], [[хьулхой]], [[цхьорой]], [[шоанхой]], иштта кхычар а{{ref+|Цхьаболча хоам боаржабеча гӀирсаша, масала, [[EuroNews]]-и [[BBC]]-и, шоай хоам беш долча выпускашка мехкасурташ гойтача хана Нохчийченах дӀаетт ЖӀайраха шахьар, ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай доацаш санна<ref>{{cite web |url=http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru |accessdate=2026-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214558/http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg |archivedate=2015-06-10}}</ref><ref>{{cite web |url=http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |title=Архивированная копия изображения |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archive-date=2015-06-10 |access-date=2015-06-10 |lang=ru |accessdate=2026-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610210523/http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg |archivedate=2015-06-10}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |title=North Ossetia profile |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214115043/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20210708 |deadlink=no }}</ref>.|group=К.}}. == Мехка фискалаш == === Байракх === {{основная статья|ГӀалгӀайчен байракх}} [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|thumb|right|200px|[[ГӀалгӀайчен байракх]]]] Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай<!-- Согласно Закону о Государственном флаге Республики Ингушетия.-->. Байракх дагаехар [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим]] ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, [[Оахаранаькъан ЧхьагӀа|Оахаранаькъан ЧхьагӀий]] цӀерагӀча [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]а директор<ref>{{Cite web |url=http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Вексиллография.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081105111027/http://vexillographia.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я. Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон [[гӀайист]] байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да». </blockquote> === ТхьамагӀа === {{основная статья|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа}} [[Файл:Coat of Arms of Republiс of Ingushetia.png|thumb|right|[[Герб Ингушетии|ГӀалгӀайчен тхьамагӀа]]]] {{См. также|Нохч-ГӀалгӀай АССР тхьамагӀа}} Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |title=Геральдикум.ру |access-date=2009-11-08 |archive-date=2010-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426113634/http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/inguset.htm |deadlink=no }}</ref>: <blockquote> «ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба. ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш [[Ӏовлура гӀала]] латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало. Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта. Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я. ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало. Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да. Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӀай Мохк“. ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи. КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба». </blockquote> === Гимн === {{основная статья|ГӀалгӀайчен гимн}} ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |title=Ты расцветай, Ингушетия |access-date=2009-11-09 |archive-date=2010-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112071448/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/003392.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй<<ref>{{cite web |url=http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |title=Конституционный Закон Республики Ингушетия от 7 декабря 2010 года № 57-РЗ «О Государственном гимне Республики Ингушетия» |website=ЗаконПрост! |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archive-date=2014-07-08 |access-date=2014-07-08 |lang=ru |accessdate=2026-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708020450/http://www.zakonprost.ru/content/regional/17/1358505 |archivedate=2014-07-08}}</ref>. == Товшхалаш == === Терко тӀаоза моттигаш === {{Смотри также|ГӀалгӀайче йола туризм}} ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш<ref>{{cite web|url= http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|title= 100 достопримечательностей|author= Комитет Республики Ингушетия по туризму|accessdate= 2018-06-05|lang= |archive-date= 2021-12-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20211201145453/http://ingtourism.ru/?s=100+%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9|deadlink=yes}}</ref>. ==== Мемориалаши сийленгаши ==== [[Файл:Memorial of memory and glory in Nazran.jpg|250px|мини|справа|[[Наьсаре]]ра дагалоацамеи сийлени мемориал]] Мехка доккхагӀа дола мемориал [[Мемориал памяти и славы (Назрань)|Наьсаре доаллар]] да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта. [[Файл:Memorial-Nazran.jpg|thumb|right|250px|Мехках баьхарашта хетадаь мемориал]] Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — '''[[Мемориал «Девять Башен»|Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс]]'''. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀай мехках бахарахи]] [[хӀираша гӀалгӀашта даь туржаӀ|хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀах]]и йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш<ref>{{Cite web |url=http://www.museum.ru/M3003 |title=Мемориальный комплекс жертвам репрессий |access-date=2009-11-08 |archive-date=2009-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720011104/http://www.museum.ru/M3003 |deadlink=no }}</ref>. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я<ref>{{статья |автор= Журнал «Дош»|заглавие= Мемориал жертвам политических репрессий|ссылка= |год= 2011|месяц= мая|число= 16|том= |номер= 24|страницы= |doi= |issn=}}</ref>. ==== Архитектуран сийленгаш ==== [[Файл:Tkhaba-Erdy.jpeg|thumb|left|[[Тхаба-Ерды|ТкъобӀа-Ерд]]]] * '''[[Тхаба-Ерды|Тхьаба-Ерд]]''' — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, [[архитектуран сийленг]]. Из хьахинна таьрахь лоархӀ [[VIII]]—[[IX]] бӀаьшераш<ref name="Достопримечательности Ингушетии">{{cite web |url = http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |title = Достопримечательности Ингушетии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060425212525/http://www.culturemap.ru/region/129/?topic=12 |archivedate = 2006-04-25 }}</ref>. * '''БоргӀа-Каш''' — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. [[Пхьилекъонгий-Юрт]]а гаьна доацаш латт<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |title=Мавзолей Борга-Каш |lang=ru |website=ingushetia.org |access-date=2010-05-31 |archive-date=2010-05-31 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100531013930/http://www.ingushetia.org/history/monument/26.html |archivedate=2010-05-31}}</ref>. * '''Маьт-Сели''' — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл. * '''[[ВӀовнашке]]''' — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл. * '''Аьрзи''' — массайтта гӀалеи вӀови йоалла [[кхала]]а, цига корадаьд Сулейма аьрзи. {|class="graytable" |+ ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш | align="center" | [[Файл:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:A night in Caucasian mountains of Ingushetia, Вечер в горах Ингушетии.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Targim.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Vovnushki ingushetia.jpg|center|150px]] |- | align="center" | Аьрзера вӀовнаш. | | align="center" | Лаьжгера гӀалаш. | | align="center" | ТӀаргам. | | align="center" | ВӀовнашке. | |} ==== Заповедникаш ==== * '''[[Джейрахско-Ассинский государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник|ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедники]]''' — цо чулоац лоамий зонеи, иштта Ӏалама сийленгаши, масала, [[Кхаькхале]]]н лаьтташи, [[Кистий чӀож|Кистийи]], [[Эса чӀож|Эсе чӀожаш]]. * '''[[Эрзи (заповедник)|Аьрзи]]''' — [[ЖӀайраха шахьар]]ера чӀож. 2000-ча шера наджгоанцхой бетта 21-ча дийнахьа хьаяьй. [[Йоккха Кавказ|Йоккхача Кавказа]] [[орц]]а тӀа улл из Эса чӀожах малхбоалехьара лаьтташ дӀа а лоацаш [[Чхараш дола дукъ|Чхараш долча довкъа]] дакъа а лоацаш. Цун майда 5 970 га я<ref>{{cite web|url=http://oopt.info/erzi/|deadlink=yes|title=Заповедник «Эрзи»|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705020911/http://oopt.info/erzi/|archivedate=2009-07-05}}</ref>. ==== Заказникаш ==== * '''«ГӀалгӀайяр» яха заказник''' — [[Шолжа шахьар|Шолжеи]] [[ЖӀайраха шахьар|ЖӀайрахеи]] шахьарий лаьтта улл. Цо лораеча объектех я: [[зубр|булаши]], [[Горные козлы#Тур|хьагӀаши]], [[кабан|налаши]], [[косуля|лийгаши]], [[серна|мосараш-оархаши]], [[безоаровый козёл|бо́гӀаши]]. Заказника лаьттан тӀа иштта ширача товшхалеи тархьареи сийленгаш да. Заказника майда 70 000 га я<ref>{{cite web |url=http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |title=Чудеса России — Заказник «Ингушский» |lang=ru |website=ruschudo.ru |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-31 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731150933/http://www.ruschudo.ru/miracles/1116/ |archivedate=2010-07-31}}</ref>. === Театраш === * Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр<ref name="Magas.ru">{{cite web |url=http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |title=Культура и искусство Ингушетии |lang=ru |website=magas.ru |access-date=2009-12-07 |archive-date=2009-12-07 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091207211544/http://magas.ru/kultura-i-iskusstvo |archivedate=2009-12-07}}</ref> * Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо» * ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр<ref>{{cite web |url=http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |title=Статья в газете «Сердало» |lang=ru |website=ingush.ru |access-date=2012-02-08 |archive-date=2012-02-08 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208121716/http://www.ingush.ru/serdalo482_3.asp |archivedate=2012-02-08}}</ref> === Музеяш === * [[ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей|Малсаганаькъан Хьажамоахий Тухана цӀерагӀа йола ГӀалгӀай паччахьалкхен мохктохкама музей]] * МагӀалбикера тӀемеи къахьегамеи сийлен музей * Репрессеш яьрашта йола мемориалий комплекс * С. Эржакинеза музей-квартира * Оахаранаькъан ГӀапура цӀерагӀа мемориала музей-цӀенош * Шерипов турпала музей-цӀенош * Наьсарен тӀемеи къахьегамеи исйлен музей<ref>{{cite web |url=http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru&region=64 |title=Музеи Ингушетии |lang=ru |website=museum.ru |access-date=2013-03-24 |archive-date=2013-03-24 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324183929/http://www.museum.ru/mus/location.asp?map=ru&region=64 |archivedate=2013-03-24}}</ref> === Литература === {{основная статья|ГӀалгӀай литература}} ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. [[Ингушский язык|ГӀалгӀай метта]] литература [[Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз<ref>{{cite web |url=http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |title=Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность |lang=ru |website=krkrub.kubannet.ru |access-date=2012-02-03 |archive-date=2012-02-03 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203201545/http://krkrub.kubannet.ru/navig/page/63/message/210/ |archivedate=2012-02-03}}</ref>. === Даар === {{основная статья|ГӀалгӀай даар}} ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар [[дулх]] да. Дукха дола даа хӀамаш [[устагӀан дулх]]ахи, [[бежана дулх]]ахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да. Дукха яа хӀамаш я [[жувр]]ах, [[кӀолда]]х, [[ябакх]]ах, [[хьонк]]ах кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул. ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах. Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я. [[ЧӀаьпилг]]аши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, [[кӀодар]]ца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да<ref>{{книга |автор=Фельдман Исай |заглавие=Кухни народов СССР |язык=ru}}</ref>. == Ди == Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. [[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]] Бусалба институт я<ref name="Social atlas" />, [[МагӀалбик]]е — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я<ref>{{cite web |url=http://ingislamuniver.ru |title=Ингушский исламский университет им. Хаматхана-Хаджи Барзиева |lang=ru |website=ingislamuniver.ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504052511/http://ingislamuniver.ru/ |archive-date=2016-05-04}}</ref>. ГӀалгӀай Мехка дукхагӀа даьржар [[Суфизм|суфийл]] да, цун дукха {{комм 2|ткъовронаш, ответвленияш|говнаш}} да. Говнаш ''вирдаш'' яхаш да, уж тайпашца кхы чӀоагӀа дувзаденна дац, цхьан тайпан нах тайп-тайпарча вирдех хила йиш йолаш ба<ref name="Struktura">{{cite web |url=http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |title=Структура тейпов и кланов |author=Игорь Жуков |date=2005-11-30 |publisher=www.7c.ru |language=ru |access-date=2009-09-15 |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090915191143/http://www.7c.ru/Zhukov/3722.html |archivedate=2009-09-15}}</ref>. Мехка дукха маьждигаш да, хӀара [[нах баха моттиг|нах бахача метте]] кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи<ref>{{cite web |url=http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |title=В Ингушетии строится новый православный храм |website=Pravoslavie.ru |date= |language=ru |access-date=2011-08-10 |accessdate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810084406/http://www.pravoslavie.ru/news/19175.htm |archivedate=2011-08-10}}</ref>. == ГӀалгӀай тайпаши юкъарлонаши == [[Тайп|Тайпа]] — яхар гӀалгӀаштеи нохчаштеи юкъе цӀийна тӀа гӀолла белгалйоахаш йола юкъарлонаш я. Тайпашка чубоагӀаш массехк никъ ба. Тайпаш ''ой'' аьнна кхоачалуш хул: [[йовлой]], [[цхьорой]], [[жӀайрхой]], [[баркинхой]], иштта дӀахо а, амма наькъаех хьахинна тайпаш а да. Наькъаш ''наькъан'' яха чаккхе е ''къонгаш'' яха чаккха йолаш хул: [[ТӀонганаькъан]], [[Малсаганаькъан]], [[Ӏарчакханаькъан]], [[Янданаькъан|Яндакъонгаш/Янданаькъан]], [[Пхьиленаькъан|Пхьилекъонгаш/Пхьиленаькъан]]. Хьалха, XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца, гӀалгӀай къам массехк [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьара́]] декъалуш хиннад, царех хьахиннад къам. Шахьараш цӀийна тӀа гӀолла хьахулаш хинна юкъарлонаш хиннаяц, лаьттанца хиннай: Тайпа цхьанахьара кхычахьа дӀадахача, цун шахьар хувцалуш хиннай. Хьалхарча шахьарех хиннай: # [[Хамхинский шахар|ГӀалгӀай е Хамхой шахьар]] # [[Цоринский шахар|Цхьорой шахьар]] # [[Мецхальский шахар|Фаьппий (Мецхалой) шахьар]] # [[Джейрахский шахар|ЖӀайрахой шахьар)]] # [[Орстхой|Оарстхой шахьар]]. XIX-ча бӀаьшера гаргга керда шахьараш хьахиннай — [[наьсархой]]и, [[галашкархой]]и, [[лоамарой]]и. Эггара доккхагӀа дола гӀалгӀай тайпа [[йовлой]]дар да, шоллагӀа [[оздой]] боагӀа. ДӀахо [[хамхой]]и, [[леймой]]и, [[баркинхой]] кхыдараши да{{sfn|Волкова|1973|c=}}<ref>{{книга |автор=Танкиев А. Х. |заглавие=Ингуши |место=[[Саратов]] |год=1998 |язык=ru}}</ref><ref>{{книга |автор=Дахкильгов Ш. Э. |заглавие=Происхождение ингушских фамилий |место=[[Назрань]] |год=1993 |язык=ru}}</ref>. Тайпий хӀанз а цхьан даькъе лоадам болаш ба. Мехка доал де тӀабайтача наьха тайпаш мехка хьакимаш хулаш дӀаувтт<ref>{{cite web |url=http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |title=Фамильные секреты Зязикова |website=Reporter-ufo.ru |language=ru |access-date=2018-10-04 |archive-date=2018-10-04 |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004021235/http://reporter-ufo.ru/756-familnye-sekrety-zjazikova.html |archivedate=2018-10-04}}</ref>). Цхьабакъда мехкдай Кремло тӀаувттабеш хиларах урхал дола тайпаш хувцалу. == Экономика == === Юкъара экам === ГӀалгӀайче аграрно-индустриальни мохк ба<ref name="Официальный сайт Ингушетии">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |title=Официальный сайт Ингушетии |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509181057/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/001435.shtml |archivedate=2013-05-09}}</ref>. Экономика ийша я, дотацешца лоаттаеш а я<ref name="Social atlas" />. ГӀалгӀай Мехко ше доаккхачун дакъа 15 % мара яц. Юртбоахама [[сурсат]]аш. Производствон [[оахам]]ах [[Эрсече]] 37-гӀа моттиг дӀалоац цо<ref name="ingushetia.info">{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |title=Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721214059/http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html |archivedate=2011-07-21}}</ref>. [[Список российских регионов по ВРП|Валови региональни продуктага (ВРП) гӀолла йолча Эрсечен региноний листама]] чу 85-гӀа моттиг дӀалоац цо. 2021-ча шера РФ регионий рейтинга чу тӀеххьара хиннай из болх цахилара даржах, 30,5 % саг болх боацаш хиннав<ref name="Безработица">{{cite web |url=https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |title=Ингушетия замкнула рейтинг регионов РФ по уровню безработицы |website=Кавказский узел (Kavkaz.mk.ru) |date=2021-11-01 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206060447/https://kavkaz.mk.ru/economics/2021/11/01/ingushetiya-zamknula-reyting-regionov-rf-po-urovnyu-bezraboticy.html |archive-date=2021-12-06}}</ref>. === Юртбоахам === ГӀалгӀай Мехкара лаьтташ [[чернозём|Ӏаьржа]] да, хьаьна. [[Мехкал]] [[гӀара]]н. Ӏалама-мехкала хьал юртбоахам леладар дика Ӏалашдеш да. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мел долча лаьттаех 60 % юртбоахама лаьрхӀа да, царех ахаш [[Пашня|кха́ш]] да<ref name="Ресурсы">{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |title=Географическое положение и природные ресурсы |website=ingushetia.ru |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010042923/http://www.ingushetia.ru/about/geografic.php |archive-date=2015-10-10}}</ref>. Юртбоахаме керттера лелаеш йола [[товшхал]]ех [[Зерновые культуры|ялати]], [[подсолнечник|гидуарги]], [[овощи|хаьсасомаши]], [[картофель|коартоли]] я. ДӀаювш я [[Кукуруза|хьажкӀаи]], [[Пшеница|кӀа]], [[Овёс|кеми]], [[Ячмень|мукхи]], [[Сахарная свёкла|чахраши]]<ref name="Экономика Ингушетии">{{cite web |url=http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |title=Экономика Ингушетии |website=ingushetiyarsp.ru |language=ru |access-date=2012-01-28 |archive-date=2012-01-28 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |archivedate=2012-01-28}}</ref>. [[Государственный сектор экономики|Экономика паччахьалкхен сектора]] дакъа 25 % я, дӀахояр кхыча доалахьдолчун кепаш тӀа да. Мехка болх беш 900 [[фермер]]ий боахам ба. Юртбоахама лаьтташа 222,2 эзар га дӀалоац, царех 112,2 эзар га кхаша лоац, 2,5 эзар га дукхача шерашка йийна бешамаш, 9,6 эзар га цонаш, 97,9 эзар га даьгӀенаш. Мехка 115 юртбоахама предприяти я боккхачеи юкъерчеи боарамах<ref name="ingushetia.info"/>. 2008-ча шера ГӀалгӀайчено «[[Золотая осень-2008]]» яхача Россе агропромышленни гойтама тӀа дакъа лаьцад<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ingushetia.ru/news/010972/|title=В Москве открылась агропромышленная выставка «Золотая осень-2008»|website=Республика Ингушетия|date=13.10.2008|access-date=2026-02-08}}</ref>. ; Хьайбаш леладар Хьайбаш леладара юкъе долаш долча лостамех да [[Крупный рогатый скот|доахан леладари]] (шурийна а дулха́ а), [[жа]] леладари<ref name="Официальный сайт Ингушетии"/>, [[гаьзарий]] лелаяри. 2021-гӀа шу чакхдоалаш хиннача хьалах доаханах 68 531 бежан хиннад (+2,0 %), царех 35 341 коров (+5,5 %) етт а болаш. Жеи гаьзарийи 285 896 (+32,1 %) хиннад, наха шоаш дукхагӀа доажадар бахьан долаш хиннад из. 348 эзар оалхазар дар (+2.6 %). Саькура бетта 8 928,9 т шура яьккхай (11,3 % дукхагӀа), шура дукхагӀа хилара бахьан доахан эргадаккхар хиннад (массадолча боахамашка пайда кӀезигагӀа хул хьаьлий дӀа а доаккхаш пайда дукхагӀа хулараш ийду<ref>{{cite web |url=https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |title=В Ингушетии производство скота и птицы на убой увеличилось на 2,7 % |website=Specagro.ru |date=2021-04-05 |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |archive-date=2021-04-22 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20210422115612/https://specagro.ru/news/202104/v-ingushetii-obem-proizvodstva-skota-i-pticy-na-uboy-uvelichilsya-27 |date=2021-04-22 }}</ref>). ; БаьцовгӀаш лелаяр 2020-ча шера маьцхали бетта 10-ча дийнахьа ялата кхаш 23,5 эзар га (43,6 %) лаьттан тӀа аьрдад, ялата валовой гуллам 61,1 эзар т хиннай, юкъера хьувкъам 25,9 ц/га (2019-ча шера юкъера хьувкъам 12,5 ц/га хиннай). * {{комм 2|Озимый мукх|Йивармукх}} чуэцар: 8,1 эзар га чуийцай, 23,2 эзар т ялат аьрдад юкъера хьувкъам 28,7 ц/га хиннай (шу хьалха 6,1 эзар га тӀара 8,4 эзар т мукх чуийцай хьувкъам 14,9 ц/га а болаш). * ЙиваркӀа: 12,4 эзар га аьрдай, е планагӀа хинначох 91,4 %, 33,9 эзар т кӀа чуийцад юкъера хьувкъам 27,4 ц/га а болаш (шу хьалха 13,0 эзар га тӀара 17,2 эзар т кӀа чуийцадар, хьувкъам 14,2 ц/га хиннаб). * Йивар[[чхьовга]]: 488 га дӀадийна хиннад (в 2019 году рапс в регионе не возделывали). ДӀадолалуш чуийцача 75 га тӀара 82,5 т чхьовга чуийцай юкъера хьувкъам 11,0 ц/га а хулаш<ref>{{Cite web |url=https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |title=В Республике Ингушетии идет к завершению уборка озимых зерновых 11/08/2020 |access-date=2026-02-08 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20211201145452/https://specagro.ru/news/202008/v-respublike-ingushetiya-idet-k-zaversheniyu-uborka-ozimykh-zernovykh |date=2021-12-01 }}</ref>. [[Файл:Appelboomgaard.jpg|250px|thumb|Ӏажий беш]] ==== 2024 шера этта йокъал ==== 2024-ча шера аьхки йӀаьхача хана йокъал оттарах гурахьеи бӀаьстии дувча ялата зе хиннад: 26 эзар гектар совгӀа лаьттан тӀа дӀадийнар докъаденнад (дӀа мел дувчох 38 %)<ref>{{Cite news|accessdate=2024-08-14|website=TACC|title=Предварительная сумма ущерба от засухи в Ингушетии составила почти 376 млн рублей|url=https://tass.ru/ekonomika/21606321|date=2024-08-14}}</ref>. 2024-ча шера маьцхали бетта 14-ча дийнахьа Чоалханеча хьала [[раж]] оттаяьй<ref>{{Cite news|accessdate=2026-02-08|date=2024-08-14|website=Известия|title=В Ингушетии ввели режим ЧС из-за гибели урожая от аномальной жары|url=https://iz.ru/1742840/2024-08-14/minselkhoz-ingushetii-vvelo-rezhim-chs-iz-za-gibeli-urozhaia-ot-anomalnoi-zhary}}</ref>. ; Бешамаш лелаяр Эрсече комараши сомаши кхебеш йолча керттерча регионашта юкъе яхай ГӀалгӀайче. 2022-ча шера сомий-комарий товшхалий валовой гуллам 64,4 эзар тонна хиннай, 2021-ча шера хинначул 71,9 % лакхагӀа хиннай из. Царех 64,1 эзар тонна Ӏажаш хиннаб. Ӏажаш рекорд хулаш чуийцар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» хиннай (58,1 эзар тонна чуийцай хьувкъам 680 ц/га). Цул совгӀа генарг долчар хьувкъам (гӀамгӀа, гуржий боал, хьача) 165 тонна хиннай (92,3 % лакхагӀа). Иштта цӀекомар 126 тонна хиннай (36,9 % лакхагӀа). 2022-ча шера харбазаш 2 эзар тонна чуийцай, пасташ — 1 эзар тонна, 2021-ча шера хинначул шозза дукхагӀа да из<ref>{{cite web |url=https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/63bd847f9a79473eeb5492c0 |title=В Ингушетии в 2022 году сбор плодов и ягод вырос в 1,7 раза |date=2023-01-11 |website=RBC Кавказ |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>. === Промышленность === ГӀалгӀай Мехка промышленность ийша́ я<ref>{{cite web |url=http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |title=«Спектр-Инфо» |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090705075535/http://www.spektr.info/info/ingushetiya/prom/ |archivedate=2009-07-05 |deadlink=yes }}</ref>. Эггара дикагӀа дегӀайоалаяьр я мехкадаьтта даккхари («Ингушнефть»), мехкадаьттацарча химе промышленности, химе промышленности («Химпром»), газ тоаеши, [[металлы|маьхаш]]] тоадеш йола промышленносташи (дай долча [[эвар]]ий завод «Вилс»)<ref name="Экономика Ингушетии"/>. Промышленноста производствон оахамах 74,6 %-ал совгӀа мехкадаьттан промышленноста комплекса́ йоагӀаш я<ref name="ingushetia.info"/>. 2003-ча шера шера́ даьккха мехкадаьтта 300 эзар тонна хиннай<ref name="ЮгРоссии2003" />, цхьабакъда дӀахо доагӀача шерашка (2009-ча шера хиннача хьалах) мехкадаьтта даккхар 50 эзар тоннага кхаччалца Ӏодежад<ref>{{cite web |url=https://www.rosbalt.ru/2009/01/20/611294.html |title=Медведев озабочен падением добычи нефти в Ингушетии |author=Росбалт-Кавказ |date=2009-01-20 |website=Росбалт |language=ru |access-date=2026-02-08}}</ref>. ГӀалгӀайчен доазон тӀа мехкадаьтта даккхар 1915-ча шера денз долаш да<ref>{{cite web |url=http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |title=Основные направления поисков нефти и газа на территории Республики Ингушетия |author=Богатырев М. А., Кононов Н. И. |website=Библиотека Дамирджана (geolib.narod.ru) |language=ru |access-date=2012-02-12 |archive-date=2012-02-12 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212124155/http://geolib.narod.ru/OilGasGeo/1995/12/Stat/stat03.html |archivedate=2012-02-12}}</ref>. Лоадамах мехка шоллагӀа йоагӀа промышленноста отрасль кхачанъяр я, {{комм 2|местный|моттигерча}} юртбоахама ресурсаш тӀа товжаш я. Иштта [[трикотаж]]еи кхачани предприятий болх тоабаь латташ ба. Кхыча предприятех я «Россия» яха мерза хӀамаш ю фабрика ([[МагӀалбик]]), [[Полиграфия|полиграфе]] комбинат ([[Наьсаре]]), цӀен кхоачам хьабу комбинат, [[кирпич|кирпишкаш ю]] заводаш (Наьсери [[ГӀажарий-Юрт]]и), зӀамига низ болча электромоторий завод (Наьсаре), [[мебель]] ю фабрика ([[Сунжа (Ингушетия)|Шолжа-Пхье]]), [[маькх]] ю завод (Наьсаре)<ref name="ingushetia.info"/>. === Энергетика === {{основная статья|ГӀалгӀайчен энергетика}} ГӀалгӀайче ший электростанци йоацача Эрсечен шин регионах я, цудухьа регионе пайда эцаш мел дола электрохьинар арахьара хьачудоагӀаш да. 2020-ча шера диача хьинара боарам 827 млн кВт·схь хиннаб, нагрузкий максимум — 141 МВт<ref name="СИПР">{{cite web |url=http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Ингушетия на 2021-2025 годы |publisher=Правительство Ингушетии |language=ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2021-12-11 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211211074647/http://pravitelstvori.ru/deporting/detail.php?ID=36097 |archivedate=2021-12-11}}</ref><ref name="СО2020">{{cite web |url=https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |title=Отчёт о функционировании ЕЭС России в 2020 году |publisher=АО «СО ЕЭС» |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831205853/https://www.so-ups.ru/fileadmin/files/company/reports/disclosure/2021/ups_rep2020.pdf |archive-date=2021-08-31}}</ref>. === Инфраструктура === ГӀалгӀай Мехка гӀолла [[Северо-Кавказская железная дорога|Даькъастен аьшкнаькъа]] дакъеи [[Бакинка]]н дакъеи (40 км) дода<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |title=Транспортная инфраструктура Ингушетии активно развивается |access-date=2009-11-20 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509031648/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/005236.shtml |deadlink=no }}</ref>. Машеннаькъий деррига дӀоахал 900 км гарга я, царех асфальтобетонаца кхаьла 651 км я, жагӀа била — 250 км. [[аэропорт]]а «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» хьалъетта латташ я. [[Телефон]]нацара бувзами, [[радио]]и, телегойтари да<ref>{{cite web |url=http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |title=Российский общеобразовательный портал — Ингушетия |website=region.edu.ru |language=ru |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-06-23 |accessdate=2025-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623010628/http://region.edu.ru/ingushet//default.asp |archivedate=2013-06-23}}</ref>. === Инвестицешта дика хилар === ГӀалгӀайче интегральни индексаш геттара лоха йолча регионех я<ref name="Social atlas" />. Региона инвестице рейтинг 3D (лоха потенциал — экстремальни кхерам) я. Регионий инвестиций рейтинге мохк 84-гӀа латт инвестиций кхерамах, тӀаккха инвестиций потенциалах 78-гӀа латт. Кхерамех эггара зӀамагӀа бар — экологе даькъе бар ба, боккхагӀбар — ахчанцарбар. Инвестицций эггара йоккхагӀа йола потенциал — инфраструктуран яр я<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»">{{Cite web |url=https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |title=Рейтинговое агентство «Эксперт» |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114856/https://www.raexpert.ru/database/regions/ingush/ |deadlink=no }}</ref>. 1994-ча шера [[Экономикан дикаш Ӏалашду зона (ГӀалгӀайче)|ГӀалгӀайче Экономикан дикаш Ӏалашдеш йола зона]] хьаяьй, цул тӀехьагӀа бизнес дегӀайоалаяра юкъарче хьаяьй. Цу хӀаманца инвестицеш чуэцара процесс йолаяь хиннай, цудухьа ГӀалгӀайче эггара чӀоагӀагӀа безам тӀабодача дунен оффшорий зонех хьахиннай<ref name="Ingushetia/info">{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |title=Экономическая ситуация |website=ingushetia.info |language=ru |access-date=2011-07-21 |archive-date=2011-07-21 |date=2008-02-05 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721214126/http://ingushetia.info/2008/02/05/ekonomicheskaya-situaciya.html |archivedate=2011-07-21}}</ref>. Зонеи юкъарче болх беш хиннача юкъагӀа (1994—1999) льготай [[режим|ражах]] 7000-нел совгӀа предприяти хиннай болх беш, 100-нел совгӀа тайп-тайпара объект хьалъеттай. Эрсечен духхьара оффшорий юкъ 1996-ча шера наджгоанцхой бетта 30-ча дийнахьа «„ГӀалгӀайче“ яхача къамашта юкъерча бизнеса юкъах» яхача федеральни законагӀа хьахиннай<ref name="Ingushetia/info"/> (2005-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа низ байнаб). 2012-ча шера кӀимарса бетта 25-ча дийнахьа ГIалгIай Республика доазон тIа бизнесацарча гӀулакха субъектий бокъо а, законацара интересаш а паччахьалкхено лораярах доала́ оттар кхоачашдергдолаши, цунца цхьана регионе инвестицешцареи гӀулакхашцареи [[мехкал]] дегӀадоаладеши, ГӀалгӀай Мехкдаь амарца [[Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка бизнесмений бокъонех тӀавиллар]] яха дарж оттадаьд<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |title=Бизнес в Ингушетии будет защищать институт Уполномоченного по правам предпринимателей |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509012633/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/017342.shtml |deadlink=no }}</ref>. === Ахчанца теркаш хилар === * Ахчанца теркаш хилар — геттара совдаьннад; * Экономикаца теркаш хилар — совдаьннад; * Социальни теркаш хилара рейтинг — совдаьннад; * Антикризисни теркаш хилара комплексни рейтинг — лохденнад<ref name="Рейтинговое агентство «Эксперт»"/>. == Юкъарлон дакъа == === Юкъара-экономикан гойтамаш === ГӀалгӀай Мехка Эрсече эггара чӀоагӀагӀа болх цахилара боарам ба — 30 %<ref name="Безработица"/>. Керттерча услугашта тӀакхоачилга хиларах мохк эггара тӀехьагӀа латтачарех ба — нах бебаш хиларах а, пхьен йовъкаш дегӀайоалаяь цахиларах а<ref name="Social atlas" />. Къабеннарий цӀенош доацаш Россе Федераце ГӀалгӀай Мохк мара бац, гӀалгӀашта юкъе уж эшаш цахиларах<ref name="materirossii">{{cite web |url=http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |title=Валентина Петренко: «Ингушетия – единственная республика, где нет отказных детей-сирот, все они благополучно устроены в семьях» |author=Движение «Матери России» |date=2015-07-26 |website=Движение «Матери России» (materirossii.ru) |language=ru |access-date=2026-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |archive-date=2016-01-31 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160131225620/http://materirossii.ru/valentina-petrenko-ingushetiya-edinstvennaya-respublika-gde-net-otkaznyx-detej-sirot-vse-oni-blagopoluchno-ustroeny-v-semyax/ |date=2016-01-31 }}</ref>. === УнахцӀено лораяр === ТӀехьара шераш хьатӀадаллалца ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа бераш деш хиннад Россе Федераце мел йолча субъекташка диллача. Мехка дарба деш 73 учреждени я — дарбанченаш, диспансераш, поликлиникаш, кхыяраш. Мехка хьалъяь перинатальни юкъарчеи, берий клинически дарбанче а хьалъяьй. [[Файл:IngSU.jpg|мини|[[Магас]]ерча [[ИнгГУ|ГӀалгӀай паччахьалкхен университета]] корпус]] [[Джейрахский район|ЖӀайраха шахьаре]] иштта дарбан-могашал меттайоалаю «[[Ӏарамхий (курорт)|Ӏарамхий]]» йоалл. 1999-ча шера еттай комплекс<ref>{{cite web |url=http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |title=Лечебно-оздоровительный комплекс «Джейрах» |website=aquaexpert.ru |language=ru |access-date=2019-09-13 |archive-date=2019-09-13 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190913194851/http://www.aquaexpert.ru/spa_san/region06/dzheyrakskiy/dzheyrakh/ |archivedate=2019-09-13}}</ref>. === Дешари Ӏилмеи === {{керттера лустам|ГӀалгӀайче дола дешар}} ГӀалгӀайчен керттера лакхера дешарче [[Ингушский государственный университет|ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] я, 1994-ча шера хьайийлай. ГӀалгӀай паччахьалкхен университет эггара къонагӀча университетех я, цу чу 10 эзарнел совгӀа студент вагӀа<ref name="ИнгГУ 15 лет">{{cite web |url=http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |title=ИнгГУ: 15 лет поиска и развития |journal=100 наций |language=ru |access-date=2014-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |archive-date=2014-02-25 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225095747/http://100nations.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:-15-&Itemid=58 |archivedate=2014-02-25}}</ref>. ГӀПУ ийс факультет я: агроинженерийи, лорийи, хьахерхойи, физикан-математикани, филологеи, ахчан-экономикани, химе-биологеи, экономикани, юристийи, иштта 43 кафедреи<ref name="ИнгГУ">{{cite web |url=http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |title=Структура Ингушского государственного университета |website=inggu.ru |language=ru |access-date=2022-01-11 |archive-date=2022-01-11 |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111021135/http://inggu.ru/about_the_university/departments/ |archivedate=2022-01-11}}</ref>. [[Файл:Школа в Хамхи. 1930-е гг..jpg|мини|[[Хамхи|Хамхера]] ишкол. 1930-гӀа шераш]] ; Юкъера дешар Нах дукха бебаш хиларах ГӀалгӀай Мехка бахарех кхоалагӀа дакъа бераш да. Болх беш 155 [[ишкол]]<ref>{{cite web |url=https://bdex.ru/shkoly/respublika-ingushetiya/ |title=Школы Республики Ингушетия |website=Bdex.ru |access-date=2026-02-07 |lang=ru}}</ref>; Болх беш ишколаш-лицеяши, ишколаш-гимназеши, [[Лоамарой кадетий корпус]]и, гуманитарно-техническии, лорийи колледжаш я<ref>{{cite web |url=http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |title=Образование в Ингушетии |website=ingushetia.info |archive-date=2008-03-16 |access-date=2008-03-16 |lang=ru |accessdate=2026-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316012953/http://ingushetia.info/2008/02/07/obrazovanie.html |archivedate=2008-03-16}}</ref>. == Спорт == ГӀалгӀай Мехка спорт дегӀайоалаеш яр ДегӀацарча товшхалахи спортахи йола министерство я<ref>{{cite web |url=http://www.ingsport.ru/ |title=Официальный сайт Министерства по физической культуре и спорту Республики Ингушетия |archive-date=2021-01-26 |access-date=2021-01-26 |lang=ru |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126214942/http://www.ingsport.ru/ |archivedate=2021-01-26}}</ref>. 21 мая 1996 года принят Закон Республики Ингушетия «О физической культуре и спорте». Мехка ший футболах ловза клуб я «[[Ангушт (футбольный клуб)|Ангушт]]» яхаш. ГӀалгӀай спортсменаша дзюдохи боксахи Эрсечен яхьашка котабийнаб<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/989808.html |title=Regnum.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |deadlink=no }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://regnum.ru/news/989808.html |date=2019-12-14 }}</ref>. ГӀалгӀай Мехкара спортсменаш аьланпхье ловзарашка котабийнаб: 1988-ча шера Сеуле штангаш ийъеш [[Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич|Арсамаканаькъан Исраила]] дошо майдилг яьккхай. 2008-ча шера майдилга Пекине [[Назир Манкиев|Манкенаькъан Назира]] а (кӀалтӀаветтаргах) [[Рахим Чахкиев|Чахкенаькъан Рахьима]] а (боксах) яьхай. 2016-ча шера Халмарзанаькъан Хьасана [[Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро]] хиннача аьланпхье ловзарашка дошо майдилг яьккхай дзюдох. 2010-ча шера Сингапуре хиннача [[Летние юношеские Олимпийские игры 2010|Ахканарча кагирхой аьланпхье ловзарашка]] Ӏажиганаькъан Руслана [[Россия на летних юношеских Олимпийских играх 2010#Награды|Эрсечена]] духхьара дошо майдилг яьккхай 85 кг кхаччалца йолча дозала оагӀатагӀа<ref>{{cite web |url=https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |title=Борец Руслан Аджигов выиграл «золото» на юношеской Олимпиаде |date=2010-08-15 |website=Взгляд |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214114858/https://vz.ru/news/2010/8/15/425585.html |archive-date=2019-12-14 |lang=ru}}</ref>. 2021-ча шера маьцхали бетта 3-ча дийнахьа Токио хиннача аьланпхье ловзарашка Йовлой Мусас Эрсеченна цаӀ мара йоаца дошо майдилг яьккхай яний-румой кӀалтӀатохаргах. Мехка ийнача латарах йола клубаш я: «Калой» (Наьсаре), «Нарт» (Шолжа-Пхье), «Боец» иштта кхыяраш а. Йийла мехка чемпионаташ я дӀахьош<<ref>{{cite web |url=http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |title=В Назрани прошел первый открытый Чемпионат Республики по смешанному боевому единоборству ММА |website=ingsport.ru |archive-date=2021-01-21 |access-date=2021-01-21 |lang=ru |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121010400/http://ingsport.ru/presscentr/newssport/edinoborstvo/item/1001-v-nazrani-proshel-pervyiy-otkryityiy-chempionat-respubliki-po-smeshannomu-boevomu-edinoborstvu-mma |archivedate=2021-01-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |title=Нарты-миксфайтеры |author= |date=2012-11-29 |website=Газета Ингушетия |access-date=2019-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121220259/https://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=12:2009-05-05-20-26-00&id=8359:2012-11-29-06-27-55 |archive-date=2021-01-21 |lang=ru}}</ref>. Цул совгӀа 2012-ча шера денз дӀакхухьаш ийнача латарца йола чемпионаташ я дӀакхохьаш: «[[Битва в горах|Лоамара латар]]», цига мехкарча спортсменаша а, Эрсечен а дунен а спортсменаш а хул<ref>{{cite web |url=http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |title=Смешанные единоборства. Битва в горах |website=Россия-2 (телеканал) |archive-date=2013-10-18 |access-date=2013-10-18 |lang=ru |accessdate=2026-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018072930/http://russia2.tv/video/show/brand_id/9331/video_id/465259 |archivedate=2013-10-18}}</ref>. == Хоам боаржабу гӀирсаш == === Телегойтар === * [[Магас (телеканал)|ПКъТРК «ГӀалгӀайче»]] — ГӀалгӀайчен ший спутникацара телеканал; * [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «Ингушетия»]] — ГӀалгӀай Мехкара [[ВГТРК]] филиал; === Радио === Карарча хана ГӀалгӀайче ши радиостанци я болх беш. «[[Ингушетия (радио)|ГӀалгӀайче]]» яха ГӀалгӀай къаман радиостанци 2014-ча шера кӀимарса бетта 31-ча дийнахьа. Радиостанци '''88,0 FM''' талгӀенах кхайкаш а я, радиостанций йоккхагӀча моартала́ юкъейихьа а я — [[TuneIn]]<ref>{{cite web |url=http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |title=Радио «Ингушетия» |website=TuneIn.com |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192106/http://tunein.com/radio/Ingushetia-s234376/ |archivedate=2016-03-04}}</ref>. Хоама-сакъердама радиостанци йола «[[Radio Republic]]» '''102,4 FM''' талгӀенах я кхайкаш. ГӀалгӀайче хьалха радио езаш болчар коллективни лоаца талгӀе йола радиостанци хиннай, ГӀалгӀай Мехка радио езараша лелаеш хиннай из<ref>{{cite web |url=http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |title=Настройтесь на нашу волну |author=Муратов М. |date=2006-09-23 |website=Общенациональная газета «Сердало» |archive-date=2015-09-24 |access-date=2015-09-24 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924035005/http://www.ingush.ru/serdalo312_4.asp |archivedate=2015-09-24}}</ref>. 2010-15-ча шерашка болх беш «'''[[Радио Ангушт]]'''» хиннай. '''104,0 FM''' талгӀенаш кхайкаш хиннай из. Радио динах-эзделахи, къаман-мехкагӀончийи лостам болаш хиннай. 2015-ча шера [[Евкуранаькъа Ювназ-Бек]]а [[ГӀалгӀай муфтият]]аца къовсам хинначул тӀехьагӀа радио дӀакъайлай<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |title=Главу Ингушетии отлучили от мусульманской общины |date=2018-05-28 |website=[[РБК]] |access-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130005134/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b0c25769a7947eeae670c17 |archive-date=2022-01-30 |lang=ru}}</ref>. === Зарбан арахецар === *''«[[Сердало]]»'' — къаман юкъара газет (1923-ча шера денз арадувл); * ''«[[Ингушетия (газета)|ГӀалгӀайче]]»'' — Мехка юкъарлон-политикан газет; * «[[Знамя труда (газета, Сунжа)|Къахьегама байракх]]» — шахьара юкъарлон-политикан газет<ref>{{cite web|url= https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|title= Редакция Газеты "Знамя Труда", МУП|author= СБИС − электронный банк юридических документов|date= |website= |publisher= sbis.ru|accessdate= 2015-12-29|lang= |archive-date= 2016-08-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20160816210423/https://sbis.ru/contragents/0603283310/060301001#msid=s1451376295335|deadlink= no}}</ref><ref>{{статья|автор= Бузуртанов Р.|заглавие= «Знамя труда» в каждый дом|ссылка= http://www.ingushetia.ru/news/010366/|язык= ru|издание= [[Знамя Труда (газета, Сунжа)|«Знамя труда»]]|тип= |год= 2008|месяц= июль|число= 12|том= |номер= № 3 (9187)|страницы= |doi= |issn= |archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304195251/http://www.ingushetia.ru/news/010366/}}</ref>; * «[[Народное слово]]» яха шахьара юкъара-политикан газет<ref>{{cite web|url= http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|title= Газета «Народное слово»|author= Администрация Малгобекского района|date= |website= |publisher= |accessdate= 2016-07-01|lang= ru|archive-date= 2016-05-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html|deadlink= no}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160529000902/http://malgobek-rn.com/index.php/organi-vlasti/2014-05-21-06-42-59/-q-q.html |date=2016-05-29 }}</ref>; * ''«[[Голос Назрани|Наьсарен оаз]]»'' — пхьен юкъарлон-политикан газет; * [[Литературная Ингушетия|''«Литературан ГӀалгӀайче»]]'' журнал; * «[[СелаӀад]]» — берий журнал. * «[[Сармакх]]» — комикс. * «[[ГIалгIай]]» — комикс. === МазаоагӀон ресурсаш === * ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀув — ''Ингушетия.ру''<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/ |title=Официальный сайт Ингушетии |access-date=2008-08-05 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713035630/http://www.ingushetia.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллама официальни мазаоагӀув — ''parlamentri.ru''<ref>{{Cite web |url=http://www.parlamentri.ru/ |title=Официальный сайт Народного Собрания Республики Ингушетия: Главная страница |access-date=2015-10-20 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |deadlink=no |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ |archivedate=2012-01-21 }}</ref>. * ГӀалгӀай Мехка Доалчен официальни мазаоагӀув — ''pravitelstvori.ru''<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/ |title=Официальный сайт Правительства Республики Ингушетия |access-date=2015-10-20 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203540/http://www.pravitelstvori.ru/ |deadlink=no }}</ref>. * ЙоккхагӀа йола мазаоагӀон-провайдераш — ОАО «Ингушэлектросвязь», ЗАО «ИТТ». == ГӀалгӀай вежарий-пхьеш == 2007-ча шера маьцхали бетта ГӀалгӀайченнеи [[Венесуэла]]н регионаштеи юкъе вежарий-пхьений статус оттаярах бола чӀоагӀам баьб<ref>{{cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |title=В Ингушетии и Венесуэле появятся города-побратимы |author=Официальный сайт Республики Ингушетия. Пресс-служба президента РИ |date=2007-08-03 |website=ingushetia.ru |archive-date=2013-05-09 |access-date=2013-05-09 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509161130/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007558.shtml |archivedate=2013-05-09}}</ref>. 2015-ча шера маьстела бетта 10-ча дийнахьа [[город воинской славы|тӀема сийлен пхье]] йолча [[МагӀалбик]]а́и кӀайэрсий [[Брест|Бре́стаи]] юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |title=Малгобек и Брест стали побратимами |date=2015-05-12 |website=Вестник Кавказа |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304094113/http://www.vestikavkaza.ru/news/Malgobek-i-Brest-stali-pobratimami.html |archivedate=2016-03-04}}</ref>. 2015-ча шера тов бетта 2-ча дийнахьа Магаса́и [[Ченкехье|Ченкехьа]] [[Шаньдун]] провинце [[Дунъин]] пхьеннеи юкъе вошал тессад<ref>{{cite web |url=http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |title=Магас и китайский Дунъин стали городами-побратимами |date=2015-09-02 |website=Интерфакс |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-04 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121508/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=647426&sec=1669 |archivedate=2016-03-04}}</ref>. 2015-ча шера ардара бетта 15-ча дийнахьа ГӀалгӀайчени Нохчийчени нанагӀалаша, Магасои, Шолжа-ГӀалои, вошал тосса барт язбаьб<ref>{{cite web |url=http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |title=Магас и Грозный стали городами-побратимами |date=2015-10-15 |website=Интерфакс |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-10-18 |lang=ru |accessdate=2026-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018190911/http://interfax-russia.ru/South/citynews.asp?id=662511 |archivedate=2015-10-18}}</ref>. == Нумизматика == * 2020-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа Эрсечен Банко дагалоацама дото ахча арахецад 3 сом мах болаш дола «ГӀалгӀайче Эрсий паччахьалкхен лоаттаме хьакхетарах 250 шу дизар»<ref>{{cite web |url=http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |title=Банк России выпускает в обращение памятную монету из драгоценного металла |date=2020-02-18 |website=[[Банк России]] |access-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308081526/http://cbr.ru/press/pr/?file=18022020_093000coin.htm |archive-date=2020-03-08 |lang=ru}}</ref>; == Хьажа иштта == * [[Осетино-ингушский конфликт|ХӀираша маьршача гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ]] * [[Конституция Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка Конституци]] == Белгалдаккхар == ;Доашхамаш {{примечания|group=К.}} ;Бовхамаш {{примечания|3}} == Бовхамаш == === Литература === === Литература (профилах йоацар) === {{refbegin|2}} * {{книга |автор = [[Майор, Адриенна|Adrienne Mayor]] |заглавие = The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World |язык = en |ссылка = https://archive.org/details/amazonsliveslege0000mayo/page/n1/mode/2up |место = Princeton |издательство = Princeton University Press |год = 2014 |страниц = 519 |isbn = 9781400865130 |ref = Adrienne Mayor }} * {{публикация|книга |автор = [[Кох, Карл Генрих Эмиль|Karl Koch]] |заглавие = Путешествие через Россию к Кавказскому перешейку в 1836, 1837, 1838 гг |оригинал = Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837, und 1838 |язык = de |ссылка = https://archive.org/details/reisedurchrussla02koch/page/488/mode/2up |ответственный = |место = Stuttgart, Tübingen |издательство = Druck und Verlag der J. G. Cotta'sche Buchhandlung |год = 1843 |том = 2 |страниц = XII, 560 |ref = Karl Koch }} * {{книга |автор = Anton Friedrich Büsching |заглавие = Neue Erdbeschreibung: Des funften Theils erste Abtheilung, welche unterschiedene von Asia begreift |язык = de |место = Bohn |год = 1781 |страниц = 718 |ref = Anton Friedrich Büsching }} * {{книга |автор = [[Клапрот, Юлиус|Julius Heinrich Klaproth]] |заглавие = Reise in den Kaukasus und nach Georgien unter nommen in den Jahren 1807 und 1808, auf Veranstaltung der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Petersburg, enthaltend eine vollständige Beschreibung der Kaukasischen Länder und ihrer Bewohner |язык = de |ссылка = https://books.google.am/books/about/Reise_in_den_Kaukasus_und_nach_Georgien.html?id=KpRawgEACAAJ&redir_esc=y |место = Halle und Berlin |издательство = In den Buchhandlungen des Hallischen Waisenhauses |год = 1812 |том = I |страниц = 740 |ref = Julius von Klaproth }} * {{книга |автор = Wahl O. W. |заглавие = The Land of the Czar |язык = en |место = London |издательство = Chapman and Hall |год = 1875 |страниц = 417 |ref = Wahl O. W. }} * {{книга |автор = {{comment|Агиров Т. А.|Агиров Тимур Александрович}} |заглавие = Горная Ингушетия |язык = ru |место = М |издательство = Перо |год = 2021 |страниц = 416 |isbn = 978-5-00189-087-4 |ref = Агиров }} * {{книга |автор = Агусти Алемань |заглавие = Аланы в древних и средневековых письменных источниках |место = М. |издательство = Менеджер |год = 2003 |страниц = |ref = Агусти Алемань }} * {{книга |автор = Албогачиева М. С-Г. |часть = Демаркация границ Ингушетии |заглавие = Горы и границы: этнография посттрадиционных обществ |язык = ru |издательсьво = [[Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого РАН]] |место = СПб. |год = 2015 |страниц = 400 |страницы = 167—255 |isbn = 978-5-88431-290-6 |ref = Албогачиева }} * {{книга |автор = Ахриев Ч. Э. |часть = Ингуши. Их предания, верования и поверья |заглавие = Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. VIII |язык = ru |ссылка = https://www.prlib.ru/item/363882 |место = {{comment|Тбилиси|Тифлисъ}} |издательство = Типография Главного Управления Наместника Кавказского |издание = Издание Кавказского горского управления |год = 1875 |страниц = |страницы = |ref = Ахриев }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |часть = Мнение о книге: Славянския древності |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = Санкт-Петербург |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |заглавие = Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 гг. Ч. I. |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=1&rotate=0&theme=white |место = СПб. |издательство = Императорская Академия наук |год = 1869 |страниц = 290 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = [[Вахушти Багратиони]] |заглавие = География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили |издательсьво = Типография К. П. Козловскаго |место = {{comment|Тифлисъ|Тбилиси|Тбилиси}} |год = 1904 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{книга |автор = Виноградов В. Б. |заглавие = Время, горы, люди |место = Грозный |издательство = |год = 1980 |страниц = |ref = Виноградов }} * {{книга |автор = [[Волкова, Наталия Георгиевна|Волкова Н. Г.]] |заглавие = Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа |вид = [[Монография|монгр]]. |ответственный = Ответ. ред. [[Лавров, Леонид Иванович|Л. И. Лавров]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] ([[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]]) |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1973 |страниц = 206 [2] |тираж = 1600 |ref = Волкова }} * {{книга |автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]] |часть = Из культурного прошлого ингушей |заглавие = Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР |место = Л. |год = 1930 |том = V |страницы = 681—761 |ref = Генко }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |заглавие = Расселение Вайнахских племён по «Ашхарацуйцу». «Армянская География» VII века |место = Ереван |издательство = |год = 1988 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = Гумба Г. Д. |часть = Об одном общенахском этнониме второй половины первого тыс. до н. э. |заглавие = Актуальные проблемы истории дореволюционной Чечено-Ингушетии |место = Грозный |издательство = |год = 1990 |ref = Гумба }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Географические и статистические описания Кавказа |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 1809 |страниц = |ref = Гюльденштедт }} * {{книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. |язык = ru |место = СПб. |издательство = Петербургское Востоковедение |год = 2002 |страниц = 512 |ref = Гюльденштедт }} * {{статья |автор = Даудов А. Х. |заглавие = У истоков осетино-ингушского конфликта |издание = Вестник Санкт-Петербургского университета. Вып. 5 |год = 2005 |ref = Даудов }} * {{книга |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. |заглавие = История Ингушетии |издание = 4-е изд |место = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |год = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев }} * {{публикация|книга |автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|Еремян С. Т.]] |часть = Опыт восстановления первоначального текста «Ашхарацуйца». An Attempt at Restoring the Original Text of „Aškharhacoyc“ |часть оригинал = «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ |заглавие = [[Историко-филологический журнал]] |оригинал = Պատմա-բանասիրական հանդես (Historical-Philological Journal) |место = Ереван |издательство = [[Академия наук Армянской ССР]] |год = 1973 |страницы = 261—274 |ref = Еремян }} * {{статья |автор = Евлоев Муса |заглавие = Как принималась Конституция Республики Ингушетия |ссылка= https://docviewer.yandex.ru/?url=ya-disk-public%3A%2F%2Fpl1CyY6Vy%2F0Isdfc8niJ3FyDDexkP6HGzyTJlWrWoJc%3D%3A%2F2014%20год%2F№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&name=№%20031%20от%2027%20февраля%202014%20года.pdf&c=5885b0b58fd7&page=3 |язык = ru |издание = [[Сердало|«Сердало»]] |тип = газета |год = 2014 |месяц = 02 |число = 27 |номер = 31 |страницы = 3 |ref = Евлоев }} * {{книга |автор = |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |издательсьво = Новая Планета |том = II |место = М. |год = 2002 |страниц = 290 |ref = Вахушти Багратиони }} * {{публикация|книга |заглавие = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в |вид = [[Монография|моногр.]] |ответственный = Ответ. ред. [[Б. Б. Пиотровский]], ответ. ред. серии [[А. Л. Нарочницкий]] |издание = Утверждено [[Институт истории АН СССР|Институтом истории]] [[Академия наук СССР|АН СССР]]. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1988 |страниц = 554 |isbn = 5-02-009486-2 |тираж = 14000 |ref = История народов Северного Кавказа }} * {{книга |автор = [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Ш. М.]], Карпеев И. В. |заглавие = Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX веке |язык = ru |ссылка = http://apsnyteka.org/554-povsednevnaya_zhizn_gortsev_severnogo_kavkaza_v_19_veke.html |место = М |издательство = Молодая гвардия |год = 2003 |ref = Казиев, Карпеев }} * {{книга |автор = |заглавие = [[Картлис цховреба|Картлис Цховреба]]. (История Грузии) |ответственный = |место = Тбилиси. |издательство = |год = 2008 |страниц = |ref = Картлис Цховреба }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = Древняя история Северного Кавказа |язык = ru |ответственный = Отв. ред. А. П. Смирнов |место = М. |издательство = Издательство Академии наук СССР |год = 1960 |страниц = 521 |тираж = 2000 |ref = Крупнов }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = [[Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = [[Кушева, Екатерина Николаевна|Кушева Е. Н.]] |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = [[монография|моногр]]. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = [[АН СССР]]. [[Институт истории АН СССР|Ин-т истории]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 2-я тип. |год = 1963 |страниц = 372 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{книга |автор = [[Леонти Мровели]] |заглавие = Жизнь картлийских царей |ссылка = |ответственный = Отв. ред. Г.С. Мамулиа |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |издание = [[АН СССР]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]] |год = 1979 |страниц = 103 |тираж = 24000 |ref = Леонти Мровели }} * {{книга |автор = Мартиросиан Г. К. |заглавие = Нагорная Ингушия |место = Владикавказ |издательство = Государственная типография Двтономной Области Ингушии |год = 1928 |страниц = 152 |ref = Мартиросиан }} * {{книга |автор = Минорский В. Ф. |заглавие = История Ширвана и Дербента |место = М. |издательство = |год = 1963 |страниц = |ref = Минорский }} * {{книга |автор = [[Энгельгардт, Отто Мориц Людвиг|Мориц фон Энгельгардт]], [[Паррот, Иоганн Фридрих|Фридрих Паррот]] |часть = Посещение Энгельгардтом Галга-Ингушей |заглавие = Сокровищницы Востока |ответственный = [[Хаммер-Пургшталь, Йозеф фон|Йозеф фон Хаммер]] |место = |издательство = |год = 1814 |том = IV |страниц = |страницы = |ref = Энгельгардт, Паррот }} * {{книга |автор = Мужухоев М. Б. |заглавие = Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры |язык = ru |место = Саратов |издательство = Региональное Приволжское издательство «Детская книга» |год = 1995 |страниц = 128 |тираж = 5000 |isbn = 5-8270-0158-9 |ref = Мужухоев }} * {{книга |автор = Муталиев Т. Х. |часть = Тернистый путь народа |заглавие = Ингушетия и ингуши |ответственный = М. Д. Яндиева |место = М. |издательство = Новая Планета |год = 1992 |том = II |страниц = |ref = Муталиев }} * {{книга |автор = Сотавов Н. А., Мейер М. С. |заглавие = Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1991 |страниц = 221 |ref = Сотавов, Мейер }} * {{книга |автор = |заглавие = Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. |ответственный = Тизенгаузен В. Г. |место = М.-Л. |издательство = |год = 1941 |том = ΙΙ |страниц = |ref = СМИЗО }} * {{книга |автор = Яндиев М. А. |заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа |место = М. |издательство = ЛКИ |год = 2007 |страниц = 464 |isbn = 978-5-382-00285-9 |ref = Яндиев }} * {{книга |автор = Хайров Б. А. |часть = К вопросу ингушско-шумерских лексических соответствий |заглавие = История и культура Ингушетии. Вып. 1 |место = Назрань |издательство = «Кеп» |год = 2012 |страниц = |страницы = |ref = Хайров }} * {{книга |автор = Штедер Л. Л. |часть = Дневник путешествия в 1781 году от пограничной крепости Моздок во внутренние области Кавказа |заглавие = Наша старина |язык = ru |ответственный = Пер. В. М. Аталиков |место = Нальчик |издательство = |год = 1996 |страниц = |isbn = |ref = Штедер }} * {{книга |автор = Яновский А. |часть = О древней Кавказской Албании |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7643/450799/ |заглавие = Журнал Министерства народного просвещения. Часть LII. Отд. II. |язык = ru |место = СПб |издательство = Типография Императорской Академии Наук |год = 1846 |страниц = 785 |страницы = 161—203 |ref = Яновский }} {{refend}} === Каьхаташ === * {{cite web|url= http://constitution.garant.ru/region/cons_ingush/|title= Конституция Республики Ингушетия|lang= ru|website= |publisher= Cправочно-правовая система «[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]»|date= 27.02.1994|access-date=2022-09-24|ref= Конституция Республики Ингушетия}} * {{публикация|книга|автор= Федеральный закон Российской Федерации от 24 ноября 2008 г. № 207-ФЗ|часть= О мерах по организации местного самоуправления в Республике Ингушетия и Чеченской Республике|часть вид= принят Государственной Думой 29 октября 2008 года; одобрен Советом Федерации 12 ноября 2008 года|часть ссылка= https://docs.cntd.ru/document/902129955|заглавие= Docs.cntd.ru|ссылка= https://docs.cntd.ru|вид= [[справочно-правовая система]]|ответственный= влад. АО «Кодекс»|место= М.|год= 2008|ref= Федеральный закон РФ № 207-ФЗ}} * {{публикация|книга|автор=Постановление Правительства Республики Ингушетия от 29 октября 2014 г. № 203|часть=«Об утверждении государственной программы Республики Ингушетии «Охрана и защита окружающей среды»»|часть вид=|часть ссылка=http://docs.cntd.ru/document/423857747|заглавие=Docs.cntd.ru|ссылка=https://docs.cntd.ru|вид=[[справочно-правовая система]]|ответственный=влад. АО «Кодекс»|место=Магас|год=2014|ref=Постановление Правительства РИ № 203}} === Мехкасурташ === === ТӀатовжамаш === {{Навигация |Тема = Ингушетия |Портал = Ингушетия |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} {{wikiatlas|Ingushetia}} * {{cite web|url= http://www.ingushetia.ru/|title= Главная страница|author= Официальный сайт Республики Ингушетии|date= |website= ingushetia.ru|publisher= |accessdate=2017-01-24|lang=ru}} {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Ингушетия}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайче| ]] efvq0jphgl87zsm9u6kdt3j31pjji68 Магас (телерадиокомпани) 0 1735 75386 75366 2026-11-11T00:55:12Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75386 wikitext text/x-wiki {{маӀанаш|ГӀалгӀайче (маӀанаш)}} {{Телеканал |Цвет = #F8F8FF |Цвет_текста = #228B22 | название = <big>Магас</big> | полное название = '''къаман телерадиокомпани''' | логотип = | ширина = 300 | страна = {{Флагификация|Россия}} | зона вещания = {{Флагификация|Республика Ингушетия}}<br>{{Флагификация|СНГ}} | время вещания = БӀарча ди | язык = [[русский язык|эрсий]], [[ингушский язык|гӀалгӀай]] | центр = [[File:Coat of arms of Magas (Ingushetia).png|25px]] [[Магас]] | формат = [[576i]] [[соотношение сторон экрана|16:9]] [[SDTV]] | тематика = Юкъара | дата начала вещания = 25.12.2012<ref>"Магас" яха телеканал теста ражах йолаш "Триколор ТВ" спутнике кхайкае 2013 шера май 31 дийнахьа доладаьд</ref> | дата конца вещания = | причина закрытия = | заменит = | заменил = | заменён = | лицензия = | аудитория = | доля = | доля-дата = | доля-источник = | основатель = [[Правительство Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Республика доалаче]] | владелец = [[Республика Ингушетия|ГӀалгӀайче]] | руководители = | ранние названия = Государственная Национальная телерадиокомпания «Магас» | родственные каналы = [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]] | голос канала = | сетевой партнёр = {{Флаг|Россия}} [[Общественное телевидение России|ОТР]] | слоган = Будь верен своим корням ({{lang-ru|хьай овлана мутӀахьа хила}}) | сайт = ingushetiya.tv | on-line_трансляция = }} '''Къаман телерадиокомпани «Магас»''' ({{lang-ru|Национальная телерадиокомпания «Магас»}}), хьалхагӀа '''''Къаман телерадиокомпани «ГӀалгӀайче»''''' ({{lang-ru|Национальная телерадиокомпания «Ингушетия»}}) — [[ГӀалгӀай мохк|ГӀалгӀай мехка]] хоам кхайкабеш йола паччахьалкхен автономе учреждени<ref>[https://www.list-org.com/company/6599738 Организация ГАУ РИ "НТРК «ИНГУШЕТИЯ»]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Общественное телевидение России|ОТР]] яхача канала маза партнер я (хӀара дийнахьа 06:00—09:00, 18:00—19:00). == Партнёраш == * [[Reuters]]. * [[ИТАР-ТАСС]]. * [[РИА-Новости]]. * [[Ингушетия (телерадиокомпания)|ПТРК «ГӀалгӀайче»]]. * [[Дагестан (телерадиокомпания)|РГВК «Дагестан»]]. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * [http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/019226.shtml#more В Ингушетии состоялось открытие национальной телерадиокомпании] * [https://web.archive.org/web/20220316191945/http://www.magas.ru/content/gosudarstvennaya-natsionalnaya-teleradiokompaniya-novyi-trend-informatsionnogo-veshchaniya Государственная национальная телерадиокомпания — новый тренд информационного вещания] * [https://archive.is/20130826115823/http://gazeta-serdalo.ru/index.php/politika/111-odin-den-iz-zhizni-natsionalnoj-teleradiokompanii-magas Газета «Сердало», № 80-81 (11015-016), 20.06.2013 г.: Один день из жизни национальной телерадиокомпании «Магас»] * [https://web.archive.org/web/20241217123037/http://magas.su/tera/yu-evkurov-kachestvo-veshchaniya-gntrk-magas-dolzhno-sootvetstvovat-evropeiskim-standartam Ю. Евкуров: «Качество вещания ГНТРК „Магас“ должно соответствовать европейским стандартам»] * [https://web.archive.org/web/20150618162753/http://checheninfo.ru/15946-v-ingushetii-nachalo-veschanie-nacionalnoe-televidenie-magas.html В Ингушетии начало вещание национальное телевидение «Магас»] * [http://www.magas.ru/content/proshla-vstrecha-rukovodstva-gntrk-magas-s-rukovoditelem-telekompanii-dozhd-natalei-sindevoi Прошла встреча руководства ГНТРК «МАГАС» с руководителем телекомпании «ДОЖДЬ» Натальей Синдевой] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200929191428/http://www.magas.ru/content/proshla-vstrecha-rukovodstva-gntrk-magas-s-rukovoditelem-telekompanii-dozhd-natalei-sindevoi |date=2020-09-29 }} * [https://web.archive.org/web/20160304233520/http://radio-angusht.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=459:--qq---------qq Директор радио «Ангушт» принял участие в обсуждении сетки вещания телеканала ГНТРК «Магас»] [[ОагӀат:Эрсечен телекомпанеш]] [[ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телекомпанеш]] [[ОагӀат:Эрсечен регионашкара паччахьалкхен телеканалаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен хоамбоаржабу гӀирсаш]] [[ОагӀат:Телеканалаш гӀалгӀай меттала]] [[ОагӀат:Телеканалаш эрсий меттала]] [[ОагӀат:БӀарчча дийнахьа болх бу телеканалаш]] [[ОагӀат:HD-телеканалаш]] [[ОагӀат:Россе Федерацен субъектий паччахьалкхен автономе учрежденеш]] 5yz04z16iqg7zlv8v925z0e4gkrl13j Галашке 0 1773 75382 71518 2026-11-11T00:24:48Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75382 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = Юрт |русское название = Галашке |оригинальное название = {{lang-ru|Галашки}} |изображение = Галашки.jpg |описание изображения = |герб = |флаг = |lat_deg = 43.087774 |lon_deg = 44.985931 |регион = Ингушетия |регион в таблице = ГӀалгӀайче |район = Сунженский район |район в таблице = Сунженский район (Ингушетия){{!}}Шолжа |вид поселения = Юрта хьисапе моттиг |поселение = Юрта хьисапе моттиг Галашке |поселение в таблице = Галашки |внутреннее деление = |вид главы = |глава = Хьакхенаькъен Мурада Башир |дата основания = 1736 шера<ref name="Админ">{{cite web|author=|url=https://sunja-ri.ru/сельское-поселение-галашки/|title=Сельское поселение Галашки|lang=ru|format=справ. инф.|website=sunja-ri.ru|publisher=Администрация Сунженского муниципального района|date=02.02.2022|description=|access-date=4.12.2025|accessdate=2026-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260207070921/https://sunja-ri.ru/%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8/|archivedate=2026-02-07}}</ref> |прежние имена = Эрсий меттала: {{НП-ПН|1944|Галашки|1977|Первомайское}} |статус с = |площадь = |высота центра НП = 551 |климат = гӀаьххьа | население = | год переписи = |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[гӀалгӀай]] |конфессиональный состав = [[сунний]] [[бусалбаш]] |этнохороним = |телефонный код = 87341 |категория в Commons = |сайт = }} '''Галашке''' ({{lang-ru|Галашки}}) — [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай Мехка]] [[Шолжа шахьар]]а [[юрт]]. ''[[Юрта хьисапе моттиг]] Галашке'' яха муниципальни кхоллам хул цох кхыйола нах баха моттиг юкъе а ца йодаш<ref name="Закон РИ № 5-РЗ">{{cite web|author= Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ|url= http://docs.cntd.ru/document/895201294|title= «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»|subtitle= |lang= |format= |website= Docs.cntd.ru|publisher= Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс»|date= 2009|description=|access-date=2025-12-04|deadlink= |archive-url= https://web.archive.org/web/20250502091430/https://docs.cntd.ru/document/895201294|archive-date= 2025-05-02}}</ref>. == ЦӀи == Цхьадолча хетарах Галашкен цӀи Галай тайпан цӀерца ювзаенна я аьнна доагӀа{{sfn|Мужухоев|1994|с=2}}, тӀаккха юрта цӀи «галай болчахьа» аьнна маӀан хиннад йоах<ref>{{статья|автор=[[Куркиева Алимбека Сосламбекович|Куркиев А. С.]]|заглавие=О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии|ссылка=|язык= ru|издание= Литературная Ингушетия|тип=журнал|год=2002|номер=2|страницы=102—108|ref=Куркиев}}</ref>. == Географи == Юрт улл [[Эс]]а аьрда берда тӏа. Шахьара юкъ йолча [[Шолжа-Пхье]]х зӏилбухен-малхбузехьа 30 км гаьнеи [[нанагӏала]] [[Магас]]ах зӏилбухен-малхбоалехьа 32 гаьнеи (наькъашца лаьрхӏача). ГаргагӀа ядача нах бахача моттигех я: гӀинбухехьа — [[Алхасте]], гӀинбухен-малхбоалехьа — [[ДаьттагӀе]], зӀилбухехьа — [[Мужече]], зӀилбухен-малхбузехьа — [[Товзан-Юрт]]. == Тархьар == XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе (1770-гӀча шерашка) немций тохкамхо волча [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|И. А. Гюльденштедта]] Галашке гӀалгӀай юрташ ювцача хьоахаяьй{{sfn|Гюльденштедт|2002|с=242}}{{sfn|Волкова|1974|c=160}}. Галашке гӀалгӀай юрт я аьнна 1823-ча шера {{кхм|Броневский, Семён Михайлович|С. М. Броневскийс}} а хьоахадаьд{{sfn|Броневский|1823|c=166}}. Итт шу даьнначул тӀехьагӀа Галашке гӀалгӀай юрт я аьнна {{кхм|Бларамберг, Иван Фёдорович|И. Ф. Бларамбергс}} белгалъяьй 1834-ча шера ший командировкеи экспедиции чакхъяларца язбаьча фундаментальни «Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа» яхача балха тӀа{{sfn|Бларамберг|1992|c=212}}{{sfn|Бларамберг|2010|c=315}}. Юрта цӀерах XIX-ча бӀаьшера официальничеи литературани бовхамашка кастта «[[галашкархой юкъарло]]»/«[[галашкархой]]» (галашевское общество/галашевцы) яха термин чӀоагӀъеннай{{sfn|Мужухоев|1994|c=}} [[Ингушские общества|гӀалгӀай шахьарех]] (юкъарлонех) цаӀ я из аьнна. Масала, из белгалдаьд: * И. Ф. Бларамбергс: {{начало цитаты}} «''лоамарой'', лоамий бахархой аьнна шоаех оалаш болча [[гӀалгӀай]] фу да [[наьсархой]] а, [[гӀалгӀай шахьар|кхаькхалой]] а, галашкархой а» {{oq|ru|«Назранцы, галгаевцы и галашевцы образуют племя ингушей, которые сами себя называют ламуры, т. е. — жители гор»{{sfn|Бларамберг|1992|c=208}}{{sfn|Бларамберг|2010|c=312}}.}} {{конец цитаты}} * Н. А. Волконскийс ши «Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 годы в связи с мюридизмом» яхача белха тӀа: {{начало цитаты}} «ГӀалгӀай фу укх шахьарех лаьттад: [[кистий]]и, [[жӀайрахой]]и, наьсархойи, [[оарстхой]]и (тӀехьагӀа [[галашкархой]] аьннабола), гӀалгӀайи, [[цхьорой]]и, [[аьккхий]]и, мержойи; уж массо а юкъарлонаш цхьана ткъаь итт эзара сагах латташ хиннай» {{oq|ru|«Ингушевское племя состояло из следующих обществ: кистинского, джераховского, назрановского, карабулакского (впоследствии назвавшегося галашевским), галгаевского, цоринского, акинского и мереджинского; все эти общества вместе имели свыше тридцати тысяч душ»{{sfn|Волконский|1886|c=54}}.}} {{конец цитаты}} * «Военно-статистическое обозрение Российской империи, издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба 1851 года»: {{начало цитаты}} «Кавказа лоамий [[аре|ара]] а чукхийттаченашка а, Тийрка аьтта оагӀорахьара Орган лакхерча доакъошкеи [[Фарта]] Ӏокхоачачеи бахаш бараш гӀалгӀай фу да: 1) Наьсархой, ГӀалме тӀарча юкъарлонца 2) ЖӀайрахой 3) Оарстхой 4) Цхьорой 5) Гаргара кистий, юха мутӀахьабийрзача йоккха йоацача маьлхий юкъарлонца 6) Кхаькхалой 7) Гаьнара кистий». {{oq|ru|«Къ племени Ингушей, занимающих плоскость и котловины Кавказскихъ горъ съ правой стороны Терека до верхних частей Аргуна и до теченія Фартанги, принадлежатъ: 1) Назрановцы с Комбулейскимъ обществомъ, 2) Джераховцы, 3) Карабулаки, 4) Цоринцы, 5) Ближніе Кистинцы съ небольшимъ обществомъ Малхинцевъ вновь покорившимся, 6) Галгай, 7) Галашевцы и 8) дальніе Кисты»{{sfn|Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край|1851|c=137}}.}} {{конец цитаты}} * иштта XX бӀаьшера массехк Ӏилманхочо а: И. И. Пантюхов{{sfn|Пантюхов|1901|c=2 ''«Сѣвернѣе этихъ обществъ горы и ущелья продолжаются, но постепенно дѣлаются менѣе грозными, и расположенные здѣсь постоянно разростающіеся поселки принадлежатъ къ обществу Галашевскому»''}}, Г. К. Мартиросиан{{sfn|Мартиросиан|1928|c=11—12}}, Е. Н. Кушева]{{sfn|Кушева|1963|c=358}}, [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Е. И. Крупнов]]{{sfn|Крупнов|1971|c=36}}, Н. Г. Волкова{{sfn|Волкова|1974|c=151, 160}}. Юрт [[ГӀалгӀай лоаме]]н {{комм 2|преддверие, фронт|хьа́лчен}} йоккха [[эйла]] лоархӀаш а хиннай, лоадам бола стратеге [[амал|а́мал]] ловзадеш а хиннай лоамара Ӏоаравоала моттигаш дӀалоацандаь. {{кхм|Шамиль|Шамала}} хана Галашке [[Кавказера имамат|Кавказерча имамата]] юкъе хиннай къаьстта йолча {{кхм|Галашкинское наибство|Галашкен вилаета}} юкъ а йолаш. 1859-ча шера бӀаьсти Эса тӀарче Фарта тӀарчеи йохаяьча юртий бахархой, царех галашкахой а болаш, паччахьа Ӏаьдало ГӀалгӀайчен хьайоккхаяьча шаьрача йоахкача юрташка Ӏохувшабеш хиннаб{{sfn|О границах и территории Ингушетии|2021|c=93—94 (АКАК. Т. ХII, Д. 978, С. 1116; АКАК. Т. ХII, Д. 981, С. 1118; АКАК. Т. ХII, Д. 985, С. 1120; АКАК. Т.ХII, Д. 980, С. 1117—1118)}}. Галашке хиннача станица йиллай лаьтта [[гӀазкхий|гӀазкхашта]] дӀа а луш. Лаьтташи [[хьу]]и {{кхм|Терское казачье войско|Тийрка тӀарча гӀазкхий бӀун}} доалахьа хиннад 1918-ча шерага кхаччалца{{sfn|Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев|2013|c=270}}. 1880 шерашкара денз Галашкара лаьтта гӀазкхашкара фоатах хьаийдаьд Хамхойи Цхьоройи шахьарашкарча лоамароша{{sfn|Анчабадзе, Волкова|1993|c=174}}. 1944-ча шера [[гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|гӀалгӀайи нохчийи мехках а баьха]] [[Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика]] дӀаяьккхачул тӀехьагӀа юрт а иззамо цӀийола шахьар а Первомайски аьнна цӀи тилла хиннай. 1977-ча шера РСФСР Лакхехьарча Совета амарца ''Первомайское'' яхача юрта хьалха хинна цӀи меттаоттаяьй — ''Галашки''<ref>{{публикация|статья|заглавие=Указ президиума ВС РСФСР от 24.08.1977 г. «О переименовании некоторых населённых пунктов в Чечено-Ингушской АССР»|издание=Ведомости Верховного Совета РСФСР|год=1977|месяц=9|номер=35}}</ref>. == Бахархой == {{ Население2 | npAction = таблица | npRow = 6 }} {{ Население2 | npAction = график }} ; Къамашцара лоаттам 2010-ча шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох<ref>{{книга|часть= Национальный состав и владение языками, гражданство по Республика Ингушетия (табл. 4)|заглавие= Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года|ссылка=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/%D1%82%D0%BE%D0%BC+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5+%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.rar|язык=ru|ответственный=Территориальный орган [[Федеральная служба государственной статистики|Федеральной службы государственной статистики]] ([[Росстат|Росстат по РИ]])|томов=11|том=4|место=Магас|год=2012|страниц=248|примечание=|ref=Национальный состав населения по РИ}}</ref>: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Къам | Заголовок3 = Дукхал, саг | Заголовок4 = Дакъа || [[гӀалгӀай]] | 6597 | 99,02 % | | кхыбараш | 65 | 0,98 % }} ; Тайпашцара лоаттам Галашка бахаш ткъаь гаргга [[тайпа]]н нах<ref name="Админ"/>, царех ба, масала, Йовлой, Оздой, Хамхой, иштта кхыбараш а. == Инфраструктура == Юрта Ӏохьоахаяь социальни объекташ я: Товшхала ЦӀа, физкультурни-магар меттадоаладу комплекс, ГБОУ «Санаторни-хьун ишкол», 220 моттиг йола берий беш, иштта 3 юкъера юкъара дешар тела ишкол, 320 а, 160 а, 100 а моттиг йолаш<ref name="Админ"/>. == ЦӀихеза юртахой == * Беканаькъан Идриса Хьамзат (1955—2019) — Эрсечен паччахьалкхен къахьегамхо, Ӏилманхо, государственный деятель, учёный, I—IV-ча кхерама класса {{комм 2|отходашта переработка еш йола|дилараш юхаю}} мобильни комплекс дагаехар. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = Анчабадзе Ю. Д., Волкова Н. Г. |заглавие = Этническая история Северного Кавказа XVI-XIX века |язык = ru |ссылка = http://apsnyteka.org/2941-anchabadze_y_volkova_n_etnicheskaja_istorya_severnogo_kavkaza_XVI_XIX_veka_1993.html |ответственный = Отв. ред. Ю. Б. Симченко |издание = Книга 1 |место = М. |издательство = Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН |год = 1993 |страниц = 265 |серия = Серия «Народы и культуры» |issn = 0868-586X |тираж = 250 |ref = Анчабадзе, Волкова }} * {{публикация|книга |автор = {{кхм|Бларамберг, Иван Фёдорович|Бларамберг И. Ф.}} |заглавие = Кавказская рукопись |ссылка = https://libcats.org/book/1334688 |язык = ru |вид = полев. исслед |ответственный = Пер. И. М. Назарова, А. И. Петрова, введ. и коммент. И. М. Назарова |место = Ставрополь |издательство = «Ставропольское книжное издательство» |год = 1992 |страниц = 240 |тираж = 5000 |примечание = [1-е изд. на русск. яз. оригинальной работы И. Бларамберга «Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа»] |isbn = 5-7644-0662-5 |ref = Бларамберг }} * {{публикация|книга |автор = {{кхм|Бларамберг, Иван Фёдорович|Бларамберг И. Ф.}} |заглавие = Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа |оригинал = |язык = ru |вид = полев. исслед |ответственный = Пер., пред. и коммент. И. М. Назарова |издание = |место = М. |издательство = Надыршин |год = 2010 |страниц = 400 |тираж = |примечание = |isbn = 978-5-902744-10-8 |ref = Бларамберг }} * {{публикация|книга |автор = {{кхм|Броневский, Семён Михайлович|Броневский С. М.}} |часть = Кисты (глава третья) |заглавие = Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) |ссылка = http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/00f/00f35ae1e21e7616627f35b682ed4d1b.pdf |оригинал = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ |вид = моногр |место = М. |издательство = В тип. С. Селивановского |год = 1823 |страницы = 151—186 |ref = Броневский }} * {{публикация|книга |автор = Волкова Н. Г. |заглавие = Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века |вид = монгр. |ответственный = Ответ. ред. В. К. Гарданов |издание = АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1974 |страниц = 276 |иллюстрации = с 3 карт. |тираж = 2300 |ref = Волкова }} * {{книга |автор = Волконский Н. А. |часть = Война на Восточном Кавказе с 1824 по 1834 годы в связи с мюридизмом |заглавие = Кавказский сборник |ссылка = https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_021963124/ |ответственный = изд. с Высоч. соизв. по указ. Государя Великого князя Михаила Николаевича в бытность Его Имп. Высоч. Главнокомандующим Кавказской армией; под ред. генерал-майора Чернявского |место = Тифлисъ |издательство = типография Окружного Штаба |том = 10 |год = 1886 |страницы = 1–224 |страниц = 607 |ref = Волконский }} * {{публикация|книга |автор = [[Гюльденштедт, Иоганн Антон|Гюльденштедт И. А.]] |заглавие = Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг |оригинал = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / {{кхм|Паллас, Пётр Симон|von P. S. Pallas}} |язык = de |вид = полев. исслед |ответственный = Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов |издание = РАН. {{кхм|Кунсткамера|Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера)}} |место = СПб. |издательство = «Петербургское востоковедение» |год = 2002 |страниц = 512 [или 507?] |тираж = 1000 |примечание = [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.] |isbn = 5-85803-213-3 |ref = Гюльденштедт }} * {{книга |автор= |заглавие= Доклад о границах и территории Ингушетии (общие положения)|язык=ru|ответственный= Общенациональная Комиссия по рассмотрению вопросов, связанных с определением территории и границ Ингушетии|ссылка= |место= Назрань|издательство= |год= 2021|издание= Архивные документы, иллюстрации и карты|страниц= 175|страницы= |isbn= |ref=О границах и территории Ингушетии}} * {{книга |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], Матиев Т. Х. |заглавие = История Ингушетии |издание = 4-е изд |место = [[Ростов-на-Дону]] |издательство = Южный издательский дом |год = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев }} * {{книга |автор = |часть = Кавказский край |ссылка часть = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/103-ch-1-stavropolskaya-guberniya-1851#mode/inspect/page/145/zoom/4 |заглавие = Военно-статистическое обозрение Российской империи: издаваемое по высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба |язык = ru |место = СПб. |издательство = Типография Департамента Генерального штаба |год = 1851 |том = 16. Ч. 1 |страниц = 274 |ref = Военно-статистическое обозрение Российской империи // Кавказский край }} * {{книга |автор = [[Крупнов, Евгений Игнатьевич|Крупнов Е. И.]] |заглавие = {{кхм|Средневековая Ингушетия (книга)|Средневековая Ингушетия}} |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1971 |страниц = 208 |тираж = 2800 |ref = Крупнов }} * {{публикация|книга |автор = Кушева Е. Н. |заглавие = Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) |ссылка = http://apsnyteka.org/file/kusheva_e_narody_severnogo_kavkaza_i_ikh_svjazi_s_rossiei.pdf |вид = моногр. |ответственный = Ред. изд-ва И. У. Будовниц |издание = Утверждено Институтом истории АН СССР. |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]] |год = 1963 |страниц = 368 |страниц б/н = б/н 4 |тираж = 1500 |ref = Кушева }} * {{книга |автор = Мартиросиан Г. К. |заглавие = Нагорная Ингушия |место = Владикавказ |издательство = Государственная типография Автономной Области Ингушии |год = 1928 |страниц = 152 |ref = Мартиросиан }} * {{статья |автор = [[Мужухоев, Макшарип Багаутдинович|Мужухоев М. Б.]] |заглавие = Расселение орстхойцев на плоскости в позднем средневековье и в XVIII—XIX веках |язык = ru |издание = «Орстхо» |тип = газета |место = |издательство = |год = 1994 |месяц = март |число = |номер = 10 (26) |страницы = |ref = Мужухоев }} * {{публикация|книга |автор = Пантюхов И. И. |заглавие = Ингуши |вид = антропологический очерк |язык = ru |место = [[Каьлаке|Тифлисъ]] |издательство = Типографiя К. П. Козловскаго |год = 1901 |страниц = 35 |ref = Пантюхов }} {{Населённые пункты Сунженского района Ингушетии}} {{Муниципальные образования Сунженского района Ингушетии}} {{Эса тӀара пхьаш}} [[ОагӀат:ГӀалгӀайчен юрта хьисапе моттигаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀай юрташ]] [[ОагӀат:Шолжа шахьара нах баха моттигаш]] [[ОагӀат:Шолжа шахьара муниципальни кхолламаш]] [[ОагӀат:Тийрка гӀазкхий бӀун гӀалаш]] 4t4erpg4y8rcz8lv5l2f13570irln1p Ди (тешар) 0 1875 75384 71976 2026-11-11T00:36:04Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75384 wikitext text/x-wiki [[File:Map of state religions.svg|thumb|330px|Официальни динош дола паччахьалкхенаш {{legend|#EBCF16|[[Буддизм]]}} {{legend|#158706|[[Ислам]]}} {{legend|#0F5D05|[[Сунниташ|Сунний]]}} {{legend|#2FEB16|[[ШиӀий]]}} {{legend|#0774F1|[[Православи]]}} {{legend|#062A87|[[Протестантизм]]и [[Англиканство]]и}} {{legend|#04E3F1|[[Католицизм]]}}]] '''Ди''' ''(ба)'' ({{lang-la|Religio}}, {{lang-ru|Религия}}) — [[File:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Укх карта тӀа гойташ да эггара доккхий дола дунен диноши цар кертера конфессеши даржар]] * [[жӀаргахой]] — 2,31 млрд (Лаьттан бахархой '''33 %''') * [[бусалба нах]] — 1,58 млрд (Лаьттан бахархой '''23 %''') * [[индуизм|хӀиндий ди]] лелабераш — 0,95 млрд (Лаьттан бахархой '''14 %''') * [[буддист|буддисташ]] — 0,47 млрд (Лаьттан бахархой '''6,7 %''') * къаьнара ченкой динош леладераш — 0,46 млрд (Лаьттан бахархой '''6,6 %''') * [[сикхи]] — 24 млн (Лаьттан бахархой '''0,3 %''') * [[Жугтий ди|жугтий]] — 15 млн (Лаьттан бахархой '''0,2 %''') * меттигера динош леладераш — 0,27 млрд (Лаьттан бахархой '''3,9 %''') * динах тарадоаца хӀама леладераш — 0,66 млрд (Лаьттан бахархой '''9,4 %''') * атеисташ — 0,14 млрд (Лаьттан бахархой '''2 %'''). == Хьажа иштта == * [[Динош]] == ТӀатовжамаш == * [https://web.archive.org/web/20140214042612/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/_INDEX_RELIG.php Библиотека Гумер — Дина китабаш (''эрс'')] * ''Аллес Г.'' [https://web.archive.org/web/20141102124902/http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005. * ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150715013453/http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf |date=2015-07-15 }} // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27-54. {{ref-en}} * Pivovarov D. V. [http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf On Universal Definition of Religion // [[:ru:Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences, 2015. Т.8, №1. С. 52-63 [[Category:Ди]] 197q1zl4cdlzq494crt96sa9w2q1tw0 Bibcode 0 1978 75379 75185 2026-11-10T23:50:34Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75379 wikitext text/x-wiki '''Bibcode''' — [[айламӀилма]]н дарий базаши литература тӀахьожаяргаш чулоацаш йолча каталогаши лелаеш йола идентификатор я. Bibcode хьаяь хиннай [[SIMBAD]] яхача сестима чу а [[NASA/IPAC Extragalactic Database]] (NED) яхача объекташ чу а лелаергйолаш. Амма таханарча дийнахьа цох шера пайда эц, масала, ADS яхача система чу (Астрофизическая информационная система НАСА)<ref name=a>{{cite book|url= http://cdsweb.u-strasbg.fr/simbad/refcode/refcode-paper.html|chapter= NED and SIMBAD Conventions for Bibliographic Reference Coding|title= Information & On-Line Data in Astronomy|editors= Daniel Egret and Miguel A. Albrecht|publisher= Kluwer Academic Publishers|year= 1995|isbn= 0-7923-3659-3|author= M. Schmitz, G. Helou, P. Dubois, C. LaGue, B. Madore, H. G. Corwin Jr., and S. Lesteven|accessdate= 2011-06-22}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20110607153038/http://cdsweb.u-strasbg.fr/simbad/refcode/refcode-paper.html |date=2011-06-07 }}</ref><ref name=b>{{cite web|url=http://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html|title=The ADS Data, help page|publisher=NASA ADS|accessdate=November 5, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014195855/http://adsabs.harvard.edu/abs_doc/help_pages/data.html|archivedate=2007-10-14}}</ref>. Код нийсса 19 хьараках латт, цаӀ мара форма йоацаш. <center><tt>YYYYJJJJJVVVVMPPPPA</tt> ,</center> == Хьажа иштта == * [[:ru:Digital object identifier]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} [[ОагӀат:Идентификатораш]] [[ОагӀат:Электронни каьхаташ]] 9nfqxfmaax9pjr9tazup9v7oer6fjvi Буро 0 4554 75381 75308 2026-11-11T00:20:51Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75381 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{НП+Россия | статус = пхье | ингушское название = Буро | оригинальное название = {{lang-ru|Владикавказ}}, {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}} | изображение = View of Vladikavkaz.jpg | описание изображения = Буро тӀа [[Тийрк]]а йисте латтача [[Сунний маьждиг]]ах даьккха сурт | герб = Coat_of_arms_of_Vladikavkaz.png | описание герба = Буро герб | ширина герба = 120 | lat_deg = 43|lat_min = 01|lat_sec = 00 | lon_deg = 44|lon_min = 41|lon_sec = 00 | CoordScale = 150000 | регион = Северная Осетия | регион в таблице = ХӀирийче | вид района = Пхье округ | район = Буро | район в таблице = Владикавказ (городской округ){{!}}Буро | B в регион = нет | C в регион = нет | внутреннее деление = 4 шахьар | вид главы = Пхье́да́ | глава = Хадарцев Хазбе Махарбек | дата основания = [[1784|1784 шера]] | прежние имена = {{НП-ПН|1931|Буро, Владикавказ|1944|Орджоникидзе|1954|Дзауджикау|1990|Орджоникидзе}} | статус с = [[1860|1860 ш.]] денз | площадь = 291,61 | высота центра НП = 671 | климат = юкъара | население = {{ Население | Владикавказ | тс }} | год переписи = {{ Население | Владикавказ | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Владикавказ | ч }} / 291.61 round 2 ) }} }} | национальный состав = [[осетины|хӀирий]], [[русские|эрсий]], [[армяне|эрмалой]], [[грузины|гуржий]], [[ингуши|гӀалгӀай]], [[азербайджанцы|гӀозлой]], [[украинцы|украинхой]], [[греки|яний]] | конфессиональный состав = [[православные|православни жӀаргахой]], [[мусульмане-сунниты|бусулбаш]] | этнохороним = бурохо, бурохой | часовой пояс = +3 | почтовый индекс = 362000 | почтовые индексы = 362ХХХ | телефонный код = 8672 | автомобильный код = 15 | цифровой идентификатор = 90401 | add1n = СовгӀаташ | add1 = {{орден Трудового Красного Знамени|тип=город}} }} '''Буро́''', е '''Буру''' ('''Buru''') ({{lang-ru|Владикавка́з}}, {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}}, {{lang-os-dig|Дзæуæгигъæу}}{{дехьавалар|цӀи}}) — [[Северный Кавказ|Даькъасте]] юккъе улла [[пхье]]. Карарча хана [[ХӀирийче]]н [[Столица|нанагӀала]] лоархӀаш я<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/docs/vladikavkaz/ |title=Официальное название на осетинском языке Дзӕуджыхъӕу |access-date=2017-04-17 |archive-date=2017-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422131712/http://region15.ru/docs/vladikavkaz |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vladikavkaz-osetia.ru/city/history.php |title=Владикавказ — столица Республики Северная Осетия — Алания |access-date=2012-05-28 |archive-date=2012-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521140353/http://vladikavkaz-osetia.ru/city/history.php |url-status=live }}</ref>, [[Владикавказ (городской округ)|Пхьен округ Буро]] яха [[муниципальни кхоллам]] а хулаш. Амма Ӏоюллача хана [[Зовр-Ков]] яхача къаьнарча гӀалгӀай юрта йисте йилла я [[1784|1784 шера]]<ref>{{статья |автор=|заглавие= Торжество празднованiя 50-летия основанiя г. Владикавказа.|ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= апреля|число= 5|том= |номер= 75|страницы= |doi= |issn=}} {{начало цитаты}}Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал '''ингушский''' аул '''Заур''', но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».{{конец цитаты|источник=}}</ref>{{sfn|Терский календарь|1895|c=14}}<ref>{{статья |автор=|заглавие= Владикавказъ. 31 марта |ссылка= https://ghalghay.com/2020/04/20/zaur-kov-3/|язык= ru|издание= [[Терские ведомости|«Терские ведомости»]]|тип= газета|год= 1911|месяц= марта|число= 31|том= |номер= 71|страницы= |doi= |issn=}}</ref>{{sfn|Далгат|2008|с=[https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=55&rotate=0&theme=white 50], [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=74&rotate=0&theme=white 69]}}. Цу хана денз [[1934|1934 шерага]] кхаччалца Буро [[ГӀалгӀайче]]н экономикайи, политикайи, культурайи юкъарче хиннай. Тахан гӀалгӀаша лелаеш хинна пхьен тархьара юкъ региона лоадам болча товшхала тӀехьален объектех лаьрхӀа я<ref name="okn.alania.gov.ru">[https://okn.alania.gov.ru/news/2050 Состоялось очередное заседание Общественного совета по культурному наследию при Комитете по охране и использованию объектов культурного наследия РСО-Алания]{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ЦӀи == [[Пхье]]н хьалхара цӀи ''[[Зовр-Ков]]'' хиннай: ''Зовр'' яхaча гӀалгӀачун цӀерагӀа я оал из{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, вешта ''[[Зовр-Ков|Зоврков]]'' гӀалгӀаша ха дергдолаш йийхка моттигаш я а оал. [[ХӀирий мотт|ХӀирий меттала]] {{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}} {{Audio|Dzæudžyqæu.oga|}}, {{lang-os-dig|Дзæуæгигъæу}} аьнна дӀаяхай из цӀи, [[черсий мотт|черсий меттала]] — ''Зожикъоу'' аьнна яхай{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, эрсий меттала — ''Заурово''. ''Зовра-Ков'' яха юрт уллача метте, Владикавказ («Кавказа́ доал де») яxa цӀи а тилла, тӀема чӀоагӀле-гӀап хьалъяьча хана цох ''Буро''{{sfn|Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова|2009|с=191}}{{sfn|Барахоева, Кодзоев, Хайрова|2016|с=21}}{{sfn|Кодзоев|2021|с=52}}{{sfn|Ономастикон Ингушетии|2021|с=35}}{{sfn|Гальченко|1975|c=44}}, е ''Буру''{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|page=28|loc=с. 28 («[[Власть труда (газета, Владикавказ)|Власть труда]]» : [[газета]] / орган Владикавказского окружного комитета ВКП(б), Исполнительного комитета и Совета профсоюзов. Владикавказ, 1931, 4 сентября)}}{{sfn|История Ингушетии|2013|с=20}}{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}{{sfn|Евдокимов|2006}} (''Buru''{{sfn|M. n.|1923|loc=беттагарг}}{{sfn|Мальсагов|1925|с=181}}{{sfn|Ужахов|1927|с=32}}) аьннад гӀалгӀаша, из доагӀаш да гергача тӀема чӀоагӀленех гӀалгӀаша хьалха бур оалаш хилара тӀара. Бур яxa дош герга яхача деша маӀан долаш хиннад цу хана гӀалгӀай меттала. [[Буроче]], [[БурокӀалхе]], [[Бура-боарз]] яхаш моттигаш я [[ГӀалгӀайче|ГӀалгӀай мехка]]. Цу моттигашка герга тӀема чӀоагӀленаш-гӀапаш хиларах техка цӀераш я уж{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}, вешта хӀанз гӀапков яхача деша синоним я из а оал{{sfn|Куркиев|1979|с=234}}. [[Файл:The plan of the fortress Vladikavkaz and the Ingush village of Zaur (1784).jpg|мини|[[Зовр-Ков]]и [[Буро (гӀапков)|Буро-гӀапкови]] обер-квартирмейстер волча Иоганн Фохта [[мехкасурт]]а тӀа, 1784-гӀа шу]] 1931-ча шера ГӀалгӀай облисполкома хьехарца Бурох эрсий меттала ''Орджоникидзе'' аьнна цӀи тиллай советий политикани тӀемани къахьегамхо хиннача [[Орджоникидзе, Серго|Серго Эржакинеза (Орджоникидзе)]] хьамарагӀа{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=30}} — [[Гражданская война в России|БӀорахой тӀема]] хана регионе советий Ӏаьдал оттадеш хиннав из{{sfn|Поспелов|2008|c=141}}. 1944-ча шера пхьенах ''Дзауджикау'' аьнна цӀи тиллай{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=28 {{Цитата|Переименование г. Орджоникидзе в город Дзауджикау — событие большой исторической важности. Оно является результатом неуклонного, последовательного осуществления Коммунистической партией и Советским правительством ленинско-сталинской национальной политики… Переименование отвечает культурным и экономическим интересам осетинского народа. В этом акте видна личная забота Сталина об осетинском народе, его настоящем и будущем.|автор=Газета «Социалистическая Осетия», 1944 г., 1 марта.}}}}, тӀаккха 1954-ча шера — юха ''Орджоникидзе''{{sfn|Материалы по истории Владикавказа|2002|c=29 {{Цитата|Трудящиеся Северной Осетии с глубокой радостью, удовлетворением встретили Указ о переименовании города Дзауджикау в город Орджоникидзе, отвечающий их воле и чаяниям… Серго беспощадно громил врагов партии и Советского государства — меньшевиков, эсеров, троцкистов, бухаринцев, буржуазных националистов, питал политическое недоверие к злейшему врагу партии и народа Берия… Установлено, что переименование города Орджоникидзе в город Дзауджикау также связано с враждебными действиями Берия и его банды…|автор=Газета «Социалистическая Осетия», 1954 г., 26 февраля.}}}}. 1990-ча шера официально пхьен ши цӀи тиллай: ''Владикавказ'' эрсий метталеи, ''Дзауджикау'' хӀирий метталеи{{sfn|Поспелов|2008|c=141}}. == Физикан-географе экам == === Географецара хьал === Лоамашкара [[Тийрк]] юкъарадоаллача, [[шаьраче|шаьрача метте]] улл Буро. Цхьан оагӀорахьара [[Маьтлоам]]и воккха оагӀорахьара [[Бешлоам]]и лакхера ІотӀахьеж цунна, гонахьа яда гӀaлгӀй къаьна юрташ{{sfn|Дахкилганаькъан|1990|c=10}}. Тийрк пхье юккъе гӀолла дода, пхьегара [[ДӀаараяла чӀож]]е 30 км я. Буро тӀара болалуш ба [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) никъ]]. {{Соседние города | город = Владикавказа | источник = <ref name="trans">{{Cite web |url=https://maintransport.ru/distance |title=База расстояний между городами России на машине<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-05-08 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032304/https://maintransport.ru/distance |url-status=live }}</ref> | северо-запад = [[Нальчик]] ~ 117 км<br>[[Ставрополь]] ~ 378 км | север = [[Элиста]] ~ 491 км<br>[[Волгоград]] ~ 784 км | северо-восток = [[Астрахань]] ~ 583 км | запад = {{Флаг Абхазии}} [[Сухум]] ~ 571 км | восток = [[Назрань]] ~ 27 км<br>[[Грозный]] ~ 113 км<br>[[Хасавюрт]] ~ 192 км<br>[[Махачкала]] ~ 274 км | юго-запад = {{Флаг Южной Осетии}} [[Цхинвал]] ~ 167 км | юг = {{Флаг Грузии}} [[Тбилиси]] ~ 196 км<br>{{Флаг Армении}} [[Ереван]] ~ 470 км | юго-восток = {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]] ~ 648 км }} === Мехкал === Мехкалца дола бехкамаш: лоамаш юхе хиларах ӀокӀаьдбаь бола гӀаьххьа мехкала оаса. Ӏа кӀаьда да, ахка дӀаьха да йокъал отташ а доацаш, дукхагӀча даькъе къахь отташ а дац. Наджгоанцхой бетта юкъера шелал −1,9 °C я. КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +20,7 °C я. 2010-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Буро тӀа Эрсечен Ӏан температуран йизза максимум лаьцай — фо +27,1 °C кхаччалца дӀоахденна хиннад. {{Климат города |Город_род = Бурон |Источник = [http://www.pogoda.ru.net/climate/37228.htm «Погода и Климат»] | Янв_ср = -1.9 | Янв_ср_осад= 31 | Фев_ср = -1.7 | Фев_ср_осад= 34 | Мар_ср = 3.0 | Мар_ср_осад= 53 | Апр_ср = 9.6 | Апр_ср_осад= 87 | Май_ср = 14.1 | Май_ср_осад= 96 | Июн_ср = 18.1 | Июн_ср_осад= 100 | Июл_ср = 20.7 | Июл_ср_осад= 113 | Авг_ср = 20.2 | Авг_ср_осад= 93 | Сен_ср = 15.6 | Сен_ср_осад= 74 | Окт_ср = 9.9 | Окт_ср_осад= 58 | Ноя_ср = 3.7 | Ноя_ср_осад= 46 | Дек_ср = -0.6 | Дек_ср_осад= 33 | Год_ср = 9.2 | Год_ср_осад= 883 | Янв_ср_мин = -5.6 | Янв_ср_макс= 3.3 | Фев_ср_мин = -5.6 | Фев_ср_макс= 3.6 | Мар_ср_мин = -0.8 | Мар_ср_макс= 8.1 | Апр_ср_мин = 5.1 | Апр_ср_макс= 15.2 | Май_ср_мин = 9.6 | Май_ср_макс= 19.7 | Июн_ср_мин = 13.5 | Июн_ср_макс= 23.7 | Июл_ср_мин = 16.1 | Июл_ср_макс= 26.2 | Авг_ср_мин = 15.7 | Авг_ср_макс= 25.7 | Сен_ср_мин = 11.2 | Сен_ср_макс= 21.3 | Окт_ср_мин = 5.8 | Окт_ср_макс= 15.4 | Ноя_ср_мин = 0.2 | Ноя_ср_макс= 8.7 | Дек_ср_мин = -4.2 | Дек_ср_макс= 4.6 | Год_ср_мин = 5.1 | Год_ср_макс= 14.6 | Янв_а_мин = -27.2 | Янв_а_макс=21.1 | Фев_а_мин = -27.8 | Фев_а_макс=23.0 | Мар_а_мин = -22.5 | Мар_а_макс=30.3 | Апр_а_мин = -10.2 | Апр_а_макс=34.0 | Май_а_мин = -2.8 | Май_а_макс=35.0 | Июн_а_мин = 2.2 | Июн_а_макс=38.0 | Июл_а_мин = 6.4 | Июл_а_макс=37.5 | Авг_а_мин = 6.0 | Авг_а_макс=39.2 | Сен_а_мин = 0.0 | Сен_а_макс=38.2 | Окт_а_мин = -10.0 | Окт_а_макс=33.5 | Ноя_а_мин = -23.1 | Ноя_а_макс=28.7 | Дек_а_мин = -25.0 | Дек_а_макс=27.1 | Год_а_мин = -27.8 | Год_а_макс=39.2 | }} {{Климат города |Город_род = 2011—2020-ча шерий мура Бурон |Источник = [https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2011&LMM=12&LYY=2020&WMO=37228&CONT=euro&REGION=0006&LAND=RS&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср = -0.7 | Янв_ср_осад= | Фев_ср = -0.6 | Фев_ср_осад= | Мар_ср = 4.7 | Мар_ср_осад= | Апр_ср = 10.3 | Апр_ср_осад= | Май_ср = 16.0 | Май_ср_осад= | Июн_ср = 20.3 | Июн_ср_осад= | Июл_ср = 22.5 | Июл_ср_осад= | Авг_ср = 21.2 | Авг_ср_осад= | Сен_ср = 17.6 | Сен_ср_осад= | Окт_ср = 12.4 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср = 3.4 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср = 1.4 | Дек_ср_осад= | Год_ср = 10.7 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин = -4.5 | Янв_ср_макс=3.0 | Фев_ср_мин = -4.2 | Фев_ср_макс=3.5 | Мар_ср_мин = 0.5 | Мар_ср_макс=8.7 | Апр_ср_мин = 5.0 | Апр_ср_макс=15.5 | Май_ср_мин = 11.1 | Май_ср_макс=21.0 | Июн_ср_мин = 15.0 | Июн_ср_макс=25.7 | Июл_ср_мин = 17.5 | Июл_ср_макс=27.4 | Авг_ср_мин = 16.3 | Авг_ср_макс=26.2 | Сен_ср_мин = 12.1 | Сен_ср_макс=22.8 | Окт_ср_мин = 6.2 | Окт_ср_макс=18.0 | Ноя_ср_мин = -0.3 | Ноя_ср_макс=7.4 | Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс=5.5 | Год_ср_мин = 6.0 | Год_ср_макс=15.4 | Янв_а_макс = | Янв_а_мин= | Фев_а_макс = | Фев_а_мин= | Мар_а_макс = | Мар_а_мин= | Апр_а_макс = | Апр_а_мин= | Май_а_макс = | Май_а_мин= | Июн_а_макс = | Июн_а_мин= | Июл_а_макс = | Июл_а_мин= | Авг_а_макс = | Авг_а_мин= | Сен_а_макс = | Сен_а_мин= | Окт_а_макс = | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс = | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс = | Дек_а_мин= | Год_а_макс = | Год_а_мин= | }} === Сахьата оаса === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=Владикавказ}} Лелаеш йолча ха́нагеи географецарча [[Долгота|йӀоахалгеи]] хьежжа<ref>{{cite web|url=https://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249|title=Время во Владикавказе, Республика Северная Осетия - Алания, Россия. Сколько сейчас времени во Владикавказе|publisher=dateandtime.info|lang=ru|access-date=2017-10-19|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019112234/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249|url-status=live}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20171019112234/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=473249 |date=2017-10-19 }}</ref> Буро тӀа юкъера маьлха [[делкъе]] 12:01 яьлча хул. === Гонахьаре бӀехъяр === «Электроцинкеи»<ref>{{Cite web |url=http://electrozink.ugmk.com/ru/ |title=ОАО «Электроцинк» |access-date=2009-12-25 |archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015042322/http://electrozink.ugmk.com/ru/ |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191015042322/http://electrozink.ugmk.com/ru/ |date=2019-10-15 }}</ref> кхыча заводашка хӀама хьаярах цхьаццайола экологецара проблемаш хул. Саьнгала цӀалха цеха отделе проблемаш хиларах тӀехар-Ӏенагахьа саьнгалашхеи саьнгалеи газ хьайоалл. Геттара дукха уж газаш арахецар 2003-ча шера хиннад<ref name="Felix01">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PCqhzQ0Rkzk|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 1/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731174357/http://www.youtube.com/watch?v=PCqhzQ0Rkzk|url-status=live}}</ref><ref name="Felix02">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KrY_LOrnZsk|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 2/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731182237/http://www.youtube.com/watch?v=KrY_LOrnZsk&feature=related|url-status=live}}</ref><ref name="Felix03">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5SvyiVLEYDc|title=Электроцинк отравляет Осетию (часть 3/3)|publisher=Феликс Цоков|date=|access-date=2009-12-18|archive-date=2013-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726214842/http://www.youtube.com/watch?v=5SvyiVLEYDc&feature=related|url-status=live}}</ref>. Дукха газаш арахецай 2009-ча шера ардара бетта 5-ча дийнахьа. Газаш арахецара бахьан адам хиннад — персонало ший болх цхьан кога тӀа оттабаь хиннабац производство ремонт яьчул тӀехьагӀа юха дӀахецача хана, иштта кулгалхоша а лерттӀа йоакхо яьяц, ремонта дикал а хиннаяц. Экологаша хьаяхачох, саьнгала диоксидах оттаяь нормативаш пхезза чӀоагӀагӀа тӀех хиннай, саьнгала триоксидах — 196,6-за чӀоагӀагӀа<ref>{{cite web |url = http://www.ossetia.ru/top/elektrozink |title = Ossetia.ru: «Электроцинк» оштрафован на 70 тыс. руб. за выбросы… |archive-url = https://web.archive.org/web/20091028023850/http://www.ossetia.ru/top/elektrozink |archive-date = 2009-10-28 }}</ref>. 28 октября 2009 года в городе прошли массовые протесты<ref>[{{Cite web |url=http://newsru.com/russia/28oct2009/vlad_zavod.html |title=Newsru.com: Жители Владикавказа устроили стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк» |access-date=2009-12-25 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011184035/https://www.newsru.com/russia/28oct2009/vlad_zavod.html |url-status=live }} Newsru.com: Жители Владикавказа устроили{{когда}} стихийную акцию против удушающих выбросов с завода «Электроцинк»]</ref>. ХӀирий къаьй Эрсечен Паччахьалкхен Дума хаттар хьалчудахьа кийча хиннаб<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/main/2009/11/05/02-51/ |title=Депутат Госдумы Арсен Фадзаев пригрозил «Электроцинку» вынести проблему вредных выбросов на уровень Госдумы |access-date=2009-12-25 |archive-date=2013-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624232941/http://region15.ru/news/main/2009/11/05/02-51/ |url-status=live }}</ref>. 2018-ча шера ардара бетта Электроцинке чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай<ref>{{Cite web |url=https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |title=Пожар на Электроцинке |access-date=2018-11-05 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011184026/https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20191011184026/https://kvartirka15.ru/items/pozhar_na_elektrocinke_10251 |date=2019-10-11 }}</ref>, электролитий цех яьгай, цӀи яьннача хана фе хьалдахад саьнгали, мышьяки, саьнгала цӀалха Ӏии, кхыйола дохьаш дола газаши. Бахархой юккъерча майдан тӀа арабаьннаб укх сахьате завод дӀакъовлар а дӀадехаш, цул тӀехьагӀа арабаьннарашца ХӀирийчен мехкдас къамаьл даьд, цига завод дӀакъовларах хоржамаш дайтаргда аьнна хиннад цо. Юххера Мехка Халкъа гулламо массане цхьана барт а тайна завод дӀакъовларах кхадж тессаб. == Тархьар == === Буро гӀапков === [[Файл:AFRE Vladikavkaz.jpg|300px|thumb|Бурон мехкасурт. 1830-гӀа сурташ<ref>«Атлас крепостей Российской империи» — СПб., 1830-е годы.</ref>]] {{основная статья|Буро (гӀапков)}} Пхье 1784-ча шера йиллай [[Дарьяльское ущелье|ДӀаараяла чӀоже]] хьалчуводача доалла [[Эрсий импери|эрсий]] [[гӀапков]] цо хургдолаш. Юллача хана [[гӀалгӀай]] юрт хиннача [[Зовр-Ков]]на йисте{{sfn|Поспелов|2008|c=141|quote=Весной 1784 г. при ингуш. д. 3ауре основана крепость Владикавказ}}{{sfn|Ракович|1913|c=5: {{Цитата|«...на том месте, где стояло селение Зауръ, была воздвигнута русскими сильная Владикавказская крепость...<br>В некоторых печатных источниках говорится, что Владикавказская крепость была построена на месте осетинского селения Капъ-Кой. Это не так. Правый берег Терека принадлежал, какъ это мы видели ингушамъ и кистамъ; не могли осетины на чужой земле враждебных имъ племен иметь свой аулъ; наконец своим наименованіем Владикавказа Дзауджи-Кау, осетины подтверждаютъ это мненіе, т. к. Дзауагъ — есть имя собственное Зауръ, а Кау — значитъ селеніе; иначе — селеніе Заура».}}}} Буро гӀапков диллар Эрсече [[Гуржехье]]нна гаргаяхара заманца нийсденнад. 1783-ча шера кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа [[Георгиевск|Георгиевска гӀапковна]] чу [[Георгиевский трактат|Гуржехье Эрсечен йоакхонна кӀалъяхарах йола тракта́т язъяьй]]. Из хиллам бахьан долаш хьалхадаьккхачох хиннад [[Кавказская линия|Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара]] [[Кавказдехье]]нца аттеи тешаме маьршеи бола никъ хьавӀаштӀехьабаккхар. Из уйла а йолаш Маздака́ юкъе́и [[Керттера Кавказа дукъ|Керттерча Кавказа дукъа]] кӀалхенна юкъе́и 1784-ча шера массехк [[чӀоагӀале]] йиллай, царех эггара [[зӀилбухе]]гӀа яр Буро хиннай{{sfn|Ракович|1913|c=5}}. 1784-ча шера тушола бетта 10-ча дийнахьа [[гӀашлой]] 3 батальони, гӀазкхий 6 [[бӀаьр]и, 8 [[йоккха топ]]и юкъе йола эрсий [[бӀу]]н тоаба [[Тийрк]]а аьтта оагӀорахьа а яьнна гӀалгӀай Зовр-Ковна [[Опушка|хьун петараш]] йолча тӀема [[туп]] а яь Ӏоэттай. ШоллагӀча дийнахьа Зовр-Коареи, юхерча юрташкареи ([[Тоти]], [[Темаркъий-Ков]]) [[къаь]]й хьабаьхка хиннаб. Тоабан [[баьчча]] вола Толмачёв II-вар сарахьа гӀалгӀаша [[ГӀуданта гӀала|ГӀуданта-ГӀалий]] чу [[хьоашал]]гӀа вехав. Цига гӀалий тӀа хьал тӀа а ваьнна, ший штабаца гонахьенга хьежав из, цига гӀапков мичахьа дича бакъахьа да а лаьрхӀад цо<ref>{{статья|автор=Бывалый |язык=ru|издание=[[Терские ведомости]]|тип=газета|год=1911|месяц=03|число=31|номер=71|страницы=|ref=Терские ведомости}}</ref>. 1784-ча шера бекарга бетта 25-ча дийнахьа инарал-поручик [[Потёмкин, Павел Сергеевич|П. С. Потёмкин]] Буро гӀапков дилларах йолча рапорта чу хоам беш хиннав: {{начало цитаты}} «Лоам хьалчуводаш се хьажа а хьажа аз белгалъяьккхача метте гӀапков диллар яздаьд аз Владикавказ цӀи а йолаш». {{oq|ru|«При входе гор предписал я основать крепость на назначенном по обозрению моему месте под именем Владикавказ».}} {{Конец цитаты|цитаты={{sfn|История Владикавказа|1991|c=15 (ЦГВИА, ф.52, оп.1/194, л.331, ч.4, л.21.)}}}} 1784-ча шера маьтсела бетта 6-ча дийнахьа Буро йилларах [[Екатерина II]]-чун амар арадаьннад, цул тӀехьагӀа Бурон гӀапков [[супа]]дерзадьд. ГӀапков диллача хана кхы мел йола чӀоагӀаленаш мо Эрсеченнеи Гуржехьеннеи юкъерча наькъ тӀара [[зоврков]] хила дезаш хиннад цох. Цу шера гӀапковна чу 12 йоккха топ оттаяьй{{sfn|Ракович|1913|c=5—6}}. Екатерина II-чо 1785-ча шера маьтсела бетта 9-ча дийнахьа Саратовеи Кавказеи инарал-губерантор волча П. Потёмкина цӀерагӀа амар даьд: «Кавказа лоам хьалчуводаш хьалдеттача гӀапковна чу вай [[Православхой]] законагӀа дола [[киназ]] хьалдоттар могаду оах, цох а из хозъярах а [[ГӀизлар (ДаьгӀасте)|ГӀизларе]] гӀумкийи кхы къамаши хьастара́ лаьрхӀача суммех диса́р дӀатӀадахийта; цунца цхьана бӀарг а лакха киназа чуреи гӀапковна чуреи дина на́ха цигарча къамашта готто ергйоацаши, низ бергбоацаши». 1804-ча шера гӀапков лорадергдолаш Бурон гарнизона батальон хьавӀашагӀъеллай, цун [[хьовда]] цунца цхьана гӀапковна комендант а хиннав. Цу хана денз Кавказерча чӀоагӀалений зӀы Гуржехьенца вӀашагӀтесса маьрша наькъаш тӀа гӀолла. 1826-ча шера гӀапковна ши бастиони кхо ахбастиони хиннай. ГӀинбухерча оагӀон бастионаш [[Маздак]]еи Бурони цӀераш йолаш хиннай. Малхбоалехьарча оагӀорахьа Самукъеи ({{lang-ru|Весёлый}} Арени ({{lang-ru|Полевой}}) ахбастионаш хиннай, зӀилбухерча оагӀорахьа — [[Каьлаке]]н ({{lang-ru|Тифлисский}}. ГӀапков (буро) таханарча Буро пхьен [[тархьар]]а [[юкъ]] йолча яьллай. Таханарча гӀишлонашка йиллача, цун моттиг ХӀирийчен Доалчен цӀенцеи, № 5 йолча ишколацеи, Пушкина скверацеи, Мукъален майданцеи, царна хьатӀая́дача урамашцеи къоастаю. [[Файл:Александровский проспект, Владикавказ.png|300px|мини|XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьатӀаяьккха Александра проспекти (тахан Мира проспект я) [[памятник Архипу Осипову|Осипов Архипа́ дегӀа сийленги]]]] ГӀа́па́ юха адам дукхагӀа да́ха ха́рцеи, нах бебарцеи цхьацца базар хьавӀаштӀехьаяла йолаенна хиннай укх метте, цудухьа базархой а Ӏочуаха болабеннаб. Кастта Бурон куц-сибат тоадала доладеннад: [[эпсар]]ийи, [[таьргхо]]йи хоза цӀенош хьахиннад укхаза. [[Эрсий-кавказхой тӀом|Лоамарошца тӀом]] беча юкъа́ гӀапков массехказза юхадеттад. 1858-ча шера Бурон гонахьа [[гӀап]] хьалъяьй топий Ӏургаши, гӀалаши йоахкаш. ГӀапковна чу йоаллаш хиннай [[Бурон округ]]еи, Кавказерча чӀоагӀален зӀанара аьрдачени урхале. 1860-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа, Эрсий-кавказхой тӀом мишта чакхбергба ховш хиннача хана, Буронна пхьен статус еннай, дукха ха ялалехьа 1863-ча шера хьаяьча [[Терская область|Тийрка областа]] административни юкъ хиннай цох. Уккхаза хиннай [[Терские казаки|Тийрка гӀазкхий бӀун]] Амар деча атамана канцеляри. Пхье сиха дегӀаяра бахьанех хиннад иштта 1875-ча шера из [[Владикавказская железная дорога|аьшкнаькъаца]] [[Тана-тӀара-Ростов|Та́на́-тӀарча-Ростоваца]] хьахоттар. 1918-ча шера маьцхали бетта [[Бичерахов, Георгий Фёдорович|Георгий Бичерахов]] хьалха а волаш бичераховций тоаба [[Битва за Владикавказ (1918)|Буро тӀа хьалчуийккхай]]. КӀайчарнеи цӀечарнеи юкъера тӀом 11 дийнахьа баьб<ref>{{Книга|заглавие=Осетины|ответственный=отв. ред. З. Б. Цаллагова, Л. А. Чибиров|год=2015|язык=ru|место=Москва|издательство=Российская академия наук и издательство «Наука», Серия «Народы и культуры»|страницы=89|страниц=605|isbn=978-5-02-039155-0}}</ref><ref>{{Книга|автор=Зинаида Орджоникидзе|заглавие=Путь Большевика|ответственный=под ред. И. Разгона|год=1938|язык=ru|место=Москва|издательство=Государственное издательство «история гражданской войны»|страницы=36|страниц=56}}</ref>. 1919-ча шера саькура бетта Буро тӀа [[Деникин, Антон Иванович|А. Деникина]] инарала [[Добровольческая армия|ЛоӀамхой эскар]] Ӏочуденад, пхьенна доал де [[Вооружённые силы Юга России|Эрсечен ЗӀилбухен Герзе дола Низаш]] эттад. ТӀехьагӀа пхье Буро тӀара подпольни комитет къахьега йолаеннай, цо большевистийи подпольегеи партизаний тоабашкеи болх барттайна байташ хиннаб. 1920-ча шера тушола бетта 21-ча деннеи 22-ча деннеи юкъерча бийсан цӀебарий бӀу юха Кавказе хьагучабаьннача хана подпольес гӀовттам айбаьб, гӀайттача юкъа пошти, телеграфи, фозгалеи, керттера промышленноста предприятеши дӀалаьцай, ши бронь йола цӀермашен а хьаяьккхай. ГӀовттамхой оагӀув лаьцаб гарнизона цхьан даькъо а. Тушола бетта 24-ча дийнахьа пхьен доал Совета кара кхаьчад, дукха ха ялалехь цӀебарий регулярни доакъоша дӀалаьцай пхье<ref>Героическое подполье. В тылу деникинской армии. Воспоминания. {{М.}}, [[Политиздат]], 1975. Стр. 39-40</ref>. ; ГӀапковна диса́ доакъош * Эрмалой урама тӀа, 21-гӀа цӀа дӀалоацаш дола [[Казарма Владикавказского гарнизона и участок примыкающей крепостной стены|Бурон гарнизона Ӏери хьатӀалаттача гӀапа дакъеи]] (товшхала тӀехьален объект). === Советий зама === [[Файл:1960 CPA 2428.jpg|мини|СССР пошта марка, 1960-гӀа шу. ХӀирий АССР. Орджоникидзе, Чкалова урам]] Советий Ӏаьдал отталца пхье Россе импере [[Терская область|Тийрка областа]] административни юкъ хиннай. 1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча денгара денз 1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча денга кхаччалца Буро [[Горская Автономная Советская Социалистическая Республика|Лоамарой АССР]] нанагӀала хиннай. 1924-гӀа шу хьатӀаденача хана Лоамарой АССР лоаттаме ХӀирийчеи ГӀалгӀайчеи мара йисаяц. Лоамарой АССР юххера дӀаяьккхачул тӀехьагӀа [[ХӀирий автономе область|ХӀирийи]] [[ГӀалгӀай автономе область|ГӀалгӀайи автономе областаш]] хьаяьй — Буро шинна а областа нанагӀала я аьнна дӀакхайкаяьй автономи йолча пхье статус а йолаш. 1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа ВЦИК-а чӀоагӀамца пхьех [[Северо-Осетинская автономная область|ХӀирий автономе областа]] нанагӀала яьй, тӀаккха [[ГӀалгӀай автономе область]] [[Нохчий автономе область|Нохчийчунца]] цхьан а теха, [[Чечено-Ингушская автономная область|Нохч-ГӀалгӀай автономе область]] хьаяьй. [[ШоллагӀа дунен тӀом]] хиннача хана немций пхьенна хьатӀабаьхка хиннаб, пхье хьайоаккхаргйолаш чӀоагӀа низ гулбаь хиннаб цо. Немций бӀун тоаба пхье йолча хьатӀайоагӀача хана юхасоца а яь, йохаяьй 1942-ча шера лайчилла бетта, из деррига [[Нальчикско-Орджоникидзевская операция|Нальчика-Орджоникидзен операци]] йодаш хьадаь хиннад. ТӀом бодача юкъа́ 30 жзар Бурохочо майдилги ордени яьккхай. Пхьера хьаваьнна хиннав [[Герой Советского Союза|Советий Союза 22 турпали]], 11 инарали. 1984-ча шера [[Президиум Верховного Совета СССР|СССР Лакхехьарча Совета Президиума]] амарца «Пхьен къахьегамхоша юртбоахами товшхали йотташ даьхача толамехи, революце боламгахьеи, Сийлахь-Боккхача Даьймехка тӀема шерашка немций-фашистий гӀаьрхошта духьале еши цар карагӀдаьннар теркал а даь, иштта йилла́ 200 бӀаь шу дизарах а», пхьенна [[Орден Трудового Красного Знамени|Къахьегама ЦӀе Байракха Орден]] еннай<ref>[https://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/06-den-kalendarya/vyrazili-samuyu-glubokuyu-blagodarnost-rodnoj-kommunisticheskoj-partii-i-sovetskomu-pravitelstvu/ Выразили «самую глубокую благодарность родной Коммунистической партии и Советскому правительству»]</ref>, тӀаккха 2007-ча шера ардара бетта 8-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца Буронна «[[Город воинской славы|ТӀема сийлен гӀала]]» яха сийлахьа цӀи еннай. 1990-ча шера кӀимарса бетта 20-ча дийнахьа [[Верховный Совет РСФСР|РСФСР Лакхехьарча Совета]] Президиума амарца Орджоникидзе яхаш цӀи хинначара эрсий меттала тархьаре хинна ''Владикавказ'' яха цӀи меттаоттаяьй. === ХӀанзара ха === [[Файл:Владикавказ. Угол пр.Мира и Гоголя.jpg|thumb|right|350px|Буро. Миреи Горькеи проспекташ къастача]] [[COVID-19]] да́ржаргдоацаш ХӀирийчен доазон тӀа оттаяь [[халбате]]н [[раж]] йоха а яь 2020-ча шера бекарга бетта Буро тӀа эзараш ара а баьнна [[Площадь Свободы (Владикавказ)|Мукъален майдан]] тӀа [[Протест во Владикавказе 20 апреля 2020 года|гулбеннаб]]<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/20/04/2020/5e9d7d7f9a79474e90066397 |title=В столице Северной Осетии люди вышли на сход из-за режима самоизоляции |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810032018/https://www.rbc.ru/politics/20/04/2020/5e9d7d7f9a79474e90066397 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mk.ru/politics/2020/04/20/besporyadki-vo-vladikavkaze-tysyachi-lyudey-sorvali-samoizolyaciyu-pod-rukovodstvom-pevca.html |title=Беспорядки во Владикавказе: тысячи людей сорвали самоизоляцию под руководством певца |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420210021/https://www.mk.ru/politics/2020/04/20/besporyadki-vo-vladikavkaze-tysyachi-lyudey-sorvali-samoizolyaciyu-pod-rukovodstvom-pevca.html |url-status=live }}</ref>. Акце 69 саг лаьцав<ref>{{Cite web |url=https://mbk-news.appspot.com/news/posle-protesta/ |title=После протеста во Владикавказе власти Северной Осетии начали выплаты потерявшим доход из-за «самоизоляции» |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517143552/https://mbk-news.appspot.com/news/posle-protesta/ |url-status=live }}</ref>. Ленинеи, Советийи, Промышленнии шахьарий кхелаша 46 сага́ 3-гара 15-га кхаччалца ди ха техай<ref>{{Cite web |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |title=Общее число арестованных участников митинга во Владикавказе увеличилось до 46 |access-date=2020-04-23 |archive-date=2020-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502063237/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200502063237/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/23/160946-vo-vladikavkaze-arestovali-uzhe-46-uchastnikov-narodnogo-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |date=2020-05-02 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |title=Во Владикавказе арестовали 14 участников схода против режима самоизоляции |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425204304/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200425204304/https://novayagazeta.ru/news/2020/04/21/160908-vo-vladikavkaze-arestovali-14-uchastnikov-shoda-protiv-rezhima-samoizolyatsii |date=2020-04-25 }}</ref>. == Бахархой == === Бахархой шерашка гӀолла === {{ Население | Владикавказ | Столбцов=11 }} {{ Население | Владикавказ | график }} === Кхалнахи маӀа нахи цар яьнна хаи === [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]] (пхье хьисапе юрт [[Заводской (Северная Осетия)|Заводской]])<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip|title=Том 2. Возрастно-половой состав и состояние в браке|access-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075738/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160304075738/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/459d58804f0a5ee0bc4abc22524f7e0f/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+2.+%D0%92%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2+%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5.zip |date=2016-03-04 }}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Яьнна ха !МаӀа нах, <br>саг !Кхалнах, <br>саг !Еррига дукхал, <br>саг !Берригача бахархоех <br>дакъа, % |- | align="center"| 0 — 14 шу | align="right" | 28 929 | align="right" | 28 008 | align="right" | 56 937 | align="right" | 17,33 % |- | align="center"| 15 — 59 шу | align="right" | 99 687 | align="right" | 112 880 | align="right" | 212 567 | align="right" | 64,71 % |- | align="center"| 60 шерал тӀех | align="right" | 20 703 | align="right" | 38 278 | align="right" | 58 981 | align="right" | 17,96 % |- | align="center"| Веррига а | align="right" | 149 319 | align="right" | 179 166 | align="right" | 328 485 | align="right" | 100,00 % |} МаӀа нах — 149 319 саг (45,5 %). Кхалнах — 179 166 саг (54,5 %). Бахархой юкъера яьнна ха 37,7 шу да. Бахархой медианни яьнна ха — 36,0 шу. МаӀача наьха юкъера яьнна ха — 34,8 шу. МаӀача наьха медианни яьнна ха — 32,4 шу. Кхалнаьха юкъера яьнна ха — 40,0 шу. Кхалнаьха едианни яьнна ха — 39,3 шу. === Къамашцара лоаттам === [[Файл:Осетины во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара хӀирий, %, 2010-ча шера даь хьисап.]] [[Файл:Русские во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара эрсий, %, 2010-ча шера даь хьисап.]] [[Файл:Армяне во Владикавказе, в %.png|thumb|200px|Буро тӀара эрмалой в %, 2010-ча шера даь хьисап.]] [[Всероссийская перепись населения (2010)|2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох]] (пхье хьисапе юрт [[Заводской (Северная Осетия)|Заводской]] а лоархӀаш)<ref>{{cite web|url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/ТОМ+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.zip|title=Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года|archive-url=https://www.webcitation.org/6IzUCSwjD?url=http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%25D|archive-date=2013-08-19|access-date=2018-10-19|url-status=dead}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20160305115653/http://osetstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/osetstat/resources/e95cac004053347a8ce0df0fa8517bb1/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.zip |date=2016-03-05 }}</ref>. {|class="standard sortable" |- !Къам !Дукхал, <br> саг !Беррига бахархоех <br> дола дакъа, % |- |[[хӀирий]] | align="right" | 209 414 | align="right" | 63,75 % |- |[[эрсий]] | align="right" | 80 900 | align="right" | 24,63 % |- |[[эрмалой]] | align="right" | 11 677 | align="right" | 3,55 % |- |[[гуржий]] | align="right" | 6222 | align="right" | 1,89 % |- |[[гӀалгӀай]] | align="right" | 3220 | align="right" | 0,98 % |- |[[гӀозлой]] | align="right" | 2212 | align="right" | 0,67 % |- |[[украинхой]] | align="right" | 1857 | align="right" | 0,57 % |- |[[яний]] | align="right" | 1717 | align="right" | 0,52 % |- | [[татрий]] | align="right" | 876 | align="right" | 0,27 % |- | [[гӀаьбартий]] | align="right" | 554 | align="right" | 0,17 % |- | [[лаьзгий]] | align="right" | 549 | align="right" | 0,17 % |- | [[маӀарлой]] | align="right" | 360 | align="right" | 0,11 % |- | [[кӀайэрсий]] | align="right" | 357 | align="right" | 0,11 % |- | [[гӀумкий]] | align="right" | 286 | align="right" | 0,09 % |- | [[таджикий]] | align="right" | 286 | align="right" | 0,09 % |- | [[узбекий]] | align="right" | 284 | align="right" | 0,09 % |- | [[жугтий]] | align="right" | 270 | align="right" | 0,08 % |- | [[силлой]] | align="right" | 244 | align="right" | 0,07 % |- | [[доаргӀой]] | align="right" | 218 | align="right" | 0,07 % |- | [[гӀазгӀумкий]] | align="right" | 202 | align="right" | 0,06 % |- | [[немций]] | align="right" | 188 | align="right" | 0,06 % |- | [[нохчий]] | align="right" | 167 | align="right" | 0,05 % |- | [[тӀабасрой]] | align="right" | 157 | align="right" | 0,05 % |- | [[туркий]] | align="right" | 153 | align="right" | 0,05 % |- | [[ассирийцы|ассирий]] | align="right" | 146 | align="right" | 0,04 % |- | [[малкхарой]] | align="right" | 129 | align="right" | 0,04 % |- | [[полхой]] | align="right" | 120 | align="right" | 0,04 % |- | [[ноагӀой]] | align="right" | 117 | align="right" | 0,04 % |- | [[башкортой]] | align="right" | 106 | align="right" | 0,03 % |- |кхыдараш | align="right" | 1476 | align="right" | 0,44 % |- |къам белгалдаьккхадац | align="right" | 4021 | align="right" | 1,22 % |- |дерригаш | align="right" | 328 485 | align="right" | 100,00 % |} * <small>100 сагал тӀех дола къамаш да хьоахадаьраш</small> ; Къамашцара лоаттам хувцабалара динамика {| class='standard' style='text-align: center;' width=75% |- class='bright' ! Хьисап деш дӀаязбаь шу !! [[1897 шу]] !! [[1926 шу]]<ref>Данные Всесоюзной переписи населения 1926 года</ref> !! [[1939 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz39.html |title=Этнография Кавказа (1939) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013334/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz39.html |url-status=live }}</ref> !! [[1959 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnnossetia.html |title=Этнография Кавказа (1959) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514101856/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnnossetia.html |url-status=live }}</ref> !! [[1970 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz70.html |title=Этнография Кавказа (1970) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013336/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz70.html |url-status=live }}</ref> !! [[1979 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz79.html |title=Этнография Кавказа (1979) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013331/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz79.html |url-status=live }}</ref> !! [[1989 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz89.html |title=Этнография Кавказа (1989) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013329/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz89.html |url-status=live }}</ref> !! [[2002 шу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz02.html |title=Этнография Кавказа (2002) |access-date=2019-06-17 |archive-date=2019-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617013332/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/vladikavkaz02.html |url-status=live }}</ref> |- class='bright' | [[эрсий]] || 28 831 саг <br>(''65,91 %'') || 40 209 саг <br>(''53,42 %'') || 76 344 саг <br>(''58,39 %'') || 97 462 саг <br>(''59,28 %'') || 116 692 саг <br>(''49,40 %'') || 118 453 саг <br>(''42,47 %'') || 108 174 саг <br>(''36,03 %'') || 87 073 саг <br>(''27,59 %'') |- class='bright' | [[хӀирий]] || 2916 саг <br>(''6,67 %'') || 10 799 саг <br>(''14,35 %'') || 22 746 саг <br>(''17,40 %'') || 37 731 саг <br>(''22,95 %)'' || 78 115 саг <br>(''33,07 %'') || 110 250 саг <br>(''39,53 %'') || 138 769 саг <br>(''46,23 %'') || 187 810 саг <br>(''59,51 %'') |- class='bright' | [[гуржий]] || 2527 саг <br>(5,78 %) || 5038 саг <br>(''6,69 %'') || 5505 саг <br>(''4,21 %'') || 5492 саг <br>(''3,34 %'') || 7657 саг <br>(''3,24 %'') || 8745 саг <br>(''3,14 %'') || 9585 саг <br>(''3,19 %'') || 7323 саг <br>(''2,32 %'') |- class='bright' | [[эрмалой]] || 2049 саг <br>(''4,68 %'') || 6529 саг <br>(''8,67 %'') || 8406 саг <br>(''6,43 %'') || 9064 саг <br>(''5,51 %'') || 10 321 саг <br>(''4,37 %'') || 9952 саг <br>(''3,57 %'') || 10 278 саг <br>(''3,42 %'') || 12 267 саг <br>(''3,89 %'') |- class='bright' | [[полхой]] || 1408 саг <br>(''3,22 %'') || 859 саг <br>(''1,14 %'') || 640 саг <br>(''0,49 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[украинхой]] || 1286 саг <br>(''2,94 %'') || 3981 саг <br>(''5,29 %'') || 3557 саг <br>(''2,72 %'') || 5082 саг <br>(''3,09 %'') || 5464 саг <br>(''2,31 %'') || 7089 саг <br>(''2,54 %'') || 6154 саг <br>(''2,05 %'') || 2917 саг <br>(''0,92 %'') |- class='bright' | [[жугтий]] || 1034 саг <br>(''2,36 %'') || 1001 саг <br>(''1,33 %'') || 1517 саг <br>(''1,16 %'')|| ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[фаьрсий]] || 818 саг <br>(''1,87 %'') || 920 саг <br>(''1,22 %'') || 176 саг <br>(''0,13 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[немций]] || 612 саг <br>(''1,40 %'') || 530 саг <br>(''0,70 %'') || 825 саг <br>(''0,63 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[яний]] || 487 саг <br>(''1,11 %'') || 864 саг <br>(''1,15 %'') || 1925 саг <br>(''1,47 %'') || ''хоам бац'' || 2677 саг <br>(''1,13 %'') || 2734 саг <br>(''0,98 %'') || 2746 саг <br>(''0,91 %'') || 2086 саг <br>(''0,66 %'') |- class='bright' | [[гӀалгӀай]] || 378 саг <br>(''0,86 %'') || 1517 саг <br>(''2,02 %'') || 6001 саг <br>(''4,59 %'') || 649 саг <br>(''0,39 %'') || 6153 саг <br>(''2,60 %'') || 7823 саг <br>(''2,80 %'') || 11 566 саг <br>(''3,85 %'') || 2679 саг <br>(''0,85 %'') |- class='bright' | [[татрийы]] || 337 саг <br>(''0,77 %'') || 756 саг <br>(''1,00 %'') || 709 саг <br>(''0,54 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[литовцы|летой]] || 195 саг <br>(''0,44 %'') || 127 саг <br>(''0,17 %'') || 112 саг <br>(''0,09 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[лаьзгий]] || 121 саг <br>(''0,27 %'') || 173 саг <br>(''0,23 %'') || 42 саг <br>(''0,03 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[гӀаьбартий]] || 81 саг <br>(''0,19 %'') || 70 саг <br>(''0,09 %'') || 231 саг <br>(''0,18 %'') || 384 саг <br>(''0,23 %'') || 417 саг <br>(''0,18 %'') || 447 саг <br>(''0,16 %'') || 455 саг <br>(''0,15 %'') || 451 саг <br>(''0,14 %'') |- class='bright' | [[нохчий]] || 81 саг <br>(''0,19 %'') || 66 саг <br>(''0,09 %'') || 184 саг <br>(''0,14 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[гӀумкий]] || 78 саг <br>(''0,18 %'') || 47 саг <br>(''0,06 %'') || 52 саг <br>(''0,04 %'') || ''хоам бац'' || 187 саг <br>(''0,08 %'') || 362 саг <br>(''0,13 %'') || 520 саг <br>(''0,17 %'') || 281 саг <br>(''0,09 %'') |- class='bright' | [[кӀайэрсий]] || 40 саг <br>(''0,09 %'') || 1096 саг <br>(''1,46 %'') || 326 саг <br>(''0,25 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | [[гӀозлой]] || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || 292 саг <br>(''0,22 %'') || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' || ''хоам бац'' |- class='bright' | кхыдараш || 471 саг <br>(''1,07 %'') || 693 саг <br>(''0,92 %'') || 1165 саг <br>(''0,89 %'') || 8556 саг <br>(''5,20 %'') || 8517 саг <br>(''3,61 %'') || 13 075 саг <br>(''4,69 %'') || 11 951 саг <br>(''3,98 %'') || 12 721 саг <br>(''4,03 %'') |- class='bright' | дерригаш || 43 740 саг <br>(''100,0 %'') || 75 275 саг <br>(''100,0 %'') || 130 755 саг <br>(''100,0 %'') || 164 420 саг <br>(''100,0 %'') || 236 200 саг <br>(''100,0 %'') || 278 930 саг <br>(''100,0 %'') || 300 198 саг <br>(''100,0 %'') || 315 608 саг <br>(''100,0 %'') |} == Административни екъаялар == {{Основная статья|Бурон административни екъаялар}} Буро 4 [[внутригородской район|пхьен чурча шахьара́]] екъалу<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/819012187 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Республики Северная Осетия — Алания» |access-date=2017-05-31 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921081604/http://docs.cntd.ru/document/819012187 |url-status=live }}</ref><ref name="ОКАТО">[[ОКАТО]] {{ОКАТО|90401}}</ref><ref name="устав">{{cite web |url=http://vladikavkaz-osetia.ru/city/ustav.php |title=Устав Владикавказа |access-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019030949/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-ustav/ |archive-date=2010-10-19 |deadlink= }}</ref>: * [[Затеречный район|Тийркал дехьарчоаи]] * [[Иристонский район|Иристончоаи]] * [[Промышленный район (Владикавказ)|Промышленничоаи]] * [[Северо-Западный район (Владикавказ)|ГӀинбухен-Малхбузехьарчоаи]]. Пхьен шахьарех [[муниципальное образование|муниципальни кхолламаш]] хилац<ref name="устав" />. [[Административно-территориальное деление Северной Осетии#Административно-территориальное устройство|ХӀирийчен административни-доазон оттамах]] Буро [[город республиканского подчинения|республикан лоадам бола пхье]] я<ref name="АТУ" /><ref name="ОКАТО" />. Моттигерча шедоалдарах пхьенах [[Владикавказ (городской округ)|Буро пхье]] яха [[муниципальни кхоллам]] хул [[городской округ (Россия)|пхьен округа]] статус а йолаш<ref name="устав" />. == Ӏаьдала маьженаш == ; Моттигера шедоалдар [[Файл:Merija.jpg|мини|Тийрка аьрда берда тӀа йоалла Бурон моттигерча шедоалдара администраце [[гӀишло]]]] Пхьеда Бурон викалий гулламца хьахоржаш ва пхе шера, викалий гуллама тхьамада а хул цох. Бурон викалий гуллама́ юкъе 32 депутат ва, уж пхе шера хьахор муниципальни хоржамашка. Моттигерча администраце кулгалхо Бурон Викалий гулламо хоржаш ва пхи шу ха а луш. ; Мехка Мехка мел йола законаш телаши, кхоачашдеши, кхелеи Ӏаьдала маьженаш Буро тӀа йоахк. Доалчеи, [[Глава Республики Северная Осетия — Алания|Мехкдаь]] администрации, [[Парламент Республики Северная Осетия — Алания|Халкъа гуллами]], [[Конституционный суд Республики Северная Осетия — Алания|Конституцецара кхели]] ерригаш а цхьан гӀишлон чу йоахк — в Доме правительства на [[Площадь Свободы (Владикавказ)|Мукъален майдан]] тӀа Доалчен цӀагӀа. [[Верховный суд Республики Северная Осетия — Алания|Лакхехьара кхел]] Некрасова ураме 6-ча цӀагӀеи, Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀеи йоалл, [[Арбитражный суд Республики Северная Осетия — Алания|Арбитража кхел]] — иштта Мукъален майдан тӀа 5-ча цӀагӀа я. {{Стиль галереи}} <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> Dom Pravitelstva.JPG|center|250px|ХӀирийчен Доалче цӀа <br><small>Мукъален майда, 1-гӀа цӀа</small> Den goroda.jpg|center|250px|[[Арбитражный суд Республики Северная Осетия — Алания|Арбитража кхела]] гӀишло<br><small>Мукъален майда, 5-гӀа цӀа</small> </gallery> ; Федеральни Буро тӀа ХӀирийчен доазон тӀара Федеральни Ӏаьдала маьжений викалченаш йоахк. == Экономика == === Промышленность === [[Промышленность|Промышленностах]] кхачани яйчеи промышленностеи, машенаш хьаяреи, къоарзача металлургеи, кхыйолеи предприятеш я. Промышленноста тӀум металлурге йоккхача шин заводах латт. Дукха я корта бохабу малар хьадеш йола предприятеш. * [[Электроцинк|«Электроцинк» завод]] (даша-цинка завод, ''дӀакъовлаш латт''); * [[Победит (завод)|«Победит» завод]] (''чӀоагӀа [[эвар]]аш хьадар, вольфрам-молибдена порошока металлурги''); * [[Дзауджикауская ГЭС|Буро тӀара ГЭС]]; * Машенийи тракторийи электрооборудоване Буро тӀара завод; * «Гран» ФГУП завод (''бийсан гойта прибор''); * Нихь тоаду завод; * [[Владикавказский вагоноремонтный завод|Буро тӀара вагонаш тоаю завод]]; * «Русский Кирпич» яха компаний тоаба (''кирпишкаши кечалаши''); * [[Зарамагская ГЭС|ЗӀара-МагӀара ГЭС]]; * Электроконтактор (''Промышленни электроприборий завод''); * Кристалл (''къоарзача [[металл|къоарзача маьхий]] завод''); * ИрСтекло (''кизга-таран завод''); * Рокос (''дахча тоаду предприяти''); * Янтарь (''деза кӀигаши маьхаши тоаду завод''); * ГКПД «Бавария» ''(йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод)''; * «Дарьял» ''(йийи корта бохабеш доаца малараши хьаю завод)''; * «Фат-Агро» ''(йоккха юртбоахама комплекс)''; * «Миранда» ''(биоэтанола хьаяр)''; * «Ариана-С» ''(спирт хьадар)''; * «Изумруд» ''(спирт хьадар)''; * «Ракурс» ''(спирти чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар)''; * «Забава» ''(спиртаи чӀоагӀа корта бохабу малараши хьадар)''; * «Кровля-Мастер» ''(тулла кечалаш хьаю завод)''; * «Баспик» ''(тӀема электроника́ микроканальни пластинаш хьаяр)''; * Кизгаш хьаду завод. === Транспорт === [[Файл:Железнодорожный вокзал станции Владикавказ.jpg|мини|300px|[[Владикавказ (станция)|Буро тӀарча возгален]] гӀишло]] ; Аьшкнаькъаш Аьшкнаькъаца Буро [[Ростов-на-Дону|Та́на́-тӀарча-Ростоваца]] бувзам болаш я 1875-ча шера денз. Буро тӀа [[Беслан (станция)|Берса-Пхьера]] боагӀача аьшкнаькъа тӀеххьара [[Владикавказ (станция)|тӀеххьара станци йоалл]]. Гаьна уха цӀермашенаш [[Москва|Москве]] а, [[Адлер]]е а, [[Анапа|Анапе]] а, [[Новороссийск]]е а, [[Симферополь|Симферополе]] а, [[Санкт-Петербург]]е а ух<ref>[http://rasp.yandex.ru/tablo/station/9612982?span=schedule&type=train С 30 мая ежедневно. Яндекс. Расписания по станции Владикавказ]</ref>. Юхерча пхьешка лела токацара цӀермашенаш [[Беслан (станция)|Берса-Пхьеи]], [[Минеральные Воды (станция)|Минеральни Хишкеи]], [[Прохладная (станция)|Прохладнеи]] йоахкача станцешка ух. ; Фецара бувзам [[Беслан|Берса-Пхьенна]] йистен [[Владикавказ (аэропорт)|«Буро» аэропорт йоалл]]. Аэропорт къамашта юкъера я, регулярни рейсаш [[Москва|Москвеи]], [[Санкт-Петербург]]еи, [[Ростов-на-Дону|Та́на-тӀарча-Росто́ве́и]], [[Сочи|Сочеи]], иштта [[Эрмалойче]]и ух, цул совгӀа [[Анталья|Анталье]] чартераш а ух. [[Файл:Vladikavkaz bus station.jpg|мини|280px|Бурон юккъера возгале]] ; Машеннаькъан Буро тӀара Эрсечеи Гуржехьеи хьахотта [[Военно-Грузинская дорога|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий никъ)]] болалу. Наькъ тӀа гӀолла дӀахьавахар 2006—2010-ча шерашка соцадаь хиннад, 2010-ча шера тушола бетта 1-ча дийнахьа юха доладаьд<ref>{{cite web |url=http://ossetia.ru/news/politics/detail.php?ID=5774 |title=Около 500 человек прошли через &#91;&#91;«Верхний Ларс»&#93;&#93; на границе РФ и Грузии с начала его работы |access-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202033302/http://ossetia.ru/news/politics/detail.php?ID=5774 |archive-date=2012-12-02 |url-status=dead }}</ref>. ; Юкъара транспорт [[Файл:ВладТрамвай.jpg|мини|300px|[[Проспект Мира (Владикавказ)|Мира проспекта]] тӀара трамвай]] Юкъарча транспортах Буро тӀа [[Владикавказский трамвай|трамваяш]] я (1904-ча шера маьцхали беттагара денз), иштта [[Владикавказский автобус|автобусаш]] а. 1977-ча шера саькура беттагара денз 2010-ча шера маьцхали беттага кхаччалца пхье болх беш [[Владикавказский троллейбус|троллейбус]] а хиннай. 2012-гӀа шу чакхдоаллача хана контактни мазан демонтаж йолаяьй. Таханарча дийнахьа троллейбусашцара лелам дӀабаьккхаб<ref>{{cite web |url = http://www.sevos.ru/2012/12-12/12-12-27/02-obchestvo.htm#ob02 |title = Уже ничто не напомнит о троллейбусе… 27.12.2012 |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Фаьренгий-бельгий «Буро тӀарча токацарча трамваяйи сердалони анонимни юкъарлон» трамвай 1902-ча шерагара денз хьалъеш хиннай. Из ез а еш 1904-ча шера маьцхали бетта 6-ча дийнахьа (кӀимарса бетта 24-ча дийнахьа) хьайийлай. Регулярни наькъахой лелам 1904-ча шера маьцхали бетта 16-ча (3-ча) дийнахьа денз хиннаб. Колея 1000 мм я. Паччахьалкхена караерзаяьй 1918-ча шера. 1933—1937-ча шерашка 1524 мм йолча колеянна дӀахийцай. Эггара дукхагӀа хинна маршруташ 10 хиннай (1970-ча шерашка). ХӀагз йолаш 8 маршрут я. Лелаеш дола наькъаш 27,8 км/59 км о. п. да. Лелаш йола состав дукхагӀча даькъе Уралвагонзаводо хьаяьча «[[71-412]]» вагонех латт. == Дешар далар == === Лакхера дешарченаш === [[Файл:ГГАУ.jpg|мини|250px|Горский государственный аграрный университет]] Буро тӀа йоахкача [[вуз|лакхерча дешарченех]] я: * [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова|Хетагуров Костай цӀерагӀа ХӀирий паччахьалкхен университет]] * [[Северо-Кавказский горно-металлургический институт|Даькъастера лоаман-металлурге институт (Паччахьалкхен технологе университет)]] * [[Северо-Осетинская государственная медицинская академия|ХӀирий паччахьалкхен лорий академи]] * [[Северо-Осетинский государственный педагогический институт|ХӀирий паччахьалкхен хьехархой институт]] * [[Горский государственный аграрный университет|Лоамарой паччахьалкхен ахархой университет]] * [[Владикавказский институт моды|Буро тӀара модан институт]] * [[Владикавказский институт управления|Буро тӀара урхалдара институт]] * [[Институт бизнеса и технологий текстильной промышленности|КӀа́да́й промышленноста технологийи бизнесеи институт]] * [[Институт цивилизации|Цивилизаце институт]] * [[Современный гуманитарный университет (СГУ)|ХӀанзара гуманитарни университет]]. === Юкъера дешарченаш === * Лоамарой паччахьалкхен ахархой университета ахархой колледж, * [[Владикавказский горно-металлургический техникум|Буро тӀара лоаман-металлурге техникум]], * Буро тӀара электроникан колледж, * Буро тӀара дукхача профилагӀа йола техникум, * [[Владикавказский техникум железнодорожного транспорта - филиал РГУПС|Буро тӀара аьшкнаькъа транспорта техникум]], * Буро тӀара базара-экономикан техникум, * Буро тӀара финансий-экономикан колледж, * № 2 йола Буро тӀара хьехархой училище, * № 1 йола Буро тӀара полиграфе профилагӀа йола болхговзанчий училище, * Буро тӀара В. А. Гергиева цӀерагӀа йола исбахьалений колледж — 1937-ча шера йиллай, * Буро тӀара исбахьален училище, * Даькъастера гӀишлонхой техникум, * ХӀирий лорий гӀончий колледж, * ХӀирий мехка [[товшхал]]а колледж (1993-ча шерагара денз), * Буро тӀара кулинарни колледж, * ХӀирий хьунхой техникум, * [[Северо-Кавказское Суворовское военное училище|Даькъастера Суворова тӀема училище]]. == Юкъарлои унахцӀенои лораяри == * ӀотаӀа-лелийта аппарат телха́ча [[заӀапхо]]йи ха яха́ча наьхеи реабилитаце [[юкъарче]]. 2013-ча шера саькура бетта хьалъяьй<ref>[http://www.stav.aif.ru/society/news/75963 На открытие Центра реабилитации инвалидов во Владикавказ прибыл Топилин]</ref>. == Ди == === Эрсий православхой киназ === Пхье болх беш да массехк православхой киназ. Иштта Буро тӀа [[Владикавказская и Аланская епархия|Эрсий православхой киназа Бурони Аланойи епархе]] керттера урхале, цунна мутӀахьа я пхьеи мехкеи йоахка православхой приходаши, [[Герасим (Шевцов)|Бурон епископа резиденции]]. * [[Свято-Георгиевский собор (Владикавказ)|Супача Георге жамаӀат киназ]] (2003) — главный кафедральный собор Владикавказской и Аланской епархии * [[Храм Рождества Пресвятой Богородицы (Владикавказ)|ТӀехсупача Маьтар-Даьла яра Киназ]] (ХӀирий киназ) (1815) * ТӀехсупача Маьтар-Даьлан ТӀатоссама Киназ (1947) Гуржехьен хӀанзара патриарха волча Илия II-чун дас-нанас хьалха а даьккха детта́ да<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |title = Храм Покрова Пресвятой Богородицы |archive-url = https://web.archive.org/web/20131212030413/http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |archive-date = 2013-12-12 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20131212030413/http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/37-pokrovkaya-czerkov |date=2013-12-12 }}</ref> * [[Ильинская церковь (Владикавказ)|Илез пайхамара киназ]] (1890) * [[СОГУ|ХӀирий паччахьалкхен университета]] математикан факультета ТӀехсупача Маьтмар-Даьла яра Киназ (1910) * Супача Иоанна тӀемахочун киназ (Мемориал, Хин станце кур), * Супача Нинай киназ (гуржий да, гуржий ишкола хьатӀадаь) * Супача Владимир аьлан киназ (1890) * Та́на́ тӀарча Димитрия элгац-киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/32-xram-chasovnya-dimitriya-donskogo |title = Храм-часовня Димитрия Донского |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Супача цӀенача тешар хиннача Нева тӀарча Александр аьлан киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/34-часовня-святого-благоверного-князя-александра-невского |title = Часовня святого благоверного князя Александра Невского |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Моттиге лоархӀача Буро тӀарча Анастасия моаташка киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/35-chasovnya-mestnochtimoj-matushki-anastasii-vladikavkazskoj |title = Часовня местночтимой матушки Анастасии Владикавказской |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Супача доккха Ӏазап лайнача Тутмакхашта гӀойле еча Анастасияй киназг<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/33-часовня-святой-великомученицы-анастасии-узорешительницы |title = Часовня святой великомученицы Анастасии Узорешительницы |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Супача Даьла Архистратига Михаила киназ<ref>{{cite web |url = http://www.goragospodnya.ru/blagochinija-i-hramy/item/31-chasovnya-svyatogo-arxistratiga-bozhiya-mixaila |title = Церковь Святого Архистратига Божия Михаила |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Эрмалой Хьаварий киназ === * [[Церковь Святого Григория Просветителя (Владикавказ)|Супача Сийрдадоаккхача Гриогре киназ]] (1868), болх беш да === Ислам === * Сунний [[мечеть Мухтарова (Владикавказ)|Мухтарова маьждиг]]<ref>[http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ В Суннитской мечети начались реставрационные работы] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20170804054928/http://region15.ru/news/2008/10/14/23-24/ |date=2017-08-04 }} (об истории и названии мечети, также о реставрации)</ref> (1906—1908, архитектор [[Плошко, Иосиф Касперович|Иосиф Плошко]] хиннав), Дина духьалара музей хьаяьй цох 1940-ча шерашка. Бусалба наха 1994-ча шера юха дӀаеннай<ref>Богословский А. Мечети России и стран СНГ. Москва, [[Эксмо]], 2014. С. 148.</ref>. ТӀера 1997-ча шера тоадаьд, цул тӀехьагӀа яь реставрацеш (арахьара а): 2006-ча шереи 2008-ча шереи. Пхье юкъе из цхьа маьждиг мара далац. * [[Планаш|Пла́нашкара]] маьждиг<ref>{{cite web |url = http://www.islamio.ru/structure/Vladikavkaz/mestnaya_religioznaya_organizatsiya_dukhovnaya_obshchina_musulman_p_kartsa |title = Мечеть посёлка Карца |url-status = dead }}{{ТӀакхоачалургбоаца тӀатовжам|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Жугтий ди === * Бурон [[фар]]а [[синагога]] === Католикал === * Румой-католикий [[Приход Вознесения Иисуса Христа (Владикавказ)|Даьла айвара приход]]. Хьалха Буро тӀа Румой-католикий костёл а хиннай, 1891-ча шерагара денз 2007-ча шерага кхаччалца лаьттай из; карарча хана из лаьттача юкъера ишкол хьайийлай<ref>{{Cite web|url=http://lostosetia.ru/object/625/|title=Владикавказ. Римско-католический костёл. — Потерянная Осетия|author=Vadim Dyakonov|website=«Потерянная Осетия»|access-date=2020-09-07|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707000425/http://lostosetia.ru/object/625/|url-status=live|accessdate=2026-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200707000425/http://lostosetia.ru/object/625/|archivedate=2020-07-07}}</ref>. === Буддал === * Буддистий уммат Буро тӀарча [[силлой|силлоехи]], [[ченкий|ченкехи]], [[моалой|моалоехи]], [[гӀалмакхой|гӀалмакхоехи]], иштта эрсехи, хӀирехи латт. === Протестантал === * ВорхӀлагӀча ден адвенисташ болча жӀаргахой киназ ([[Улица Николаева (Владикавказ)|Николаева урам]], 92) {{Стиль галереи}} <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> Ossetian Church.jpg|center|200px|[[Храм Рождества Пресвятой Богородицы (Владикавказ)|Маьтар-Даьла яра (ХӀирий) киназ]] Armenian Church.jpg|center|270px|[[ААЦ|Эрмалой]] [[Церковь Святого Григория Просветителя (Владикавказ)|Супача Сийрдадоаккхача Григоре киназ]] (1868) Muxtarov mosque Vlz.jpg|center|200px|[[Мечеть Мухтарова (Владикавказ)|«Мухтарова маьждиг»]], [[Тийрк]]а тӀа латта [[Сунниты|сунний]] [[маьждиг]] </gallery> == Вошал тесса пхьеш == {| class="wikitable sortable" style="font-size:0.9em; text-align:left;" ! № ! Пхье ! Мохк ! Шу |- | align="center" | 1 | [[Владивосток]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/main/2009/11/26/09-42/ |title=Владикавказ и Владивосток стали городами-побратимами |access-date=2012-09-11 |archive-date=2013-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625015144/http://region15.ru/news/main/2009/11/26/09-42/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy/ |title=Владивосток и Владикавказ стали городами-побратимами |access-date=2009-11-28 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130034309/http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy |url-status=live }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20091130034309/http://news.vl.ru/vlad/2009/11/27/pobratimy |date=2009-11-30 }}</ref> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | 2009 |- | align="center" | 2 | [[Враца]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2012/06/09/00-44/ |title=Владикавказ и Враца (Болгария) стали городами-партнёрами |access-date=2012-06-08 |archive-date=2014-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023130543/http://region15.ru/news/2012/06/09/00-44/ |url-status=live }}</ref> | {{Флагификация|Болгария}} | align="center" | 2012 |- | align="center" | 3 | [[Кырджали]]<ref name="ReferenceA">В постсоветский период отношения не поддерживаются.</ref><ref>{{Cite web |url=http://amikeco.ru/2009/12/goroda-pobratimy.html |title=Города-побратимы |access-date=2012-09-11 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121070955/http://amikeco.ru/2009/12/goroda-pobratimy.html |url-status=live }}</ref> | {{Флагификация|Болгария}} | align="center" | 1962 |- | align="center" | 4 | [[Батуми]]<ref name="region15.ru"/> | {{Флагификация|Грузия}} | align="center" | 1973 |- | align="center" | 5 | [[Махачкала|Махача-Кхала]]<ref name="region15.ru"/> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | |- | align="center" | 6 | [[Черкесск]]<ref name="region15.ru"/> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | 1993 |- | align="center" | 7 | [[Нальчик]]<ref name="region15.ru">{{cite web |url=http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |title=Владикавказ. Краткий историко-краеведческий справочник |access-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919094755/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |archive-date=2012-09-19 |url-status=dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20120919094755/http://region15.ru/docs/vladikavkaz-history/ |date=2012-09-19 }}</ref> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | |- | align="center" | 8 | [[Эшвилл (Северная Каролина)|Эшвилл]]<ref name="ReferenceA"/> | {{Флагификация|США}} | align="center" | 1992 |- | align="center" | 9 | [[Ялта]]<ref>{{Cite web |url=http://region15.ru/news/2010/06/08/15-35/ |title=Владикавказ и Ялта станут побратимами |access-date=2012-09-11 |archive-date=2011-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125192458/http://region15.ru/news/2010/06/08/15-35/ |url-status=live }}</ref> | {{Флагификация|Россия}} | align="center" | 2010 |- | align="center" | 10 | [[Цхинвал]] | {{Флагификация|Южная Осетия}} | align="center" | 2012 |} В администрации местного самоуправления Владикавказа находятся документы, подтверждающие «братские» отношения в отношении городов Владивосток, Северодвинск, Враца и Ялта. Документы по другим городам «в АМС не сохранились»<ref>«Как позже сообщили в АМС, документы, подтверждающие „братские“ отношения, есть в отношении следующих городов: Владивосток, Северодвинск, Враца (Болгария), Ялта. Что касается остальных городов — Кырджали (Болгария), Эшвилл (США), Батуми, Нальчик, Махачкала, то документы, их подтверждающие, в АМС не сохранились» // {{cite web |url = http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |title = «Северная Осетия», 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161027060314/http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |archive-date = 2016-10-27 }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20161027060314/http://sevosetia.ru/news_full/Obshestvo/Boris-ALBEGOV-Hochu-sdelat-Vladikavkazu-podarok/ |date=2016-10-27 }}</ref>. == Сурташ == <gallery> Файл:Simbol of Vladikavkaz.jpg|Пхьен белгалонех цаӀ — «Фатима», аэропорт йолчахьара пхье Ӏочуводача латт Файл:Vladikavkaz Pamiatnik David-Soslan.JPG|Солса{{subst:тохарг}} дегӀа сийленг Файл:Vladikavkaz Dzaug Bugulov.JPG|Зовр-Ков ({{lang-os|Дзауджикау}}) дилла{{subst:тохарг}}чоа дегӀа сийленг Файл:Kirov-monumento-Vladikavkaz.JPG|Кирова урама тӀа С. М. Кирова дегӀа сийленг Файл:Terekzimoj.jpg|Тийрка тӀа тиллача [[тӀий|тӀаь]] тӀара [[Маьтлоам]]ах даьккха сурт. Файл:Владикавказ. Вход в парк.jpg|Хетагуров Костай цӀерагӀа йолча Товшхалеи салаӀареи юккъерча парке дӀачуводача. Файл:Улица Маркуса, Владикавказ...jpg|Ольгай гимназе гӀишло. ХӀанз Эрсечен Ӏилмай академе Буро тӀара Ӏилман юкъарче я. Файл:Владикавказ, проспект Мира, 54.jpg|«Европа» отела гӀишло. Файл:Владикавказ, Мира, 15, Горького, 13.jpg|«ВӀаши кредита юкъарлон» гӀишло. Файл:Владикавказ.Проспект Мира.jpg|«Александровски» гранд-отель. Файл:Buljwarvlad.jpg|Мира проспекта тӀара бульвар. [[Файл:EkaterinaVladik.jpg|мини|250px|ДоттагӀала монумент. [[Файл:Xetægkaty Khosta Prospekt.jpg|250px|мини|[[Коста Хетагуров|Хетагуров Костайна]] дегӀа сийленг, бӀалгӀанча — академик [[Соскиев, Владимир Борисович|В. Б. Соскиев]].]] [[Файл:K'ubalty Alyksandræn.jpg|250px|мини|[[Кубалов, Александр Бызиевич|Александр Кубалова]] яхача оазархочунна дегӀа сийленг, Буро тӀарча исбахьалений колледж.]] </gallery> == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == Литература == * {{книга |автор = [[Бутков, Пётр Григорьевич|Бутков П. Г.]] |часть = Мнение о книге: Славянския древності |заглавие = Три древние договора руссов с норвежцами и шведами |язык = ru |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542864?page=320&rotate=0&theme=white |место = Санкт-Петербург |издательство = Типография Министерства внутренних дел |год = 1837 |страниц = 398 |ref = Бутков }} * {{книга |автор = {{comment|Гальченко И. Е.|Гальченко Иван Ефимович}} |заглавие = Глоссарий лексики языков народов Северного Кавказа в русском языке |язык = ru |ответственный = [[Северо-Осетинский государственный университет имени К. Л. Хетагурова]] |место = Орджоникидзе |издательство = Изд-во Сев.-Осет. унив. |год = 1975 |страниц = 199 |тираж = 1000 |ref = Гальченко }} * {{статья |автор = Евдокимов М. Ю. |ссылка = https://old.bigenc.ru/geography/text/5779526 |заглавие = ВЛАДИКАВКА́З |издание = [[Большая российская энциклопедия]] |ответственный = Отв. ред. [[Кравец, Сергей Леонидович|С. Л. Кравец]] |место = М. |издательство = «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |том = 5: Великий князь — Восходящий узел орбиты |год = 2006 |isbn = 5-85270-334-6 |ref = Евдокимов |archiveurl = https://web.archive.org/web/20251109214955/https://old.bigenc.ru/geography/text/5779526 |archivedate = 2025-11-09 }} * {{книга |автор = |заглавие = История Владикавказа (1781-1990 гг.). Сборник документов и материалов |язык = ru |ответственный = Сост. М. Д. Бетоева, Л. Д. Бирюкова |место = Владикавказ |издательство = Адыгея |год = 1991 |страниц = 1022 |ref = История Владикавказа }} * {{книга | автор = [[Куркиев, Алимбек Сосланбекович|Куркиев А. С.]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kurkiev-a-s-osnovnye-voprosy-leksikologii-ingushskogo-yazyka-1979g/ | заглавие = Основные вопросы лексикологии ингушского языка | ответственный = Ред. Р. З. Караев, А. С. Лепиев | место = Гр. | издательство = ЧИКИ | год = 1979 | страниц = 254 | ref = Куркиев }} * {{книга |автор = |заглавие = Материалы по истории Владикавказа |язык = ru |ответственный = Сост. Б. Д. Газиков, Н. Д. Кодзоев, А. У. Тангиев |место = Назрань |издательство = Кеп |год = 2002 |страниц = 33 |ref = Материалы по истории Владикавказа }} * {{книга |автор = [[Ракович, Дмитрий Васильевич|Ракович Д. В.]] |заглавие = Прошлое Владикавказа. Краткая историческая справка ко дню пятидесятилетнего юбилея города. 1861 г. |язык = ru |место = Владикавказ |издательство = Электропеч. Р. Сегаль и С-вья |год = 1913 |издание = 2-е |страниц = 28 |ref = Ракович }} * {{книга |автор = Терский областной статистический комитет |заглавие = Терский календарь. Вып. 5 |язык = ru |ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html |ответственный = Вертепов Г. А. |место = Владикавказ |издательство = Типография Терского областного правления |год = 1895 |страниц = 409 |ref = Терский календарь }} * {{книга |автор = [[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |заглавие = Географические названия России. Топонимический словарь |место = М. |издательство = АСТ, Астрель |год = 2008 |страниц = 523 |isbn = 978-5-17-054966-5 |ref = Поспелов }} * {{книга | автор = Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Ипотека Л. У. | ссылка = https://disk.yandex.ru/i/8cAzdHUXidsJC | заглавие = Ингушско-русский словарь | nodot = | язык = | ответственный = Под ред. З. М. Баркинхоевы, А. И. Бековы, И. А. Дахкильгова, Р. М. Зязикова, Р. М. Илиевы, Л. Д. Мальсаговы, X. А. Накастоева, Л. У. Тариевы, З. М. Тумгоевы, Р. Р. Хайровы, X. Р. Хайровы, С. А. Шадиева | место = Нальчик | издательство = ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.» | год = 2009 | издание = | том = | страницы = 1—990 (ввиде PDF) | страниц = 990 (ввиде PDF) | isbn = 978-5-88195-965-4 | doi = | ref = Бекова, Дударов, Илиева, Мальсагова }} * {{книга |автор = [[БӀарахой Мустафай Нина|Барахоева Н. М.]], [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], [[Хайринаькъан Абукара БайӀаьла|Хайров Б. А.]] |заглавие = Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов |ссылка = |ответственный = Отв. ред.: Н. М. Барахоева, д.филол. н., профессор. Реценз: Т. В. Жеребило, д.пед.н., М. М. Султыгова, д.филол.н. |место = Назрань |издательство = ООО «Кеп» |издание = Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева |год = 2016 |страниц = 618 |страницы = |isbn = |тираж = 500 |ref = Барахоева, Кодзоев, Хайров }} * {{публикация|книга | автор = [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/kodzoev-n-d-russko-ingushskij-slovar-2021/ | заглавие = Русско-ингушский словарь | nodot = | язык = | ответственный = Под ред. Р. Р. Хайрова | место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}} | издательство = Типография «Лаки Пак» | год = 2021 | издание = | том = | страницы = 1—656 | страниц = 656 | isbn = 978-5-906785-55-8 | doi = | ref = Кодзоев }} * {{книга |заглавие = Ономастикон Ингушетии |ответственный = Сост. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоев]], [[Киева Зуфира Хаджибикаровна|З. Х. Киева]]. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. [[Татьяна Васильевна Жеребило|Т. В. Жеребило]], канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка [[ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт|ИНИИГН]] [[Костоева Фатима Магомедовна|Ф. М. Костоева]], Редакторы: [[Ноакъастхой Хаваж|Х.А. Накостхоев]], [[Хайрова Роза Резвановна|Р. Р. Хайрова]]; Консультант: [[Хайров Байали Абукарович|Б. А. Хайров]] |место = {{abbr|М.|Москва|2}} |издательство = ТПК «Центробланк» |издание = Справочно-энциклопедическое издание |год = 2021 |страниц = 120 |isbn = 978-5-91303-022-1 |тираж = 500 |ref = Ономастикон Ингушетии }} * {{книга | автор = | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/materialy-po-istorii-vladikavkaza-sost-gazikov-b-d-kodzoev-n-d-tangiev-a-u-2002/ | заглавие = Материалы по истории Владикавказа | nodot = | язык = | ответственный = Сост. Газиков Б. Д., Кодзоев Н. Д., Тангиев А. У.; под ред. | место = [[Наьсаре|Назрань]] | издательство = Кеп | год = 2002 | издание = | том = | страницы = 1—33 | страниц = 33 | isbn = | doi = | ref = Материалы по истории Владикавказа }} * {{публикация|книга | автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., [[Коазой Дауда Нурдин|Кодзоев Н. Д.]], Матиев Т. Х. | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/istoriya-ingushetii-otv-red-kodzoev-n-d-2013/ | заглавие = История Ингушетии | язык = ru | ответственный = Под отв. ред. [[Коазой Дауда Нурдин|Н. Д. Кодзоева]] | место = {{abbr|Ростов н/Д.|Ростов-на-Дону|0}} | издательство = Южный издательский дом | год = 2013 | издание = 4-е | вид = [[Монография|моногр]] | страницы = 1—600 | страниц = 600 | isbn = 978-5-98864-056-1 | ref = История Ингушетии }} * {{публикация|книга | автор = [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|M. n. Z.]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-z-johi-jodayar-sakhhierdam-1923-g/ | заглавие = Joh jodajar. Saqherdam | язык = inh | место = Buru (Владикавказ) | издательство = Тип. Наркомпроса | год = 1923 | страниц = 17 | тираж = 100 | ref = M. n. }} * {{книга | автор = [[Малсаганаькъан Кураза Зоврбик|Мальсагов З. К.]] | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/malsagov-z-k-ingushskaya-grammatika-so-sbornikom-ingushskih-slov-1925/ | заглавие = Ингушская грамматика со сборником ингушских слов | nodot = | язык = | ответственный = | место = Владикавказ | издательство = [[Сердало (газет)|Гостипография „СВЕТ“ И. А. О.]] | год = 1925 | издание = 1-е | том = | страницы = 1—225 | страниц = 225 | isbn = | doi = | ref = Мальсагов }} * {{книга | автор = Терский областной статистический комитет | заглавие = Терский календарь. Вып. 5 | nodot = | язык = | ссылка = http://book-olds.ru/BookLibrary/76001-Pamyatnyie-knizhki-Terskoy-Oblasti/1896.-Terskiy-kalendar-na-1896-god.-Vyipusk-5-y.html | ответственный = Вертепов Г. А. | место = Владикавказ | издательство = Типография Терского областного правления | год = 1895 | том = | страниц = 409 | страницы = | isbn = | doi = | ref = Терский календарь }} * {{публикация|книга | автор = Далгат Б. К. | ссылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004158493?page=1&rotate=0&theme=white | заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : исследование и материалы 1892-1894 гг. | nodot = | язык = ru | ответственный = {{abbr|Подгот.|Подготовила|0}} {{abbr|изд.|издание|0}} и {{abbr|предисл.|предисловие|0}} У. Б. Далгат; послесловие Ю. Ю. Карпова; редколлегия: В. А. Тишков ({{abbr|отв.|ответственный|0}} {{abbr|ред.|редактор|0}}), А. Б. Куделин, В. М. Гацак | место = {{abbr|М.|Москва|2}} | издательство = ИМЛИ РАН | год = 2008 | издание = {{abbr|Изд.|Издание|0}} осуществленно при содействии благотворительного Фонда «Читай» и его президента А. А. Аслаханова | том = | страницы = | страниц = 380 | isbn = 978-5-9208-0307-8 | doi = | ref = Далгат }} * {{статья |автор = [[Дахкилганаькъан ИбрахӀим]] |заглавие = Буру |ссылка = https://archive.org/details/selaad--i---mgz-m/Села1ад%201990г.%20№5/page/n9/mode/2up |язык = inh |издание = [[СелаӀад (журнал)|СелаӀад]] |тип = журнал |год = 1990 |месяц = 08 |день = 28 |страниц = 16 |ref = Дахкилганаькъан |archiveurl = |archivedate = }} == ТӀатовжамаш == {{Навигация |Викисловарь = Владикавказ }} * [https://www.vladikavkaz-osetia.ru/ Официальный сайт города] * [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&nd=138022822&page=1&rdk=0#I0 Устав муниципального образования город Владикавказ] * {{cite web |title = Сайт администрации города |url = http://vladikavkaz.osetia.ru/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20090126013116/http://vladikavkaz.osetia.ru/ |archive-date = 2009-01-26 |url-status = dead }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20090126013116/http://vladikavkaz.osetia.ru/ |date=2009-01-26 }} * [http://nocss.ru/projects/24/soderj.php Старый Владикавказ. Историко-этнологическое исследование] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20201130224214/http://nocss.ru/projects/24/soderj.php |date=2020-11-30 }} {{Библиоинформация}} {{Северная Осетия}} {{Населённые пункты на Тереке}} {{Города воинской славы}} {{Райцентры Северной Осетии}} [[ОагӀат:Буро]] [[ОагӀат:Пхьеш, йиллай XVIII бӏаьшера]] [[ОагӀат:Эрсечен республикий нанагӏалаш]] [[ОагӀат:Россе импере тӏема чӏоагӏаленаш]] [[ОагӀат:Кавказера чӀоагӀалений зӀы]] [[ОагӀат:Тӏема сийлен пхьеш]] 4zsw358zcu4e6i2rdszapeedpf3ry25 Оздой Гире Фируза 0 16102 75387 67758 2026-11-11T01:05:39Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75387 wikitext text/x-wiki {{Цхьа тайпан цӀи яраш|Оздой}} {{Учёный |Имя = |Оригинал имени = Фируза Гиреевна Оздоева |Изображение = |Дата рождения = 31.12.1929 |Место рождения = {{МестоРождения|Мочкъий-Юрт|Мочкъий-Юрта}}, [[ГӀалгӀай АО]], [[РСФСР]], [[СССР]] |Дата смерти = 27.04.2010 |Гражданство = {{USSR}}→{{RUS}} |Место смерти = {{МестоСмерти|Магас}}, [[ГӀалгӀайче]], [[Эрсече]] |Научная сфера = [[лингвистика]] |Место работы = [[Киргизский государственный университет|ГӀиргӀизой паччахьалкхен университет]];<br>[[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]] |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[ГӀиргӀизой паччахьалкхен университет]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известна как = |Награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Медаль «За трудовую доблесть»}}{{!!}}{{Медаль Ветеран труда}}{{!!}}{{Орден «За заслуги» (Ингушетия)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации|2005}}{{!!}}{{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}} {{!}}} |Роспись = |Ширина росписи = |Викитека = |Викисклад = }} '''Оздо́й Гире́ Фируза́''' ({{lang-ru|Оздоева Фируза Гиреевна}}) — гӀалгӀай профессор, филологе Ӏилмай доктор, хьехархо, РФ дукха дика хӀамаш карагӀдийна лакхерча ишкола болхло. == Биографи == === Дешар === Оздой Гире Фируза яьй [[1929]]-ча шера [[оагӀой бетта 31]] дийнахьа [[Мочкъий-Юрт]]а. Цун да Берса́ Гире дийша саг хиннав, [[институт Красной профессуры|ЦӀеча профессуран институт]] яьккха. Тайп-тайпарча балхаш тӀа кулгалдеш хиннав из. Нана дешанза хиннай, бакъда ший йоӀо чӀоагӀа дешара ловш. Иштта Фируза деша яхийтар [[Буро]] тӀа дикагӀа лоархӀача № 4 йолча ишколе. ЙиӀига дешар юхасецар [[ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар|ГӀалгӀай къам мехках даккхар]] бахьан долаш. Цар дезал нийсбалар [[ГӀазакхстане]]хьа Власовка яхача юрта. Уж баьхача юрта ишкол хиннаяц. Дешара тӀакхувш хиларах, пхи километр шийлача мехка гӀаш никъ а беш, кхыча юртара деша а ухаш, тӀехдика дийша ишкол чакхъяьккхар Фирузас. ТӀаккха [[ГӀиргӀизстане|ГӀиргӀизой]] паччахьалкхен университете [[ингалсий мотт]] Ӏомабеча факультете деша яхар. Цига ингалсий меттаца [[фаьренгий мотт|фаьренгий]] а [[немций мотт|немций]] а метташ Ӏомадир цо. Цу хана Ӏилманцара балхаш а дӀадоладир. Студентий Ӏилман юкъарлен доакъашхо йолаш, масса йолча тайп-тайпарча Ӏилман конференцешка дакъа лувцаш, къахьегаш хилар из. ЦӀе дипломаца йистеяьккхар цо университет<ref> ''[[Тирканаькъан Оарцхочун Аьсет|Тирканаькъан Аьсет]]. ''[https://magas.bezformata.com/listnews/jizza-g1alg1aj-kaman-jo1/3957603/ Йизза гӀалгӀай къаман йоӀ] / [[Сердало (газет)|Сердало]], 20.04.2012.</ref>. === Къахьегам === [[1954]]-ча шера университете ингалсий кафедре болх бе йитар къона Ӏилманхо. [[1960]]-ча шера, [[Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка и литературы|Нохч-ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институт]]е вайнаьха метташ тахка балха яхар Фируза. [[1962]]-ча шера [[Малсаганаькъан Дахий Дошалкъа]]с кулгал а деш, филологе Ӏилмай кандидат хилар цох. Цу шера денз [[Нохчий паччахьалкхен университет|Нохч-ГӀалгӀай паччахьакхен хьехархой институт]]е ингалсий кафедре болх бир цо. [[1965]]-ча шера доцент яха Ӏилман цӀи а йолаш, дӀахо дӀабихьар цо болх. [[1985]]-ча шера «филологе Ӏилмай доктор» яха Ӏилман цӀи ялар цунна. [[1987]]-ча шера денз профессор яха цӀи йолаш, болх бир вайнаьха филологе кафедре. [[1994]]-ча шера денз цо къахьийгар [[ГӀалгӀай паччахьалкхен университет]]е, [[1995]]-ча шера денз ше кхалххалца гӀалгӀай метта а литература а кафедра заведующи йолаш болх бир Фирузас. Россе Ӏилман конференцаш «''Ингуши и ингушский язык среди народов и языков Российской Федерации», «150-летие со дня рождения первого ингушского ученого и просветителя Чаха Ахриева»'' вӀашагӀйийхка́р а дӀакхихьа́р а Фируза яр. [[1990]] шерашка [[Калифорни|Калифорнерча]] [[Калифорнийский университет в Беркли|Беркле университет]]е [[Кавказ]] тохкача Ӏилманхочунца [[Джоханна Николс|Николс ДжохӀаннайца]] цхьана оттадир гӀалгӀай-ингалсий дошлорг. Цо кийчбаь, къахьегаш ба 11 Ӏилман кандидат. Фирузас язбаь 70 Ӏилман болх ба, царна юкъе я монографеш а. === Цхьаццадола балхаш === * ''Оздоева Ф. Г.'' Ингушско-русский фразеологический словарь. — Нальчик : Эль-Фа, 2003. — 132 с. — 1000 экз. — ISBN 5-88195-567-6 * ''Оздоева Ф. Г.'' Историческая характеристика служебных слов (частей речи) в нахских языках. — Грозный : Чечено-Ингуш. кн. изд-во, 1976. — 237 с. — 500 экз. * {{якорь|докт}}''Оздоева Ф. Г.'' Служебные части речи в нахских языках (синхронно-диахронный анализ): Автореф. дис. … д-ра филол. наук. — Тбилиси, 1983. — 31 с. === СовгӀаташ === * «Ибаьрий-кавказхой моттха́р де́гӀадоалдеш дукха хӀама карагӀда́ларах» ({{lang-ru|За большой вклад в развитие иберийско-кавказского языкознания}}) яха А. С. Чикобава цӀерагӀа йола преми. * Дукха дика хӀамаш карагӀдийна Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Ӏилманхо * «Лакхерча дешара ба́шха саг» ({{lang-ru|Отличник высшего образования}}) яха сийлен цӀи (шозза) * [[«Къахьегарах» йола майдилг]] * [[«КарагӀдаьннарех» орден (ГӀалгӀайче)|«КарагӀдаьннарех» орден]] * «[[РФ Лакхерча дешара Сийлахьа болхло]]» * [[Дукха дика хӀамаш карагӀдийна ГӀалгӀай Мехка Ӏилманхо]] * [[Дукха дика хӀамаш карагӀдийна РФ лакхерча ишкола болхло]] (2005). === Дагалоацам === * [[Магас]]ера [[у́рам]] я Оздой Фирузай цӀерагӀа<ref>{{статья|автор=Ларина А.|заглавие=Мехка сурта тӀара тайпан цӀераш|оригинал=Фамилии на карте|ссылка=http://www.ingushetia.ru/news/005963/|издание=[[Российская газета]]|год=2014|месяц=11|число=29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125140306/http://www.ingushetia.ru/news/005963/|archivedate=2016-01-25}}</ref>. * «Лучшие люди России» яхача энциклопеде кхоалагӀча даькъе юкъе я Фирузай цӀи. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * [https://www.youtube.com/watch?v=vFp6Vc_HU2Y Телерепортаж «Памяти Фирузы Гиреевны Оздоевой» телеканала «Ингушетия»] * [http://gerebilo.ucoz.ru/load/ocherki_o_zhizni_i_dejatelnosti/personalii/personalii_ozdoeva_firuza_gerievna/50-1-0-293 Список научных трудов Фирузы Оздоевой] * [http://memorialing.ru/news/873/ Биографический очерк]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200224022006/http://memorialing.ru/news/873/ |date=2020-02-24 }} * ''Оздоева М.'' [https://gazetaingush.ru/obshchestvo/firuza-ozdoeva-slavnaya-sootechestvennica-kotoraya-ne-ogranichila-svoyu-zhizn-prostym Во имя служения народу]{{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200108214919/https://gazetaingush.ru/obshchestvo/firuza-ozdoeva-slavnaya-sootechestvennica-kotoraya-ne-ogranichila-svoyu-zhizn-prostym |date=2020-01-08 }} * [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=41558060 ФИРУЗА ГЕРИЕВНА ОЗДОЕВА И ЕЕ ВКЛАД В РАЗВИТИЕ ИНГУШСКОГО ЯЗЫКОЗНАНИЯ] == Литература == * {{книга |автор = [[Гешаев, Муса Баутдинович|Муса Гешаев]] |заглавие = ЦӀихеза́ гӀалгӀай |оригинал = Знаменитые ингуши |место = [[Турин]] |издательство = STIG |год = 2003 |том = 1 |страниц = 620 |страницы = 520—523 |тираж = 2000 |ref = Гешаев }} [[ОагӀат:ГӀалгӀай Ӏилманхой]] dl72exv8a320my9e2zb9qkbnsqp0x96 Лоамарой кадетий корпус 0 16141 75385 74669 2026-11-11T00:53:17Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75385 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Лоамарой кадетий корпус |Сокращение = ГКК РИ |Изображение = Лоаман кадетий корпуса курсанташ.jpg |Оригинал = Горский кадетски корпус |Прежнее = |Девиз = '''«Даймохк, Тешаме хилар, Сий, Денал!»''' / ''«Отечество, Верность, Честь и Отвага!»'' |Основана = [[1994]] |Закрыта = |Директор = Дидиганаькъан Бориса Ахьмад |Наименование должности = Хьехархой |Фио должности = 80 гаргга{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}} |Тип = паччахьалкхен юкъерча дешара дешарче кадетий ишкол-интернат |Ученики = 500 гаргга |Адрес = {{Rus}}, {{флагификация|Ингушетия}}, [[СурхотӀе]], Кадетий урам, 1 |Сайт = |Поле = метташ |Текст поля = [[ГӀалгӀай мотт|гӀалгӀай]], [[Эрсий мотт|эрсий]], [[Ингалсий мотт|ингалсий]]. |Награды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''[[Цхьорой Дудий ӀабдуллахӀ]]а цӀерагӀа йола Лоа́маро́й каде́тий ко́рпус''', иштта '''Лоа́ман каде́тий ко́рпус''' <ref>{{статья|автор= [[Матенаькъан Ӏаббаса Ильяс|Матенаькъан И.]]|заглавие= СурхотӀе|ссылка= https://magas.bezformata.com/listnews/surhotie/71157517/|издание= [[Сердало (газет)|«Сердало»]]|тип= газет|год= 2018| месяц= 11| число= 24|номер= 173—174 (12109-110)|страницы= |ref= Матенаькъан}}</ref> ({{lang-ru|Го́рский каде́тский ко́рпус}}) — [[СурхотӀе|СурхотӀа]] йоалла [[Кадеты|кадетий]] ишкол-интернат. 1994 шера хьайийлача хана денз 800 совгӀа саг арахийцав{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. [[Северный Кавказ|Даькъасте]] эггара сийдолаш йолча [[дешарче]]нех лоархӀаш я<ref>[http://ingushetiatv.ru/index.php/Последние-новости/gkk.html Телеканал Россия1-Ингушетия] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20241219011330/https://ingushetiatv.ru/index.php/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/gkk.html |date=2024-12-19 }}</ref>. 500 совгӀа дешархочунна лаьрхӀа́ я<ref>http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130508170354/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |date=2013-05-08 }}]]</ref>. == Тархьар == Лоамарой кадетий корпус кхолларах долча амара́ кулг яздаь хиннад 1994 шера [[маьтсела бетта 17]] дийнахьа цу хана [[ГӀалгӀайчен президент|ГӀалгӀайчен Президент]] хиннача [[Овшанаькъан Султана Руслан]]а{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |title=Горский кадетский корпус-гордость Ингушетии |access-date=2013-05-08 |archive-date=2013-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508170354/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |deadlink=no |accessdate=2024-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508170354/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/012832.shtml |archivedate=2013-05-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rusplt.ru/region-news/ingushetia/gorskiy-kadetskiy-korpus-otmetil-20letie-135002/ |title=Горский кадетский корпус отметил 20-летие |access-date=2015-09-11 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307015058/http://rusplt.ru/region-news/ingushetia/gorskiy-kadetskiy-korpus-otmetil-20letie-135002/ |deadlink=no }}</ref>. [[1997 шу|1997 шера]] [[тушола бетта 18]] дийнахьа Лоамарой кадетий корпуса устав тӀаийцад<ref>ГӀалгӀай Республика Доалчен № 41 йола постановлени, 18.03.1997.</ref>. [[2001 шу|2001 шера]] [[аьтинга бетта 25]] дийнахьа эггара хьалха корпус яьккха дешархой арахийцаб<ref>{{Cite web |url=http://www.gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4705:---10-------&catid=1:2009-05-05-20-23-24&Itemid=1 |title=Праздничное мероприятие, посвященное 10-летнему юбилею первого выпуска Горского кадетского корпуса |access-date=2013-05-08 |archive-date=2022-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109114717/https://gazetaingush.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4705:---10-------&catid=1:2009-05-05-20-23-24&Itemid=1 |deadlink=no }}</ref>. [[Заьзганаькъан Мурад]]а амарца 2004 [[бекарга бетта 19]] дийнахьа денз [[Сийлахь-боккха Даьймехка тӀом|Сийлахь-Боккхача Даймехка тӀема]] тӀа [[разведчик|саькх]] хиннача [[Цароев, Абдула Дудиевич|Цхьорой Дуде ӀабдуллахӀа]] цӀерагӀа я Лоамарой кадетий корпус{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}<ref>[http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/007434.shtml Моя республика, живи и процветай!]</ref><ref>[http://www.postpredstvo.ru/new/component/k2/item/1854-кадетский-корпус-переходит-в-ведомственное-подчинение-министерства-образования-ингушетии www.postpredstvo.ru]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.<br> [[2011 шу|2011 шера]] денз лаьрххӀа форда тӀа бӀул дар Ӏомадайташ йола класс хьайийлай корпусе, хӀаьта [[2012 шу|2012 шера]] полице класс йийлай<ref>[http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=8341 В Министерстве образования и науки России рассматривался вопрос о необходимости строительства нового Горского кадетского корпуса] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20150610222147/http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=8341 |date=2015-06-10 }}.</ref><br> [[2014 шу|2014 шера]] Хьалхарча Москверча кадетий корпуса́и Лоамарой кадетий корпусаи́ юкъе бувзам хургхиларах барт баьб, кулг а яздеш<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/019428.shtml |title=Официальный сайт РИ: Состоялась встреча Главы Ингушетии Юнус-Бека Евкурова с Директором Первого Московского Кадетского корпуса Владимиром Кирсановым |access-date=2013-10-09 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224040/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/019428.shtml |deadlink=no }}</ref>. 2014 шера [[Глава Республики Ингушетия|ГӀалгӀай Мехкда]] хиннача [[Евкуров Юнус-бек Баматгиреевич|Евкуранаькъан Юнус-Бека]] аларца кадетий корпуса́ лаьрхӀа́ керда йоккха гӀишло йотта йолае лаьрхӀад [[Магас]]е<ref>{{Cite web |url=http://www.regnum.ru/news/1808431.html |title=Горский кадетский корпус Ингушетии передадут в подчинение Министерству обороны РФ Подробности: http://www.regnum.ru/news/1808431.html Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM. |access-date=2015-09-11 |archive-date=2022-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091814/https://regnum.ru/news/1808431.html |deadlink=no }}</ref>. Лоамарой кадетий корпус болх бе йолаелча денз цунна кулгалдеш массайта хьаким хувцавенна хиннав. Царех цаӀ хиннав корпуса эггара хьалхарча выпускникех хинна вола [[Дидиганаькъан Бориса Ахьмад|Дидиганаькъан Ахьмад]]{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. == Корпуса моттиги оттами == Кадетий корпус СурхотӀа йоал шийна гонахьа хьунаш, гувнаш долаш{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. Йоккха йоаца [[пхье]] санна я шийна чу массехк моттиг йолаш: * штаб * дешара корпусаш * [[тептарче]] * наб ю корпусаш * [[шунче]] * санчасть * спорта комплекс * бани * хӀамаш ютта цӀа * бытовой комбинат. == КарагӀдаьннараш == Кадеташа дакъа лаьцад дуккхача яхьашка, цхьаяраш чакхъяьннай, цар хьалхара моттигаш йоахаш{{sfn|Ӏарчакханаькъан Сали|2019|c=}}. * '''1 моттиг''' — 2008 шу, «V Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России» * '''1 моттиг''' — 2009 шу, «VI Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России» * '''1 моттиг''' — 2010 шу, "I Всероссийская военно-спортивная игре «Кадеты Отечества»<ref>{{Cite web |url=http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=1598 |title=Воспитанники Горского Кадетского Корпуса стали победителями военно-спортивной игры «Кадеты Отечества» |access-date=2015-09-11 |archive-date=2022-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109114710/http://www.pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=1598 |deadlink=no }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2010 шу, «VII Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России» * '''1 моттиг''' — 2011 шу, «VIII Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»<ref>{{Cite web |url=http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/014354.shtml |title=Горский кадетский корпус им. А. Д. Цароева отметил своё 17-летие |access-date=2013-05-09 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509074505/http://www.ingushetia.ru/m-news/archives/014354.shtml |deadlink=no }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2011 шу, «II Всероссийская военно-спортивная игра „Кадеты Отечества“, посвященная семидесятилетию разгрома немецко-фашистских войск под Москвой»<ref>[http://inginfo.ru/news/659 Горский кадетский корпус Ингушетии — традиция побеждать]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. * '''1 моттиг''' — 2012 шу, «IX Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»<ref>{{Cite web |url=http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=4826 |title=Правительство РИ: Горский кадетский корпус подтвердил звание лучшего |access-date=2013-05-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124108/http://pravitelstvori.ru/news/detail.php?ID=4826 |deadlink=no }}</ref> * Россе эггара дикагӀча клубийи кадетий корпусийи параде дакъалацар, [[Москва]], [[Красная площадь|ЦӀе майда]] 2012 шера августа 2 ди<ref>{{Cite web |url=http://www.galga.ru/news/2012-07-25-1999 |title=КАДЕТЫ ИЗ ИНГУШЕТИИ ПРИМУТ УЧАСТИЕ В ПАРАДЕ НА КРАСНОЙ ПЛОЩАДИ |accessdate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318135059/http://www.galga.ru/news/2012-07-25-1999 |archivedate=2014-03-18 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20140318135059/http://www.galga.ru/news/2012-07-25-1999 |date=2014-03-18 }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2013 шу, «X Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России<ref>»{{Cite web |url=http://kavpolit.com/komanda-gorskogo-kadetskogo-korpusa-vernulas-iz-moskvy/ |title=Команда Горского кадетского корпуса вернулась из Москвы |accessdate=2013-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425101543/http://kavpolit.com/komanda-gorskogo-kadetskogo-korpusa-vernulas-iz-moskvy/ |archivedate=2013-04-25 |deadlink=yes }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20130425101543/http://kavpolit.com/komanda-gorskogo-kadetskogo-korpusa-vernulas-iz-moskvy/ |date=2013-04-25 }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2014 шу, «XI Всероссийский сбор воспитанников кадетских корпусов и школ регионов России»<ref>[http://inggazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=13311:2014-05-30-16-05-28 Кадетский корпус — гордость Ингушетии]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''1 моттиг''' — 2015 шу, «I Окружная Северо-Кавказская военно-спортивная игра „Зарница“, приуроченная к [[День Победы|70-летию Победы]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.sk-news.ru/news/obshchestvennye_organizatsii/44030/ |title=Команда Горского кадетского корпуса (Ингушетия) стала победителем первой Северо-Кавказской «Зарницы» |access-date=2015-09-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185958/http://www.sk-news.ru/news/obshchestvennye_organizatsii/44030/ |deadlink=no }}</ref>. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{статья |автор = [[Ӏарчакханаькъан Яхььяй Сали|С. Арчаков]] |заглавие = Даьхен къонгаш кхебеш |ссылка = https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-84-12219-11-06-2019.pdf |язык = inh |издание = [[Сердало (газет)|Сердало]] |тип = газет |год = 2019 |месяц = 06 |число = 11 |том = |номер = 84 (12219) |страницы = 3 |doi = |issn = |ref = Ӏарчакханаькъан }} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20240714235703/https://serdalo.ru/sites/default/files/gazette-pdf/serdalo-84-12219-11-06-2019.pdf |date=2024-07-14 }} [[ОагӀат:Эрсечен тӀема дешарченаш]] [[ОагӀат:Кадетий корпусаш]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайче дола дешар]] no80qkg3jvueenk0yy5271r6mtafamm Услар Пётр Карлович 0 16798 75388 75089 2026-11-11T01:20:22Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75388 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Услар}} {{Военный деятель |имя = Пётр Карлович Услар |изображение = Uslar-engraving-with-caption.jpg |ширина = 300px |описание изображения = П. К. Услар [[Пожалостин, Иван Петрович|И. П. Пожалостина]] [[гравюра]] тӀа |дата рождения = 1.09.1816 (20.08) |дата смерти = 20.06.1875 (8) |место рождения = [[Старое Курово|Курово]], {{МР|Вышневолоцкий уезд|Вышневолоцки уезде}}, [[Тверская губерния|Тевара губерни]], [[Российская империя|Россе импери]] |место смерти = [[Старое Курово|Курово]], {{МС|Вышневолоцкий уезд|Вышневолоцки уезде}}, Тевара губерни, Россе импери |принадлежность = {{Российская империя}} |годы службы = [[1837]]—[[1875]] |звание = [[генерал-майор|инарал-майор]] |род войск = [[военный инженер|тӀема инженер]] |командовал = |часть = |сражения = |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Святого Георгия 4 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 1 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 3 степени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Святого Станислава 1 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Владимира 3 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Владимира 4 степени}} {{!}}} |связи = |в отставке = |автограф = Uslar-signature.JPG }} Барон '''У́слар Пётр Ка́рлович''' ({{СС2|1|сентября|1816|20|августа}}, д. [[Старое Курово|Курово]], [[Вышневолоцкий уезд|Вышневолоцки уезд]], [[Тверская губерния|Тевара губерни]] — {{СС2|20|июня|1875|8}}, цигга) — эрсий [[военный инженер|тӀема инженери]] ([[генерал-майор|инарал-майор]]), [[лингвист|меттаговзанчеи]], [[этнограф]]и ва. Один из крупнейших [[кавказовед]]ов XIX-ча бӀаьшера боккхагӀча кавказ тохкача Ӏилманхоех ва. [[Абхазский язык|абхазойи]], [[нохчий мотт|нохчийи]], [[аварский язык|маӀарлойи]], [[лакский язык|гӀазгӀумкийи]], [[доаргӀой мотт|доаргӀойи]], [[лаьзгий мотт|лаьзгийи]], [[табасаранский язык|тӀабасройи]] меттай грамматически {{comment|Ӏолиста́|описать}} ва. == Керттера балхаш == [[Файл:Uslar-Skazanija-o-Kavkaze.jpg|thumb|200px|right|«Древнейшие сказания о Кавказе» яхача кинашка титульни оагӀув]] * Услар П. К. Древнейшие сказания о Кавказе // [[Сборник сведений о кавказских горцах]]. Вып. X. Тифлис, 1886. — LXXXIII с. + 581 с. === «Этнография Кавказа. Языкознание» === * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. [[Абхазский язык]], Тифлис, 1887. — XV с. + 193 с. + 120 с. (Переизд.: Сухум, 2002.) * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. II. [[Чеченский язык]], Тифлис, 1888. — 52 с. + 246 с. + 117 с. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. III. [[Аварский язык]], Тифлис, 1889. — 242 с. + 275 с. + 20 с. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. IV. [[Лакский язык]], Тифлис, 1890. — 42 с. + 422 с. + 14 с. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. V. [[Урахинский язык|Хюркилинский язык]], Тифлис, 1892. — 497 с. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VI. [[лезгинский язык|Кюринский язык]], Тифлис, 1896. — 639 с. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VII. [[Табасаранский язык]]. Тбилиси, 1979. — 1072 с. === ТӀема-статистически обозренеш === * Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 4. Ч. 1: [[Тверская губерния]] / Сост. Ген. штаба штабс-кап.: Услар и фон-Минстер. Санкт-Петербург, 1848. * Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 2. Ч. 3: [[Вологодская губерния]] / Сост. Ген. штаба кап. Услар. Санкт-Петербург, 1850. * Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 16. Ч. 6: [[Эриванская губерния]] / Сост. Ген. штаба кап. Услар. Санкт-Петербург, 1853. === Лустамаши заметкаши === * Услар П. К. Равнины Эриванской губернии; Взгляд на Эриванскую губернию в гидрографическом отношении и обозрение реки Аракса // [[Записки Императорского Русского географического общества|Записки Кавказского отдела Русского географического общества]]. Кн. I. Тифлис, 1852. * <Без подписи.> Об исследовании кавказских языков // [[Кавказ (газета)|Кавказ]]. 1862. № 49, № 50. * <Без подписи.> Нечто об азбуках Кавказских горцев // [[Кавказ (газета)|Кавказ]]. 1863. № 20. * Услар П. К. Кое-что о словесных произведениях горцев // [[Сборник сведений о кавказских горцах]]. Вып. I. Тифлис, 1868. * Услар П. К. <Заметка об изучении убыхского языка> // [[Кавказ (газета)|Кавказ]]. 1868. № 113. * Услар П. К. [http://portal-credo.ru/site/?act=lib&id=934 Начало христианства в Закавказье и на Кавказе] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20200727182955/http://portal-credo.ru/site/?act=lib&id=934 |date=2020-07-27 }} // [[Сборник сведений о кавказских горцах]]. Вып. II. Тифлис, 1869. * Услар П. К. О распространении грамотности между горцами // [[Сборник сведений о кавказских горцах]]. Вып. III. Тифлис, 1870. * Услар П. К. Характеристические особенности кавказских языков // [[Сборник сведений о кавказских горцах]]. Вып. IX. Тифлис, 1876. * Услар П. К. Гурийский отряд в 1855 году // [[Кавказский сборник]]. T. 5. Тифлис, 1880. ([http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1840-1860/Uslar/text1.htm Текст]) * Услар П. К. О колхах // [[Записки Императорского Русского географического общества|Записки Кавказского отдела Русского географического общества]]. Кн. XIV, вып. 2. Казань, 1891. === Каьхаташ === * Письма П. К. Услара // Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. II. [[Чеченский язык]], Тифлис, 1888. * Письма П. К. Услара к А. А. Шифнеру // Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. IV. [[Лакский язык]], Тифлис, 1890. * Неизданные письма П. К. Услара (Публикация А. А. Магометова) // Мацне (Вестник. Орган отделения общественных наук Академии наук Грузинской ССР). 1968. № 5. С. 193—210. == Литература == * {{Статья|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/359464565_Pyotr_Karlovich_Uslar_-_the_Founder_of_Caucasian_Folklore|автор=Алиева Алла|заглавие=Пётр Карлович Услар — основоположник кавказской фольклористики|год=2022|издание=Studia Litterarum|том=7|выпуск=1|страницы=388–413|issn=2500-4247}} * ''Бекоева Т. А.'' Роль П. К. Услара в развитии школы и просвещения горских народов Северного Кавказа. Дисс. … канд. педаг. наук. Владикавказ, 1998. * ''Бекоева Т. А.'' П. К. Услар о проблемах образования и воспитания горских народов Северного Кавказа: Учеб.-метод. пособие. Владикавказ, 1999. — 53 с. * ''Бекоева Т. А.'' Просветительско-педагогические идеи П. К. Услара. Владикавказ, 2000. — 159 с. * ''Бекоева Т. А.'' Видный просветитель Северного Кавказа второй половины XIX века П. К. Услар. Владикавказ, 2008. — 155 с. * {{Книга|ссылка=http://www.dslib.net/istoria-otechestva/problemy-izuchenija-i-prosvewenija-narodov-severnogo-kavkaza-vo-vzgljadah-i.html|автор=Бунькова Ю. В.|заглавие=Проблемы изучения и просвещения народов Северного Кавказа во взглядах и деятельности П. К. Услара и Н. И. Воронова|год=2007|место=Нальчик}} * ''Габуниа З. М.'' Русская лингвистическая наука в становлении и развитии кавказского языкознания, Владикавказ, 2011. — 518 с. раздел Услар П. К. с.10-101. * ''Габунина З.'' Генерал Услар и Кавказские языки // Эхо Кавказа. -1992. - № 1. – С. 24-25. * {{Книга|автор=Габуниа, Зинаида|заглавие=Научные портреты кавказоведов-лингвистов|год=1991|место=Нальчик|издательство=Кабардино-Балкарский государственный университет ордена Дружбы народов}} * ''Гаджиев А.-Г. С.'' Пётр Карлович Услар — выдающийся кавказовед: К 150-летию со дня рождения. Махачкала, 1966. — 25 с. * ''[[Гюльмагомедов, Ахмедуллах Гюльмагомедович|Гюльмагомедов А. Г.]], Гюльмагомедов Г. А.'' Труды П. К. Услара по дагестанским языкам и современная лингвистика // [[Вестник Дагестанского научного центра]]. 2008. № 32. С. 70—73. * ''[[Загурский, Леонард Петрович|Загурский Л. П.]]'' Пётр Карлович Услар и его деятельность на Кавказе // [[Сборник сведений о кавказских горцах]]. Вып. X. Тифлис, 1881. * {{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/p-k-uslar-ob-obrazovanii-i-vospitanii-dagestanskih-gortsev-k-190-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-kavkazoveda|автор=Каймаразов Гани Шихвалиевич|заглавие=П. К. Услар об образовании и воспитании дагестанских горцев (к 190-летию со дня рождения кавказоведа)|год=2006|издание=История, археология и этнография Кавказа|выпуск=8|страницы=143–151|issn=2618-6772}} * ''[[Магометов, Александр Амарович|Магометов А. А.]]'' Неизданная монография П. К. Услара о табасаранском языке // [[Вопросы языкознания]]. 1954. № 3. * ''Магометов А. А.'' П. К. Услар как крупнейший кавказовед и лингвист (к 150-летию со дня рождения) // [[Известия РАН. Серия литературы и языка|Известия АН СССР. СЛЯ]]. 1966. Вып. 5. С. 377—385. * ''Магометов А. А.'' П. К. Услар — исследователь дагестанских языков. Махачкала, 1979. — 100 с. * ''Рашидова Г. Р.'' Дагестан в художественной публицистике П. К. Услара. Дисс. … канд. филол. наук. Махачкала, 2007. * {{Статья|ссылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/113600|ref=Томеллери|автор=Томеллери, Витторио Спрингфилд|заглавие=Борьба кириллицы и латиницы на Северном Кавказе|год=2015|издание=Языковой контакт: сб. науч. ст. Минск: РИВШ|страницы=159–170}} {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20220820201323/https://elib.bsu.by/handle/123456789/113600 |date=2022-08-20 }} * ''[[Чикобава, Арнольд Степанович|Чикобава А. С.]]'' П. Услар и вопросы научного изучения горских иберийско-кавказских языков // [[Иберийско-кавказское языкознание]]. VII. Тбилиси, 1955. == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} == ТӀатовжамаш == * {{Сотрудник РАН|52460|Петра Карловича Услара}} * ''[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]]'' [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/USLAR_PETR_KARLOVICH.html Услар Петр Карлович] {{Архиве диллад|url=https://web.archive.org/web/20121116074921/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/USLAR_PETR_KARLOVICH.html |date=2012-11-16 }} — Энциклопедия «[[Кругосвет]]» * {{БСЭ3|заглавие=Услар Петр Карлович|автор=[[Климов, Георгий Андреевич|Климов Г. А]]}} * [http://www.rulex.ru/rpg/portraits/25/25505.htm Услар Петр Карлович (фрагмент гравюры, Пожалостин)] * {{YouTube|ZOSGHmcvuLE|Петр Услар - первый исследователь чеченского языка|logo=1}}(программа ЧГТРК «Грозный», 2014) * {{YouTube|-PYskzhnu3s|Празднование 200-летия Услара в Тверской области|logo=1}}(2016) * [http://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/1927/posts/25821 ''Юрий Анчабадзе'': «Услар отстаивал внедрение национальных языков в кавказских школах»] * [http://www.chechen.org/332-chechenskijj-jazyk-p.k.-uslara-i-ego-znachenie.html ''Бела Шавхелишвили''. «Чеченский язык» П. К. Услара и его значение для исследования нахских языков и кавказоведения в целом] * [https://web.archive.org/web/20250125094437/https://lezgi-yar.ru/news/vydajushhijsja_kavkazoved_petr_karlovich_uslar_i_ego_monografija_kjurinskij_jazyk/2016-08-12-4650 ''Азиз Мирзабеков''. Петр Карлович Услар и его монография «Кюринский язык»] * [http://spbvedomosti.ru/news/nasledie/rytsar_kavkazskoy_lingvistiki/ ''Никита Благово''. Рыцарь кавказской лингвистики] {{ВС}} [[ОагӀат:Россе импере лингвисташ]] [[ОагӀат:Россе импере кавказйовзархой]] [[Категория:Выпускники Санкт-Петербургской 3-й гимназии]] [[ОагӀат:1917-ча шерага кхаччалца Эрсий географен юкъарлон доаъкашхой]] [[ОагӀат:Петербургерча Ӏилмай академе доакъашхой-корреспонденташк]] [[ОагӀат:Инарал-майора (Россе импери)]] [[ОагӀат:Эрсий-кавказхой тӀема доакъашхой]] [[ОагӀат:Мажарой тӀема доакъашхой]] [[ОагӀат:ГӀирман тӀема доакъашхой]] [[ОагӀат:Демидовски преме лауреаташКатегория:Лауреаты Демидовской премии]] [[ОагӀат:ДоаргӀойбовзархой]] 7ah0715fz4fqu7tqglzb32vzbzeun3z Абхазовс ГӀалгӀайче яь тӀема экспедици 0 17133 75380 71807 2026-11-10T23:52:57Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75380 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт | конфликт = Абхазова ГӀалгӀайче яь тӀема экспедици | часть = [[Кавказская война|Эрсий-кавказхой тӀом]] | изображение = | подпись = | дата = 1830-ча шера кӀимарса бетта 8—18 денош | место = [[ГӀалгӀай лоаме]]: [[Джераховское ущелье|ЖӀайрахой чӀож]]; [[Кистинское ущелье|Кистий чӀож]]; [[Ассинское ущелье|Эса чӀож]] | причина = | статус = | итог = Россе импере толам | изменения = | противник1 = {{Флаг|Российская империя}} [[Россе импери]] {{Флаг|Грузия}} [[Грузия|Гуржий ордингаш]] | противник2 = {{Флаг|Ингушетия}} [[Ингушские общества|ГӀалгӀай шахьараш]] | командир1 = {{Флаг|Российская империя}} [[Абхазов, Иван Николаевич|Иван Абхазов]] | силы1 = {{дехьавалар|Лоаттам|link|Лоаттам}} | силы2 = | потери1 = | потери2 = гӀалгӀай [[кхаьл]]аш йохаяьй, нах боабаьб, бераш дӀадигад, кхалнах сийзабаьхаб }} '''Абхазовс ГӀалгӀайче яь тӀема экспедици''' яхача цӀерца ({{lang-ru|Военная экспедиция Абхазова в Ингушетию}}) — [[Эрсий-кавказхой тӀом|Эрсий-кавказхой тӀема]] хана 1830-ча шера [[кӀимарса бутт|кӀимарса бетта]] {{iw3|Отдельный Кавказский корпус|Къаьстта́ йолча Кавказерча корпусо|ru}} [[Ингушетия|ГӀалгӀай Мехка]] яь тӀеман экспедици. Экспедици ярца лерхӀаш хиннар да [[Россе импери|Россе Ӏаьдало]] «сатем боацаш» лоархӀаш хинна [[Хамхинцы|Эса чӀоже бахаш хинна гӀалгӀай]] «кхерабари», «мутӀахьаберзабари».{{дехьавалар|хьалха хиннар}} Инарал [[Абхазов, Иван Николаевич|И. Н. Абхазов]] хьалха а волаш дола Россе [[сур]], шин даькъе де́къа а денна, Ӏочакхдаьннад [[Кистий чӀож|Кистийи]] [[Эса чӀож|Эсеи чӀожашка]] гӀолла, ше до́дача юкъа гӀалгӀай [[пхьа]]нашка чу а ухаш, царех цхьаяраш — [[Эбане]]и, [[Тиша Йовли]]и, [[Керда Йовли]]и, [[Шоан]]еи — йохаяь дӀаяьхай.{{переход|тӀом дӀабахар}} Экспедици яьнначул тӀехьагӀа ГӀалгӀай Мехка Россе Ӏаьдала окружной кхелаши [[бӀорахо]]й оттами юкъебаьккхаб. Абхазовс [[Джераховцы|жӀайрахойи]], [[Фяппий|фаьппийи]], [[Хамхинцы|кхаькхалойи]] [[гӀалгӀай тархьара шахьараш|шахьарашта]] {{iw3|пристав|пирстопалла}} {{iw3|хорунжий}} Константинов тӀавиллав, цун гӀонча волаш {{iw3|поручик}} Дударов Тов-Солта виллав.{{переход|Чаккхе}} == Хьалха хиннар== Экспедици ярца лерхӀаш хиннар да [[Россе импери|Россе Ӏаьдало]] «сатем боацаш» лоархӀаш хинна [[Хамхинцы|Эса чӀожера гӀалгӀай]] «кхерабари», «мутӀахьаберзабари». Цкъарчоа тӀом лоам малхбузехьа ба́хача гӀалгӀашта мара бе́ лаьрхӀа́ хиннабац [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (ТӀема-Гуржий) наькъ]] тӀа ба́хаш болча. Малхбузехьа [[гӀалгӀай лоаме|лоамара]] шаьрача ӀокӀалабовлалца бахаш бола [[оалкам]]хойи, [[кхаькхалой]]и, [[оарстхой]]и бита аьнна Абхазовга амар даь хиннад [[Кавказера йист|Кавказерча йиста]] [[оартам]] хиннача {{iw3|Паскевич, Фёдор Иванович|Паскевича-Эриванске|ru}} «[[нохчий]] корзагӀ ца ба́хара духьа»{{sfn|Блиев|1970|с=362}}. == Лоаттам == ТӀом бе де́нача [[Русская императорская армия|эрсий эскаре]] хиннай {{iw3|Севастополь|Севастополерча}} [[гӀашло]]й сура ши батальони, резерва чура вӀашагӀтеха батальони, {{iw3|Кавказское линейное казачье войско|Кавказерча гӀазкхий бӀун зӀанарерча батальоний}} ши роти, ши бӀаь [[гӀазкхий]] [[всадник|дошлои]]{{sfn|Semenov|1931|loc=oa. 37}}{{sfn|Блиев|1970|с=362}}. Цар бӀун чу иштта бархӀ [[пушка|йоккха топи]], йиъ лоаман {{iw3|Единорог (гаубица)|цхьамуӀа топи|ru}} йиъ {{iw3|Ручная мортирка|кара лелаю мортирки|ru}} хиннай, цул совгӀа «гӀалаши кхерах даь цӀеноши лелхадергдолаш» цу тӀа массехк [[молха|молхий]] мухь а Ӏалашбаь хиннаб цар{{sfn|Блиев|1970|с=362}}. ГӀалгӀашцара гӀулакх даьлча Абхазов хӀирашта таӀазар де нигат долаш хиннав. Абхазовс кхетадеш хиннад экспедици ше йолайой [[ХӀирийче|хӀирашта]] ше ле́рхӀар а дӀагучадарг хилар а, бакъдар шоашта хайначул тӀехьагӀа хьежаш ца багӀаш, бӀу кхы а ГӀалгӀай Мехка долча хана уж ӀотӀакхетарг хилар а. ГӀалгӀашкеи хӀирашкеи барт ца байта Абхазовс [[Буро]] тӀа къамаьл деш хиннад {{iw3|тагаурцы|тага}} [[хьалххо]]шца уж тешабе гӀерташ: ГӀалгӀай Мехка экспедици яьчул тӀехьагӀа ХӀирийче хургйола экспедици «машаре» хургья а яхаш, тӀаккха эрсий бӀу цар лаьтташка Ӏочуда́ра бахьан {{iw3|Тагаурское ущелье|Тага чӀожера}} массайола [[пхьа]]наш паччахь-императора́ чӀоагӀо яйтара́ тӀайоалайергйолаш мара дац а яхаш. ЧӀоагӀо яйтача вӀаши хьакъ а доалахьадар а лорадергдола бӀорахой [[низам]] хургда яхаш а хиннав из. Тага хьалххой эрсашта духьала тӀом ца барал совгӀа, шоашца тӀом хургбоацаш гӀалгӀашта духьаларча экспедице да́къа ла́ца тӀехьа раьза хиннаб: Абхазова бӀун чу шоаш хилча, боккъонца цун дага латтар фуд шоашта гучадарг ма дий аьнна а, кхерам хинна хӀама хилча ханнахьа ХӀирашка хоам Ӏобохийтарг ма бий аьнна а уйла йолаш хиннаб уж. Абхазова́ хӀирий ший бӀунах хьатехача царгара нейтралитет гург ма йий аьнна хе́таш хиннад{{sfn|Блиев|1970|с=363}}. == ТӀом дӀабахар == Кийчо яь яьнначул тӀехьагӀа, 1830-ча шера кӀимарса бетта 8-ча дийнахьа Абхазов ший бӀунца [[Буро]] тӀара ара а ваьнна ГӀалгӀай Мехка Ӏочуволавенна хиннав. БӀу шин даькъе бийкъаб. Хьалхара да́къа полковник Плотников хьалха а латташ [[Аламкхаджа-Юрт|ГатагӀажанаькъан Аламкхаджа юртара]] [[Бешт]]е даха́д. ШоллагӀдар Абхазов '''ше''' хьалха а латташ [[ГӀалгӀай никъ|ГӀалгӀай (ТӀеман-Гуржий) наькъ]] тӀа гӀолла [[Кистий чӀож]]е Ӏочудаха́д. Экспедици йо́дача юкъа́ шаккхе́ а да́къа бувзам лоаттабе безаш хиннад. Инарал {{iw3|Стрекалов, Степан Степанович|С. С. Стрекалова}} амарца къулбехьера ([[Гуржехье|Гуржаьра]]) гӀалгӀашта [[гуржий]] {{iw3|милиция|милисхой}} тоаба ӀотӀайоагӀаш хиннай Гудушаури оагӀорахьара гӀалгӀашта кхерам а тӀалоаттабеш Абхазов тӀалатарах цар терко дӀаозаш{{sfn|Блиев|1970|с=363—364}}. КӀимарса бетта 9-ча дийнахьа Абхазов [[Тийрк]]ал дехьа а ваьнна Кистий чӀоже Ӏочуволавеннав. БӀу гучадаьлча, [[Ӏийкъе]] мара хиннаеце а (4 сахьат даьнна ха хиннай из) эрсий эскар чудоаггӀаше то́паш ювлийта болабеннаб гӀалгӀай — шоашта тӀом бе эскар доагӀилга ховш хиннаб уж. ГӀалгӀай [[Фуртовг]]е гул а бенна духьалъотта лаьрхӀа хиннаб. Абхазовс ший бӀун чу хинна гӀалгӀай хьалххо вахийтав гӀалгӀашца къамаьл де. Во́кхо́ даггара вожаш Ӏокъарбаьб Абхазовс [[юрт]]аш-[[кхаьл]]аш йоха а ерг яц, гӀалгӀашкара [[Россе импери|Россе имперена]] тешаме хургхиларца чӀоагӀо эца мара из чуве́на а вац яхаш. Цигга духьалъайтта́раш бекъабеннаб: Фуртовгахоша ([[Ӏоахаранаькъан]]) Абхазова́ карадаха деза я́ха́д, кхыча кхаьлашкара ӀотӀабаьхка́чар тӀом дӀабе беза я́ха́д. Цу хӀаман тӀагӀолла гӀалгӀай барт эгӀар бахьан долаш мелбенна хиннаб уж, цудухьа Абхазов бӀунца Фуртовга́ тӀавола ма валлинге атта хьайоаккхаеннай цунна из. Цул тӀахьагӀа яьсса лаьтта [[МагӀачкхал|МагӀача-Кхала]] дӀа а лаьца цига шоай [[туп]] йила́й цар{{sfn|Блиев|1970|с=364}}. КӀимарса бетта 10-ча дийнахьа жӀайрахоша «шоаш лоӀаме а болаш мутӀахьа а бийрза» тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй, из бахьан долаш {{iw3|Аманат (заложник)|ама́наташ}} а дӀабигаб цар (карабига́раш). ЖӀайрахоех чӀоагӀо ца яьраш [[ЖӀайрахой чӀож]]ера [[лаьнанаькъан]] мара хиннабац{{sfn|Блиев|1970|с=364}}. КӀимарса бетта 11-ча дийнахьа Абхазовс [[Эбане]] йохаяь дӀаяьккхай, тӀаккха [[обанхой|обанхошта]] тӀавийрзав из, уж тӀом юхадӀабе кийча а болаш Эбанел [[магӀе|магӀахьа]] йоаллача лакхаленашка баьгӀаб. Юха а уж дукха цахиларах Абхазовс тӀалоаттабаь низ ла́ ца могаш тӀом соца а баь, Абхазов волча Ӏо а баьккха тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй цар, иштта ама́наташ а дӀабеннаб{{sfn|Блиев|1970|с=364}}. КӀимарса бетта 12-ча дийнахьа эскар дӀахо [[Гаракх]]е ӀотӀадахад чӀоагӀонаши ама́наташи [[Кистий чӀож]]а юкъе латтача кхаьлий бахархошкара дӀа а эцаш{{sfn|Блиев|1970|с=364—365}}. Кистий чӀоже ше даьр даьчул тӀехьагӀа [[кхаькхалой]] болча ӀотӀаболабеннаб уж, цига кӀала капитан Плотникова да́къа хиннад тӀом беш. КӀимарса бетта 14-ча дийнахьа ши дакъа цхьан а кхийтта цхьа бӀу болаш [[ТӀаргам]]а йисте дӀаэттад [[туп]] а оттаяь. Цигара Абхазовс кхаькхалой хьалххой хьалбе́харгболаш нах бахийтаб, хьалххой хьалбаьхкача, царгара чӀоагӀо а ийцай, ама́наташ а дӀабига́б. [[Эс]]ах гаьна доацаш йоахкача [[Тиша Йовли|Тишачеи]], [[Керда Йовли|Кердачеи Йовлера]] [[йовлой|йовлой]] хьа ца боагӀаш Ӏийнаб, цудухьа уж кхаьлаш йоагаяьй, вига́ массехк е́сар {{iw3|шпицрутен|шпицрутенашца|ru}} (шодарч йитта́) вийнав{{sfn|Блиев|1970|с=365}}. Йовлеш йоагаяр а вешта тӀалоаттаяь {{iw3|гнёт|гӀелал}} бахьан долаш а гӀалгӀай унзарбаьнна хиннаб, цудухьа «мутӀахьал гайтай цар». Я-м моттийта хинна мутӀахьал мара хиннаяц из: шоаш боабаь дӀаба́хар кхераш мара яь чӀоагӀонаш хиннаяц уж. Абхазовс ше а йоах ишта{{sfn|Блиев|1970|с=365}}:{{Blockquote|Хотя мы и принимали выражение покорности и выслушивали заявления в раскаянии и преданности, но всё это сопровождалось какою-то боязнью, тревогою и не отличалось искренностью — может быть, потому, что не было это убеждением населения, а вызывалось нашим давлением и понуждением.}} Юха Буро тӀа шоаш цӀаболхача хана [[Шоане]] йоагаяйтай инарало, цар [[викал]]аш ца байтарахи ама́наташ хьа ца баларахи{{sfn|Блиев|1970|с=365}}. КӀимарса бета 18-ча дийнахь{{sfn|Мартиросиан|1933|с=56}} Эбане бӀу юхакхаьчача цӀаькхазза а Эбанера гӀалгӀаша топаш чуйиттай царна. [[ВӀов]]нашка чу а ба́ха́ духьале еш хиннай гӀалгӀаша. Къаьстта дукха ха яьккхай цхьан вӀовна чурча наха кара ца болхаш. Бийсан кӀала ахка а аьхка чубагӀараш а тӀехьа хьалъэккхийтай цар из. Эбане баьча тӀеманца чакхъяьннай ГӀалгӀашка яь экспедиция{{sfn|Блиев|1970|с=365}}. БӀу [[Ларс]]е Ӏочубенаб кӀимарса бетта 20-ча дийнахь{{sfn|Блиев|1970|с=366}}. == Чаккхе == Экспедици яьнначул тӀехьагӀа ГӀалгӀай Мехка Ӏаьдала окружной кхелаши бӀорахой оттами юкъебаьккхаб. Абхазовс [[Джераховцы|жӀайрахойи]], [[Фяппий|фаьппий]], [[Хамхинцы|кхаькхалойи]] шахьарашта пирстопалла {{iw3|хорунжий|ru}} Константинов тӀавиллав, цун гӀонча волаш поручик Дударов Тов-Солта виллав. 1831-ча шера Константинов [[Хьули|Хьуле]] [[хьулахой|хьулхоша]] вийнав, из бахьан долаш 1832-ча шера шозлагӀа таӀазар де барон {{iw3|Розен, Григорий Владимирович|Г. В. Розен|ru}} хьалха а волаш эрсий эскар Ӏочудена хиннад{{sfn|Долгиева и др.|2013|с=277—278}}. == Товшхалгахьа == * Эбанерча латара́ хетадаь да [[Ахриев, Хаджи-Бекир Бачиевич|Ӏоахаранаькъан Баче Хьажбийкара]] «Защита аула Эбан ингушами в 1830 году» яха сурт. Исбахьале йозаш волча {{iw3|Веймарн, Борис Владимирович|Б. В. Веймарна́}} хетачох, сурт дилларгеи сердалон оттамгеи хьежача, цу сурта композици «экспрессивни болх» аьнна белгалбаьккхаб цо. Цо йоахар суртанга хьожаш волчун терко еррига дӀахьауд сов дукха фигураш йолаш, цудухьа юххера керттердар бӀаргагац цунна — кхоллама чулоацама́ го бе магац цунна{{sfn|Акиева|2010|с=3}}. * 1934-ча шера язъяьча [[Мальсагов, Дошлуко Дохович|Малсаганаькъан Дахий Дошлакъий]] «Ӏарамхий» яхача поэме ювц Абхазова таӀазар де яьча экспедицех лаьца, гӀалгӀай юрташ цо йоха мишта яьй а дувц цига{{sfn|Дахкильгов|2009|с=436}}. == Белгалдаккхар == {{примечания|30em}} == Литература == === ГӀалгӀай меттала === * {{публикация|книга | автор = [[Дахкильгов, Ибрагим Абдурахманович|Дахкильгов И. А.]] | заглавие = Гӏалгӏай говзаме литература (1944-ча шеррага кхаччалца) | язык = inh | ответственный = Гл. ред.: Т. И. Машуков; Рец.: М. Матиев, А. Евлоева | место = Нч. | издательство = ГП КБР РПК | год = 2009 | страниц = 608 | иллюстрации = ил. | тираж = 1000 | isbn = 978-5-9996-0018-9 | ref = Дахкильгов }} * {{публикация|книга | автор = {{iw3|Семёнов, Леонид Петрович|Semenov L. P.}} | часть = Vej mexkax jola istoren materialaš guljarax | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/litsbornik-ingushskoe-literaturnoe-obshhestvo-govzame-joazosh-1931-g/ | заглавие = Govzame joazoš | язык = inh | вид = Литсборник | ответственный = Ghalghaj Literaturan Juqharal | место = [[Владикавказ|Buru]] | издательство = [[Сердало|Serdalo]]—Krajnacizdat | год = 1931 | страницы = 36—39 | страниц = 51 | тираж = 1000 | ref = Semenov }} === Эрсий меттала === * {{статья |автор = Акиева Х. |ссылка = https://ingushetia.ru/news/012639/ |заглавие = Творчество и жизнь, как чистый родник |издание = [[Ингушетия (газета)|Ингушетия]] |ответственный = Гл. ред.: Ф. А. Борова |год = 2010 |месяц = 4 |число = 6 |страницы = 3 |номер = 61 |ref = Акиева |archiveurl = https://web.archive.org/web/20251203211402/https://ingushetia.ru/news/012639/ |archivedate = 2025-12-03 }} * {{книга | автор = {{iw3|Блиев, Марк Максимович|Блиев М. М.}} | ссылка = http://iratta.com/engine/download.php?id=154 | заглавие = Русско-осетинские отношения (40-е гг. XVIII — 30-е гг. XIX в.) | ответственный = Ред. В. И. Ларина | место = Владикавказ | издательство = «Ир» | год = 1970 | страниц = 279 | тираж = 2000 | ref = Блиев }} * {{книга |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. |ссылка = https://dzurdzuki.com/download/istoriya-ingushetii-otv-red-kodzoev-n-d-2013/ |заглавие = История Ингушетии |ответственный = Отв. ред. Н. Д. Кодзоев |издание = 4-е изд |место = [[Тана-тӀара-Ростов|Ростов н/Д]] |издательство = Южный издательский дом |год = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева и др. }} * {{книга | автор = {{iw3|Мартиросиан, Георгий Константинович|Мартиросиан Г. К.}} | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/martirosian-g-istoriya-ingushii-1933-g/ | заглавие = История Ингушии: Материалы | ответственный = ИнгНИИ Краеведения | место = [[Орджоникидзе]] | издательство = «[[Сердало]]» | год = 1933 | страниц = 320 | тираж = 3000 | ref = Мартиросиан }} * {{книга | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/poeziya-checheno-ingushetii/ | заглавие = Поэзия Чечено-Ингушетии | место = М. | издательство = Государственное издательство художественной литературы | год = 1959 | страниц = 278, [2] | ref = Поэзия Чечено-Ингушетии }} == Кхыдола литература == * {{книга | автор = {{iw3|Бларамберг, Иван Фёдорович|Бларамберг И. Ф.}} | ссылка = https://dzurdzuki.com/download/blaramberg-i-istoricheskoe-topograficheskoe-statisticheskoe-etnograficheskoe-i-voennoe-opisanie-kavkaza-2010/ | заглавие = Историческое, топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа | ответственный = Пер. с фр., предисловие и комм.: И. М. Назарова | место = М. | издательство = «Надыршин» | год = 2010 | страниц = 400 | isbn = 978-5-902744-10-8 | ref = Бларамберг }} * {{публикация|статья | автор = Чудинов В. | ссылка = https://books.google.com/books?id=KeUlZVh9DLAC&pg=PA1 | заглавие = Окончательное покорение осетин | язык = ru-old | ответственный = Ред. И. С. Чернявский | издание = [[Кавказский сборник|Кавказский сб]] | место = Тф. | издательство = {{Тип.}} окружного штаба Кавказ. воен. окр. | год = 1889 | страницы = 1—122 | том = 13 | ref = Чудинов }} [[ОагӀат:Эрсий-кавказхой тӀема латараш]] [[ОагӀат:XIX бӀаьшу ГӀалгӀайче]] [[ОагӀат:ГӀалгӀайче хинна латараш]] q326wgih422hl5gqk1jr3bz77p64dia Юрта хьисапе моттиг 0 18072 75389 72325 2026-11-11T01:31:20Z InternetArchiveBot 2350 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 75389 wikitext text/x-wiki '''Юрта хьисапе моттиг''' ({{lang-ru|се́льское поселе́ние}}) оал [[Эрсече]] долча [[муниципальни кхоллам]]ий цхьан тайпах. Юрта хьисапе моттиг я цаӀ юрт хьисапе [[Нах баха моттиг]] чулоацаш бола муниципальни кхоллам, е юкъара цхьа лаьтта хиларах вӀашагӀтеха массехк юрт хьисапе нах баха моттигаш (масала, [[Посёлок|посёлкаш]], [[юрт]]аш, [[станица]]ш, [[Деревня|деревнеш]], [[хутор]]аш, [[кишлак]]аш, [[эйла]]ш, [[Починок (населённый пункт)|починкаш]]) чулоацаш бола муниципальни кхоллам<ref>Юкъерадаккхар а хул: цхьайолча юрта хьисапе моттига административни юкъ ''пхье тайпах посёлкаш'' хул.</ref>. Царна чу [[моттигера шедоалдар]] бахархоша шоаш кхоачашду е хоржаш йолча а кхыча тайпара йолча а моттигерча маьженашка гӀолла<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163557/ |title=Федеральный закон Российской Федерации от 6 октября 2003 г. № 131-ФЗ «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» |access-date=2014-06-10 |archive-date=2015-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618012605/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_163557/ |deadlink=no }}</ref>. Юрта хьисапе моттиг [[Муниципальни шахьар (Эрсече)|муниципальни шахьара́]] юкъейоагӀа. == ЦӀи == Ма дарра аьлча «сельское поселение» яха термин хьаюкъеяьккхай [[Советская республика|советий хана]] а советий ханал тӀехьа йоагӀача хана лелаеш хиннача «сельский [[Советы|совет]]» яхачун а, иштта каст-каста лелаеш хиннача «сельсовет» яхача акронима а когаметта (1990-гӀча шерашка «[[Сельский округ (Россия)|сельский округ»]] яхача терминах дӀахийца хиннай, [[Реформа местного самоуправления в России (2003—2009)|2006 шера муниципальни реформа]] хиллалца лелаяьй). Каст-каста хулаш да юрта хьисапе моттигаш нийсса тарлуш советий хана хиннача [[сельсовет]]ашта а, советий ханал хьалхагӀа хиннача [[волость|волостешта]] а, масала, ''Юрта хьисапе моттиг «[[Тямшански волость]]»'' ([[Пскова область]], [[Пскова шахьар]]). ХӀанз, цхьайолча областашка «сельсовет» яха дош диссад ''юрта хьисапе моттиг'' яхачун синоним мо, е цӀерагахьа леладу, масала юрта хьисапе моттиг '''[[Новинский сельсовет (Богородский район Нижегородской области)|Новински сельсовет]]''' ([[Богородский район Нижегородской области|Богородски шахьар]], [[Нижегородская область|Нижегородски область]]). == Экам == {{Виды муниципальных образований|right}} Укх тайпара [[муниципальни кхоллам]] хьоахабаьб [[2003 шу|2003 шера]] «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» яхача закона тӀа, юкъебаьккхаб [[Муниципальная реформа в России (2006)|муниципальни реформа]] еча хана. Юрта хьисапе моттига лоаттама юкъе хила йиш я цхьа нах баха моттиг е 1000 совгӀа саг вахаш йола посёлок (бахархой айхал лакха йолча моттигашта — 3000 совгӀа саг), иштта (е) цхьа юкъара лаьтта долаш цхьанкхийтта массехк юрта хьисапе моттиг, хӀаране чу вахаш 1000 кӀезигагӀа саг волаш (бахархой айхал лакха йолча лаьтташта — 3000 кӀезигагӀа саг волаш хӀаране чу). ХӀара юрта хьисапе моттига ший [[административни юкъ]] я. Административни юкъ хул моттигера Ӏадаташ а лаьрхӀа, социальни инфраструктура а лаьрхӀа, [[Россе Федерацен субъект]]а законах, цу юрта хьисапе моттига викалал ду маьже шийна чуйолаш а йола [[нах баха моттиг]]. Нах баха шиъ е шиннел дукхагӀа моттиг шийна чуйоагӀача юрта хьисапе моттига доазув дӀаоттаду, цунна юкъейоагӀача моттигашка нах балха ден юкъа гӀаш [[Административный центр|административни юкъ]] йолчахьа дӀа а цигара юха а баха аьттув ба е бац хьажжа. Юкъерадаккхар да бахархой айхал лоха йола моттигаш а, иштта гаьна йола и дӀатӀакхача хала дола а моттигаш. Юрта хьисапе моттига бахархой дукхал тайп-тайпара хул, массехк иттанегара денз 15—20 эзарага кхаччалца. 30 эзар совгӀа саг вахаш юрта хьисапе моттигаш а хул. 2013 шера ГӀалгӀай Мехка [[Орджоникидзевское сельское поселение (Ингушетия)|Курий-Юрта юрта хьисапе моттиге]] 60 эзар совгӀа саг вар вахаш (2016 шера денз [[Шолжа пхье округ]] я из). [[ДаьгӀасте|Селий мехка]] муниципальни шахьарашта юкъе цхьа шахьар я [[Бежтинский участок|муниципальни участок]] юкъейоагӀаш. [[Красноярский край|Красноярски краян]] [[Северо-Енисейский район|ГӀинбухен-Енисейски шахьаре]], Россе Федераце цу тайпара цаӀ мара йоацаш, массайола нах баха моттигаш шоаш ма йолхха муниципальни шахьара юкъейолх, цхьаккха [[городское поселение|пхье хьисапе]] а юрта хьисапе а моттигаш йоацаш; [[Эвенкийский район|Эвенкийски шахьаре]] юрта хьисапе моттигех кхо тоаба хьахул: хьалха цу метте дӀаяьхача муниципальни шахьарашта когаметта хьахинна йола [[Илимпийский район|Илимпийски шахьар]], [[Тунгусско-Чунский район|Тунгусско-Чунски шахьар]], [[Байкитский район|Байкитски шахьар]]. == Дукхал == === Эрсече гӀолла йола динамика === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! {{comment|01.01|наджгоанцхой бетта 1}}<br>денга<br>хиннача хьалах ! Юрта хьисапе<br>моттигий<br>таьрахь ! белгалдаккхар |- | 2008 | 19 861 | Росстата хоамех<ref name="янв.2008">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2008 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013859/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr07.zip |deadlink=no }}</ref> |- | 2009 | 19 863 | Росстата хоамех<ref name="янв.2009">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |title=Росстат. Муниципальные образования. Статистический бюллетень на 1 января 2009 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822013903/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/mest_upr2008.rar |deadlink=no }}</ref> |- | 2010 | 19 591 | Росстата хоамех<ref name="янв.2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по Российской Федерации и по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. |access-date=2020-09-14 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414053621/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2010.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2011 | 18 996 | Росстата хоамех<ref name="янв.2011">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2011 года. |access-date=2012-02-28 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628072831/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2011.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2012 | 18 833 | Росстата хоамех<ref name=янв.2012>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2012 года. |access-date=2012-09-22 |archive-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227100825/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2012.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2013 | 18 722 | Росстата хоамех<ref name="янв.2013">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2013 года. |access-date=2014-07-19 |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017182244/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2013.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2014 | 18 525 | Росстата хоамех<ref name="янв.2014">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2014 года. |access-date=2014-07-19 |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711103701/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2014.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2015 | 18 654 | Росстата хоамех<ref name="янв.2015">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2015 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151911/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2015.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2016 | 18 177 | Росстата хоамех<ref name="янв.2016">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329184617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2016.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2017 | 18 101 | Росстата хоамех<ref name="янв.2017">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2017 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215103/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2017.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2018 | 17 772 | Росстата хоамех<ref name="янв.2018">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2018 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401074617/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2018.xls |deadlink=no }}</ref> |- | 2019 | 17 380 | Росстата хоамех<ref name="янв.2019">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2019 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215328/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |deadlink=no }}</ref> |- | 2020 | 16 821 | Росстата хоамех<ref name="янв.2020">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2020 года. |access-date=2020-08-31 |archive-date=2020-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822010752/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2020.xlsx |deadlink=no }}</ref> |- | 2021 | 16 332 | Росстата хоамех<ref name="ЧислоМО2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |title=Росстат. Число муниципальных образований по субъектам Российской Федерации на 1 января 2021 года. |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008095644/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |deadlink=no |accessdate=2021-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211008095644/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/3CgWEznO/1-adm-2021.xlsx |archivedate=2021-10-08 }}</ref> |} Кердадаьккхача хоамех 2021 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа 16 248 юрта хьисапе моттиг дагаръяь хиннай<ref name="МО.2021">{{Население/2021AA}}</ref><ref name="Численность по МО.2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |access-date=2021-08-03 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803080631/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |deadlink=no |accessdate=2021-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803080631/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/bul_Chislen_nasel_MO-01-01-2021.rar |archivedate=2021-08-03 }}</ref>. === Россе Федерацен субъекташка гӀолла === 2020 шерага юрта хьисапе моттигаш вӀалла яц [[Калининградски область|Калининграда областеи]], [[Магадански область|Магадана областеи]], [[Московски область|Москван областеи]], [[Сахалински область|Сахалина областеи]] массе муниципальни шахьарех пхье округаш хьаяр бахьан долаш. Иштта массайола юрта хьисапе моттигаш дӀаяьхай 2020 шера [[Ставропольски край|Ставропола краеи]], 2021 шера [[Удмурти|Удмуртеи]] муниципальни шахьарех муниципальни округаш хьаяр бахьан долаш (хӀаьта хьалхагӀа муниципальни шахьарий доакъоех пхье округаш хьаяр). {| class="standard sortable collapsible collapsed" ! colspan=3|Юрта хьисапе моттигий дукхал РФ субъекташка гӀолла<br><small>(2021 шера наджгоанцхой бетта 1-гӀча денга хиннача хьалах)</small><ref name="ЧислоМО2021"/><ref name="Численность по МО.2021"/> |- ! РФ субъект !! дукхал !! кхыдолча хоамех<ref name="МО.2021"/> |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Россе Федераци]]''' || 16 332 || ''16 248'' |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Юкъера федеральни округ]]''' || 2980 || 2980 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Белгородски область]] || 174 || 174 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Брянски область]] || 176 || 176 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Владимирски область]] || 80 || 80 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Воронежски область]] || 416 || 416 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Ивановски область]] || 92 || 92 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Калужски область]] || 252 || 252 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Костромски область]] || 116 || 116 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Курски область]] || 287 || 287 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Липецкая область]] || 286 || 286 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Московски область]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| [[Орловски область]] || 223 || 223 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Рязански область]] || 232 || 232 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Смоленски область]] || 133 || 133 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Тамбовски область]] || 231 || 231 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Тверски область]] || 161 || 161 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Тульски область]] || 54 || 54 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Ярославски область]] || 67 || 67 |- style="text-align:right" | align="left"| пхье [[Москва]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[ГӀинбухен-Малхбузера федеральни округ]]''' || 853 || ''847'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Карели]] || 85 || 85 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Коми]] || 144 || 144 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Архангельски область]] || 170 || ''164'' |- style="text-align:right" | в том числе [[Ненций автономни округ]] || 18 || 18 |- style="text-align:right" | [[Архангельски область]] без АО || 152 || ''146'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Вологодски область]] || 158 || 158 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Калининградски область]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| [[Ленинградски область]] || 121 || 121 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Мурмански область]] || 9 || 9 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Новгородски область]] || 81 || 81 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Псковски область]] || 85 || 85 |- style="text-align:right" | align="left"| пхье [[Санкт-Петербург]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[ЗӀилбухера федеральни округ]]''' || 1667 || 1667 |- style="text-align:right" | align="left"| [[АьдагӀий Республика]] || 48 || 48 |- style="text-align:right" | align="left"| [[ГӀалмакхой Республика]] || 111 || 111 |- style="text-align:right" | align="left"| [[ГӀирма Республика]]<ref name="Субъект в Крыму">[[Республика Крым]] и [[Севастополь]] расположены [[Крым|на территории]], [[Присоединение Крыма к Российской Федерации|присоединение]] которой к России [[Проблема принадлежности Крыма|не получило международного признания]]</ref><ref name="Крымски ФО">в 2014—2016 [[Республика Крым]] и [[Севастополь]] составляли [[Крымски федеральни округ]]</ref><ref name="Крымски ФО"/> || 250 || 250 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Краснодарски край]] || 351 || 351 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Астрахански область]] || 117 || 117 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Волгоградски область]] || 399 || 399 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Ростовски область]] || 391 || 391 |- style="text-align:right" | align="left"| пхье [[Севастополь]]<ref name="Субъект в Крыму" /><ref name="Крымски ФО"/> || || |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Даькъастен федеральни округ]]'''|| 1241 || 1241 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Селий Республика]] || 700 || 700 |- style="text-align:right" | align="left"| [[ГӀалгӀай Республика]] || 36 || 36 |- style="text-align:right" | align="left"| [[ГӀабартий-Малкхарой Республика]] || 112 || 112 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Карачаево-Черкесски Республика]] || 83 || 83 |- style="text-align:right" | align="left"| [[ХӀирий Республика]] || 97 || 97 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Нохчий Республика]] || 213 || 213 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Ставропольски край]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Приволжски федеральни округ]]''' || 4451 || ''4468'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Башкортостан]] || 818 || 818 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Марий Эл]] || 105 || 105 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Мордови]] || 233 || 233 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Татарстан]] || 872 || 872 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Удмуртски Республика]] || 302 || 302 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Чувашски Республика]] || 284 || 284 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Пермски край]]<ref name="Пермски область">до 2005—2006: [[Пермски область]] и [[Коми-Пермяцкий автономни округ]]</ref> || 24 || ''41'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Кировски область]] || 247 || 247 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Нижегородски область]] || 192 || 192 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Оренбургски область]] || 445 || 445 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Пензенски область]] || 264 || 264 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Самарски область]] || 284 || 284 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Саратовски область]] || 269 || 269 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Ульяновски область]] || 112 || 112 |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Уральски федеральни округ]]''' || 961 || ''929'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Кургански область]] || 354 || ''322'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Свердловски область]] || 16 || 16 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Тюменски область]] || 349 || 349 |- style="text-align:right" | в том числе: [[Ханты-Мансийски автономни округ — Югра]] || 57 || 57 |- style="text-align:right" | [[Ямало-Ненций автономни округ]] || 19 || 19 |- style="text-align:right" | [[Тюменски область]] без АО || 273 || 273 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Челябински область]] || 242 || 242 |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Сибирски федеральни округ]]'''<ref name="СФО">до 2018 года в состав [[Буряти]] и [[Забайкальски край]] входили в состав Сибирского федерального округа</ref> || 2687 || ''2677'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Алтай]] || 91 || 91 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Тыва]] || 120 || 120 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Хакаси]] || 83 || 83 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Алтайски край]] || 641 || 641 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Красноярски край]]<ref name="Красноярски край">до 2007 также: [[Таймырски (Долгано-Ненций) автономни округ|Таймырски Долгано-Ненций]], [[Эвенкийски автономни округ]]а</ref> || 457 || 457 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Иркутски область]]<ref name="Иркутски область до 2008">до 2008—2009 также: [[Усть-Ордынски Бурятски автономни округ]]</ref> || 354 || 354 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Кемеровски область]] || 40 || ''30'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Новосибирски область]] || 427 || 427 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Омски область]] || 363 || 363 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Томски область]] || 112 || 112 |- style="text-align:right" | align="left"| '''[[Гаьнарча малхбоалехьара федеральни округ]]'''<ref name="СФО"/> || 1492 || ''1393'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Буряти]]<ref name="СФО"/> || 247 || 247 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Республика Саха (Якути)]] || 361 || 361 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Забайкальски край]]<ref name="СФО"/><ref name="Читински область">до 2008—2009: [[Читински область]] и [[Агински Бурятски автономни округ]]</ref> || 318 || 318 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Камчатски край]]<ref name="Камчатски область">до 2007—2008: [[Камчатски область]] и [[Корякски автономни округ]]</ref> || 46 || 46 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Приморски край]] || 74 || 74 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Хабаровски край]] || 191 || 191 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Амурски область]] || 218 || ''165'' |- style="text-align:right" | align="left"| [[Магадански область]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| [[Сахалински область]] || || |- style="text-align:right" | align="left"| [[Еврейски автономная область]] || 17 || 17 |- style="text-align:right" | align="left"| [[Чукотски автономни округ]] || 20 || 20 |} ; ''Керттера лустамаш:'' * '''''[[Муниципальное образование#Количество муниципальных образований в России|Количество муниципальных образований по субъектам РФ]]''''' * '''''[[Количество сельских населённых пунктов в субъектах Российской Федерации]]''''' == Хьажа иштта == * [[Волость]] * [[Сельсовет]] * [[Юрта бахархой]] * [[Пхье хьисапе моттиг]] * ''Юрта хьисапе моттигах лаьца лустама масал:'' [[Большеколпански юрта хьисапе моттиг]] == Белгалдаккхар == {{белгалдаккхар}} {{Муниципальные образования России}} [[ОагӀат:Россе Федерацен моттигера шедоалдар]] [[ОагӀат:Эрсечен юрта хьисапе моттиг]] [[ОагӀат:Эрсечен муниципальни кхолламий листамаш]] [[ОагӀат:Россе Федерацен административно-лаьттан цхьоалений тайпаш]] nvognf448iu2litsnwoqcfmg7xh57oy Ло:Potd/2026-11-11 10 19186 75375 2026-11-10T13:50:47Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Kościelec view 2.jpg» 75375 wikitext text/x-wiki Kościelec view 2.jpg c3yx7hwsensc699k0chu69ehq3rwkao Ло:Motd/2026-11-11 10 19187 75376 2026-11-10T14:23:14Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «War cemetery Pöstlingberg in Linz, Upper Austria, Austria-hover VNr°0010.webm» 75376 wikitext text/x-wiki War cemetery Pöstlingberg in Linz, Upper Austria, Austria-hover VNr°0010.webm 44of93x6j63tub0273x55ro9ay2rh3f Ло:Potd/2026-11-12 10 19188 75377 2026-11-10T14:39:52Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg» 75377 wikitext text/x-wiki CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg kimfqj3felt0kdkxncg8on5o4mzy1mv Ло:Motd/2026-11-12 10 19189 75378 2026-11-10T14:44:18Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Mark Rounding W Class yacht Wild Horses by Don Ramey Logan.webm» 75378 wikitext text/x-wiki Mark Rounding W Class yacht Wild Horses by Don Ramey Logan.webm nlystg2t8eexz6fqn28s4kd8s8iju2t Ло:Potd/2026-11-13 10 19190 75390 2026-11-11T08:18:06Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg» 75390 wikitext text/x-wiki Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47 Ло:Motd/2026-11-13 10 19191 75391 2026-11-11T08:22:07Z Frhdkazan 139 Керда оагIув: «A Black Swan Swims in Newport Beach by Don Ramey Logan.webm» 75391 wikitext text/x-wiki A Black Swan Swims in Newport Beach by Don Ramey Logan.webm hil8obckthfc0ctjjf6peq0j1v7eerl