Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3732 1962303 1922504 2026-05-05T21:24:45Z ~2026-27454-83 116192 1962303 wikitext text/x-wiki Listi yfir algengar málvillur og ritvillur í [[Íslenska|íslensku]], hér eru aðeins skráð [[orð]] og [[Orðasamband|orðasambönd]] sem alltaf teljast röng en ekki bara röng í vissu samhengi. Minni háttar stafsetningarvillum (t.d. ''afhverju'' og ''aldrey'') er sleppt þar sem þær eru nánast óteljandi, en fróðleik um slíkar villur má finna í [https://ritreglur.arnastofnun.is/ íslenskum ritreglum]. {| class="wikitable" |-align="center" !width="130"|Málfræðivilla/Stafsetningarvilla!!width="200"|Leiðrétting!!width="470"|Útskýring |- |einhvað / eikkhvað|| eitthvað||Eingöngu í nefnifalli og þolfalli í hvorugkyni eintölu er fyrri liðurinn '''eitt'''-<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66369|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |einmanna|| einmana||Samsett úr orðunum ein og mana, sem merkir í þessu tilfelli hugur.<ref>{{Cite web|url=https://ordsifjabok.arnastofnun.is/|title=Íslensk orðsifjabók|website=ordsifjabok.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |hlægja|| hlæja|| Sögnin beygist þannig: Hlæja (nh.) - hló (þt. et.) - hlógum (þt. ft.) - hlegið (lh. þt.). Sögnin ''að hlægja'' merkir að fá einhvern til að hlæja.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/69954|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |fleirra|| fleira||Algeng framburðarmynd sem kom fyrir í ritmáli. Margur í miðstigi (fleiri).<ref>{{Cite web|url=https://bin.arnastofnun.is/beyging/478739|title=Beygingarlýsing íslensks nútímamáls|website=bin.arnastofnun.is|language=is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |hnéið/tréið|| hnéð/tréð||Hvorugkynsnafnorð sem enda á sérhljóða en eru án beygingarendingar í þágufalli taka beygingarviðskeytið -ð.<ref>{{Cite web|url=https://bin.arnastofnun.is/beyging/1591|title=Beygingarlýsing íslensks nútímamáls|website=bin.arnastofnun.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bin.arnastofnun.is/beyging/3861|title=Beygingarlýsing íslensks nútímamáls|website=bin.arnastofnun.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> |- |talva||[[tölva]]||Nýyrðið var búið til með því að blanda saman „tölu-völva“ (talna-spákona)<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1013|title=Er jafnrétt að nota orðið tölva og talva?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |þæginlegt|| þægilegt||Forliðurinn þægi er af þægur, sem merkir hentugur<ref>{{Cite web|url=https://ordsifjabok.arnastofnun.is/|title=Íslensk orðsifjabók|website=ordsifjabok.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |þáttaka|| þátttaka|| Orðið merkir „það að taka þátt“ og er þannig myndað, að sögninni „að taka“ er skeytt aftan við stofn nafnorðsins „þáttur“ þannig að úr verður þátt-taka.<ref>{{Cite web|url=https://ritreglur.arnastofnun.is/#18.3|title=Ritreglur|website=ritreglur.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |trúnna|| trúna|| Það er eitt „n“ í orðunum ''trúna, kúna, ána, brúna''. Dæmi: „missa trúna, mjólka kúna, vaða yfir ána eða fara yfir brúna.“<ref>{{Cite web|url=https://uni.hi.is/eirikur/2020/07/21/gongum-yfir-brunna/|title=Eiríkur Rögnvaldsson » Göngum yfir brúnna|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> |- |haldfang |handfang |Handfang er sá hluti einhvers sem '''hendur''' geta '''fangað''', til dæmis í því skyni að lyfta viðkomandi hlut, halda á honum eða færa hann úr stað. Orðið „haldfang“ er hins vegar hvergi að finna í íslenskri orðabók. |- |mannsal|| mansal|| Orðið „man“ merkir „ófrjáls manneskja“.<ref>{{Cite web|url=https://ordsifjabok.arnastofnun.is/|title=Íslensk orðsifjabók|website=ordsifjabok.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |harmlaus|| meinlaus|| Hér er dæmi um [[falsvinir|falsvini]]. Hér er verið að rugla saman enska orðinu ''harmless'' og íslenska orðinu ''harmlaus'' (laus við harm (þ.e. sorg)), en ''harmless'' er venjulega þýtt sem: meinlaus, skaðlaus, saklaus. Orðið „harmlaus“ er hins vegar hvergi að finna í íslenskri orðabók. |- |ítrasta|| ýtrasta||'''ítrasta''' sem er komið af orðinu '''ítur''': ''fallegur, ágætur'' er oft ruglað saman við efsta stig af '''ýtrari''' sem þýðir: ''frekar, rækilegar'', en efsta stigið er: ''ýtrast(ur)'': eins og t.d. í orðasambandinu: '''til hins ýtrasta''' af fremsta megni - eða - '''mitt ýtrasta ráð''': síðasta ráð mitt.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/73095|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |hæðsti/hæðstur|| hæsti/hæstur||Efsta stig lýsingarorðsins 'hár'.<ref>{{Cite web|url=https://bin.arnastofnun.is/beyging/408593|title=Beygingarlýsing íslensks nútímamáls|website=bin.arnastofnun.is|language=is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |keyptu|| kauptu|| Þegar notaður er boðháttur sagnarinnar ''að kaupa'' í eintölu á hann að vera „kauptu“ en ekki „keyptu“. Orðmyndin „keyptu“ er þó ekki alltaf röng, hún er rétt sem 3. persóna fleirtölu í þátíð.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/67235|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |meiga|| mega||''sjá:'' [[núþáleg sögn]] |- |mánaðarmót|| mánaðamót|| Tveir mánuðir mætast og því er orðið mánuður í [[eignarfall]]i fleirtölu, ekki eintölu.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/71821|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |útileiga |útilega |Þú ferð í útilegu og gistir í tjaldi, ferðavagn, eða gistir jafnvel úti í náttúrunni. Það getur jafnvel verið að þú leigir þér ferðavagninn, sem þá er í útleigu. En útileiga er ekki til.<ref>{{Cite web|url=https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/44024|title=Íslensk nútímamálsorðabók|website=islenskordabok.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |mig/mér hlakkar til|| ég hlakka til||''sjá: [[þágufallssýki]]'' |- |tvær buxur |tvennar buxur |Rétt er að segja tvennar buxur, þar sem orðið buxur er fleirtöluorð og lýsingarorðið tvennar er notað með fleirtöluorðum.<ref>{{Cite web|url=https://bin.arnastofnun.is/korn/39|title=Um tíu þúsund vinstrifótarskó, tvennar buxur og og tvennan klæðnað.|website=bin.arnastofnun.is|language=is|access-date=2024-06-08}}</ref> |- |vegna -ingu(nnar) |vegna -ingar(innar) |Orð sem nota þessa beygingarendingu (-ing) eru kvenkynsnafnorð og fallbeygjast svona:<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/greinar//flokkur/1/undirflokkur/4|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2025-07-03}}</ref> Nf. -ing Þf. -ingu Þgf. -ingu Ef. -ingar |- |hvorki...eða|| hvorki...né||''sjá: [[fleiryrt samtenging]]'' |- |jafn margir...en...|| jafn margir...og...||Rangt er að skrifa: Óvíða eru jafnmargar bifreiðar miðað við íbúa '''en''' á Íslandi. Þarna á annaðhvort að standa: '''jafnmargar...og''' eða '''fleiri...en'''...<ref>{{Cite web|url=https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/22918|title=Íslensk nútímamálsorðabók|website=islenskordabok.arnastofnun.is|language=|access-date=2025-07-03}}</ref> |- |koma frá Akureyri, koma frá Reykjavík|| vera frá Akureyri, vera frá Reykjavík. ||Það eru ensk áhrif að tala um að „koma frá“ einhverjum stað. Talað er um að menn séu frá Akureyri (en úr Svarfaðardal til dæmis) eða úr Reykjavík eða frá, en menn „koma“ ekki frá neinum stað ef menn eru að tala um uppruna einhvers.<ref>{{Timarit|1515669|Íslenskt mál|blað=Morgunblaðið|blaðsíða=6|höfundur=Gísli Jónsson|útgáfudagsetning=21. júní 1979}}</ref> |- |að öðru leiti|| að öðru leyti|| í orðasambandi eins og „að öðru leyti“ og „um þetta leyti“ skal ekki skrifa „leiti“; „leiti“ þýðir hæð og á að nota í orðasambandi eins og „á næsta leiti“ og í staðarheitum eins og „Efstaleiti“.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/73083|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |mér langar/vantar|| mig langar/vantar|| Sagnirnar „að langa“ og „að vanta“ eru [[ópersónuleg sögn|ópersónuleg sagnir]] sem taka með sér [[þolfall]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=74384|title=Hvenær á að nota „mig“ og hvenær á að nota „mér“ með sagnorðum?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |ég vill|| ég vil||Vill er sögnin að vilja í þriðju persónu en Ég er fyrstu persónu persónufornafn. Það er því rétt að segja ég vil. Í þriðju persónu er sagt hann vill, hún vill og það vill sem dæmi.<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=3776|title=Hverjar eru algengustu villurnar í talaðri íslensku?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |lýst á|| líst á||Sagnmyndin „líst“ er ópersónuleg notkun af sögninni „líta“, sem þýðir að álita/meta e-ð, á meðan „lýst“ er þátíð af sögninni „lýsa“, sem þýðir að lýsa einhverju. Þess vegna er sagt að manni „líst á“ eitthvað þegar eitthvað fellur í geð.<ref>{{Cite web|url=https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/26707|title=Íslensk nútímamálsorðabók|website=islenskordabok.arnastofnun.is|access-date=2024-06-08}}</ref> |- |víst (að)... || fyrst...|| Menn rugla saman tveimur orðum, ''víst'' og ''fyrst''. Hið fyrrnefnda er komið af orðinu vissa en hitt er úr [[talmál]]i og haft í merkingunni: úr því að, þar sem (um orsök). Dæmi: ''Fyrst'' ég get þetta þá getur þú þetta, þ.e.a.s: Þar eð ég get þetta þá getur þú þetta. En ''víst'' er notað um vissu: Það er nokkuð ''víst að'' ég geti gert þetta.<ref>{{Cite web|url=https://uni.hi.is/eirikur/2019/09/06/rangur-misskilningur/|title=Eiríkur Rögnvaldsson » Rangur misskilningur|language=is|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |gamminn geysa|| gamminn geisa|| Gammur er frár hestur. Láta gamminn geisa.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1861559%2F%3Ft%3D750081858&page_name=article&grein_id=1861559|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|url-access=registration|access-date=2024-06-06}}</ref> |- |hellast úr lestinni |heltast úr lestinni |Orðatiltækið á uppruna sinn að rekja til þess þeim tíma þegar hestar voru helsti fararskjótinn, en þá gat komið sér illa þegar margir voru á ferð saman ef einn hestur varð haltur og gat ekki fylgt lestinni lengur. Þar sem slík lest er ekki ílát er hins vegar ekki hægt að hella neinu úr henni.<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/71420|title=Málfarsbankinn|website=malfar.arnastofnun.is|access-date=2024-06-08}}</ref> |- |telur - eitthvað telur|| skiptir máli||Á ensku er stundum sagt: ''everything counts'', en á íslensku er ekki rétt að segja ''?að allt telji'', eða ''?að mörk telji'' (að hvert mark telji) o.s.frv., heldur skipta þau máli (hvert mark skiptir máli).<ref>Algengt talmál meðal íþróttamanna: {{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2021-04-16-hopurinn-er-mjog-flottur-nuna/|title=„Hópurinn er mjög flottur núna“ - RÚV.is|date=2021-04-16|website=RÚV|access-date=2024-06-08}}</ref> |} == Tenglar == * {{vísindavefurinn|3776|Hverjar eru algengustu villurnar í talaðri íslensku?}} * [https://yfirlestur.is/ Yfirlestur.is] Málrýni fyrir íslensku * [https://malstadur.mideind.is/malfridur Málfríður] Gervigreindardrifið leiðréttingarforrit fyrir íslensku == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Íslenska]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk málfræði]] k9zm2yifohyk6oynms9g9ak3p6e7mys 0 4810 1962322 1705604 2026-05-06T00:42:40Z TKSnaevarr 53243 /* Hlutverk stjórnmálaflokka sem samtök */ 1962322 wikitext text/x-wiki [[Mynd:ElezioneBrunate.jpg|thumb|right|Listar yfir flokka og frambjóðendur í kosningum til [[Evrópuþingið|Evrópuþingsins]] á Ítalíu.]] '''Stjórnmálaflokkar''' eru [[samtök]] [[fólk|manna]] um að standa fyrir ákveðnum [[hugmynd]]um í [[stjórnmál]]um með það að augnamiði að ná [[völd]]um. Menn skiptast í flokka eftir stefnum, hagsmunum og sameiginlegum [[skoðun]]um og [[hugsjón]]um. Í [[lýðræði]]slegum [[ríki|ríkjum]] bjóða stjórnmálaflokkar sig fram í [[listakosningar|listakosningum]]. Í sumum [[einræði]]sríkjum eru einnig stjórnmálaflokkar, svo sem [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokkurinn]] í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Það fer eftir sögu, [[kosningakerfi]] og [[stjórnarfar]]i viðkomandi lands. == Hlutverk stjórnmálaflokka == === Gagnvart kjósendum === Eitt hlutverk stjórnmálaflokka er að einfalda val kjósenda sem standa andspænis mörgum viðamiklum og flóknum málefnum. Þetta gera þeir með því að skilgreina stefnu sína í mismunandi málaflokkum, sem má líta á sem málamiðlun milli allra flokksmeðlima. Um stefnu flokka er gjarnan kosið, innan þeirra, á aðalfundum þar sem samþykktar eru formlegar ályktanir. Annað hlutverk þeirra er að fræða borgara um ýmis málefni sem snerta stjórnmál. Stjórnmálaflokkar geta tekið fyrir ákveðin málefni og hafa þannig dagskrárvald. Í 21. grein [[stjórnarskrá Þýskalands]] kemur fram að hlutverk stjórnmálaflokka sé að móta stjórnmálalegan vilja fólksins.<ref>{{vefheimild|url=http://www.bundestag.de/interakt/infomat/fremdsprachiges_material/downloads/ggEn_download.pdf|titill=Stjórnarskrá Þýskalands (á ensku)|snið=pdf}}</ref> Í þriðja lagi hafa stjórnmálaflokkar það hlutverk að vera sameiningartákn. Flokkshollusta er hugtak sem er oft notað í neikvæðri merkingu um tilhneigingu flokksmeðlima til þess að hlýða ''flokksaganum'' hvað stefnumál varðar, ellegar einangra sig innan flokksins. Fyrir tilstilli slíkra [[stofnun|stofnana]] minnka líkurnar á því að lýðsskrumarar og öfgahópar komist til valda. Í fjórða lagi vinna stjórnmálaflokkar að því að fólk taki þátt í kosningum, bæði með því að nýta [[kosningaréttur|kosningarétt]] sinn og með því að vinna í [[kosningaherferð]]um en þannig fræðist fólk um þá valmöguleika sem þeim stendur til boða. === Hlutverk stjórnmálaflokka sem samtök === Helsta hlutverk stjórnmálaflokka er að sjá um nýliðun stjórnmálaleiðtoga og koma mönnum að í opinber [[embætti]]. Aðferðir stjórnmálaflokka til þessa eru m.a. með því að leita, þjálfa þá og loks velja hæfa einstaklinga. Innri stofnanir stjórnmálaflokka, s.s. ýmist félagastarf, svæðisbundin félög og ungmennafélög, aðalskrifstofa og nefndir vinna að þessu markmiði. Innan flokkanna fer því fram kennsla og dreifing á efni sem boðar ákveðna [[hugmyndafræði]]. Í Sovétríkjunum var ágæti [[kommúnismi|kommúnismans]] undirstrikað en á [[Vesturlönd]]um er rík hefð fyrir [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndu lýðræði]]. Í flestum lýðræðisríkjum er sjaldgæft að óflokksbundnir einstaklingar hljóti háttsett embætti, svosem [[ráðherra]]embætti. == Stjórnmálaflokkar á Íslandi == {{aðalgrein|Íslensk stjórnmál}} Sögulega hefur verið svokallað [[fjórflokkakerfið|fjórflokkakerfi]] á Íslandi. Með því er átt við að jafnan hafa fjórir flokkar fengið í hlut sinn mikinn meirihluta atkvæða í þingkosningum. Íslendingar fengu [[Heimastjórnartímabilið|heimastjórn]] árið [[1904]] og þá tóku fyrstu flokkarnir að myndast, [[Heimastjórnarflokkurinn]] og [[Sjálfstæðisflokkurinn (eldri)]]. Á eftir fylgdu [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Framsóknarflokkurinn]] árið [[1916]]. [[Sjálfstæðisflokkurinn]] var stofnaður árið [[1929]]. [[Kommúnistaflokkur Íslands]] var stofnaður [[1930]] en starfaði aðeins í átta ár. [[Alþýðubandalagið]] var stofnað árið [[1956]]. Alþýðuflokkurinn sameinaðist hluta Alþýðubandalagsins í [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] árið [[1998]] en hinn hluti Alþýðubandalagsins stofnaði [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfinguna - grænt framboð]]. Fleiri framboð hafa verið stofnuð sem öll störfuðu í styttri tíma, mörg hver í eitt eða tvö [[kjörtímabil]]. Eftir [[Alþingiskosningar 2017|alþingiskosningarnar 2017]] eiga átta stjórnmálaflokkar sæti á Alþingi: Sjálfstæðisflokkurinn, Samfylkingin, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkurinn, Píratar, Miðflokkurinn, Viðreisn og Flokkur fólksins.<ref>http://www.althingi.is/thingmenn/thingflokkar/thingflokkar/</ref> Aldrei hafa fleiri flokkar átt sæti á Alþingi né hefur hlutfall fjórflokkanna af greiddum atkvæðum verið lægra. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimild == * {{bókaheimild|höfundur= Russell J. Dalton, Martin P. Wattenberg (ritstjórar)|titill=Parties without Partisans: Political Change in Advanced Industrial Democracies|útgefandi=Oxford University Press|ár=2003|ISBN=ISBN 0-19-925309-9}} == Tenglar == * [http://www.ipu.org Vefsíða Alþjóðaþingmannasambandsins] * {{vísindavefurinn|3311|Hver er munurinn á stjórnmálaflokki og stjórnmálahreyfingu?}} * {{vísindavefurinn|28015|Mega krakkar á Íslandi stofna stjórnmálaflokk?}} {{Stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Stjórnmálaflokkar| ]] dwjtkpeamd8abnzjjc4v2aac4bp8wu3 0 5049 1962264 1941272 2026-05-05T13:40:45Z ~2026-27351-41 116184 Náminu í skólanum 1962264 wikitext text/x-wiki {{Upplýsingar_Menntaskóli |nafn = Menntaskólinn við Sund |mynd =[[Mynd:Menntaskólinn við Sund.jpg|200px]] |stofnaður = Árið [[1969]] |rektor = [[Már Vilhjálmsson]] |nemendur = 780 |nemendafélag = [[Skólafélag Menntaskólans við Sund]] (SMS) |staðsetning = Gnoðarvogi 43, 104 Reykjavík |fyrrum nöfn = Menntaskólinn við Tjörnina |gælunöfn nemenda = MS-ingar |heimasíða= [http://www.msund.is/ www.msund.is] }} '''Menntaskólinn við Sund''', [[skammstöfun|skammstafað]] ''MS'', er bóknámsskóli með áfangakerfi og býður nám til [[stúdentspróf]]s. Það er markmið skólans að bjóða nemendum aðeins það besta, góða þjónustu og fyrsta flokks nám óháð því á hvaða [[námsbraut]] þeir eru. Þá leggur skólinn sérstaka áherslu á að vera í fremstu röð. Þessum markmiðum sínum ætlar skólinn að ná með því að virkja frumkvæði nemenda og starfsmanna, með því að leggja áherslu á góða kennslu og fjölbreytilega [[kennslu]]hætti, nýtingu [[upplýsingatækni]] í kennslu, góðan tækjakost, samvinnu við [[fyrirtæki]] og [[stofnanir]] og símenntun starfsmanna sinna. Embla Dís Ómarsdóttir er í þessum skóla. Hún er dvergur, heimsfrægur. Dvergur.<!-- Heimild vantar --> ==Stofnun skólans== Þegar skólinn var stofnsettur árið [[1969]] voru einungis fjórir [[Framhaldsskóli|framhaldsskólar]] fyrir á [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]], [[Menntaskólinn í Reykjavík|MR]], [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|MH]], [[Verzlunarskóli Íslands|Verzlunarskólinn]] og [[Iðnskólinn í Reykjavík]]. Hinn yngsti þeirra, MH, hafði tekið til starfa árið [[1966]] og vegna sívaxandi sóknar í framhaldsnám var nú nauðsynlegt að stofna nýjan framhaldsskóla. Skólinn var fyrst til húsa í gamla miðbæjarskólanum og var nefndur Menntaskólinn við Tjörnina. Var skólinn rekinn sem útibú frá MR í upphafi og var sameiginlegur rektor yfir skólunum. Árið [[1973]] flutti skólinn í Gnoðarvoginn og var nafninu breytt í Menntaskólinn við Sund. Nemendur við skólann eru 780 í 33 bekkjum. ==Húsnæðismál== Húsnæði [[Miðbæjarskólinn|Miðbæjarskólans]] þótti óhentugt að mörgu leyti. Umferðargnýr, þrengsli og kuldi gerðu nemendum og kennurum oft lífið leitt. Þrátt fyrir þetta varð skólalífið mjög blómlegt frá fyrstu tíð. Góður andi ríkti og athafnasemi nemenda í félagslífinu var með eindæmum. Hafin var útgáfa skólablaðs (Andríki; níu tölublöð skólaárið 1971-72), stofnaður kór 1972 undir stjórn eins af nemendum skólans, Snorra Sigfúsar Birgissonar, og sama ár var færð upp fyrsta leiksýning nemenda. Nemendafjöldi jókst mjög strax á fyrstu árunum. Haustið 1971 voru þeir orðnir 541 og varð að grípa til þess ráðs að tvísetja skólann. Árið [[1972]] fékk skólinn fyrirheit ráðamanna um nýtt skólahúsnæði og var honum tryggð lóð ofarlega í [[Laugardalur|Laugardal]] (skammt fyrir vestan Glæsibæ). Draumurinn um nýja skólann varð sem kunnugt er aldrei að veruleika. Þó voru mál komin á það stig [[1973]] að skipuð hafði verið byggingarnefnd skólans, ráðinn arkitekt og veittar 2 milljónir króna á fjárlögum til undirbúnings verksins. Hinn [[30. maí]] [[1973]] voru fyrstu stúdentarnir útskrifaðir frá skólanum, 159 að tölu. Athöfnin fór fram í Háskólabíói og hefur það verið svo síðan, að frátöldu árinu 2003 þegar athöfnin fór fram í [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhúsinu]]. Árið 1974 var tekin sú ákvörðun að hætta við nýbyggingaráform skólans. Þess í stað var honum útvegað húsnæði í Vogaskóla. Um haustið fékkst hluti hans til afnota. Hélst sú skipan allt til vorsins [[1976]] að skólinn var starfræktur á tveimur stöðum, en þá var gamli Miðbæjarskólinn endanlega kvaddur og öll starfsemin flutt í núverandi húsnæði. Við flutninginn stórbatnaði öll aðstaða nemenda og kennara. Til dæmis var bókasafn sett á stofn, kennarar fengu vinnuherbergi, nemendur samkomusalinn Skálholt ([[1977]]) og kaffistofuna Kattholt ([[1978]]). Þó að skólinn væri ekki lengur við Tjörnina hélt hann enn um sinn upprunalegu nafni sínu. Eftir miklar vangaveltur tók þáverandi menntamálaráðherra, [[Vilhjálmur Hjálmarsson]], af skarið, kvað upp úrskurð sinn og tilkynnti við skólaslit vorið [[1977]] að skólinn skyldi eftirleiðis heita Menntaskólinn við Sund. Árið 1988 lét skólinn reisa listaverkið „Blómgun“ eftir [[Sigurjón Ólafsson]] á lóð skólans. Fékkst til þess styrkur úr listskreytingarsjóði. ==Stjórnendur== Frá byrjun skólaárs 1970-1971 varð MT sjálfstæð stofnun og skipaður var rektor við skólann, [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]], sem gegndi því starfi til vorsins 1987. Árið 1970 var tekið upp annakerfi í skólanum, skólaárinu skipt í tvö námstímabil, haustönn og vorönn. Hefur sú skipan haldist síðan. Haustið [[1975]] var [[Þór Vigfússon]] ráðinn fyrsti konrektor skólans. Haustið [[1978]] lét Þór af þessu starfi og tók þá við því Sigurður Ragnarsson. Gegndi hann starfi konrektors til loka skólaárs 1986-87 en tók við sem rektor sumarið 1987 er Björn Bjarnason lét af embætti. Frá sama tíma var Pétur Rasmussen ráðinn konrektor. Sumarið 1996 hætti Sigurður Ragnarsson störfum sem rektor og Eiríkur G. Guðmundsson tók við. Eiríkur lét af störfum snemma árs [[2001]] en þá tók við núverandi rektor, Már Vilhjálmsson. Pétur Rasmussen hætti sem konrektor sumarið 2002 og Hjördís Þorgeirsdóttir tók við. Frá upphafi skólaárs 1990-91 var stofnað embætti kennslustjóra við skólan sem [[Sigurrós Erlingsdóttir]] gegnir í dag. Árið 1974 fékk skólinn [[Ólafsdalur|Ólafsdal]] við [[Gilsfjörður|Gilsfjörð]] til afnota sem skólasel. Um árabil voru Ólafsdalsferðir vinsæll þáttur í skólastarfinu en eru nú aflagðar og húsnæðið afhent landbúnaðarráðuneytinu að nýju. ==Félagslíf== Félagslíf nemenda við skólann hefur alla tíð verið blómlegt. Hafa ýmsar athafnir nemenda orðið að fastri hefð í skólalífinu og ber þar líklega hæst Busadaginn,85 ball skólans, Fardag og Tirnu. Busl hefur tíðkast frá fyrstu tíð þegar annarsbekkingar haustið 1970 báru Tjarnarvatn í ámu inn í skólaportið og skírðu þar busa með niðurdýfingu. Fyrstu stúdentarnir (1973) kvöddu skólann með mikilli hátíð síðasta kennsludag sem þeir nefndu Fardag. Hefur sá dagur verið með líkum hætti síðan. Einnig hafa allir stúdentahópar gefið út bókina [[Tirna|Tirnu]] (Tirna — sbr. Tjörn). Skólafélagið gefur einnig út tímaritið Steingerði sem nefnt er eftir ömmu [[Andri Snær Magnason|Andra Snæs Magnasonar]], fyrsta ritstjóra hennar. Leikfélag MS heitir [[Thalía]] og setur það upp árleg leikverk, núna í ár Aladdín, síðast leikritið Söngleikurinn Harry potter og myrkiherrann og árið á undan var sett fram [[söngleikurinn Stjörnustríð]] MS hefur unnið bæði [[Morfís]] ([[1989]] og [[2010]]) og [[Gettu betur]] ([[1990]]). ==Þekktir nemendur== ===Fræðimenn=== * [[Ármann Jakobsson]], íslenskufræðingur. * [[Sverrir Jakobsson]], sagnfræðingur. ===Íþróttamenn=== * [[Guðmundur Eggert Stephensen]], borðtennisspilari.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1086408| Grein Morgunblaðsins, 4. júní 2006: ''Lofar Góðu - Guðmundur Eggert Stephensen'']</ref> * [[Edda Falak]], íþróttakona og hlaðvarpsstjórnandi ===Rithöfundar=== * [[Andri Snær Magnason]], [[rithöfundur]].<ref>[http://www.andrisnaer.is/um-andra/| Vefsvæði Andra Snæs Magnasonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Einar Már Guðmundsson]], rithöfundur * [[Einar Kárason]], rithöfundur * [[Guðlaugur Arason]], rithöfundur * [[Steinar Bragi|Steinar Bragi Guðmundsson]], rithöfundur ===Stjórnmálamenn=== * [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]], fyrrv. utanríkisráðherra og borgarstjóri.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=264| Æviágrip Ingibjargar S. Gísladóttur af vef Alþingis]</ref> * [[Katrín Jakobsdóttir]], fyrrv. forsætisráðherra og menntamálaráðherra.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=690| Æviágrip Katrínar Jakobsdóttir af vef Alþingis]</ref> * [[Sigrún Björk Jakobsdóttir]], fyrrv. bæjarstjóri Akureyrar.<ref>[http://www.profkjor.is/?action=profill&username=sigrunbjakobs| Æviágrip Sigrúnar B. Jakobsdóttur af prófkjörsvef Sjálfstæðisflokksins]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], utanríkisráðherra.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=632| Æviágrip Þorgerðar K. Gunnarsdóttur af vef Alþingis]</ref> ==Tenglar== *[http://www.msund.is Vefsíða skólans] *[http://www.belja.is Heimasíða Skólafélags Menntaskólans við Sund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114090748/http://www.belja.is/ |date=2016-01-14 }} ==Heimildir== *[http://www.itn.is/~asgeir/ms/agrip-af-sogu.htm http://www.itn.is/~asgeir/ms/agrip-af-sogu.htm]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ==Neðanmálsgreinar== {{reflist}} {{töflubyrjun}} {{Sigurvegari | fyrir=[[Menntaskólinn í Kópavogi]] | titill=Sigurvegari [[Gettu betur]] | ár=[[1990]] | eftir=[[Menntaskólinn á Akureyri]]}} {{töfluendir}} {{framhaldsskólar}} [[Flokkur:Menntaskólinn við Sund| ]] {{S|1969}} et4k1rkhfl9pefyvcmm10mh25m4mhyp 0 6261 1962330 1960966 2026-05-06T05:15:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962330 wikitext text/x-wiki '''Björn Jónsson''' á [[Skarðsá]] ([[1574]] – [[29. júní]] [[1655]]) var [[lögréttumaður]] en einkum þekktur sem höfundur [[Skarðsárannáll|Skarðsárannáls]]. Hann var sonur Jóns Jónssonar bónda á [[Ingveldarstaðir|Ingveldarstöðum]] á [[Reykjaströnd]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]] og Guðrúnar Ketilsdóttur en missti föður sinn átta ára gamall og ólst upp hjá [[Sigurður Jónsson lögmaður|Sigurði Jónssyni]] [[Lögmaður|lögmanni]] af [[Svalbarðsætt]], bróður [[Magnús Jónsson prúði|Magnúsar prúða]]. Hann bjó á Skarðsá í Skagafirði frá [[1605]] til dauðadags og varð lögréttumaður árið [[1616]]. Hann lést úr [[steinsótt]]. Björn var óskólagenginn en eftir hann liggja meðal annars skýringar á [[lögbók]]um og samantekt um [[Tyrkjaránið]]. [[Þorlákur Skúlason]] [[Hólabiskupar|biskup]] fékk hann til að rita annála og er sagt að hann hafi fengið tólf [[ríkisdalur|ríkisdali]] árlega fyrir ritunina. Skarðsárannáll er ein af helstu heimildum um atburði á [[Ísland]]i frá [[1400]] til [[1640]]. ==Tenglar== * [https://baekur.is/bok/05c9b38f-2fcd-42d5-b99d-ec76774a9975 ''Skarðsárannáll'' (útg. 1774) á Bækur.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://handrit.is/en/biography/view/BjoJon006 Handrit tengd Birni Jónssyni á Handrit.is] {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1574|1655}} [[Flokkur:Íslenskir annálahöfundar]] ozw3st4sh26naip2jrtas1o90ny1mm6 0 6455 1962289 1958496 2026-05-05T17:06:00Z Berserkur 10188 /* 50 stigahæstu leikmenn frá upphafi */ 1962289 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=National Basketball Association |mynd = [[Mynd:National Basketball Association logo.svg|105px]] |Íþrótt=[[Körfubolti]] |Stofnuð=[[1946]] (sem BAA)<br>[[1949]] (sem NBA) |Fjöldi liða=30 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px]] [[Bandaríkin]] [[Mynd:Flag of Canada.svg|21px]] [[Kanada]] |Meistarar=[[Oklahoma City Thunder]] (2. titill) |Sigursælast= [[Boston Celtics]] (18 titlar) |Heimasíða=[https://www.nba.com/ www.NBA.com] }} '''National Basketball Association''', sem í daglegu tali kallast '''NBA''', er atvinnumannadeild [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] í Bandaríkjunum sem samanstendur af 30 liðum. Deildin byrjar í október og er til apríl. Frá miðjum apríl til byrjun júní er úrslitakeppni og úrslit. Deildin stendur einnig fyrir [[Bikarkeppni NBA]], sem fyrst var spiluð árið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/news/nba-cup-101|title=Emirates NBA Cup: Everything you need to know|website=NBA.com|language=en|access-date=2025-01-29}}</ref> == Saga == Deildin varð til árið 1949 þegar [[Basketball Association of America]] og [[National Basketball League (Bandaríkin)|National Basketball League]] sameinuðust til að stofna nýja deild sem myndi bera heitið National Basketball Association.<ref>{{cite news |author1=Glenn Gaff |title=Cage peace: Form 18-team league |url=https://www.newspapers.com/article/star-tribune-cage-peace-form-18-team-le/149924180/ |access-date=23 June 2024 |work=[[Star Tribune]] |date=4 August 1949 |page=20 |via=[[Newspapers.com]]}}{{open access}}</ref><ref>{{cite news |title=Pro hoop war comes to end |url=https://www.newspapers.com/article/the-spokesman-review-pro-hoop-war-comes/149924952/ |access-date=23 June 2024 |work=[[The Spokesman-Review]] |agency=[[Associated Press]] |date=4 August 1949 |page=13 |via=[[Newspapers.com]]}}{{open access}}</ref> Nokkrum árum seinna fór NBA deildin að telja sögu BAA sem sína eigin og telur því meistara þeirra meðal sinna.<ref>{{cite web |title=NBA's bogus birthday sweeps Syracuse's contributions under the confetti (Editorial Board Opinion, Video) |url=https://www.syracuse.com/opinion/2021/11/nbas-bogus-birthday-sweeps-syracuses-contributions-under-the-confetti-editorial-board-opinion-video.html |website=syracuse |access-date=December 30, 2021 |date=November 28, 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sports/2022/01/21/nba-history-nbl-baa/|title=How the NBA’s 75th anniversary sweeps away its early history|author1=Curtis Harris|date=21 January 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=23 June 2024}}</ref> Árið 1976 sameinaðist [[American Basketball Association]] (ABA) við NBA og gengu fjögur ABA lið við það inn í deildina; [[Brooklyn Nets|New York Nets]], [[Denver Nuggets]], [[Indiana Pacers]] og [[San Antonio Spurs]].<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/nba/nets/news/this-day-in-history-aba-new-york-nets-merge-to-nba-01j0k9322xzm|title=This Day in History: ABA Nets Merge to NBA|date=2024-06-17|website=Brooklyn Nets On SI|language=en-US|access-date=2025-01-29}}</ref> [[Pétur Guðmundsson]] var fyrsti Íslendingurinn til að leika í NBA þegar hann gekk til liðs við [[Portland Trail Blazers]] árið 1981. Hann lék seinna með [[Los Angeles Lakers]] og [[San Antonio Spurs]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20151201382d/asgeir-og-petur-teknir-inn-i-heidursholl-isi|title=Ásgeir og Pétur teknir inn í Heiðurshöll ÍSÍ - Vísir|last=Jónsson|first=Óskar Ófeigur|date=2015-03-01|website=visir.is|language=is|access-date=2024-10-27}}</ref> == Lið == Í NBA-deildinni leika nú 30 lið, þar af 29 staðsett í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og eitt í [[Kanada]]. [[Boston Celtics]] er sigursælasta lið deildarinnar en það hefur unnið meistaratitilinn 18 sinnum.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/news/most-championships-nba-history|title=Which NBA teams have the most championships?|website=NBA.com|language=en|access-date=2025-01-29}}</ref> [[Oklahoma City Thunder]] lék gegn [[Indiana Pacers]] í úrslitunum árið 2025 og vann Oklahoma sinn 2. titil. ===Nýliðaval=== [[Nýliðaval NBA]] fer fram árlega í deildinni. Lið fá valrétt út frá ákveðnum viðmiðum og geta þau selt valréttinn öðrum liðum. === Austurdeildin === {| class="wikitable" | bgcolor="#1D428A" align="center" colspan="6"|'''<font style="color:#ffffff !important;">Austurdeildin</font>''' |- ! width=25|Riðill ! width=160|Lið ! width=160|Borg, Fylki ! width=150|Heimavöllur ! width=20|Stofnað |- ! rowspan="5" | Atlantshafs | ''[[Boston Celtics]]'' | [[Boston]], [[Massachusetts]] | [[TD Garden]] | 1946 |- | ''[[Brooklyn Nets]]'' | [[Brooklyn]], [[New York-fylki|New York]] | [[Barclays Center]] | 1967 |- | ''[[New York Knicks]]'' | [[New York City|New York]], [[New York-fylki|New York]] | [[Madison Square Garden]] | 1946 |- | ''[[Philadelphia 76ers]]'' | [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]] | [[Wells Fargo Center]] | 1939 |- | ''[[Toronto Raptors]]'' | [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]] | [[Scotiabank Arena]] | 1995 |- ! rowspan="5" | Miðju | ''[[Chicago Bulls]]'' | [[Chicago]], [[Illinois]] | [[United Center]] | 1966 |- | ''[[Cleveland Cavaliers]] '' | [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]] | [[Rocket Mortgage FieldHouse]] | 1970 |- |''[[Detroit Pistons]]'' |[[Detroit]], [[Michigan]] | [[Little Caesars Arena]] | 1941 |- | ''[[Indiana Pacers]]'' | [[Indianapolis]], [[Indiana (fylki)|Indiana]] | [[Bankers Life Fieldhouse]] | 1967 |- | ''[[Milwaukee Bucks]]'' | [[Milwaukee]], [[Wisconsin]] | [[Fiserv Forum]] | 1968 |- ! rowspan="5" | Suðaustur | ''[[Atlanta Hawks]]'' | [[Atlanta]], [[Georgía]] | [[State Farm Arena]] | 1946 |- | ''[[Charlotte Hornets]]'' | [[Charlotte (Norður-Karólína)|Charlotte]], [[Norður-Karólína]] | [[Spectrum Center]] | 2004 |- | ''[[Miami Heat]]'' | [[Miami]], [[Flórída]] | [[American Airlines Arena]] | 1988 |- | ''[[Orlando Magic]]'' | [[Orlando]], [[Flórída]] | [[Amway Center]] | 1989 |- | ''[[Washington Wizards]]'' | [[Washington (borg)|Washington]] | [[Capital One Arena]] | 1961 |} === Vesturdeildin === {| class="wikitable" | bgcolor="#C8102E" align="center" colspan="6"|'''<font style="color:#ffffff;">Vesturdeildin</font>''' |- ! width=25|Riðill ! width=160|Lið ! width=160|Borg, Fylki ! width=150|Heimavöllur ! width=20|Stofnað |- ! rowspan="5" | Suðvestur | ''[[San Antonio Spurs]]'' | [[San Antonio]], [[Texas]] | [[AT&T Center]] | 1967 |- | ''[[Houston Rockets]]'' | [[Houston]], [[Texas]] | [[Toyota Center (Houston)|Toyota Center]] | 1967 |- | ''[[Memphis Grizzlies]]'' | [[Memphis]], [[Tennessee]] | [[FedExForum]] | 1995 |- | ''[[New Orleans Pelicans]]'' | [[New Orleans]], [[Louisiana]] | [[Smoothie King Center]] | 1988 |- | ''[[Dallas Mavericks]]'' | [[Dallas]], [[Texas]] | [[American Airlines Center]] | 1980 |- ! rowspan="5" | Norðvestur | ''[[Denver Nuggets]]'' | [[Denver]], [[Colorado]] | [[Pepsi Center]] | 1967 |- | ''[[Minnesota Timberwolves]]'' | [[Minneapolis]], [[Minnesota]] | [[Target Center]] | 1989 |- | ''[[Oklahoma City Thunder]]'' | [[Oklahoma City]], [[Oklahoma]] | [[Chesapeake Energy Arena]] | 1967 |- | ''[[Portland Trail Blazers]]'' | [[Portland (Oregon)|Portland]], [[Oregon]] | [[Moda Center]] | 1970 |- | ''[[Utah Jazz]]'' | [[Salt Lake City]], [[Utah]] | [[Vivint Arena]] | 1974 |- ! rowspan="5" | Kyrrahafs | ''[[Golden State Warriors]]'' | [[San Francisco]], [[Kalifornía]] | [[Chase Center]] | 1946 |- | ''[[Los Angeles Clippers]]'' | [[Los Angeles]], [[Kalifornía]] | [[Crypto.com Arena]] | 1970 |- | ''[[Los Angeles Lakers]]'' | [[Los Angeles]], [[Kalifornía]] | [[Crypto.com Arena]] | 1946 |- | ''[[Phoenix Suns]]'' | [[Phoenix]], [[Arisóna]] | [[PHX Arena]] | 1968 |- | ''[[Sacramento Kings]]'' | [[Sacramento]], [[Kalifornía]] | [[Golden 1 Center]] | 1923 |} === Titlar === {| class="wikitable" |- !width=80|Lið !width=20|Titlar !width=250|Ár Meistaratitils |- | [[Boston Celtics]] || 18 || 1957, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1986, 2008, 2024 |- | [[Los Angeles Lakers|Minneapolis/Los Angeles Lakers]] || 17 || 1949¹, 1950, 1952, 1953, 1954, 1972, 1980, 1982, 1985, 1987, 1988, 2000, 2001, 2002, 2009, 2010, 2020 |- | [[Golden State Warriors|Philadelphia/Golden State Warriors]] || 7|| 1947¹, 1956, 1975, 2015, 2017, 2018, 2022 |- | [[Chicago Bulls]] || 6 || 1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998 |- | [[San Antonio Spurs]] || 5 || 1999, 2003, 2005, 2007, 2014 |- | [[Miami Heat]] || 3 || 2006, 2012, 2013 |- | [[Philadelphia 76ers|Syracuse Nationals/Philadelphia 76ers]] || 3 || 1955, 1967, 1983 |- | [[Detroit Pistons]] || 3 || 1989, 1990, 2004 |- | [[New York Knicks]] || 2 || 1970, 1973 |- | [[Houston Rockets]] || 2 || 1994, 1995 |- | [[Milwaukee Bucks]] || 2 || 1971, 2021 |- | [[Seattle SuperSonics]]/[[Oklahoma City Thunder]] || 2 || 1979, 2025 |- | [[Denver Nuggets]] || 1 || 2023 |- | [[Baltimore Bullets (1944–1954)|Baltimore Bullets]] || 1 || 1948¹ |- | [[Sacramento Kings|Rochester Royals/Sacramento Kings]] || 1 || 1951 |- | [[Atlanta Hawks|St. Louis/Atlanta Hawks]] || 1 || 1958 |- | [[Portland Trail Blazers]] || 1 || 1977 |- | [[Washington Wizards|Washington Bullets/Wizards]] || 1 || 1978 |- | [[Dallas Mavericks]] || 1 || 2011 |- | [[Cleveland Cavaliers]] || 1 || 2016 |- | [[Toronto Raptors]] || 1 || 2019 |} <small>''¹ NBA deildin var stofnuð 1949. Meistarartitlarnir 1947-1949 unnust í [[Basketball Association of America]].''</small> ==Tölfræði== ===50 stigahæstu leikmenn frá upphafi=== <small>''Uppfært síðast 1. apríl 2026.''</small> #'''[[LeBron James]]''': 43.325 #[[Kareem Abdul-Jabbar]]: 38.387 #[[Karl Malone]]: 36.928 #[[Kobe Bryant]]: 33.643 #'''[[Kevin Durant]]''': 32.436 #[[Michael Jordan]]: 32.292 #[[Dirk Nowitzki]]: 31.560 #[[Wilt Chamberlain]]: 31.419 #'''[[James Harden]]''': 29.251 #[[Shaquille O'Neal]]: 28.596 #[[Carmelo Anthony]]: 28.289 #[[Moses Malone]]: 27.409 #[[Elvin Hayes]]: 27.313 #'''[[Russell Westbrook]]''': 27.176 #[[Hakeem Olajuwon]]: 26.946 #[[Oscar Robertson]]: 26.710 #[[Dominique Wilkins]]: 26.668 #'''[[DeMar DeRozan]]''': 26.660 #'''[[Stephen Curry]]''': 26.528 #[[Tim Duncan]]: 26.496 #[[Paul Pierce]]: 26.397 #[[John Havlicek]]: 26.395 #[[Kevin Garnett]]: 26.071 #[[Vince Carter]]: 25.728 #[[Alex English]]: 25.613 #[[Reggie Miller]]: 25.279 #[[Jerry West]]: 25.192 #[[Patrick Ewing]]: 24.815 #[[Ray Allen]]: 24.505 #[[Allen Iverson]]: 24.368 #[[Charles Barkley]]: 23.757 #[[Robert Parish]]: 23.334 #[[Adrian Dantley]]: 23.177 #[[Dwyane Wade]]: 23.165 #[[Elgin Baylor]]: 23.149 #[[Chris Paul]]: 23.058 #'''[[Damian Lillard]]''': 22.598 #[[Clyde Drexler]]: 22.195 #[[Gary Payton]]: 21.813 #[[Larry Bird]]: 21.791 #[[Hal Greer]]: 21.586 #'''[[Giannis Antetokounmpo]]''': 21.531 #[[Walt Bellamy]]: 20.941 #[[Pau Gasol]]: 20.894 #[[Bob Pettit]]: 20.880 #[[David Robinson]]: 20.790 #[[George Gervin]]: 20.708 #[[LaMarcus Aldridge]]: 20.558 #[[Mitch Richmond]]: 20.515 #[[Joe Johnson]]: 20.407 ===Flestar stoðsendingar - Topp 10=== <small>''Uppfært síðast í nóv 2025.''</small> #[[John Stockton]]: 15.809 #[[Chris Paul]]: 12.545 #[[Jason Kidd]]: 12.091 #'''[[LeBron James]]''': 11.604 #[[Steve Nash]]: 10.335 #[[Mark Jackson]]: 10.334 #[[Magic Johnson]]: 10.141 #[[Oscar Robertson]]: 9.887 #'''[[Russell Westbrook]]''': 10.043 #[[Isiah Thomas]]: 9.061 ===Flest fráköst - Topp 15=== <small>''Uppfært síðast í nóv. 2022.''</small> #[[Wilt Chamberlain]]: 23.924 #[[Bill Russell]]: 21.620 #[[Kareem Abdul-Jabbar]]: 17.440 #[[Elvin Hayes]]: 16.279 #[[Moses Malone]]: 16.212 #[[Tim Duncan]]: 15.091 #[[Karl Malone]]: 14.968 #[[Robert Parish]]: 14.715 #[[Kevin Garnett]]: 14.662 #[[Dwight Howard]]: 14.627 #[[Nate Thurmond]]: 14.464 #[[Walt Bellamy]]: 14.241 #[[Wes Unseld]]: 13.769 #[[Hakeem Olajuwon]]: 13.748 #[[Shaquille O'Neal]]: 13.099 ===Flestar þriggja stiga körfur=== <small>''Uppfært síðast í feb 2026.''</small> #'''[[Stephen Curry]]''': 4.233 #'''[[James Harden]]''': 3.310 #[[Ray Allen]]: 2.973 #'''[[Damian Lillard]]''': 2.804 #'''[[LeBron James]]''': 2.606 #[[Reggie Miller]]: 2.560 #[[Kyle Korver]]: 2.450 #'''[[Paul George]]''': 2.415 #'''[[Kevin Durant]]''': 2.299 #[[Vince Carter]]: 2.290 #[[Jason Terry]]: 2.282 #'''[[Kyle Lowry]]''': 2.207 #[[Jamal Crawford]]: 2.221 #[[Paul Pierce]]: 2.143 *<small>'''Feitletrað: Leikmenn sem enn spila'''</small> === Flestir leikir === <small>''Uppfært síðast í mars 2026.''</small> {| class="wikitable" |- !width=5|Röð !width=80|Leikmaður !width=10|Tímabil !width=20|Leikir |- | 2||'''[[LeBron James]]''' || 23 || 1.612 |- | 1|| [[Robert Parish]] || 21 || 1.611 |- | 3||[[Kareem Abdul-Jabbar]] || 20 || 1.560 |- | 4||[[Vince Carter]] || 22 || 1.541 |- | 5||[[Dirk Nowitzki]] || 21 || 1.522 |- | 6||[[John Stockton]] || 19 || 1.504 |- | 7||[[Karl Malone]] || 19 || 1.476 |- | 8||[[Kevin Garnett]] || 21 || 1.462 |- | 9||[[Kevin Willis]] || 21 || 1.424 |- | 10|| [[Jason Terry]] || 19 || 1.410 |- | 11||[[Tim Duncan]] || 19 || 1.392 |- | 12||[[Jason Kidd]] || 19 || 1.391 |- | 13||[[Reggie Miller]] || 18 || 1.389 |- | 14|| [[Clifford Robinson]] || 18 || 1.380 |- | 15||[[Chris Paul]]|| 21 || 1.370 |- |} === Flestar þrefaldar tvennur=== *''uppfært í feb. 2026.'' {| class="wikitable" !colspan=3|Á leiktímabili |- !Númer !Nafn !Þrefaldar tvennur |- |1|| '''[[Russell Westbrook]]''' || 207 |- |2 || '''[[Nikola Jokic]]''' || 182 |- |3 || [[Oscar Robertson]] ||181 |- |4 || [[Magic Johnson]] || 138 |- |5 || '''[[LeBron James]]''' || 122 |- |6 || [[Jason Kidd]] || 107 |- |7 || '''[[Luka Doncic]]''' || 88 |- |8 || '''[[James Harden]]''' || 82 |- |9 || [[Wilt Chamberlain]] || 78 |- |10|| '''[[Domantas Sabonis]]''' || 68 |- |11 || [[Larry Bird]] || 59 |- |12 || '''[[Giannis Antetokounmpo]]''' || 56 |- |13|| [[Fat Lever]] || 43 |- |14 || [[Bob Cousy]] || 33 |- |14|| [[Ben Simmons]] || 33 |- |14|| '''[[Draymond Green]]''' || 33 |- |15|| [[Rajon Rondo]] || 32 |- |16 || [[John Havlicek]] || 31 |- |17 || [[Grant Hill]] || 29 |- |18|| [[Michael Jordan]] || 28 |- |19 || [[Elgin Baylor]] || 26 |- |20 || [[Clyde Drexler]] || 25 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == {{commonscat|National Basketball Association}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=National Basketball Association|mánuðurskoðað= 12. feb.|árskoðað= 2019 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career scoring leaders|mánuðurskoðað= 12. feb.|árskoðað= 2019 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career assists leaders|mánuðurskoðað= 17. jan.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career rebounding leaders|mánuðurskoðað= 17. jan.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career 3-point scoring leaders|mánuðurskoðað= 20. jan.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career games played leaders|mánuðurskoðað= 3. feb.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career triple-double leaders|mánuðurskoðað= 1. jan.|árskoðað= 2023 }} {{NBA}} {{S|1946}} [[Flokkur:Bandarískar körfuknattleiksdeildir]] [[Flokkur:NBA| ]] qat253hsrub8tc7oabzsliutazbvgn0 1962360 1962289 2026-05-06T11:25:09Z Alvaldi 71791 /* Saga */ 1962360 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=National Basketball Association |mynd = [[Mynd:National Basketball Association logo.svg|105px]] |Íþrótt=[[Körfubolti]] |Stofnuð=[[1946]] (sem BAA)<br>[[1949]] (sem NBA) |Fjöldi liða=30 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px]] [[Bandaríkin]] [[Mynd:Flag of Canada.svg|21px]] [[Kanada]] |Meistarar=[[Oklahoma City Thunder]] (2. titill) |Sigursælast= [[Boston Celtics]] (18 titlar) |Heimasíða=[https://www.nba.com/ www.NBA.com] }} '''National Basketball Association''', sem í daglegu tali kallast '''NBA''', er atvinnumannadeild [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] í Bandaríkjunum sem samanstendur af 30 liðum. Deildin byrjar í október og er til apríl. Frá miðjum apríl til byrjun júní er úrslitakeppni og úrslit. Deildin stendur einnig fyrir [[Bikarkeppni NBA]], sem fyrst var spiluð árið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/news/nba-cup-101|title=Emirates NBA Cup: Everything you need to know|website=NBA.com|language=en|access-date=2025-01-29}}</ref> == Saga == Deildin varð til árið 1949 þegar [[Basketball Association of America]] og [[National Basketball League (Bandaríkin)|National Basketball League]] sameinuðust til að stofna nýja deild sem myndi bera heitið National Basketball Association.<ref>{{cite news |author1=Glenn Gaff |title=Cage peace: Form 18-team league |url=https://www.newspapers.com/article/star-tribune-cage-peace-form-18-team-le/149924180/ |access-date=23 June 2024 |work=[[Star Tribune]] |date=4 August 1949 |page=20 |via=[[Newspapers.com]]}}{{open access}}</ref><ref>{{cite news |title=Pro hoop war comes to end |url=https://www.newspapers.com/article/the-spokesman-review-pro-hoop-war-comes/149924952/ |access-date=23 June 2024 |work=[[The Spokesman-Review]] |agency=[[Associated Press]] |date=4 August 1949 |page=13 |via=[[Newspapers.com]]}}{{open access}}</ref> Nokkrum árum seinna fór NBA deildin að telja sögu BAA sem sína eigin og telur því meistara þeirra meðal sinna.<ref>{{cite web |title=NBA's bogus birthday sweeps Syracuse's contributions under the confetti (Editorial Board Opinion, Video) |url=https://www.syracuse.com/opinion/2021/11/nbas-bogus-birthday-sweeps-syracuses-contributions-under-the-confetti-editorial-board-opinion-video.html |website=syracuse |access-date=December 30, 2021 |date=November 28, 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sports/2022/01/21/nba-history-nbl-baa/|title=How the NBA’s 75th anniversary sweeps away its early history|author1=Curtis Harris|date=21 January 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=23 June 2024}}</ref> Árið 1976 sameinaðist [[American Basketball Association]] (ABA) við NBA og gengu fjögur ABA lið við það inn í deildina; [[Brooklyn Nets|New York Nets]], [[Denver Nuggets]], [[Indiana Pacers]] og [[San Antonio Spurs]].<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/nba/nets/news/this-day-in-history-aba-new-york-nets-merge-to-nba-01j0k9322xzm|title=This Day in History: ABA Nets Merge to NBA|date=2024-06-17|website=Brooklyn Nets On SI|language=en-US|access-date=2025-01-29}}</ref> ===Íslendingar í NBA=== [[Pétur Guðmundsson]] var fyrsti Íslendingurinn til að leika í NBA þegar hann gekk til liðs við [[Portland Trail Blazers]] árið 1981. Hann lék seinna með [[Los Angeles Lakers]] og [[San Antonio Spurs]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20151201382d/asgeir-og-petur-teknir-inn-i-heidursholl-isi|title=Ásgeir og Pétur teknir inn í Heiðurshöll ÍSÍ|author=Óskar Ófeigur Jónsson|date=2015-03-01|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-10-27}}</ref> [[Jón Arnór Stefánsson]] var á mála hjá [[Dallas Mavericks]] á árunum 2003 til 2004 en kom ekki við sögu í neinum deildarleikjum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212123577d/madurinn-sem-fekk-jon-arnor-til-dallas-rekinn-fra-dallas-mavericks|title=Maðurinn sem fékk Jón Arnór til Dallas rekinn frá Dallas Mavericks|author=Óskar Ófeigur Jónsson|date=2021-06-18|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> Ragnar Nathanaelsson æfði með Dallas sumarið 2016 fyrir en komst ekki á samning.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016699146d/raggi-nat-aefir-med-dallas-mavericks-aetladi-fyrst-ekki-ad-trua-thessu-|title=Raggi Nat æfir með Dallas Mavericks: „Ætlaði fyrst ekki að trúa þessu“|author=Tómas Þór Þórðarson|date=2016-08-06|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> Árið 2018 reyndi [[Tryggvi Hlinason]] fyrir sér í nýliðavali NBA en var ekki valinn. Hann lék það sumar með [[Toronto Raptors]] í sumardeild NBA.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20181910439d/toronto-valdi-tryggva-i-sumardeildina|title=Toronto valdi Tryggva í sumardeildina|author=Ástrós Ýr Eggertsdóttir|date=2018-06-29|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> [[Jón Axel Guðmundsson]] reyndi einnig fyrir sér í nýliðavalinu árið 2020<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2020-11-17-jon-axel-i-nylidavali-nba-a-morgun/|title=Jón Axel í nýliðavali NBA á morgun|author=[[Einar Örn Jónsson]]|date=2020-11-17|website=[[RÚV]]|access-date=2026-05-06}}</ref> án árangurs en lék seinna með [[Phoenix Suns]] í sumardeildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212143963d/jon-axel-hitti-afram-illa-i-tapi-phoenix-suns-i-sumardeild-nba-i-nott|title=Jón Axel hitti áfram illa í tapi Phoenix Suns í Sumardeild NBA í nótt |author=Óskar Ófeigur Jónsson|date=2021-08-17|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> == Lið == Í NBA-deildinni leika nú 30 lið, þar af 29 staðsett í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og eitt í [[Kanada]]. [[Boston Celtics]] er sigursælasta lið deildarinnar en það hefur unnið meistaratitilinn 18 sinnum.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/news/most-championships-nba-history|title=Which NBA teams have the most championships?|website=NBA.com|language=en|access-date=2025-01-29}}</ref> [[Oklahoma City Thunder]] lék gegn [[Indiana Pacers]] í úrslitunum árið 2025 og vann Oklahoma sinn 2. titil. ===Nýliðaval=== [[Nýliðaval NBA]] fer fram árlega í deildinni. Lið fá valrétt út frá ákveðnum viðmiðum og geta þau selt valréttinn öðrum liðum. === Austurdeildin === {| class="wikitable" | bgcolor="#1D428A" align="center" colspan="6"|'''<font style="color:#ffffff !important;">Austurdeildin</font>''' |- ! width=25|Riðill ! width=160|Lið ! width=160|Borg, Fylki ! width=150|Heimavöllur ! width=20|Stofnað |- ! rowspan="5" | Atlantshafs | ''[[Boston Celtics]]'' | [[Boston]], [[Massachusetts]] | [[TD Garden]] | 1946 |- | ''[[Brooklyn Nets]]'' | [[Brooklyn]], [[New York-fylki|New York]] | [[Barclays Center]] | 1967 |- | ''[[New York Knicks]]'' | [[New York City|New York]], [[New York-fylki|New York]] | [[Madison Square Garden]] | 1946 |- | ''[[Philadelphia 76ers]]'' | [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]] | [[Wells Fargo Center]] | 1939 |- | ''[[Toronto Raptors]]'' | [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]] | [[Scotiabank Arena]] | 1995 |- ! rowspan="5" | Miðju | ''[[Chicago Bulls]]'' | [[Chicago]], [[Illinois]] | [[United Center]] | 1966 |- | ''[[Cleveland Cavaliers]] '' | [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]] | [[Rocket Mortgage FieldHouse]] | 1970 |- |''[[Detroit Pistons]]'' |[[Detroit]], [[Michigan]] | [[Little Caesars Arena]] | 1941 |- | ''[[Indiana Pacers]]'' | [[Indianapolis]], [[Indiana (fylki)|Indiana]] | [[Bankers Life Fieldhouse]] | 1967 |- | ''[[Milwaukee Bucks]]'' | [[Milwaukee]], [[Wisconsin]] | [[Fiserv Forum]] | 1968 |- ! rowspan="5" | Suðaustur | ''[[Atlanta Hawks]]'' | [[Atlanta]], [[Georgía]] | [[State Farm Arena]] | 1946 |- | ''[[Charlotte Hornets]]'' | [[Charlotte (Norður-Karólína)|Charlotte]], [[Norður-Karólína]] | [[Spectrum Center]] | 2004 |- | ''[[Miami Heat]]'' | [[Miami]], [[Flórída]] | [[American Airlines Arena]] | 1988 |- | ''[[Orlando Magic]]'' | [[Orlando]], [[Flórída]] | [[Amway Center]] | 1989 |- | ''[[Washington Wizards]]'' | [[Washington (borg)|Washington]] | [[Capital One Arena]] | 1961 |} === Vesturdeildin === {| class="wikitable" | bgcolor="#C8102E" align="center" colspan="6"|'''<font style="color:#ffffff;">Vesturdeildin</font>''' |- ! width=25|Riðill ! width=160|Lið ! width=160|Borg, Fylki ! width=150|Heimavöllur ! width=20|Stofnað |- ! rowspan="5" | Suðvestur | ''[[San Antonio Spurs]]'' | [[San Antonio]], [[Texas]] | [[AT&T Center]] | 1967 |- | ''[[Houston Rockets]]'' | [[Houston]], [[Texas]] | [[Toyota Center (Houston)|Toyota Center]] | 1967 |- | ''[[Memphis Grizzlies]]'' | [[Memphis]], [[Tennessee]] | [[FedExForum]] | 1995 |- | ''[[New Orleans Pelicans]]'' | [[New Orleans]], [[Louisiana]] | [[Smoothie King Center]] | 1988 |- | ''[[Dallas Mavericks]]'' | [[Dallas]], [[Texas]] | [[American Airlines Center]] | 1980 |- ! rowspan="5" | Norðvestur | ''[[Denver Nuggets]]'' | [[Denver]], [[Colorado]] | [[Pepsi Center]] | 1967 |- | ''[[Minnesota Timberwolves]]'' | [[Minneapolis]], [[Minnesota]] | [[Target Center]] | 1989 |- | ''[[Oklahoma City Thunder]]'' | [[Oklahoma City]], [[Oklahoma]] | [[Chesapeake Energy Arena]] | 1967 |- | ''[[Portland Trail Blazers]]'' | [[Portland (Oregon)|Portland]], [[Oregon]] | [[Moda Center]] | 1970 |- | ''[[Utah Jazz]]'' | [[Salt Lake City]], [[Utah]] | [[Vivint Arena]] | 1974 |- ! rowspan="5" | Kyrrahafs | ''[[Golden State Warriors]]'' | [[San Francisco]], [[Kalifornía]] | [[Chase Center]] | 1946 |- | ''[[Los Angeles Clippers]]'' | [[Los Angeles]], [[Kalifornía]] | [[Crypto.com Arena]] | 1970 |- | ''[[Los Angeles Lakers]]'' | [[Los Angeles]], [[Kalifornía]] | [[Crypto.com Arena]] | 1946 |- | ''[[Phoenix Suns]]'' | [[Phoenix]], [[Arisóna]] | [[PHX Arena]] | 1968 |- | ''[[Sacramento Kings]]'' | [[Sacramento]], [[Kalifornía]] | [[Golden 1 Center]] | 1923 |} === Titlar === {| class="wikitable" |- !width=80|Lið !width=20|Titlar !width=250|Ár Meistaratitils |- | [[Boston Celtics]] || 18 || 1957, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1986, 2008, 2024 |- | [[Los Angeles Lakers|Minneapolis/Los Angeles Lakers]] || 17 || 1949¹, 1950, 1952, 1953, 1954, 1972, 1980, 1982, 1985, 1987, 1988, 2000, 2001, 2002, 2009, 2010, 2020 |- | [[Golden State Warriors|Philadelphia/Golden State Warriors]] || 7|| 1947¹, 1956, 1975, 2015, 2017, 2018, 2022 |- | [[Chicago Bulls]] || 6 || 1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998 |- | [[San Antonio Spurs]] || 5 || 1999, 2003, 2005, 2007, 2014 |- | [[Miami Heat]] || 3 || 2006, 2012, 2013 |- | [[Philadelphia 76ers|Syracuse Nationals/Philadelphia 76ers]] || 3 || 1955, 1967, 1983 |- | [[Detroit Pistons]] || 3 || 1989, 1990, 2004 |- | [[New York Knicks]] || 2 || 1970, 1973 |- | [[Houston Rockets]] || 2 || 1994, 1995 |- | [[Milwaukee Bucks]] || 2 || 1971, 2021 |- | [[Seattle SuperSonics]]/[[Oklahoma City Thunder]] || 2 || 1979, 2025 |- | [[Denver Nuggets]] || 1 || 2023 |- | [[Baltimore Bullets (1944–1954)|Baltimore Bullets]] || 1 || 1948¹ |- | [[Sacramento Kings|Rochester Royals/Sacramento Kings]] || 1 || 1951 |- | [[Atlanta Hawks|St. Louis/Atlanta Hawks]] || 1 || 1958 |- | [[Portland Trail Blazers]] || 1 || 1977 |- | [[Washington Wizards|Washington Bullets/Wizards]] || 1 || 1978 |- | [[Dallas Mavericks]] || 1 || 2011 |- | [[Cleveland Cavaliers]] || 1 || 2016 |- | [[Toronto Raptors]] || 1 || 2019 |} <small>''¹ NBA deildin var stofnuð 1949. Meistarartitlarnir 1947-1949 unnust í [[Basketball Association of America]].''</small> ==Tölfræði== ===50 stigahæstu leikmenn frá upphafi=== <small>''Uppfært síðast 1. apríl 2026.''</small> #'''[[LeBron James]]''': 43.325 #[[Kareem Abdul-Jabbar]]: 38.387 #[[Karl Malone]]: 36.928 #[[Kobe Bryant]]: 33.643 #'''[[Kevin Durant]]''': 32.436 #[[Michael Jordan]]: 32.292 #[[Dirk Nowitzki]]: 31.560 #[[Wilt Chamberlain]]: 31.419 #'''[[James Harden]]''': 29.251 #[[Shaquille O'Neal]]: 28.596 #[[Carmelo Anthony]]: 28.289 #[[Moses Malone]]: 27.409 #[[Elvin Hayes]]: 27.313 #'''[[Russell Westbrook]]''': 27.176 #[[Hakeem Olajuwon]]: 26.946 #[[Oscar Robertson]]: 26.710 #[[Dominique Wilkins]]: 26.668 #'''[[DeMar DeRozan]]''': 26.660 #'''[[Stephen Curry]]''': 26.528 #[[Tim Duncan]]: 26.496 #[[Paul Pierce]]: 26.397 #[[John Havlicek]]: 26.395 #[[Kevin Garnett]]: 26.071 #[[Vince Carter]]: 25.728 #[[Alex English]]: 25.613 #[[Reggie Miller]]: 25.279 #[[Jerry West]]: 25.192 #[[Patrick Ewing]]: 24.815 #[[Ray Allen]]: 24.505 #[[Allen Iverson]]: 24.368 #[[Charles Barkley]]: 23.757 #[[Robert Parish]]: 23.334 #[[Adrian Dantley]]: 23.177 #[[Dwyane Wade]]: 23.165 #[[Elgin Baylor]]: 23.149 #[[Chris Paul]]: 23.058 #'''[[Damian Lillard]]''': 22.598 #[[Clyde Drexler]]: 22.195 #[[Gary Payton]]: 21.813 #[[Larry Bird]]: 21.791 #[[Hal Greer]]: 21.586 #'''[[Giannis Antetokounmpo]]''': 21.531 #[[Walt Bellamy]]: 20.941 #[[Pau Gasol]]: 20.894 #[[Bob Pettit]]: 20.880 #[[David Robinson]]: 20.790 #[[George Gervin]]: 20.708 #[[LaMarcus Aldridge]]: 20.558 #[[Mitch Richmond]]: 20.515 #[[Joe Johnson]]: 20.407 ===Flestar stoðsendingar - Topp 10=== <small>''Uppfært síðast í nóv 2025.''</small> #[[John Stockton]]: 15.809 #[[Chris Paul]]: 12.545 #[[Jason Kidd]]: 12.091 #'''[[LeBron James]]''': 11.604 #[[Steve Nash]]: 10.335 #[[Mark Jackson]]: 10.334 #[[Magic Johnson]]: 10.141 #[[Oscar Robertson]]: 9.887 #'''[[Russell Westbrook]]''': 10.043 #[[Isiah Thomas]]: 9.061 ===Flest fráköst - Topp 15=== <small>''Uppfært síðast í nóv. 2022.''</small> #[[Wilt Chamberlain]]: 23.924 #[[Bill Russell]]: 21.620 #[[Kareem Abdul-Jabbar]]: 17.440 #[[Elvin Hayes]]: 16.279 #[[Moses Malone]]: 16.212 #[[Tim Duncan]]: 15.091 #[[Karl Malone]]: 14.968 #[[Robert Parish]]: 14.715 #[[Kevin Garnett]]: 14.662 #[[Dwight Howard]]: 14.627 #[[Nate Thurmond]]: 14.464 #[[Walt Bellamy]]: 14.241 #[[Wes Unseld]]: 13.769 #[[Hakeem Olajuwon]]: 13.748 #[[Shaquille O'Neal]]: 13.099 ===Flestar þriggja stiga körfur=== <small>''Uppfært síðast í feb 2026.''</small> #'''[[Stephen Curry]]''': 4.233 #'''[[James Harden]]''': 3.310 #[[Ray Allen]]: 2.973 #'''[[Damian Lillard]]''': 2.804 #'''[[LeBron James]]''': 2.606 #[[Reggie Miller]]: 2.560 #[[Kyle Korver]]: 2.450 #'''[[Paul George]]''': 2.415 #'''[[Kevin Durant]]''': 2.299 #[[Vince Carter]]: 2.290 #[[Jason Terry]]: 2.282 #'''[[Kyle Lowry]]''': 2.207 #[[Jamal Crawford]]: 2.221 #[[Paul Pierce]]: 2.143 *<small>'''Feitletrað: Leikmenn sem enn spila'''</small> === Flestir leikir === <small>''Uppfært síðast í mars 2026.''</small> {| class="wikitable" |- !width=5|Röð !width=80|Leikmaður !width=10|Tímabil !width=20|Leikir |- | 2||'''[[LeBron James]]''' || 23 || 1.612 |- | 1|| [[Robert Parish]] || 21 || 1.611 |- | 3||[[Kareem Abdul-Jabbar]] || 20 || 1.560 |- | 4||[[Vince Carter]] || 22 || 1.541 |- | 5||[[Dirk Nowitzki]] || 21 || 1.522 |- | 6||[[John Stockton]] || 19 || 1.504 |- | 7||[[Karl Malone]] || 19 || 1.476 |- | 8||[[Kevin Garnett]] || 21 || 1.462 |- | 9||[[Kevin Willis]] || 21 || 1.424 |- | 10|| [[Jason Terry]] || 19 || 1.410 |- | 11||[[Tim Duncan]] || 19 || 1.392 |- | 12||[[Jason Kidd]] || 19 || 1.391 |- | 13||[[Reggie Miller]] || 18 || 1.389 |- | 14|| [[Clifford Robinson]] || 18 || 1.380 |- | 15||[[Chris Paul]]|| 21 || 1.370 |- |} === Flestar þrefaldar tvennur=== *''uppfært í feb. 2026.'' {| class="wikitable" !colspan=3|Á leiktímabili |- !Númer !Nafn !Þrefaldar tvennur |- |1|| '''[[Russell Westbrook]]''' || 207 |- |2 || '''[[Nikola Jokic]]''' || 182 |- |3 || [[Oscar Robertson]] ||181 |- |4 || [[Magic Johnson]] || 138 |- |5 || '''[[LeBron James]]''' || 122 |- |6 || [[Jason Kidd]] || 107 |- |7 || '''[[Luka Doncic]]''' || 88 |- |8 || '''[[James Harden]]''' || 82 |- |9 || [[Wilt Chamberlain]] || 78 |- |10|| '''[[Domantas Sabonis]]''' || 68 |- |11 || [[Larry Bird]] || 59 |- |12 || '''[[Giannis Antetokounmpo]]''' || 56 |- |13|| [[Fat Lever]] || 43 |- |14 || [[Bob Cousy]] || 33 |- |14|| [[Ben Simmons]] || 33 |- |14|| '''[[Draymond Green]]''' || 33 |- |15|| [[Rajon Rondo]] || 32 |- |16 || [[John Havlicek]] || 31 |- |17 || [[Grant Hill]] || 29 |- |18|| [[Michael Jordan]] || 28 |- |19 || [[Elgin Baylor]] || 26 |- |20 || [[Clyde Drexler]] || 25 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == {{commonscat|National Basketball Association}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=National Basketball Association|mánuðurskoðað= 12. feb.|árskoðað= 2019 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career scoring leaders|mánuðurskoðað= 12. feb.|árskoðað= 2019 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career assists leaders|mánuðurskoðað= 17. jan.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career rebounding leaders|mánuðurskoðað= 17. jan.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career 3-point scoring leaders|mánuðurskoðað= 20. jan.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career games played leaders|mánuðurskoðað= 3. feb.|árskoðað= 2021 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of National Basketball Association career triple-double leaders|mánuðurskoðað= 1. jan.|árskoðað= 2023 }} {{NBA}} {{S|1946}} [[Flokkur:Bandarískar körfuknattleiksdeildir]] [[Flokkur:NBA| ]] skjdhjn5eniszqpy7kkskjus4rs2kse 0 12589 1962353 1906797 2026-05-06T11:12:09Z Berserkur 10188 1962353 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1563]]|[[1564]]|[[1565]]|[[1566]]|[[1567]]|[[1568]]|[[1569]]| [[1551–1560]]|[[1561–1570]]|[[1571–1580]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1566''' ('''MDLXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Henrik Krag]] varð hirðsjóri landsins. ;Fædd ;Dáin * [[3. maí]] - [[Poul Stigsen Hvide]] (Páll Stígsson), [[hirðstjóri]]. == Erlendis == * [[28. mars]] - Borgin [[Valletta]] var stofnuð á Möltu. * [[2. maí]] - Filippus Spánarkonungur bannaði arabísku og klæðnað múslima á Spáni. * [[8. september]] - Umsátrið um Szigetvár: 90.000 hermenn [[Ottómanveldið|Ottómanveldisins]] drápu 2.300 ungverska og króatíska verjendur virkis. Hundruðir Ottómana féllu þegar virkið var opnað og fallbyssum skotið og púður sprengt. En þeir höfðu misst milli 20.000-30.000 í umsátrinu hingað til. * [[Stari Most]]-brúin var fullbyggð í [[Mostar]] af Ottómönum. * Trúaruppþot í [[Holland]]i voru undanfari að [[Áttatíu ára stríðið|Áttatíu ára stríðinu]] milli Hollands og [[Spánn|Spánar]]. ;Fædd * [[26. maí]] - [[Memeð 3.]], Tyrkjasoldán (d. [[1603]]) * [[19. júní]] - [[Jakob VI Skotakonungur]] (d. [[1625]]). * [[20. júní]] - [[Sigmundur 3.]], konungur Pólsk-litháíska samveldisins og Svíakonungur (d. [[1632]]). ;Dáin * [[1. júlí]] - [[Nostradamus]], franskur stjörnuspekingur (f. [[1503]]). * September - [[Súleiman mikli]], soldán Ottómanveldisins (d. [[1494]]). [[Flokkur:1566]] [[Flokkur:1561-1570]] 84fmgq1edy8x5rp16ft9zty2rwle81e 0 12596 1962351 1912830 2026-05-06T10:41:43Z Berserkur 10188 1962351 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1565]]|[[1566]]|[[1567]]|[[1568]]|[[1569]]|[[1570]]|[[1571]]| [[1551–1560]]|[[1561–1570]]|[[1571–1580]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} [[Mynd:Willem I, Prince of Orange by Adriaen Thomasz. Key Mauritshuis 225.jpg|thumb|right|[[Vilhjálmur þögli]].]] [[Mynd:Don Carlos Spanien.jpg|thumb|right|[[Karl prins af Astúríu]].]] Árið '''1568''' ('''MDLXVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Ormur Sturluson]] varð [[lögmenn norðan og vestan|lögmaður norðan og vestan]] öðru sinni. [[Eggert Hannesson]] lét af embætti. * [[Guðbrandur Þorláksson]], síðar biskup, fór á fund konungs með kröfu afkomenda [[Jón Sigmundsson|Jóns Sigmundssonar]] lögmanns um að fá eignir hans afhentar aftur. * [[Marteinn (skólameistari á Hólum)|Marteinn]], danskur maður varð skólameistari á Hólum. ===Fædd=== * [[Arngrímur Jónsson lærði]] (d. [[1648]]). * (líklega) - [[Guðmundur Einarsson (prestur á Staðarstað)|Guðmundur Einarsson]], prestur á Staðarstað (d. [[1647]]). ===Dáin=== * [[Hálfdan Narfason]], prestur á [[Fell í Sléttuhlíð|Fell]]i í [[Sléttuhlíð]]. * [[Alexíus Pálsson]], síðasti ábóti í [[Viðeyjarklaustur|Viðeyjarklaustri]]. == Erlendis == * [[7. febrúar]] - Spænskur leiðangur undir stjórn [[Álvaro de Mendaña de Neira]] fann [[Salómonseyjar]]. * [[16. febrúar]] - Fernando Álvarez de Toledo, landstjóri [[Spænsku Niðurlönd|Spænsku Niðurlanda]] gaf út að þeir sem gerðu uppreisn gegn spænskum yfirráðum yrðu dæmdir til dauða. * [[23. mars]] - Vopnahlé gert í [[Frönsku trúarbragðastyrjöldunum]]. [[Karl 9. Frakkakonungur]] og [[Katrín af Medici]] veittu [[húgenottar|húgenottum]] umtalsverð réttindi. * [[13. maí]] - [[Orrustan við Langside]]. Lið [[María Skotadrottning|Maríu Skotadrottningar]] beið lægri hlut fyrir sveitum skoskra mótmælenda sem stýrt var af [[James Stewart, jarl af Moray|James Stewart]], jarli af Moray, hálfbróður drottningar. María flúði til Englands þar sem [[Elísabet 1.]] lét handtaka hana [[19. maí]]. * [[23. maí]] - [[Áttatíu ára stríðið]] hófst. Uppreisn Hollendinga gegn spænskum yfirráðum. * [[18. ágúst]] - Þriðja lota [[Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar|Frönsku trúarbragðastyrjaldanna]] hófst þegar kaþólikkar reyndu að handsama leiðtoga húgenotta, Condé og Coligny. * [[29. september]] - [[Eiríkur 14. Svíakonungur]] var settur af og [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann 3.]], hálfbróðir hans, varð konungur. * [[5. október]] - [[Vilhjálmur þögli]] réðst inn í suðausturhluta [[Holland]]s. Spánverjar hröktu hann síðar burt. * [[22. nóvember]] - [[Norræna sjö ára stríðið]]: Annar Hróarskeldusamningurinn milli Svíþjóðar og Danmerkur. ===Fædd=== * [[19. maí]] - [[Leonora Dori]], hertogadóttir í Flórens og drottning Frakklands (d. [[1617]]). * [[Úrbanus 8.]] (skírður 5. apríl) páfi (d. [[1644]]). * [[Tommaso Campanella]], ítalskt skáld (d. [[1639]]). * [[Wei Zhongxian]], kínverskur hirðgeldingur (d. [[1627]]) . * [[Johannes Bureus]], sænskur fornfræðingur o.fl. (d. [[1652]]). ===Dáin=== * [[13. maí]] - [[Soffía af Pommern]], Danadrottning, kona [[Friðrik 1. Danakonungur|Friðriks 1.]] (f. [[1498]]). * [[24. júlí]] - [[Karl prins af Astúríu]], krónprins Spánar (f. [[1545]]). * [[22. september]] - [[Jöran Persson]], sænskur stjórmálamaður, helsti ráðgjafi [[Eiríkur 14. Svíakonungur|Eiríks 14.]], tekinn af lífi (f. um [[1530]]). * [[3. október]] - [[Elísabet af Valois]], drottning Spánar, þriðja kona [[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippusar 2.]] (f. [[1545]]). * [[Margrét af Parma]], ríkisstjóri Niðurlanda (f. [[1522]]). [[Flokkur:1568]] [[Flokkur:1561-1570]] tpnri23z2lu69i7u6ysar1oybaxgqn4 0 23448 1962256 1962199 2026-05-05T12:49:35Z Berserkur 10188 1962256 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Corsovem.JPG|thumb|right|[[Dómkirkjan í Mílanó]] séð frá Corso Vittorio Emanuele II. ]] '''Mílanó''' ([[ítalska]]: ''Milano'') er önnur stærsta borg [[Ítalía|Ítalíu]], með um 1,4 milljón íbúa ([[2026]]) í hinu eiginlega [[sveitarfélag]]i en 6,5 milljónir á stórborgarsvæðinu. Hún er höfuðstaður samnefndrar [[Mílanó (sýsla)|sýslu]] og [[héruð Ítalíu|héraðsins]] [[Langbarðaland]]s. Hún er gjarnan kölluð efnahagsleg höfuðborg landsins og þar er [[kauphöll Ítalíu]]. Sagan segir að borgin hafi verið stofnuð af [[Gallar|gallverskum]] ættflokki um [[600 f.Kr.]] sem nefndu hana ''Medhelanon''. Síðar nefndu [[Rómaveldi|Rómverjar]] hana ''Mediolanum'' eftir 200 f.Kr. Í miðaldaíslensku var Mílanó kölluð Meilansborg eða Meinlangsborg.<ref>{{cite book|title=Nokkur blöð úr Hauksbók og brot úr Guðmundarsögu|editor=Jón Þorkelsson|year=1865|publisher=E. Þórðarson|page=13|url=https://baekur.is/bok/22ea6915-b1b2-48f9-a990-95341bd42b86/0/40/Nokkur_blod_ur_Hauksbok_og#page/n39/mode/2up/}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Frá 1395 til 1796 var borgin hluti af [[Hertogadæmið Mílanó|Hertogadæminu Mílanó]] sem stjórnað var af ýmsum veldum. Heimssýningarnar árið 1906 og [[Expo 2015]] voru haldnar í borginni og [[Vetrarólympíuleikarnir]] árið [[2026]]. ==Íþróttir== ===Knattspyrna=== *[[AC Milan]] *[[Inter Milan]] ===Körfubolti=== *[[Olimpia Milano]] <gallery> Milan - Scala - Facade.jpg|Óperuhúsið Scala. Milan Cathedral from Piazza del Duomo.jpg|Dómkirkjan. Inside Arcade Galleria Vittorio EmanueleII Milan.jpg|Galleria Vittorio Emanuele. Front portico of Stazione Centrale, Milan.jpg|Aðallestarstöðin Stazione Centrale. Basilica of San Carlo al Corso (26512277809).jpg|Basilica of San Carlo al Corso. Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district (cropped).jpg|Viðskiptahverfið Porta Nuaova. </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Mílanó]] pt12xr5gmwoa4sti0655nzbtwrh2t2d 0 23453 1962336 1954377 2026-05-06T08:54:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962336 wikitext text/x-wiki {{heimildir}} {{Byggð | nafn = Búdapest | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Budapest Hungarian Parliament (31363963556).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Þinghúsið | fáni = Flag of Budapest (2011-).svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coa Hungary Town Budapest big.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ungverjaland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Ungverjalandi | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Ungverjaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Gergely Karácsony | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 525,2 | hæð_hámark_m = 572 | hæð_hámark_staður = János-hegy | hæð_lágmark_m = 96 | hæð_lágmark_staður = [[Dóná]] | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Resident population by sex, county and region, 1 January|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = {{YEAR|{{#invoke:WD|qualifier|raw|P1082|P585}}}} | mannfjöldi_heild = {{#property:P1082}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 1011–1239 | svæðisnúmer = 1 | iso_kóði = HU-BU | vefsíða = {{URL|budapestinfo.hu/en}} }} [[Mynd:Gellért Hill Danube 2.jpg|right|thumb|300px|Búdapest af [[Gellért Hæð]], horft til norðurs]] '''Búdapest''' er höfuðborg [[Ungverjaland]]s og jafnframt miðpunktur, stjórnmála, menningar, viðskipta, iðnaðar og samgangna fyrir Ungverjaland í heild sinni. Árið [[1873]] sameinuðust borgirnar á bökkum [[Dóná]]r, [[Buda]] og [[Óbúda|Óbuda]] á hægri bakkanum, þeim vestari, og [[Pest]] á vinstri bakkanum, þeim eystri í eina borg, Búdapest. Nú er borgin sú tíunda stærsta innan [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Tæp 1,7 milljón manns ([[2025]]) búa í borginni sem er nokkru færri en á hátindi íbúafjöldans um miðjan níunda áratug 20. aldar en þá bjuggu um 2,1 milljón manns í borginni.<ref name="mannfjöldi" /> == Saga == [[Rómaveldi|Rómverjar]] reistu bæinn ''[[Aquincum]]'', [[89|89 e.Kr.]] á grunni fornra [[Kelti|keltneskrar]] byggðar nærri því sem síðar varð [[Óbuda]], frá [[106]] fram undir lok 4. aldar e. Kr. var bærinn miðpunktur svæðisins sem kallaðist lægri [[Pannonia]]. Pest varð vettvangur ''Contra Aquincum'' (ellegar ''Trans Aquincum''), staðar af minna mikilvægi. Nafnið Pest (eða ''Peshta'') er talið upprunnið af [[Tyrkneskt mál|tyrknesku tungumáli]]. Svæðið varð heimahagar ýmsra [[slavneskur|slavneskra]] hópa. [[Mynd:Budapest Parliament 4604.JPG|right|thumb|300px|Þinghúsið]] [[Mynd:Budapest bridge.jpg|right|thumb|300px|[[Széchenyi Lánchíd|Széchenyi Keðjubrúin]]]] Í kringum árið [[900]] komu [[Ungverji|Ungverjar]] austan úr [[Mið-Asía|mið-Asíu]] og settust að þar sem nú er Ungverjaland og stofnuðu konungsríkið Ungverjaland einni öld síðar. Endurbygging Pest gekk fljótt fyrir sig að aflokinni innrás Mongóla árið 1241, en [[Buda]], varð höfuðborg Ungverjalands árið [[1361]]. Yfirtaka [[Tyrkjaveldi]]s á mestöllu Ungverjalandi á 16. öld tafði vöxt borganna, en þær féllu Tyrkjum í skaut árið 1541. [[Austurríki]] undir stjórn Habsborgara endurheimti borgirnar [[1686]] en frá 1526 höfðu Habsborgararnir jafnframt verið konungar Ungverjalands, þótt þeir hefðu misst yfirráð yfir landinu að mestu. Pest óx hraðar á 18. og 19. öld. Meðan íbúafjöldi Pest tuttugufaldaðist fimmfaldaðist íbuafjöldinn einungis hinumeginn [[Dóná]]. Ungverjar komu á fót byltingarstjórn árið [[1849]] og voru ekki hrifnir af endurreisn Habsborgaravalds og fengu loks sjálfstjórn innan Austurríska-Ungverska keisaradæmisins. Samanlagður íbúafjöldi borganna sjöfaldaðist frá [[1840]] til [[1900]] og varð 730.000 manns. Á tuttugustu öldinni var mestur vöxtur í úthverfum borgarinnar, sérstaklega í [[Újpest]] og [[Kispest]], með auknum hlut borgarinnar í iðnaðarframleiðslu landsins. Mannfall Ungverja í [[Fyrri heimsstyrjöld]]inni og missir tveggja þriðju landsvæðis síns tafði vöxtinn einungis um stundarsakir, en Búdapest var orðin höfuðborg í smærra en fullvalda ríki. Árið 1930 var íbúatalan komin í eina milljón og því til viðbótar bjuggu 400.000 manns í úthverfum. Milli 20% og 40% af 250,000 gyðingum í Búdapest féllu fyrir [[Nasismi|Nasistum]] og Boga kross-hreinsunum 1944 og 1945. [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005458], [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005264] <!-- tenglar tengdir helförinni --> Engu að síður er Búdapest með hæsta hlutfall gyðinga af evrópskum borgum {{heimild vantar}}. [[1. janúar]] [[1950]], var landsvæði Búdapest stækkað umtalsvert. Borgin bætti fyrir skaðann sem hún hlaut í umsátri Sovétmanna 1944 á sjötta og sjöunda áratugnum og var með því skólabókardæmi um nýtanleika í byggingarstíl fremur en fegurð, sem var afleiðing kommúnistastjórnarinnar ([[1947]]–[[1989]]) upp frá 1960. === Íbúaþróun === [[Mynd:Budapest Population graph.PNG|thumb|250px|left|Population Graph]] * [[1800]]: 54.200 íbúar * [[1830]]: 102.700 * [[1850]]: 178.000 * [[1880]]: 370.800 * [[1900]]: 733.400 * [[1925]]: 957.800 * [[1990]]: 2.016.100 * [[2003]]: 1.719.343 * [[2013]]: 1.735.711 * [[2017]]: 1.750.268 == Hverfi Búdapest == [[Mynd:Budapest districts.png|right|thumb]] [[Mynd:St Stephens bas budapest.jpg|right|thumb|150px|St. Stephen's Basilica, [[Pest]]]] Upphaflega voru hverfin 10 við sameiningu borganna þriggja [[1873]]. [[1950]] var Búdapest sameinuð nokkrum nágrannasveitarfélögum og hverfin urðu 22. Nú eru hverfin 23, 6 í Buda, 16 í Pest and 1 á eyjunni milli þeirra. === Vegir === Allar aðalbrautir Ungverjalands liggja til Búdapest. milli 1990-1994, voru götunöfn færð til fyrra horfs, þess sem þekktist á síðari hluta 19. aldar, kommúnískum nöfnum var hafnað. [[Mynd:BudapestKeletiStation.jpg|thumb|200px|right|Budapest Keleti (Eystri) Lestarstöðin]] [[Mynd:Budapest Funicular.JPG|thumb|200px|Budapest Funicular]] === Neðanjarðarlestir === Neðanjarðarlestakerfi Búdapest, Metro, er næstelsta kerfi sinnar tegundar í Evrópu og opnaði árið [[1896]]. Upprunalega leiðin er merkt M1, kölluð gula leiðin. Hún var endurgerð til að þjóna áhugamönnum um söguna. M2 (rauð) og M3 (blá), voru teknar í notkun síðar. M4 og M5 voru byggðar síðar. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://english.budapest.hu/ Official Budapest portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050815082031/http://english.budapest.hu/ |date=2005-08-15 }} * [http://maps.google.com/maps?ll=47.495613,19.048920&spn=0.086517,0.124626&t=k&hl=en Gervihnattamynd] === Fyrir ferðamenn === * [http://www.visitors.hu/budapest_en.html Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202035005/http://www.visitors.hu/budapest_en.html |date=2006-02-02 }} ''(Ungverjaland fyrir gesti)'' * [http://www.budpocketguide.com/sights_sounds/world_heritage.asp Búdapest á heimsminjaskrá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212125857/http://www.budpocketguide.com/sights_sounds/world_heritage.asp |date=2006-02-12 }} * {{wikitravelpar|Budapest}} * [http://www.lonelyplanet.com/destinations/europe/budapest/index.htm LonelyPlanet.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040415121722/http://www.lonelyplanet.com/destinations/europe/budapest/index.htm |date=2004-04-15 }} * [http://hungary.ohb.hu/embassy.en.html Erlend sendiráð í Búdapest] * [http://metros.hu/terkep/nagyterkep.html Metro lines, suburban railway- and tramway network in Budapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904150505/http://metros.hu/terkep/nagyterkep.html |date=2015-09-04 }} (please translate the link name, its necessary for turists) * [http://metros.hu/terkep/metrosterkep.html Budapest public transport map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722045716/http://metros.hu/terkep/metrosterkep.html |date=2015-07-22 }} === Myndasöfn === * [http://www.travel-impressions.de/budapest/danube.htm Myndir af Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060415183102/http://www.travel-impressions.de/budapest/danube.htm |date=2006-04-15 }} * [http://www.afs.hu/hungary/budapest.html Búdapest: sögulegt yfirlit og myndir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206160839/http://www.afs.hu/hungary/budapest.html |date=2006-02-06 }} * [http://www.budapest360.hu/ Búdapest panorama hringsjá] * [http://www.earth-photography.com/Countries/Hungary/Budapest_photos.html Listrænarmyndir frá Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112123350/http://www.earth-photography.com/Countries/Hungary/Budapest_photos.html |date=2006-01-12 }} === Ýmislegt === * [http://parizs.tripod.com/fotw/budapest.html Hverfi í Búdapest] * [https://www.bkv.hu/ Almenningssamgöngur í Búdapest]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Budapest.asp/ Samfélag Gyðinga í Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214143622/http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Budapest.asp |date=2006-02-14 }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Borgir í Ungverjalandi]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] jp4erhe581hok68fjvx2krysipdrbrg 0 25386 1962352 1948912 2026-05-06T11:09:31Z ~2026-27555-63 116202 Bætti við "Árið" undan 1817, grein 2 1962352 wikitext text/x-wiki {{hnit|64|09|50|N|21|51|00|W|display=title|region:IS}} {{Aðgreiningartengill1|eyna [[Viðey (Færeyjum)|Viðey]] í [[Færeyjar|Færeyjum]]}} [[Mynd:Videy 085.jpg|thumb|right|Viðey með Viðeyjarkirkju og Viðeyjarstofu. [[Esja]]n sést í bakgrunni. ]] [[Mynd:Reykjavik placenames.svg|thumb|right|Kort sem sýnir örnefni í Reykjavík og nágrenni.]] '''Viðey''' er stór [[eyja]] í [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafirði]] rétt utan við [[Reykjavík]]. Hún er 1,7 [[Ferkílómetri|km²]] að flatarmáli og rís hæst 32 [[metri|metra]] yfir [[sjávarmál]]i. Vesturhluti hennar er stór höfði sem tengist megineynni um mjótt eiði og kallast Vesturey. Í eynni eru [[Viðeyjarkirkja]] og [[Viðeyjarstofa]]. Í október [[2007]] var reist listaverkið [[Friðarsúlan]] í eynni. ==Saga== Talið er að búið hafi verið í eyjunni frá því fljótlega eftir [[landnám Íslands|landnám]]. [[1225]] var þar stofnað [[klaustur]] af [[Ágústínusarregla|Ágústínusarreglu]] sem stóð til [[1550]]. Síðar var rekið í eynni [[bú]] frá [[Bessastaðir|Bessastöðum]] og síðar [[holdsveikraspítali]]. Um miðja [[18. öldin|18. öld]] reisti [[Skúli Magnússon]] það hús sem nú stendur í eynni og bjó þar frá [[1754]]. Árið [[1817]] keypti [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] eyjuna og rak þar búskap og stofnaði þar [[Viðeyjarprentsmiðja|prentsmiðju]]. Hjallasker er [[sker]] í Viðeyjarsundi rétt vestan við Heimaey. Á háfjöru tengir grandi skerið við eyna. Árið [[1906]] strandaði kútterinn ''[[Ingvar (kútter)|Ingvar]]'' á skerinu og allir um borð fórust. [[1907]]-[[1914]] var [[Milljónarfélagið|Milljónafélagið]] umsvifamikið í [[útgerð]] og [[skipaflutningar|skipaflutninga]] í eynni sem ætlunin var að gera að umskipunarhöfn. Á þeim árum myndaðist í eynni um 100 manna [[þorp]] á [[Sundbakki (Viðey)|Sundbakka]] á austurenda Viðeyjar. [[Kárafélagið]] keypti síðar eigur Milljónafélagsins um [[1920]] þegar það síðarnefnda varð [[gjaldþrot]]a og rak þar síðan [[togari|togaraútgerð]] og [[fiskvinnsla|fiskvinnslu]]. Á þessum árum var Viðeyjarstöð einnig umskipunarhöfn [[Sameinaða danska gufuskipafélagið|Sameinaða danska gufuskipafélagsins]], þar var kolageymsla fyrir [[Danmörk|dönsku]] varðskipin og birgðastöð og umskipunarhöfn [[DDPA-olíufélagið|DDPA-félagsins]]. Mikil vatnssala var einnig í Viðey og salt- og kolasala. Seinna fór að halla undan fæti. [[1931]] hætti Kárafélagið starfsemi og þorpið fór síðan alveg í eyði [[1943]]. Vatnstankurinn á Sundbakka er núna félagsheimili Viðeyinga (aðsetur ''Viðeyingafélagsins''). ==Fornleifarannsóknir í Viðey== Tvisvar hafa verið gerðar meiriháttar [[Fornleifafræði|fornleifarannsóknir]] í Viðey. Á árunum 1986-1994 var grafið hjá Viðeyjarstofu og kirkjunni og komu þá í ljós leifar bæjarhúsa frá víkingaöld, klausturtímanum og seinni öldum. Árin 2011-2012 var gerð rannsókn í þorpinu á Sundbakka. === Uppgröftur við Viðeyjarstofu=== Vegna viðgerða á Viðeyjarstofu voru grafnir könnunarskurðir árið 1986 sem sýndu að miklar mannvistarleifar væri að finna í kringum stofuna og var í kjölfarið ráðist í meiriháttar uppgröft sem stóð í sjö sumur, frá 1987 til 1994. Uppgröfturinn var býsna stór á sínum tíma og þó að aðeins hluti bæjarstæðisins væri grafinn upp komu í ljós allt að 20.000 gripir.<ref>Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 23.</ref> Mikill fjöldi gripa stafar m.a. af því að varðveisluskilyrði lífrænna leifa eru með besta móti í Viðey. Jafnframt var þar samfelld búseta frá 10. öld til 20. aldar og á tímabilum mikil umsvif í búskap. Aðaluppgraftarsvæðið var norðan við Viðeyjarstofu og virðist hún hafa verið byggð framan við bæjarhús þau sem stóðu í Viðey á 18. öld. Uppgreftinum var hætt 1995 vegna fjárskorts og útgáfa af niðurstöðum rannsóknarinnar hefur ekki litið dagsins ljós, en ítarlegar áfangaskýrslur eru til um flest ár uppgraftarins. ==== Fornleifar frá víkingaöld og klausturtíma ==== Frjókornagreining benti til að búseta hafi hafist í Viðey um 900 en kjarr hélst þar fram á 12. öld og hefur þess verið getið til að búseta hafi verið stopul í eynni framan af, jafnvel aðeins árstíðabundin.<ref> Steinunn Kristjánsdóttir (1995): 38.</ref> [[Eldaskáli]] var byggður á 10. eða 11. öld og er elsta uppgrafna húsið. Frá 11. eða 12. öld er einnig rúnakefli með áletrun sem ekki hefur tekist að ráða að fullu.<ref>Knirk 1994, 2011; Þórgunnur Snædal 2003, 34-35</ref> Á 13. öld var bætt við búri og sýruhúsi. Einnig var þá byggð stofa, og gerð stutt göng á milli hennar og gamla skálans. Leifar af [[Ónstofa|ónstofu]], íveruherbergi með stórum ofni byggðum inn í einn vegginn eru einnig tímasettar til 13. aldar og hafa öll þessi ummerki verið túlkuð þannig að miklar breytingar hafi orðið á húsakosti Viðeyjar einmitt um það leyti sem klaustrið var stofnað þar 1226.<ref> Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 90.</ref> Hinsvegar er ekki talið að sjálf klausturhúsin, t.d [[ábótastofa]] eða [[svefnhús]] séu enn fundin í Viðey. Loftmyndir og jarðsjármælingar benda til að byggingaleifar sé að finna undir sverði sunnan við Viðeyjarstofu og hefur þess verið getið til að þar sé klausturhúsin að finna en ekki hefur verið grafið á þessum stað.<ref>Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 19.</ref> Gripasafnið frá Viðey hefur flest einkenni stórbýlisbúskapar en nokkrir fundir hafa verið tengdir við klausturstarfsemina. Þar á meðal eru vaxtöflur sem eru einstakur fundur á Íslandi; vikur sem gæti hafa verið notaður til að slétta bókfell og stroka út, sortulyng sem gæti hafa verið notað til blekgerðar og fjaðrir sem gætu hafa verið notaðar til að skrifa með. Vikurinn, sortulyngið og fjaðrirnar gætu þó átt aðrar skýringar. Vaxspjöldin voru fimm talsins, öll gerð úr viði. Meginhluti textans er á hollensku en aðeins á einu spjalfinu er íslenska. Vegna hollenskunnar og tímasetningar textans til síðmiðalda hefur verið stunfið upp á því að [[Gozewijn Comhaer]], hollenskur munkur og biskup í [[Skálholt|Skálholti]], eða einhver úr fylgdarliði hans gæti hafa komið með töflurnar til landsins.<ref>Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 117; </ref> [[Mynd:Videyjarstofa-Videyjarkirkja.jpg|thumb|350|right|Núverandi Viðeyjarkirkja ásamt Viðeyjarstofu til hægri.]] Rústabrot sem fannst undir 18. aldar kirkju er talið vera leifar af miðaldakirkju en kirkjur voru sjaldan fluttar úr stað við endurbyggingu. Stefna miðaldarkirkjunar var frá austri til vesturs en núverandi kirkja snýr norðaustur/suðvestur.<ref>Steinunn Kristjánsdóttir (1995): 46.</ref> Grafir frá miðöldum lágu þétt saman og hafa að öllum líkindum verið teknar á svipuðum tíma.<ref>Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 115.</ref> Kistuleifar voru í fæstum gröfunum en ofan á einu kistuloki fannst lauf úr blýi sem minnti á Maríulilju sem fundist hefur í Skálholti.<ref>Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 146.</ref> Hringur með innsigli fannst í einni gröfinni og unnt var að aldursgreina hann til um 1500. <ref>Steinunn Kristjándóttir (1994): 34.</ref> Greiningar á dýrabeinum gáfu til kynna að búskapur í Viðey hafi fyrst og fremst byggst á nautgripum og sauðfjárrækt. Einnig fannst talsvert af fuglabeinum en eftir því sem leið á miðaldir og eftir siðaskipti jókst hlutfall sjávarfangs mjög í beinasafninu.<ref>Steinunn Kristjánsdóttir (1994): 37.</ref> Frjókornagreining leiddi í ljós að bygg var ræktað í Viðey á tímum klaustursins, og bökunarhellur og kvarnarsteinar eru til marks um kornneyslu og brauðgerð. Fæðuval Viðeyinga var fjölbreytt. Efnahagur klaustursins hefur leyft munað á borð við innfluttar hnetur og krydd en jafnframt áttu Viðeyingar skammt að sækja fugl og fisk. Aðaluppistaðan í fæðunni hefur þó verið ýmis konar mjólkurmatur eins og algengt var á Íslandi.<ref>Margrét Hallgrímsdóttir (1993): 60.</ref> ====Fornleifar frá því eftir siðbreytingu ==== Klausturhald lagðist af við siðaskiptin um miðja 16. öld og var Viðey þá gerð að „hospital“ og var sú stofnun rekin sem hálfgert útibú frá Bessastöðum.<ref>Steinunn Kristjánsdóttir (1995): 30</ref> Yngsta byggingarskeiðið sem rannsakað var tilheyrir þessu tímabili en þá stóð í Viðey stórt og reisulegt hús, samtals um 30 m langt. <ref>Steinunn Kristjánsdóttir (1995): 46.</ref> Grafir sem hafa sömu stefnu og núverandi kirkja hafa verið aldursgreindar til 18. og 19. aldar. Beinagrindurnar voru nú oftast nær kistulagðar. Beinin voru vel varðveitt og var hægt að greina ýmsa sjúkdóma á þeim svo sem [[Berklar|berkla]] og [[sullur|sull]].<ref>Hildur Gestsdóttir 2004, 34-36</ref> === Rannsókn á Sundbakka=== Rannsókn á fornleifum á Sundbakka hófst sumarið 2011. Markmið rannsóknarinnar var að athuga tengsl efnismenningar við auðvaldsstefnuna á Íslandi. Beitt var fornleifafræðilegum athugunum auk viðtala við brottflutta heimamenn. Flestir eftirlifandi þorpsbúar höfðu verið börn á tímum fiskiþorpsins. Munnlegu heimildirnar eru því bundnar af barnæskusögum og hvernig var að alast upp í litlu samfélagi sem hægt og rólega var að nálgast endalok sín. Markmið uppgraftarins var að greina leifar um daglegt líf í þorpi sem aðeins átti 37 ára sögu á fyrri hluta 20. aldar. Teknir voru skurðir í sorphauga nálægt húsarústunum. Meirihluti gripana sem grafnir voru upp eru innfluttar vörur. Mikið fannst af kolum og eru þau að líkindum upprunin í Þýskalandi og jafnframt var mikið af þýskum leirkerum grafið upp. Einnig eru dæmi um ensk og sænsk leirker. Lengra að reknir gripir voru m.a. brennivínsflaska frá [[Nýja Jórvík|Nýju Jórvík]] og japanskt [[postulín]]. Aðeins einn innlendur gripur kom upp úr haugunum og var það gosflaska. Samkvæmt ritheimildum var mest flutt inn af vörum frá Danmörku á þessum tíma en sorphaugarnir á Sundbakka benda til að þær vörur hafi að miklum hluta verið framleiddar í Þýskalandi.<ref>Lucas & Hreiðarsdóttur(2012).</ref> == Náttúra Viðeyjar == Ýmsar nytjajurtir vaxa í Viðey. Þar er mikið um [[vallhumall|vallhumal]] og hægt að finna [[túnætisveppur|túnætisveppi]]. Víða um eyjuna vex [[kúmen]]. [[Skúli fógeti]] flutti kúmenjurtina til Viðeyjar. Skúli mun hafa sótt það austur að Hlíðarenda, en [[Gísli Magnússon (sýslumaður)|Gísli Magnússon]], sýslumaður þar, einn af fyrstu íslensku náttúrufræðingunum jafnan nefndur ''Vísi Gísli'', mun hafa flutt plöntuna til íslands um 100 árum áður en Skúli settist að í Viðey, þ.e. um [[1660]]. Á haustin er oft farið í ferðir út í Viðey til að tína kúmen. == Útilistaverk í Viðey == Í Viðey eru nú tvö útilistaverk eftir heimsþekkta listamenn; ''Áfangar'' eftir [[Richard Serra]] og ''[[Friðarsúlan]]'' eftir [[Yoko Ono]]. ''Áfangar'' eftir bandaríska [[höggmyndalist|myndhöggvarann]] og [[mínimalismi|mínimalistann]] Richard Serra er röð af súlnapörum úr stuðlabergi sem liggja umhverfis Vestureyna. Verkið var sett upp fyrir [[Listahátíð í Reykjavík]] 1992. ''[[Friðarsúlan]]'' er verk eftir [[japan]]sk-[[BNA|bandarísku]] listakonuna [[Yoko Ono]], sett upp til minningar um [[John Lennon]] árið 2007. Verkið er stór ljóskastari sem sendir ljóskeilu upp í loftið frá sólarlagi til miðnættis tvo mánuði að hausti, frá gamlársdegi til þrettánda og við vorjafndægur. Frá 2005 til 2007 stóð verkið ''Blind Pavilion'' eftir [[Ólafur Elíasson|Ólaf Elíasson]] ofan við landstjórahúsið í Viðey. Það var lítill skáli með veggi úr hallandi mislitum glerflötum. Verkið var upphaflega framlag Danmerkur til [[Feneyjatvíæringurinn|Feneyjatvíæringsins]] árið 2003. ==Tengt efni== * [[Áfangar (Richard Serra)|Áfangar]], verk eftir [[Richard Serra]] * [[Friðarsúlan]] * [[Viðeyjarkirkja]] * [[Viðeyjarklaustur]] * [[Viðeyjarstofa]] ==Tenglar== * [http://ferlir.is/?s=frodleikur&naid=2127 „Viðeyjarklaustur - upphaf“, á Ferlir.is] * [http://borgarsogusafn.is/is/videy/um-videy Um Viðey (Borgarsögusafn)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025182621/http://borgarsogusafn.is/is/videy/um-videy |date=2018-10-25 }} * [http://www.anok.is/arb/saga_reykjavikur/rvk/1200-1750/ „Víkin og Viðey - búskapur og klausturhald“, ''Saga Reykjavíkur'', á vef Árbæjarsafns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312081212/http://www.anok.is/arb/saga_reykjavikur/rvk/1200-1750/ |date=2007-03-12 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3302698 ''Viðey; sögustaður og unaðsreitur við bæjardyr Reykjavíkur''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3302714 ''Viðreisn og höfðingjasetur''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3302726 ''Stórbúskapur og Miljónafélag''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312110450/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3302726 |date=2016-03-12 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3311922 ''Viðeyjarklaustrið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1686750|Morgunblaðið, Morgunblaðið B - Viðey (14.08.1988) 3. greinar um Viðey]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3287899 Jónas Magnússon Stardal, ''Búskapur Eggerts Briem í Viðey''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3287925 Jónas Magnússon Stardal, ''Mjaltir og mjólkurflutningar''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins, 9. tölublað (10.03.1963), bls. 11] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3287941 Jónas Magnússon Stardal, ''Vorverkin og önnur útivinna''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins, 10. tölublað (17.03.1963), Bls. 11 ] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3306928 ''Viðey; eyjan við bæjardyr Reykjavíkur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1222168 ''Bruni í Viðey''; grein í Morgunblaðinu 1931] == Tilvísanir == <references/> == Heimildir== *Hildur Gestsdóttir 2004, ''The Palaeopathology of Iceland. Preliminary Report 2003: Haffjarðarey, Neðranes & Viðey'', Fornleifastofnun Íslands FS225, Reykjavík. *Knirk, James E. 1994, 'Runepinnen fra Viðey.' ''Nytt om runer''. Meldningsblad um runeforskning nr 9, Oslo. *Knirk, James E. 2011, ‘The Viðey Rune-stick: Iceland’s earliest runic inscription.’ ''Viking Settlements and Viking Society. Papers from the Proceedings of the Sixteenth Viking Congress'', S. Sigmundsson et al. eds., Reykjavík, 260-70. *Lucas, G. og Hreiðarsdóttur, E. (2012). The Archaeology of Capitalism in Iceland: The View from Viðey. ''International Journal of Historical Archaeology, 16''(3), 604–621. doi:10.1007/s10761-012 -0193-y. *Margrét Hallgrímsdóttir (1987), ''Fornleifarannsókn í Viðey 1987'', Skýrslur Árbæjarsafns, Reykjavík. *Margrét Hallgrímsdóttir (1989), ''Viðey. Fornleifarannsóknir 1988-1989'', Ritröð Árbæjarsafns 1, Reykjavík. *Margrét Hallgrímsdóttir (1991), 'Rannsóknir í Viðey. Vaxspjöld frá 15. öld finnast við uppgröft rústa Viðeyjarklausturs.' ''Árbók hins íslenzka fornleifafélags 1990'', 91-132. *Margrét Hallgrímsdóttir (1991), 'The Excavations on Viðey, Reykjavík, 1987-1988. A Preliminary report.' ''Acta Archaeologica'' 61, 120-25. *Margrét Hallgrímsdóttir. (1993). ''Húsakostur Viðeyjarklausturs. Um byggð í Viðey fram á 18. öld'' (Cand.mag. ritgerð í sagnfræði). Háskóli Íslands, Reykjavík. *Margrét Hallgrímsdóttir (1994), ''Viðey. Fornleifarannsókn 1993'', Ritröð Árbæjarsafns 38, Reykjavík. *Steinunn Kristjánsdóttir (1994). ''Heiðnar og helgar minjar í Viðey. Áfangaskýrsla Viðeyjarrannsókna 1994''. Reykjavík: Árbæjarsafn. *Steinunn Kristjánsdóttir. (1995). Klaustureyjan á sundum. Yfirlit Viðeyjarrannsóknar. ''Árbók hins íslenzka fornleifafélags 1994'', 29–53. *Steinunn Kristjánsdóttir (1996). ''Trúarheimar mætast. Áfangaskýrsla Viðeyjarrannsókna 1995''. Reykjavík: Árbæjarsafn. *Þórgunnur Snædal (2003). 'Rúnaristur á Íslandi.' ''Árbók hins íslenzka fornleifafélgs 2000-2001'', bls. 5-68. {{Reykjavík}} [[Flokkur:Viðey| ]] [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Fornleifafræði]] [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] kuvwht2ajofox85kac1xoouzmzeq5o3 0 27958 1962266 1962251 2026-05-05T13:52:09Z ~2026-23019-87 115546 /* 2002-2007. Mikilvægur samningur í höfn. Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Langþráðir titlar í knattspyrnu karla */ 1962266 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Valur | Mynd = [[Mynd:Valur.svg|250x250dp]] | Gælunafn = Valsarar, Hlíðarendapiltar | Stofnað = [[11. maí]] [[1911]] | Knattspyrnustjóri = [[Hermann Hreiðarsson]] (kk); [[Matthías Guðmundsson]] (kvk) | Leikvöllur = [[N1 völlurinn]] | Stærð = 1201 sæti, 2225 alls | Stjórnarformaður = [[Hafrún Kristjánsdóttir]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _valur17h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _levanger17a | pattern_so1 = _valur17h | leftarm1 = FF0100 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _valur17a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _levanger17h | pattern_so2 = _valur17a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | núverandi = Besta deild karla 2026 | Stytt nafn = Valur | Staðsetning = Hlíðarenda, Reykjavík }} '''Valur''' er [[Ísland|íslenskt]] [[íþróttafélag]] sem hefur aðstöðu að [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]]. Valur teflir fram liðum í [[Knattspyrna|knattspyrnu]], [[Handbolti|handknattleik]] og [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] og leika allir meistaraflokkar Vals í efstu deild bæði í karla- og kvennaflokki. Valur er eina íslenska íþróttafélagið sem unnið hefur Evrópukeppni í boltaíþrótt,<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-26}}</ref> en árið 2024 vann karlalið félagsins í handknattleik evrópubikar EHF. Kvennalið félagsins í handbolta lék afrekið svo eftir ári síðar, 2025. <ref>{{Vefheimild|url=https://handbolti.is/valur-er-evropubikarmeistari/|titill=Valur er Evrópubikarmeistari!|útgefandi=handbolti.is|mánuður=17 maí|ár=2025|mánuðurskoðað=21 maí|árskoðað=2025}}</ref> Félagið var stofnað þann [[11. maí]] árið [[1911]] af drengjum í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]], að hluta til fyrir tilstilli séra [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]]. Í fyrstu var Valur aðeins deild innan K.F.U.M. en síðar rofnuðu tengslin við K.F.U.M. Þrátt fyrir það minnast Valsmenn ávallt tengslanna við K.F.U.M. en einkunnarorð félagsins „Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði“ eru fengin úr ræðu séra Friðriks sem hann hélt við vígslu fyrsta knattspyrnuvallar félagsins. Valur tók þátt í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótinu í knattspyrnu karla]] í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1915|1915]] og varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]]. Alls hefur meistaraflokkur karla unnið Íslandsmótið í knattspyrnu karla 23 sinnum, síðast árið 2020. Kvennalið Vals vann Íslandmeistaratitil í fyrsta sinn árið 1978 en alls hefur meistaraflokkur kvenna unnið [[Besta deild kvenna|Íslandsmótið í knattspyrnu]] 14 sinnum, síðast árið 2023. Árið [[Handknattleiksárið 1939-40|1940]] vann Valur fyrsta Íslandsmótið í handknattleik karla en félagið hefur ávallt átt góðu gengi að fagna í handknattleik bæði í karla og kvennaflokki. Valur varð [[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistari í handbolta kvenna]] í fyrsta sinn árið 1962. Árið 2024 vann karlalið Vals í handknattleik Evrópubikarinn og varð þar með fyrst íslenskra liða í boltaíþrótt til þess að vinna Evróputitil. Ári síðar vann kvennalið Vals í handknattleik Evrópubikartitil, fyrst íslenskra kvennaliða, með sigri á [[Porrino]] frá Spáni.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2025/05/17/valur_evropubikarmeistari_eftir_haspennu/|title=Valur Evrópubikarmeistari eftir háspennu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> Árið 1970 var körfuknattleiksdeild Vals stofnuð við sameiningu félagsins við K.F.R. Valur varð [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Íslandsmeistari í körfuknattleik karla]] í fyrsta sinn tíu árum seinna eða árið 1980. Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. Fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals í körfuknattleik kvenna vannst árið 2019 en sama ár varð liðið einnig bikarmeistari. Valur lék til úrslita í Evrópukeppni meistaraliða í handbolta karla, tímabilið [[Handknattleiksárið 1979-80|1979-80]], og er eina íslenska liðið sem náð hefur þessum áfanga. Enn fremur er Valur sigursælasta boltaíþróttafélag Íslands með 140 Íslandsmeistaratitla og bikarmeistaratitla í þremur vinsælustu boltaíþróttum landsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Árið 2019 var ár kvennaflokka Vals, en þá unnu allar kvennadeildir félagsins Íslandsmótið. Meistaraflokkar í handknattleik og körfuknattleik gerðu gott betur og unnu einnig bikarmeistaratitla en ekkert lið hafði áður afrekað að verða Íslandsmeistari í þessum þremur íþróttum á sama tíma, hvorki í karla- né kvennaflokki.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/sport/valur-islandsmeistari-sogulegt-a-hlidarenda/|title=Valur Ís­lands­meistari: Sögu­legt á Hlíðar­enda|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Kvennalið Vals endurtóku afrekið árið 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/462624/valsbla_i__2023_web.pdf|titill=Valsblaðið 2023|höfundur=Guðni Olgeirsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=2023|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2024}}</ref> == Saga félagsins == === 1911-1920: Stofnun og fyrstu árin === ==== Stofnun ==== Árið 1911 var knattspyrnan enn á bernskuskeiði sem íþrótt á Íslandi. Knattspyrnan barst hingað laust fyrir aldamót, og eins og alls staðar hreif hún hugi ungra manna. Árið 1908 var stofnuð unglingadeild innan K.F.U.M. í Reykjavík og var séra Friðrik Friðriksson leiðtogi deildarinnar og naut óskoraðrar virðingar. Drengirnir sóttu ekki einungis fundi í K.F.U.M. hjá séra Friðriki, stofnað var taflfélag, hljómsveit var starfrækt og margt fleira. Á þessum tíma fæddist hugmynd hjá K.F.U.M. drengjunum að stofna knattspyrnufélag en nokkur slík félög höfðu þá verið stofnuð í Reykjavík. Filippus Guðmundsson, einn af stofnendum Vals, skýrði svo frá tildrögum stofnunar félagsins í riti sem gefið var út í tilefni af 25 ára afmæli Vals: <blockquote>„Það var upphaf þessa félagsskapar, að nokkrir drengir úr UD í K.F.U.M. tóku að leika sér að því, að spyrna knetti í portinu bak við hús félagsins við Amtmannsstíg. Voru þeir sí og æ að mölva rúður í gluggum hússins með knettinum og fór mestallur tíminn í að aura saman í nýjar rúður og setja þær í gluggana. [...] Þessir leikir piltanna í UD voru upphaflega einungis óskipuleg dægrastytting. Þar var engin sérstök hlutverkaskipting, enda var lítið svigrúm í portinu bak við félagshúsið. Reyndi því hver og einn að spyrna knettinum af sem mestum ákafa eitthvað út í loftið, og aðalárangurinn voru rúðuspellin, sem áður er getið. En brátt rak að því, að portið varð drengjunum og þröngur leikvangur. Þá var haldið út á Melana, þangað, sem reykvískir knattspyrnumenn hafa jafnan síðan farið til þess að stunda íþrótt sína og sækja sér aukinn dug.“<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994573|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> </blockquote>Séra Friðrik hafði í upphafi lítið álit á knattspyrnu og var tregur til að gefa samþykki sitt fyrir stofnun félagsins. Virtist honum sem leikur drengjanna í portinu hefði lítinn tilgang annan en hlaup og spörk út í loftið. Hann lét þó undan þar sem hann sá að drengirnir höfðu gott af því að hlaupa úti eftir kyrrstöðu og inniveru. Síðar meir átti honum eftir að snúast hugur og varð hann fljótt helsti hvatamaður félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658420|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Guðbjörn Guðmundsson, segir þannig frá stofnun félagsins í sama riti: <blockquote>„Um það leyti, sem áhugi fyrir knattspyrnu var að vakna meðal unglinga í Reykjavík og þar með drengja í K.F.U.M., var Ólafur Rosenkranz, leikfimiskennari í Menntaskólanum, en vann jafnframt á skrifstofu Ísafoldarprentsmiðju. Eitt sinn bar það við, að við Ólafur vorum að taka til í herbergi einu í prentsmiðjunni, en í þessu herbergi var þá geymt skrifborð Jóns Sigurðssonar forseta. Þegar við vorum að laga til í kringum borðið og undir því, kom alt í einu fótknöttur veltandi undan borðinu. Átti Ólafur knöttinn, og var hann að vísu allslitinn, en þó sæmilegur. Guðbjörn var nú ekki seinn á sér, en falaði þegar knöttinn af afi [sic]. Varð það úr, að Ólafur seldi honum knöttinn fyrir 2 kr.“<ref name=":4" /></blockquote>Skýrði Guðbjörn þannig frá að utan um þennan knött, sem valt fram undan skrifborði [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]], hafi fyrstu áhugamenn um knattspyrnu í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]] safnast og að til hans megi rekja vísinn til þess að Valur varð til.<ref name=":4" /> Það var síðan 11. maí 1911 sem haldinn var fundur á lesstofu KFUM þar sem sex piltar stofnuðu Fótboltafélag KFUM en nafni félagsins var þegar sama ár breytt í Val.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Einn af stofnendum Vals, Filippus Guðmundsson, átti hugmyndina að nafni félagsins. Sagan segir að þegar þessir stofnendur félagins voru að vinna við að laga knattspyrnuvöll sinn á Melunum í Reykjavík hafi fálki sveimað yfir höfðum þeirra og þar fengu þeir þá hugmynd að kalla félagð Val. Nafnið var borið undir séra Friðrik sem samþykkti það strax.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659908|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í fyrstu áttu Valsmenn engan leikvang til þess að stunda æfingar á. Æfðu liðsmenn því hvar sem þeir fundu nýtilega bletti. Æfingar fóru ýmist fram á Ráðagerðisflötum, á Kóngsmel uppi á Öskjuhlíð, meðfram Rauðarárlæknum og suður í Fífuhvammi eða hvar sem unnt var að spyrna knetti. Æfingar fóru einkum fram á sunnudögum. Liðsmenn leituðu nú til séra Friðriks sem fór þegar á fund [[Páll Einarsson|Páls Einarssonar]], sem þá var [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. Fundi þeirra lauk með því að Valsmenn fengu úthlutað svæði eitt vestur á Melunum sem þeir ruddu og útbjuggu til knattspyrnuæfinga.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Séra Friðrik vann hörðum höndum að því að moka mold, raka saman möl og aka henni burt í hjólbörum með öðrum félagsmönnum og að lokinni vinnu lauk hann hverjum degi með guðsorði, söng og bæn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994582|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Við vígslu fyrsta Valsvallarins á [[Melarnir|Melunum]] haustið 1911 hélt séra Friðrik ræðu þar sem hann hvatti piltana til að halda áfram á þeirri braut sem þeir höfðu lagt út á og áminnti þá jafnframt um heiðarleika í leik og starfi og að friður, kærleikur, samheldni, fegurð og atorka ætti að ríkja í starfinu og aldrei ætti að þrífast neitt ósæmilegt og ljótt, sbr. m.a. eftirfarandi kafla úr ræðunni: <blockquote>„Þér ungu menn, sem standið nú í röðum reiðubúnir að ganga inn á hið nýja svæði til leiks, sýnið að þér getið leikið með kappi og fjöri og þó sem göfugir, ungir menn, sem fullkomlega hafið vald yfir yður. - Náið þessu valdi, hvað sem það kostar. Náið valdi yfir limum yðar; æfið augun að sjá fljótt, hvað gjöra skal, æfið fæturna, til þess að þeir gefi mátulegt spark eftir því, sem augað reiknar út, að með þurfi; æfið hendurnar til þess að fálma ekki út í bláinn, til þess að gjöra einmitt þær hreyfingar, sem við eiga; látið hendur og handleggi verða svo sjaldan sem unt er fyrir knettinum; æfið tungu yðar, svo að engin óþorfa orð heyrist. Leggið alla stund á að leggja fegurð inn í leik yðar, látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði. [...] Verið þar á svæðinu, sem yður ber að vera, hverjum samkvæmt skyldu sinni og varist blindan ákáfa og fum. Allur þjösnaskapur veri langt frá yður. Kærið yður ekki um að vinna með röngu eða ódrengilegu bragði. Þeir sterkari boli aldrei hinum yngri og linari frá réttum leik. Segið ávallt satt og venjið yður á að segja til, ef yður verður eitthvað á og játa það. Hælist aldrei yfir þeim, sem tapa, og gleðjist líka yfir velleiknu sparki hjá mótleiksmönnum yðar. Látið aldrei ófagurt pex eða þráttanir skemma leikinn. Verið fljótir að hlýða þeim, sem leik stjórna, einnig þó að þeir séu yngri. [...] Munið ávallt eftir því, að leikur vor er ekki aðeins stundargaman, heldur á hann að vera til þess að gjöra oss betri, göfugri, heiðarlegri og karlmannlegri með hverri æfing. Og samlíf vort á leiksviðinu og utan þess á að efla kristindóm vorn og vera guði til dýrðar.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref></blockquote> ==== Fyrstu árin ==== Í Valsblaðinu 1961 segir frá því að séra Friðrik hafi eitt sinn farið í heimsókn til Valsmanna þar sem þeir voru við æfingar á Melunum. Í fyrstu sýndist honum sem það sem ætti sér stað inn á vellinu svipaði til þess sem gerðist í portinu í K.F.U.M. en hann gekk þá til drengjanna og bað þá að sýna sér hvernig liðið raðaði sér upp á vellinum. Þeir gerðu það nákvæmlega og er séra Friðrik virti fyrir sér þessar tvær fylkingar (sókn og vörn) segist hann hafa séð fyrir sér hinar rómversku herfylkingar skipulegar og markvissar og samstundis skynjað leikinn og þá geysilegu þýðingu íþróttarinnar sem uppeldismeðals ef réttilega væri á haldið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658421|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Valsmenn urðu þó skömmu síðar að hverfa af brott af þessum velli því loftskeytastöð var reist á blettinum. Ruddu Valsmenn sér þá nýjan völl norðar á Melunum en þeir þurftu einnig að yfirgefa hann skömmu seinna þegar járnbraut, sem lögð var vegna grjótflutninga til Reykjavíkurhafnar, sem þá var í smíðum, var lögð yfir hann. Enn fluttu Valsmenn völl sinn norðar á Melana en sá völlur var nokkru síðar tekinn af félaginu og gerður að allsherjar íþróttavelli fyrir Reykjavík, [[Melavöllurinn]]. Áður hafði verið íþróttavöllur norðar á Melunum, en girðingin í kringum hann skemmdist mjög af völdum óveðurs árið 1925 og var þá horfið á það ráð að flytja íþróttavöllinn þangað sem völlur Valsmanna var.<ref name=":5" /> Mikill áhuga var meðal Valsmanna á knattpyrnu strax frá upphafi og oftast mættu of margir á æfingar þrátt fyrir að félagsmenn væru ekki nema 28 talsins og var [[Loftur Guðmundsson]], fyrsti formaður félagsins, „einkar áhugasamur um viðgang þess“. Fjölmargir óskuðu eftir inngöngu í félagið en Valsmenn höfðu gert samþykkt um það að félagsmenn skyldu ekki vera fleiri en 28. Varð þetta til þess að annað knattspyrnufélag var stofnað innan vébanda K.F.U.M. sem fékk nafnið Hvatur en til stóð að þessi félög myndu heyja kappleiki sín á milli í stað þess að keppa við önnur knattspyrnufélög utan K.F.U.M. Félagið Hvatur sameinaðist þó Val fljótlega, þar sem menn töldu ráðlegra að sameina starfskrafta félaganna. Við lok fyrsta starfsárs félagsins gaf séra Friðrik út rit sem hann nefndi „Úti og inni“ og tileinkaði knattspyrnufélögunum í K.F.U.M. Val og Hvata „sem með siðprýði, áhuga og félagslyndi gjörðuð mér gleði og K.F.U.M. sóma á leikvellinum og annarsstaðar“.<ref name=":5" /> Fyrstu þrjú starfsár Vals háði félagið ekki opinbera keppni við önnur félög. Séra Friðrik stjórnaði æfingum þegar hann hafði tök á því og liðið háði mánaðarlega kappleiki við Hvat. Haustið 1914 léku Valsmenn sinn fyrsta opinbera keppnisleik við [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Valsmenn voru á þessum tíma bundnir af ákvörðun um að leika ekki við lið utan K.F.U.M. Séra Friðrik var á þessum tíma staddur erlendis og því ekki til taks til þess að veita leyfi, leituðu Valsmenn þá til séra Bjarna Jónssonar, sem tók vel í erindið og veitti leyfi til leiksins. Leiknum lauk með 3-2 sigri Fram, sem þótti nokkuð vel af sér vikið þar sem Framarar höfðu á þessum tíma yfir að ráða öflugu knattspyrnuliði. Árið 1915 tók Valur í fyrsta sinn þátt í Íslandsmótinu í knattspyrnu en auk þeirra kepptu [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í mótinu. Ári síðar, á fimm ára afmæli Vals 1916, fékk Valur inngöngu í [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasamband Íslands]]. 1913 var [[Skátafélagið Væringjar|Væringjafélagið]] stofnað fyrir drengi í K.F.U.M. fram til 15 ára aldurs sem gengju þá í Val. Árið 1919 vann þessi hópur ungra Valsmanna svokallað Haustmót og var það fyrsti mótssigur félagsins. Á þessum árum voru knattspyrnumót í Reykjavík haldin af knattspyrnufélögunum sjálfum og höfðu félögin oft ærnar tekjur af mótshaldinu. Fyrstu árin stóð Valur ekki að slíku móti en breyting varð þar á árið 1917 þegar [[Egill Jacobsen]], kaupmaður gaf félaginu 30. júní verðlaunagripinn Íslandshornið, en til stóð að árlega yrði keppt um þann grip og Valur halda mótið. Framarar voru í upphafi afar mótfallnir nafngiftinni þar sem þeir töldu að nafnið á gripnum væri svo líkt Íslandsbikarnum, sem Fram hafði gefið út og haft tekjur af. Kváðu Framarar nafnið móðgun við sig af hálfu ÍSÍ sem höfðu í samstarfi við Egil ákveðið nafnið á gripnum. Í gerðarbókum Vals sagði m.a. svo um þetta mál: „Út af þessu höfðum vér [...], ákveðið að taka ekki þátt í Knattspyrnumóti Íslands hjá Fram á þessu ári, nema þeir gæfu tryggingu fyrir að þeir tækju þátt í Íslandshornsmótinu þar sem það væri svo mikið fjárhagslegt tjón fyrir okkur.“ Með bréfi til Vals skömmu síðar tilkynntu Framarar um þátttöku sína í mótinu en tóku þó fram að eigi mætti skilja svo að félagið væri nú ánægt með nafnið á horninu eða fyrri framkomu ÍSÍ.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658432|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Fram vann gripinn til eignar árið 1919 en þá gaf Egill félaginu 200 krónur fyrir nýjum verðlaunagrip. Fleiri urðu mótin á vegum Vals þó ekki á þessum árum þar sem meistaraflokkur félagsins hætti keppni um þetta leyti.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994577|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref> === 1920-1930: Óviss framtíð === Í kringum 1920 var félagið við það að leysast upp sökum þess hve fáir sóttu æfingar hjá meistaraflokki. Meistaraflokkur Vals var þá alveg hættur að taka þátt í knattspyrnumótum og enginn 3. flokkur var til í félaginu. Var m.a. um það rætt í félaginu að sameinast [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingi]] eða leysa félagið alveg upp. [[Axel Gunnarsson]], kaupmaður, var kjörinn formaður Vals og lagðist mjög gegn því. Á þessum tíma var ekkert fé til í sjóðum félagsins og lagði Axel því sjálfur til fé fyrir boltakaupum og öðru því sem félagið þarfnaðist. Var Axel lengi vel helsti fjárhagslegur bakhjarl félagsins og sat í stjórn þess í 10 ár samfleytt lengst af sem formaður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994583|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Upp úr 1922 var mikil deyfð yfir starfi Væringjafélagsins<ref>{{cite book |title=Skátafélagið Væringjar 25 ára |date=1938 |publisher=Skátafélagið Væringjar |url=https://timarit.is/page/4804641 |access-date=23. júlí 2022 |page=33}}</ref> og gengu þá fjölmargir Væringjar í Val. Um þetta leyti upphófst mikil liðssöfnun og árið 1922 voru félagsmenn orðnir 350 talsins en þar af hafði Jón Sigurðsson, síðar borgarlæknir, safnað 100 manns. Tók meistaraflokkur félagsins í kjölfarið þátt í knattspyrnumótum að nýju árið 1923. Í Valsblaðinu 1961 eru Axel Gunnarsson og Jón Sigurðsson nefndir forystukempur endurreisnarinnar í Val sem átti sér stað á þessum tíma. Á 15 ára afmæli félagsins árið 1926 var ákveðið að gera merki fyrir félagið og var þar um að ræða mynd af skildi og á honum var mynd af val, vængjum þöndum, með knött í klónum. Efst í grunni merkisins var sól sem sendi geisla sína, rauða og bláa yfir félagsmerkið. Félagsmerki Vals var samþykkt á aðalfundi félagsins 1926. Hugmyndina að merkinu átti Ámundi Sigurðsson, en [[Tryggvi Magnússon]] listmálari teiknaði.<ref name=":2" /> Ákvæði um merki félagsins er að finna í 3. gr. samþykkta Knattspyrnufélagsins Vals. Þar segir svo um merki félagsins: „Merki félagsins er skjöldur, en grunnur hans sól, sem sendir frá sér rauða og bláa geisla og í miðjum fleti skjaldarins er fljúgandi valur með knött í klónum. Á knöttinn skal letra nafnið VALUR.“ Sama ár var einnig ákveðið að taka upp nýjan búning, en allt frá því að Valur eignaðist fyrst félagsbúning hafði hann verið hvít peysa með bláum langröndum, hvítar buxur og bláir sokkar. Þessum búningi þótti svipa um of til búnings KR og var þá tekin upp græn peysa og svartar buxur til bráðabirgða en sá búningur var notaður allt til ársins 1926.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658439|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Nú var ákveðið að búningur félagsins skyldi vera rauð peysa, hvítar buxur og bláir sokkar. Þetta hefur síðan verið búningur félagsins en ekki hefur verið föst regla í sokkalit, en þeir hafa þó yfirleitt verið rauðir eða hvítir. Árið 1928 komu til landsins [[Skotland|skoskir]] knattspyrnumenn frá Glasgow University Club á vegum allra félaganna í Reykjavík og léku m.a. við meistaraflokk Vals. Leiknum lauk með 6-1 sigri Skotanna en Skotarnir höfðu mikla yfirburði yfir íslensku liðin. Í skýrslu um heimsókn þessa í skjölum Vals kemur fram að heimsókn þessi hafi einkum verið hugsuð svo liðin gætu lært af Skotunum og séð „hvar við stæðum í íþróttinni“. Jón Sigurðsson, formaður Vals, þakkaði Skotunum kærlega fyrir frábæran leik og glæsilega kennslustund.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658445|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Sama ár léku Valsmenn við [[Færeyjar|færeyskt]] knattspyrnulið sem var statt hér á landi og lauk leiknum með 4-1 sigri Valsmanna. === 1930-1939: Fyrstu titlarnir. Handknattleikur ryður sér rúms === Valur vann sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]], nítján árum eftir að félagið var stofnað með markatölunni 16:2. Innan Vals þótti mikið liggja við að sigra þetta ár og héldu liðsmenn m.a. fund á [[Hótel Borg]] skömmu fyrir mótið þar sem Jón Sigurðsson og Aðalsteinn Hallsson hvöttu menn til dáða og báðu þá að „duga eða drepast“ eins og það er orðað í fundargerðinni. Tókust menn í hendur og strengdu þess heit að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sigra og það gekk eftir. Langþráður draumur var orðinn að veruleika. Eitt fyrsta verk nýkrýndra Íslandsmeistara var að heimsækja séra Friðrik. Séra Friðrik sagði við nýbakaða meistarana að vissulega væri sigur góður en ekki mætti ofmetnast eða sýna dramblæti, en alla tíð gaf séra Friðrik Valsmönnum ýmis heilræði, m.a. um drengilegan leik og háttprýði. Frá þessum tíma hefur varðveist dagbók Agnars Breiðfjörð þar sem hann rekur æfingasókn veturinn 1930-31. Í dagbókinni getur hann þess að Valssöngurinn hafi oftast verið sunginn í lok æfinga, sbr. t.a.m. eftirfarandi færslu frá 18. janúar 1931: „Þessi sunnudagur rann upp með hörkufrosti og norðannæðingi, og var útlit fyrir fannkomu, þrátt fyrir þessa hryssingslegu framkomu náttúrunnar, mættu á þessa æfingu 10 áhugamenn. - Án efa hefur ekki áður verið leikin knattspyrna í slíku veðri sem þessu (í það minnsta ekki á Íslandi). Æfingin var á velli KR-inga og fór allvel fram. Valssöngurinn var sunginn.“ Ári síðar héldu Valsmenn í sína fyrstu utanlandsför. Kepptu Valsmenn við lið frá [[Færeyjar|Færeyjum]] og [[Danmörk|Danmörku]] alls sex leiki. Aðalfararstjóri var séra Friðrik Friðriksson og auk hans var í fararstjórninni Jón Sigurðsson formaður félagsins. Einar Björnsson segir m.a. svo frá ferðinni í 25 ára afmælisriti Vals: <blockquote>„Þetta var í fyrsta sinn, sem íslenzkt knattspyrnufélag réðist í það, á eigin ábyrgð að senda flokk knattspyrnumanna til meginlands Evrópu og í fyrsta skipti sem íslenzkir knattspyrnumenn tóku þar land. Lagt var af stað héðan 16. júní með e. s. Lýru og leiðin lá um Færeyjar, Noreg og Svíþjóð. Ferðin til Færeyja gekk eins og í sögu, en í Þórshöfn var dvalið í rúma 4 tíma og kappleikur háður við „Havnar Boltfélag“, og lauk með sigri Vals 3:0. Leikurinn var drengilegur og fjörugur og blaðaummæli ágæt. [...] Í Kaupmannahöfn og annarsstaðar í Danmörku voru Valsmenn gestir KFUM. Móttökur hinna dönsku félaga okkar voru með afbrigðum góðar, bæði í Kaupmannahöfn og annarsstaðar sem við fórum um. Var allt gert til þess að gjöra oss ferðina sem ánægjulegasta og gagnlegasta. [...] Fyrsta kappleik sinn í Danmörku léku Valur í Kaupmannahöfn 24. júlí við KFUM Boldklub og sigruðu Danir með 3:1. Rétt er að geta þess að þetta var í fyrsta sinn sem Valsmenn kepptu á grasvelli og munu þau viðbrigði, að koma á grasvöll af malarvelli, ekki hvað sízt hafa átt sinn drýgsta þátt í ósigrinum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658455|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> </blockquote> ==== Dýrkeyptur Íslandsmeistaratitill 1933 ==== Félagið varð næst Íslandsmeistari í knattspyrnu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] og síðan óslitið fjögur ár í röð 1935-1938. Sigur Vals árið 1933 var dýru verði keyptur því í úrslitaleik Vals gegn KR 15. júní hlaut markvörður Vals, [[Jón Karel Kristbjörnsson]], svo slæma áverka að hann lést tveim dögum síðar 17. júní.<ref>{{Cite web|url=https://lemurinn.is/2013/05/04/valur-kr-upp-a-lif-og-dauda/|title=Valur-KR upp á líf og dauða|date=2013-05-04|website=Lemúrinn|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1358357/|title=Spark í spegli tímans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-02-06|url-access=subscription}}</ref> Í Valsblaðinu 1961 sagði m.a. svo frá þessum afdrifaríka leik:<blockquote>„Þetta ár verður lengi minnisstætt, fyrir þá sök, að í úrslitaleik milli  Vals og KR skeði það að markmaður liðsins, Jón Karel Kristbjörnsson, slasaðist svo illa að hann lézt af þeim völdum 2 dögum síðar. Mun hann hafa rifnað innvortis og fengið lífhimnubólgu, sem leiddi hann  til dauða. Var mikill mannskaði að Jóni, sem var mjög efnilegur maður, góður markvörður og hafði verið meðal þeirra sem haldið höfðu hvað lengst hópinn og leikið í aðalliðinu undanfarin ár, og í yngri flokkunum. Þegar slysið vildi til stóðu leikar þannig, að jafntefli var 2:2, en er Jón féll á völlinn náði framherji KR knettinum og sendi hann í mannlaust markið. 3:2 fyrir KR. Varamarkvörðurinn, Hermann Hermannsson, er tekinn í markið. En við þetta áfall, að markvörðurinn verður að hætta, þjappast liðið svo saman, að sjaldan hefði betur til tekizt, og á næstu 40 mín. skorar Valur 4 mörk, og vann leikinn 6:3.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658463|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Valur sá um útför Jóns og reisti legstein á leiði Jóns í [[Hólavallagarður|Hólavallakirkjugarði]] en minnisvarðinn var afhjúpaður við athöfn sem fram fór 19. desember 1934. Á legsteininum er að finna stórt Valsmerki. Séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarni Jónsson]] framkvæmdi athöfnina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Árlega, fyrir fyrsta leik á Íslandsmótinu í knattspyrnu, leggja leikmenn meistaraflokks Vals í knattspyrnu karla blóm að leiði Jóns Karels.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478079|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> ==== Nýr völlur við rætur Öskjuhlíðar ==== Þegar æfingavöllur Vals á Melunum var tekinn af félaginu 1926 undu félagsmenn því illa og unnu forystumenn félagsins ötullega að því að félaginu yrði bætt það tjón með nýju landi. Eftir langa mæðu fékk félagið loks úthutað svæði við rætur [[Öskjuhlíð|Öskjuhlíðar]] sem nefndist Haukaland en fram að því hafði félagið ekki átt sér neinn sérstakan leikvöll.<ref name=":5" /> Svæðið var stórgrýtt og illt yfirferðar en með samtakamætti ruddu menn svæðið og athafnasvæði knattspyrnumanna í Val jókst smám saman og haustið 1935 útbjuggu Valsmenn völl á svæðinu í sjálfboðavinnu og var það mikið og erfitt verk. Völlurinn var vígður á 25 ára afmælisári Vals árið 1936 en mikil áhersla var lögð á að klára að ryðja völlinn í tæka fyrir afmæli Vals. Á almennum fundi félagsins kom fram tillaga um að hver starfandi félagsmaður legði fram 5 krónur á mánuði, sem yrðu greiddar til atvinnulausra manna innan félagsins sem störfuðu að vallargerðinni og að félagssjóður myndi leggja jafnháa upphæð á móti. Var tillagan í kjölfarið samþykkt og kom til framkvæmda þó ekki liggi fyrir hve margir nutu þessara atvinnubótarvinnu. Völlurinn var vígður með skrúðgöngu frá húsi K.F.U.M. og voru þar samankomnir um 150 Valsmenn sem gengu þaðan inn Laugaveg og þaðan upp Barónsstíg að vellinum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658475|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Þetta nýja svæði átti eftir að valda straumhvörfum hjá félaginu, ekki síst meðal yngstu knattspyrnumannanna, en um þessar mundir var farið að efna til keppni milli 3. og 4. flokks og var oftast keppt á Valssvæðinu að frumkvæði Vals. Átti það mikla unglingastarf sem kom í kjölfar hins nýja vallar eftir að bera ríkulegan ávöxt fyrir Val. ==== Upphaf handknattleiks í Val ==== Á vetraræfingum sem knattspyrnumenn í Val stunduðu á árunum eftir 1930 var ýmist æfð leikfimi eða knattleikni með tuskuknöttum. Þessar æfingar þóttu heldur einhæfar og gripu menn til þess ráðs að enda æfingar á handknattleik. Æfingar fóru ýmist fram í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]] eða ÍR húsinu og voru pústrar tíðir líkt og segir í Valsblaðinu 1961. Þótti sumum hasinn svo mikill að málið var tekið upp á stjórnarfundi Vals. Í fundargerði um þetta segir:<blockquote>„Nokkur ágreiningur hafði komið upp um það, hvort hafa skyldi handknattleiksæfingar á æfingakvöldum félagsins, þar sem allir þeir, er æfingar sæktu gætu ekki tekið þátt í þeim. Urðu um þetta nokkrar umræður. Mæltu tveir stjórnarmenn, fyrir sitt leyti, á móti handknattleiksæfingum. Formaður hélt því fram, að það yrði ekki vel séð af nokkrum félagsmönnum ef þær yrðu lagðar alveg niður. Kom þá fram hjá tvímenningunum tillaga um að handknattleiksæfingar yrðu einu sinni í viku og þá síðasta „kortérið“. Var það samþykkt.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658490|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Í fyrstu fóru menn eftir samþykkt stjórnar en ekki leið á löngu þar til allar æfingar enduðu með handknattleik. Leiknum óx stöðugt fiskur um hrygg innan félagsins og vildu menn nú reyna sig á öðrum liðum. Léku Valsmenn þá við nemendur í [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraskólanum]], [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] og [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann]], sem á þessum tíma var nokkurs konar vagga handknattleiks á Íslandi, en þjálfari liðsins var Valdimar Sveinbjörnsson. Í upphafi voru leikir Vals og Menntaskólans ójafnir en fljótlega fór að draga saman með liðunum. Í Valsblaðinu 1961 segir m.a. frá aðstöðunni til hanknattleiksiðkunar á þessum árum. Segir þar m.a. frá leik Vals og Hauka sem fram fór á ísuðu gólfi í fimleikahúsinu við barnaskólann í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Salurinn hafði verið þveginn seint kvöldið fyrir leikinn í miklu frosti og þegar keppendur komu í salinn um morguninn, var mikill hluti hans með íslagi á gólfinu. Ekki kom til greina að fresta leiknum og því fór hann fram við þessar krefjandi aðstæður. Þar greinir einnig frá æfingaleik Vals við sjóliða af þýska herskipinu Metheor, sem fram fór í Austurbæjarbarnaskólanum, segir m.a. svo frá viðureigninni í Valsblaðinu: <blockquote>„Var Valsmönnum sagt, að á skipi þessu væru mjög góðir handknattleiksmenn, sem hefðu tekið þátt í mótum heima í Þýzkalandi og væru taldir þar góðir leikmenn. Yrði því um að ræða handknattleikssýningu og ekkert annað. Þjóðverjarnir vildu hafa vítateiginn strikaðan þvert yfir salinn og þegar knötturinn fór aftur fyrir það strik átti mark hann. Þeir notuðu líka niðurstungu, og léku oft á Valsmenn með því, því það kunnu þeir ekki. Aftur á móti mun salurinn hafa hamlað þeim nokkuð, enda vanari stærri sölum og leik úti. Þjóðverjar voru þá með beztu handknattleiksþjóðum í heimi. Það kom ekki lítið á óvart að leikurinn varð mjög jafn og mátti vart á milli sjá. Áhorfendur höfðu komið til að horfa á svo að svalir salsins voru þétt skipaðar. Upphófst nú mikill þjóðarmetnaður meðal áhorfenda og tóku þeir að æpa af miklum móð á Valsmenn, og segja má að Aðalsteinn Hallsson, hafi gengið berserksgang á áhorfendapöllunum, hvetjandi með öllum tiltækum orðum móðurmálsins. Leiknum lauk með aðeins eins marks mun eða 21:20 fyrir Þjóðverja. Var ekki laust við að handknattleikur nyti meira álits og viðurkenningar innan félagsins eftir þetta. Þetta var líka fyrsti leikur, sem íslenzkt lið leikur við erlenda handknattleiksmenn.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658493|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> </blockquote>Sá handknattleikur sem leikinn var á þessum fyrstu árum íþróttarinnar hér á landi var nokkuð frábrugðin þeim sem þekkist í dag. Salirnir í Austurbæjarskóla, MR og í ÍR-húsinu voru litlir og gólfflöturinn leyfði ekki útlínur. Var knötturinn því alltaf í leik nema þegar mark var skorað. Heimilt var að taka knöttinn „af batta“ með því að kasta honum í vegg, markteigurinn var aðeins 2 m út frá miðju markinu og markið sjálft ekki nema 1,70 m. Ekki mátti halda knettinum lengur en í tvær sekúndur og ekki mátti stinga niður. Knötturinn var tuskuknöttur sem menn gátu með naumindum haldið á í annarri hendi eða kastað. Almennt léku menn „maður á mann“ og fimm menn voru í hvoru liði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658494|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> ==== Tengsl við KFUM rofna ==== Á þessum árum rofnuðu smám saman þau sterku tengsl sem í upphafi höfðu verið milli Vals og KFUM, en enn þann dag í dag eru Valsmenn minnugir uppruna félagsins og minnast með virðingu og hlýju tengsla sinna við KFUM og séra Friðrik Friðriksson. Á níræðisafmæli séra Friðriks árið 1958 tilkynnti Knattspyrnufélagið Valur að félagið myndi reisa brjóstmynd af séra Friðriki Friðrikssyni á Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1316224|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Brjóstmyndin var afhjúpuð á 93. afmælisdegi séra Friðriks þann 25. maí 1961 en séra Friðrik lést 9. mars sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2247303|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Á steinsúluna eru rituð þau fleygu orð: Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði, einkunnarorð sem eiga að vera leiðarljós og takmark allra Valsmanna í leik og starfi. [[Friðrikskapella]] að Hlíðarenda var vígð árið 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|titill=Biskup vígði Friðrikskapellu|höfundur=|útgefandi=Morgunblaðið| dags = 28. maí 1993| skoðað-dags = 20. janúar 2021|safnár=}}</ref> === 1939-1960: Flutningur að Hlíðarenda === Árið 1939 markar merk spor í sögu Vals með kaupum á jörðinni [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]] við Öskjuhlíð. Á gamlársdag 1914 gaf bæjarstjórn [[Reykjavík|Reykjavíkur]] úr erfðafestubréf fyrir 5,5 hekturum lands til [[Jón Kristjánsson|Jóns Kristjánssonar]], lagaprófessors, sem gaf jörðinni nafnið Hlíðarendi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/993637|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Jón lést langt fyrir aldur fram í [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] sem gekk yfir landið [[1918]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4912342?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/J%C3%B3n%20Kristj%C3%A1nsson%20pr%C3%B3fessor|title=Árbók Háskóla Íslands - Árbók 1918-1919 (01.01.1919) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Skömmu fyrir andlát sitt seldi Jón landið Sveini Pálssyni en síðar sama ár lést Sveinn einnig úr spænsku veikinni. Árið 1919 flutti [[Guðjón Guðlaugsson]] Alþingismaður til Reykjavíkur og keypti Hlíðarenda af dánarbúi Sveins. Guðjón bjó að Hlíðarenda til æviloka, en hann lést 6. mars 1939.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=173|title=Guðjón Guðlaugsson|website=Alþingi|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Frú Jóney Guðmundsdóttir, ekkja Guðjóns Guðlaugssonar Alþingismanns, bauð félaginu landið til kaups vorið 1939 og úr varð að félagið undirritaði kaupsamning um landið 10. maí 1939. Það var ósk Jóneyjar að selja landið Knattspyrnufélaginu Val fremur en til „[...] kaupsýslumanna sem sóttust enn fremur eftir því að eignast Hlíðarenda“ en það var hennar trú að Valur myndi hlúa að staðnum, rækta hann og prýða frekar en eigandi er ræki þar bú. Kaupverðið var 30.000 kr. en þar af nam útborgun kr. 5.000. Jörðin var 5,09 ha. að stærð, að mestu ræktað tún. Landinu fylgdi íbúðarhús, stórt fjós og hlaða. Til þess að fjármagna kaupin gaf félagið út 50 króna skuldabréf en fjármögnun stóð svo tæpt að ekki tókst að greiða stimpilgjöldin fyrr en nokkru síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1501141/|title=Hugsað til hundrað ára|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658240?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 12. Tölublað (01.05.1959) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref> Í samtali við Frímann Helgason sem birtist í 30. tbl. Valsblaðsins árið 1972 lýsti Hólmgeir Jónsson kaupunum og skuldabréfaútgáfunni með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Mér er einna minnistæðast þegar Ólafur Sigurðsson skýrði frá því að hann ætlaði að leggja það til að Valur keypti Hlíðarenda. Ég var þá féhirðir í stjórninni og mér var kunnugt um að ekkert fé var til. Hann hafði ráð við því og lét að því liggja að við gæfum bara út 50 kr. skuldabréf. Nú, svo var þetta ákveðið, og farið að selja bréfin og gekk það allt vel, en heildarupphæðin var 5,000 krónur. Síðan varð ég fyrsti gjaldkeri Hlíðarendanefndar, og ég minnist ekki að hafa leyst inn nema tvö eða þrjú bréf. Síðan kom svo stríðið og verðgildi peninga rýrnaði, 50 krónur urðu lítils virði og munu fáir hafa krafizt greiðslu fyrir bréf sín.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659310?iabr=on#page/n41/mode/2up/search/S%C3%AD%C3%B0an%20kom%20svo%20str%C3%AD%C3%B0i%C3%B0%20og%20ver%C3%B0gildi%20peninganna%20r%C3%BDrna%C3%B0i,%2050%20kr%C3%B3nur%20ur%C3%B0u%20l%C3%ADtils%20vir%C3%B0i%20og%20munu%20f%C3%A1ir%20hafa%20krafizt%20grei%C3%B0slu%20fyrir%20br%C3%A9f%20s%C3%ADn|title=Valsblaðið - 30. Tölublað (11.05.1972) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Ólafur Sigurðsson, þáverandi formaður Vals og bróðir Jóns Sigurðssonar, átti mikinn þátt í kaupunum á landinu og skrifaði m.a. svo um kaupin í 3. tbl. Valsblaðsins árið 1941: <blockquote>„Þó að kaupin hafi verið gerð er takmarkinu ekki náð. Þau eru aðeins upphafið. Upphaf þess starfs sem á að tryggja félaginu fagran og fullkominn samastað, þar sem unnt verði að einbeita allri orku félagsins að hinum eiginlegu verkefnum þess, íþróttaiðkunum sakir fullkominna ytri skilyrða og efnahagslegs sjálfstæðis [...] Við verðum að gera til hans meiri kröfur en nokkurn tíma hafa verið gerðar hér á landi í þessum efnum, svo miklar að þær standist kröfur tímans um næstu 100 ár a.m.k.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658049?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 3. Tölublað (01.04.1941) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Með kaupunum var langþráðu markmiði náð, Valur átti sitt eigið land í alfaraleið skammt frá gamla Valsvellinum og þar með lauk 28 ára hrakningasögu félagsins. Forystumenn félagsins höfðu háleitar hugsjónir um uppbyggingu að Hlíðarenda og horfðu til framtíðar, sáu fyrir sér draumsýnir um íþróttasvæði og íþróttamiðstöð en gerðu sér jafnframt grein fyrir því að langt yrði í land að draumur þeirra um framtíðarsvæði Vals rættist, en þeir höfðu tekið fyrsta skrefið. Ekki var til fé til framkvæmda á jörðinni fyrst um sinn og var landið því leigt út til Geirs í Hlíð til 5 ára til að létta undir með félaginu. Einum hektara var þó haldið eftir til að nýta undir æfingar en [[Reykjavíkurflugvöllur]] var farinn að þrengja mjög að æfingasvæðinu sem þá var í notkun. Miklar deilur áttu sér stað innan félagsins sem utan um kaupin og var áskorun m.a. send til bæjarstjórnar um að taka 1.000 kr. árlega af félaginu "er færi svo gáleysislega með fé sitt". Þessar óánægjuraddir þögnuðu árið 1944 þegar Hlíðarendanefnd skilaði 100.000 kr. hagnaði af bílahappdrætti og hlutaveltu. Arkitektarnemarnir [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísli Halldórsson]] og [[Sigvaldi Thordarson]] voru fengnir til þess að skipuleggja Hlíðarenda til framtíðar árið 1943 og skiluðu þeir af sér uppdrátti dagsettan í apríl sama ár. Á uppdrættinum mátti sjá fullburða leikvang með grasi, áhorfendastúkum og hlaupabraut, stóran malarvöll, knattspyrnuvöll drengja, utanhúss handboltavöll á grasi, tennisvelli, íþróttahús, félagsheimili, búningaaðstöðu, íbúð umsjónarmanns og sundlaug. Ekkert varð úr þessum áformum og ári síðar gerðu þeir annan uppdrátt þar sem útihús á svæðinu, fjósi og hlöðu var breytt í félagsaðstöðu, fundarherbergi og búningsklefa. Nýr malarvöllur var vígður 1949 og 1953 var grasvöllur tekinn í notkun að Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|title=Valsblaðið 2019|last=22911024|website=Issuu|language=en|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518061423/https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|url-status=dead}}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik ==== Haustið 1939 fór stjórn [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] þess á leit við Val að standa fyrir Íslandsmóti í handknattleik. Beiðnin var samþykkt á stjórnarfundi hjá Val í byrjun desember sama ár og fór svo að Valur og Víkingur önnuðust mótshaldið. Val hafði skömmu áður áskotnast veglegur bikar af Vátryggingafélaginu Nye danske og í tilefni af þessu nýja móti gaf Valur bikarinn til keppni í meistaraflokki. Alls tóku sex lið þátt í [[Handknattleiksárið 1939-40|mótinu]]: Valur, [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]], [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR,]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]], [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Háskóli Íslands|Háskólinn]] en Valsmenn stóðu uppi sem sigurvegarar. Voru Valsmenn þar með orðnir fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik. Valsblaðið 1961 greinir frá undirbúningi Valsmanna fyrir leikinn gegn Háskólanum, sem þótti afar sterkur andstæðingur. Enginn sérstakur þjálfari stýrði Valsliðinu á þessum tíma og því brugðu menn á það ráð að koma saman á skrifstofu Sveins Zoega, sem þá starfaði hjá Sparisjóði Reykjavíkur, til þess að ræða málin fyrir mikilvægan leik gegn Háskólanum. Var þar samþykkt að hver og einn skyldi gagnrýna aðra liðsmenn og segja þeim hvað það væri sem þeir mættu bæta í sínum leik. Skyldu leikmenn jafnframt hlusta á gagnrýnina og máttu ekki svara fyrir sig. Valsmenn vörðu Íslandsmeistaratitilinn [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]] og [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]] og aftur [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]]. Valsmenn hafa ávallt átt velgengni að fagna í handknattleik þegar á heildina er litið þótt stundum hafi starfið dalað um tíma. ==== Skíðamenn Vals fá þak yfir höfuðið ==== Árið 1941 á 30 ára afmæli félagsins var tekin til notkunar skíðaskáli sem félagið leigði af ÍR. Mikill skíðaáhugi var hér á landi um og eftir 1930 og voru þá fjölmargir skíðaskálar byggðir. Fjölmargir félagsmenn Vals stunduðu skíðaíþróttina af kappi og börðust fyrir því að félagið eignaðist sinn eigin skíðaskála. Var málið mikið rætt innan félagsins en menn höfðu m.a. áhyggjur af því að Valsmenn færu að dreifast með öðrum félögum í skíðaferðir. Ýmsir möguleikar voru kannaðir en hagkvæmasta boðið kom frá ÍR um leigu á „Valgerðarstöðum“, litlu sumarhúsi, rétt við [[Kolviðarhóll|Kolviðarhól]] á [[Hellisheiði]]. Gerður var leigusamningur til fimm ára og hófust sjálboðaliðar þegar handa við að lagfæra og breyta húsinu. Var það von manna að þegar leigutíminn væri á enda yrði búið að reisa nýjan og vandaðan skála fyrir skíðadeildina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658498|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> Fljótlega kom í ljós að skíðaskálinn væri of lítill. Hófst mikil fjársöfnun og eftir áramótin 1942-43 hafði nægt fé safnast til þess að unnt væri að hefjast handa við að teikna húsið. Andreas Bergmann teiknaði skálann sem var reistur innan um klettaborgir framar í [[Sleggjubeinsdalur|Sleggjubeinsdal]] og var samningur gerður við ÍR um landið. Þegar um vorið hófust framkvæmdir og var öll vinna, nema hellulögn á þaki, framkvæmd af Valsmönnum í sjálfboðavinnu. Vinna fór að mestu fram um helgar og gekk vel því húsið var vígt 11. desember 1943. ==== Íþróttahús að Hlíðarenda ==== Snemma á árinu 1953 var sú ákvörðun tekin, að hefjast handa um byggingu íþróttahúss að Hlíðarenda. Opinberir aðilar vildu ekki fallast á fyrirætlanir Vals um að hafa húsið stærra en 16x32 m auk gangs og búningsherbergja og varð það því raunin. Framkvæmdir hófust 1954 en [[Skarphéðinn Jóhannsson]] teiknaði húsið og hafði eftirlit með byggingu þess. Nokkrar tafir urðu á framkvæmdum þar sem styrkir bárust ekki sem skyldi. Var þá brugðið á það ráð að leigja [[Hitaveitu Reykjavíkur]] húsið sem geymsluhús, þar til félagið gæti hafist handa um innréttingu þess. Árið 1958 gátu framkvæmdir hafist að nýju þar félaginu hafði tekist að safna saman nokkru fé með lántökum, styrkjum, fyrirframgreiðslum upp í leigu o.s.frv. Straumhvörf urðu í starfi félagsins með tilkomu íþróttahúss að Hlíðarenda sem tekið var í notkun 1958 en húsið var fullgert 1960. Þetta íþróttahús var mikil lyftistöng fyrir Val, bæði fyrir íþróttaiðkun og allt félagsstarf. Um framkvæmdirnar að Hlíðarenda sagði m.a. svo í Valsblaðinu árið 1961 sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli félagsins:<blockquote>„Þeir sem fylgst hafa með framkvæmdum á Hlíðarenda, frá því farið var að vinna að byggingum þar, munu sammála um að þar hafi gerzt kraftaverk. Það verður því ekki hjá því komizt, að geta þeirra sem þar hafa verið í fararbroddi, og tekið á sínar herðar forustustarfið. Margir hafa lagt þar hönd að, og unnið gott starf, en það er hér, eins og yfirleitt vill oftast verða, að meginþunginn hvílir á tiltölulega fáum. Allt frá byrjun, eða frá því að Hlíðarendakaupin voru gerð 1939 hafa aðeins 3 menn gegnt formennsku Hlíðarendanefndar. Fyrst Ólafur Sigurðsson til ársins 1948, en í nefndinni var hann til dauðadags. Var áhugi hans fyrir Hlíðarenda mjög mikill og lagði starfinu þar jafnan það lið, sem aðstaða hans og tími frekast leyfði. Við tók af honum Jóhannes Bergsteinsson, og hefur hann unnið staðnum af geysilegum dugnaði, bæði hvað snertir tillögur um fyrirkomulag og eins sem góður fagmaður að sjálfri vinnunni. Núverandi formaður Hlíðarendanefndar, er Úlfar Þórðarson, og hefur hann fórnað tíma og kröftum að fá dæmi munu um slíkt. Er það mikið lán fyrir Val, að hafa slíka forustumenn í nefnd, sem hafði jafn þýðingarmikil verkefni með höndum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658507|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref></blockquote>Árið 1971 var hafist handa við undirbúning að nýjum grasvelli í fullri stærð og bættum aðbúnaði áhorfenda. Valur varð fyrsta Reykjavíkurfélagið til þess að ná því marki að leika heimaleiki á eigin grasvelli en hann var vígður 1981.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659885|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1377779/|title=Vængjum þöndum í heila öld|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26|url-access=subscription}}</ref> Á 9. áratugnum héldu framkvæmdir áfram og árið 1987 var tekið í notkun annað íþróttahús ásamt vallarhúsi og félagsheimili.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1664000|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Íþróttahúsið sem byggt var árið 1987 vék síðar fyrir nýrri íþróttahöll sem vígð var árið 2007. Samhliða því tóku Valsmenn í notkun nýjan keppnisleikvang, yfirbyggða stúku og félags- og skrifstofuaðstöðu.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1162089/|title=&quot;Mannvirkin skapa grunn til framtíðar&quot;|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref> Þann 3. október 2015 vígðu Valsmenn nýjan keppnisvöll þar sem undirlagið var úr gervigrasi og leikur félagið nú heimaleiki sína á gervigrasi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478070|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> ==== Konur í Val ==== Á fyrstu árum félagsins á meðan tengslin voru hvað mest við K.F.U.M. áttu eðli málsins samkvæmt einungis piltar aðild að Val. Á fyrstu starfsáratugum Vals var einnig lítið um að stúlkur stunduðu íþróttir, slíkt þótti jafnvel ekki kvenlegt. Helst var að stúlkur stunduðu [[Fimleikar|fimleika]] eða [[sund]], knattleikir þóttu ekki við þeirra hæfi. Tíðarandinn breyttist mjög á stríðsárunum. Í árskýrslu stjórnar Vals árið 1947 segir m.a. svo: „Helga Helgasyni falið að gera tilraunir að koma upp kvennadeild í handknattleik“ en ekki er þess getið hvernig tilraunin tókst.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658519|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref> Aftur á móti hófu stúlkur fljótlega upp frá þessu að æfa handknattleik með Val og að því kom að handknattleiksdeild kvenna var stofnuð hjá félaginu 1948. Um aðdraganda og stofnun kvennadeildarinnar í Val segir Helgi Helgason m.a. svo í 50 ára afmælisriti Valsblaðsins 1961: <blockquote>„Eftir að farið var að efna til reglulegra ferða í hinn nýbyggða skíðaskála félagsins - um hverja helgi -, varð þess ekki langt að bíða, að með í ferðir okkar fóru að koma nokkrar ungar stúlkur, sem þá gjarnan voru þarna, til að byrja með, í fylgd með feðrum sínum, „gömlum“ og góðum félögum Vals. Með tilkomu þessara ungu stúlkna, sem að vísu voru ekki margar fyrst í stað, mátti fljótlega greina það, að í skálanum myndaðist allt annar andi, en þar hafði ríkt á meðan þar var karlkynið eitt ráðandi. Menn urðu tillitssamari hverjir við aðra, hjálpsamari og glaðværin sönn og óþvinguð í nærveru hins kynsins. Já, „stemmningin“ varð öll önnur en verið hafði, á þessu ltila - en oft mannmarga - fjallaheimili okkar. [...] Í samtölum, sem ég átti við „Skála-stúlkurnar“, fóru þær ekki í neinar grafgötur með það, að allar, upp til hópa langaði þær til að geta orðið enn virkari þátttakendur í félagslífi Vals en þær raunverulega voru og um það voru þær einnig sammála, að handkanttleikur fyrir þær væri það, sem vantaði.“</blockquote>Skömmu síðar birtust auglýsingar í dagblöðum landsins þar sem stúlkur voru hvattar til að mæta á handknattleiksæfingar á miðvikudagskvöldum á Miðtúnsvelli. Vel var mætt á fyrstu æfinguna og um þær stúlkur sem sóttu fyrstu æfinguna ritaði Helgi Helgason m.a. svo: „Þessi nöfn munu verða skráð óafmáanlegu letri í annála félagsins, til að geta borið um það hverjar þær voru, sem fyrstar urðu til að brjóta þá leið, sem svo margar ungar stúlkur Vals hafa síðan farið, og eiga eftir að fara á ókomnum árum, sjálfum sér og félaginu til velfarnaðar.“ Æ síðan hafa kvennaflokkar í knattspyrnu og handknattleik staðið fyrir sínu, ekki aðeins á íþróttavöllunum, heldur einnig í hinu félagslega starfi og sú ákvörðun að veita konum aðgang að félaginu varð til þess að styrkja Val mikið félagslega. Það var ekki fyrr en eftir stofnun kvennadeilda sem hægt var að tala um Val sem alhliða íþrótta- og æskulýðsfélag. Það var fyrst árið 1962 sem þær hrepptu Íslandsmeistaratitilinn og um langan tíma var kvennalið Vals ósigrandi í handknattleik. [[Sigríður Sigurðardóttir|Sigríður Sigurðardóttir,]] handknattleikskona úr Val, var kjörin [[íþróttamaður ársins]] [[1964]], fyrst kvenna. Á 8. áratugnum náði kvennaknattspyrna að skjóta rótum hjá Val og félagið hampaði sínum fyrsta Íslandsmeistaratitli í kvennaknattspyrnu árið 1978. Á [[1981-1990|9. áratugnum]] átti Valur sigursælasta lið landsins í kvennaknattspyrnu. ==== Deildaskipting ==== Árið 1959 var gerð veigamikil skipulagsbreyting hjá félaginu er tekin var upp deildaskipting. Ákveðið var að skipta Val í þrjár deildir: Handknattleiksdeild, knattspyrnudeild og skíðadeild og kjósa sérstakar stjórnir þessara deilda. Áttu deildirnar að starfa nokkuð sjálfstætt og taka ákvarðanir um eigin mál en aðalstjórn félagsins átti að fara með æðsta vald í félaginu milli aðalfunda. Nokkuð skiptar skoðanir voru innan félagsins um fyrirhugaða deildaskiptingu en í Valsblaðinu 1961 þar sem farið var yfir 50 ára sögu félagsins þótti fyrirkomulagið hafa gefist vel. Það hafi skapað fjölbreytni í starfið og gefið fleiri félögum tækifæri til að láta að sér kveða við félagsstörfin.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658541|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> Í kjölfarið voru kjörnar sérstakar stjórnir fyrir hverja deild en þær skyldu svo lúta stjórn aðalstjórn félagsins sem færi með æðsta vald í málefnum Knattspyrnufélagsins Vals. === 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. === ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar Vals má rekja aftur til 25. desember 1951 þegar níu drengir, allir fyrrum nemendur úr [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] að einum frátöldum, stofnuðu körfuboltalið sem þeir gáfu nafnið „Gosi“. Um tilgang félagsins sagði m.a. svo í tíu ára afmælisriti þess:<blockquote>„Þá fýsti að halda hópinn, er skólaveru lyki, og í því skyni stofnuðu þeir félagið. Háleitara var markmiðið ekki í fyrstu, enda vart við því að búast, að svo alvörulitlir piltar, sem völdu félagi sínu þetta skrítna heiti, væru upptendraðir hugsjónaeldmóði eða ætluðu að betrumbæta æskuna í heild með því að útbreiða þennan undarlega knattleik.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659162?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/Gosi|title=Valsblaðið - 29. Tölublað (24.12.1970) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-20}}</ref> </blockquote>Gosi var eitt stofnliða efstu deildar í körfuknattleik þrátt fyrir að félagið hafi ekki fengið formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst um sinn. Félagið keppti engu að síður sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfuknattleik árið 1952. Guðmundur Árnason var einn af stofnendum Gosa en hann telur að Gosi sé fyrsta íþróttafélagið hér á landi sem hefur eingöngu verið stofnað í þeim tilgangi að leika körfuknattleik. Liðsmenn Gosa pöntuðu búninga og körfuknattleiksskó frá Bandaríkjunum og fengu starfsmenn frá bandaríska sendiráðinu til þess að kenna þeim körfubolta. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin. Þrátt fyrir að félagið hafi í upphafi verið stofnað af drengjum úr MR bauðst almennum iðkendum fljótlega að ganga til liðs við félagið en einn þeirra var Ólafur Thorlacius, sem síðar varð spilandi þjálfari, bæði hjá K.F.R. og síðar hjá Val. 22. desember 1957 breytti Gosi nafni sínu í K.F.R., eða Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur. Ólafur Thorlacius minntist þess að stofendur félagsins hafi ekki talið Gosanafnið nægilega virðulegt auk þess sem erfitt hafi verið að afla fjár af þeim sökum. Undir nafni K.F.R. var leikið til ársins 1970. Samhliða nafnabreytingunni var tilkynnt um ráðningu [[Eðvald Hinriksson|Eðvalds Hinrikssonar]] (Mikson) sem aðalþjálfara félagsins, en hann var einn af frumkvöðlum körfuknattleiks á Íslandi. Undir það síðasta gekk örðulega að halda úti starfi yngri flokka hjá K.F.R. þar sem félagið átti í erfiðleikum með æfingaaðstöðu auk þess sem félagið átti ekki félagsaðstöðu. 3. október 1970 rann K.F.R. saman við Knattspyrnufélagið Val og hóf að keppa í körfuknattleik undir merkjum félagsins. Á stofnfundinum var kjörin stjórn sem var svo skipuð: [[Sigurður Már Helgason]] formaður, Rafn Haraldsson varaformaður, Auðunn Ágústsson bréfritari og Örn Harðarson ritari.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/489157535/Valsbla%C3%B0i%C3%B0-2020-WEB-pdf|title=Valsblaðið 2020 WEB.pdf|website=Scribd|language=en|access-date=2021-01-26}}</ref> Skömmu eftir stofnfundinn sendi aðalstjórn Vals frá sér fréttatilkynningu þar sem m.a. segir: <blockquote>„Að undanförnu hafa farið fram umræður milli Knattspyrnufélagsins Vals og stjórnar Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur, um þá ósk K.F.R. að gerast deild í Val. Mál þetta var ítarlega rætt bæði innan stjórnar Vals, í fulltrúaráðinu og síðan lagt fyrir auka-aðalfund, þar sem það var endanlega samþykkt. Hinn 3. október 1970 var svo stofnfundur körfuknattleiksdeildar Vals haldinn að félagsheimilinu að Hlíðarenda. Þar gerði formaður Vals, Þórður Þorkelsson glögga grein fyrir málinu og gangi þess. Auk Þórðar tóku til máls Sigurður Helgason og Guðmundur Georgsson frá K.F.R. og lýstu ánægju sinni yfir þessum málavöxtum. Ýmsir fleiri töluðu þarna og töldu ræðumenn allir, að vel hefði tekist til í sambandi við mál þetta þar sem fyrr eða síðar myndi þessi íþróttagrein verða tekin á stefnuskrá Vals, hefði því verið mjög misráðið ef lausn máls þessa hefði orðið með öðrum hætti en raun varð á.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1415184|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið ræddi árið 1970 við Sigurð Má Helgason fyrsta formann körfuknattleiksdeildar Vals en þar skýrði hann m.a. svo frá stofnun deildarinnar í Val: <blockquote>„Ýmsar ástæður lágu til þess að við fórum að leita fyrir okkur hjá Val, hvort þar væri hljómgrunnur fyrir því að við kæmum sem félagar og þá deild í Val. Var fyrir ári síðan byrjað að leita hófanna um þetta. Útlitið hjá okkur var ekki sem best. Við höfðum hvergi félagssvæði, til stóð að rífa Hálogaland, en þar höfðum við þó svolítinn geymslukassa fyrir knetti, en það hús var okkar aðalvígi. Það var úr vöndu að ráða, átti að gefast upp, eða að leita að nýjum grunni til að starfa á. Það var almenn skoðun okkar að halda saman áfram, og leita að nýjum leiðum, og þá kom þessi hugmynd upp. Þetta var ekki sárasaklaust, en þetta var stórt félag með mikla félagslega aðstöðu sem okkur hefur alltaf vantað, þó þetta hafi einhvern veginn bjargast. Ég taldi hins vegar að við legðum það mikið með okkur til Vals að við stæðum á svipuðu stigi og Valur, sem sagt, við legðum til fólk, en þeir aðstöðuna. Fyrir okkur vakti að þetta gæti orðið til eflingar íþróttinni, og að við gætum haldið áfram að vera félagar, þó nafnið væri annað. Stofnfundurinn var svo haldinn í Félagsheimili Vals 3. okt. eins og fyrr var getið, og þar sá körfuknattleiksdeild Vals dagsins ljós, en við kvöddum okkar kæra KFR þann sama dag og geymum að sjálfsögðu margar góðar minningar frá því félagi. [...] Við munum gera okkar besta, og takist okkur að nýta aðstöðuna hjá Val vona ég að „Ljóti andarunginn“ geti orðið að fallegum fugli er fram líða stundir.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659165|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið 2020 hafði samband við Sigurð Má Helgason í tilefni af 50 ára afmæli körfuknattleiksdeildar Vals. Þar lýsti hann upphafsárunum í Val m.a. með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Við vorum afar sjálfstæð eining hjá félaginu fyrstu árin og lítil sem engin tengsl voru á milli deilda á þeim tíma en ég sat fundi í aðalstjórn. Rekstur körfuknattleiksdeildarinnar var alveg sjálfstæður, við sáum um ráðningu þjálfara yngri flokka, fjáröflun og allt utanumhald. Við vorum með hugsjónafólk í þjálfun sem vann hljóðlaust. Mikil sjálfboðavinna var hjá þjálfurum á þessum árum sem keyrðu af hugsjón um allt land í leiki en foreldrastarf þekktist ekki. Einnig vorum við fyrsta deildin til að flytja inn erlenda körfuboltaþjálfara sem var mikil lyftistöng og hafði góð áhrif á útbreiðslu körfuknattleiks á Íslandi.“<ref name=":3" /> </blockquote> Á [[1961-1970|7. áratugnum]] var stofnuð [[Badminton|badmintondeild]] hjá Val en deildin náði aldrei að eflast verulega. Einnig átti skíðaíþróttin erfitt uppdráttar hjá félaginu, fyrst og fremst vegna þess að önnur íþróttafélög buðu upp á betri aðstöðu, en félagið átti þó stóran skíðaskála sem reistur var 1943 í Sleggjubeinsdal og var mikið notaður í félagsstarfinu. ==== Sprengja í iðkun ==== Gífurleg breyting varð á öllu íþróttalífi Íslendinga á áttunda áratugnum og segja má að íþróttavakning hafi átt sér stað. Valur fór ekki varhluta af þessari íþróttavakningu. Mjög mikil sókn var á öllum vígstöðvum hjá félaginu, enda vel í stakk búið til þess að taka á móti fjölda fólks og búa unglingum æskilega aðstöðu til æfinga og leikja. Allt frá stofnun félagsins árið 1911 hafði Valur verið stórt nafn í íslenskum íþróttaheimi en sennilega hefur stjarna félagsins aldrei risið eins hátt og á [[1971-1980|áttunda átatugnum]]. Valur varð þá að stórveldi í nær öllum íþróttagreinum sem stundaðar voru innan félagsins, bæði í meistaraflokkum og yngri flokkum. Ungilngastarfið hjá félaginu tók stökk fram á við og öll skipulagning félagsstarfsins þótti til mikillar fyrirmyndar. Barna- og unglingastarf hjá Val hefur í gegnum tíðina verið mjög öflugt og hefur þetta öfluga starf orðið til þess að Valur hefur lengst af tvímælalaust verið eitt sterkasta íþróttafélag á Íslandi og markið hefur ávallt verið sett hátt. Af félagsins hálfu hefur jafnan verið lögð áhersla á að fá hæft fólk til þess að leiðbeina hinum ungu og er ekki síður mikilvægt að búa börnum og unglingum góða aðstöðu. Árangur unglingaliða félagsins sýnir hversu starfið hefur verið öflugt en ótaldir eru þeir Íslandsmeistaratitlar og aðrir titlar sem ungt Valsfólk af báðum kynjum hefur fært félagi sínu á undanförnum áratugum og það sem er einkar ánægjulegt fyrir félagið er að flest það fólk sem skarað hefur fram úr í íþróttum hjá Val hefur alist upp hjá félaginu og hefur það verið einkennandi fyrir starfið. Segja má að skipulag unglingastarfsins hafi í stórum dráttum haldist hið sama í áratugi. Aldursflokkaskipting hefur þó verið mismunandi. Lengi vel höfðu þeir yngstu fá verkefni við sitt hæfi, aðeins var keppt í 2. og 3. flokki, síðar bættust 4. -6. flokkur við og á síðustu árum 7. flokkur hjá piltum og 6. flokkur hjá stúlkum. Þegar árið 1938 var stofnað til unglingaleiðtogaembættis innan aðalstjórnar félagsins sem sýnir hversu félagið hefur snemma látið sig unglingastarfið sérstaklega varða enda var félagið upphaflega stofnað sem unglingafélag í tengslum við æskulýðsstarf KFUM. Síðar tóku við unglinganefndir sem önnuðust skipulag unglingamálanna en mesta breytingin varða árið 1959 er deildarskiptingin var tekin upp og hverri deild fyrir sig var valin ákveðin stjórn. === 1980-1991: Bygging nýs íþróttahúss. Valur vængjum þöndum. Sumarbúðir í borg. Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross. === ==== Uppbygging að Hlíðarenda ==== Jón G. Zoega, sem var formaður knattspyrnudeildar Vals þegar framkvæmdir við nýtt íþróttahús hófust, lýsti aðdraganda að byggingu þess í Valsblaðinu 1991 svo: <blockquote>„Það var stjórn knattspyrnudeildar Vals árið 1980 átti hugmyndina að því að byggja nýtt íþróttahús. Við vorum í verulegum vandræðum með vetraræfingar knattspyrnumanna innanhúss því þeir voru látnir sitja á hakanum af skiljanlegum ástæðum við nýtingu eina íþróttahúss félagsins. Handboltinn og körfuboltinn eru inniíþróttir og þess vegna áttu þessar greinar flesta tíma í húsinu. Engin áform voru uppi hjá aðalstjórn félagsins og ekkert í gangi sem benti til þess að íþróttahús yrði reist á næstu árum. Við í stjórn knattspyrnudeildar fórum þá að velta fyrir okkur möguleikum á því að koma okkur upp aðstöðu fyrir knattspyrnumenn á þann hátt að þeir gætu sparkað innanhúss þótt ekki væri um glæsilegt íþróttahús að ræða. Fyrst beindust sjónir manna að flugskýlunum sem voru í næsta nágrenni við Hlíðarenda. Eftir frumkönnun kom í ljós að við fengum ekki inni í neinu flugskýli. Þá beindust augu manna að því að kaupa stóran bragga af varnarliðinu og reisa hann á Hlíðarenda. Á sama tíma var ljóst að sýningarskáli, sem hafði verið nokkur ár við Laugardalshöllinni og var í eigu Kaupstefnunnar hf., var til sölu. Við ákváðum að ganga til samstarfs við Kaupstefnuna um kaup á skemmunni sem var óeinangruð og súlulaus. Knattspyrnudeildin keypti skemmuna fyrir sinn eigin reikning - lét rífa hana í Laugardalnum og flytja hana að Hlíðarenda. Í stjórn knattspyrnudeildar á þessum tíma var Þorvaldur Mawby, sem var framkvæmdastjóri eins stærsta byggingafélags landsins, Byggung hf., og hafði hann gríðarlega þekkingu á byggingamálum og góð sambönd sem nýttust knattspyrnudeildinni. [...] Knattspyrnudeildin réðst í það að grafa grunn, steypa sökkulinn og reisa skemmuna ofan á hann. [...] Knattspyrnudeildin seldi þriggja herbergja íbúð til þess að standa undir grunngreftrinum, sökklinum og veggjunum en átti fyrir skemmunni í sjóði sínum. Þegar þessu lauk tók aðalstjórn félagsins við af okkur og lauk byggingu íþróttahússins á nokkrum árum undir styrkri stjórn Péturs Sveinbjarnarsonar, þáverandi formanns Vals.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997821|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref></blockquote>Fyrsta skóflustungan að húsinu var tekin 10. maí 1981 og húsið fullklárað og vígt árið 1987. Skíðaskáli skíðadeildar Vals var endurreistur á árunum 1980-1981 en Sigurður Guðmundsson stýrði þeim framkvæmdum. Þá var félagsheimilið og íbúðarhúsið að Hlíðarenda endurbyggt en ástand húsanna var orðið svo slæmt að þau voru varla hæf til notkunar. Aðalstjórn tók þá ákvörðun að endurbyggja húsin en til skoðunar kom að rífa þau. Árið 1983 lék Valur fyrstu opinberu heimaleikina í knattspyrnu að Hlíðarenda. Valur varð þar með fyrsta reykvíska félagið til þess að leika deildarleik í efstu deild á eigin félagssvæði en á níunda áratugnum var Valur fyrsta liðið í Reykjavík til þess að leika alla sína heimaleiki á eigin heimavelli. Árið 1988 var tréstúka byggð við knattspyrnuvöll félagsins en hún fauk í miklu óveðri sem geysaði í febrúar 1991. Stúkan var endurreist fyrir keppnistímabilið 1991. Árið 1988 gekk félagið einnig til samninga við Reykjavíkurborg vegna lagningar nýs Bústaðavegar. Félagið lét af hendi u.þ.b. hálfan hektara úr erfðafestulandi sínu gegn afhendingu á flugvallarveginum gamla. Hafði félagið í kjölfarið til umráða samfelldu svæði í vesturátt og að loknum samningum við Reykjavíkurborg var landsvæði Vals 85.500 fermetrar. ==== Valur vængjum þöndum. 70 ára afmælisrit Vals ==== Árið 1981 í tilefni 70 ára afmælis Knattspyrnufélagsins Vals gaf félagið út veglegt afmælisrit, Valur vængjum þöndum. Höfundar ritsins voru Jón Birgir Pétursson og Steinar J. Lúðvíksson en ritstjóri Ólafur Gústafsson. Ritið fjallar ítarlega um sögu félagsins allt frá stofnun fram til ársins 1981 en ritið er alls 250 blaðsíður. ==== Sumarbúðir í borg ==== Vorið 1988 bauð Knattspyrnufélagið Valur í fyrsta sinn upp á íþróttanámskeið fyrir börn undir nafninu "Sumarbúðir í borg". Sumarbúðir í borg eru enn starfræktar fyrir börn á aldrinum 6-11 ára. Lögð er áhersla á fjölbreytta íþróttaiðkun þar sem unnið er með skyn- og hreyfiþroska barna í gegnum fjölbreytta leiki en helsta markmið námskeiðsins er að veita börnunum fjölbreytt íþróttauppeldi og byggja upp hjá þeim heilbrigðar og hollar lífsvenjur í öruggu, jákvæðu og skemmtilegu umhverfi. ==== Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross ==== Í mars 1984 gerði knattspyrnudeild Vals samning við Ian Ross, Skota sem áður hafði m.a. leikið með Aston Villa og Liverpool en hafði einnig mikla reynslu sem þjálfari, þess efnis að Ross myndi taka við þjálfun meistaraflokks karla í knattspyrnu. Ross var fljótur að sanna sig sem þjálfari en liðið hafnaði í öðru sæti á hans fyrsta tímabili. Ross stýrði liðinu til sigurs á Íslandsmótinu í knattspyrnu ári síðar og endurtók leikinn árið 1987. === 1991-2001. Fjárhagsörðugleikar. Friðrikskapella reist. Fall í fyrsta sinn. Frábær árangur í handknattleik karla. === ==== Friðrikskapella ==== Á afmælisdag séra Friðriks 25. maí 1990 var fyrsta skóflustungan tekin að kapellu séra Friðriks, svonefndri [[Friðrikskapella|Friðrikskapellu]]. Fyrstu skólfustunguna að Friðrikskapellu tók [[Davíð Oddsson]], í borgarstjóratíð sinni. Hr. [[Ólafur Skúlason]], þáverandi [[Biskup Íslands|biskup Íslands]], vígði Friðrikskapellu 25. maí 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu Friðriks Friðrikssonar. Kapellan tekur 150 manns í sæti en kostnaður við hana nam 21,3 milljónum króna að frátöldum efnisgjöfum og sjálfboðavinnu. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar með föstum framlögum 80 styrktarmanna og framlögum fyrirtækja og styrkja frá Reykjavíkurborg, ríkissjóði Íslands og jöfnunarsjóði kirkna. Friðrikskapella var reist af samtökum um byggingu Friðrikskapellu sem stofnuð voru árið 1989. Stofnendur samtakanna voru vinir séra Friðriks og félagsmenn í samtökum sem séra Friðrik stofnaði: KFUM og KFUK, knattspyrnufélaginu Val, karlakórnum Fóstbræðrum og skátahreyfingunni (skátafélagið Væringjar). Formaður samtaka um byggingu Friðrikskapellu var [[Gylfi Þ. Gíslason]] og formaður framkvæmdanefndar Pétur Sveinbjarnarson. Arkitekt kapellunnar er Nikulás Úlfar Másson.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|title=Biskup vígði Friðrikskapellu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> ==== Valsmenn hf. ==== Hinn 1. desember 1999 var fjárfestingarhlutafélagið Valsmenn hf. stofnað að Hlíðarenda. Rúmlega 200 manns mættu á stofnfundinn en tilgangur félagsins var að vera sjálfstæður fjárhagslegur bakhjarl fyrir Knattspyrnufélagið Val. Markmið félagsins var að gera Val aftur að þeirri fjöldahreyfingu sem félagið var. Í Valsblaðinu 1999 var haft eftir Brynjari Harðarsyni, stjórnarformanni Valsmanna hf. að "Stofnun félagsins [hefði] verið í uppsiglingu í langan tíma og [kæmi] til af gríðarlegum þrengingum íþróttahreyfingarinnar. Hreyfingin [standi] á krossgötum áhugamennsku og atvinnumennsku og þjóðfélagsaðstæður [hafi] gjörbreyst. Starf sem áður byggðist á þróttmiklu starfi áhugasamra félagsmanna byggist nú fyrst og fremst á aðgangi að fjármagni. Íþróttir og viðskipti [væru] alltaf að færast nær hvort öðru." Jafnframt kemur fram að yfir 40 milljónir hafi safnast.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998521#page/n53/mode/2up/|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Í fyrstu stjórn Vals­manna hf. sátu Brynjar Harð­ar­son, fyrr­ver­andi hand­bolta­leik­maður hjá Val og íslenska lands­lið­inu sem var for­mað­ur, Helgi Magn­ús­son, Elías Her­geirs­son, Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, Stefán Gunn­ars­son, Kjartan G. Gunn­ars­son og Örn Gúst­afs­son. Fyrsti skráði fram­kvæmda­stjór­inn var lög­mað­ur­inn Brynjar Níels­son, síðar þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks. Brynjar Harð­ar­son tók þó fljót­lega við öllum rekstri félags­ins sem snérist um að fjár­festa hluta­féð. Það var meðal ann­ars gert með kaupum á stóru aug­lýs­inga­skilti sem sett var upp við Hlíð­ar­enda og kaupum á verð­bréf­um. <ref>{{Citeweb|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fall í fyrsta sinn ==== Á árunum 1990-1992 hafði karla­lið Vals í knatt­spyrnu unnið þrjá bik­ar­meist­aratitla í röð og tekið þátt í Evr­ópu­keppni. Hand­boltalið Vals var líka það besta á Íslandi á tíunda ára­tugnum og vann hvern Íslands­meistar­tit­il­inn á fætur öðr­um. Félagið var hins vegar illa statt fjárhagslega og skuldir söfn­uð­ust upp ár frá ári og voru að sliga allan rekst­ur. Knatt­spyrnu­deildin var í verstum mál­um, enda fjár­frek­ust. Sú staða fór að end­ur­spegl­ast í frammi­stöð­unni á vell­inum og árið 1999 féll Valur úr efstu deild knatt­spyrnu karla í fyrsta sinn í sögu sinni.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Aðspurður að því hvort hann væri búinn að jafna sig eftir fall Vals niður í 1. deild í Valsblaðinu 1999 svaraði Ellert Sölvason (ávallt kallaður Lolli): "Já ég er búinn að því en það tók dálítinn tíma. Ég horfði á beina útsendingu frá leik Fram og Víkings og við vorum rúmar tvær mínútur frá því að bjarga okkur frá falli. Mér leið afskaplega illa. En maður verður að kunna að tapa þótt maður vilji helst alltaf sigra. Núna liggur leiðin bara upp á við hjá okkur. Stelpurnar hafa staðið sig vel, bæði í handbolta og fótbolta og ég hef mikla trú á meistaraflokki karla í báðum greinum. Valshjartað mun koma þeim aftur á toppinn. Það er ekki spurning..."<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998523#page/n55/mode/2up|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Viðræður við Ungmennafélagið Fjölni í Grafarvogi ==== Í skýrslu aðalstjórnar Vals sem birtist í Valsblaðinu 2000 kemur fram að eftir miklar umræður hafi stjórn ákveðið að skoða nýja möguleika, "...m.a. í ljósi þess að hægt gekk að fá borgaryfirvöld til að styrkja verulega uppbyggingu á Hlíðarendasvæðinu." Hafi stjórn því ákveðið að kanna möguleika á samstarfi við Ungmennafélagið Fjölni [[Fjölnir]] sem hugsanlega gæti leitt til sameiningar félaganna síðar. Fram kemur að fjölmargar ástæður hafi legið að baki þessari ákvörðun og að um hana hafi orðið "fjörugar" umræður á aðalfundi félagsins. Fram kemur að viðræður á milli félaganna hafi gengið vel og verið ánægjulegar og komnar það langt að formenn félaganna hafi undirritað viljayfirlýsingu en hins vegar hefði báðum félögum verið ljóst að ekkert yrði úr samstarfi ef ekki kæmi til öflugur stuðningur borgaryfirvalda. Verulega hafi hægt á málinu í kjölfar aðkomu borgaryfirvalda og að lokum hafi félögin ákveðið að falla frá áformunum en leituðu þess í stað að borgaryfirvöld styddu félögin strax, hvort um sig, í þeirri uppbyggingu sem þyrfti að fara fram innan á þeirra svæðum og tryggja hag þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998543#page/n11/mode/2up|title=Skýrsla aðalstjórnar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fjárhagasörðugleikar ==== Í viðtali við Reyni Vigni, þáverandi formann Vals, sem birtist í Valsblaðinu 2001, fjallaði hann nokkuð um fjárhagsstöðu félagsins. "Því er ekki að leyna að stór hluti af starfi aðalstjórnar fer í fjármál. Afkoma deildanna á þessum árum hefur ekki verið góð, reyndar talsvert tap öll árin og aðalstjórn hefur þurft að grípa inn í til þess að halda deildunum á floti. Það hefur verið dapurt að sjá ekki hagnað af rekstri deildanna. Á sama tíma hefur eignunum verið stýrt ágætlega og við náð að byggja heilmikið upp á svæðinu." <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998659#page/n59/mode/2up|title=Ný sýn að Hlíðarenda?|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum tíma skuldaði félagið um 200 milljónir króna auk þess sem aðstaða félagsins var afar bágborin og ljóst að ráðast þurfti í umtalsverða fjárfestingu til þess að bæta aðstöðu félagsins á svæðinu. Félaginu hafði að vísu tekist árið 1995 að endurfjármagna skuldir þess en um þá endurfjármögnun fjallaði Reynir Vignir í fyrrnefndu viðtali með svofelldum hætti: "Ég varð reyndar enn glaðari vorið '95 þegar það tókst með góðu átaki og hjálp [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] og [[Landsbankinn|Landsbankans]] að endurfjármagna félagið algjörlega, breyta öllum skuldum í langtímalán. Það gerði okkur kleift að breyta starfseminni strax. Þegar ég stóð með veðbókarvottorð í höndunum, með tveimur veðréttum í staðinn fyrir 30-40 áður og öll vatnaskil gerð upp, þá var ég hvað stoltastur á fyrsta árinu." ==== Frábær árangur í handknattleik karla ==== Á tíunda áratug tuttugustu aldar hélt karlalið Vals í handknattleik uppi heiðri félagsins. Liðið varð Íslandsmeistari árin 1991, 1993, 1994, 1995, 1996 og 1998 auk þess sem liðið varð bikarmeistari árin 1990, 1993 og 1998. Árið 1998 mættust Valur og Fram í sögulegum bikarúrslitaleik í Laugardalshöll. Í stöðunni 19-15 fyrir Fram þegar fimm mínútur lifðu af leiknum, þá reiknuðu flestir með sigri Fram. Valsmönnum tókst hins vegar að snúa taflinu við og urðu lokasekúndur leiksins eftirminnilegar. Þegar þrjár sekúndur voru eftir fengu Valsmenn aukakast í stöðunni 20-19 fyrir Fram. Valsmönnum tókst að koma boltanum inn að vítateig og skora og liðið hafði síðan betur í framlengingunni. Nokkrir eftirmálar urðu eftir bikarúrslitaleik Vals og Fram árið 1998. Framarar kærðu úrslitin og gerðu margvíslegar athugasemdir við aukakast Valsmanna. Í fyrsta lagi byggði kæran á því að Valsmenn hefðu verið með sjö útileikmenn þegar aukakastið var tekið en enginn þeirra í öðrum lit, í öðru lagi á því að Freyr Brynjarsson, sem skoraði jöfnunarmarkið umdeilda, hefði verið fyrir innan punktalínu þegar aukakastið var tekið og loks á því að leiktími væri liðinn þegar markið var skorað samkvæmt klukkunni í húsinu. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1898141?iabr=on#page/n7/|title=Ekki búið fyrr en...|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Dómstóll HSÍ komst að þeirri niðurstöðu í upphafi að leikurinn skyldi leikinn að nýju. Við þá niðurstöðu sættu Valsmenn sig ekki og að loknum miklum málaferlum var niðurstaðan sú að úrslit leiksins skyldu standa óbreytt en þegar yfir lauk höfðu fallið 8 dómar eða úrskurðir í málinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998437#page/n21/mode/2up|title=Sigrar innan vallar og utan. Ársskýrsla handknattleiksdeildar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum árum léku margir af fremstu handknattleiksmönnum Íslands með Val svo sem [[Ólafur Stefánsson]], [[Dagur Sigurðsson]], [[Guðmundur Hrafnkelsson]], [[Geir Sveinsson]], [[Valdimar Grímsson]] o.fl. === 2002-2007. Mikilvægur samningur í höfn. Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Langþráðir titlar í knattspyrnu karla. Uppbygging að Hlíðarenda === ==== Mikilvægur samningur í höfn ==== Í niðurlagi skýrslu aðalstjórnar í Valsblaðinu 2001 var sett fram sú skoðun að ef samningar næðust við Reykjavíkurborg á árinu 2002, væri stjórnin þess fullviss að þá sköpuðust spennandi tækifæri til mótunar nýrrar framtíðar fyrir Knattspyrnufélagið Val. Með þetta að leiðarljósi fór mestur tími stjórnar Vals í vinnu við samningagerð við fulltrúa Reykjavíkurborgar um framtíðarskipulag Hlíðarendareits og um leið að tryggja stöðu félagsins á því svæði. Fram kemur í skýrslu aðalstjórnar félagsins sem birtist í Valsblaðinu 2002 að fjölmargir fundir hafi verið haldnir bæði innan stjórnar og á milli fulltrúa Vals og borgarinnar um málið og að stjórninni hafi verið það kappsmál að ljúka viðræðum fyrir borgarstjórnarkostningar í lok maí. Samningaviðræðum lauk í byrjun maí og á afmælisdegi Vals, 11. maí 2002, undirritaði þáverandi borgarstjóri Reykjavíkur [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] samning við Val.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998721#page/n5/mode/2up|titill=Mikilvægur samningur í höfn. Ársskýrsla aðalstjórnar 2002.|höfundur=Stjórn Knattspyrnufélagsins Vals|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Í Valsblaðinu 2002 er gerð nánari grein fyrir efni samningsins. Vegna flutnings Hringbrautar og breikkunnar Flugvallavegar þurfti að skerða félagssvæði Vals um rúmlega 9000 m². Því þurfti að endurskipuleggja svæði félagsins. Var því í samningnum kveðið á um heimild til þess að byggja húsnæði fyrir atvinnustarfsemi og íbúðir auk íþróttastarfsemi á svæðinu. Gert var ráð fyrir að allt svæðið, sem afmarkast af Hlíðarfæti og Hringbraut sem og Bústaðavegi og Flugvallarbraut, yrði skipulagt sem ein heild og að tekjur af byggingu mannvirkja myndu fjármagna uppbyggingu nýrra íþróttamannvirkja félagsins. Samkvæmt samningnum skuldbatt Valur sig til þess að ráðstafa því fé sem fengist við sölu byggingarréttar eingöngu til greiðslu skulda og til uppbyggingar íþróttastarfsemi að Hlíðarenda og þeirra mannvirkja sem áætlað var að byggja upp skv. deiliskipulagstillögu. Að því marki sem tekjur af sölu byggingarréttar dygði ekki til að standa straum af framkvæmdakostnaði þeirra mannvirkja sem getið er um í samningnum skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að leggja fram fé til uppbyggingar þeirra, sbr. sérstökum samningi þar um.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998727#page/n11/mode/2up|titill=Hlíðarendi. Framtíðarsýn|höfundur=Kristján Ásgeirsson, ALARK arkitektar ehf.|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> 16. desember 2003 var skrifað undir viðaukasamning milli Vals og Reykjavíkurborgar um framkvæmdir á Hlóðarenda. Þetta var í samræmi við ofangreindan rammasamning aðila frá 11. maí 2002. Í viðaukasamningnum var ákveðið að breyta deiliskipulagi á Hlíðarendareit og fjölga íbúðum á svæðinu miðað við það sem áður hafði verið ákveðið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998061#page/n5/mode/2up|titill=Valsmenn stöndum allir saman um mestu framkvæmdir nokkurs íþróttafélags á Íslandi. Ársskýrsla aðalstjórnar 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Sér­stök bygg­inga­nefnd Reykja­vík­ur­borgar og Vals sá um sölu bygg­inga­rétt­ar­ins. Hún gerði samn­ing við kaup­anda af honum hinn 11. maí 2005. Kaup­and­inn var Vals­menn hf. og kaup­verðið var 485 millj­ónir króna ásamt kaup­rétti á bygg­inga- og lóða­rétt­indum fyrir 385 millj­ónir króna. Auk þess átti kaup­and­inn að greiða gatna­gerð­ar­gjöld. Heild­ar­verðið var því um 900 millj­ónir króna. Vals­menn greiddu um 400 millj­ónir króna út til hinnar sam­eig­in­legu bygg­inga­nefndar og restin átti að greið­ast þegar lóða­leigu­samn­ingar væru til­bún­ir. Fjár­mun­irnir nýtt­ust til að greiða niður alla skuldir Vals og sem eig­in­fjár­fram­lag inn í bygg­ingu íþrótta­mann­virkja.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> ==== Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur ==== Í lok sumars 2003 tilkynnti [[Helena Ólafsdóttir]] að hún myndi ekki gefa kost á sér til áframhaldandi þjálfunar kvennaliðs Vals í knattspyrnu. Í hennar stað var ráðin [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)]] sem var þekkt fyrir góðan árangur í þjálfun hjá yngri flokkum félagsins. Elísabet hóf þjálfaraferil sinn hjá Val árið 1993 sem aðstoðarþjálfari 4. og 5. flokks kvenna. Hún þjálfaði yngri flokka kvenna síðan allt frá 6. flokki til 2. flokks en árið 2001 tók hún að sér þjálfun meistaraflokks kvenna í Vestmannaeyjum hjá ÍBV. Árangur liðsins undir stjórn Elísabetar var frábær strax frá fyrsta ári. Liðið varð Íslandsmeistari undir hennar stjórn strax árið 2004 og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar. Var þetta fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals frá árinu 1989 í meistaraflokki í knattspyrnu. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998083#page/n27/mode/2up|titill=Fyrsti Íslandsmeistaratitill frá 1989 í meistaraflokki og bjart framundan. Skýrsla knattspyrnudeildar 2004|útgefandi=Valsblaðið 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Mikill liðsstyrkur barst liðinu haustið 2004 er [[Margrét Lára Viðarsdóttir]] skrifaði undir samning við félagið. Þrátt fyrir að liðið hafi spilað frábæran sóknarleik árið 2005 varð tímabilið á Íslandi mikil vonbrigði fyrir Valsliðið í baráttunni við Breiðablik. Aftur á móti átti liðið góðu gengi að fagna í Evrópukeppni það árið. Í Valsblaðinu 2005 rakti [[Guðbjörg Gunnarsdóttir]] markvörður liðsins Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu árið 2005. Valsstúlkur komust fyrstar kvenna í 16 liða úrslit Evrópukeppninnar eftir sigur á FC United í Finnlandi. Í næsta riðli mætti liðið sænsku meistörunum í [[Djurgården]], serbnesku meisturunum ZFK Masinac PZP Nis og Kazakstan Alma. Liðið komst upp úr riðlinum eftir sterkan 8-0 sigur á móti Alma. Í 8 liða úrslitum mætti liðið svo Evrópumeisturunum frá [[Potsdam]] en þar mætti Valsliðið loks ofjörlum sínum.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999355#page/n31/mode/2up|titill=Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í hnotskurn|höfundur=Guðbjörg Gunnarsdóttir|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Liðið varð Íslands- og bikarmeistari árið 2006 og Íslandsmeistarar árin 2007 og 2008 undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Að loknu tímabilinu 2008 kvaddi Elísabet Hlíðarenda og flutti til Kristianstad í Svíþjóð þar sem hún tók að sér þjálfun liðsins.Í viðtali við Valsblaðið 2008 sagði Elísabet Gunnarsdóttir m.a. svo um þá tilfinningu að kveðja Val og taka við Kristinstad í Svíþjóð: <blockquote>Þetta er skrýtin tilfinning og að vissu leyti endir á ákveðnu skeiði. Ég hef nánast leitt nokkra leikmenn í rúman áratug í gegnum yngri flokkana og upp í meistaraflokk. Og þar fyrir utan höfum við náð öllum okkar markmiðum. Þegar ég kem aftur í Val verða án efa breyttar aðstæður, ný sjónarmið og örugglega jafn spennandi að koma til baka eins og að þakka fyrir sig núna. Það er sumpart skrýtið að þessu tímabili sé lokið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4997977#page/n29/mode/2up|titill=Stelpur eru töluvert flóknari tegund en strákar! Elísabet Gunnarsdóttir, "hin sigursæla" yfirgefur Hlíðarenda í bili.|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|ár=2008|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> ==== Langþráðir titlar í knattspyrnu karla ==== Árið 2004 sigraði Valur 1. deildina og komst þar með aftur upp í efstu deild. Ári síðar tók við Valsliðinu einn sigursælasti þjálfari landsins, [[Willum Þór Þórsson]]. Hann náði strax góðum árangri en liðið lenti í 2. sæti á Íslandsmótinu og vann bikarmeistaratitil eftir 1-0 sigur á Fram í úrslitaleik. Var þetta fyrsti stóri titill Vals í knattspyrnu karla síðan 1992 þegar liðið varð síðast bikarmeistari. [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] var í liðinu í bæði skiptin. Hann sat á bekknum allan tímann þegar Valur vann KA í framlengdum leik árið 1992 en árið 2005 var hann fyrirliði liðsins og lykilmaður í liðinu. Sigurbjörn hóf ferill sinn á Dalvík í yngri flokkum en lék svo með Val frá 15 ára aldri. Sigurbjörn var til viðtals í Valsblaðinu árið 2005 og rakti þar þrautagöngu karlaliðs Vals í knattspyrnu árin 1999-2005. <blockquote>Ef einhverjum gömlum Valsmönnum hefur fundist að himininn hafi verið að hrynja þegar liðið féll 1999 þá get ég lýst því þannig að sólin hafi dottið ofan á mig, mér fannst ég brenna upp til agna, þetta var hræðilegur dagur í Grindavík í síðustu umferðinni sem ég glemy aldre. Það veit enginn sem ekki spilaði þennan falleik hversu hræðileg tilfinningin var. [...] Öll stórveldi í heimssögunni hafa lent í kröppum dansi. Það er styrkur stórveldis að rísa á ný og koma til baka. Við náðum að komast strax árið eftir í úrvalsdeildina, lögðum allt í að komast meðal þeirra bestu á ný. [...] Árið 2001 féllum við aftur, en það sumar vorum við með 17 stig fyrri hluta sumars en í seinni umferðinni gekk allt á afturfótunum og við enduðum með 19 stig. Það var aulaskapur að falla aftur. Þá var klúbburinn að mínu mati nánast dauður, ég man alltaf eftir því að þetta haust var nánast ekki stjórn í knattspyrnudeildinni, það var enginn eftir og maður hugsaði með sér, ætti maður ekki bara að drífa sig núna. Það var ekki hægt að líta á þetta fall sem tækifæri til naflaskoðunar, það var hreinlega áfall. Ég bara gat ekki horfið á braut. Þorlákur Árna kom sem þjálfari, ég var eftir, Guðni Rúnar var líka og við fengum ýmsa stráka til að snúa heim sem höfðu leikið með öðrum liðum, við spiluðum skemmtilegan fótbolta og vorum búnir að tryggjua okkur árið 2002 sæti í úrvalsdeildinni eftir 11 umferðir fyrir verslunarmannahelgi. Við vorum með frábærlega spilandi lið en ekki nægilega reynslumikið til að spila í úrvalsdeild. Það kom berlega í ljós árið eftir 2003 að liðið var ekki tilbúið í úrvalsdeildina, nánast sama liðið með tvo nýja góða leikmenn minnir mig [...] Reyndar var algjör klaufaskapur að falla í þriðja sinn með 20 stig, við gerðum jafntefli við KA í næst síðustu umferð, með sigri þar hefðum við hangið uppi. Við steinlágum í síðustu umferðinni á móti Fylki og fall í þriðja sinn staðreynd. Árið 2004 [...] gerðum við einfaldlega það sem þurfti til að komast upp aftur [...] Síðasta tímabil hefur verið hreint frábært. Á undirbúningstímabilinu gekk allt upp, við fengum marga góða leikmenn sem féllu vel í hópinn, koma Willums sem þjálfara hreinlega setti alveg nýtt hugarfar í liðið. Á þessum tímapunkti hentaði vinnuaðferð og hugmyndafræði hans pottþétt inn í hópinn og hann hefur mikinn sigurvilja. Stjórnin var styrk, umgjörin góð og stuðningsmennirnir, Stuðarar, frábærir.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999339#page/n15/mode/2up|titill=Það er styrkur stórveldis að rísa á ný|höfundur=Guðni Olgeirsson|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> == Rígar == === Rígurinn við KR === Valur á í langvinnum ríg við Knattspyrnufélag Reykjavíkur. Liðin eru bæði gamalgróin lið frá Reykjavík og ekki langt á milli heimavalla liðanna. Bæði lið eru auk þess sigursæl sögulega séð og byggir rígurinn því á velgengni þeirra beggja. KR hefur unnið Íslandsmeistaratitilinn í knattspyrnu karla 27 sinnum og Valur 23 sinnum og í meistaraflokki kvenna hefur Valur unnið Íslandsmeistaratitilinn 14 sinnum og KR 6 sinnum. Rígurinn nær ekki bara til knattspyrnu í efstu deild karla heldur einnig til körfubolta hjá báðum kynjum. == Knattspyrna == ===Karlar=== ====Á Íslandi==== Karlalið Vals hefur sigrað efstu deild [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótsins]] 23 sinnum og unnið [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] 11 sinnum, aðeins nágrannaliðið [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] hefur borið oftar sigur úr býtum en Valur. Valur á einnig met yfir lengsta veru í efstu deild íslandsmótsins, en félagið var sleitulaust í efstu deild frá 1915-<nowiki/>[[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/1999/09/18/valur_fallinn_i_fyrsta_sinn/|title=Valur fallinn í fyrsta sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> og nær því þeim merka áfanga, eitt íslenskra liða, að hafa verið í efstu deild í 75 ár. Önnur stórlið sem hafa afrekað þetta eru [[Mílanó]] liðin [[AC Milan|AC]] og [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], [[Juventus FC|Juventus]], [[FC Barcelona|Barcelona]] og [[Real Madrid]], svo fátt eitt sé nefnt. Í gegnum tíðina hefur félagið alið af sér fjöldann allan af atvinnu og landsliðsmönnum í knattspyrnu, þar með talinn fyrsta atvinnumann Íslendinga í knattspyrnu [[Albert Guðmundsson]] auk þess sem margir bestu knattspyrnumenn Íslands hafa leikið með félaginu. Þannig hafa t.a.m. [[Hermann Gunnarsson]], [[Ingi Björn Albertsson]], [[Atli Eðvaldsson]], [[Sigurður Dagsson]], [[Arnór Guðjohnssen]], [[Eiður Smári Guðjohnsen]], [[Guðni Bergsson]], [[Arnór Smárason]], [[Aron Jóhannsson]], [[Gylfi Þór Sigurðsson]], [[Hannes Þór Halldórsson]], [[Hólmar Örn Eyjólfsson]], [[Birkir Már Sævarsson]], [[Bjarni Ólafur Eiríksson]] og [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] allir leikið fyrir Val. Núverandi þjálfari liðsins er [[Hermann Hreiðarsson]]<ref>{{vefheimild |höfundur=Almarr Ormarsson |titill= Hermann Hreiðarsson tekur við Val - Rúv |url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2025-11-02-hermann-hreidarsson-tekur-vid-val-457905|ritverk=ruv.is |dags=2. nóvember 2025 |tungumál=is}}</ref> og honum til aðstoðar eru [[Chris Brazell]] og [[Vignir Snær Stefánsson]]. Styrktrarþjálfari liðsins er [[Kirian Elvira Acosta]], markmannsþjálfari er [[Emil Alexander Larsen]], sjúkraþjálfari er [[Einar Óli Þorvarðarson]] og liðsstjórar eru [[Halldór Eyþórsson]] og [[Örn Erlingsson]]. ==== Í Evrópukeppnum ==== Karlalið Vals í knattspyrnu keppti sína fyrstu Evrópuleiki í undankeppni Evrópukeppni Bikarhafa tímabilið 1966-1967, þar mættu þeir [[Standard Liège|Standard Liége]] frá [[Belgía|Belgíu]], eftir jafntefli í heimaleiknum tapaði Valur stórt á útivelli og samanlagt 9-2.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658812?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/Valur%20Standard%20Liege|title=Valsblaðið - 25. Tölublað (24.12.1966) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Tveimur árum síðar drógust Valsarar gegn [[Benfica]] frá [[Portúgal]], heimaleikur Vals fór fram á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvellinum]]. Áhorfendamet var slegið þegar 18.243 greiddu sig inn á völlinn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1396908?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/Valur%20Benfica|title=Morgunblaðið - 204. tölublað (19.09.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Flestum á óvart gerðu liðin markalaust jafntefli í leiknum, En Benfica hafði í maí, sama ár, leikið til úrslita í Evrópukeppni félagsliða gegn [[Manchester United]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/62445--valur-vs-benfica/|title=Valur-Benfica 1968 History {{!}} UEFA Champions League|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4464000/4464446.stm|title=1968: Manchester Utd win European Cup|date=1968-05-29|access-date=2021-01-24|language=en-GB}}</ref> Í liði Benfica í leiknum gegn Val voru nokkrir portúgalskir landsliðsmenn, t.d. Simoes, Torres, Augustino og að ógleymdum svarta pardusinum, [[Eusébio]]. Tveimur árum fyrr höfðu þessir menn hreppt bronsverðlaun með [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|portúgalska landsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]], fyrrnefndur Eusébio var markakóngur mótsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/13-01-2018/b-saga-heimsmeistaramotsins-b-hm-a-englandi-1966|title=Saga Heimsmeistaramótsins - HM á Englandi 1966|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> Alls hefur Valur tekið þátt í Evrópukeppnum 20 sinnum, með ágætum árangri. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- | 1966–67 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[Standard Liège]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''2–9'' |- | rowspan="2" | 1967–68 | rowspan="2" |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[Jeunesse Esch]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 3–3 | style="text-align:center;" |''4–4''[[Away goals rule|(ú)]] |- | Önnur umferð |[[Vasas SC|Vasas]] | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" | 1–5 | style="text-align:center;" |''1–11'' |- | 1968–69 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[S.L. Benfica|Benfica]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''1–8'' |- | 1974–75 |[[UEFA bikarinn]] | Fyrsta umferð |[[Portadown F.C.|Portadown]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1975–76 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Glasgow Celtic]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–9'' |- | 1977–78 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Glentoran F.C.|Glentoran]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1978–79 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[1. FC Magdeburg]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1979–80 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð | [[Hamburger SV|Hamburg]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1981–82 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–5 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 1985–86 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[FC Nantes|Nantes]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1986–87 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Juventus F.C.|Juventus]] | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–11'' |- | 1987–88 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Wismut Aue]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–1''[[Away goals rule|(ú)]] |- | 1988–89 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[AS Monaco FC|Monaco]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1989–90 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Berliner FC Dynamo|Dynamo Berlin]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1991–92 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[FC Sion|Sion]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1992–93 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Boavista F.C.|Boavista]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | rowspan="2" | 1993–94 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[MYPA|MyPa]] | style="text-align:center;" | 3–1 | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" |''4–1'' |- |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 2006–07 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–3 | style="text-align:center;" |''1–3'' |- | 2008–09 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | 2016–17 | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 1–4 | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" |''1–10'' |- | rowspan="2" | 2017–18 | rowspan="2" | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[FK Ventspils|Ventspils]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–0'' |- | Önnur umferð |[[NK Domžale|Domžale]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 2–3 | style="text-align:center;" |''3–5'' |- | rowspan="3" | 2018–19 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[Rosenborg]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 1−3 | style="text-align:center;" |''2–3'' |- | rowspan="2" | Evrópudeildin | Önnur umferð |[[FC Santa Coloma]] | style="text-align:center;" | 3–0 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''3–1''' |- | Þriðja umferð |[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''2–2 (ú)''' |- | rowspan="2" | 2019–20 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[NK Maribor|Maribor]] | style="text-align:center;" | 0−3 | style="text-align:center;" | 0−2 | style="text-align:center;" |'''0−5''' |- |[[Evrópudeildin]] | Önnur umferð |[[PFC Ludogorets Razgrad]] | style="text-align:center;" | 1−1 | style="text-align:center;" | 0−4 | style="text-align:center;" |'''1−5''' |} [[Mynd:Benfica pendant in the Valur display cabinet (14504343571).jpg|thumb|Minjagripur frá leiknum við Benfica 1968.]] <br /> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 28. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Ögmundur Kristinsson]] |no2=3|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Hörður Ingi Gunnarsson]] |no3=4|nat3=NOR|pos3=DF|name3=[[Markus Lund Nakkim]] |no4=5|nat4=ISL|pos4=MF|name4=[[Birkir Heimisson]] |no5=6|nat5=ISL|pos5=MF|name5=[[Bjarni Mark Antonsson]] |no6=7|nat6=ISL|pos6=DF|name6=[[Ingimar Torbjörnsson Stöle]] |no7=8|nat7=ISL|pos7=FW|name7=[[Jónatan Ingi Jónsson]] |no8=9|nat8=DNK|pos8=FW|name8=[[Patrick Pedersen]] |no9=10|nat9=ISL|pos9=MF|name9=[[Kristinn Freyr Sigurðsson]] |no10=11|nat10=ISL|pos10=MF|name10=[[Kristófer Dagur Arnarsson]] |no11=12|nat11=ISL|pos11=FW|name11=[[Tryggvi Hrafn Haraldsson]] |no12=13|nat12=ISL|pos12=MF|name12=[[Kristján Oddur Kristjánsson]] |no13=14|nat13=SWE|pos13=MF|name13=[[Albin Skoglund]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=DF|name14=[[Hólmar Örn Eyjólfsson]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=FW|name15=[[Loki Kristjánsson]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=FW|name16=[[Lúkas Logi Heimisson]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=GK|name17=[[Frederik August Albrecht Schram]] |no18=19|nat18=ISL|pos18=FW|name18=[[Dagur Orri Garðarsson]] |no19=20|nat19=ISL|pos19=DF|name19=[[Orri Sigurður Ómarsson]] |no20=21|nat20=ISL|pos20=DF|name20=[[Jakob Franz Pálsson]] |no21=23|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Adam Ægir Pálsson]] |no22=24|nat22=NED|pos22=DF|name22=[[Myles A. Veldman]] |no23=25|nat23=ISL|pos23=GK|name23=[[Stefán Þór Ágústsson]] |no24=26|nat24=ISL|pos24=DF|name24=[[Emil Nönnu Sigurbjörnsson]] |no25=27|nat25=ISL|pos25=FW|name25=[[Pétur Eiríksson]] |no26=28|nat26=ISL|pos26=MF|name26=[[Samúel Kári Friðjónsson]] |no27=30|nat27=ISL|pos27=DF|name27=[[Gunnar Karl Heiðdal]] |no28=45|nat28=ISL|pos28=MF|name28=[[Þórður Sveinn Einarsson]] |no29=66|nat29=ISL|pos29=DF|name29=[[Ólafur Flóki Stephensen]] |no30=95|nat30=ISL|pos30=GK|name30=[[Tómas Blöndal-Peterson]] |no31=97|nat31=ISL|pos31=FW|name31=[[Birkir Jakob Jónsson]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=16|nat=ISL|pos=DF|name=[[Stefán Gísli Stefánsson]]|other=lánaður til [[Njarðvík|Njarðvíkur]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=33|nat=ISL|pos=DF|name=[[Andi Hoti]]|other=lánaður til [[Afturelding|Aftureldingar]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} [[Mynd:Valur-fram.jpeg|thumb|Valur varð Íslandsmeistari í knattspyrnu karla 2007, það tímabil lék liðið heimaleiki sína á Laugardalsvelli, enda stóð endurnýjun yfir á Hlíðarendasvæðinu. Helgi Sigurðsson sést hér í forgrunni og fyrir aftan er Pálmi Rafn Pálmason.]] ==== Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ''Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina'' ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |'''1915''' |3 |'''1936''' |'''1''' |'''1957''' |3 |'''1978''' |'''1''' |'''1999''' |9 |'''2020''' |'''1''' |- |'''1916''' |3 |'''1937''' |'''1''' |'''1958''' |3 |'''1979''' |3 |'''2000''' |''2. sæti í 1. deild'' |'''2021''' |5 |- |'''1917''' |3 |'''1938''' |'''1''' |'''1959''' |4 |'''1980''' |'''1''' |'''2001''' |9 |'''2022''' |6 |- |'''1918''' |3 |'''1939''' |'''4''' |'''1960''' |4 |'''1981''' |5 |'''2002''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2023''' |2 |- |'''1919''' |4 |'''1940''' |'''1''' |'''1961''' |3 |'''1982''' |5 |'''2003''' |10 |'''2024''' |3 |- |'''1920''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1941''' |2 |'''1962''' |2 |'''1983''' |5 |'''2004''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2025''' |2 |- |'''1921''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1942''' |'''1''' |'''1963''' |3 |'''1984''' |2 |'''2005''' |2* | | |- |'''1922''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1943''' |''1'' |''1964'' |4 |''1985'' |''1'' |''2006'' |3 | | |- |''1923'' |3 |''1944'' |''1'' |''1965'' |5* |''1986'' |2 |''2007'' |''1'' | | |- |''1924'' |4 |''1945'' |''1'' |''1966'' |''1'' |''1987'' |''1'' |''2008'' |5 | | |- |''1925'' |4 |''1946'' |3 |''1967'' |''1'' |''1988'' |2* |'''2009''' |8 | | |- |''1926'' |5 |''1947'' |2 |''1968'' |3 |''1989'' |5 |''2010'' |7 | | |- |''1927'' |2 |''1948'' |3 |''1969'' |5 |''1990'' |4* |''2011'' |5 | | |- |''1928'' |2 |''1949'' |3 |''1970'' |5 |''1991'' |4* |''2012'' |8 | | |- |''1929'' |2 |''1950'' |5 |''1971'' |5 |''1992'' |4* |''2013'' |5 | | |- |''1930'' |''1'' |''1951'' |2 |''1972'' |5 |''1993'' |6 |'''2014''' |5 | | |- |''1931'' |2 |''1952'' |4 |''1973'' |2 |''1994'' |4 |''2015'' |5* | | |- |''1932'' |2 |''1953'' |2 |''1974'' |3* |''1995'' |7 |''2016'' |5* | | |- |''1933'' |''1'' |''1954'' |4 |''1975'' |3 |''1996'' |5 |''2017'' |''1'' | | |- |''1934'' |2 |''1955'' |3 |''1976'' |''1*'' |''1997'' |8 |''2018'' |''1'' | | |- |''1935'' |'''1''' |'''1956''' |'''1''' |'''1977''' |2* |'''1998''' |8 |'''2019''' |6 | | |} ''<small>Stjörnumerkt ár vannst bikarkeppni karla í knattspyrnu.</small>'' <br /> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni efstu deildar í knattspyrnu karla allar götur frá 1917, þess ber þó að geta að engin gögn eru til um markahæstu leikmenn íslandsmótsins frá 1920 og til og með 1934. Eftirtaldir Valsmenn hafa hreppt hnossið:<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|title=Markahæstu leikmenn í landsdeildum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092757/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Timabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1935 |Magnús Bergsteinsson |3 |- |1936 |Óskar Jónsson |5 |- |1937 |Óskar Jónsson |3 |- |1938 |Magnús Bergsteinsson* |3 |- |1940 |Sigurpáll Jónsson* |4 |- |1942 |Ellert Sölvason |6 |- | rowspan="3" |1944 |Sveinn Sveinsson |2 |- |Sveinn Helgason |2 |- |Jóhann Eyjólfsson |2 |- | rowspan="2" |1947 |[[Albert Guðmundsson]] |3 |- |Einar Halldórsson |3 |- |1950 |Halldór Halldórsson |3 |- |1967 |[[Hermann Gunnarsson]] |12 |- |1968 |Reynir Jónsson* |8 |- |1973 |[[Hermann Gunnarsson]] |17 |- |1976 |[[Ingi Björn Albertsson]] |16 |- |1980 |Matthías Hallgrímsson |13 |- |'''1983''' |'''Ingi Björn Albertsson''' |'''14''' |- |1988 |Sigurjón Kristjánsson |13 |- |2015 |Patrick Pedersen |13 |- |2018 |Patrick Pedersen |18 |- |2025 |Patrick Pedersen |18 |} <small>Stjörnumerktir leikmenn deildu titlinum með öðrum. Tímabilið 1983 varð Ingi Björn Albertsson fyrsti leikmaður í efstu deild karla til þess að skora 100 mörk í efstu deild. Hann náði þessum áfanga í leik gegn KR þann 18. júní. Ingi er einn sex leikmanna til að skora yfir 100 mörk í efstu deild og er þriðji markahæsti leikmaðurinn í sögu efstu deildar í knattspyrnu. Patrick Pedersen varð markahæsti leikmaður í sögu efstu deildar í knattspyrnu 5. ágúst 2025 er hann skoraði tvö mörk í jafntefli á móti ÍA.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2025/08/05/pedersen_markahaestur_fra_upphafi/|title=Pedersen markahæstur frá upphafi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> <small>Patrick Pedersen hefur nú skorað 134 mörk í efstu deild á Íslandi.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{ISL}} [[Guðmundur H. Pétursson]] (1930) *{{ISL}} [[Reidar Sörensen]] (1933–35) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1935–37) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] & {{SKO}} [[Robert Jack]] (1937–38) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1938) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1939) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1948) *{{ISL}} [[Hermann Hermannsson]] (1955) *{{ISL}} [[Óli B. Jónsson]] (1967–68) *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1973–74), (1976–77) *{{HUN}} [[Nemes Gyula]] (1978–79) *{{GER}} [[Volker Hofferbert]] (1980) *{{GER}} [[Klaus-Jürgen Hilpert]] (1982) *{{GER}} [[Claus Peter]] (1982–83) *{{SKO}} [[Ian Ross]] (1984–87) *{{ISL}} [[Hörður Helgason]] (1988–89) *{{ISL}} [[Guðmundur Þorbjörnsson]] (1989) *{{ISL}} [[Ingi Björn Albertsson]] (1990–91) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1992–93) *{{ISL}} [[Sigurður Dagsson]] (1996) {{col-2}} *{{ISL}} [[Sigurður Grétarsson]] (1996) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1997–99) *{{ISL}} {{BIH}} [[Ejub Purišević]] (2000–01) *{{ISL}} [[Þorlákur Árnason]] (2002–03) *{{ISL}} [[Njáll Eiðsson]] (2004) *{{ISL}} [[Willum Þór Þórsson]] (okt. 2004 – júlí 2009) *{{ISL}} [[Atli Eðvaldsson]] (júli- sept. 2009) *{{ISL}} [[Gunnlaugur Jónsson]] (sept. 2009 – sept. 2010) *{{ISL}} [[Kristján Guðmundsson]] (sept. 2010 – okt. 2012) *{{ISL}} [[Magnús Gylfason]] (okt. 2012 –okt. 2014) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (okt. 2014-okt. 2019) *{{ISL}} [[Heimir Guðjónsson]] (okt. 2019- júlí 2022) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (júlí 2022-október 2022) *{{ISL}} [[Arnar Grétarsson]] (nóvember 2022-ágúst 2024) *{{SRB}}[[Srdjan Tufegdzic]] (ágúst 2024-október 2025) *{{ISL}}[[Hermann Hreiðarsson]] (nóvember 2025-?){{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Sömu sögu er að segja af kvennaliði Vals og karlaliði, þ.e. kvennadeild Vals í knattspyrnu er einnig sú næst sigursælasta á landinu m.t.t. sigra á Íslandsmóti. Fyrsti sigur liðsins í Íslandsmótinu kom [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] og eru þeir orðnir þrettán talsins<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/fotbolti/titlar.aspx|title=Fótbolti - Titlar - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref>, sá síðasti vannst sumarið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19401/2019/09/21/valur-islandsmeistari-kvenna-i-knattspyrnu.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í knattspyrnu|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/valur-islandsmeistari-kvenna-i-fotbolta|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í fótbolta|date=2019-09-21|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Fyrsti bikartitillinn kom í hús árið 1984 og hefur ekkert annað lið unnið bikarkeppnina jafn oft og Valskonur, en þær hafa sigrað keppnina alls 15 sinnum.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> Frá [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] til [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]], undir stjórn [[Elísabet Gunnarsdóttir|Elísabetar Gunnarsdóttur]] og með [[Margrét Lára Viðarsdóttir|Margréti Láru Viðarsdóttur]] í fararbroddi sigraði liðið [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Íslandsmótið]] fjórum sinnum af fimm mögulegum skiptum. Árin 2009-2011 þjálfaði [[Freyr Alexandersson]] liðið með góðum árangri, en þegar Freyr hætti þjálfun liðsins tóku mögur ár við - í samanburði við mikinn árangur áranna á undar. [[Pétur Pétursson]] tók við liðinu 2017 og þjálfaði liðið til 2024, en undir stjórn Péturs vann liðið fjóra Íslandsmeistaratitla. Núverandi þjálfari liðsins er Matthías Guðmundsson. ==== Í Evrópukeppnum ==== Valur hefur náð fínum árangri í meistaradeild Evrópu í knattspyrnu, en besti árangur félagsins í meistaradeild kvenna í knattspyrnu náðist tímabilið 2005-06, þegar liðið komst í 8-liða úrslit, þá undir stjórn fyrrnefndar Elísabetar. Tímabilin 2005-06, 2007-08 og 2008-09 var Margrét Lára Viðarsdóttir markahæsti leikmaður keppninnar. {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | '''Úrslit''' |- | rowspan="7" |2005-06 | rowspan="7" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Røa Idrettslag |4-1 |''n/a'' |'''4-1''' |- |United Jakobstad |2-1 |''n/a'' |'''2-1''' |- |Pärnu FC |8-1 |''n/a'' |'''8-1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Djurgården/Älvsjö<br /> |1-2 |''n/a'' |'''1-2''' |- |ZFK Masinac Classic Niš |3-0 |''n/a'' |'''3-0''' |- |Alma KTZH<br /> |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |Átta liða úrslit |Turbine Potsdam |1-8 |11-1 |'''2-19''' |- | rowspan="6" |2007-08 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Honka |2–1<br /> |''n/a'' |'''2–1''' |- |KÍ Klaksvík |6–0<br /> |''n/a'' |'''6–0''' |- |ADO Den Haag |5–1<br /> |''n/a'' |'''5–1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Frankfurt |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- |Rapide Wezema |4–0<br /> |''n/a'' |'''4-0''' |- |Everton |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- | rowspan="6" |2008-09 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Cardiff City LFC |8–1 |''n/a'' |'''8–1''' |- |FC FK Slovan Duslo Šaľa |6–2 |''n/a'' |'''6–2''' |- |Maccabi Holon |9-0 |''n/a'' |'''9-0''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Umeå IK |1-5 |''n/a'' |'''1-5''' |- |ASD CF Bardolino |2–3 |''n/a'' |'''2–3''' |- |Alma KTZH |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |2009-10 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Torres |1-2 |1-4 |''2-6'' |- |2010-11 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Rayo Vallecano |1-1 |0-3 |''1-4'' |- |2011-12 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Glasgow City |0-3 |1-1 |''1-4'' |} ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 27. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Tinna Brá Magnúsdóttir]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Sigrún Ísfold Valsdóttir]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Sóley Edda Ingadóttir]] |no4=4|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Helga Rut Einarsdóttir]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=DF|name5=[[Bryndís Eiríksdóttir]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Kimberley Dóra Hjálmarsdóttir]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Ísabella Sara Tryggvadóttir]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=MF|name8=[[Arnfríður Auður Arnarsdóttir]] |no9=9|nat9=ISL|pos9=FW|name9=[[Sonja Björg Sigurðardóttir]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=DF|name10=[[Berglind Rós Ágústsdóttir]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Anna Rakel Pétursdóttir]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=GK|name12=[[Esther Júlía Gústavsdóttir]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Nadía Atladóttir]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=MF|name14=[[Hrafnhildur Salka Pálmadóttir]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=MF|name15=[[Margrét Brynja Kristinsdóttir]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Auður Björg Ármannsdóttir]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Málfríður Anna Eiríksdóttir]] |no18=21|nat18=ISL|pos18=DF|name18=[[Lillý Rut Hlynsdóttir]] |no19=25|nat19=ISL|pos19=MF|name19=[[Glódís María Gunnarsdóttir]] |no20=26|nat20=ISL|pos20=FW|name20=[[Ása Kristrín Tryggvadóttir]] |no21=28|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Kolbrá Una Kristinsdóttir]] |no22=32|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Ágústa María Valtýsdóttir]] |no23=34|nat23=ISL|pos23=FW|name23=[[Karítas Barkardóttir]] |no24=77|nat24=ISL|pos24=FW|name24=[[Eyrún Vala Harðardóttir]] |no25=|nat25=FIN|pos25=GK|name25=[[Vera Varis]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=ISL|pos=MF|name=[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir]]|other=lánuð til [[PEC Zwolle]] til 1. maí 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Timabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |''1977'' |3 |''1987'' |2* |''1997'' |3 |''2007'' |''1'' |''2017'' |3 |- |''1978'' |''1'' |''1988'' |''1*'' |''1998'' |2 |''2008'' |''1'' |''2018'' |3 |- |''1979'' |2 |''1989'' |''1'' |''1999'' |3 |''2009'' |'''1*''' |''2019'' |''1'' |- |''1980'' |2 |''1990'' |3* |''2000'' |5 |''2010'' |''1*'' |''2020'' |2 |- |''1981'' |3 |''1991'' |2 |''2001'' |4* |''2011'' |2* |''2021'' |''1'' |- |''1982'' |2 |''1992'' |3 |''2002'' |3 |''2012'' |4 |''2022'' |''1'' |- |''1983'' |2 |''1993'' |4 |''2003'' |3* |''2013'' |2 |''2023'' |'''1''' |- |'''1984''' |''Riðlakeppni*'' |'''1994''' |3 |''2004'' |''1'' |''2014'' |7 |2024 |2 |- |''1985'' |3* |''1995'' |2* |''2005'' |2 |''2015'' |7 |2025 |6 |- |''1986'' |''1*'' |''1996'' |4 |''2006'' |''1*'' |''2016'' |3 | colspan="2" | |}<small>Sumarið 2008 skoraði Valsliðið 91 mark á Íslandsmótinu og bætti eigið met frá árinu áður um 3 mörk.</small> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni tímabilsins í efstu deild kvenna frá árinu 1981. Eftirfarandi Valskonur hafa hreppt gullskóinn:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Gullskórinn ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1986 |Kristín Arnþórsdóttir |22 |- |1987 |Ingibjörg Jónsdóttir |16 |- |1988 |Bryndís Valsdóttir |12 |- |1989 |Guðrún Sæmundsdóttir |12 |- |1999 |Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir |20 |- |2005 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |23 |- |2006 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |34 |- |''2007'' |[[Margrét Lára Viðarsdóttir|''Margrét Lára Viðarsdóttir'']] |''38'' |- |2008 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |32 |- |2009 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2010 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2012 |[[Elín Metta Jensen]] |18 |- |2023 |Bryndís Arna Níelsdóttir |14+1 |} <br /><small>Tímabilið 2007 skoraði Margrét Lára Viðarsdóttir 38 mörk í aðeins 16 leikjum, eða 2,4 mörk að meðaltali í hverjum leik. Hvorki fyrr né síðar hefur leikmaður í efstu deild karla eða kvenna skorað fleiri mörk á sama tímabili.</small> <small>Tímabilið 2023 skoraði Bryndís Arna Níelsdóttir 14 mörk í fyrri hluta deildarinnar og eitt mark í efri hluta deildarinnar.</small> == Handknattleikur == === Karlar === ==== Á Íslandi ==== Handknattleiksdeild Vals á sér langa sögu innan handboltans á Íslandi, félagið hefur skipað sér með þeim sigursælustu í íþróttinni hérlendis og er hefur ekkert lið unnið Íslandsmótið né bikarkeppnina í handbolta jafn oft og Valur karlamegin, Karlalið Vals tók þátt í fyrsta Íslandsmótinu í handbolta, tímabilið [[Handknattleiksárið 1939-40|1939-40]] og stóð uppi sem sigurvegari, eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlinum. Þegar hefðbundnu deildafyrirkomulagi var komið á tímabilið [[Handknattleiksárið 1947-48|1947-1948]] voru Valsarar vitaskuld með og gott betur en allar götur síðan hefur Valur átt lið í efstu deild karla í handknattleik. Með Val hafa margir fræknir handknattleiksmenn leikið, ber þar helst að nefna silfurverðlaunahafa Íslands á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking]] árið 2008, þá [[Snorri Steinn Guðjónsson|Snorra Stein Guðjónsson]] og [[Ólafur Indriði Stefánsson|Ólaf Stefánsson]]. Að auki má nefna [[Guðmundur Hrafnkelsson|Guðmund Hrafnkelsson]], [[Valdimar Grímsson]], [[Roland Valur Eradze|Roland Val Eradze]] og [[Dagur Sigurðsson|Dag Sigurðsson]]. Núverandi þjálfari liðsins er Ágúst Þór Jóhannsson og honum til aðstoðar er Róbert Gunnarsson. Jóhann Ingi Guðmundsson er markmannsþjálfari liðsins og Aron Óskar Þorleifsson sjúkraþjálfari. ==== Í Evrópukeppnum ==== Í byrjun áttunda áratugar síðasta aldar varð til hin svokallaða „mulningsvél“ en höfundur hennar er talinn vera Reynir Ólafsson sem tók við þjálfun karlaliðs Vals árið 1970. Hann mun strax hafist handa við að bæta varnarleik liðsins sem þótti ekki góður. Reyni tókst vel að gera þær lagfæringar sem þurfti og fljótlega þótti Valsvörnin óárennileg og fékk fyrir vikið fyrrgreint viðurnefni. „Mulningsvélin“ náði þó ekki að skila Íslandsbikarnum heim á Hlíðarenda fyrr en 1973 en það ár varð kvennalið Vals einnig Íslandsmeistari og því um stórt ár að ræða hjá handknattleiksfólki Vals. „Mulningsvélin“ varð síðan Íslandsmeistari þrjú ár í röð 1977, 1978 og 1979, þótt nokkuð hafi verið farið að kvarnast úr hópnum undir það síðasta. Stærsta afrek „Mulningsvélarinnar“ var án efa að komst í úrslit í Evrópukeppni meistaraliða árið 1980. Frækilegir sigrar unnust á leiðinni í úrslit, m.a. voru spænsku meistararnir í Atlético Madrid lagðir að velli í undanúrslitum. Eftir þriggja marka tap ytra í fyrri leiknum, 24:21, vann Valur heimaleikinn sem fram fór í Laugardalshöll snemma árs 1980, 18:15, í einum eftirminnilegasta handboltaleik sem þar hefur farið fram. Stefán Gunnarsson skoraði 18. og síðasta markið og Ólafur Benediktsson fór á kostum í markinu og átti ekki hvað sístan þátt í að Valsliðið náði að tryggja sér þriggja marka sigur sem nægði til að komast í úrslit. Þegar kom að úrslitaleiknum við þýska liðið Grosswallstadt ákvað Valur að selja heimaleikjaréttinn af fjárhagsástæðum. Úrslitaleikurinn var háður í Ólympíuhöllinni í München og tapaðist, 21:12. Valsmenn komust nærri því að leika afrek sitt eftir tímabilið 2016-17 og komast í úrslitaleik í Evrópukeppni, en þá duttu þeir út í undanúrslitum áskorendabikars Evrópu í handknattleik. Árið 2024 sigruðu Valsmenn Evrópubikarkeppni í handknattleik og urðu þar með fyrsta íslenska liðið í boltaíþrótt til þess að sigra Evrópukeppni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> {| class="wikitable" |+Árangur Karlaliðs Vals í Evrópukeppnum ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- |[[Handknattleiksárið 1973-74|1973-74]] |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Vfl Gummersbach |10-11 |8-16 |''18-27'' |- | rowspan="2" |1976-77 | rowspan="2" |Evrópukeppni Bikarhafa |32-liða úrslit |HC Red Boys Differdange |25-11 |29-12 |''54-23'' |- |16-liða úrslit |WKS Slask Wroclaw |20-22 |18-22 |''38-44'' |- | rowspan="2" |1977-78 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |Kyndil |23-15 |30-16 |''53-31'' |- |16-liða úrslit |Honvéd Budapest |23-35 |25-22 |''48-57'' |- | rowspan="2" |1978-79 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |IL Refstad |14-12 |14-16 |''28-28(ú)'' |- |16-liða úrslit |Dinamo Bucharest |19-25 |20-20 |''39-45'' |- | rowspan="4" |1979-80 | rowspan="4" |Evrópukeppni Meistaraliða |16-liða úrslit |Brentwood |32-19 |38-14 |''70-33'' |- |8-liða úrslit |IK Drott |18-19 |18-16 |''36-35'' |- |Undanúrslit |[[Atlético Madrid]] |18-15 |21-14 |'''36-32''' |- |Úrslit |Grosswallstadt | colspan="3" | ''12-21'' |- |1984-85 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Ystad |20-17 |19-23 |''39-40'' |- | rowspan="2" |1985-86 | rowspan="2" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Kolbotn |22-20 |18-20 |''40-40(ú)'' |- |16-liða úrslit |Lugi |16-22 |15-15 |''31-37'' |- |1986-87 |IHF-Bikarinn |1. Umferð |Urædd |14-16 |20-25 |''34-41'' |- | rowspan="3" |1988-89 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |27-26 |24-17 |''51-43'' |- |16-liða úrslit |ZMC Amicitia Zurich |16-15 |25-22 |''41-38'' |- |8-liða úrslit |SC Magdeburg |22-16 |15-21 |''37-37(ú)'' |- | rowspan="2" |1989-90 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |29-14 |26-27 |''55-41'' |- |16-liða úrslit |Rába ETO Györ |21-31 |23-29 |''44-60'' |- |1990-91 |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Sandefjord |22-20 |21-25 |''43-45'' |- | rowspan="3" |1991-92 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |IK Drott |27-24 |28-27 |''55-51'' |- |16-liða úrslit |Hapoel Rishon Lezion |25-20 |27-28 |''52-48'' |- |8-liða úrslit |FC Barcelona |19-23 |15-27 |''34-50'' |- | rowspan="3" |1992-93 | rowspan="3" |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Stavanger |24-22 |34-25 |''58-47'' |- |16-liða úrslit |Klaipeda |28-24 |21-22 |''49-46'' |- |8-liða úrslit |TUSSEM Essen |27-25 |14-23 |''41-48'' |- | rowspan="2" |1993-94 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Tatra Koprivnice |22-18 |23-23 |''45-41'' |- |16-liða úrslit |HK Sandefjord |25-22 |21-24 |''46-46(ú)'' |- |1994-95 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kolding |22-26 |27-27 |''49-53'' |- | rowspan="2" |1995-96 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |CSKA Moskva |23-23 |21-20 |''44-43'' |- |16-liða úrslit |ABC Braga |25-23 |25-29 |''50-52'' |- |1996-97 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Shakhtar Donetsk |20-19 |16-27 |''36-46'' |- |2004-05 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Grasshopper Zurich |28-28 |21-23 |''49-51'' |- | rowspan="3" |2005-06 | rowspan="3" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |HC Tbilisi |51-15 |47-13 |''98-28'' |- |2. Umferð |Sjunda |28-31 |33-27 |'''61-58''' |- |3. Umferð |Skövde |24-22 |28-35 |'''52-57''' |- | rowspan="7" |2007-08 | rowspan="7" |Meistaradeildin |Forkeppni |Viking Malt |28-19 |33-24 |'''61-43''' |- | rowspan="6" |Riðlakeppni |Celje Lasko | |24-34 | rowspan="6" |4. sæti í riðli |- |Vfl Gummersbach |24-33 | |- |MKB Veszprém | |28-41 |- |Celje Lasko |29-28 | |- |Vfl Gummersbach | |22-34 |- |MKB Veszprém |24-31 | |- | rowspan="4" |2016-17 | rowspan="4" |Áskorendabikar EHF |32-liða úrslit |Haslum Handballklubb |31–24<br /> |25–25<br /> |'''56-49''' |- |16-liða úrslit |RK Partizan 1949 |21–21<br /> |24–24<br /> |'''45-45''' |- |8-liða úrslit |RK Sloga Požega |30–27<br /> |29–26<br /> |'''59-53''' |- |Undanúrslit |AHC Potaissa Turda<br /> |30–22<br /> |23–32<br /> |'''53-54''' |- | rowspan="7" |2023-24 | rowspan="7" |Evrópubikarkeppni EHF |1. umferð |Granytas Karis |27–24<br /> |33–28<br /> |'''60-52''' |- |2. umferð |Pölva Serviti |32–29<br /> |39–28<br /> |'''71-57''' |- |3. umferð |HC Motor Zaporizhzhia |35–31<br /> |33–28<br /> |'''68-59''' |- |16-liða úrslit |HC Metaloplastika Elixir Šabac<br /> |27–26<br /> |30–28<br /> |'''57-54''' |- |8-liða úrslit |CSA Steaua Bucuresti<br /> |36–30<br /> |36–35<br /> |'''72-65''' |- |Undanúrslit |CS Minaur Baia Mare<br /> |30–24<br /> |36–28<br /> |'''66-52''' |- |Úrslit |Olympiacos<br /> |30–26<br /> |27–31<br /> |'''57-57 (5-4 e. vítakastkeppni)''' |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Björgvin Páll Gústafsson]] *12 [[Jens Sigurðarson]] *31 [[Arnar Þór Fylkisson]] ;Hornamenn *10 [[Daníel Montoro]] *11 [[Daníel Örn Guðmundsson]] *22 [[Dagur Ármannsson]] *25 [[Allan Nordberg]] *88 [[Andri Finnsson]] ;Línumenn *2 [[Þorgils Jón Svölu-Baldursson]] *40 [[Þorvaldur Örn Þorvaldsson]] *17 [[Logi Finnsson]] {{Col-2}} ;Skyttur *5 [[Agnar Smári Jónsson]] *14 [[Bjarki Snorrason]] *14 [[Arnór Snær Óskarsson]] *15 [[Róbert Aron Horstert]] *17 [[Bjarni í Selvindi]] *24 [[Magnús Óli Magnússon]] ;Miðjumenn *13 [[Dagur Árni Heimisson]] *23 [[Gunnar Róbertsson]] *19 [[Dagur Leó Fannarsson]] {{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Árið 1947 voru kvennaflokkar Vals settir á legg og fljótlega eftir það hófust æfingar í handknattleik þeirra á meðal. Það var hinsvegar ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar sem félagið hrósaði fyrst sigri á Íslandsmótinu í handknattleik, nánar tiltekið 1962. Þá hófst sannkallað blómaskeið þar sem Valskonur urðu meistarar ellefu sinnum á þrettán árum, þar af sex ár í röð frá 1964 til og með 1969. Þjálfari liðsins á þessum árum var Þórarinn Eyþórsson og meðal leikmanna Vals á þessum árum var ein öflugasta handknattleikskona landsins, fyrr og síðar, [[Sigríður Sigurðardóttir]], fyrirliði íslenska landsliðsins sem varð Norðurlandameistari 1964. Sama ár var Sigríður kjörin [[íþróttamaður ársins]] af Samtökum íþróttafréttamanna, sú fyrsta úr röðum handknattleiksmanna og varð einnig fyrsta konan til að hreppa verðlaunin. Alls hefur kvennalið félagsins unnið Íslandsmótið 17 sinnum nú síðast tímabilið [[Handknattleiksárið 2018|2018-2019.]] Núverandi þjálfari liðsins er Anton Rúnarsson en honum til aðstoðar er Sigurgeir Jónsson. Björg Elín Guðmundsdóttir er liðsstjóri, Sólveig Lóa Höskuldsdóttir sjúkraþjálfari og Hlynur Morthens markmannsþjálfari liðsins. ==== Í Evrópukeppnum ==== Rétt eins og hjá karlaliði Vals í handknattleik er um auðugan garð að gresja þegar litið er á árangur handknattleikskvenna í Val m.t.t. Evrópukeppna, ber þar helst að nefna tímabilið 2005-06, en þá komust Valsstúlkur í undanúrslit Áskorendabikars EHF, eftir sigra gegn grísku og svissnesku liði. {| class="wikitable" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Samanlagt |- | [[2004–05 Women's EHF Cup|2004–05]] | EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[Önnereds HK]] | style="text-align:center;"| 24–35 | style="text-align:center;"| 26–30 | style="text-align:center;"| '''50–65''' |- | rowspan="3" | [[2005–06 Women's EHF Challenge Cup|2005–06]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[HC Athinaikos Athens]] | style="text-align:center;"| 37–29 | style="text-align:center;"| 24–26 | style="text-align:center;"| '''61–55''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[LC Brühl Handball]] | style="text-align:center;"| 25–21 | style="text-align:center;"| 32–27 | style="text-align:center;"| '''57–48''' |- | style="text-align:center;"|Undanúrslit |[[CSU Neptun Constanța|CSU Tomis Constanța]] | style="text-align:center;"| 35–28 | style="text-align:center;"| 25–37 | style="text-align:center;"| '''60–65''' |- | rowspan="3" | [[2007–08 Women's EHF Challenge Cup|2007–08]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[ŽORK Napredak Kruševac]] | style="text-align:center;"| 40–18 | style="text-align:center;"| 34–20 | style="text-align:center;"| '''74–38''' |- | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[ŽRK Radnički Kragujevac|RK Lasta Radnički Petrol Beograd]] | style="text-align:center;"| 31–30 | style="text-align:center;"| 31–26 | style="text-align:center;"| '''62–56''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[Mérignac Handball]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 30–36 | style="text-align:center;"| '''54–58''' |- | rowspan="2" | [[2010–11 Women's EHF Cup|2010–11]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[IUVENTA Michalovce]] | style="text-align:center;"| 26–21 | style="text-align:center;"| 30–30 | style="text-align:center;"| '''56–51''' |- | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[VfL Oldenburg (handball)|VfL Oldenburg]] | style="text-align:center;"| 28–26 | style="text-align:center;"| 25–36 | style="text-align:center;"| '''53–62''' |- | rowspan="2" | [[2012–13 Women's EHF Cup|2012–13]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[CE Handbol Marítim|Valencia Aicequip]] | style="text-align:center;"| 37–25 | style="text-align:center;"| 27–22 | style="text-align:center;"| '''64–47''' |- | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HC Zalău]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 21–22 | style="text-align:center;"| '''45–45''' |- | rowspan="2" | [[2018–19 Women's EHF Challenge Cup|2018–19]] | rowspan="2" | Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HV Quintus|Virto / Quintus]] | style="text-align:center;"| 20–21 | style="text-align:center;"| 20–24 | style="text-align:center;"| '''40–45''' |- |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Oddný Mínervudóttir]] *12 [[Hafdís Renötudóttir]] *16 [[Elísabet Millý Elíasardóttir]] ;Hornamenn *18 [[Eva Steinsen Jónsdóttir]] *8 [[Guðrún Ásta Magnúsdóttir]] *5 [[Ásthildur Þórhallsdóttir]] *23 [[Sara Lind Fróðadóttir]] *9 [[Lilja Ágústsdóttir]] *10 [[Þórey Anna Ásgeirsdóttir]] *19 [[Auður Ester Gestsdóttir]] ;Línumenn *6 [[Hildur Björnsdóttir]] *11 [[Ágústa Rún Jónasdóttir]] *14 [[Elísa Elíasdóttir]] *7 [[Sigrún Erla Þórarinsdóttir]] {{Col-2}} ;Skyttur *15 [[Guðrún Hekla Traustadóttir]] *24 [[Mariam Eradze]] *25 [[Thea Imani Sturludóttir]] *35 [[Lovísa Thompson]] *21 [[Ásrún Inga Arnarsdóttir]] ;Miðjumenn *13 [[Arna Karitas Eiríksdóttir]] *13 [[Ásdís Þóra Ágústsdóttir]] *4 [[Laufey Helga Óskarsdóttir]] {{Col-end}} <div class="references-small">4. maí 2026 tilkynnti handknattleiksdeild Vals að Thea Imani Sturludóttir hefði samið við rúmenska félagið Craiova og mun hún ganga til liðsins að tímabilinu 2026 loknu.</div> == Körfuknattleikur == === Karlar === Körfuknattleiksdeild Vals má rekja aftur til ársins 1970 þegar K.F.R. sameinaðist Val. Tíu árum eftir sameininguna komu fyrstu stóru titlarnir í hús þegar Valur vann Íslandsmótið í Körfuknattleik árið 1980. Valsmenn tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn 1979-1980 með sigri á KR 17. mars 1980. Bandaríkjamaðurinn [[Tim Dwyer]] stýrði liðinu til sigurs en hann var þá spilandi þjálfari. Tim Dwyer var jafnframt valinn besti erlendi leikmaðurinn þetta tímabil.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1511653|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" | Leikmannahópur Vals í körfuknattleik karla |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |13 |{{ISL}} |[[Kristófer Acox]] |197 cm |13-10-1993 |- |Bakvörður |1 |{{ISL}} |Símon Tómasson |183 cm |29-04-2003 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Jóhannes Ómarsson |196 cm |06-05-2005 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Ástþór Atli Svalason |190 cm |01-03-2002 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Benedikt Blöndal |188 cm |05-10-1993 |- |Bakvörður |10 |{{ISL}} |Kári Jónsson |192 cm |27-08-1997 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Egill Jón Agnarsson |190 cm |01-01-2002 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Björgvin Hugi Ragnarsson |190 cm |10-03-2005 |- |Bakvörður |23 |{{ISL}} |Óðinn Þórðarson |190 cm |03-02-2005 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hrannar Davíð Svalason | | |- |Bakvörður |26 |{{ISL}} |Finnur Tómasson |182 cm |10-05-2005 |- |Bakvörður |27 |{{ISL}} |Tómas Davíð Thomasson |180 cm |03-10-2005 |- |Bakvörður |28 |{{ISL}} |Jóhannes Reykdal Einarsson | | |- |Bakvörður |41 |{{ISL}} |Karl Kristján Sigurðarson |192 cm |18-05-2005 |- |Framherji |11 |{{ISL}} |Bóas Jakobsson |200 cm |04-12-2000 |- |Framherji |12 |{{ISL}} |Sveinn Búi Birgisson |203 cm |22-05-2002 |- |Bakvörður | |{{ISL}} |Sófus Máni Bender |192 cm |26-04-2003 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Ólafur Heiðar Jónsson | |01-01-2001 |- |Framherji |3 |{{ISL}} |Hjálmar Stefánsson |200 cm |05-01-1996 |- |Bakvörður |7 |{{ISL}} |Frank Aron Booker |192 cm |07-07-1994 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Orri Már Svavarsson |198 cm |20-06-2005 |- |Miðherji |24 |{{USA}} |Antonio Keyshawn Woods |191 cm |28-01-1996 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Veigar Örn Svavarsson |195 cm |20-06-2005 |- |Framherji |5 |{{SRB}} |Lazar Nikolic |203 cm |23-06-1999 |- |Bakvörður |77 |{{CRO}} |Igor Maric |195 cm |23-07-1985 |- |Miðherji |21 |{{UK}} |Callum Reese Lawson |198 cm |27-02-1996 |} | ; Aðalþjálfari * [[Finnur Freyr Stefánsson]] ; ;Aðrir starfsmenn * Jamil Abiad, aðstoðarþjálfari * Kristófer Acox, aðstoðarþjálfari * Bjartmar Birnir, sjúkraþjálfari ---- Tímabilið 2025-26 |} === Konur === Fyrsti Íslandsmeistaratitill kvenna í körfuknattleik vannst í apríl 2019 en liðið varð einnig bikarmeistari sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19047/2019/04/28/valur-islandsmeistari-kvenna-i-korfubolta-2019.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í körfubolta 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Annar Íslandsmeistaratitill félagsins í körfuknattleik kvenna bættist í safnið árið 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2021/06/02/valur-er-islandsmeistari-i-korfubolta-2021|title=Valur er Íslandsmeistari í körfubolta 2021|date=2021-06-02|website=RÚV|language=is|access-date=2021-06-06}}</ref> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" |Leikmannahópur Vals í körfuknattleik kvenna |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |4 |{{ISL}} |Guðbjörg Sverrisdóttir |180 cm |10-10-1992 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Þóranna Kika Hodge-Carr |170 cm |18-07-1999 |- |Framherji |8 |{{ITA}} |Alyssa Marie Cerino |183 cm |16-05-1997 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Ásdís Elva Jónsdóttir |166 cm |29-05-2007 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Dagbjört Dögg Karlsdóttir |169 cm |26-06-1999 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Ísey Ísis Guttorsmdóttir Frost |186 cm |09-12-2009 |- |Bakvörður |12 |{{ISL}} |Elísabet Thelma Róbertsdóttir |172 cm |31-05-2002 |- |Bakvörður |13 |{{ISL}} |Sara Líf Boama |172 cm |18-08-2005 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Fatima Rós Joof |167 cm |05-08-2008 |- |Miðherji |15 |{{ISL}} |Ásta Júlía Grímsdóttir |183 cm |22-02-2001 |- |Bakvörður |18 |{{ISL}} |Berta María Þorkelsdóttir |180 cm |03-06-2008 |- |Bakvörður |20 |{{USA}} |Reshawna Rosie Stone |170 cm |30-08-2000 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hanna Gróa Halldórsdóttir |172 cm |02-07-2007 |- |Bakvörður |43 |{{ISL}} |Margrét Ósk Einarsdóttir |173 cm |21-10-1996 |- | |} | ; Aðalþjálfari * Jamil Abiad ; ; Aðstoðarþjálfari * Margrét Ósk Einarsdóttir ---- Tímabilið 2025-26 |} === Þekktir leikmenn === [[Pétur Guðmundsson]] er sennilega þekktasti körfuknattleiksmaðurinn sem Valur hefur alið af sér, en Pétur lék um árabil í NBA deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/petur-karl-gudmundsson/|title=Pétur Karl Guðmundsson|website=www.isi.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Sem dæmi um aðra þekkta leikmenn sem hafa leikið með Val eða leika með Val má nefna [[Helena Sverrisdóttir|Helenu Sverrisdóttur]], [[Jón Arnór Stefánsson]], [[Pavel Ermolinskij|Pavel Ermolinskij,]] [[Kristófer Acox]], Kára Jónsson og Hjálmar Stefánsson.<br /> == Íþróttamaður Vals == Eftirtaldir aðilar hafa hlotið þann heiður að vera valdir íþróttamenn Vals: {{col-begin}} {{col-2}} * 1992 - [[Valdimar Grímsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998191|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1993 - [[Guðmundur Hrafnkelsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/123059/|title=ÍÞRÓTTIR Íþróttamaður Vals árið 1993 uðmundur Hrafnkelsson markmaður Vals og|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1994 - [[Dagur Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998277|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1995 - Guðrún Sæmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998339|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1996 - Jón Kristjánsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998393|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1997 - Ragnar Þór Jónsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998425|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1998 - Guðmundur Hrafnkelsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998473|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1999 - Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998561|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2000 - Kristinn Lárusson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998698|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2001 - Rósa Júlía Steinþórsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998735|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2002 - [[Sigurbjörn Hreiðarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998831|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2003 - Íris Andrésdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998067|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2004 - Berglind Íris Hansdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999335|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2005 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998889|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2006 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998989|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2007 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997957|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2008 - [[Katrín Jónsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/%7Ccat:%27/fullStory.php?id=70719%27|title=Katrín Jónsdóttir er íþróttamaður Vals 2008|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{col-2}} * 2009 - [[Dóra María Lárusdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/12/31/dora_maria_ithrottamadur_vals_2009/|title=Dóra María íþróttamaður Vals 2009|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2010 - Hrafnhildur Skúladóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477548|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2011 - Anna Úrsúla Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2011/12/31/anna_ursula_ithrottamadur_vals_2011/|title=Anna Úrsúla íþróttamaður Vals 2011|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2012 - Guðný Jenný Ásmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/gudny-jenny-ithrottamadur-vals-2012|title=Guðný Jenný íþróttamaður Vals 2012|date=2012-12-31|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/2322/2012/12/31/gudny-jenny-asmundsdottir-ithrottamadur-vals-2012.aspx|title=Guðný Jenný Ásmundsdóttir íþróttamaður Vals 2012|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2013 - [[Haukur Páll Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/4080/2013/12/31/haukur-pall-sigurdsson-er-ithrottamadur-vals-2013.aspx|title=Haukur Páll Sigurðsson er Íþróttamaður Vals 2013|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2013/12/31/haukur_pall_ithrottamadur_vals_2013/|title=Haukur Páll íþróttamaður Vals 2013|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2014 - Kristín Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2014/12/31/kristin_ithrottamadur_vals/|title=Kristín íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/9517/2014/12/31/kristin-gudmundsdottir-er-ithrottamadur-vals-2014.aspx|title=Kristín Guðmundsdóttir er íþróttamaður Vals 2014|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2015 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/12/31/bjarni_olafur_ithrottamadur_vals/|title=Bjarni Ólafur íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2016 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]*<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/16969/2016/12/31/bjarni-olafur-eiriksson-ithrottamadur-vals-arid-2016.aspx|title=Bjarni Ólafur Eiríksson íþróttamaður Vals árið 2016|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2016/12/31/bjarni_ithrottamadur_vals_i_thridja_sinn/|title=Bjarni íþróttamaður Vals í þriðja sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2017 - Orri Freyr Gíslason<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/17836/2018/01/03/orri-freyr-gislason-ithrottamadur-vals-2017.aspx|title=Orri Freyr Gíslason íþróttamaður Vals 2017|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrirlidi-vals-haettir|title=Fyrirliði Vals hættir|date=2019-05-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2018 - [[Birkir Már Sævarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18796/2019/01/01/birkir-mar-saevarsson-ithrottamadur-vals-2018.aspx|title=Birkir Már Sævarsson íþróttamaður Vals 2018|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/31-12-2018/birkir-mar-ithrottamadur-arsins-hja-val|title=Birkir Már íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2019 - [[Helena Sverrisdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2019/12/31/helena_ithrottamadur_arsins_hja_val/|title=Helena íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19577/2020/01/01/helena-sverrisdottir-er-ithrottamadur-vals-2019.aspx|title=Helena Sverrisdóttir er íþróttamaður Vals 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> *2020 - Anton Rúnarsson<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2020/12/31/anton_ithrottamadur_vals_2020/|title=Anton íþróttamaður Vals 2020|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20117/2020/12/31/anton-runarsson-ithrottamadur-vals-2020.aspx|title=Anton Rúnarsson íþróttamaður Vals 2020|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2021 - Alexander Örn Júlíusson<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20817/2021/12/31/alexander-orn-juliusson-er-ithrottamadur-vals-2021.aspx/|title=Alexander Örn Júlíusson er íþróttamaður Vals 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2022-01-13}}</ref> * 2022 - [[Pavel Ermolinskij]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/21466/2022/12/31/pavel-ermolinski-er-ithrottamadur-vals-2022.aspx|title=Pavel Ermolinski er íþróttamaður Vals 2022|website=www.valur.is|language=is|access-date=2023-01-06}}</ref> * 2023 - [[Arna Sif Ásgrímsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22169/2023/12/31/arna-sif-asgrimsdottir-er-ithrottamadur-vals-2023.aspx|title= Arna Sif Ásgrímsdóttir er íþróttamaður Vals 2023|website=www.valur.is|language=is|access-date=2024-09-03}}</ref> * 2024 - [[Benedikt Gunnar Óskarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22535/2025/01/08/benedikt-gunnar-er-ithrottamadur-vals-2024.aspx|title= Benedikt Gunnar er Íþróttamaður Vals 2024|website=www.valur.is|language=is|access-date=2025-19-03}}</ref> * 2025 - [[Patrick Pedersen]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/23011/2026/01/02/patrick-pedersen-er-ithrottamadur-vals-2025.aspx|title= Patrick Pedersen er Íþróttamaður Vals 2025|website=www.valur.is|language=is|access-date=2026-02-01}}</ref>{{col-end}}<nowiki>*</nowiki>- Knattspyrnumaðurinn Bjarni Ólafur Eiríksson hefur oftast allra verið kjörinn Íþróttamaður Vals, þrisvar talsins. == Formenn Vals == Eftirtaldir aðilar hafa gengt formennsku Knattspyrnufélagsins Vals:<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997814?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/Loftur%20Gu%C3%B0mundsson%201911-1914%20%C3%81rni%20B.%20Bj%C3%B6rnsson,%20J%C3%B3n%20Gu%C3%B0mundsson|title=Valsblaðið - 1. Tölublað (01.05.1991) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998211|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998721|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999095|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477954|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016470452d|title=Þorgrímur kjörinn formaður Vals - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19248/2019/05/30/adalfundur-vals-breytingar-a-stjornum-felagsins.aspx|title=Aðalfundur Vals - Breytingar á stjórnum félagsins|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Formenn Vals ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn |- |1911-14 |[[Loftur Guðmundsson]] |1933-34 |Ólafur Sigurðsson |1952-57 |Gunnar Vagnsson |2002-09 |[[Grímur Sæmundsen]] |- |1914-16 |Árni B. Björnsson |1934-38 |Frímann Helgason |1957-62 |Sveinn Zoega |2009-14 |Hörður Gunnarsson |- |1916-18 |Jón Guðmundsson |1938-39 |Ólafur Sigurðsson |1962-67 |Páll Guðnason |2014-15 |[[Björn Zoëga|Björn Zoega]] |- |1918-20 |Magnús Guðbrandsson |1939-41 |Sveinn Zoega |1967-70 |Ægir Ferdinandsson |2015-18 |[[Þorgrímur Þráinsson]] |- |1920-22 |Guðbjörn Guðmundsson |1941-43 |Frímann Helgason |1970-75 |Þórður Þorkelsson |2018-21 |Árni Pétur Jónsson |- |1922-23 |Guðmundur Kr. Guðmundsson |1943-44 |Sveinn Zoega |1975-77 |Ægir Ferdinandsson |2021-2023 |Lárus Sigurðsson |- |1923-28 |Axel Gunnarsson |1944-46 |Þorkell Ingvarsson |1977-81 |Bergur Guðnason |2023-2025 |Hörður Gunnarsson |- |1928-31 |Jón Sigurðsson |1946-47 |Sigurður Ólafsson |1981-87 |Pétur Sveinbjarnarson |2025- |[[Hafrún Kristjánsdóttir]] |- |1931-32 |Jón Eiríksson |1947-50 |Úlfar Þórðarson |1987-94 |Jón Gunnar Zoega | colspan="2" rowspan="2" | |- |1932-33 |Pétur Kristinsson |1950-52 |Jóhann Eyjólfsson |1994-02 |Reynir Vignir |} == Valsblaðið == Valsblaðið, félagsblað Knattspyrnufélagsins Vals, kom fyrst út í janúar 1939 en ritstjóri þess og ábyrgðarmaður var Sigurður Ólafsson.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19574/2019/12/31/valsbladid-2019.aspx|title=Valsblaðið 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í 1. tölublaði Valsblaðsins sagði m.a. svo um útgáfuna: <blockquote>„Það hefir oft verið um það rætt innan Vals, að nauðsyn bæri til þess, að félagið gæfi út blað, sem út kæmi nokkurn veginn reglulega. Núverandi stjórn hefir hafist handa um þetta mál, og kemur 1. tölublaðið út hér með. Fyrirkomulag blaðsins er enn ekki fyllilega ákveðið, en ætlunin er, að það komi fyrst um sinn út 4-6 sinnum á ári og sé minst 8 síður hvert blað. Blaðinu er ætlað að birta greinar og fréttir frá félagsstarfseminni, og ýmsum áhugamálum íþróttamanna. Það verður kostað kapps um að hafa blaðið sem allra fjölbreyttast, fróðlegast og skemmtilegast, svo að allir, sem það lesa, hafi bæði gagn og gaman af. [...] Væntanlega á Valsblaðið eftir að vinna félaginu ómetanlegt gagn með því að knýta meðlimina fastari böndum við félagið og vekja þá til starfa, ekki aðeins þá, er iðka knattspyrnu, heldur og þá, er fyrir aldurs sakir eða annara [sic] orsaka eru hættir því.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658005|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref></blockquote>Árið 2019 fagnaði Valsblaðið 80 ára útgáfuafmæli.<ref name=":1" /> Útgáfa blaðsins var stopul eftir 1940 en blaðið var endurvakið af krafti frá 1958 og hefur komið út árlega frá árinu 1983. Núverandi ritstjóri blaðsins er Guðni Olgeirsson en hann tók við ritstjórn blaðsins af [[Þorgrímur Þráinsson|Þorgrími Þráinssyni]] árið 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/29/valsbladid_sameinar/|title=Valsblaðið sameinar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> == Valskórinn == Valskórinn var stofnaður haustið 1993. Tildrögin að stofnun Valskórsins má rekja til vígslu Friðrikskapellunnar að Hlíðarenda. Dýri Guðmundsson, knattspyrnumaður og gítarleikari fékk í kjölfarið þá hugmynd að stofna kór til að æfa og syngja í kapellunni. Hann bar hugmyndina undir félagsmálaráð Vals þar sem hann var formaður og fékk hún góðar undirtektir. Gylfi Gunnarsson, tónlistarkennari og liðsmaður Þokkabótar var fyrsti kórstjóri kórsins og þá tók Stefán Halldórsson að sér formennsku í kórnum í upphafi. Kórinn heldur vortónleika á eða nálægt afmælisdegi Vals 11. maí ár hvert og í desember eru haldnir jólatónleikar auk þess sem kórinn syngur með Fóstbræðrum á aðventukvöldi og við útnefningnu íþróttamanns Vals á gamlársdag. Gylfi Gunnarsson stjórnaði kórnum fyrstu sex árin til vors 1999 en þá tók Guðjón Steinar Þorláksson tónlistarkennari við og stjórnaði kórnum til 2004, en frá þeim tíma hefur Bára Grímsdóttir tónskald stýrt kórnum. Kórinn er blandaður kór opinn öllum og æfir vikulega í Friðrikskapellu. Ýmsir þekktir gestasöngvarar hafa sungið með kórnum en þar má t.a.m. nefna Ara Jónsson, Rangar Bjarnason, Egil Ólafsson, Stefán Hilmarsson, Guðrúnu Gunnarsdóttur og Kristján Jóhannsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477846?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Valsblaðið - 65. árgangur 2013 (01.05.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7124223?iabr=on#page/n39/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Morgunblaðið - 107. tölublað (08.05.2019) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref> == Fjósið == Fjósið er félagsheimili Knattspyrnufélagsins Vals. Þegar Valur samdi um kaup á jörðinni Hlíðarenda þann 10. maí 1939 fylgdu þrjár byggingar með í kaupum en mestu munaði þar um fjósið, sem upphaflega var byggt árið 1916 og notað var sem búningsklefi, og hlöðuna, sem fékk hlutverk félagsheimilis og skrifstofu félagsins. Árið 1948 vígði Séra Friðrik Friðriksson fjósið formlega sem félagsheimili. Næstu fjörutíu árin þjónaði þessi húsakostur félaginu og fjölmargir hópar íþróttafólks utan af landi nutu gestrisni Valsmanna þegar þeir fengu inni til gistingar. Undir það síðasta var viðhaldi húsana mjög ábótavant og notkunin var nánast engin. Í árslok 2016 var skipuð nefnd til að halda utan um endurreisn fjóssins. Nefndin fékk Björn G. Björnsson leikmyndahönnuð í lið með sér, í tengslum við uppsetningu sögusýningar, sem búið er að setja upp í Fjósinu. 25. maí 2018, þegar 150 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks Friðrikssonar var Fjósið formlega opnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18289/2018/05/23/formleg-opnun-fjossins-%E2%80%93-knattspyrnufelagid-valur.aspx|title=Formleg opnun Fjóssins – Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> Fjósið gegnir hlutverki klúbbhúss og félagsheimilis þar sem yngri flokkar, foreldrar og lið í öllum deildum Vals halda fundi. Stuðningsmenn Vals koma reglulega saman í Fjósinu fyrir heimaleiki Vals en þar er gjarnan boðið upp á léttar veitingar. Leikmenn meistaraflokka félagsins og mótherjar fara einnig reglulega í mat í Fjósinu eftir leiki. Fjósið er að auki leigt út fyrir hvers kyns mannfagnaði eins og afmæli, fermingarveislur, erfidrykkjur, árshátíðir og jólahlaðborð auk þess sem Fjósið er leigt út sem fundaraðstaða fyrir fyrirtæki og rúmar allt frá 10-100 manns í fundaruppsetningu. Salurinn tekur við um 20-80 manns í sitjandi veislur og um 50-180 manns í standandi veislur. Þá er einnig unnt að horfa á útsendingar frá ýmsum knattspyrnuleikjum og öðrum íþróttaviðburðum í beinni útsendingu í Fjósinu. Gunnar Kristjánsson er núverandi Fjósameistari og veitingastjóri.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/felagsheimili-med-sogu-og-sal/|title=Félagsheimili með sögu og sál|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> == Titlar == === Knattspyrna karla === *'''[[Pepsideild_karla|Íslandsmeistarar]]: 23'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Fotbolti/Titlar/| title=Knattspyrnudeild - Titlar|publisher=valur.is | access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/islandsmeistarar-i-karlaflokkum/|title=Íslandsmeistarar í karlaflokkum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> :*[[Úrvalsdeild 1930|1930]], [[Úrvalsdeild 1933|1933]], [[Úrvalsdeild 1935|1935]], [[Úrvalsdeild 1936|1936]], [[Úrvalsdeild 1937|1937]], [[Úrvalsdeild 1938|1938]], [[Úrvalsdeild 1940|1940]], [[Úrvalsdeild 1942|1942]], [[Úrvalsdeild 1943|1943]], [[Úrvalsdeild 1944|1944]], [[Úrvalsdeild 1945|1945]], [[Úrvalsdeild 1956|1956]], [[Úrvalsdeild 1966|1966]], [[Úrvalsdeild 1967|1967]], [[Úrvalsdeild_karla_1976|1976]], [[Úrvalsdeild_karla_1978|1978]], [[Úrvalsdeild_karla_1980|1980]], [[Úrvalsdeild_karla_1985|1985]], [[Úrvalsdeild_karla_1987|1987]], [[Landsbankadeild_karla_2007|2007]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] *'''[[Bikarkeppni_karla_í_knattspyrnu|Bikarmeistarar]]: 11'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, [[Úrslitaleikur_VISA-bikar_karla_2005|2005]], [[Úrslitaleikur Borgunarbikars karla 2015|2015]], [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|2016]] *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2008, 2011, 2018, 2023, 2025 *'''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarar meistarana]]: 11'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :*1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018. === Knattspyrna kvenna === : *'''[[Pepsideild_kvenna | Íslandsmeistarar]]: 14'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar"/> :*[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1986|1986]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1988|1988]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1989|1989]], [[Landsbankadeild_kvenna_2004|2004]], [[Landsbankadeild_kvenna_2006|2006]], [[Landsbankadeild_kvenna_2007|2007]], [[Landsbankadeild_kvenna_2008|2008]], [[Pepsideild_kvenna_2009|2009]], [[Pepsideild_kvenna_2010|2010]], [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]], 2021, 2022, 2023 *'''[[VISA-bikar_kvenna|Bikarmeistarar]]: 15'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 6'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2003, 2005, 2007, 2010, 2017, 2024 === Handknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 24'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Handbolti/Titlar/| title=Handknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2021/06/18/valur_islandsmeistari_eftir_oruggan_sigur_i_hafnarf/|title=Valur Íslandsmeistari eftir öruggan sigur í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1939-40|1940]], [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]], [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]], [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]], [[Handknattleiksárið 1946-47|1947]], [[Handknattleiksárið 1947-48|1948]], [[Handknattleiksárið 1950-51|1951]], [[Handknattleiksárið 1954-55|1955]], [[Handknattleiksárið 1972-73|1973]], [[Handknattleiksárið 1976-77|1977]], [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1988-89|1989]], [[Handknattleiksárið 1990-91|1991]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]], [[Handknattleiksárið 1994-95|1995]], [[Handknattleiksárið 1995-96|1996]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2006-07|2007]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]] *'''Bikarmeistarar: 13'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1973-74|1974]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1989-90|1990]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2007-08|2008]], [[Handknattleiksárið 2008-09|2009]], [[Handknattleiksárið 2010-11|2011]], [[Handknattleiksárið 2015-16|2016]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2024 *'''Meistarar meistarana: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6370160?iabr=on#page/n16/mode/1up/search/Valsmenn%20meistarar%20meistaranna%20%C3%AD%20handknattleik%20karla|title=Dagblaðið Vísir - DV - 135. tölublað (06.10.2009) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-26}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 2008-09|2009]] *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' **[[:en:2023–24_EHF_European_Cup|2023-2024]] === Handknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 20'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar" /> :*1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1983, 2010, 2011, 2012, 2014, 2019, 2023, 2024, 2025 *'''Bikarmeistarar: 10'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2022/03/12/valur_bikarmeistari_i_attunda_sinn/|title=Valur bikarmeistari í áttunda sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-03-14}}</ref> :*1988, 1993, 2000, 2012, 2013, 2014, 2019, 2022, 2024, 2026 *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' :*2024-2025 === Körfuknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 4'''<ref>{{cite web| url=http://www.valur.is/Korfubolti/Titlar/| title=Körfuknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-karla/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1983, 2022, 2024 *'''Bikarmeistarar: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-karla/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1981, 1983, 2023, 2025 === Körfuknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 3'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20520/2021/06/02/valur-islandsmeistari-i-korfuknattleik-kvenna-2021.aspx|title=Valur Íslandsmeistari í körfuknattleik kvenna 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-07}}</ref> :*2019, 2021, 2023 *'''Bikarmeistarar: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*2019 == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.valur.is Heimasíða félagsins] * [http://www.timarit.is/?issueID=410260&pageSelected=1&lang=0 ''Knattspyrnufélagið Valur 35 ára''; grein í Morgunblaðinu 1946]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.icelandfootball.net/valur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Valur Reykjavík *https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1379092/ - Handknattleikur í Val *https://www.valur.is/um-val/saga.aspx - Saga félagsins *https://www.valur.is/media/13442/valsbladid_2006.pdf - Evrópuævintýri mfl. kvk. {{Leiktímabil í knattspyrnu karla}} {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{N1 deild karla}} {{S|1911}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Valur| ]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Hlíðar]] b9sc83tk0t3ajeg9psfkk3alz27vwso 1962268 1962266 2026-05-05T14:06:51Z ~2026-23019-87 115546 /* 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. */ 1962268 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Valur | Mynd = [[Mynd:Valur.svg|250x250dp]] | Gælunafn = Valsarar, Hlíðarendapiltar | Stofnað = [[11. maí]] [[1911]] | Knattspyrnustjóri = [[Hermann Hreiðarsson]] (kk); [[Matthías Guðmundsson]] (kvk) | Leikvöllur = [[N1 völlurinn]] | Stærð = 1201 sæti, 2225 alls | Stjórnarformaður = [[Hafrún Kristjánsdóttir]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _valur17h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _levanger17a | pattern_so1 = _valur17h | leftarm1 = FF0100 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _valur17a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _levanger17h | pattern_so2 = _valur17a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | núverandi = Besta deild karla 2026 | Stytt nafn = Valur | Staðsetning = Hlíðarenda, Reykjavík }} '''Valur''' er [[Ísland|íslenskt]] [[íþróttafélag]] sem hefur aðstöðu að [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]]. Valur teflir fram liðum í [[Knattspyrna|knattspyrnu]], [[Handbolti|handknattleik]] og [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] og leika allir meistaraflokkar Vals í efstu deild bæði í karla- og kvennaflokki. Valur er eina íslenska íþróttafélagið sem unnið hefur Evrópukeppni í boltaíþrótt,<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-26}}</ref> en árið 2024 vann karlalið félagsins í handknattleik evrópubikar EHF. Kvennalið félagsins í handbolta lék afrekið svo eftir ári síðar, 2025. <ref>{{Vefheimild|url=https://handbolti.is/valur-er-evropubikarmeistari/|titill=Valur er Evrópubikarmeistari!|útgefandi=handbolti.is|mánuður=17 maí|ár=2025|mánuðurskoðað=21 maí|árskoðað=2025}}</ref> Félagið var stofnað þann [[11. maí]] árið [[1911]] af drengjum í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]], að hluta til fyrir tilstilli séra [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]]. Í fyrstu var Valur aðeins deild innan K.F.U.M. en síðar rofnuðu tengslin við K.F.U.M. Þrátt fyrir það minnast Valsmenn ávallt tengslanna við K.F.U.M. en einkunnarorð félagsins „Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði“ eru fengin úr ræðu séra Friðriks sem hann hélt við vígslu fyrsta knattspyrnuvallar félagsins. Valur tók þátt í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótinu í knattspyrnu karla]] í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1915|1915]] og varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]]. Alls hefur meistaraflokkur karla unnið Íslandsmótið í knattspyrnu karla 23 sinnum, síðast árið 2020. Kvennalið Vals vann Íslandmeistaratitil í fyrsta sinn árið 1978 en alls hefur meistaraflokkur kvenna unnið [[Besta deild kvenna|Íslandsmótið í knattspyrnu]] 14 sinnum, síðast árið 2023. Árið [[Handknattleiksárið 1939-40|1940]] vann Valur fyrsta Íslandsmótið í handknattleik karla en félagið hefur ávallt átt góðu gengi að fagna í handknattleik bæði í karla og kvennaflokki. Valur varð [[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistari í handbolta kvenna]] í fyrsta sinn árið 1962. Árið 2024 vann karlalið Vals í handknattleik Evrópubikarinn og varð þar með fyrst íslenskra liða í boltaíþrótt til þess að vinna Evróputitil. Ári síðar vann kvennalið Vals í handknattleik Evrópubikartitil, fyrst íslenskra kvennaliða, með sigri á [[Porrino]] frá Spáni.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2025/05/17/valur_evropubikarmeistari_eftir_haspennu/|title=Valur Evrópubikarmeistari eftir háspennu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> Árið 1970 var körfuknattleiksdeild Vals stofnuð við sameiningu félagsins við K.F.R. Valur varð [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Íslandsmeistari í körfuknattleik karla]] í fyrsta sinn tíu árum seinna eða árið 1980. Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. Fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals í körfuknattleik kvenna vannst árið 2019 en sama ár varð liðið einnig bikarmeistari. Valur lék til úrslita í Evrópukeppni meistaraliða í handbolta karla, tímabilið [[Handknattleiksárið 1979-80|1979-80]], og er eina íslenska liðið sem náð hefur þessum áfanga. Enn fremur er Valur sigursælasta boltaíþróttafélag Íslands með 140 Íslandsmeistaratitla og bikarmeistaratitla í þremur vinsælustu boltaíþróttum landsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Árið 2019 var ár kvennaflokka Vals, en þá unnu allar kvennadeildir félagsins Íslandsmótið. Meistaraflokkar í handknattleik og körfuknattleik gerðu gott betur og unnu einnig bikarmeistaratitla en ekkert lið hafði áður afrekað að verða Íslandsmeistari í þessum þremur íþróttum á sama tíma, hvorki í karla- né kvennaflokki.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/sport/valur-islandsmeistari-sogulegt-a-hlidarenda/|title=Valur Ís­lands­meistari: Sögu­legt á Hlíðar­enda|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Kvennalið Vals endurtóku afrekið árið 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/462624/valsbla_i__2023_web.pdf|titill=Valsblaðið 2023|höfundur=Guðni Olgeirsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=2023|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2024}}</ref> == Saga félagsins == === 1911-1920: Stofnun og fyrstu árin === ==== Stofnun ==== Árið 1911 var knattspyrnan enn á bernskuskeiði sem íþrótt á Íslandi. Knattspyrnan barst hingað laust fyrir aldamót, og eins og alls staðar hreif hún hugi ungra manna. Árið 1908 var stofnuð unglingadeild innan K.F.U.M. í Reykjavík og var séra Friðrik Friðriksson leiðtogi deildarinnar og naut óskoraðrar virðingar. Drengirnir sóttu ekki einungis fundi í K.F.U.M. hjá séra Friðriki, stofnað var taflfélag, hljómsveit var starfrækt og margt fleira. Á þessum tíma fæddist hugmynd hjá K.F.U.M. drengjunum að stofna knattspyrnufélag en nokkur slík félög höfðu þá verið stofnuð í Reykjavík. Filippus Guðmundsson, einn af stofnendum Vals, skýrði svo frá tildrögum stofnunar félagsins í riti sem gefið var út í tilefni af 25 ára afmæli Vals: <blockquote>„Það var upphaf þessa félagsskapar, að nokkrir drengir úr UD í K.F.U.M. tóku að leika sér að því, að spyrna knetti í portinu bak við hús félagsins við Amtmannsstíg. Voru þeir sí og æ að mölva rúður í gluggum hússins með knettinum og fór mestallur tíminn í að aura saman í nýjar rúður og setja þær í gluggana. [...] Þessir leikir piltanna í UD voru upphaflega einungis óskipuleg dægrastytting. Þar var engin sérstök hlutverkaskipting, enda var lítið svigrúm í portinu bak við félagshúsið. Reyndi því hver og einn að spyrna knettinum af sem mestum ákafa eitthvað út í loftið, og aðalárangurinn voru rúðuspellin, sem áður er getið. En brátt rak að því, að portið varð drengjunum og þröngur leikvangur. Þá var haldið út á Melana, þangað, sem reykvískir knattspyrnumenn hafa jafnan síðan farið til þess að stunda íþrótt sína og sækja sér aukinn dug.“<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994573|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> </blockquote>Séra Friðrik hafði í upphafi lítið álit á knattspyrnu og var tregur til að gefa samþykki sitt fyrir stofnun félagsins. Virtist honum sem leikur drengjanna í portinu hefði lítinn tilgang annan en hlaup og spörk út í loftið. Hann lét þó undan þar sem hann sá að drengirnir höfðu gott af því að hlaupa úti eftir kyrrstöðu og inniveru. Síðar meir átti honum eftir að snúast hugur og varð hann fljótt helsti hvatamaður félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658420|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Guðbjörn Guðmundsson, segir þannig frá stofnun félagsins í sama riti: <blockquote>„Um það leyti, sem áhugi fyrir knattspyrnu var að vakna meðal unglinga í Reykjavík og þar með drengja í K.F.U.M., var Ólafur Rosenkranz, leikfimiskennari í Menntaskólanum, en vann jafnframt á skrifstofu Ísafoldarprentsmiðju. Eitt sinn bar það við, að við Ólafur vorum að taka til í herbergi einu í prentsmiðjunni, en í þessu herbergi var þá geymt skrifborð Jóns Sigurðssonar forseta. Þegar við vorum að laga til í kringum borðið og undir því, kom alt í einu fótknöttur veltandi undan borðinu. Átti Ólafur knöttinn, og var hann að vísu allslitinn, en þó sæmilegur. Guðbjörn var nú ekki seinn á sér, en falaði þegar knöttinn af afi [sic]. Varð það úr, að Ólafur seldi honum knöttinn fyrir 2 kr.“<ref name=":4" /></blockquote>Skýrði Guðbjörn þannig frá að utan um þennan knött, sem valt fram undan skrifborði [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]], hafi fyrstu áhugamenn um knattspyrnu í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]] safnast og að til hans megi rekja vísinn til þess að Valur varð til.<ref name=":4" /> Það var síðan 11. maí 1911 sem haldinn var fundur á lesstofu KFUM þar sem sex piltar stofnuðu Fótboltafélag KFUM en nafni félagsins var þegar sama ár breytt í Val.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Einn af stofnendum Vals, Filippus Guðmundsson, átti hugmyndina að nafni félagsins. Sagan segir að þegar þessir stofnendur félagins voru að vinna við að laga knattspyrnuvöll sinn á Melunum í Reykjavík hafi fálki sveimað yfir höfðum þeirra og þar fengu þeir þá hugmynd að kalla félagð Val. Nafnið var borið undir séra Friðrik sem samþykkti það strax.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659908|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í fyrstu áttu Valsmenn engan leikvang til þess að stunda æfingar á. Æfðu liðsmenn því hvar sem þeir fundu nýtilega bletti. Æfingar fóru ýmist fram á Ráðagerðisflötum, á Kóngsmel uppi á Öskjuhlíð, meðfram Rauðarárlæknum og suður í Fífuhvammi eða hvar sem unnt var að spyrna knetti. Æfingar fóru einkum fram á sunnudögum. Liðsmenn leituðu nú til séra Friðriks sem fór þegar á fund [[Páll Einarsson|Páls Einarssonar]], sem þá var [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. Fundi þeirra lauk með því að Valsmenn fengu úthlutað svæði eitt vestur á Melunum sem þeir ruddu og útbjuggu til knattspyrnuæfinga.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Séra Friðrik vann hörðum höndum að því að moka mold, raka saman möl og aka henni burt í hjólbörum með öðrum félagsmönnum og að lokinni vinnu lauk hann hverjum degi með guðsorði, söng og bæn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994582|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Við vígslu fyrsta Valsvallarins á [[Melarnir|Melunum]] haustið 1911 hélt séra Friðrik ræðu þar sem hann hvatti piltana til að halda áfram á þeirri braut sem þeir höfðu lagt út á og áminnti þá jafnframt um heiðarleika í leik og starfi og að friður, kærleikur, samheldni, fegurð og atorka ætti að ríkja í starfinu og aldrei ætti að þrífast neitt ósæmilegt og ljótt, sbr. m.a. eftirfarandi kafla úr ræðunni: <blockquote>„Þér ungu menn, sem standið nú í röðum reiðubúnir að ganga inn á hið nýja svæði til leiks, sýnið að þér getið leikið með kappi og fjöri og þó sem göfugir, ungir menn, sem fullkomlega hafið vald yfir yður. - Náið þessu valdi, hvað sem það kostar. Náið valdi yfir limum yðar; æfið augun að sjá fljótt, hvað gjöra skal, æfið fæturna, til þess að þeir gefi mátulegt spark eftir því, sem augað reiknar út, að með þurfi; æfið hendurnar til þess að fálma ekki út í bláinn, til þess að gjöra einmitt þær hreyfingar, sem við eiga; látið hendur og handleggi verða svo sjaldan sem unt er fyrir knettinum; æfið tungu yðar, svo að engin óþorfa orð heyrist. Leggið alla stund á að leggja fegurð inn í leik yðar, látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði. [...] Verið þar á svæðinu, sem yður ber að vera, hverjum samkvæmt skyldu sinni og varist blindan ákáfa og fum. Allur þjösnaskapur veri langt frá yður. Kærið yður ekki um að vinna með röngu eða ódrengilegu bragði. Þeir sterkari boli aldrei hinum yngri og linari frá réttum leik. Segið ávallt satt og venjið yður á að segja til, ef yður verður eitthvað á og játa það. Hælist aldrei yfir þeim, sem tapa, og gleðjist líka yfir velleiknu sparki hjá mótleiksmönnum yðar. Látið aldrei ófagurt pex eða þráttanir skemma leikinn. Verið fljótir að hlýða þeim, sem leik stjórna, einnig þó að þeir séu yngri. [...] Munið ávallt eftir því, að leikur vor er ekki aðeins stundargaman, heldur á hann að vera til þess að gjöra oss betri, göfugri, heiðarlegri og karlmannlegri með hverri æfing. Og samlíf vort á leiksviðinu og utan þess á að efla kristindóm vorn og vera guði til dýrðar.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref></blockquote> ==== Fyrstu árin ==== Í Valsblaðinu 1961 segir frá því að séra Friðrik hafi eitt sinn farið í heimsókn til Valsmanna þar sem þeir voru við æfingar á Melunum. Í fyrstu sýndist honum sem það sem ætti sér stað inn á vellinu svipaði til þess sem gerðist í portinu í K.F.U.M. en hann gekk þá til drengjanna og bað þá að sýna sér hvernig liðið raðaði sér upp á vellinum. Þeir gerðu það nákvæmlega og er séra Friðrik virti fyrir sér þessar tvær fylkingar (sókn og vörn) segist hann hafa séð fyrir sér hinar rómversku herfylkingar skipulegar og markvissar og samstundis skynjað leikinn og þá geysilegu þýðingu íþróttarinnar sem uppeldismeðals ef réttilega væri á haldið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658421|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Valsmenn urðu þó skömmu síðar að hverfa af brott af þessum velli því loftskeytastöð var reist á blettinum. Ruddu Valsmenn sér þá nýjan völl norðar á Melunum en þeir þurftu einnig að yfirgefa hann skömmu seinna þegar járnbraut, sem lögð var vegna grjótflutninga til Reykjavíkurhafnar, sem þá var í smíðum, var lögð yfir hann. Enn fluttu Valsmenn völl sinn norðar á Melana en sá völlur var nokkru síðar tekinn af félaginu og gerður að allsherjar íþróttavelli fyrir Reykjavík, [[Melavöllurinn]]. Áður hafði verið íþróttavöllur norðar á Melunum, en girðingin í kringum hann skemmdist mjög af völdum óveðurs árið 1925 og var þá horfið á það ráð að flytja íþróttavöllinn þangað sem völlur Valsmanna var.<ref name=":5" /> Mikill áhuga var meðal Valsmanna á knattpyrnu strax frá upphafi og oftast mættu of margir á æfingar þrátt fyrir að félagsmenn væru ekki nema 28 talsins og var [[Loftur Guðmundsson]], fyrsti formaður félagsins, „einkar áhugasamur um viðgang þess“. Fjölmargir óskuðu eftir inngöngu í félagið en Valsmenn höfðu gert samþykkt um það að félagsmenn skyldu ekki vera fleiri en 28. Varð þetta til þess að annað knattspyrnufélag var stofnað innan vébanda K.F.U.M. sem fékk nafnið Hvatur en til stóð að þessi félög myndu heyja kappleiki sín á milli í stað þess að keppa við önnur knattspyrnufélög utan K.F.U.M. Félagið Hvatur sameinaðist þó Val fljótlega, þar sem menn töldu ráðlegra að sameina starfskrafta félaganna. Við lok fyrsta starfsárs félagsins gaf séra Friðrik út rit sem hann nefndi „Úti og inni“ og tileinkaði knattspyrnufélögunum í K.F.U.M. Val og Hvata „sem með siðprýði, áhuga og félagslyndi gjörðuð mér gleði og K.F.U.M. sóma á leikvellinum og annarsstaðar“.<ref name=":5" /> Fyrstu þrjú starfsár Vals háði félagið ekki opinbera keppni við önnur félög. Séra Friðrik stjórnaði æfingum þegar hann hafði tök á því og liðið háði mánaðarlega kappleiki við Hvat. Haustið 1914 léku Valsmenn sinn fyrsta opinbera keppnisleik við [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Valsmenn voru á þessum tíma bundnir af ákvörðun um að leika ekki við lið utan K.F.U.M. Séra Friðrik var á þessum tíma staddur erlendis og því ekki til taks til þess að veita leyfi, leituðu Valsmenn þá til séra Bjarna Jónssonar, sem tók vel í erindið og veitti leyfi til leiksins. Leiknum lauk með 3-2 sigri Fram, sem þótti nokkuð vel af sér vikið þar sem Framarar höfðu á þessum tíma yfir að ráða öflugu knattspyrnuliði. Árið 1915 tók Valur í fyrsta sinn þátt í Íslandsmótinu í knattspyrnu en auk þeirra kepptu [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í mótinu. Ári síðar, á fimm ára afmæli Vals 1916, fékk Valur inngöngu í [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasamband Íslands]]. 1913 var [[Skátafélagið Væringjar|Væringjafélagið]] stofnað fyrir drengi í K.F.U.M. fram til 15 ára aldurs sem gengju þá í Val. Árið 1919 vann þessi hópur ungra Valsmanna svokallað Haustmót og var það fyrsti mótssigur félagsins. Á þessum árum voru knattspyrnumót í Reykjavík haldin af knattspyrnufélögunum sjálfum og höfðu félögin oft ærnar tekjur af mótshaldinu. Fyrstu árin stóð Valur ekki að slíku móti en breyting varð þar á árið 1917 þegar [[Egill Jacobsen]], kaupmaður gaf félaginu 30. júní verðlaunagripinn Íslandshornið, en til stóð að árlega yrði keppt um þann grip og Valur halda mótið. Framarar voru í upphafi afar mótfallnir nafngiftinni þar sem þeir töldu að nafnið á gripnum væri svo líkt Íslandsbikarnum, sem Fram hafði gefið út og haft tekjur af. Kváðu Framarar nafnið móðgun við sig af hálfu ÍSÍ sem höfðu í samstarfi við Egil ákveðið nafnið á gripnum. Í gerðarbókum Vals sagði m.a. svo um þetta mál: „Út af þessu höfðum vér [...], ákveðið að taka ekki þátt í Knattspyrnumóti Íslands hjá Fram á þessu ári, nema þeir gæfu tryggingu fyrir að þeir tækju þátt í Íslandshornsmótinu þar sem það væri svo mikið fjárhagslegt tjón fyrir okkur.“ Með bréfi til Vals skömmu síðar tilkynntu Framarar um þátttöku sína í mótinu en tóku þó fram að eigi mætti skilja svo að félagið væri nú ánægt með nafnið á horninu eða fyrri framkomu ÍSÍ.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658432|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Fram vann gripinn til eignar árið 1919 en þá gaf Egill félaginu 200 krónur fyrir nýjum verðlaunagrip. Fleiri urðu mótin á vegum Vals þó ekki á þessum árum þar sem meistaraflokkur félagsins hætti keppni um þetta leyti.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994577|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref> === 1920-1930: Óviss framtíð === Í kringum 1920 var félagið við það að leysast upp sökum þess hve fáir sóttu æfingar hjá meistaraflokki. Meistaraflokkur Vals var þá alveg hættur að taka þátt í knattspyrnumótum og enginn 3. flokkur var til í félaginu. Var m.a. um það rætt í félaginu að sameinast [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingi]] eða leysa félagið alveg upp. [[Axel Gunnarsson]], kaupmaður, var kjörinn formaður Vals og lagðist mjög gegn því. Á þessum tíma var ekkert fé til í sjóðum félagsins og lagði Axel því sjálfur til fé fyrir boltakaupum og öðru því sem félagið þarfnaðist. Var Axel lengi vel helsti fjárhagslegur bakhjarl félagsins og sat í stjórn þess í 10 ár samfleytt lengst af sem formaður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994583|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Upp úr 1922 var mikil deyfð yfir starfi Væringjafélagsins<ref>{{cite book |title=Skátafélagið Væringjar 25 ára |date=1938 |publisher=Skátafélagið Væringjar |url=https://timarit.is/page/4804641 |access-date=23. júlí 2022 |page=33}}</ref> og gengu þá fjölmargir Væringjar í Val. Um þetta leyti upphófst mikil liðssöfnun og árið 1922 voru félagsmenn orðnir 350 talsins en þar af hafði Jón Sigurðsson, síðar borgarlæknir, safnað 100 manns. Tók meistaraflokkur félagsins í kjölfarið þátt í knattspyrnumótum að nýju árið 1923. Í Valsblaðinu 1961 eru Axel Gunnarsson og Jón Sigurðsson nefndir forystukempur endurreisnarinnar í Val sem átti sér stað á þessum tíma. Á 15 ára afmæli félagsins árið 1926 var ákveðið að gera merki fyrir félagið og var þar um að ræða mynd af skildi og á honum var mynd af val, vængjum þöndum, með knött í klónum. Efst í grunni merkisins var sól sem sendi geisla sína, rauða og bláa yfir félagsmerkið. Félagsmerki Vals var samþykkt á aðalfundi félagsins 1926. Hugmyndina að merkinu átti Ámundi Sigurðsson, en [[Tryggvi Magnússon]] listmálari teiknaði.<ref name=":2" /> Ákvæði um merki félagsins er að finna í 3. gr. samþykkta Knattspyrnufélagsins Vals. Þar segir svo um merki félagsins: „Merki félagsins er skjöldur, en grunnur hans sól, sem sendir frá sér rauða og bláa geisla og í miðjum fleti skjaldarins er fljúgandi valur með knött í klónum. Á knöttinn skal letra nafnið VALUR.“ Sama ár var einnig ákveðið að taka upp nýjan búning, en allt frá því að Valur eignaðist fyrst félagsbúning hafði hann verið hvít peysa með bláum langröndum, hvítar buxur og bláir sokkar. Þessum búningi þótti svipa um of til búnings KR og var þá tekin upp græn peysa og svartar buxur til bráðabirgða en sá búningur var notaður allt til ársins 1926.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658439|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Nú var ákveðið að búningur félagsins skyldi vera rauð peysa, hvítar buxur og bláir sokkar. Þetta hefur síðan verið búningur félagsins en ekki hefur verið föst regla í sokkalit, en þeir hafa þó yfirleitt verið rauðir eða hvítir. Árið 1928 komu til landsins [[Skotland|skoskir]] knattspyrnumenn frá Glasgow University Club á vegum allra félaganna í Reykjavík og léku m.a. við meistaraflokk Vals. Leiknum lauk með 6-1 sigri Skotanna en Skotarnir höfðu mikla yfirburði yfir íslensku liðin. Í skýrslu um heimsókn þessa í skjölum Vals kemur fram að heimsókn þessi hafi einkum verið hugsuð svo liðin gætu lært af Skotunum og séð „hvar við stæðum í íþróttinni“. Jón Sigurðsson, formaður Vals, þakkaði Skotunum kærlega fyrir frábæran leik og glæsilega kennslustund.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658445|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Sama ár léku Valsmenn við [[Færeyjar|færeyskt]] knattspyrnulið sem var statt hér á landi og lauk leiknum með 4-1 sigri Valsmanna. === 1930-1939: Fyrstu titlarnir. Handknattleikur ryður sér rúms === Valur vann sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]], nítján árum eftir að félagið var stofnað með markatölunni 16:2. Innan Vals þótti mikið liggja við að sigra þetta ár og héldu liðsmenn m.a. fund á [[Hótel Borg]] skömmu fyrir mótið þar sem Jón Sigurðsson og Aðalsteinn Hallsson hvöttu menn til dáða og báðu þá að „duga eða drepast“ eins og það er orðað í fundargerðinni. Tókust menn í hendur og strengdu þess heit að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sigra og það gekk eftir. Langþráður draumur var orðinn að veruleika. Eitt fyrsta verk nýkrýndra Íslandsmeistara var að heimsækja séra Friðrik. Séra Friðrik sagði við nýbakaða meistarana að vissulega væri sigur góður en ekki mætti ofmetnast eða sýna dramblæti, en alla tíð gaf séra Friðrik Valsmönnum ýmis heilræði, m.a. um drengilegan leik og háttprýði. Frá þessum tíma hefur varðveist dagbók Agnars Breiðfjörð þar sem hann rekur æfingasókn veturinn 1930-31. Í dagbókinni getur hann þess að Valssöngurinn hafi oftast verið sunginn í lok æfinga, sbr. t.a.m. eftirfarandi færslu frá 18. janúar 1931: „Þessi sunnudagur rann upp með hörkufrosti og norðannæðingi, og var útlit fyrir fannkomu, þrátt fyrir þessa hryssingslegu framkomu náttúrunnar, mættu á þessa æfingu 10 áhugamenn. - Án efa hefur ekki áður verið leikin knattspyrna í slíku veðri sem þessu (í það minnsta ekki á Íslandi). Æfingin var á velli KR-inga og fór allvel fram. Valssöngurinn var sunginn.“ Ári síðar héldu Valsmenn í sína fyrstu utanlandsför. Kepptu Valsmenn við lið frá [[Færeyjar|Færeyjum]] og [[Danmörk|Danmörku]] alls sex leiki. Aðalfararstjóri var séra Friðrik Friðriksson og auk hans var í fararstjórninni Jón Sigurðsson formaður félagsins. Einar Björnsson segir m.a. svo frá ferðinni í 25 ára afmælisriti Vals: <blockquote>„Þetta var í fyrsta sinn, sem íslenzkt knattspyrnufélag réðist í það, á eigin ábyrgð að senda flokk knattspyrnumanna til meginlands Evrópu og í fyrsta skipti sem íslenzkir knattspyrnumenn tóku þar land. Lagt var af stað héðan 16. júní með e. s. Lýru og leiðin lá um Færeyjar, Noreg og Svíþjóð. Ferðin til Færeyja gekk eins og í sögu, en í Þórshöfn var dvalið í rúma 4 tíma og kappleikur háður við „Havnar Boltfélag“, og lauk með sigri Vals 3:0. Leikurinn var drengilegur og fjörugur og blaðaummæli ágæt. [...] Í Kaupmannahöfn og annarsstaðar í Danmörku voru Valsmenn gestir KFUM. Móttökur hinna dönsku félaga okkar voru með afbrigðum góðar, bæði í Kaupmannahöfn og annarsstaðar sem við fórum um. Var allt gert til þess að gjöra oss ferðina sem ánægjulegasta og gagnlegasta. [...] Fyrsta kappleik sinn í Danmörku léku Valur í Kaupmannahöfn 24. júlí við KFUM Boldklub og sigruðu Danir með 3:1. Rétt er að geta þess að þetta var í fyrsta sinn sem Valsmenn kepptu á grasvelli og munu þau viðbrigði, að koma á grasvöll af malarvelli, ekki hvað sízt hafa átt sinn drýgsta þátt í ósigrinum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658455|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> </blockquote> ==== Dýrkeyptur Íslandsmeistaratitill 1933 ==== Félagið varð næst Íslandsmeistari í knattspyrnu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] og síðan óslitið fjögur ár í röð 1935-1938. Sigur Vals árið 1933 var dýru verði keyptur því í úrslitaleik Vals gegn KR 15. júní hlaut markvörður Vals, [[Jón Karel Kristbjörnsson]], svo slæma áverka að hann lést tveim dögum síðar 17. júní.<ref>{{Cite web|url=https://lemurinn.is/2013/05/04/valur-kr-upp-a-lif-og-dauda/|title=Valur-KR upp á líf og dauða|date=2013-05-04|website=Lemúrinn|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1358357/|title=Spark í spegli tímans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-02-06|url-access=subscription}}</ref> Í Valsblaðinu 1961 sagði m.a. svo frá þessum afdrifaríka leik:<blockquote>„Þetta ár verður lengi minnisstætt, fyrir þá sök, að í úrslitaleik milli  Vals og KR skeði það að markmaður liðsins, Jón Karel Kristbjörnsson, slasaðist svo illa að hann lézt af þeim völdum 2 dögum síðar. Mun hann hafa rifnað innvortis og fengið lífhimnubólgu, sem leiddi hann  til dauða. Var mikill mannskaði að Jóni, sem var mjög efnilegur maður, góður markvörður og hafði verið meðal þeirra sem haldið höfðu hvað lengst hópinn og leikið í aðalliðinu undanfarin ár, og í yngri flokkunum. Þegar slysið vildi til stóðu leikar þannig, að jafntefli var 2:2, en er Jón féll á völlinn náði framherji KR knettinum og sendi hann í mannlaust markið. 3:2 fyrir KR. Varamarkvörðurinn, Hermann Hermannsson, er tekinn í markið. En við þetta áfall, að markvörðurinn verður að hætta, þjappast liðið svo saman, að sjaldan hefði betur til tekizt, og á næstu 40 mín. skorar Valur 4 mörk, og vann leikinn 6:3.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658463|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Valur sá um útför Jóns og reisti legstein á leiði Jóns í [[Hólavallagarður|Hólavallakirkjugarði]] en minnisvarðinn var afhjúpaður við athöfn sem fram fór 19. desember 1934. Á legsteininum er að finna stórt Valsmerki. Séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarni Jónsson]] framkvæmdi athöfnina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Árlega, fyrir fyrsta leik á Íslandsmótinu í knattspyrnu, leggja leikmenn meistaraflokks Vals í knattspyrnu karla blóm að leiði Jóns Karels.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478079|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> ==== Nýr völlur við rætur Öskjuhlíðar ==== Þegar æfingavöllur Vals á Melunum var tekinn af félaginu 1926 undu félagsmenn því illa og unnu forystumenn félagsins ötullega að því að félaginu yrði bætt það tjón með nýju landi. Eftir langa mæðu fékk félagið loks úthutað svæði við rætur [[Öskjuhlíð|Öskjuhlíðar]] sem nefndist Haukaland en fram að því hafði félagið ekki átt sér neinn sérstakan leikvöll.<ref name=":5" /> Svæðið var stórgrýtt og illt yfirferðar en með samtakamætti ruddu menn svæðið og athafnasvæði knattspyrnumanna í Val jókst smám saman og haustið 1935 útbjuggu Valsmenn völl á svæðinu í sjálfboðavinnu og var það mikið og erfitt verk. Völlurinn var vígður á 25 ára afmælisári Vals árið 1936 en mikil áhersla var lögð á að klára að ryðja völlinn í tæka fyrir afmæli Vals. Á almennum fundi félagsins kom fram tillaga um að hver starfandi félagsmaður legði fram 5 krónur á mánuði, sem yrðu greiddar til atvinnulausra manna innan félagsins sem störfuðu að vallargerðinni og að félagssjóður myndi leggja jafnháa upphæð á móti. Var tillagan í kjölfarið samþykkt og kom til framkvæmda þó ekki liggi fyrir hve margir nutu þessara atvinnubótarvinnu. Völlurinn var vígður með skrúðgöngu frá húsi K.F.U.M. og voru þar samankomnir um 150 Valsmenn sem gengu þaðan inn Laugaveg og þaðan upp Barónsstíg að vellinum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658475|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Þetta nýja svæði átti eftir að valda straumhvörfum hjá félaginu, ekki síst meðal yngstu knattspyrnumannanna, en um þessar mundir var farið að efna til keppni milli 3. og 4. flokks og var oftast keppt á Valssvæðinu að frumkvæði Vals. Átti það mikla unglingastarf sem kom í kjölfar hins nýja vallar eftir að bera ríkulegan ávöxt fyrir Val. ==== Upphaf handknattleiks í Val ==== Á vetraræfingum sem knattspyrnumenn í Val stunduðu á árunum eftir 1930 var ýmist æfð leikfimi eða knattleikni með tuskuknöttum. Þessar æfingar þóttu heldur einhæfar og gripu menn til þess ráðs að enda æfingar á handknattleik. Æfingar fóru ýmist fram í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]] eða ÍR húsinu og voru pústrar tíðir líkt og segir í Valsblaðinu 1961. Þótti sumum hasinn svo mikill að málið var tekið upp á stjórnarfundi Vals. Í fundargerði um þetta segir:<blockquote>„Nokkur ágreiningur hafði komið upp um það, hvort hafa skyldi handknattleiksæfingar á æfingakvöldum félagsins, þar sem allir þeir, er æfingar sæktu gætu ekki tekið þátt í þeim. Urðu um þetta nokkrar umræður. Mæltu tveir stjórnarmenn, fyrir sitt leyti, á móti handknattleiksæfingum. Formaður hélt því fram, að það yrði ekki vel séð af nokkrum félagsmönnum ef þær yrðu lagðar alveg niður. Kom þá fram hjá tvímenningunum tillaga um að handknattleiksæfingar yrðu einu sinni í viku og þá síðasta „kortérið“. Var það samþykkt.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658490|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Í fyrstu fóru menn eftir samþykkt stjórnar en ekki leið á löngu þar til allar æfingar enduðu með handknattleik. Leiknum óx stöðugt fiskur um hrygg innan félagsins og vildu menn nú reyna sig á öðrum liðum. Léku Valsmenn þá við nemendur í [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraskólanum]], [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] og [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann]], sem á þessum tíma var nokkurs konar vagga handknattleiks á Íslandi, en þjálfari liðsins var Valdimar Sveinbjörnsson. Í upphafi voru leikir Vals og Menntaskólans ójafnir en fljótlega fór að draga saman með liðunum. Í Valsblaðinu 1961 segir m.a. frá aðstöðunni til hanknattleiksiðkunar á þessum árum. Segir þar m.a. frá leik Vals og Hauka sem fram fór á ísuðu gólfi í fimleikahúsinu við barnaskólann í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Salurinn hafði verið þveginn seint kvöldið fyrir leikinn í miklu frosti og þegar keppendur komu í salinn um morguninn, var mikill hluti hans með íslagi á gólfinu. Ekki kom til greina að fresta leiknum og því fór hann fram við þessar krefjandi aðstæður. Þar greinir einnig frá æfingaleik Vals við sjóliða af þýska herskipinu Metheor, sem fram fór í Austurbæjarbarnaskólanum, segir m.a. svo frá viðureigninni í Valsblaðinu: <blockquote>„Var Valsmönnum sagt, að á skipi þessu væru mjög góðir handknattleiksmenn, sem hefðu tekið þátt í mótum heima í Þýzkalandi og væru taldir þar góðir leikmenn. Yrði því um að ræða handknattleikssýningu og ekkert annað. Þjóðverjarnir vildu hafa vítateiginn strikaðan þvert yfir salinn og þegar knötturinn fór aftur fyrir það strik átti mark hann. Þeir notuðu líka niðurstungu, og léku oft á Valsmenn með því, því það kunnu þeir ekki. Aftur á móti mun salurinn hafa hamlað þeim nokkuð, enda vanari stærri sölum og leik úti. Þjóðverjar voru þá með beztu handknattleiksþjóðum í heimi. Það kom ekki lítið á óvart að leikurinn varð mjög jafn og mátti vart á milli sjá. Áhorfendur höfðu komið til að horfa á svo að svalir salsins voru þétt skipaðar. Upphófst nú mikill þjóðarmetnaður meðal áhorfenda og tóku þeir að æpa af miklum móð á Valsmenn, og segja má að Aðalsteinn Hallsson, hafi gengið berserksgang á áhorfendapöllunum, hvetjandi með öllum tiltækum orðum móðurmálsins. Leiknum lauk með aðeins eins marks mun eða 21:20 fyrir Þjóðverja. Var ekki laust við að handknattleikur nyti meira álits og viðurkenningar innan félagsins eftir þetta. Þetta var líka fyrsti leikur, sem íslenzkt lið leikur við erlenda handknattleiksmenn.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658493|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> </blockquote>Sá handknattleikur sem leikinn var á þessum fyrstu árum íþróttarinnar hér á landi var nokkuð frábrugðin þeim sem þekkist í dag. Salirnir í Austurbæjarskóla, MR og í ÍR-húsinu voru litlir og gólfflöturinn leyfði ekki útlínur. Var knötturinn því alltaf í leik nema þegar mark var skorað. Heimilt var að taka knöttinn „af batta“ með því að kasta honum í vegg, markteigurinn var aðeins 2 m út frá miðju markinu og markið sjálft ekki nema 1,70 m. Ekki mátti halda knettinum lengur en í tvær sekúndur og ekki mátti stinga niður. Knötturinn var tuskuknöttur sem menn gátu með naumindum haldið á í annarri hendi eða kastað. Almennt léku menn „maður á mann“ og fimm menn voru í hvoru liði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658494|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> ==== Tengsl við KFUM rofna ==== Á þessum árum rofnuðu smám saman þau sterku tengsl sem í upphafi höfðu verið milli Vals og KFUM, en enn þann dag í dag eru Valsmenn minnugir uppruna félagsins og minnast með virðingu og hlýju tengsla sinna við KFUM og séra Friðrik Friðriksson. Á níræðisafmæli séra Friðriks árið 1958 tilkynnti Knattspyrnufélagið Valur að félagið myndi reisa brjóstmynd af séra Friðriki Friðrikssyni á Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1316224|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Brjóstmyndin var afhjúpuð á 93. afmælisdegi séra Friðriks þann 25. maí 1961 en séra Friðrik lést 9. mars sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2247303|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Á steinsúluna eru rituð þau fleygu orð: Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði, einkunnarorð sem eiga að vera leiðarljós og takmark allra Valsmanna í leik og starfi. [[Friðrikskapella]] að Hlíðarenda var vígð árið 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|titill=Biskup vígði Friðrikskapellu|höfundur=|útgefandi=Morgunblaðið| dags = 28. maí 1993| skoðað-dags = 20. janúar 2021|safnár=}}</ref> === 1939-1960: Flutningur að Hlíðarenda === Árið 1939 markar merk spor í sögu Vals með kaupum á jörðinni [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]] við Öskjuhlíð. Á gamlársdag 1914 gaf bæjarstjórn [[Reykjavík|Reykjavíkur]] úr erfðafestubréf fyrir 5,5 hekturum lands til [[Jón Kristjánsson|Jóns Kristjánssonar]], lagaprófessors, sem gaf jörðinni nafnið Hlíðarendi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/993637|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Jón lést langt fyrir aldur fram í [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] sem gekk yfir landið [[1918]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4912342?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/J%C3%B3n%20Kristj%C3%A1nsson%20pr%C3%B3fessor|title=Árbók Háskóla Íslands - Árbók 1918-1919 (01.01.1919) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Skömmu fyrir andlát sitt seldi Jón landið Sveini Pálssyni en síðar sama ár lést Sveinn einnig úr spænsku veikinni. Árið 1919 flutti [[Guðjón Guðlaugsson]] Alþingismaður til Reykjavíkur og keypti Hlíðarenda af dánarbúi Sveins. Guðjón bjó að Hlíðarenda til æviloka, en hann lést 6. mars 1939.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=173|title=Guðjón Guðlaugsson|website=Alþingi|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Frú Jóney Guðmundsdóttir, ekkja Guðjóns Guðlaugssonar Alþingismanns, bauð félaginu landið til kaups vorið 1939 og úr varð að félagið undirritaði kaupsamning um landið 10. maí 1939. Það var ósk Jóneyjar að selja landið Knattspyrnufélaginu Val fremur en til „[...] kaupsýslumanna sem sóttust enn fremur eftir því að eignast Hlíðarenda“ en það var hennar trú að Valur myndi hlúa að staðnum, rækta hann og prýða frekar en eigandi er ræki þar bú. Kaupverðið var 30.000 kr. en þar af nam útborgun kr. 5.000. Jörðin var 5,09 ha. að stærð, að mestu ræktað tún. Landinu fylgdi íbúðarhús, stórt fjós og hlaða. Til þess að fjármagna kaupin gaf félagið út 50 króna skuldabréf en fjármögnun stóð svo tæpt að ekki tókst að greiða stimpilgjöldin fyrr en nokkru síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1501141/|title=Hugsað til hundrað ára|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658240?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 12. Tölublað (01.05.1959) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref> Í samtali við Frímann Helgason sem birtist í 30. tbl. Valsblaðsins árið 1972 lýsti Hólmgeir Jónsson kaupunum og skuldabréfaútgáfunni með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Mér er einna minnistæðast þegar Ólafur Sigurðsson skýrði frá því að hann ætlaði að leggja það til að Valur keypti Hlíðarenda. Ég var þá féhirðir í stjórninni og mér var kunnugt um að ekkert fé var til. Hann hafði ráð við því og lét að því liggja að við gæfum bara út 50 kr. skuldabréf. Nú, svo var þetta ákveðið, og farið að selja bréfin og gekk það allt vel, en heildarupphæðin var 5,000 krónur. Síðan varð ég fyrsti gjaldkeri Hlíðarendanefndar, og ég minnist ekki að hafa leyst inn nema tvö eða þrjú bréf. Síðan kom svo stríðið og verðgildi peninga rýrnaði, 50 krónur urðu lítils virði og munu fáir hafa krafizt greiðslu fyrir bréf sín.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659310?iabr=on#page/n41/mode/2up/search/S%C3%AD%C3%B0an%20kom%20svo%20str%C3%AD%C3%B0i%C3%B0%20og%20ver%C3%B0gildi%20peninganna%20r%C3%BDrna%C3%B0i,%2050%20kr%C3%B3nur%20ur%C3%B0u%20l%C3%ADtils%20vir%C3%B0i%20og%20munu%20f%C3%A1ir%20hafa%20krafizt%20grei%C3%B0slu%20fyrir%20br%C3%A9f%20s%C3%ADn|title=Valsblaðið - 30. Tölublað (11.05.1972) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Ólafur Sigurðsson, þáverandi formaður Vals og bróðir Jóns Sigurðssonar, átti mikinn þátt í kaupunum á landinu og skrifaði m.a. svo um kaupin í 3. tbl. Valsblaðsins árið 1941: <blockquote>„Þó að kaupin hafi verið gerð er takmarkinu ekki náð. Þau eru aðeins upphafið. Upphaf þess starfs sem á að tryggja félaginu fagran og fullkominn samastað, þar sem unnt verði að einbeita allri orku félagsins að hinum eiginlegu verkefnum þess, íþróttaiðkunum sakir fullkominna ytri skilyrða og efnahagslegs sjálfstæðis [...] Við verðum að gera til hans meiri kröfur en nokkurn tíma hafa verið gerðar hér á landi í þessum efnum, svo miklar að þær standist kröfur tímans um næstu 100 ár a.m.k.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658049?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 3. Tölublað (01.04.1941) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Með kaupunum var langþráðu markmiði náð, Valur átti sitt eigið land í alfaraleið skammt frá gamla Valsvellinum og þar með lauk 28 ára hrakningasögu félagsins. Forystumenn félagsins höfðu háleitar hugsjónir um uppbyggingu að Hlíðarenda og horfðu til framtíðar, sáu fyrir sér draumsýnir um íþróttasvæði og íþróttamiðstöð en gerðu sér jafnframt grein fyrir því að langt yrði í land að draumur þeirra um framtíðarsvæði Vals rættist, en þeir höfðu tekið fyrsta skrefið. Ekki var til fé til framkvæmda á jörðinni fyrst um sinn og var landið því leigt út til Geirs í Hlíð til 5 ára til að létta undir með félaginu. Einum hektara var þó haldið eftir til að nýta undir æfingar en [[Reykjavíkurflugvöllur]] var farinn að þrengja mjög að æfingasvæðinu sem þá var í notkun. Miklar deilur áttu sér stað innan félagsins sem utan um kaupin og var áskorun m.a. send til bæjarstjórnar um að taka 1.000 kr. árlega af félaginu "er færi svo gáleysislega með fé sitt". Þessar óánægjuraddir þögnuðu árið 1944 þegar Hlíðarendanefnd skilaði 100.000 kr. hagnaði af bílahappdrætti og hlutaveltu. Arkitektarnemarnir [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísli Halldórsson]] og [[Sigvaldi Thordarson]] voru fengnir til þess að skipuleggja Hlíðarenda til framtíðar árið 1943 og skiluðu þeir af sér uppdrátti dagsettan í apríl sama ár. Á uppdrættinum mátti sjá fullburða leikvang með grasi, áhorfendastúkum og hlaupabraut, stóran malarvöll, knattspyrnuvöll drengja, utanhúss handboltavöll á grasi, tennisvelli, íþróttahús, félagsheimili, búningaaðstöðu, íbúð umsjónarmanns og sundlaug. Ekkert varð úr þessum áformum og ári síðar gerðu þeir annan uppdrátt þar sem útihús á svæðinu, fjósi og hlöðu var breytt í félagsaðstöðu, fundarherbergi og búningsklefa. Nýr malarvöllur var vígður 1949 og 1953 var grasvöllur tekinn í notkun að Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|title=Valsblaðið 2019|last=22911024|website=Issuu|language=en|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518061423/https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|url-status=dead}}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik ==== Haustið 1939 fór stjórn [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] þess á leit við Val að standa fyrir Íslandsmóti í handknattleik. Beiðnin var samþykkt á stjórnarfundi hjá Val í byrjun desember sama ár og fór svo að Valur og Víkingur önnuðust mótshaldið. Val hafði skömmu áður áskotnast veglegur bikar af Vátryggingafélaginu Nye danske og í tilefni af þessu nýja móti gaf Valur bikarinn til keppni í meistaraflokki. Alls tóku sex lið þátt í [[Handknattleiksárið 1939-40|mótinu]]: Valur, [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]], [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR,]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]], [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Háskóli Íslands|Háskólinn]] en Valsmenn stóðu uppi sem sigurvegarar. Voru Valsmenn þar með orðnir fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik. Valsblaðið 1961 greinir frá undirbúningi Valsmanna fyrir leikinn gegn Háskólanum, sem þótti afar sterkur andstæðingur. Enginn sérstakur þjálfari stýrði Valsliðinu á þessum tíma og því brugðu menn á það ráð að koma saman á skrifstofu Sveins Zoega, sem þá starfaði hjá Sparisjóði Reykjavíkur, til þess að ræða málin fyrir mikilvægan leik gegn Háskólanum. Var þar samþykkt að hver og einn skyldi gagnrýna aðra liðsmenn og segja þeim hvað það væri sem þeir mættu bæta í sínum leik. Skyldu leikmenn jafnframt hlusta á gagnrýnina og máttu ekki svara fyrir sig. Valsmenn vörðu Íslandsmeistaratitilinn [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]] og [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]] og aftur [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]]. Valsmenn hafa ávallt átt velgengni að fagna í handknattleik þegar á heildina er litið þótt stundum hafi starfið dalað um tíma. ==== Skíðamenn Vals fá þak yfir höfuðið ==== Árið 1941 á 30 ára afmæli félagsins var tekin til notkunar skíðaskáli sem félagið leigði af ÍR. Mikill skíðaáhugi var hér á landi um og eftir 1930 og voru þá fjölmargir skíðaskálar byggðir. Fjölmargir félagsmenn Vals stunduðu skíðaíþróttina af kappi og börðust fyrir því að félagið eignaðist sinn eigin skíðaskála. Var málið mikið rætt innan félagsins en menn höfðu m.a. áhyggjur af því að Valsmenn færu að dreifast með öðrum félögum í skíðaferðir. Ýmsir möguleikar voru kannaðir en hagkvæmasta boðið kom frá ÍR um leigu á „Valgerðarstöðum“, litlu sumarhúsi, rétt við [[Kolviðarhóll|Kolviðarhól]] á [[Hellisheiði]]. Gerður var leigusamningur til fimm ára og hófust sjálboðaliðar þegar handa við að lagfæra og breyta húsinu. Var það von manna að þegar leigutíminn væri á enda yrði búið að reisa nýjan og vandaðan skála fyrir skíðadeildina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658498|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> Fljótlega kom í ljós að skíðaskálinn væri of lítill. Hófst mikil fjársöfnun og eftir áramótin 1942-43 hafði nægt fé safnast til þess að unnt væri að hefjast handa við að teikna húsið. Andreas Bergmann teiknaði skálann sem var reistur innan um klettaborgir framar í [[Sleggjubeinsdalur|Sleggjubeinsdal]] og var samningur gerður við ÍR um landið. Þegar um vorið hófust framkvæmdir og var öll vinna, nema hellulögn á þaki, framkvæmd af Valsmönnum í sjálfboðavinnu. Vinna fór að mestu fram um helgar og gekk vel því húsið var vígt 11. desember 1943. ==== Íþróttahús að Hlíðarenda ==== Snemma á árinu 1953 var sú ákvörðun tekin, að hefjast handa um byggingu íþróttahúss að Hlíðarenda. Opinberir aðilar vildu ekki fallast á fyrirætlanir Vals um að hafa húsið stærra en 16x32 m auk gangs og búningsherbergja og varð það því raunin. Framkvæmdir hófust 1954 en [[Skarphéðinn Jóhannsson]] teiknaði húsið og hafði eftirlit með byggingu þess. Nokkrar tafir urðu á framkvæmdum þar sem styrkir bárust ekki sem skyldi. Var þá brugðið á það ráð að leigja [[Hitaveitu Reykjavíkur]] húsið sem geymsluhús, þar til félagið gæti hafist handa um innréttingu þess. Árið 1958 gátu framkvæmdir hafist að nýju þar félaginu hafði tekist að safna saman nokkru fé með lántökum, styrkjum, fyrirframgreiðslum upp í leigu o.s.frv. Straumhvörf urðu í starfi félagsins með tilkomu íþróttahúss að Hlíðarenda sem tekið var í notkun 1958 en húsið var fullgert 1960. Þetta íþróttahús var mikil lyftistöng fyrir Val, bæði fyrir íþróttaiðkun og allt félagsstarf. Um framkvæmdirnar að Hlíðarenda sagði m.a. svo í Valsblaðinu árið 1961 sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli félagsins:<blockquote>„Þeir sem fylgst hafa með framkvæmdum á Hlíðarenda, frá því farið var að vinna að byggingum þar, munu sammála um að þar hafi gerzt kraftaverk. Það verður því ekki hjá því komizt, að geta þeirra sem þar hafa verið í fararbroddi, og tekið á sínar herðar forustustarfið. Margir hafa lagt þar hönd að, og unnið gott starf, en það er hér, eins og yfirleitt vill oftast verða, að meginþunginn hvílir á tiltölulega fáum. Allt frá byrjun, eða frá því að Hlíðarendakaupin voru gerð 1939 hafa aðeins 3 menn gegnt formennsku Hlíðarendanefndar. Fyrst Ólafur Sigurðsson til ársins 1948, en í nefndinni var hann til dauðadags. Var áhugi hans fyrir Hlíðarenda mjög mikill og lagði starfinu þar jafnan það lið, sem aðstaða hans og tími frekast leyfði. Við tók af honum Jóhannes Bergsteinsson, og hefur hann unnið staðnum af geysilegum dugnaði, bæði hvað snertir tillögur um fyrirkomulag og eins sem góður fagmaður að sjálfri vinnunni. Núverandi formaður Hlíðarendanefndar, er Úlfar Þórðarson, og hefur hann fórnað tíma og kröftum að fá dæmi munu um slíkt. Er það mikið lán fyrir Val, að hafa slíka forustumenn í nefnd, sem hafði jafn þýðingarmikil verkefni með höndum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658507|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref></blockquote>Árið 1971 var hafist handa við undirbúning að nýjum grasvelli í fullri stærð og bættum aðbúnaði áhorfenda. Valur varð fyrsta Reykjavíkurfélagið til þess að ná því marki að leika heimaleiki á eigin grasvelli en hann var vígður 1981.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659885|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1377779/|title=Vængjum þöndum í heila öld|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26|url-access=subscription}}</ref> Á 9. áratugnum héldu framkvæmdir áfram og árið 1987 var tekið í notkun annað íþróttahús ásamt vallarhúsi og félagsheimili.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1664000|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Íþróttahúsið sem byggt var árið 1987 vék síðar fyrir nýrri íþróttahöll sem vígð var árið 2007. Samhliða því tóku Valsmenn í notkun nýjan keppnisleikvang, yfirbyggða stúku og félags- og skrifstofuaðstöðu.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1162089/|title=&quot;Mannvirkin skapa grunn til framtíðar&quot;|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref> Þann 3. október 2015 vígðu Valsmenn nýjan keppnisvöll þar sem undirlagið var úr gervigrasi og leikur félagið nú heimaleiki sína á gervigrasi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478070|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> ==== Konur í Val ==== Á fyrstu árum félagsins á meðan tengslin voru hvað mest við K.F.U.M. áttu eðli málsins samkvæmt einungis piltar aðild að Val. Á fyrstu starfsáratugum Vals var einnig lítið um að stúlkur stunduðu íþróttir, slíkt þótti jafnvel ekki kvenlegt. Helst var að stúlkur stunduðu [[Fimleikar|fimleika]] eða [[sund]], knattleikir þóttu ekki við þeirra hæfi. Tíðarandinn breyttist mjög á stríðsárunum. Í árskýrslu stjórnar Vals árið 1947 segir m.a. svo: „Helga Helgasyni falið að gera tilraunir að koma upp kvennadeild í handknattleik“ en ekki er þess getið hvernig tilraunin tókst.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658519|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref> Aftur á móti hófu stúlkur fljótlega upp frá þessu að æfa handknattleik með Val og að því kom að handknattleiksdeild kvenna var stofnuð hjá félaginu 1948. Um aðdraganda og stofnun kvennadeildarinnar í Val segir Helgi Helgason m.a. svo í 50 ára afmælisriti Valsblaðsins 1961: <blockquote>„Eftir að farið var að efna til reglulegra ferða í hinn nýbyggða skíðaskála félagsins - um hverja helgi -, varð þess ekki langt að bíða, að með í ferðir okkar fóru að koma nokkrar ungar stúlkur, sem þá gjarnan voru þarna, til að byrja með, í fylgd með feðrum sínum, „gömlum“ og góðum félögum Vals. Með tilkomu þessara ungu stúlkna, sem að vísu voru ekki margar fyrst í stað, mátti fljótlega greina það, að í skálanum myndaðist allt annar andi, en þar hafði ríkt á meðan þar var karlkynið eitt ráðandi. Menn urðu tillitssamari hverjir við aðra, hjálpsamari og glaðværin sönn og óþvinguð í nærveru hins kynsins. Já, „stemmningin“ varð öll önnur en verið hafði, á þessu ltila - en oft mannmarga - fjallaheimili okkar. [...] Í samtölum, sem ég átti við „Skála-stúlkurnar“, fóru þær ekki í neinar grafgötur með það, að allar, upp til hópa langaði þær til að geta orðið enn virkari þátttakendur í félagslífi Vals en þær raunverulega voru og um það voru þær einnig sammála, að handkanttleikur fyrir þær væri það, sem vantaði.“</blockquote>Skömmu síðar birtust auglýsingar í dagblöðum landsins þar sem stúlkur voru hvattar til að mæta á handknattleiksæfingar á miðvikudagskvöldum á Miðtúnsvelli. Vel var mætt á fyrstu æfinguna og um þær stúlkur sem sóttu fyrstu æfinguna ritaði Helgi Helgason m.a. svo: „Þessi nöfn munu verða skráð óafmáanlegu letri í annála félagsins, til að geta borið um það hverjar þær voru, sem fyrstar urðu til að brjóta þá leið, sem svo margar ungar stúlkur Vals hafa síðan farið, og eiga eftir að fara á ókomnum árum, sjálfum sér og félaginu til velfarnaðar.“ Æ síðan hafa kvennaflokkar í knattspyrnu og handknattleik staðið fyrir sínu, ekki aðeins á íþróttavöllunum, heldur einnig í hinu félagslega starfi og sú ákvörðun að veita konum aðgang að félaginu varð til þess að styrkja Val mikið félagslega. Það var ekki fyrr en eftir stofnun kvennadeilda sem hægt var að tala um Val sem alhliða íþrótta- og æskulýðsfélag. Það var fyrst árið 1962 sem þær hrepptu Íslandsmeistaratitilinn og um langan tíma var kvennalið Vals ósigrandi í handknattleik. [[Sigríður Sigurðardóttir|Sigríður Sigurðardóttir,]] handknattleikskona úr Val, var kjörin [[íþróttamaður ársins]] [[1964]], fyrst kvenna. Á 8. áratugnum náði kvennaknattspyrna að skjóta rótum hjá Val og félagið hampaði sínum fyrsta Íslandsmeistaratitli í kvennaknattspyrnu árið 1978. Á [[1981-1990|9. áratugnum]] átti Valur sigursælasta lið landsins í kvennaknattspyrnu. ==== Deildaskipting ==== Árið 1959 var gerð veigamikil skipulagsbreyting hjá félaginu er tekin var upp deildaskipting. Ákveðið var að skipta Val í þrjár deildir: Handknattleiksdeild, knattspyrnudeild og skíðadeild og kjósa sérstakar stjórnir þessara deilda. Áttu deildirnar að starfa nokkuð sjálfstætt og taka ákvarðanir um eigin mál en aðalstjórn félagsins átti að fara með æðsta vald í félaginu milli aðalfunda. Nokkuð skiptar skoðanir voru innan félagsins um fyrirhugaða deildaskiptingu en í Valsblaðinu 1961 þar sem farið var yfir 50 ára sögu félagsins þótti fyrirkomulagið hafa gefist vel. Það hafi skapað fjölbreytni í starfið og gefið fleiri félögum tækifæri til að láta að sér kveða við félagsstörfin.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658541|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> Í kjölfarið voru kjörnar sérstakar stjórnir fyrir hverja deild en þær skyldu svo lúta stjórn aðalstjórn félagsins sem færi með æðsta vald í málefnum Knattspyrnufélagsins Vals. === 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. Sprengja í iðkun. Valur - Benfica. === ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar Vals má rekja aftur til 25. desember 1951 þegar níu drengir, allir fyrrum nemendur úr [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] að einum frátöldum, stofnuðu körfuboltalið sem þeir gáfu nafnið „Gosi“. Um tilgang félagsins sagði m.a. svo í tíu ára afmælisriti þess:<blockquote>„Þá fýsti að halda hópinn, er skólaveru lyki, og í því skyni stofnuðu þeir félagið. Háleitara var markmiðið ekki í fyrstu, enda vart við því að búast, að svo alvörulitlir piltar, sem völdu félagi sínu þetta skrítna heiti, væru upptendraðir hugsjónaeldmóði eða ætluðu að betrumbæta æskuna í heild með því að útbreiða þennan undarlega knattleik.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659162?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/Gosi|title=Valsblaðið - 29. Tölublað (24.12.1970) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-20}}</ref> </blockquote>Gosi var eitt stofnliða efstu deildar í körfuknattleik þrátt fyrir að félagið hafi ekki fengið formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst um sinn. Félagið keppti engu að síður sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfuknattleik árið 1952. Guðmundur Árnason var einn af stofnendum Gosa en hann telur að Gosi sé fyrsta íþróttafélagið hér á landi sem hefur eingöngu verið stofnað í þeim tilgangi að leika körfuknattleik. Liðsmenn Gosa pöntuðu búninga og körfuknattleiksskó frá Bandaríkjunum og fengu starfsmenn frá bandaríska sendiráðinu til þess að kenna þeim körfubolta. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin. Þrátt fyrir að félagið hafi í upphafi verið stofnað af drengjum úr MR bauðst almennum iðkendum fljótlega að ganga til liðs við félagið en einn þeirra var Ólafur Thorlacius, sem síðar varð spilandi þjálfari, bæði hjá K.F.R. og síðar hjá Val. 22. desember 1957 breytti Gosi nafni sínu í K.F.R., eða Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur. Ólafur Thorlacius minntist þess að stofendur félagsins hafi ekki talið Gosanafnið nægilega virðulegt auk þess sem erfitt hafi verið að afla fjár af þeim sökum. Undir nafni K.F.R. var leikið til ársins 1970. Samhliða nafnabreytingunni var tilkynnt um ráðningu [[Eðvald Hinriksson|Eðvalds Hinrikssonar]] (Mikson) sem aðalþjálfara félagsins, en hann var einn af frumkvöðlum körfuknattleiks á Íslandi. Undir það síðasta gekk örðulega að halda úti starfi yngri flokka hjá K.F.R. þar sem félagið átti í erfiðleikum með æfingaaðstöðu auk þess sem félagið átti ekki félagsaðstöðu. 3. október 1970 rann K.F.R. saman við Knattspyrnufélagið Val og hóf að keppa í körfuknattleik undir merkjum félagsins. Á stofnfundinum var kjörin stjórn sem var svo skipuð: [[Sigurður Már Helgason]] formaður, Rafn Haraldsson varaformaður, Auðunn Ágústsson bréfritari og Örn Harðarson ritari.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/489157535/Valsbla%C3%B0i%C3%B0-2020-WEB-pdf|title=Valsblaðið 2020 WEB.pdf|website=Scribd|language=en|access-date=2021-01-26}}</ref> Skömmu eftir stofnfundinn sendi aðalstjórn Vals frá sér fréttatilkynningu þar sem m.a. segir: <blockquote>„Að undanförnu hafa farið fram umræður milli Knattspyrnufélagsins Vals og stjórnar Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur, um þá ósk K.F.R. að gerast deild í Val. Mál þetta var ítarlega rætt bæði innan stjórnar Vals, í fulltrúaráðinu og síðan lagt fyrir auka-aðalfund, þar sem það var endanlega samþykkt. Hinn 3. október 1970 var svo stofnfundur körfuknattleiksdeildar Vals haldinn að félagsheimilinu að Hlíðarenda. Þar gerði formaður Vals, Þórður Þorkelsson glögga grein fyrir málinu og gangi þess. Auk Þórðar tóku til máls Sigurður Helgason og Guðmundur Georgsson frá K.F.R. og lýstu ánægju sinni yfir þessum málavöxtum. Ýmsir fleiri töluðu þarna og töldu ræðumenn allir, að vel hefði tekist til í sambandi við mál þetta þar sem fyrr eða síðar myndi þessi íþróttagrein verða tekin á stefnuskrá Vals, hefði því verið mjög misráðið ef lausn máls þessa hefði orðið með öðrum hætti en raun varð á.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1415184|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið ræddi árið 1970 við Sigurð Má Helgason fyrsta formann körfuknattleiksdeildar Vals en þar skýrði hann m.a. svo frá stofnun deildarinnar í Val: <blockquote>„Ýmsar ástæður lágu til þess að við fórum að leita fyrir okkur hjá Val, hvort þar væri hljómgrunnur fyrir því að við kæmum sem félagar og þá deild í Val. Var fyrir ári síðan byrjað að leita hófanna um þetta. Útlitið hjá okkur var ekki sem best. Við höfðum hvergi félagssvæði, til stóð að rífa Hálogaland, en þar höfðum við þó svolítinn geymslukassa fyrir knetti, en það hús var okkar aðalvígi. Það var úr vöndu að ráða, átti að gefast upp, eða að leita að nýjum grunni til að starfa á. Það var almenn skoðun okkar að halda saman áfram, og leita að nýjum leiðum, og þá kom þessi hugmynd upp. Þetta var ekki sárasaklaust, en þetta var stórt félag með mikla félagslega aðstöðu sem okkur hefur alltaf vantað, þó þetta hafi einhvern veginn bjargast. Ég taldi hins vegar að við legðum það mikið með okkur til Vals að við stæðum á svipuðu stigi og Valur, sem sagt, við legðum til fólk, en þeir aðstöðuna. Fyrir okkur vakti að þetta gæti orðið til eflingar íþróttinni, og að við gætum haldið áfram að vera félagar, þó nafnið væri annað. Stofnfundurinn var svo haldinn í Félagsheimili Vals 3. okt. eins og fyrr var getið, og þar sá körfuknattleiksdeild Vals dagsins ljós, en við kvöddum okkar kæra KFR þann sama dag og geymum að sjálfsögðu margar góðar minningar frá því félagi. [...] Við munum gera okkar besta, og takist okkur að nýta aðstöðuna hjá Val vona ég að „Ljóti andarunginn“ geti orðið að fallegum fugli er fram líða stundir.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659165|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið 2020 hafði samband við Sigurð Má Helgason í tilefni af 50 ára afmæli körfuknattleiksdeildar Vals. Þar lýsti hann upphafsárunum í Val m.a. með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Við vorum afar sjálfstæð eining hjá félaginu fyrstu árin og lítil sem engin tengsl voru á milli deilda á þeim tíma en ég sat fundi í aðalstjórn. Rekstur körfuknattleiksdeildarinnar var alveg sjálfstæður, við sáum um ráðningu þjálfara yngri flokka, fjáröflun og allt utanumhald. Við vorum með hugsjónafólk í þjálfun sem vann hljóðlaust. Mikil sjálfboðavinna var hjá þjálfurum á þessum árum sem keyrðu af hugsjón um allt land í leiki en foreldrastarf þekktist ekki. Einnig vorum við fyrsta deildin til að flytja inn erlenda körfuboltaþjálfara sem var mikil lyftistöng og hafði góð áhrif á útbreiðslu körfuknattleiks á Íslandi.“<ref name=":3" /> </blockquote> Á [[1961-1970|7. áratugnum]] var stofnuð [[Badminton|badmintondeild]] hjá Val en deildin náði aldrei að eflast verulega. Einnig átti skíðaíþróttin erfitt uppdráttar hjá félaginu, fyrst og fremst vegna þess að önnur íþróttafélög buðu upp á betri aðstöðu, en félagið átti þó stóran skíðaskála sem reistur var 1943 í Sleggjubeinsdal og var mikið notaður í félagsstarfinu. ==== Sprengja í iðkun ==== Gífurleg breyting varð á öllu íþróttalífi Íslendinga á áttunda áratugnum og segja má að íþróttavakning hafi átt sér stað. Valur fór ekki varhluta af þessari íþróttavakningu. Mjög mikil sókn var á öllum vígstöðvum hjá félaginu, enda vel í stakk búið til þess að taka á móti fjölda fólks og búa unglingum æskilega aðstöðu til æfinga og leikja. Allt frá stofnun félagsins árið 1911 hafði Valur verið stórt nafn í íslenskum íþróttaheimi en sennilega hefur stjarna félagsins aldrei risið eins hátt og á [[1971-1980|áttunda átatugnum]]. Valur varð þá að stórveldi í nær öllum íþróttagreinum sem stundaðar voru innan félagsins, bæði í meistaraflokkum og yngri flokkum. Ungilngastarfið hjá félaginu tók stökk fram á við og öll skipulagning félagsstarfsins þótti til mikillar fyrirmyndar. Barna- og unglingastarf hjá Val hefur í gegnum tíðina verið mjög öflugt og hefur þetta öfluga starf orðið til þess að Valur hefur lengst af tvímælalaust verið eitt sterkasta íþróttafélag á Íslandi og markið hefur ávallt verið sett hátt. Af félagsins hálfu hefur jafnan verið lögð áhersla á að fá hæft fólk til þess að leiðbeina hinum ungu og er ekki síður mikilvægt að búa börnum og unglingum góða aðstöðu. Árangur unglingaliða félagsins sýnir hversu starfið hefur verið öflugt en ótaldir eru þeir Íslandsmeistaratitlar og aðrir titlar sem ungt Valsfólk af báðum kynjum hefur fært félagi sínu á undanförnum áratugum og það sem er einkar ánægjulegt fyrir félagið er að flest það fólk sem skarað hefur fram úr í íþróttum hjá Val hefur alist upp hjá félaginu og hefur það verið einkennandi fyrir starfið. Segja má að skipulag unglingastarfsins hafi í stórum dráttum haldist hið sama í áratugi. Aldursflokkaskipting hefur þó verið mismunandi. Lengi vel höfðu þeir yngstu fá verkefni við sitt hæfi, aðeins var keppt í 2. og 3. flokki, síðar bættust 4. -6. flokkur við og á síðustu árum 7. flokkur hjá piltum og 6. flokkur hjá stúlkum. Þegar árið 1938 var stofnað til unglingaleiðtogaembættis innan aðalstjórnar félagsins sem sýnir hversu félagið hefur snemma látið sig unglingastarfið sérstaklega varða enda var félagið upphaflega stofnað sem unglingafélag í tengslum við æskulýðsstarf KFUM. Síðar tóku við unglinganefndir sem önnuðust skipulag unglingamálanna en mesta breytingin varða árið 1959 er deildarskiptingin var tekin upp og hverri deild fyrir sig var valin ákveðin stjórn. ==== Valur - Benfica ==== Árið 1968 lék knattspyrnulið Vals við Benfica í Evrópukeppni Meistaraliða. 18.243 áhorfendur mættu á leikinn sem var met. === 1980-1991: Bygging nýs íþróttahúss. Valur vængjum þöndum. Sumarbúðir í borg. Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross. === ==== Uppbygging að Hlíðarenda ==== Jón G. Zoega, sem var formaður knattspyrnudeildar Vals þegar framkvæmdir við nýtt íþróttahús hófust, lýsti aðdraganda að byggingu þess í Valsblaðinu 1991 svo: <blockquote>„Það var stjórn knattspyrnudeildar Vals árið 1980 átti hugmyndina að því að byggja nýtt íþróttahús. Við vorum í verulegum vandræðum með vetraræfingar knattspyrnumanna innanhúss því þeir voru látnir sitja á hakanum af skiljanlegum ástæðum við nýtingu eina íþróttahúss félagsins. Handboltinn og körfuboltinn eru inniíþróttir og þess vegna áttu þessar greinar flesta tíma í húsinu. Engin áform voru uppi hjá aðalstjórn félagsins og ekkert í gangi sem benti til þess að íþróttahús yrði reist á næstu árum. Við í stjórn knattspyrnudeildar fórum þá að velta fyrir okkur möguleikum á því að koma okkur upp aðstöðu fyrir knattspyrnumenn á þann hátt að þeir gætu sparkað innanhúss þótt ekki væri um glæsilegt íþróttahús að ræða. Fyrst beindust sjónir manna að flugskýlunum sem voru í næsta nágrenni við Hlíðarenda. Eftir frumkönnun kom í ljós að við fengum ekki inni í neinu flugskýli. Þá beindust augu manna að því að kaupa stóran bragga af varnarliðinu og reisa hann á Hlíðarenda. Á sama tíma var ljóst að sýningarskáli, sem hafði verið nokkur ár við Laugardalshöllinni og var í eigu Kaupstefnunnar hf., var til sölu. Við ákváðum að ganga til samstarfs við Kaupstefnuna um kaup á skemmunni sem var óeinangruð og súlulaus. Knattspyrnudeildin keypti skemmuna fyrir sinn eigin reikning - lét rífa hana í Laugardalnum og flytja hana að Hlíðarenda. Í stjórn knattspyrnudeildar á þessum tíma var Þorvaldur Mawby, sem var framkvæmdastjóri eins stærsta byggingafélags landsins, Byggung hf., og hafði hann gríðarlega þekkingu á byggingamálum og góð sambönd sem nýttust knattspyrnudeildinni. [...] Knattspyrnudeildin réðst í það að grafa grunn, steypa sökkulinn og reisa skemmuna ofan á hann. [...] Knattspyrnudeildin seldi þriggja herbergja íbúð til þess að standa undir grunngreftrinum, sökklinum og veggjunum en átti fyrir skemmunni í sjóði sínum. Þegar þessu lauk tók aðalstjórn félagsins við af okkur og lauk byggingu íþróttahússins á nokkrum árum undir styrkri stjórn Péturs Sveinbjarnarsonar, þáverandi formanns Vals.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997821|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref></blockquote>Fyrsta skóflustungan að húsinu var tekin 10. maí 1981 og húsið fullklárað og vígt árið 1987. Skíðaskáli skíðadeildar Vals var endurreistur á árunum 1980-1981 en Sigurður Guðmundsson stýrði þeim framkvæmdum. Þá var félagsheimilið og íbúðarhúsið að Hlíðarenda endurbyggt en ástand húsanna var orðið svo slæmt að þau voru varla hæf til notkunar. Aðalstjórn tók þá ákvörðun að endurbyggja húsin en til skoðunar kom að rífa þau. Árið 1983 lék Valur fyrstu opinberu heimaleikina í knattspyrnu að Hlíðarenda. Valur varð þar með fyrsta reykvíska félagið til þess að leika deildarleik í efstu deild á eigin félagssvæði en á níunda áratugnum var Valur fyrsta liðið í Reykjavík til þess að leika alla sína heimaleiki á eigin heimavelli. Árið 1988 var tréstúka byggð við knattspyrnuvöll félagsins en hún fauk í miklu óveðri sem geysaði í febrúar 1991. Stúkan var endurreist fyrir keppnistímabilið 1991. Árið 1988 gekk félagið einnig til samninga við Reykjavíkurborg vegna lagningar nýs Bústaðavegar. Félagið lét af hendi u.þ.b. hálfan hektara úr erfðafestulandi sínu gegn afhendingu á flugvallarveginum gamla. Hafði félagið í kjölfarið til umráða samfelldu svæði í vesturátt og að loknum samningum við Reykjavíkurborg var landsvæði Vals 85.500 fermetrar. ==== Valur vængjum þöndum. 70 ára afmælisrit Vals ==== Árið 1981 í tilefni 70 ára afmælis Knattspyrnufélagsins Vals gaf félagið út veglegt afmælisrit, Valur vængjum þöndum. Höfundar ritsins voru Jón Birgir Pétursson og Steinar J. Lúðvíksson en ritstjóri Ólafur Gústafsson. Ritið fjallar ítarlega um sögu félagsins allt frá stofnun fram til ársins 1981 en ritið er alls 250 blaðsíður. ==== Sumarbúðir í borg ==== Vorið 1988 bauð Knattspyrnufélagið Valur í fyrsta sinn upp á íþróttanámskeið fyrir börn undir nafninu "Sumarbúðir í borg". Sumarbúðir í borg eru enn starfræktar fyrir börn á aldrinum 6-11 ára. Lögð er áhersla á fjölbreytta íþróttaiðkun þar sem unnið er með skyn- og hreyfiþroska barna í gegnum fjölbreytta leiki en helsta markmið námskeiðsins er að veita börnunum fjölbreytt íþróttauppeldi og byggja upp hjá þeim heilbrigðar og hollar lífsvenjur í öruggu, jákvæðu og skemmtilegu umhverfi. ==== Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross ==== Í mars 1984 gerði knattspyrnudeild Vals samning við Ian Ross, Skota sem áður hafði m.a. leikið með Aston Villa og Liverpool en hafði einnig mikla reynslu sem þjálfari, þess efnis að Ross myndi taka við þjálfun meistaraflokks karla í knattspyrnu. Ross var fljótur að sanna sig sem þjálfari en liðið hafnaði í öðru sæti á hans fyrsta tímabili. Ross stýrði liðinu til sigurs á Íslandsmótinu í knattspyrnu ári síðar og endurtók leikinn árið 1987. === 1991-2001. Fjárhagsörðugleikar. Friðrikskapella reist. Fall í fyrsta sinn. Frábær árangur í handknattleik karla. === ==== Friðrikskapella ==== Á afmælisdag séra Friðriks 25. maí 1990 var fyrsta skóflustungan tekin að kapellu séra Friðriks, svonefndri [[Friðrikskapella|Friðrikskapellu]]. Fyrstu skólfustunguna að Friðrikskapellu tók [[Davíð Oddsson]], í borgarstjóratíð sinni. Hr. [[Ólafur Skúlason]], þáverandi [[Biskup Íslands|biskup Íslands]], vígði Friðrikskapellu 25. maí 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu Friðriks Friðrikssonar. Kapellan tekur 150 manns í sæti en kostnaður við hana nam 21,3 milljónum króna að frátöldum efnisgjöfum og sjálfboðavinnu. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar með föstum framlögum 80 styrktarmanna og framlögum fyrirtækja og styrkja frá Reykjavíkurborg, ríkissjóði Íslands og jöfnunarsjóði kirkna. Friðrikskapella var reist af samtökum um byggingu Friðrikskapellu sem stofnuð voru árið 1989. Stofnendur samtakanna voru vinir séra Friðriks og félagsmenn í samtökum sem séra Friðrik stofnaði: KFUM og KFUK, knattspyrnufélaginu Val, karlakórnum Fóstbræðrum og skátahreyfingunni (skátafélagið Væringjar). Formaður samtaka um byggingu Friðrikskapellu var [[Gylfi Þ. Gíslason]] og formaður framkvæmdanefndar Pétur Sveinbjarnarson. Arkitekt kapellunnar er Nikulás Úlfar Másson.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|title=Biskup vígði Friðrikskapellu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> ==== Valsmenn hf. ==== Hinn 1. desember 1999 var fjárfestingarhlutafélagið Valsmenn hf. stofnað að Hlíðarenda. Rúmlega 200 manns mættu á stofnfundinn en tilgangur félagsins var að vera sjálfstæður fjárhagslegur bakhjarl fyrir Knattspyrnufélagið Val. Markmið félagsins var að gera Val aftur að þeirri fjöldahreyfingu sem félagið var. Í Valsblaðinu 1999 var haft eftir Brynjari Harðarsyni, stjórnarformanni Valsmanna hf. að "Stofnun félagsins [hefði] verið í uppsiglingu í langan tíma og [kæmi] til af gríðarlegum þrengingum íþróttahreyfingarinnar. Hreyfingin [standi] á krossgötum áhugamennsku og atvinnumennsku og þjóðfélagsaðstæður [hafi] gjörbreyst. Starf sem áður byggðist á þróttmiklu starfi áhugasamra félagsmanna byggist nú fyrst og fremst á aðgangi að fjármagni. Íþróttir og viðskipti [væru] alltaf að færast nær hvort öðru." Jafnframt kemur fram að yfir 40 milljónir hafi safnast.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998521#page/n53/mode/2up/|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Í fyrstu stjórn Vals­manna hf. sátu Brynjar Harð­ar­son, fyrr­ver­andi hand­bolta­leik­maður hjá Val og íslenska lands­lið­inu sem var for­mað­ur, Helgi Magn­ús­son, Elías Her­geirs­son, Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, Stefán Gunn­ars­son, Kjartan G. Gunn­ars­son og Örn Gúst­afs­son. Fyrsti skráði fram­kvæmda­stjór­inn var lög­mað­ur­inn Brynjar Níels­son, síðar þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks. Brynjar Harð­ar­son tók þó fljót­lega við öllum rekstri félags­ins sem snérist um að fjár­festa hluta­féð. Það var meðal ann­ars gert með kaupum á stóru aug­lýs­inga­skilti sem sett var upp við Hlíð­ar­enda og kaupum á verð­bréf­um. <ref>{{Citeweb|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fall í fyrsta sinn ==== Á árunum 1990-1992 hafði karla­lið Vals í knatt­spyrnu unnið þrjá bik­ar­meist­aratitla í röð og tekið þátt í Evr­ópu­keppni. Hand­boltalið Vals var líka það besta á Íslandi á tíunda ára­tugnum og vann hvern Íslands­meistar­tit­il­inn á fætur öðr­um. Félagið var hins vegar illa statt fjárhagslega og skuldir söfn­uð­ust upp ár frá ári og voru að sliga allan rekst­ur. Knatt­spyrnu­deildin var í verstum mál­um, enda fjár­frek­ust. Sú staða fór að end­ur­spegl­ast í frammi­stöð­unni á vell­inum og árið 1999 féll Valur úr efstu deild knatt­spyrnu karla í fyrsta sinn í sögu sinni.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Aðspurður að því hvort hann væri búinn að jafna sig eftir fall Vals niður í 1. deild í Valsblaðinu 1999 svaraði Ellert Sölvason (ávallt kallaður Lolli): "Já ég er búinn að því en það tók dálítinn tíma. Ég horfði á beina útsendingu frá leik Fram og Víkings og við vorum rúmar tvær mínútur frá því að bjarga okkur frá falli. Mér leið afskaplega illa. En maður verður að kunna að tapa þótt maður vilji helst alltaf sigra. Núna liggur leiðin bara upp á við hjá okkur. Stelpurnar hafa staðið sig vel, bæði í handbolta og fótbolta og ég hef mikla trú á meistaraflokki karla í báðum greinum. Valshjartað mun koma þeim aftur á toppinn. Það er ekki spurning..."<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998523#page/n55/mode/2up|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Viðræður við Ungmennafélagið Fjölni í Grafarvogi ==== Í skýrslu aðalstjórnar Vals sem birtist í Valsblaðinu 2000 kemur fram að eftir miklar umræður hafi stjórn ákveðið að skoða nýja möguleika, "...m.a. í ljósi þess að hægt gekk að fá borgaryfirvöld til að styrkja verulega uppbyggingu á Hlíðarendasvæðinu." Hafi stjórn því ákveðið að kanna möguleika á samstarfi við Ungmennafélagið Fjölni [[Fjölnir]] sem hugsanlega gæti leitt til sameiningar félaganna síðar. Fram kemur að fjölmargar ástæður hafi legið að baki þessari ákvörðun og að um hana hafi orðið "fjörugar" umræður á aðalfundi félagsins. Fram kemur að viðræður á milli félaganna hafi gengið vel og verið ánægjulegar og komnar það langt að formenn félaganna hafi undirritað viljayfirlýsingu en hins vegar hefði báðum félögum verið ljóst að ekkert yrði úr samstarfi ef ekki kæmi til öflugur stuðningur borgaryfirvalda. Verulega hafi hægt á málinu í kjölfar aðkomu borgaryfirvalda og að lokum hafi félögin ákveðið að falla frá áformunum en leituðu þess í stað að borgaryfirvöld styddu félögin strax, hvort um sig, í þeirri uppbyggingu sem þyrfti að fara fram innan á þeirra svæðum og tryggja hag þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998543#page/n11/mode/2up|title=Skýrsla aðalstjórnar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fjárhagasörðugleikar ==== Í viðtali við Reyni Vigni, þáverandi formann Vals, sem birtist í Valsblaðinu 2001, fjallaði hann nokkuð um fjárhagsstöðu félagsins. "Því er ekki að leyna að stór hluti af starfi aðalstjórnar fer í fjármál. Afkoma deildanna á þessum árum hefur ekki verið góð, reyndar talsvert tap öll árin og aðalstjórn hefur þurft að grípa inn í til þess að halda deildunum á floti. Það hefur verið dapurt að sjá ekki hagnað af rekstri deildanna. Á sama tíma hefur eignunum verið stýrt ágætlega og við náð að byggja heilmikið upp á svæðinu." <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998659#page/n59/mode/2up|title=Ný sýn að Hlíðarenda?|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum tíma skuldaði félagið um 200 milljónir króna auk þess sem aðstaða félagsins var afar bágborin og ljóst að ráðast þurfti í umtalsverða fjárfestingu til þess að bæta aðstöðu félagsins á svæðinu. Félaginu hafði að vísu tekist árið 1995 að endurfjármagna skuldir þess en um þá endurfjármögnun fjallaði Reynir Vignir í fyrrnefndu viðtali með svofelldum hætti: "Ég varð reyndar enn glaðari vorið '95 þegar það tókst með góðu átaki og hjálp [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] og [[Landsbankinn|Landsbankans]] að endurfjármagna félagið algjörlega, breyta öllum skuldum í langtímalán. Það gerði okkur kleift að breyta starfseminni strax. Þegar ég stóð með veðbókarvottorð í höndunum, með tveimur veðréttum í staðinn fyrir 30-40 áður og öll vatnaskil gerð upp, þá var ég hvað stoltastur á fyrsta árinu." ==== Frábær árangur í handknattleik karla ==== Á tíunda áratug tuttugustu aldar hélt karlalið Vals í handknattleik uppi heiðri félagsins. Liðið varð Íslandsmeistari árin 1991, 1993, 1994, 1995, 1996 og 1998 auk þess sem liðið varð bikarmeistari árin 1990, 1993 og 1998. Árið 1998 mættust Valur og Fram í sögulegum bikarúrslitaleik í Laugardalshöll. Í stöðunni 19-15 fyrir Fram þegar fimm mínútur lifðu af leiknum, þá reiknuðu flestir með sigri Fram. Valsmönnum tókst hins vegar að snúa taflinu við og urðu lokasekúndur leiksins eftirminnilegar. Þegar þrjár sekúndur voru eftir fengu Valsmenn aukakast í stöðunni 20-19 fyrir Fram. Valsmönnum tókst að koma boltanum inn að vítateig og skora og liðið hafði síðan betur í framlengingunni. Nokkrir eftirmálar urðu eftir bikarúrslitaleik Vals og Fram árið 1998. Framarar kærðu úrslitin og gerðu margvíslegar athugasemdir við aukakast Valsmanna. Í fyrsta lagi byggði kæran á því að Valsmenn hefðu verið með sjö útileikmenn þegar aukakastið var tekið en enginn þeirra í öðrum lit, í öðru lagi á því að Freyr Brynjarsson, sem skoraði jöfnunarmarkið umdeilda, hefði verið fyrir innan punktalínu þegar aukakastið var tekið og loks á því að leiktími væri liðinn þegar markið var skorað samkvæmt klukkunni í húsinu. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1898141?iabr=on#page/n7/|title=Ekki búið fyrr en...|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Dómstóll HSÍ komst að þeirri niðurstöðu í upphafi að leikurinn skyldi leikinn að nýju. Við þá niðurstöðu sættu Valsmenn sig ekki og að loknum miklum málaferlum var niðurstaðan sú að úrslit leiksins skyldu standa óbreytt en þegar yfir lauk höfðu fallið 8 dómar eða úrskurðir í málinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998437#page/n21/mode/2up|title=Sigrar innan vallar og utan. Ársskýrsla handknattleiksdeildar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum árum léku margir af fremstu handknattleiksmönnum Íslands með Val svo sem [[Ólafur Stefánsson]], [[Dagur Sigurðsson]], [[Guðmundur Hrafnkelsson]], [[Geir Sveinsson]], [[Valdimar Grímsson]] o.fl. === 2002-2007. Mikilvægur samningur í höfn. Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Langþráðir titlar í knattspyrnu karla. Uppbygging að Hlíðarenda === ==== Mikilvægur samningur í höfn ==== Í niðurlagi skýrslu aðalstjórnar í Valsblaðinu 2001 var sett fram sú skoðun að ef samningar næðust við Reykjavíkurborg á árinu 2002, væri stjórnin þess fullviss að þá sköpuðust spennandi tækifæri til mótunar nýrrar framtíðar fyrir Knattspyrnufélagið Val. Með þetta að leiðarljósi fór mestur tími stjórnar Vals í vinnu við samningagerð við fulltrúa Reykjavíkurborgar um framtíðarskipulag Hlíðarendareits og um leið að tryggja stöðu félagsins á því svæði. Fram kemur í skýrslu aðalstjórnar félagsins sem birtist í Valsblaðinu 2002 að fjölmargir fundir hafi verið haldnir bæði innan stjórnar og á milli fulltrúa Vals og borgarinnar um málið og að stjórninni hafi verið það kappsmál að ljúka viðræðum fyrir borgarstjórnarkostningar í lok maí. Samningaviðræðum lauk í byrjun maí og á afmælisdegi Vals, 11. maí 2002, undirritaði þáverandi borgarstjóri Reykjavíkur [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] samning við Val.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998721#page/n5/mode/2up|titill=Mikilvægur samningur í höfn. Ársskýrsla aðalstjórnar 2002.|höfundur=Stjórn Knattspyrnufélagsins Vals|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Í Valsblaðinu 2002 er gerð nánari grein fyrir efni samningsins. Vegna flutnings Hringbrautar og breikkunnar Flugvallavegar þurfti að skerða félagssvæði Vals um rúmlega 9000 m². Því þurfti að endurskipuleggja svæði félagsins. Var því í samningnum kveðið á um heimild til þess að byggja húsnæði fyrir atvinnustarfsemi og íbúðir auk íþróttastarfsemi á svæðinu. Gert var ráð fyrir að allt svæðið, sem afmarkast af Hlíðarfæti og Hringbraut sem og Bústaðavegi og Flugvallarbraut, yrði skipulagt sem ein heild og að tekjur af byggingu mannvirkja myndu fjármagna uppbyggingu nýrra íþróttamannvirkja félagsins. Samkvæmt samningnum skuldbatt Valur sig til þess að ráðstafa því fé sem fengist við sölu byggingarréttar eingöngu til greiðslu skulda og til uppbyggingar íþróttastarfsemi að Hlíðarenda og þeirra mannvirkja sem áætlað var að byggja upp skv. deiliskipulagstillögu. Að því marki sem tekjur af sölu byggingarréttar dygði ekki til að standa straum af framkvæmdakostnaði þeirra mannvirkja sem getið er um í samningnum skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að leggja fram fé til uppbyggingar þeirra, sbr. sérstökum samningi þar um.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998727#page/n11/mode/2up|titill=Hlíðarendi. Framtíðarsýn|höfundur=Kristján Ásgeirsson, ALARK arkitektar ehf.|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> 16. desember 2003 var skrifað undir viðaukasamning milli Vals og Reykjavíkurborgar um framkvæmdir á Hlóðarenda. Þetta var í samræmi við ofangreindan rammasamning aðila frá 11. maí 2002. Í viðaukasamningnum var ákveðið að breyta deiliskipulagi á Hlíðarendareit og fjölga íbúðum á svæðinu miðað við það sem áður hafði verið ákveðið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998061#page/n5/mode/2up|titill=Valsmenn stöndum allir saman um mestu framkvæmdir nokkurs íþróttafélags á Íslandi. Ársskýrsla aðalstjórnar 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Sér­stök bygg­inga­nefnd Reykja­vík­ur­borgar og Vals sá um sölu bygg­inga­rétt­ar­ins. Hún gerði samn­ing við kaup­anda af honum hinn 11. maí 2005. Kaup­and­inn var Vals­menn hf. og kaup­verðið var 485 millj­ónir króna ásamt kaup­rétti á bygg­inga- og lóða­rétt­indum fyrir 385 millj­ónir króna. Auk þess átti kaup­and­inn að greiða gatna­gerð­ar­gjöld. Heild­ar­verðið var því um 900 millj­ónir króna. Vals­menn greiddu um 400 millj­ónir króna út til hinnar sam­eig­in­legu bygg­inga­nefndar og restin átti að greið­ast þegar lóða­leigu­samn­ingar væru til­bún­ir. Fjár­mun­irnir nýtt­ust til að greiða niður alla skuldir Vals og sem eig­in­fjár­fram­lag inn í bygg­ingu íþrótta­mann­virkja.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> ==== Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur ==== Í lok sumars 2003 tilkynnti [[Helena Ólafsdóttir]] að hún myndi ekki gefa kost á sér til áframhaldandi þjálfunar kvennaliðs Vals í knattspyrnu. Í hennar stað var ráðin [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)]] sem var þekkt fyrir góðan árangur í þjálfun hjá yngri flokkum félagsins. Elísabet hóf þjálfaraferil sinn hjá Val árið 1993 sem aðstoðarþjálfari 4. og 5. flokks kvenna. Hún þjálfaði yngri flokka kvenna síðan allt frá 6. flokki til 2. flokks en árið 2001 tók hún að sér þjálfun meistaraflokks kvenna í Vestmannaeyjum hjá ÍBV. Árangur liðsins undir stjórn Elísabetar var frábær strax frá fyrsta ári. Liðið varð Íslandsmeistari undir hennar stjórn strax árið 2004 og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar. Var þetta fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals frá árinu 1989 í meistaraflokki í knattspyrnu. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998083#page/n27/mode/2up|titill=Fyrsti Íslandsmeistaratitill frá 1989 í meistaraflokki og bjart framundan. Skýrsla knattspyrnudeildar 2004|útgefandi=Valsblaðið 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Mikill liðsstyrkur barst liðinu haustið 2004 er [[Margrét Lára Viðarsdóttir]] skrifaði undir samning við félagið. Þrátt fyrir að liðið hafi spilað frábæran sóknarleik árið 2005 varð tímabilið á Íslandi mikil vonbrigði fyrir Valsliðið í baráttunni við Breiðablik. Aftur á móti átti liðið góðu gengi að fagna í Evrópukeppni það árið. Í Valsblaðinu 2005 rakti [[Guðbjörg Gunnarsdóttir]] markvörður liðsins Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu árið 2005. Valsstúlkur komust fyrstar kvenna í 16 liða úrslit Evrópukeppninnar eftir sigur á FC United í Finnlandi. Í næsta riðli mætti liðið sænsku meistörunum í [[Djurgården]], serbnesku meisturunum ZFK Masinac PZP Nis og Kazakstan Alma. Liðið komst upp úr riðlinum eftir sterkan 8-0 sigur á móti Alma. Í 8 liða úrslitum mætti liðið svo Evrópumeisturunum frá [[Potsdam]] en þar mætti Valsliðið loks ofjörlum sínum.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999355#page/n31/mode/2up|titill=Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í hnotskurn|höfundur=Guðbjörg Gunnarsdóttir|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Liðið varð Íslands- og bikarmeistari árið 2006 og Íslandsmeistarar árin 2007 og 2008 undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Að loknu tímabilinu 2008 kvaddi Elísabet Hlíðarenda og flutti til Kristianstad í Svíþjóð þar sem hún tók að sér þjálfun liðsins.Í viðtali við Valsblaðið 2008 sagði Elísabet Gunnarsdóttir m.a. svo um þá tilfinningu að kveðja Val og taka við Kristinstad í Svíþjóð: <blockquote>Þetta er skrýtin tilfinning og að vissu leyti endir á ákveðnu skeiði. Ég hef nánast leitt nokkra leikmenn í rúman áratug í gegnum yngri flokkana og upp í meistaraflokk. Og þar fyrir utan höfum við náð öllum okkar markmiðum. Þegar ég kem aftur í Val verða án efa breyttar aðstæður, ný sjónarmið og örugglega jafn spennandi að koma til baka eins og að þakka fyrir sig núna. Það er sumpart skrýtið að þessu tímabili sé lokið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4997977#page/n29/mode/2up|titill=Stelpur eru töluvert flóknari tegund en strákar! Elísabet Gunnarsdóttir, "hin sigursæla" yfirgefur Hlíðarenda í bili.|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|ár=2008|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> ==== Langþráðir titlar í knattspyrnu karla ==== Árið 2004 sigraði Valur 1. deildina og komst þar með aftur upp í efstu deild. Ári síðar tók við Valsliðinu einn sigursælasti þjálfari landsins, [[Willum Þór Þórsson]]. Hann náði strax góðum árangri en liðið lenti í 2. sæti á Íslandsmótinu og vann bikarmeistaratitil eftir 1-0 sigur á Fram í úrslitaleik. Var þetta fyrsti stóri titill Vals í knattspyrnu karla síðan 1992 þegar liðið varð síðast bikarmeistari. [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] var í liðinu í bæði skiptin. Hann sat á bekknum allan tímann þegar Valur vann KA í framlengdum leik árið 1992 en árið 2005 var hann fyrirliði liðsins og lykilmaður í liðinu. Sigurbjörn hóf ferill sinn á Dalvík í yngri flokkum en lék svo með Val frá 15 ára aldri. Sigurbjörn var til viðtals í Valsblaðinu árið 2005 og rakti þar þrautagöngu karlaliðs Vals í knattspyrnu árin 1999-2005. <blockquote>Ef einhverjum gömlum Valsmönnum hefur fundist að himininn hafi verið að hrynja þegar liðið féll 1999 þá get ég lýst því þannig að sólin hafi dottið ofan á mig, mér fannst ég brenna upp til agna, þetta var hræðilegur dagur í Grindavík í síðustu umferðinni sem ég glemy aldre. Það veit enginn sem ekki spilaði þennan falleik hversu hræðileg tilfinningin var. [...] Öll stórveldi í heimssögunni hafa lent í kröppum dansi. Það er styrkur stórveldis að rísa á ný og koma til baka. Við náðum að komast strax árið eftir í úrvalsdeildina, lögðum allt í að komast meðal þeirra bestu á ný. [...] Árið 2001 féllum við aftur, en það sumar vorum við með 17 stig fyrri hluta sumars en í seinni umferðinni gekk allt á afturfótunum og við enduðum með 19 stig. Það var aulaskapur að falla aftur. Þá var klúbburinn að mínu mati nánast dauður, ég man alltaf eftir því að þetta haust var nánast ekki stjórn í knattspyrnudeildinni, það var enginn eftir og maður hugsaði með sér, ætti maður ekki bara að drífa sig núna. Það var ekki hægt að líta á þetta fall sem tækifæri til naflaskoðunar, það var hreinlega áfall. Ég bara gat ekki horfið á braut. Þorlákur Árna kom sem þjálfari, ég var eftir, Guðni Rúnar var líka og við fengum ýmsa stráka til að snúa heim sem höfðu leikið með öðrum liðum, við spiluðum skemmtilegan fótbolta og vorum búnir að tryggjua okkur árið 2002 sæti í úrvalsdeildinni eftir 11 umferðir fyrir verslunarmannahelgi. Við vorum með frábærlega spilandi lið en ekki nægilega reynslumikið til að spila í úrvalsdeild. Það kom berlega í ljós árið eftir 2003 að liðið var ekki tilbúið í úrvalsdeildina, nánast sama liðið með tvo nýja góða leikmenn minnir mig [...] Reyndar var algjör klaufaskapur að falla í þriðja sinn með 20 stig, við gerðum jafntefli við KA í næst síðustu umferð, með sigri þar hefðum við hangið uppi. Við steinlágum í síðustu umferðinni á móti Fylki og fall í þriðja sinn staðreynd. Árið 2004 [...] gerðum við einfaldlega það sem þurfti til að komast upp aftur [...] Síðasta tímabil hefur verið hreint frábært. Á undirbúningstímabilinu gekk allt upp, við fengum marga góða leikmenn sem féllu vel í hópinn, koma Willums sem þjálfara hreinlega setti alveg nýtt hugarfar í liðið. Á þessum tímapunkti hentaði vinnuaðferð og hugmyndafræði hans pottþétt inn í hópinn og hann hefur mikinn sigurvilja. Stjórnin var styrk, umgjörin góð og stuðningsmennirnir, Stuðarar, frábærir.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999339#page/n15/mode/2up|titill=Það er styrkur stórveldis að rísa á ný|höfundur=Guðni Olgeirsson|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> == Rígar == === Rígurinn við KR === Valur á í langvinnum ríg við Knattspyrnufélag Reykjavíkur. Liðin eru bæði gamalgróin lið frá Reykjavík og ekki langt á milli heimavalla liðanna. Bæði lið eru auk þess sigursæl sögulega séð og byggir rígurinn því á velgengni þeirra beggja. KR hefur unnið Íslandsmeistaratitilinn í knattspyrnu karla 27 sinnum og Valur 23 sinnum og í meistaraflokki kvenna hefur Valur unnið Íslandsmeistaratitilinn 14 sinnum og KR 6 sinnum. Rígurinn nær ekki bara til knattspyrnu í efstu deild karla heldur einnig til körfubolta hjá báðum kynjum. == Knattspyrna == ===Karlar=== ====Á Íslandi==== Karlalið Vals hefur sigrað efstu deild [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótsins]] 23 sinnum og unnið [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] 11 sinnum, aðeins nágrannaliðið [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] hefur borið oftar sigur úr býtum en Valur. Valur á einnig met yfir lengsta veru í efstu deild íslandsmótsins, en félagið var sleitulaust í efstu deild frá 1915-<nowiki/>[[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/1999/09/18/valur_fallinn_i_fyrsta_sinn/|title=Valur fallinn í fyrsta sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> og nær því þeim merka áfanga, eitt íslenskra liða, að hafa verið í efstu deild í 75 ár. Önnur stórlið sem hafa afrekað þetta eru [[Mílanó]] liðin [[AC Milan|AC]] og [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], [[Juventus FC|Juventus]], [[FC Barcelona|Barcelona]] og [[Real Madrid]], svo fátt eitt sé nefnt. Í gegnum tíðina hefur félagið alið af sér fjöldann allan af atvinnu og landsliðsmönnum í knattspyrnu, þar með talinn fyrsta atvinnumann Íslendinga í knattspyrnu [[Albert Guðmundsson]] auk þess sem margir bestu knattspyrnumenn Íslands hafa leikið með félaginu. Þannig hafa t.a.m. [[Hermann Gunnarsson]], [[Ingi Björn Albertsson]], [[Atli Eðvaldsson]], [[Sigurður Dagsson]], [[Arnór Guðjohnssen]], [[Eiður Smári Guðjohnsen]], [[Guðni Bergsson]], [[Arnór Smárason]], [[Aron Jóhannsson]], [[Gylfi Þór Sigurðsson]], [[Hannes Þór Halldórsson]], [[Hólmar Örn Eyjólfsson]], [[Birkir Már Sævarsson]], [[Bjarni Ólafur Eiríksson]] og [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] allir leikið fyrir Val. Núverandi þjálfari liðsins er [[Hermann Hreiðarsson]]<ref>{{vefheimild |höfundur=Almarr Ormarsson |titill= Hermann Hreiðarsson tekur við Val - Rúv |url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2025-11-02-hermann-hreidarsson-tekur-vid-val-457905|ritverk=ruv.is |dags=2. nóvember 2025 |tungumál=is}}</ref> og honum til aðstoðar eru [[Chris Brazell]] og [[Vignir Snær Stefánsson]]. Styrktrarþjálfari liðsins er [[Kirian Elvira Acosta]], markmannsþjálfari er [[Emil Alexander Larsen]], sjúkraþjálfari er [[Einar Óli Þorvarðarson]] og liðsstjórar eru [[Halldór Eyþórsson]] og [[Örn Erlingsson]]. ==== Í Evrópukeppnum ==== Karlalið Vals í knattspyrnu keppti sína fyrstu Evrópuleiki í undankeppni Evrópukeppni Bikarhafa tímabilið 1966-1967, þar mættu þeir [[Standard Liège|Standard Liége]] frá [[Belgía|Belgíu]], eftir jafntefli í heimaleiknum tapaði Valur stórt á útivelli og samanlagt 9-2.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658812?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/Valur%20Standard%20Liege|title=Valsblaðið - 25. Tölublað (24.12.1966) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Tveimur árum síðar drógust Valsarar gegn [[Benfica]] frá [[Portúgal]], heimaleikur Vals fór fram á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvellinum]]. Áhorfendamet var slegið þegar 18.243 greiddu sig inn á völlinn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1396908?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/Valur%20Benfica|title=Morgunblaðið - 204. tölublað (19.09.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Flestum á óvart gerðu liðin markalaust jafntefli í leiknum, En Benfica hafði í maí, sama ár, leikið til úrslita í Evrópukeppni félagsliða gegn [[Manchester United]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/62445--valur-vs-benfica/|title=Valur-Benfica 1968 History {{!}} UEFA Champions League|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4464000/4464446.stm|title=1968: Manchester Utd win European Cup|date=1968-05-29|access-date=2021-01-24|language=en-GB}}</ref> Í liði Benfica í leiknum gegn Val voru nokkrir portúgalskir landsliðsmenn, t.d. Simoes, Torres, Augustino og að ógleymdum svarta pardusinum, [[Eusébio]]. Tveimur árum fyrr höfðu þessir menn hreppt bronsverðlaun með [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|portúgalska landsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]], fyrrnefndur Eusébio var markakóngur mótsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/13-01-2018/b-saga-heimsmeistaramotsins-b-hm-a-englandi-1966|title=Saga Heimsmeistaramótsins - HM á Englandi 1966|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> Alls hefur Valur tekið þátt í Evrópukeppnum 20 sinnum, með ágætum árangri. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- | 1966–67 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[Standard Liège]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''2–9'' |- | rowspan="2" | 1967–68 | rowspan="2" |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[Jeunesse Esch]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 3–3 | style="text-align:center;" |''4–4''[[Away goals rule|(ú)]] |- | Önnur umferð |[[Vasas SC|Vasas]] | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" | 1–5 | style="text-align:center;" |''1–11'' |- | 1968–69 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[S.L. Benfica|Benfica]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''1–8'' |- | 1974–75 |[[UEFA bikarinn]] | Fyrsta umferð |[[Portadown F.C.|Portadown]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1975–76 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Glasgow Celtic]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–9'' |- | 1977–78 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Glentoran F.C.|Glentoran]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1978–79 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[1. FC Magdeburg]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1979–80 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð | [[Hamburger SV|Hamburg]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1981–82 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–5 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 1985–86 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[FC Nantes|Nantes]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1986–87 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Juventus F.C.|Juventus]] | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–11'' |- | 1987–88 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Wismut Aue]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–1''[[Away goals rule|(ú)]] |- | 1988–89 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[AS Monaco FC|Monaco]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1989–90 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Berliner FC Dynamo|Dynamo Berlin]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1991–92 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[FC Sion|Sion]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1992–93 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Boavista F.C.|Boavista]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | rowspan="2" | 1993–94 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[MYPA|MyPa]] | style="text-align:center;" | 3–1 | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" |''4–1'' |- |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 2006–07 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–3 | style="text-align:center;" |''1–3'' |- | 2008–09 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | 2016–17 | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 1–4 | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" |''1–10'' |- | rowspan="2" | 2017–18 | rowspan="2" | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[FK Ventspils|Ventspils]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–0'' |- | Önnur umferð |[[NK Domžale|Domžale]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 2–3 | style="text-align:center;" |''3–5'' |- | rowspan="3" | 2018–19 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[Rosenborg]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 1−3 | style="text-align:center;" |''2–3'' |- | rowspan="2" | Evrópudeildin | Önnur umferð |[[FC Santa Coloma]] | style="text-align:center;" | 3–0 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''3–1''' |- | Þriðja umferð |[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''2–2 (ú)''' |- | rowspan="2" | 2019–20 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[NK Maribor|Maribor]] | style="text-align:center;" | 0−3 | style="text-align:center;" | 0−2 | style="text-align:center;" |'''0−5''' |- |[[Evrópudeildin]] | Önnur umferð |[[PFC Ludogorets Razgrad]] | style="text-align:center;" | 1−1 | style="text-align:center;" | 0−4 | style="text-align:center;" |'''1−5''' |} [[Mynd:Benfica pendant in the Valur display cabinet (14504343571).jpg|thumb|Minjagripur frá leiknum við Benfica 1968.]] <br /> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 28. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Ögmundur Kristinsson]] |no2=3|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Hörður Ingi Gunnarsson]] |no3=4|nat3=NOR|pos3=DF|name3=[[Markus Lund Nakkim]] |no4=5|nat4=ISL|pos4=MF|name4=[[Birkir Heimisson]] |no5=6|nat5=ISL|pos5=MF|name5=[[Bjarni Mark Antonsson]] |no6=7|nat6=ISL|pos6=DF|name6=[[Ingimar Torbjörnsson Stöle]] |no7=8|nat7=ISL|pos7=FW|name7=[[Jónatan Ingi Jónsson]] |no8=9|nat8=DNK|pos8=FW|name8=[[Patrick Pedersen]] |no9=10|nat9=ISL|pos9=MF|name9=[[Kristinn Freyr Sigurðsson]] |no10=11|nat10=ISL|pos10=MF|name10=[[Kristófer Dagur Arnarsson]] |no11=12|nat11=ISL|pos11=FW|name11=[[Tryggvi Hrafn Haraldsson]] |no12=13|nat12=ISL|pos12=MF|name12=[[Kristján Oddur Kristjánsson]] |no13=14|nat13=SWE|pos13=MF|name13=[[Albin Skoglund]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=DF|name14=[[Hólmar Örn Eyjólfsson]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=FW|name15=[[Loki Kristjánsson]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=FW|name16=[[Lúkas Logi Heimisson]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=GK|name17=[[Frederik August Albrecht Schram]] |no18=19|nat18=ISL|pos18=FW|name18=[[Dagur Orri Garðarsson]] |no19=20|nat19=ISL|pos19=DF|name19=[[Orri Sigurður Ómarsson]] |no20=21|nat20=ISL|pos20=DF|name20=[[Jakob Franz Pálsson]] |no21=23|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Adam Ægir Pálsson]] |no22=24|nat22=NED|pos22=DF|name22=[[Myles A. Veldman]] |no23=25|nat23=ISL|pos23=GK|name23=[[Stefán Þór Ágústsson]] |no24=26|nat24=ISL|pos24=DF|name24=[[Emil Nönnu Sigurbjörnsson]] |no25=27|nat25=ISL|pos25=FW|name25=[[Pétur Eiríksson]] |no26=28|nat26=ISL|pos26=MF|name26=[[Samúel Kári Friðjónsson]] |no27=30|nat27=ISL|pos27=DF|name27=[[Gunnar Karl Heiðdal]] |no28=45|nat28=ISL|pos28=MF|name28=[[Þórður Sveinn Einarsson]] |no29=66|nat29=ISL|pos29=DF|name29=[[Ólafur Flóki Stephensen]] |no30=95|nat30=ISL|pos30=GK|name30=[[Tómas Blöndal-Peterson]] |no31=97|nat31=ISL|pos31=FW|name31=[[Birkir Jakob Jónsson]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=16|nat=ISL|pos=DF|name=[[Stefán Gísli Stefánsson]]|other=lánaður til [[Njarðvík|Njarðvíkur]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=33|nat=ISL|pos=DF|name=[[Andi Hoti]]|other=lánaður til [[Afturelding|Aftureldingar]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} [[Mynd:Valur-fram.jpeg|thumb|Valur varð Íslandsmeistari í knattspyrnu karla 2007, það tímabil lék liðið heimaleiki sína á Laugardalsvelli, enda stóð endurnýjun yfir á Hlíðarendasvæðinu. Helgi Sigurðsson sést hér í forgrunni og fyrir aftan er Pálmi Rafn Pálmason.]] ==== Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ''Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina'' ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |'''1915''' |3 |'''1936''' |'''1''' |'''1957''' |3 |'''1978''' |'''1''' |'''1999''' |9 |'''2020''' |'''1''' |- |'''1916''' |3 |'''1937''' |'''1''' |'''1958''' |3 |'''1979''' |3 |'''2000''' |''2. sæti í 1. deild'' |'''2021''' |5 |- |'''1917''' |3 |'''1938''' |'''1''' |'''1959''' |4 |'''1980''' |'''1''' |'''2001''' |9 |'''2022''' |6 |- |'''1918''' |3 |'''1939''' |'''4''' |'''1960''' |4 |'''1981''' |5 |'''2002''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2023''' |2 |- |'''1919''' |4 |'''1940''' |'''1''' |'''1961''' |3 |'''1982''' |5 |'''2003''' |10 |'''2024''' |3 |- |'''1920''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1941''' |2 |'''1962''' |2 |'''1983''' |5 |'''2004''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2025''' |2 |- |'''1921''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1942''' |'''1''' |'''1963''' |3 |'''1984''' |2 |'''2005''' |2* | | |- |'''1922''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1943''' |''1'' |''1964'' |4 |''1985'' |''1'' |''2006'' |3 | | |- |''1923'' |3 |''1944'' |''1'' |''1965'' |5* |''1986'' |2 |''2007'' |''1'' | | |- |''1924'' |4 |''1945'' |''1'' |''1966'' |''1'' |''1987'' |''1'' |''2008'' |5 | | |- |''1925'' |4 |''1946'' |3 |''1967'' |''1'' |''1988'' |2* |'''2009''' |8 | | |- |''1926'' |5 |''1947'' |2 |''1968'' |3 |''1989'' |5 |''2010'' |7 | | |- |''1927'' |2 |''1948'' |3 |''1969'' |5 |''1990'' |4* |''2011'' |5 | | |- |''1928'' |2 |''1949'' |3 |''1970'' |5 |''1991'' |4* |''2012'' |8 | | |- |''1929'' |2 |''1950'' |5 |''1971'' |5 |''1992'' |4* |''2013'' |5 | | |- |''1930'' |''1'' |''1951'' |2 |''1972'' |5 |''1993'' |6 |'''2014''' |5 | | |- |''1931'' |2 |''1952'' |4 |''1973'' |2 |''1994'' |4 |''2015'' |5* | | |- |''1932'' |2 |''1953'' |2 |''1974'' |3* |''1995'' |7 |''2016'' |5* | | |- |''1933'' |''1'' |''1954'' |4 |''1975'' |3 |''1996'' |5 |''2017'' |''1'' | | |- |''1934'' |2 |''1955'' |3 |''1976'' |''1*'' |''1997'' |8 |''2018'' |''1'' | | |- |''1935'' |'''1''' |'''1956''' |'''1''' |'''1977''' |2* |'''1998''' |8 |'''2019''' |6 | | |} ''<small>Stjörnumerkt ár vannst bikarkeppni karla í knattspyrnu.</small>'' <br /> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni efstu deildar í knattspyrnu karla allar götur frá 1917, þess ber þó að geta að engin gögn eru til um markahæstu leikmenn íslandsmótsins frá 1920 og til og með 1934. Eftirtaldir Valsmenn hafa hreppt hnossið:<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|title=Markahæstu leikmenn í landsdeildum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092757/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Timabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1935 |Magnús Bergsteinsson |3 |- |1936 |Óskar Jónsson |5 |- |1937 |Óskar Jónsson |3 |- |1938 |Magnús Bergsteinsson* |3 |- |1940 |Sigurpáll Jónsson* |4 |- |1942 |Ellert Sölvason |6 |- | rowspan="3" |1944 |Sveinn Sveinsson |2 |- |Sveinn Helgason |2 |- |Jóhann Eyjólfsson |2 |- | rowspan="2" |1947 |[[Albert Guðmundsson]] |3 |- |Einar Halldórsson |3 |- |1950 |Halldór Halldórsson |3 |- |1967 |[[Hermann Gunnarsson]] |12 |- |1968 |Reynir Jónsson* |8 |- |1973 |[[Hermann Gunnarsson]] |17 |- |1976 |[[Ingi Björn Albertsson]] |16 |- |1980 |Matthías Hallgrímsson |13 |- |'''1983''' |'''Ingi Björn Albertsson''' |'''14''' |- |1988 |Sigurjón Kristjánsson |13 |- |2015 |Patrick Pedersen |13 |- |2018 |Patrick Pedersen |18 |- |2025 |Patrick Pedersen |18 |} <small>Stjörnumerktir leikmenn deildu titlinum með öðrum. Tímabilið 1983 varð Ingi Björn Albertsson fyrsti leikmaður í efstu deild karla til þess að skora 100 mörk í efstu deild. Hann náði þessum áfanga í leik gegn KR þann 18. júní. Ingi er einn sex leikmanna til að skora yfir 100 mörk í efstu deild og er þriðji markahæsti leikmaðurinn í sögu efstu deildar í knattspyrnu. Patrick Pedersen varð markahæsti leikmaður í sögu efstu deildar í knattspyrnu 5. ágúst 2025 er hann skoraði tvö mörk í jafntefli á móti ÍA.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2025/08/05/pedersen_markahaestur_fra_upphafi/|title=Pedersen markahæstur frá upphafi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> <small>Patrick Pedersen hefur nú skorað 134 mörk í efstu deild á Íslandi.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{ISL}} [[Guðmundur H. Pétursson]] (1930) *{{ISL}} [[Reidar Sörensen]] (1933–35) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1935–37) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] & {{SKO}} [[Robert Jack]] (1937–38) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1938) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1939) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1948) *{{ISL}} [[Hermann Hermannsson]] (1955) *{{ISL}} [[Óli B. Jónsson]] (1967–68) *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1973–74), (1976–77) *{{HUN}} [[Nemes Gyula]] (1978–79) *{{GER}} [[Volker Hofferbert]] (1980) *{{GER}} [[Klaus-Jürgen Hilpert]] (1982) *{{GER}} [[Claus Peter]] (1982–83) *{{SKO}} [[Ian Ross]] (1984–87) *{{ISL}} [[Hörður Helgason]] (1988–89) *{{ISL}} [[Guðmundur Þorbjörnsson]] (1989) *{{ISL}} [[Ingi Björn Albertsson]] (1990–91) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1992–93) *{{ISL}} [[Sigurður Dagsson]] (1996) {{col-2}} *{{ISL}} [[Sigurður Grétarsson]] (1996) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1997–99) *{{ISL}} {{BIH}} [[Ejub Purišević]] (2000–01) *{{ISL}} [[Þorlákur Árnason]] (2002–03) *{{ISL}} [[Njáll Eiðsson]] (2004) *{{ISL}} [[Willum Þór Þórsson]] (okt. 2004 – júlí 2009) *{{ISL}} [[Atli Eðvaldsson]] (júli- sept. 2009) *{{ISL}} [[Gunnlaugur Jónsson]] (sept. 2009 – sept. 2010) *{{ISL}} [[Kristján Guðmundsson]] (sept. 2010 – okt. 2012) *{{ISL}} [[Magnús Gylfason]] (okt. 2012 –okt. 2014) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (okt. 2014-okt. 2019) *{{ISL}} [[Heimir Guðjónsson]] (okt. 2019- júlí 2022) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (júlí 2022-október 2022) *{{ISL}} [[Arnar Grétarsson]] (nóvember 2022-ágúst 2024) *{{SRB}}[[Srdjan Tufegdzic]] (ágúst 2024-október 2025) *{{ISL}}[[Hermann Hreiðarsson]] (nóvember 2025-?){{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Sömu sögu er að segja af kvennaliði Vals og karlaliði, þ.e. kvennadeild Vals í knattspyrnu er einnig sú næst sigursælasta á landinu m.t.t. sigra á Íslandsmóti. Fyrsti sigur liðsins í Íslandsmótinu kom [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] og eru þeir orðnir þrettán talsins<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/fotbolti/titlar.aspx|title=Fótbolti - Titlar - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref>, sá síðasti vannst sumarið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19401/2019/09/21/valur-islandsmeistari-kvenna-i-knattspyrnu.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í knattspyrnu|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/valur-islandsmeistari-kvenna-i-fotbolta|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í fótbolta|date=2019-09-21|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Fyrsti bikartitillinn kom í hús árið 1984 og hefur ekkert annað lið unnið bikarkeppnina jafn oft og Valskonur, en þær hafa sigrað keppnina alls 15 sinnum.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> Frá [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] til [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]], undir stjórn [[Elísabet Gunnarsdóttir|Elísabetar Gunnarsdóttur]] og með [[Margrét Lára Viðarsdóttir|Margréti Láru Viðarsdóttur]] í fararbroddi sigraði liðið [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Íslandsmótið]] fjórum sinnum af fimm mögulegum skiptum. Árin 2009-2011 þjálfaði [[Freyr Alexandersson]] liðið með góðum árangri, en þegar Freyr hætti þjálfun liðsins tóku mögur ár við - í samanburði við mikinn árangur áranna á undar. [[Pétur Pétursson]] tók við liðinu 2017 og þjálfaði liðið til 2024, en undir stjórn Péturs vann liðið fjóra Íslandsmeistaratitla. Núverandi þjálfari liðsins er Matthías Guðmundsson. ==== Í Evrópukeppnum ==== Valur hefur náð fínum árangri í meistaradeild Evrópu í knattspyrnu, en besti árangur félagsins í meistaradeild kvenna í knattspyrnu náðist tímabilið 2005-06, þegar liðið komst í 8-liða úrslit, þá undir stjórn fyrrnefndar Elísabetar. Tímabilin 2005-06, 2007-08 og 2008-09 var Margrét Lára Viðarsdóttir markahæsti leikmaður keppninnar. {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | '''Úrslit''' |- | rowspan="7" |2005-06 | rowspan="7" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Røa Idrettslag |4-1 |''n/a'' |'''4-1''' |- |United Jakobstad |2-1 |''n/a'' |'''2-1''' |- |Pärnu FC |8-1 |''n/a'' |'''8-1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Djurgården/Älvsjö<br /> |1-2 |''n/a'' |'''1-2''' |- |ZFK Masinac Classic Niš |3-0 |''n/a'' |'''3-0''' |- |Alma KTZH<br /> |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |Átta liða úrslit |Turbine Potsdam |1-8 |11-1 |'''2-19''' |- | rowspan="6" |2007-08 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Honka |2–1<br /> |''n/a'' |'''2–1''' |- |KÍ Klaksvík |6–0<br /> |''n/a'' |'''6–0''' |- |ADO Den Haag |5–1<br /> |''n/a'' |'''5–1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Frankfurt |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- |Rapide Wezema |4–0<br /> |''n/a'' |'''4-0''' |- |Everton |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- | rowspan="6" |2008-09 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Cardiff City LFC |8–1 |''n/a'' |'''8–1''' |- |FC FK Slovan Duslo Šaľa |6–2 |''n/a'' |'''6–2''' |- |Maccabi Holon |9-0 |''n/a'' |'''9-0''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Umeå IK |1-5 |''n/a'' |'''1-5''' |- |ASD CF Bardolino |2–3 |''n/a'' |'''2–3''' |- |Alma KTZH |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |2009-10 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Torres |1-2 |1-4 |''2-6'' |- |2010-11 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Rayo Vallecano |1-1 |0-3 |''1-4'' |- |2011-12 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Glasgow City |0-3 |1-1 |''1-4'' |} ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 27. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Tinna Brá Magnúsdóttir]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Sigrún Ísfold Valsdóttir]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Sóley Edda Ingadóttir]] |no4=4|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Helga Rut Einarsdóttir]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=DF|name5=[[Bryndís Eiríksdóttir]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Kimberley Dóra Hjálmarsdóttir]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Ísabella Sara Tryggvadóttir]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=MF|name8=[[Arnfríður Auður Arnarsdóttir]] |no9=9|nat9=ISL|pos9=FW|name9=[[Sonja Björg Sigurðardóttir]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=DF|name10=[[Berglind Rós Ágústsdóttir]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Anna Rakel Pétursdóttir]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=GK|name12=[[Esther Júlía Gústavsdóttir]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Nadía Atladóttir]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=MF|name14=[[Hrafnhildur Salka Pálmadóttir]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=MF|name15=[[Margrét Brynja Kristinsdóttir]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Auður Björg Ármannsdóttir]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Málfríður Anna Eiríksdóttir]] |no18=21|nat18=ISL|pos18=DF|name18=[[Lillý Rut Hlynsdóttir]] |no19=25|nat19=ISL|pos19=MF|name19=[[Glódís María Gunnarsdóttir]] |no20=26|nat20=ISL|pos20=FW|name20=[[Ása Kristrín Tryggvadóttir]] |no21=28|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Kolbrá Una Kristinsdóttir]] |no22=32|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Ágústa María Valtýsdóttir]] |no23=34|nat23=ISL|pos23=FW|name23=[[Karítas Barkardóttir]] |no24=77|nat24=ISL|pos24=FW|name24=[[Eyrún Vala Harðardóttir]] |no25=|nat25=FIN|pos25=GK|name25=[[Vera Varis]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=ISL|pos=MF|name=[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir]]|other=lánuð til [[PEC Zwolle]] til 1. maí 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Timabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |''1977'' |3 |''1987'' |2* |''1997'' |3 |''2007'' |''1'' |''2017'' |3 |- |''1978'' |''1'' |''1988'' |''1*'' |''1998'' |2 |''2008'' |''1'' |''2018'' |3 |- |''1979'' |2 |''1989'' |''1'' |''1999'' |3 |''2009'' |'''1*''' |''2019'' |''1'' |- |''1980'' |2 |''1990'' |3* |''2000'' |5 |''2010'' |''1*'' |''2020'' |2 |- |''1981'' |3 |''1991'' |2 |''2001'' |4* |''2011'' |2* |''2021'' |''1'' |- |''1982'' |2 |''1992'' |3 |''2002'' |3 |''2012'' |4 |''2022'' |''1'' |- |''1983'' |2 |''1993'' |4 |''2003'' |3* |''2013'' |2 |''2023'' |'''1''' |- |'''1984''' |''Riðlakeppni*'' |'''1994''' |3 |''2004'' |''1'' |''2014'' |7 |2024 |2 |- |''1985'' |3* |''1995'' |2* |''2005'' |2 |''2015'' |7 |2025 |6 |- |''1986'' |''1*'' |''1996'' |4 |''2006'' |''1*'' |''2016'' |3 | colspan="2" | |}<small>Sumarið 2008 skoraði Valsliðið 91 mark á Íslandsmótinu og bætti eigið met frá árinu áður um 3 mörk.</small> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni tímabilsins í efstu deild kvenna frá árinu 1981. Eftirfarandi Valskonur hafa hreppt gullskóinn:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Gullskórinn ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1986 |Kristín Arnþórsdóttir |22 |- |1987 |Ingibjörg Jónsdóttir |16 |- |1988 |Bryndís Valsdóttir |12 |- |1989 |Guðrún Sæmundsdóttir |12 |- |1999 |Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir |20 |- |2005 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |23 |- |2006 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |34 |- |''2007'' |[[Margrét Lára Viðarsdóttir|''Margrét Lára Viðarsdóttir'']] |''38'' |- |2008 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |32 |- |2009 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2010 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2012 |[[Elín Metta Jensen]] |18 |- |2023 |Bryndís Arna Níelsdóttir |14+1 |} <br /><small>Tímabilið 2007 skoraði Margrét Lára Viðarsdóttir 38 mörk í aðeins 16 leikjum, eða 2,4 mörk að meðaltali í hverjum leik. Hvorki fyrr né síðar hefur leikmaður í efstu deild karla eða kvenna skorað fleiri mörk á sama tímabili.</small> <small>Tímabilið 2023 skoraði Bryndís Arna Níelsdóttir 14 mörk í fyrri hluta deildarinnar og eitt mark í efri hluta deildarinnar.</small> == Handknattleikur == === Karlar === ==== Á Íslandi ==== Handknattleiksdeild Vals á sér langa sögu innan handboltans á Íslandi, félagið hefur skipað sér með þeim sigursælustu í íþróttinni hérlendis og er hefur ekkert lið unnið Íslandsmótið né bikarkeppnina í handbolta jafn oft og Valur karlamegin, Karlalið Vals tók þátt í fyrsta Íslandsmótinu í handbolta, tímabilið [[Handknattleiksárið 1939-40|1939-40]] og stóð uppi sem sigurvegari, eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlinum. Þegar hefðbundnu deildafyrirkomulagi var komið á tímabilið [[Handknattleiksárið 1947-48|1947-1948]] voru Valsarar vitaskuld með og gott betur en allar götur síðan hefur Valur átt lið í efstu deild karla í handknattleik. Með Val hafa margir fræknir handknattleiksmenn leikið, ber þar helst að nefna silfurverðlaunahafa Íslands á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking]] árið 2008, þá [[Snorri Steinn Guðjónsson|Snorra Stein Guðjónsson]] og [[Ólafur Indriði Stefánsson|Ólaf Stefánsson]]. Að auki má nefna [[Guðmundur Hrafnkelsson|Guðmund Hrafnkelsson]], [[Valdimar Grímsson]], [[Roland Valur Eradze|Roland Val Eradze]] og [[Dagur Sigurðsson|Dag Sigurðsson]]. Núverandi þjálfari liðsins er Ágúst Þór Jóhannsson og honum til aðstoðar er Róbert Gunnarsson. Jóhann Ingi Guðmundsson er markmannsþjálfari liðsins og Aron Óskar Þorleifsson sjúkraþjálfari. ==== Í Evrópukeppnum ==== Í byrjun áttunda áratugar síðasta aldar varð til hin svokallaða „mulningsvél“ en höfundur hennar er talinn vera Reynir Ólafsson sem tók við þjálfun karlaliðs Vals árið 1970. Hann mun strax hafist handa við að bæta varnarleik liðsins sem þótti ekki góður. Reyni tókst vel að gera þær lagfæringar sem þurfti og fljótlega þótti Valsvörnin óárennileg og fékk fyrir vikið fyrrgreint viðurnefni. „Mulningsvélin“ náði þó ekki að skila Íslandsbikarnum heim á Hlíðarenda fyrr en 1973 en það ár varð kvennalið Vals einnig Íslandsmeistari og því um stórt ár að ræða hjá handknattleiksfólki Vals. „Mulningsvélin“ varð síðan Íslandsmeistari þrjú ár í röð 1977, 1978 og 1979, þótt nokkuð hafi verið farið að kvarnast úr hópnum undir það síðasta. Stærsta afrek „Mulningsvélarinnar“ var án efa að komst í úrslit í Evrópukeppni meistaraliða árið 1980. Frækilegir sigrar unnust á leiðinni í úrslit, m.a. voru spænsku meistararnir í Atlético Madrid lagðir að velli í undanúrslitum. Eftir þriggja marka tap ytra í fyrri leiknum, 24:21, vann Valur heimaleikinn sem fram fór í Laugardalshöll snemma árs 1980, 18:15, í einum eftirminnilegasta handboltaleik sem þar hefur farið fram. Stefán Gunnarsson skoraði 18. og síðasta markið og Ólafur Benediktsson fór á kostum í markinu og átti ekki hvað sístan þátt í að Valsliðið náði að tryggja sér þriggja marka sigur sem nægði til að komast í úrslit. Þegar kom að úrslitaleiknum við þýska liðið Grosswallstadt ákvað Valur að selja heimaleikjaréttinn af fjárhagsástæðum. Úrslitaleikurinn var háður í Ólympíuhöllinni í München og tapaðist, 21:12. Valsmenn komust nærri því að leika afrek sitt eftir tímabilið 2016-17 og komast í úrslitaleik í Evrópukeppni, en þá duttu þeir út í undanúrslitum áskorendabikars Evrópu í handknattleik. Árið 2024 sigruðu Valsmenn Evrópubikarkeppni í handknattleik og urðu þar með fyrsta íslenska liðið í boltaíþrótt til þess að sigra Evrópukeppni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> {| class="wikitable" |+Árangur Karlaliðs Vals í Evrópukeppnum ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- |[[Handknattleiksárið 1973-74|1973-74]] |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Vfl Gummersbach |10-11 |8-16 |''18-27'' |- | rowspan="2" |1976-77 | rowspan="2" |Evrópukeppni Bikarhafa |32-liða úrslit |HC Red Boys Differdange |25-11 |29-12 |''54-23'' |- |16-liða úrslit |WKS Slask Wroclaw |20-22 |18-22 |''38-44'' |- | rowspan="2" |1977-78 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |Kyndil |23-15 |30-16 |''53-31'' |- |16-liða úrslit |Honvéd Budapest |23-35 |25-22 |''48-57'' |- | rowspan="2" |1978-79 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |IL Refstad |14-12 |14-16 |''28-28(ú)'' |- |16-liða úrslit |Dinamo Bucharest |19-25 |20-20 |''39-45'' |- | rowspan="4" |1979-80 | rowspan="4" |Evrópukeppni Meistaraliða |16-liða úrslit |Brentwood |32-19 |38-14 |''70-33'' |- |8-liða úrslit |IK Drott |18-19 |18-16 |''36-35'' |- |Undanúrslit |[[Atlético Madrid]] |18-15 |21-14 |'''36-32''' |- |Úrslit |Grosswallstadt | colspan="3" | ''12-21'' |- |1984-85 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Ystad |20-17 |19-23 |''39-40'' |- | rowspan="2" |1985-86 | rowspan="2" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Kolbotn |22-20 |18-20 |''40-40(ú)'' |- |16-liða úrslit |Lugi |16-22 |15-15 |''31-37'' |- |1986-87 |IHF-Bikarinn |1. Umferð |Urædd |14-16 |20-25 |''34-41'' |- | rowspan="3" |1988-89 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |27-26 |24-17 |''51-43'' |- |16-liða úrslit |ZMC Amicitia Zurich |16-15 |25-22 |''41-38'' |- |8-liða úrslit |SC Magdeburg |22-16 |15-21 |''37-37(ú)'' |- | rowspan="2" |1989-90 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |29-14 |26-27 |''55-41'' |- |16-liða úrslit |Rába ETO Györ |21-31 |23-29 |''44-60'' |- |1990-91 |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Sandefjord |22-20 |21-25 |''43-45'' |- | rowspan="3" |1991-92 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |IK Drott |27-24 |28-27 |''55-51'' |- |16-liða úrslit |Hapoel Rishon Lezion |25-20 |27-28 |''52-48'' |- |8-liða úrslit |FC Barcelona |19-23 |15-27 |''34-50'' |- | rowspan="3" |1992-93 | rowspan="3" |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Stavanger |24-22 |34-25 |''58-47'' |- |16-liða úrslit |Klaipeda |28-24 |21-22 |''49-46'' |- |8-liða úrslit |TUSSEM Essen |27-25 |14-23 |''41-48'' |- | rowspan="2" |1993-94 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Tatra Koprivnice |22-18 |23-23 |''45-41'' |- |16-liða úrslit |HK Sandefjord |25-22 |21-24 |''46-46(ú)'' |- |1994-95 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kolding |22-26 |27-27 |''49-53'' |- | rowspan="2" |1995-96 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |CSKA Moskva |23-23 |21-20 |''44-43'' |- |16-liða úrslit |ABC Braga |25-23 |25-29 |''50-52'' |- |1996-97 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Shakhtar Donetsk |20-19 |16-27 |''36-46'' |- |2004-05 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Grasshopper Zurich |28-28 |21-23 |''49-51'' |- | rowspan="3" |2005-06 | rowspan="3" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |HC Tbilisi |51-15 |47-13 |''98-28'' |- |2. Umferð |Sjunda |28-31 |33-27 |'''61-58''' |- |3. Umferð |Skövde |24-22 |28-35 |'''52-57''' |- | rowspan="7" |2007-08 | rowspan="7" |Meistaradeildin |Forkeppni |Viking Malt |28-19 |33-24 |'''61-43''' |- | rowspan="6" |Riðlakeppni |Celje Lasko | |24-34 | rowspan="6" |4. sæti í riðli |- |Vfl Gummersbach |24-33 | |- |MKB Veszprém | |28-41 |- |Celje Lasko |29-28 | |- |Vfl Gummersbach | |22-34 |- |MKB Veszprém |24-31 | |- | rowspan="4" |2016-17 | rowspan="4" |Áskorendabikar EHF |32-liða úrslit |Haslum Handballklubb |31–24<br /> |25–25<br /> |'''56-49''' |- |16-liða úrslit |RK Partizan 1949 |21–21<br /> |24–24<br /> |'''45-45''' |- |8-liða úrslit |RK Sloga Požega |30–27<br /> |29–26<br /> |'''59-53''' |- |Undanúrslit |AHC Potaissa Turda<br /> |30–22<br /> |23–32<br /> |'''53-54''' |- | rowspan="7" |2023-24 | rowspan="7" |Evrópubikarkeppni EHF |1. umferð |Granytas Karis |27–24<br /> |33–28<br /> |'''60-52''' |- |2. umferð |Pölva Serviti |32–29<br /> |39–28<br /> |'''71-57''' |- |3. umferð |HC Motor Zaporizhzhia |35–31<br /> |33–28<br /> |'''68-59''' |- |16-liða úrslit |HC Metaloplastika Elixir Šabac<br /> |27–26<br /> |30–28<br /> |'''57-54''' |- |8-liða úrslit |CSA Steaua Bucuresti<br /> |36–30<br /> |36–35<br /> |'''72-65''' |- |Undanúrslit |CS Minaur Baia Mare<br /> |30–24<br /> |36–28<br /> |'''66-52''' |- |Úrslit |Olympiacos<br /> |30–26<br /> |27–31<br /> |'''57-57 (5-4 e. vítakastkeppni)''' |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Björgvin Páll Gústafsson]] *12 [[Jens Sigurðarson]] *31 [[Arnar Þór Fylkisson]] ;Hornamenn *10 [[Daníel Montoro]] *11 [[Daníel Örn Guðmundsson]] *22 [[Dagur Ármannsson]] *25 [[Allan Nordberg]] *88 [[Andri Finnsson]] ;Línumenn *2 [[Þorgils Jón Svölu-Baldursson]] *40 [[Þorvaldur Örn Þorvaldsson]] *17 [[Logi Finnsson]] {{Col-2}} ;Skyttur *5 [[Agnar Smári Jónsson]] *14 [[Bjarki Snorrason]] *14 [[Arnór Snær Óskarsson]] *15 [[Róbert Aron Horstert]] *17 [[Bjarni í Selvindi]] *24 [[Magnús Óli Magnússon]] ;Miðjumenn *13 [[Dagur Árni Heimisson]] *23 [[Gunnar Róbertsson]] *19 [[Dagur Leó Fannarsson]] {{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Árið 1947 voru kvennaflokkar Vals settir á legg og fljótlega eftir það hófust æfingar í handknattleik þeirra á meðal. Það var hinsvegar ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar sem félagið hrósaði fyrst sigri á Íslandsmótinu í handknattleik, nánar tiltekið 1962. Þá hófst sannkallað blómaskeið þar sem Valskonur urðu meistarar ellefu sinnum á þrettán árum, þar af sex ár í röð frá 1964 til og með 1969. Þjálfari liðsins á þessum árum var Þórarinn Eyþórsson og meðal leikmanna Vals á þessum árum var ein öflugasta handknattleikskona landsins, fyrr og síðar, [[Sigríður Sigurðardóttir]], fyrirliði íslenska landsliðsins sem varð Norðurlandameistari 1964. Sama ár var Sigríður kjörin [[íþróttamaður ársins]] af Samtökum íþróttafréttamanna, sú fyrsta úr röðum handknattleiksmanna og varð einnig fyrsta konan til að hreppa verðlaunin. Alls hefur kvennalið félagsins unnið Íslandsmótið 17 sinnum nú síðast tímabilið [[Handknattleiksárið 2018|2018-2019.]] Núverandi þjálfari liðsins er Anton Rúnarsson en honum til aðstoðar er Sigurgeir Jónsson. Björg Elín Guðmundsdóttir er liðsstjóri, Sólveig Lóa Höskuldsdóttir sjúkraþjálfari og Hlynur Morthens markmannsþjálfari liðsins. ==== Í Evrópukeppnum ==== Rétt eins og hjá karlaliði Vals í handknattleik er um auðugan garð að gresja þegar litið er á árangur handknattleikskvenna í Val m.t.t. Evrópukeppna, ber þar helst að nefna tímabilið 2005-06, en þá komust Valsstúlkur í undanúrslit Áskorendabikars EHF, eftir sigra gegn grísku og svissnesku liði. {| class="wikitable" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Samanlagt |- | [[2004–05 Women's EHF Cup|2004–05]] | EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[Önnereds HK]] | style="text-align:center;"| 24–35 | style="text-align:center;"| 26–30 | style="text-align:center;"| '''50–65''' |- | rowspan="3" | [[2005–06 Women's EHF Challenge Cup|2005–06]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[HC Athinaikos Athens]] | style="text-align:center;"| 37–29 | style="text-align:center;"| 24–26 | style="text-align:center;"| '''61–55''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[LC Brühl Handball]] | style="text-align:center;"| 25–21 | style="text-align:center;"| 32–27 | style="text-align:center;"| '''57–48''' |- | style="text-align:center;"|Undanúrslit |[[CSU Neptun Constanța|CSU Tomis Constanța]] | style="text-align:center;"| 35–28 | style="text-align:center;"| 25–37 | style="text-align:center;"| '''60–65''' |- | rowspan="3" | [[2007–08 Women's EHF Challenge Cup|2007–08]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[ŽORK Napredak Kruševac]] | style="text-align:center;"| 40–18 | style="text-align:center;"| 34–20 | style="text-align:center;"| '''74–38''' |- | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[ŽRK Radnički Kragujevac|RK Lasta Radnički Petrol Beograd]] | style="text-align:center;"| 31–30 | style="text-align:center;"| 31–26 | style="text-align:center;"| '''62–56''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[Mérignac Handball]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 30–36 | style="text-align:center;"| '''54–58''' |- | rowspan="2" | [[2010–11 Women's EHF Cup|2010–11]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[IUVENTA Michalovce]] | style="text-align:center;"| 26–21 | style="text-align:center;"| 30–30 | style="text-align:center;"| '''56–51''' |- | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[VfL Oldenburg (handball)|VfL Oldenburg]] | style="text-align:center;"| 28–26 | style="text-align:center;"| 25–36 | style="text-align:center;"| '''53–62''' |- | rowspan="2" | [[2012–13 Women's EHF Cup|2012–13]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[CE Handbol Marítim|Valencia Aicequip]] | style="text-align:center;"| 37–25 | style="text-align:center;"| 27–22 | style="text-align:center;"| '''64–47''' |- | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HC Zalău]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 21–22 | style="text-align:center;"| '''45–45''' |- | rowspan="2" | [[2018–19 Women's EHF Challenge Cup|2018–19]] | rowspan="2" | Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HV Quintus|Virto / Quintus]] | style="text-align:center;"| 20–21 | style="text-align:center;"| 20–24 | style="text-align:center;"| '''40–45''' |- |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Oddný Mínervudóttir]] *12 [[Hafdís Renötudóttir]] *16 [[Elísabet Millý Elíasardóttir]] ;Hornamenn *18 [[Eva Steinsen Jónsdóttir]] *8 [[Guðrún Ásta Magnúsdóttir]] *5 [[Ásthildur Þórhallsdóttir]] *23 [[Sara Lind Fróðadóttir]] *9 [[Lilja Ágústsdóttir]] *10 [[Þórey Anna Ásgeirsdóttir]] *19 [[Auður Ester Gestsdóttir]] ;Línumenn *6 [[Hildur Björnsdóttir]] *11 [[Ágústa Rún Jónasdóttir]] *14 [[Elísa Elíasdóttir]] *7 [[Sigrún Erla Þórarinsdóttir]] {{Col-2}} ;Skyttur *15 [[Guðrún Hekla Traustadóttir]] *24 [[Mariam Eradze]] *25 [[Thea Imani Sturludóttir]] *35 [[Lovísa Thompson]] *21 [[Ásrún Inga Arnarsdóttir]] ;Miðjumenn *13 [[Arna Karitas Eiríksdóttir]] *13 [[Ásdís Þóra Ágústsdóttir]] *4 [[Laufey Helga Óskarsdóttir]] {{Col-end}} <div class="references-small">4. maí 2026 tilkynnti handknattleiksdeild Vals að Thea Imani Sturludóttir hefði samið við rúmenska félagið Craiova og mun hún ganga til liðsins að tímabilinu 2026 loknu.</div> == Körfuknattleikur == === Karlar === Körfuknattleiksdeild Vals má rekja aftur til ársins 1970 þegar K.F.R. sameinaðist Val. Tíu árum eftir sameininguna komu fyrstu stóru titlarnir í hús þegar Valur vann Íslandsmótið í Körfuknattleik árið 1980. Valsmenn tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn 1979-1980 með sigri á KR 17. mars 1980. Bandaríkjamaðurinn [[Tim Dwyer]] stýrði liðinu til sigurs en hann var þá spilandi þjálfari. Tim Dwyer var jafnframt valinn besti erlendi leikmaðurinn þetta tímabil.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1511653|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" | Leikmannahópur Vals í körfuknattleik karla |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |13 |{{ISL}} |[[Kristófer Acox]] |197 cm |13-10-1993 |- |Bakvörður |1 |{{ISL}} |Símon Tómasson |183 cm |29-04-2003 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Jóhannes Ómarsson |196 cm |06-05-2005 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Ástþór Atli Svalason |190 cm |01-03-2002 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Benedikt Blöndal |188 cm |05-10-1993 |- |Bakvörður |10 |{{ISL}} |Kári Jónsson |192 cm |27-08-1997 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Egill Jón Agnarsson |190 cm |01-01-2002 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Björgvin Hugi Ragnarsson |190 cm |10-03-2005 |- |Bakvörður |23 |{{ISL}} |Óðinn Þórðarson |190 cm |03-02-2005 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hrannar Davíð Svalason | | |- |Bakvörður |26 |{{ISL}} |Finnur Tómasson |182 cm |10-05-2005 |- |Bakvörður |27 |{{ISL}} |Tómas Davíð Thomasson |180 cm |03-10-2005 |- |Bakvörður |28 |{{ISL}} |Jóhannes Reykdal Einarsson | | |- |Bakvörður |41 |{{ISL}} |Karl Kristján Sigurðarson |192 cm |18-05-2005 |- |Framherji |11 |{{ISL}} |Bóas Jakobsson |200 cm |04-12-2000 |- |Framherji |12 |{{ISL}} |Sveinn Búi Birgisson |203 cm |22-05-2002 |- |Bakvörður | |{{ISL}} |Sófus Máni Bender |192 cm |26-04-2003 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Ólafur Heiðar Jónsson | |01-01-2001 |- |Framherji |3 |{{ISL}} |Hjálmar Stefánsson |200 cm |05-01-1996 |- |Bakvörður |7 |{{ISL}} |Frank Aron Booker |192 cm |07-07-1994 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Orri Már Svavarsson |198 cm |20-06-2005 |- |Miðherji |24 |{{USA}} |Antonio Keyshawn Woods |191 cm |28-01-1996 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Veigar Örn Svavarsson |195 cm |20-06-2005 |- |Framherji |5 |{{SRB}} |Lazar Nikolic |203 cm |23-06-1999 |- |Bakvörður |77 |{{CRO}} |Igor Maric |195 cm |23-07-1985 |- |Miðherji |21 |{{UK}} |Callum Reese Lawson |198 cm |27-02-1996 |} | ; Aðalþjálfari * [[Finnur Freyr Stefánsson]] ; ;Aðrir starfsmenn * Jamil Abiad, aðstoðarþjálfari * Kristófer Acox, aðstoðarþjálfari * Bjartmar Birnir, sjúkraþjálfari ---- Tímabilið 2025-26 |} === Konur === Fyrsti Íslandsmeistaratitill kvenna í körfuknattleik vannst í apríl 2019 en liðið varð einnig bikarmeistari sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19047/2019/04/28/valur-islandsmeistari-kvenna-i-korfubolta-2019.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í körfubolta 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Annar Íslandsmeistaratitill félagsins í körfuknattleik kvenna bættist í safnið árið 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2021/06/02/valur-er-islandsmeistari-i-korfubolta-2021|title=Valur er Íslandsmeistari í körfubolta 2021|date=2021-06-02|website=RÚV|language=is|access-date=2021-06-06}}</ref> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" |Leikmannahópur Vals í körfuknattleik kvenna |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |4 |{{ISL}} |Guðbjörg Sverrisdóttir |180 cm |10-10-1992 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Þóranna Kika Hodge-Carr |170 cm |18-07-1999 |- |Framherji |8 |{{ITA}} |Alyssa Marie Cerino |183 cm |16-05-1997 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Ásdís Elva Jónsdóttir |166 cm |29-05-2007 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Dagbjört Dögg Karlsdóttir |169 cm |26-06-1999 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Ísey Ísis Guttorsmdóttir Frost |186 cm |09-12-2009 |- |Bakvörður |12 |{{ISL}} |Elísabet Thelma Róbertsdóttir |172 cm |31-05-2002 |- |Bakvörður |13 |{{ISL}} |Sara Líf Boama |172 cm |18-08-2005 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Fatima Rós Joof |167 cm |05-08-2008 |- |Miðherji |15 |{{ISL}} |Ásta Júlía Grímsdóttir |183 cm |22-02-2001 |- |Bakvörður |18 |{{ISL}} |Berta María Þorkelsdóttir |180 cm |03-06-2008 |- |Bakvörður |20 |{{USA}} |Reshawna Rosie Stone |170 cm |30-08-2000 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hanna Gróa Halldórsdóttir |172 cm |02-07-2007 |- |Bakvörður |43 |{{ISL}} |Margrét Ósk Einarsdóttir |173 cm |21-10-1996 |- | |} | ; Aðalþjálfari * Jamil Abiad ; ; Aðstoðarþjálfari * Margrét Ósk Einarsdóttir ---- Tímabilið 2025-26 |} === Þekktir leikmenn === [[Pétur Guðmundsson]] er sennilega þekktasti körfuknattleiksmaðurinn sem Valur hefur alið af sér, en Pétur lék um árabil í NBA deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/petur-karl-gudmundsson/|title=Pétur Karl Guðmundsson|website=www.isi.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Sem dæmi um aðra þekkta leikmenn sem hafa leikið með Val eða leika með Val má nefna [[Helena Sverrisdóttir|Helenu Sverrisdóttur]], [[Jón Arnór Stefánsson]], [[Pavel Ermolinskij|Pavel Ermolinskij,]] [[Kristófer Acox]], Kára Jónsson og Hjálmar Stefánsson.<br /> == Íþróttamaður Vals == Eftirtaldir aðilar hafa hlotið þann heiður að vera valdir íþróttamenn Vals: {{col-begin}} {{col-2}} * 1992 - [[Valdimar Grímsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998191|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1993 - [[Guðmundur Hrafnkelsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/123059/|title=ÍÞRÓTTIR Íþróttamaður Vals árið 1993 uðmundur Hrafnkelsson markmaður Vals og|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1994 - [[Dagur Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998277|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1995 - Guðrún Sæmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998339|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1996 - Jón Kristjánsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998393|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1997 - Ragnar Þór Jónsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998425|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1998 - Guðmundur Hrafnkelsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998473|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1999 - Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998561|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2000 - Kristinn Lárusson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998698|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2001 - Rósa Júlía Steinþórsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998735|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2002 - [[Sigurbjörn Hreiðarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998831|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2003 - Íris Andrésdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998067|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2004 - Berglind Íris Hansdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999335|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2005 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998889|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2006 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998989|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2007 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997957|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2008 - [[Katrín Jónsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/%7Ccat:%27/fullStory.php?id=70719%27|title=Katrín Jónsdóttir er íþróttamaður Vals 2008|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{col-2}} * 2009 - [[Dóra María Lárusdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/12/31/dora_maria_ithrottamadur_vals_2009/|title=Dóra María íþróttamaður Vals 2009|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2010 - Hrafnhildur Skúladóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477548|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2011 - Anna Úrsúla Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2011/12/31/anna_ursula_ithrottamadur_vals_2011/|title=Anna Úrsúla íþróttamaður Vals 2011|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2012 - Guðný Jenný Ásmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/gudny-jenny-ithrottamadur-vals-2012|title=Guðný Jenný íþróttamaður Vals 2012|date=2012-12-31|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/2322/2012/12/31/gudny-jenny-asmundsdottir-ithrottamadur-vals-2012.aspx|title=Guðný Jenný Ásmundsdóttir íþróttamaður Vals 2012|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2013 - [[Haukur Páll Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/4080/2013/12/31/haukur-pall-sigurdsson-er-ithrottamadur-vals-2013.aspx|title=Haukur Páll Sigurðsson er Íþróttamaður Vals 2013|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2013/12/31/haukur_pall_ithrottamadur_vals_2013/|title=Haukur Páll íþróttamaður Vals 2013|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2014 - Kristín Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2014/12/31/kristin_ithrottamadur_vals/|title=Kristín íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/9517/2014/12/31/kristin-gudmundsdottir-er-ithrottamadur-vals-2014.aspx|title=Kristín Guðmundsdóttir er íþróttamaður Vals 2014|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2015 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/12/31/bjarni_olafur_ithrottamadur_vals/|title=Bjarni Ólafur íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2016 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]*<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/16969/2016/12/31/bjarni-olafur-eiriksson-ithrottamadur-vals-arid-2016.aspx|title=Bjarni Ólafur Eiríksson íþróttamaður Vals árið 2016|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2016/12/31/bjarni_ithrottamadur_vals_i_thridja_sinn/|title=Bjarni íþróttamaður Vals í þriðja sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2017 - Orri Freyr Gíslason<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/17836/2018/01/03/orri-freyr-gislason-ithrottamadur-vals-2017.aspx|title=Orri Freyr Gíslason íþróttamaður Vals 2017|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrirlidi-vals-haettir|title=Fyrirliði Vals hættir|date=2019-05-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2018 - [[Birkir Már Sævarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18796/2019/01/01/birkir-mar-saevarsson-ithrottamadur-vals-2018.aspx|title=Birkir Már Sævarsson íþróttamaður Vals 2018|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/31-12-2018/birkir-mar-ithrottamadur-arsins-hja-val|title=Birkir Már íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2019 - [[Helena Sverrisdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2019/12/31/helena_ithrottamadur_arsins_hja_val/|title=Helena íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19577/2020/01/01/helena-sverrisdottir-er-ithrottamadur-vals-2019.aspx|title=Helena Sverrisdóttir er íþróttamaður Vals 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> *2020 - Anton Rúnarsson<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2020/12/31/anton_ithrottamadur_vals_2020/|title=Anton íþróttamaður Vals 2020|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20117/2020/12/31/anton-runarsson-ithrottamadur-vals-2020.aspx|title=Anton Rúnarsson íþróttamaður Vals 2020|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2021 - Alexander Örn Júlíusson<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20817/2021/12/31/alexander-orn-juliusson-er-ithrottamadur-vals-2021.aspx/|title=Alexander Örn Júlíusson er íþróttamaður Vals 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2022-01-13}}</ref> * 2022 - [[Pavel Ermolinskij]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/21466/2022/12/31/pavel-ermolinski-er-ithrottamadur-vals-2022.aspx|title=Pavel Ermolinski er íþróttamaður Vals 2022|website=www.valur.is|language=is|access-date=2023-01-06}}</ref> * 2023 - [[Arna Sif Ásgrímsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22169/2023/12/31/arna-sif-asgrimsdottir-er-ithrottamadur-vals-2023.aspx|title= Arna Sif Ásgrímsdóttir er íþróttamaður Vals 2023|website=www.valur.is|language=is|access-date=2024-09-03}}</ref> * 2024 - [[Benedikt Gunnar Óskarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22535/2025/01/08/benedikt-gunnar-er-ithrottamadur-vals-2024.aspx|title= Benedikt Gunnar er Íþróttamaður Vals 2024|website=www.valur.is|language=is|access-date=2025-19-03}}</ref> * 2025 - [[Patrick Pedersen]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/23011/2026/01/02/patrick-pedersen-er-ithrottamadur-vals-2025.aspx|title= Patrick Pedersen er Íþróttamaður Vals 2025|website=www.valur.is|language=is|access-date=2026-02-01}}</ref>{{col-end}}<nowiki>*</nowiki>- Knattspyrnumaðurinn Bjarni Ólafur Eiríksson hefur oftast allra verið kjörinn Íþróttamaður Vals, þrisvar talsins. == Formenn Vals == Eftirtaldir aðilar hafa gengt formennsku Knattspyrnufélagsins Vals:<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997814?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/Loftur%20Gu%C3%B0mundsson%201911-1914%20%C3%81rni%20B.%20Bj%C3%B6rnsson,%20J%C3%B3n%20Gu%C3%B0mundsson|title=Valsblaðið - 1. Tölublað (01.05.1991) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998211|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998721|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999095|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477954|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016470452d|title=Þorgrímur kjörinn formaður Vals - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19248/2019/05/30/adalfundur-vals-breytingar-a-stjornum-felagsins.aspx|title=Aðalfundur Vals - Breytingar á stjórnum félagsins|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Formenn Vals ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn |- |1911-14 |[[Loftur Guðmundsson]] |1933-34 |Ólafur Sigurðsson |1952-57 |Gunnar Vagnsson |2002-09 |[[Grímur Sæmundsen]] |- |1914-16 |Árni B. Björnsson |1934-38 |Frímann Helgason |1957-62 |Sveinn Zoega |2009-14 |Hörður Gunnarsson |- |1916-18 |Jón Guðmundsson |1938-39 |Ólafur Sigurðsson |1962-67 |Páll Guðnason |2014-15 |[[Björn Zoëga|Björn Zoega]] |- |1918-20 |Magnús Guðbrandsson |1939-41 |Sveinn Zoega |1967-70 |Ægir Ferdinandsson |2015-18 |[[Þorgrímur Þráinsson]] |- |1920-22 |Guðbjörn Guðmundsson |1941-43 |Frímann Helgason |1970-75 |Þórður Þorkelsson |2018-21 |Árni Pétur Jónsson |- |1922-23 |Guðmundur Kr. Guðmundsson |1943-44 |Sveinn Zoega |1975-77 |Ægir Ferdinandsson |2021-2023 |Lárus Sigurðsson |- |1923-28 |Axel Gunnarsson |1944-46 |Þorkell Ingvarsson |1977-81 |Bergur Guðnason |2023-2025 |Hörður Gunnarsson |- |1928-31 |Jón Sigurðsson |1946-47 |Sigurður Ólafsson |1981-87 |Pétur Sveinbjarnarson |2025- |[[Hafrún Kristjánsdóttir]] |- |1931-32 |Jón Eiríksson |1947-50 |Úlfar Þórðarson |1987-94 |Jón Gunnar Zoega | colspan="2" rowspan="2" | |- |1932-33 |Pétur Kristinsson |1950-52 |Jóhann Eyjólfsson |1994-02 |Reynir Vignir |} == Valsblaðið == Valsblaðið, félagsblað Knattspyrnufélagsins Vals, kom fyrst út í janúar 1939 en ritstjóri þess og ábyrgðarmaður var Sigurður Ólafsson.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19574/2019/12/31/valsbladid-2019.aspx|title=Valsblaðið 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í 1. tölublaði Valsblaðsins sagði m.a. svo um útgáfuna: <blockquote>„Það hefir oft verið um það rætt innan Vals, að nauðsyn bæri til þess, að félagið gæfi út blað, sem út kæmi nokkurn veginn reglulega. Núverandi stjórn hefir hafist handa um þetta mál, og kemur 1. tölublaðið út hér með. Fyrirkomulag blaðsins er enn ekki fyllilega ákveðið, en ætlunin er, að það komi fyrst um sinn út 4-6 sinnum á ári og sé minst 8 síður hvert blað. Blaðinu er ætlað að birta greinar og fréttir frá félagsstarfseminni, og ýmsum áhugamálum íþróttamanna. Það verður kostað kapps um að hafa blaðið sem allra fjölbreyttast, fróðlegast og skemmtilegast, svo að allir, sem það lesa, hafi bæði gagn og gaman af. [...] Væntanlega á Valsblaðið eftir að vinna félaginu ómetanlegt gagn með því að knýta meðlimina fastari böndum við félagið og vekja þá til starfa, ekki aðeins þá, er iðka knattspyrnu, heldur og þá, er fyrir aldurs sakir eða annara [sic] orsaka eru hættir því.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658005|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref></blockquote>Árið 2019 fagnaði Valsblaðið 80 ára útgáfuafmæli.<ref name=":1" /> Útgáfa blaðsins var stopul eftir 1940 en blaðið var endurvakið af krafti frá 1958 og hefur komið út árlega frá árinu 1983. Núverandi ritstjóri blaðsins er Guðni Olgeirsson en hann tók við ritstjórn blaðsins af [[Þorgrímur Þráinsson|Þorgrími Þráinssyni]] árið 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/29/valsbladid_sameinar/|title=Valsblaðið sameinar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> == Valskórinn == Valskórinn var stofnaður haustið 1993. Tildrögin að stofnun Valskórsins má rekja til vígslu Friðrikskapellunnar að Hlíðarenda. Dýri Guðmundsson, knattspyrnumaður og gítarleikari fékk í kjölfarið þá hugmynd að stofna kór til að æfa og syngja í kapellunni. Hann bar hugmyndina undir félagsmálaráð Vals þar sem hann var formaður og fékk hún góðar undirtektir. Gylfi Gunnarsson, tónlistarkennari og liðsmaður Þokkabótar var fyrsti kórstjóri kórsins og þá tók Stefán Halldórsson að sér formennsku í kórnum í upphafi. Kórinn heldur vortónleika á eða nálægt afmælisdegi Vals 11. maí ár hvert og í desember eru haldnir jólatónleikar auk þess sem kórinn syngur með Fóstbræðrum á aðventukvöldi og við útnefningnu íþróttamanns Vals á gamlársdag. Gylfi Gunnarsson stjórnaði kórnum fyrstu sex árin til vors 1999 en þá tók Guðjón Steinar Þorláksson tónlistarkennari við og stjórnaði kórnum til 2004, en frá þeim tíma hefur Bára Grímsdóttir tónskald stýrt kórnum. Kórinn er blandaður kór opinn öllum og æfir vikulega í Friðrikskapellu. Ýmsir þekktir gestasöngvarar hafa sungið með kórnum en þar má t.a.m. nefna Ara Jónsson, Rangar Bjarnason, Egil Ólafsson, Stefán Hilmarsson, Guðrúnu Gunnarsdóttur og Kristján Jóhannsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477846?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Valsblaðið - 65. árgangur 2013 (01.05.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7124223?iabr=on#page/n39/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Morgunblaðið - 107. tölublað (08.05.2019) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref> == Fjósið == Fjósið er félagsheimili Knattspyrnufélagsins Vals. Þegar Valur samdi um kaup á jörðinni Hlíðarenda þann 10. maí 1939 fylgdu þrjár byggingar með í kaupum en mestu munaði þar um fjósið, sem upphaflega var byggt árið 1916 og notað var sem búningsklefi, og hlöðuna, sem fékk hlutverk félagsheimilis og skrifstofu félagsins. Árið 1948 vígði Séra Friðrik Friðriksson fjósið formlega sem félagsheimili. Næstu fjörutíu árin þjónaði þessi húsakostur félaginu og fjölmargir hópar íþróttafólks utan af landi nutu gestrisni Valsmanna þegar þeir fengu inni til gistingar. Undir það síðasta var viðhaldi húsana mjög ábótavant og notkunin var nánast engin. Í árslok 2016 var skipuð nefnd til að halda utan um endurreisn fjóssins. Nefndin fékk Björn G. Björnsson leikmyndahönnuð í lið með sér, í tengslum við uppsetningu sögusýningar, sem búið er að setja upp í Fjósinu. 25. maí 2018, þegar 150 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks Friðrikssonar var Fjósið formlega opnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18289/2018/05/23/formleg-opnun-fjossins-%E2%80%93-knattspyrnufelagid-valur.aspx|title=Formleg opnun Fjóssins – Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> Fjósið gegnir hlutverki klúbbhúss og félagsheimilis þar sem yngri flokkar, foreldrar og lið í öllum deildum Vals halda fundi. Stuðningsmenn Vals koma reglulega saman í Fjósinu fyrir heimaleiki Vals en þar er gjarnan boðið upp á léttar veitingar. Leikmenn meistaraflokka félagsins og mótherjar fara einnig reglulega í mat í Fjósinu eftir leiki. Fjósið er að auki leigt út fyrir hvers kyns mannfagnaði eins og afmæli, fermingarveislur, erfidrykkjur, árshátíðir og jólahlaðborð auk þess sem Fjósið er leigt út sem fundaraðstaða fyrir fyrirtæki og rúmar allt frá 10-100 manns í fundaruppsetningu. Salurinn tekur við um 20-80 manns í sitjandi veislur og um 50-180 manns í standandi veislur. Þá er einnig unnt að horfa á útsendingar frá ýmsum knattspyrnuleikjum og öðrum íþróttaviðburðum í beinni útsendingu í Fjósinu. Gunnar Kristjánsson er núverandi Fjósameistari og veitingastjóri.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/felagsheimili-med-sogu-og-sal/|title=Félagsheimili með sögu og sál|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> == Titlar == === Knattspyrna karla === *'''[[Pepsideild_karla|Íslandsmeistarar]]: 23'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Fotbolti/Titlar/| title=Knattspyrnudeild - Titlar|publisher=valur.is | access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/islandsmeistarar-i-karlaflokkum/|title=Íslandsmeistarar í karlaflokkum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> :*[[Úrvalsdeild 1930|1930]], [[Úrvalsdeild 1933|1933]], [[Úrvalsdeild 1935|1935]], [[Úrvalsdeild 1936|1936]], [[Úrvalsdeild 1937|1937]], [[Úrvalsdeild 1938|1938]], [[Úrvalsdeild 1940|1940]], [[Úrvalsdeild 1942|1942]], [[Úrvalsdeild 1943|1943]], [[Úrvalsdeild 1944|1944]], [[Úrvalsdeild 1945|1945]], [[Úrvalsdeild 1956|1956]], [[Úrvalsdeild 1966|1966]], [[Úrvalsdeild 1967|1967]], [[Úrvalsdeild_karla_1976|1976]], [[Úrvalsdeild_karla_1978|1978]], [[Úrvalsdeild_karla_1980|1980]], [[Úrvalsdeild_karla_1985|1985]], [[Úrvalsdeild_karla_1987|1987]], [[Landsbankadeild_karla_2007|2007]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] *'''[[Bikarkeppni_karla_í_knattspyrnu|Bikarmeistarar]]: 11'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, [[Úrslitaleikur_VISA-bikar_karla_2005|2005]], [[Úrslitaleikur Borgunarbikars karla 2015|2015]], [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|2016]] *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2008, 2011, 2018, 2023, 2025 *'''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarar meistarana]]: 11'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :*1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018. === Knattspyrna kvenna === : *'''[[Pepsideild_kvenna | Íslandsmeistarar]]: 14'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar"/> :*[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1986|1986]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1988|1988]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1989|1989]], [[Landsbankadeild_kvenna_2004|2004]], [[Landsbankadeild_kvenna_2006|2006]], [[Landsbankadeild_kvenna_2007|2007]], [[Landsbankadeild_kvenna_2008|2008]], [[Pepsideild_kvenna_2009|2009]], [[Pepsideild_kvenna_2010|2010]], [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]], 2021, 2022, 2023 *'''[[VISA-bikar_kvenna|Bikarmeistarar]]: 15'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 6'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2003, 2005, 2007, 2010, 2017, 2024 === Handknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 24'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Handbolti/Titlar/| title=Handknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2021/06/18/valur_islandsmeistari_eftir_oruggan_sigur_i_hafnarf/|title=Valur Íslandsmeistari eftir öruggan sigur í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1939-40|1940]], [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]], [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]], [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]], [[Handknattleiksárið 1946-47|1947]], [[Handknattleiksárið 1947-48|1948]], [[Handknattleiksárið 1950-51|1951]], [[Handknattleiksárið 1954-55|1955]], [[Handknattleiksárið 1972-73|1973]], [[Handknattleiksárið 1976-77|1977]], [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1988-89|1989]], [[Handknattleiksárið 1990-91|1991]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]], [[Handknattleiksárið 1994-95|1995]], [[Handknattleiksárið 1995-96|1996]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2006-07|2007]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]] *'''Bikarmeistarar: 13'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1973-74|1974]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1989-90|1990]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2007-08|2008]], [[Handknattleiksárið 2008-09|2009]], [[Handknattleiksárið 2010-11|2011]], [[Handknattleiksárið 2015-16|2016]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2024 *'''Meistarar meistarana: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6370160?iabr=on#page/n16/mode/1up/search/Valsmenn%20meistarar%20meistaranna%20%C3%AD%20handknattleik%20karla|title=Dagblaðið Vísir - DV - 135. tölublað (06.10.2009) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-26}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 2008-09|2009]] *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' **[[:en:2023–24_EHF_European_Cup|2023-2024]] === Handknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 20'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar" /> :*1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1983, 2010, 2011, 2012, 2014, 2019, 2023, 2024, 2025 *'''Bikarmeistarar: 10'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2022/03/12/valur_bikarmeistari_i_attunda_sinn/|title=Valur bikarmeistari í áttunda sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-03-14}}</ref> :*1988, 1993, 2000, 2012, 2013, 2014, 2019, 2022, 2024, 2026 *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' :*2024-2025 === Körfuknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 4'''<ref>{{cite web| url=http://www.valur.is/Korfubolti/Titlar/| title=Körfuknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-karla/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1983, 2022, 2024 *'''Bikarmeistarar: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-karla/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1981, 1983, 2023, 2025 === Körfuknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 3'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20520/2021/06/02/valur-islandsmeistari-i-korfuknattleik-kvenna-2021.aspx|title=Valur Íslandsmeistari í körfuknattleik kvenna 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-07}}</ref> :*2019, 2021, 2023 *'''Bikarmeistarar: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*2019 == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.valur.is Heimasíða félagsins] * [http://www.timarit.is/?issueID=410260&pageSelected=1&lang=0 ''Knattspyrnufélagið Valur 35 ára''; grein í Morgunblaðinu 1946]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.icelandfootball.net/valur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Valur Reykjavík *https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1379092/ - Handknattleikur í Val *https://www.valur.is/um-val/saga.aspx - Saga félagsins *https://www.valur.is/media/13442/valsbladid_2006.pdf - Evrópuævintýri mfl. kvk. {{Leiktímabil í knattspyrnu karla}} {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{N1 deild karla}} {{S|1911}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Valur| ]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Hlíðar]] 5lz1t7kxu5g9t5ljjtogusizkskf8lr 1962269 1962268 2026-05-05T14:13:37Z ~2026-23019-87 115546 /* Langþráðir titlar í knattspyrnu karla */ 1962269 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Valur | Mynd = [[Mynd:Valur.svg|250x250dp]] | Gælunafn = Valsarar, Hlíðarendapiltar | Stofnað = [[11. maí]] [[1911]] | Knattspyrnustjóri = [[Hermann Hreiðarsson]] (kk); [[Matthías Guðmundsson]] (kvk) | Leikvöllur = [[N1 völlurinn]] | Stærð = 1201 sæti, 2225 alls | Stjórnarformaður = [[Hafrún Kristjánsdóttir]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _valur17h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _levanger17a | pattern_so1 = _valur17h | leftarm1 = FF0100 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _valur17a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _levanger17h | pattern_so2 = _valur17a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | núverandi = Besta deild karla 2026 | Stytt nafn = Valur | Staðsetning = Hlíðarenda, Reykjavík }} '''Valur''' er [[Ísland|íslenskt]] [[íþróttafélag]] sem hefur aðstöðu að [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]]. Valur teflir fram liðum í [[Knattspyrna|knattspyrnu]], [[Handbolti|handknattleik]] og [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] og leika allir meistaraflokkar Vals í efstu deild bæði í karla- og kvennaflokki. Valur er eina íslenska íþróttafélagið sem unnið hefur Evrópukeppni í boltaíþrótt,<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-26}}</ref> en árið 2024 vann karlalið félagsins í handknattleik evrópubikar EHF. Kvennalið félagsins í handbolta lék afrekið svo eftir ári síðar, 2025. <ref>{{Vefheimild|url=https://handbolti.is/valur-er-evropubikarmeistari/|titill=Valur er Evrópubikarmeistari!|útgefandi=handbolti.is|mánuður=17 maí|ár=2025|mánuðurskoðað=21 maí|árskoðað=2025}}</ref> Félagið var stofnað þann [[11. maí]] árið [[1911]] af drengjum í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]], að hluta til fyrir tilstilli séra [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]]. Í fyrstu var Valur aðeins deild innan K.F.U.M. en síðar rofnuðu tengslin við K.F.U.M. Þrátt fyrir það minnast Valsmenn ávallt tengslanna við K.F.U.M. en einkunnarorð félagsins „Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði“ eru fengin úr ræðu séra Friðriks sem hann hélt við vígslu fyrsta knattspyrnuvallar félagsins. Valur tók þátt í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótinu í knattspyrnu karla]] í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1915|1915]] og varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]]. Alls hefur meistaraflokkur karla unnið Íslandsmótið í knattspyrnu karla 23 sinnum, síðast árið 2020. Kvennalið Vals vann Íslandmeistaratitil í fyrsta sinn árið 1978 en alls hefur meistaraflokkur kvenna unnið [[Besta deild kvenna|Íslandsmótið í knattspyrnu]] 14 sinnum, síðast árið 2023. Árið [[Handknattleiksárið 1939-40|1940]] vann Valur fyrsta Íslandsmótið í handknattleik karla en félagið hefur ávallt átt góðu gengi að fagna í handknattleik bæði í karla og kvennaflokki. Valur varð [[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistari í handbolta kvenna]] í fyrsta sinn árið 1962. Árið 2024 vann karlalið Vals í handknattleik Evrópubikarinn og varð þar með fyrst íslenskra liða í boltaíþrótt til þess að vinna Evróputitil. Ári síðar vann kvennalið Vals í handknattleik Evrópubikartitil, fyrst íslenskra kvennaliða, með sigri á [[Porrino]] frá Spáni.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2025/05/17/valur_evropubikarmeistari_eftir_haspennu/|title=Valur Evrópubikarmeistari eftir háspennu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> Árið 1970 var körfuknattleiksdeild Vals stofnuð við sameiningu félagsins við K.F.R. Valur varð [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Íslandsmeistari í körfuknattleik karla]] í fyrsta sinn tíu árum seinna eða árið 1980. Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. Fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals í körfuknattleik kvenna vannst árið 2019 en sama ár varð liðið einnig bikarmeistari. Valur lék til úrslita í Evrópukeppni meistaraliða í handbolta karla, tímabilið [[Handknattleiksárið 1979-80|1979-80]], og er eina íslenska liðið sem náð hefur þessum áfanga. Enn fremur er Valur sigursælasta boltaíþróttafélag Íslands með 140 Íslandsmeistaratitla og bikarmeistaratitla í þremur vinsælustu boltaíþróttum landsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Árið 2019 var ár kvennaflokka Vals, en þá unnu allar kvennadeildir félagsins Íslandsmótið. Meistaraflokkar í handknattleik og körfuknattleik gerðu gott betur og unnu einnig bikarmeistaratitla en ekkert lið hafði áður afrekað að verða Íslandsmeistari í þessum þremur íþróttum á sama tíma, hvorki í karla- né kvennaflokki.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/sport/valur-islandsmeistari-sogulegt-a-hlidarenda/|title=Valur Ís­lands­meistari: Sögu­legt á Hlíðar­enda|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Kvennalið Vals endurtóku afrekið árið 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/462624/valsbla_i__2023_web.pdf|titill=Valsblaðið 2023|höfundur=Guðni Olgeirsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=2023|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2024}}</ref> == Saga félagsins == === 1911-1920: Stofnun og fyrstu árin === ==== Stofnun ==== Árið 1911 var knattspyrnan enn á bernskuskeiði sem íþrótt á Íslandi. Knattspyrnan barst hingað laust fyrir aldamót, og eins og alls staðar hreif hún hugi ungra manna. Árið 1908 var stofnuð unglingadeild innan K.F.U.M. í Reykjavík og var séra Friðrik Friðriksson leiðtogi deildarinnar og naut óskoraðrar virðingar. Drengirnir sóttu ekki einungis fundi í K.F.U.M. hjá séra Friðriki, stofnað var taflfélag, hljómsveit var starfrækt og margt fleira. Á þessum tíma fæddist hugmynd hjá K.F.U.M. drengjunum að stofna knattspyrnufélag en nokkur slík félög höfðu þá verið stofnuð í Reykjavík. Filippus Guðmundsson, einn af stofnendum Vals, skýrði svo frá tildrögum stofnunar félagsins í riti sem gefið var út í tilefni af 25 ára afmæli Vals: <blockquote>„Það var upphaf þessa félagsskapar, að nokkrir drengir úr UD í K.F.U.M. tóku að leika sér að því, að spyrna knetti í portinu bak við hús félagsins við Amtmannsstíg. Voru þeir sí og æ að mölva rúður í gluggum hússins með knettinum og fór mestallur tíminn í að aura saman í nýjar rúður og setja þær í gluggana. [...] Þessir leikir piltanna í UD voru upphaflega einungis óskipuleg dægrastytting. Þar var engin sérstök hlutverkaskipting, enda var lítið svigrúm í portinu bak við félagshúsið. Reyndi því hver og einn að spyrna knettinum af sem mestum ákafa eitthvað út í loftið, og aðalárangurinn voru rúðuspellin, sem áður er getið. En brátt rak að því, að portið varð drengjunum og þröngur leikvangur. Þá var haldið út á Melana, þangað, sem reykvískir knattspyrnumenn hafa jafnan síðan farið til þess að stunda íþrótt sína og sækja sér aukinn dug.“<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994573|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> </blockquote>Séra Friðrik hafði í upphafi lítið álit á knattspyrnu og var tregur til að gefa samþykki sitt fyrir stofnun félagsins. Virtist honum sem leikur drengjanna í portinu hefði lítinn tilgang annan en hlaup og spörk út í loftið. Hann lét þó undan þar sem hann sá að drengirnir höfðu gott af því að hlaupa úti eftir kyrrstöðu og inniveru. Síðar meir átti honum eftir að snúast hugur og varð hann fljótt helsti hvatamaður félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658420|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Guðbjörn Guðmundsson, segir þannig frá stofnun félagsins í sama riti: <blockquote>„Um það leyti, sem áhugi fyrir knattspyrnu var að vakna meðal unglinga í Reykjavík og þar með drengja í K.F.U.M., var Ólafur Rosenkranz, leikfimiskennari í Menntaskólanum, en vann jafnframt á skrifstofu Ísafoldarprentsmiðju. Eitt sinn bar það við, að við Ólafur vorum að taka til í herbergi einu í prentsmiðjunni, en í þessu herbergi var þá geymt skrifborð Jóns Sigurðssonar forseta. Þegar við vorum að laga til í kringum borðið og undir því, kom alt í einu fótknöttur veltandi undan borðinu. Átti Ólafur knöttinn, og var hann að vísu allslitinn, en þó sæmilegur. Guðbjörn var nú ekki seinn á sér, en falaði þegar knöttinn af afi [sic]. Varð það úr, að Ólafur seldi honum knöttinn fyrir 2 kr.“<ref name=":4" /></blockquote>Skýrði Guðbjörn þannig frá að utan um þennan knött, sem valt fram undan skrifborði [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]], hafi fyrstu áhugamenn um knattspyrnu í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]] safnast og að til hans megi rekja vísinn til þess að Valur varð til.<ref name=":4" /> Það var síðan 11. maí 1911 sem haldinn var fundur á lesstofu KFUM þar sem sex piltar stofnuðu Fótboltafélag KFUM en nafni félagsins var þegar sama ár breytt í Val.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Einn af stofnendum Vals, Filippus Guðmundsson, átti hugmyndina að nafni félagsins. Sagan segir að þegar þessir stofnendur félagins voru að vinna við að laga knattspyrnuvöll sinn á Melunum í Reykjavík hafi fálki sveimað yfir höfðum þeirra og þar fengu þeir þá hugmynd að kalla félagð Val. Nafnið var borið undir séra Friðrik sem samþykkti það strax.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659908|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í fyrstu áttu Valsmenn engan leikvang til þess að stunda æfingar á. Æfðu liðsmenn því hvar sem þeir fundu nýtilega bletti. Æfingar fóru ýmist fram á Ráðagerðisflötum, á Kóngsmel uppi á Öskjuhlíð, meðfram Rauðarárlæknum og suður í Fífuhvammi eða hvar sem unnt var að spyrna knetti. Æfingar fóru einkum fram á sunnudögum. Liðsmenn leituðu nú til séra Friðriks sem fór þegar á fund [[Páll Einarsson|Páls Einarssonar]], sem þá var [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. Fundi þeirra lauk með því að Valsmenn fengu úthlutað svæði eitt vestur á Melunum sem þeir ruddu og útbjuggu til knattspyrnuæfinga.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Séra Friðrik vann hörðum höndum að því að moka mold, raka saman möl og aka henni burt í hjólbörum með öðrum félagsmönnum og að lokinni vinnu lauk hann hverjum degi með guðsorði, söng og bæn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994582|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Við vígslu fyrsta Valsvallarins á [[Melarnir|Melunum]] haustið 1911 hélt séra Friðrik ræðu þar sem hann hvatti piltana til að halda áfram á þeirri braut sem þeir höfðu lagt út á og áminnti þá jafnframt um heiðarleika í leik og starfi og að friður, kærleikur, samheldni, fegurð og atorka ætti að ríkja í starfinu og aldrei ætti að þrífast neitt ósæmilegt og ljótt, sbr. m.a. eftirfarandi kafla úr ræðunni: <blockquote>„Þér ungu menn, sem standið nú í röðum reiðubúnir að ganga inn á hið nýja svæði til leiks, sýnið að þér getið leikið með kappi og fjöri og þó sem göfugir, ungir menn, sem fullkomlega hafið vald yfir yður. - Náið þessu valdi, hvað sem það kostar. Náið valdi yfir limum yðar; æfið augun að sjá fljótt, hvað gjöra skal, æfið fæturna, til þess að þeir gefi mátulegt spark eftir því, sem augað reiknar út, að með þurfi; æfið hendurnar til þess að fálma ekki út í bláinn, til þess að gjöra einmitt þær hreyfingar, sem við eiga; látið hendur og handleggi verða svo sjaldan sem unt er fyrir knettinum; æfið tungu yðar, svo að engin óþorfa orð heyrist. Leggið alla stund á að leggja fegurð inn í leik yðar, látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði. [...] Verið þar á svæðinu, sem yður ber að vera, hverjum samkvæmt skyldu sinni og varist blindan ákáfa og fum. Allur þjösnaskapur veri langt frá yður. Kærið yður ekki um að vinna með röngu eða ódrengilegu bragði. Þeir sterkari boli aldrei hinum yngri og linari frá réttum leik. Segið ávallt satt og venjið yður á að segja til, ef yður verður eitthvað á og játa það. Hælist aldrei yfir þeim, sem tapa, og gleðjist líka yfir velleiknu sparki hjá mótleiksmönnum yðar. Látið aldrei ófagurt pex eða þráttanir skemma leikinn. Verið fljótir að hlýða þeim, sem leik stjórna, einnig þó að þeir séu yngri. [...] Munið ávallt eftir því, að leikur vor er ekki aðeins stundargaman, heldur á hann að vera til þess að gjöra oss betri, göfugri, heiðarlegri og karlmannlegri með hverri æfing. Og samlíf vort á leiksviðinu og utan þess á að efla kristindóm vorn og vera guði til dýrðar.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref></blockquote> ==== Fyrstu árin ==== Í Valsblaðinu 1961 segir frá því að séra Friðrik hafi eitt sinn farið í heimsókn til Valsmanna þar sem þeir voru við æfingar á Melunum. Í fyrstu sýndist honum sem það sem ætti sér stað inn á vellinu svipaði til þess sem gerðist í portinu í K.F.U.M. en hann gekk þá til drengjanna og bað þá að sýna sér hvernig liðið raðaði sér upp á vellinum. Þeir gerðu það nákvæmlega og er séra Friðrik virti fyrir sér þessar tvær fylkingar (sókn og vörn) segist hann hafa séð fyrir sér hinar rómversku herfylkingar skipulegar og markvissar og samstundis skynjað leikinn og þá geysilegu þýðingu íþróttarinnar sem uppeldismeðals ef réttilega væri á haldið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658421|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Valsmenn urðu þó skömmu síðar að hverfa af brott af þessum velli því loftskeytastöð var reist á blettinum. Ruddu Valsmenn sér þá nýjan völl norðar á Melunum en þeir þurftu einnig að yfirgefa hann skömmu seinna þegar járnbraut, sem lögð var vegna grjótflutninga til Reykjavíkurhafnar, sem þá var í smíðum, var lögð yfir hann. Enn fluttu Valsmenn völl sinn norðar á Melana en sá völlur var nokkru síðar tekinn af félaginu og gerður að allsherjar íþróttavelli fyrir Reykjavík, [[Melavöllurinn]]. Áður hafði verið íþróttavöllur norðar á Melunum, en girðingin í kringum hann skemmdist mjög af völdum óveðurs árið 1925 og var þá horfið á það ráð að flytja íþróttavöllinn þangað sem völlur Valsmanna var.<ref name=":5" /> Mikill áhuga var meðal Valsmanna á knattpyrnu strax frá upphafi og oftast mættu of margir á æfingar þrátt fyrir að félagsmenn væru ekki nema 28 talsins og var [[Loftur Guðmundsson]], fyrsti formaður félagsins, „einkar áhugasamur um viðgang þess“. Fjölmargir óskuðu eftir inngöngu í félagið en Valsmenn höfðu gert samþykkt um það að félagsmenn skyldu ekki vera fleiri en 28. Varð þetta til þess að annað knattspyrnufélag var stofnað innan vébanda K.F.U.M. sem fékk nafnið Hvatur en til stóð að þessi félög myndu heyja kappleiki sín á milli í stað þess að keppa við önnur knattspyrnufélög utan K.F.U.M. Félagið Hvatur sameinaðist þó Val fljótlega, þar sem menn töldu ráðlegra að sameina starfskrafta félaganna. Við lok fyrsta starfsárs félagsins gaf séra Friðrik út rit sem hann nefndi „Úti og inni“ og tileinkaði knattspyrnufélögunum í K.F.U.M. Val og Hvata „sem með siðprýði, áhuga og félagslyndi gjörðuð mér gleði og K.F.U.M. sóma á leikvellinum og annarsstaðar“.<ref name=":5" /> Fyrstu þrjú starfsár Vals háði félagið ekki opinbera keppni við önnur félög. Séra Friðrik stjórnaði æfingum þegar hann hafði tök á því og liðið háði mánaðarlega kappleiki við Hvat. Haustið 1914 léku Valsmenn sinn fyrsta opinbera keppnisleik við [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Valsmenn voru á þessum tíma bundnir af ákvörðun um að leika ekki við lið utan K.F.U.M. Séra Friðrik var á þessum tíma staddur erlendis og því ekki til taks til þess að veita leyfi, leituðu Valsmenn þá til séra Bjarna Jónssonar, sem tók vel í erindið og veitti leyfi til leiksins. Leiknum lauk með 3-2 sigri Fram, sem þótti nokkuð vel af sér vikið þar sem Framarar höfðu á þessum tíma yfir að ráða öflugu knattspyrnuliði. Árið 1915 tók Valur í fyrsta sinn þátt í Íslandsmótinu í knattspyrnu en auk þeirra kepptu [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í mótinu. Ári síðar, á fimm ára afmæli Vals 1916, fékk Valur inngöngu í [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasamband Íslands]]. 1913 var [[Skátafélagið Væringjar|Væringjafélagið]] stofnað fyrir drengi í K.F.U.M. fram til 15 ára aldurs sem gengju þá í Val. Árið 1919 vann þessi hópur ungra Valsmanna svokallað Haustmót og var það fyrsti mótssigur félagsins. Á þessum árum voru knattspyrnumót í Reykjavík haldin af knattspyrnufélögunum sjálfum og höfðu félögin oft ærnar tekjur af mótshaldinu. Fyrstu árin stóð Valur ekki að slíku móti en breyting varð þar á árið 1917 þegar [[Egill Jacobsen]], kaupmaður gaf félaginu 30. júní verðlaunagripinn Íslandshornið, en til stóð að árlega yrði keppt um þann grip og Valur halda mótið. Framarar voru í upphafi afar mótfallnir nafngiftinni þar sem þeir töldu að nafnið á gripnum væri svo líkt Íslandsbikarnum, sem Fram hafði gefið út og haft tekjur af. Kváðu Framarar nafnið móðgun við sig af hálfu ÍSÍ sem höfðu í samstarfi við Egil ákveðið nafnið á gripnum. Í gerðarbókum Vals sagði m.a. svo um þetta mál: „Út af þessu höfðum vér [...], ákveðið að taka ekki þátt í Knattspyrnumóti Íslands hjá Fram á þessu ári, nema þeir gæfu tryggingu fyrir að þeir tækju þátt í Íslandshornsmótinu þar sem það væri svo mikið fjárhagslegt tjón fyrir okkur.“ Með bréfi til Vals skömmu síðar tilkynntu Framarar um þátttöku sína í mótinu en tóku þó fram að eigi mætti skilja svo að félagið væri nú ánægt með nafnið á horninu eða fyrri framkomu ÍSÍ.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658432|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Fram vann gripinn til eignar árið 1919 en þá gaf Egill félaginu 200 krónur fyrir nýjum verðlaunagrip. Fleiri urðu mótin á vegum Vals þó ekki á þessum árum þar sem meistaraflokkur félagsins hætti keppni um þetta leyti.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994577|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref> === 1920-1930: Óviss framtíð === Í kringum 1920 var félagið við það að leysast upp sökum þess hve fáir sóttu æfingar hjá meistaraflokki. Meistaraflokkur Vals var þá alveg hættur að taka þátt í knattspyrnumótum og enginn 3. flokkur var til í félaginu. Var m.a. um það rætt í félaginu að sameinast [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingi]] eða leysa félagið alveg upp. [[Axel Gunnarsson]], kaupmaður, var kjörinn formaður Vals og lagðist mjög gegn því. Á þessum tíma var ekkert fé til í sjóðum félagsins og lagði Axel því sjálfur til fé fyrir boltakaupum og öðru því sem félagið þarfnaðist. Var Axel lengi vel helsti fjárhagslegur bakhjarl félagsins og sat í stjórn þess í 10 ár samfleytt lengst af sem formaður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994583|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Upp úr 1922 var mikil deyfð yfir starfi Væringjafélagsins<ref>{{cite book |title=Skátafélagið Væringjar 25 ára |date=1938 |publisher=Skátafélagið Væringjar |url=https://timarit.is/page/4804641 |access-date=23. júlí 2022 |page=33}}</ref> og gengu þá fjölmargir Væringjar í Val. Um þetta leyti upphófst mikil liðssöfnun og árið 1922 voru félagsmenn orðnir 350 talsins en þar af hafði Jón Sigurðsson, síðar borgarlæknir, safnað 100 manns. Tók meistaraflokkur félagsins í kjölfarið þátt í knattspyrnumótum að nýju árið 1923. Í Valsblaðinu 1961 eru Axel Gunnarsson og Jón Sigurðsson nefndir forystukempur endurreisnarinnar í Val sem átti sér stað á þessum tíma. Á 15 ára afmæli félagsins árið 1926 var ákveðið að gera merki fyrir félagið og var þar um að ræða mynd af skildi og á honum var mynd af val, vængjum þöndum, með knött í klónum. Efst í grunni merkisins var sól sem sendi geisla sína, rauða og bláa yfir félagsmerkið. Félagsmerki Vals var samþykkt á aðalfundi félagsins 1926. Hugmyndina að merkinu átti Ámundi Sigurðsson, en [[Tryggvi Magnússon]] listmálari teiknaði.<ref name=":2" /> Ákvæði um merki félagsins er að finna í 3. gr. samþykkta Knattspyrnufélagsins Vals. Þar segir svo um merki félagsins: „Merki félagsins er skjöldur, en grunnur hans sól, sem sendir frá sér rauða og bláa geisla og í miðjum fleti skjaldarins er fljúgandi valur með knött í klónum. Á knöttinn skal letra nafnið VALUR.“ Sama ár var einnig ákveðið að taka upp nýjan búning, en allt frá því að Valur eignaðist fyrst félagsbúning hafði hann verið hvít peysa með bláum langröndum, hvítar buxur og bláir sokkar. Þessum búningi þótti svipa um of til búnings KR og var þá tekin upp græn peysa og svartar buxur til bráðabirgða en sá búningur var notaður allt til ársins 1926.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658439|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Nú var ákveðið að búningur félagsins skyldi vera rauð peysa, hvítar buxur og bláir sokkar. Þetta hefur síðan verið búningur félagsins en ekki hefur verið föst regla í sokkalit, en þeir hafa þó yfirleitt verið rauðir eða hvítir. Árið 1928 komu til landsins [[Skotland|skoskir]] knattspyrnumenn frá Glasgow University Club á vegum allra félaganna í Reykjavík og léku m.a. við meistaraflokk Vals. Leiknum lauk með 6-1 sigri Skotanna en Skotarnir höfðu mikla yfirburði yfir íslensku liðin. Í skýrslu um heimsókn þessa í skjölum Vals kemur fram að heimsókn þessi hafi einkum verið hugsuð svo liðin gætu lært af Skotunum og séð „hvar við stæðum í íþróttinni“. Jón Sigurðsson, formaður Vals, þakkaði Skotunum kærlega fyrir frábæran leik og glæsilega kennslustund.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658445|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Sama ár léku Valsmenn við [[Færeyjar|færeyskt]] knattspyrnulið sem var statt hér á landi og lauk leiknum með 4-1 sigri Valsmanna. === 1930-1939: Fyrstu titlarnir. Handknattleikur ryður sér rúms === Valur vann sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]], nítján árum eftir að félagið var stofnað með markatölunni 16:2. Innan Vals þótti mikið liggja við að sigra þetta ár og héldu liðsmenn m.a. fund á [[Hótel Borg]] skömmu fyrir mótið þar sem Jón Sigurðsson og Aðalsteinn Hallsson hvöttu menn til dáða og báðu þá að „duga eða drepast“ eins og það er orðað í fundargerðinni. Tókust menn í hendur og strengdu þess heit að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sigra og það gekk eftir. Langþráður draumur var orðinn að veruleika. Eitt fyrsta verk nýkrýndra Íslandsmeistara var að heimsækja séra Friðrik. Séra Friðrik sagði við nýbakaða meistarana að vissulega væri sigur góður en ekki mætti ofmetnast eða sýna dramblæti, en alla tíð gaf séra Friðrik Valsmönnum ýmis heilræði, m.a. um drengilegan leik og háttprýði. Frá þessum tíma hefur varðveist dagbók Agnars Breiðfjörð þar sem hann rekur æfingasókn veturinn 1930-31. Í dagbókinni getur hann þess að Valssöngurinn hafi oftast verið sunginn í lok æfinga, sbr. t.a.m. eftirfarandi færslu frá 18. janúar 1931: „Þessi sunnudagur rann upp með hörkufrosti og norðannæðingi, og var útlit fyrir fannkomu, þrátt fyrir þessa hryssingslegu framkomu náttúrunnar, mættu á þessa æfingu 10 áhugamenn. - Án efa hefur ekki áður verið leikin knattspyrna í slíku veðri sem þessu (í það minnsta ekki á Íslandi). Æfingin var á velli KR-inga og fór allvel fram. Valssöngurinn var sunginn.“ Ári síðar héldu Valsmenn í sína fyrstu utanlandsför. Kepptu Valsmenn við lið frá [[Færeyjar|Færeyjum]] og [[Danmörk|Danmörku]] alls sex leiki. Aðalfararstjóri var séra Friðrik Friðriksson og auk hans var í fararstjórninni Jón Sigurðsson formaður félagsins. Einar Björnsson segir m.a. svo frá ferðinni í 25 ára afmælisriti Vals: <blockquote>„Þetta var í fyrsta sinn, sem íslenzkt knattspyrnufélag réðist í það, á eigin ábyrgð að senda flokk knattspyrnumanna til meginlands Evrópu og í fyrsta skipti sem íslenzkir knattspyrnumenn tóku þar land. Lagt var af stað héðan 16. júní með e. s. Lýru og leiðin lá um Færeyjar, Noreg og Svíþjóð. Ferðin til Færeyja gekk eins og í sögu, en í Þórshöfn var dvalið í rúma 4 tíma og kappleikur háður við „Havnar Boltfélag“, og lauk með sigri Vals 3:0. Leikurinn var drengilegur og fjörugur og blaðaummæli ágæt. [...] Í Kaupmannahöfn og annarsstaðar í Danmörku voru Valsmenn gestir KFUM. Móttökur hinna dönsku félaga okkar voru með afbrigðum góðar, bæði í Kaupmannahöfn og annarsstaðar sem við fórum um. Var allt gert til þess að gjöra oss ferðina sem ánægjulegasta og gagnlegasta. [...] Fyrsta kappleik sinn í Danmörku léku Valur í Kaupmannahöfn 24. júlí við KFUM Boldklub og sigruðu Danir með 3:1. Rétt er að geta þess að þetta var í fyrsta sinn sem Valsmenn kepptu á grasvelli og munu þau viðbrigði, að koma á grasvöll af malarvelli, ekki hvað sízt hafa átt sinn drýgsta þátt í ósigrinum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658455|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> </blockquote> ==== Dýrkeyptur Íslandsmeistaratitill 1933 ==== Félagið varð næst Íslandsmeistari í knattspyrnu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] og síðan óslitið fjögur ár í röð 1935-1938. Sigur Vals árið 1933 var dýru verði keyptur því í úrslitaleik Vals gegn KR 15. júní hlaut markvörður Vals, [[Jón Karel Kristbjörnsson]], svo slæma áverka að hann lést tveim dögum síðar 17. júní.<ref>{{Cite web|url=https://lemurinn.is/2013/05/04/valur-kr-upp-a-lif-og-dauda/|title=Valur-KR upp á líf og dauða|date=2013-05-04|website=Lemúrinn|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1358357/|title=Spark í spegli tímans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-02-06|url-access=subscription}}</ref> Í Valsblaðinu 1961 sagði m.a. svo frá þessum afdrifaríka leik:<blockquote>„Þetta ár verður lengi minnisstætt, fyrir þá sök, að í úrslitaleik milli  Vals og KR skeði það að markmaður liðsins, Jón Karel Kristbjörnsson, slasaðist svo illa að hann lézt af þeim völdum 2 dögum síðar. Mun hann hafa rifnað innvortis og fengið lífhimnubólgu, sem leiddi hann  til dauða. Var mikill mannskaði að Jóni, sem var mjög efnilegur maður, góður markvörður og hafði verið meðal þeirra sem haldið höfðu hvað lengst hópinn og leikið í aðalliðinu undanfarin ár, og í yngri flokkunum. Þegar slysið vildi til stóðu leikar þannig, að jafntefli var 2:2, en er Jón féll á völlinn náði framherji KR knettinum og sendi hann í mannlaust markið. 3:2 fyrir KR. Varamarkvörðurinn, Hermann Hermannsson, er tekinn í markið. En við þetta áfall, að markvörðurinn verður að hætta, þjappast liðið svo saman, að sjaldan hefði betur til tekizt, og á næstu 40 mín. skorar Valur 4 mörk, og vann leikinn 6:3.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658463|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Valur sá um útför Jóns og reisti legstein á leiði Jóns í [[Hólavallagarður|Hólavallakirkjugarði]] en minnisvarðinn var afhjúpaður við athöfn sem fram fór 19. desember 1934. Á legsteininum er að finna stórt Valsmerki. Séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarni Jónsson]] framkvæmdi athöfnina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Árlega, fyrir fyrsta leik á Íslandsmótinu í knattspyrnu, leggja leikmenn meistaraflokks Vals í knattspyrnu karla blóm að leiði Jóns Karels.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478079|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> ==== Nýr völlur við rætur Öskjuhlíðar ==== Þegar æfingavöllur Vals á Melunum var tekinn af félaginu 1926 undu félagsmenn því illa og unnu forystumenn félagsins ötullega að því að félaginu yrði bætt það tjón með nýju landi. Eftir langa mæðu fékk félagið loks úthutað svæði við rætur [[Öskjuhlíð|Öskjuhlíðar]] sem nefndist Haukaland en fram að því hafði félagið ekki átt sér neinn sérstakan leikvöll.<ref name=":5" /> Svæðið var stórgrýtt og illt yfirferðar en með samtakamætti ruddu menn svæðið og athafnasvæði knattspyrnumanna í Val jókst smám saman og haustið 1935 útbjuggu Valsmenn völl á svæðinu í sjálfboðavinnu og var það mikið og erfitt verk. Völlurinn var vígður á 25 ára afmælisári Vals árið 1936 en mikil áhersla var lögð á að klára að ryðja völlinn í tæka fyrir afmæli Vals. Á almennum fundi félagsins kom fram tillaga um að hver starfandi félagsmaður legði fram 5 krónur á mánuði, sem yrðu greiddar til atvinnulausra manna innan félagsins sem störfuðu að vallargerðinni og að félagssjóður myndi leggja jafnháa upphæð á móti. Var tillagan í kjölfarið samþykkt og kom til framkvæmda þó ekki liggi fyrir hve margir nutu þessara atvinnubótarvinnu. Völlurinn var vígður með skrúðgöngu frá húsi K.F.U.M. og voru þar samankomnir um 150 Valsmenn sem gengu þaðan inn Laugaveg og þaðan upp Barónsstíg að vellinum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658475|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Þetta nýja svæði átti eftir að valda straumhvörfum hjá félaginu, ekki síst meðal yngstu knattspyrnumannanna, en um þessar mundir var farið að efna til keppni milli 3. og 4. flokks og var oftast keppt á Valssvæðinu að frumkvæði Vals. Átti það mikla unglingastarf sem kom í kjölfar hins nýja vallar eftir að bera ríkulegan ávöxt fyrir Val. ==== Upphaf handknattleiks í Val ==== Á vetraræfingum sem knattspyrnumenn í Val stunduðu á árunum eftir 1930 var ýmist æfð leikfimi eða knattleikni með tuskuknöttum. Þessar æfingar þóttu heldur einhæfar og gripu menn til þess ráðs að enda æfingar á handknattleik. Æfingar fóru ýmist fram í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]] eða ÍR húsinu og voru pústrar tíðir líkt og segir í Valsblaðinu 1961. Þótti sumum hasinn svo mikill að málið var tekið upp á stjórnarfundi Vals. Í fundargerði um þetta segir:<blockquote>„Nokkur ágreiningur hafði komið upp um það, hvort hafa skyldi handknattleiksæfingar á æfingakvöldum félagsins, þar sem allir þeir, er æfingar sæktu gætu ekki tekið þátt í þeim. Urðu um þetta nokkrar umræður. Mæltu tveir stjórnarmenn, fyrir sitt leyti, á móti handknattleiksæfingum. Formaður hélt því fram, að það yrði ekki vel séð af nokkrum félagsmönnum ef þær yrðu lagðar alveg niður. Kom þá fram hjá tvímenningunum tillaga um að handknattleiksæfingar yrðu einu sinni í viku og þá síðasta „kortérið“. Var það samþykkt.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658490|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Í fyrstu fóru menn eftir samþykkt stjórnar en ekki leið á löngu þar til allar æfingar enduðu með handknattleik. Leiknum óx stöðugt fiskur um hrygg innan félagsins og vildu menn nú reyna sig á öðrum liðum. Léku Valsmenn þá við nemendur í [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraskólanum]], [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] og [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann]], sem á þessum tíma var nokkurs konar vagga handknattleiks á Íslandi, en þjálfari liðsins var Valdimar Sveinbjörnsson. Í upphafi voru leikir Vals og Menntaskólans ójafnir en fljótlega fór að draga saman með liðunum. Í Valsblaðinu 1961 segir m.a. frá aðstöðunni til hanknattleiksiðkunar á þessum árum. Segir þar m.a. frá leik Vals og Hauka sem fram fór á ísuðu gólfi í fimleikahúsinu við barnaskólann í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Salurinn hafði verið þveginn seint kvöldið fyrir leikinn í miklu frosti og þegar keppendur komu í salinn um morguninn, var mikill hluti hans með íslagi á gólfinu. Ekki kom til greina að fresta leiknum og því fór hann fram við þessar krefjandi aðstæður. Þar greinir einnig frá æfingaleik Vals við sjóliða af þýska herskipinu Metheor, sem fram fór í Austurbæjarbarnaskólanum, segir m.a. svo frá viðureigninni í Valsblaðinu: <blockquote>„Var Valsmönnum sagt, að á skipi þessu væru mjög góðir handknattleiksmenn, sem hefðu tekið þátt í mótum heima í Þýzkalandi og væru taldir þar góðir leikmenn. Yrði því um að ræða handknattleikssýningu og ekkert annað. Þjóðverjarnir vildu hafa vítateiginn strikaðan þvert yfir salinn og þegar knötturinn fór aftur fyrir það strik átti mark hann. Þeir notuðu líka niðurstungu, og léku oft á Valsmenn með því, því það kunnu þeir ekki. Aftur á móti mun salurinn hafa hamlað þeim nokkuð, enda vanari stærri sölum og leik úti. Þjóðverjar voru þá með beztu handknattleiksþjóðum í heimi. Það kom ekki lítið á óvart að leikurinn varð mjög jafn og mátti vart á milli sjá. Áhorfendur höfðu komið til að horfa á svo að svalir salsins voru þétt skipaðar. Upphófst nú mikill þjóðarmetnaður meðal áhorfenda og tóku þeir að æpa af miklum móð á Valsmenn, og segja má að Aðalsteinn Hallsson, hafi gengið berserksgang á áhorfendapöllunum, hvetjandi með öllum tiltækum orðum móðurmálsins. Leiknum lauk með aðeins eins marks mun eða 21:20 fyrir Þjóðverja. Var ekki laust við að handknattleikur nyti meira álits og viðurkenningar innan félagsins eftir þetta. Þetta var líka fyrsti leikur, sem íslenzkt lið leikur við erlenda handknattleiksmenn.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658493|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> </blockquote>Sá handknattleikur sem leikinn var á þessum fyrstu árum íþróttarinnar hér á landi var nokkuð frábrugðin þeim sem þekkist í dag. Salirnir í Austurbæjarskóla, MR og í ÍR-húsinu voru litlir og gólfflöturinn leyfði ekki útlínur. Var knötturinn því alltaf í leik nema þegar mark var skorað. Heimilt var að taka knöttinn „af batta“ með því að kasta honum í vegg, markteigurinn var aðeins 2 m út frá miðju markinu og markið sjálft ekki nema 1,70 m. Ekki mátti halda knettinum lengur en í tvær sekúndur og ekki mátti stinga niður. Knötturinn var tuskuknöttur sem menn gátu með naumindum haldið á í annarri hendi eða kastað. Almennt léku menn „maður á mann“ og fimm menn voru í hvoru liði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658494|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> ==== Tengsl við KFUM rofna ==== Á þessum árum rofnuðu smám saman þau sterku tengsl sem í upphafi höfðu verið milli Vals og KFUM, en enn þann dag í dag eru Valsmenn minnugir uppruna félagsins og minnast með virðingu og hlýju tengsla sinna við KFUM og séra Friðrik Friðriksson. Á níræðisafmæli séra Friðriks árið 1958 tilkynnti Knattspyrnufélagið Valur að félagið myndi reisa brjóstmynd af séra Friðriki Friðrikssyni á Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1316224|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Brjóstmyndin var afhjúpuð á 93. afmælisdegi séra Friðriks þann 25. maí 1961 en séra Friðrik lést 9. mars sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2247303|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Á steinsúluna eru rituð þau fleygu orð: Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði, einkunnarorð sem eiga að vera leiðarljós og takmark allra Valsmanna í leik og starfi. [[Friðrikskapella]] að Hlíðarenda var vígð árið 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|titill=Biskup vígði Friðrikskapellu|höfundur=|útgefandi=Morgunblaðið| dags = 28. maí 1993| skoðað-dags = 20. janúar 2021|safnár=}}</ref> === 1939-1960: Flutningur að Hlíðarenda === Árið 1939 markar merk spor í sögu Vals með kaupum á jörðinni [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]] við Öskjuhlíð. Á gamlársdag 1914 gaf bæjarstjórn [[Reykjavík|Reykjavíkur]] úr erfðafestubréf fyrir 5,5 hekturum lands til [[Jón Kristjánsson|Jóns Kristjánssonar]], lagaprófessors, sem gaf jörðinni nafnið Hlíðarendi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/993637|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Jón lést langt fyrir aldur fram í [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] sem gekk yfir landið [[1918]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4912342?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/J%C3%B3n%20Kristj%C3%A1nsson%20pr%C3%B3fessor|title=Árbók Háskóla Íslands - Árbók 1918-1919 (01.01.1919) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Skömmu fyrir andlát sitt seldi Jón landið Sveini Pálssyni en síðar sama ár lést Sveinn einnig úr spænsku veikinni. Árið 1919 flutti [[Guðjón Guðlaugsson]] Alþingismaður til Reykjavíkur og keypti Hlíðarenda af dánarbúi Sveins. Guðjón bjó að Hlíðarenda til æviloka, en hann lést 6. mars 1939.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=173|title=Guðjón Guðlaugsson|website=Alþingi|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Frú Jóney Guðmundsdóttir, ekkja Guðjóns Guðlaugssonar Alþingismanns, bauð félaginu landið til kaups vorið 1939 og úr varð að félagið undirritaði kaupsamning um landið 10. maí 1939. Það var ósk Jóneyjar að selja landið Knattspyrnufélaginu Val fremur en til „[...] kaupsýslumanna sem sóttust enn fremur eftir því að eignast Hlíðarenda“ en það var hennar trú að Valur myndi hlúa að staðnum, rækta hann og prýða frekar en eigandi er ræki þar bú. Kaupverðið var 30.000 kr. en þar af nam útborgun kr. 5.000. Jörðin var 5,09 ha. að stærð, að mestu ræktað tún. Landinu fylgdi íbúðarhús, stórt fjós og hlaða. Til þess að fjármagna kaupin gaf félagið út 50 króna skuldabréf en fjármögnun stóð svo tæpt að ekki tókst að greiða stimpilgjöldin fyrr en nokkru síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1501141/|title=Hugsað til hundrað ára|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658240?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 12. Tölublað (01.05.1959) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref> Í samtali við Frímann Helgason sem birtist í 30. tbl. Valsblaðsins árið 1972 lýsti Hólmgeir Jónsson kaupunum og skuldabréfaútgáfunni með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Mér er einna minnistæðast þegar Ólafur Sigurðsson skýrði frá því að hann ætlaði að leggja það til að Valur keypti Hlíðarenda. Ég var þá féhirðir í stjórninni og mér var kunnugt um að ekkert fé var til. Hann hafði ráð við því og lét að því liggja að við gæfum bara út 50 kr. skuldabréf. Nú, svo var þetta ákveðið, og farið að selja bréfin og gekk það allt vel, en heildarupphæðin var 5,000 krónur. Síðan varð ég fyrsti gjaldkeri Hlíðarendanefndar, og ég minnist ekki að hafa leyst inn nema tvö eða þrjú bréf. Síðan kom svo stríðið og verðgildi peninga rýrnaði, 50 krónur urðu lítils virði og munu fáir hafa krafizt greiðslu fyrir bréf sín.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659310?iabr=on#page/n41/mode/2up/search/S%C3%AD%C3%B0an%20kom%20svo%20str%C3%AD%C3%B0i%C3%B0%20og%20ver%C3%B0gildi%20peninganna%20r%C3%BDrna%C3%B0i,%2050%20kr%C3%B3nur%20ur%C3%B0u%20l%C3%ADtils%20vir%C3%B0i%20og%20munu%20f%C3%A1ir%20hafa%20krafizt%20grei%C3%B0slu%20fyrir%20br%C3%A9f%20s%C3%ADn|title=Valsblaðið - 30. Tölublað (11.05.1972) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Ólafur Sigurðsson, þáverandi formaður Vals og bróðir Jóns Sigurðssonar, átti mikinn þátt í kaupunum á landinu og skrifaði m.a. svo um kaupin í 3. tbl. Valsblaðsins árið 1941: <blockquote>„Þó að kaupin hafi verið gerð er takmarkinu ekki náð. Þau eru aðeins upphafið. Upphaf þess starfs sem á að tryggja félaginu fagran og fullkominn samastað, þar sem unnt verði að einbeita allri orku félagsins að hinum eiginlegu verkefnum þess, íþróttaiðkunum sakir fullkominna ytri skilyrða og efnahagslegs sjálfstæðis [...] Við verðum að gera til hans meiri kröfur en nokkurn tíma hafa verið gerðar hér á landi í þessum efnum, svo miklar að þær standist kröfur tímans um næstu 100 ár a.m.k.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658049?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 3. Tölublað (01.04.1941) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Með kaupunum var langþráðu markmiði náð, Valur átti sitt eigið land í alfaraleið skammt frá gamla Valsvellinum og þar með lauk 28 ára hrakningasögu félagsins. Forystumenn félagsins höfðu háleitar hugsjónir um uppbyggingu að Hlíðarenda og horfðu til framtíðar, sáu fyrir sér draumsýnir um íþróttasvæði og íþróttamiðstöð en gerðu sér jafnframt grein fyrir því að langt yrði í land að draumur þeirra um framtíðarsvæði Vals rættist, en þeir höfðu tekið fyrsta skrefið. Ekki var til fé til framkvæmda á jörðinni fyrst um sinn og var landið því leigt út til Geirs í Hlíð til 5 ára til að létta undir með félaginu. Einum hektara var þó haldið eftir til að nýta undir æfingar en [[Reykjavíkurflugvöllur]] var farinn að þrengja mjög að æfingasvæðinu sem þá var í notkun. Miklar deilur áttu sér stað innan félagsins sem utan um kaupin og var áskorun m.a. send til bæjarstjórnar um að taka 1.000 kr. árlega af félaginu "er færi svo gáleysislega með fé sitt". Þessar óánægjuraddir þögnuðu árið 1944 þegar Hlíðarendanefnd skilaði 100.000 kr. hagnaði af bílahappdrætti og hlutaveltu. Arkitektarnemarnir [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísli Halldórsson]] og [[Sigvaldi Thordarson]] voru fengnir til þess að skipuleggja Hlíðarenda til framtíðar árið 1943 og skiluðu þeir af sér uppdrátti dagsettan í apríl sama ár. Á uppdrættinum mátti sjá fullburða leikvang með grasi, áhorfendastúkum og hlaupabraut, stóran malarvöll, knattspyrnuvöll drengja, utanhúss handboltavöll á grasi, tennisvelli, íþróttahús, félagsheimili, búningaaðstöðu, íbúð umsjónarmanns og sundlaug. Ekkert varð úr þessum áformum og ári síðar gerðu þeir annan uppdrátt þar sem útihús á svæðinu, fjósi og hlöðu var breytt í félagsaðstöðu, fundarherbergi og búningsklefa. Nýr malarvöllur var vígður 1949 og 1953 var grasvöllur tekinn í notkun að Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|title=Valsblaðið 2019|last=22911024|website=Issuu|language=en|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518061423/https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|url-status=dead}}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik ==== Haustið 1939 fór stjórn [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] þess á leit við Val að standa fyrir Íslandsmóti í handknattleik. Beiðnin var samþykkt á stjórnarfundi hjá Val í byrjun desember sama ár og fór svo að Valur og Víkingur önnuðust mótshaldið. Val hafði skömmu áður áskotnast veglegur bikar af Vátryggingafélaginu Nye danske og í tilefni af þessu nýja móti gaf Valur bikarinn til keppni í meistaraflokki. Alls tóku sex lið þátt í [[Handknattleiksárið 1939-40|mótinu]]: Valur, [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]], [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR,]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]], [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Háskóli Íslands|Háskólinn]] en Valsmenn stóðu uppi sem sigurvegarar. Voru Valsmenn þar með orðnir fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik. Valsblaðið 1961 greinir frá undirbúningi Valsmanna fyrir leikinn gegn Háskólanum, sem þótti afar sterkur andstæðingur. Enginn sérstakur þjálfari stýrði Valsliðinu á þessum tíma og því brugðu menn á það ráð að koma saman á skrifstofu Sveins Zoega, sem þá starfaði hjá Sparisjóði Reykjavíkur, til þess að ræða málin fyrir mikilvægan leik gegn Háskólanum. Var þar samþykkt að hver og einn skyldi gagnrýna aðra liðsmenn og segja þeim hvað það væri sem þeir mættu bæta í sínum leik. Skyldu leikmenn jafnframt hlusta á gagnrýnina og máttu ekki svara fyrir sig. Valsmenn vörðu Íslandsmeistaratitilinn [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]] og [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]] og aftur [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]]. Valsmenn hafa ávallt átt velgengni að fagna í handknattleik þegar á heildina er litið þótt stundum hafi starfið dalað um tíma. ==== Skíðamenn Vals fá þak yfir höfuðið ==== Árið 1941 á 30 ára afmæli félagsins var tekin til notkunar skíðaskáli sem félagið leigði af ÍR. Mikill skíðaáhugi var hér á landi um og eftir 1930 og voru þá fjölmargir skíðaskálar byggðir. Fjölmargir félagsmenn Vals stunduðu skíðaíþróttina af kappi og börðust fyrir því að félagið eignaðist sinn eigin skíðaskála. Var málið mikið rætt innan félagsins en menn höfðu m.a. áhyggjur af því að Valsmenn færu að dreifast með öðrum félögum í skíðaferðir. Ýmsir möguleikar voru kannaðir en hagkvæmasta boðið kom frá ÍR um leigu á „Valgerðarstöðum“, litlu sumarhúsi, rétt við [[Kolviðarhóll|Kolviðarhól]] á [[Hellisheiði]]. Gerður var leigusamningur til fimm ára og hófust sjálboðaliðar þegar handa við að lagfæra og breyta húsinu. Var það von manna að þegar leigutíminn væri á enda yrði búið að reisa nýjan og vandaðan skála fyrir skíðadeildina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658498|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> Fljótlega kom í ljós að skíðaskálinn væri of lítill. Hófst mikil fjársöfnun og eftir áramótin 1942-43 hafði nægt fé safnast til þess að unnt væri að hefjast handa við að teikna húsið. Andreas Bergmann teiknaði skálann sem var reistur innan um klettaborgir framar í [[Sleggjubeinsdalur|Sleggjubeinsdal]] og var samningur gerður við ÍR um landið. Þegar um vorið hófust framkvæmdir og var öll vinna, nema hellulögn á þaki, framkvæmd af Valsmönnum í sjálfboðavinnu. Vinna fór að mestu fram um helgar og gekk vel því húsið var vígt 11. desember 1943. ==== Íþróttahús að Hlíðarenda ==== Snemma á árinu 1953 var sú ákvörðun tekin, að hefjast handa um byggingu íþróttahúss að Hlíðarenda. Opinberir aðilar vildu ekki fallast á fyrirætlanir Vals um að hafa húsið stærra en 16x32 m auk gangs og búningsherbergja og varð það því raunin. Framkvæmdir hófust 1954 en [[Skarphéðinn Jóhannsson]] teiknaði húsið og hafði eftirlit með byggingu þess. Nokkrar tafir urðu á framkvæmdum þar sem styrkir bárust ekki sem skyldi. Var þá brugðið á það ráð að leigja [[Hitaveitu Reykjavíkur]] húsið sem geymsluhús, þar til félagið gæti hafist handa um innréttingu þess. Árið 1958 gátu framkvæmdir hafist að nýju þar félaginu hafði tekist að safna saman nokkru fé með lántökum, styrkjum, fyrirframgreiðslum upp í leigu o.s.frv. Straumhvörf urðu í starfi félagsins með tilkomu íþróttahúss að Hlíðarenda sem tekið var í notkun 1958 en húsið var fullgert 1960. Þetta íþróttahús var mikil lyftistöng fyrir Val, bæði fyrir íþróttaiðkun og allt félagsstarf. Um framkvæmdirnar að Hlíðarenda sagði m.a. svo í Valsblaðinu árið 1961 sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli félagsins:<blockquote>„Þeir sem fylgst hafa með framkvæmdum á Hlíðarenda, frá því farið var að vinna að byggingum þar, munu sammála um að þar hafi gerzt kraftaverk. Það verður því ekki hjá því komizt, að geta þeirra sem þar hafa verið í fararbroddi, og tekið á sínar herðar forustustarfið. Margir hafa lagt þar hönd að, og unnið gott starf, en það er hér, eins og yfirleitt vill oftast verða, að meginþunginn hvílir á tiltölulega fáum. Allt frá byrjun, eða frá því að Hlíðarendakaupin voru gerð 1939 hafa aðeins 3 menn gegnt formennsku Hlíðarendanefndar. Fyrst Ólafur Sigurðsson til ársins 1948, en í nefndinni var hann til dauðadags. Var áhugi hans fyrir Hlíðarenda mjög mikill og lagði starfinu þar jafnan það lið, sem aðstaða hans og tími frekast leyfði. Við tók af honum Jóhannes Bergsteinsson, og hefur hann unnið staðnum af geysilegum dugnaði, bæði hvað snertir tillögur um fyrirkomulag og eins sem góður fagmaður að sjálfri vinnunni. Núverandi formaður Hlíðarendanefndar, er Úlfar Þórðarson, og hefur hann fórnað tíma og kröftum að fá dæmi munu um slíkt. Er það mikið lán fyrir Val, að hafa slíka forustumenn í nefnd, sem hafði jafn þýðingarmikil verkefni með höndum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658507|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref></blockquote>Árið 1971 var hafist handa við undirbúning að nýjum grasvelli í fullri stærð og bættum aðbúnaði áhorfenda. Valur varð fyrsta Reykjavíkurfélagið til þess að ná því marki að leika heimaleiki á eigin grasvelli en hann var vígður 1981.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659885|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1377779/|title=Vængjum þöndum í heila öld|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26|url-access=subscription}}</ref> Á 9. áratugnum héldu framkvæmdir áfram og árið 1987 var tekið í notkun annað íþróttahús ásamt vallarhúsi og félagsheimili.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1664000|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Íþróttahúsið sem byggt var árið 1987 vék síðar fyrir nýrri íþróttahöll sem vígð var árið 2007. Samhliða því tóku Valsmenn í notkun nýjan keppnisleikvang, yfirbyggða stúku og félags- og skrifstofuaðstöðu.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1162089/|title=&quot;Mannvirkin skapa grunn til framtíðar&quot;|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref> Þann 3. október 2015 vígðu Valsmenn nýjan keppnisvöll þar sem undirlagið var úr gervigrasi og leikur félagið nú heimaleiki sína á gervigrasi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478070|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> ==== Konur í Val ==== Á fyrstu árum félagsins á meðan tengslin voru hvað mest við K.F.U.M. áttu eðli málsins samkvæmt einungis piltar aðild að Val. Á fyrstu starfsáratugum Vals var einnig lítið um að stúlkur stunduðu íþróttir, slíkt þótti jafnvel ekki kvenlegt. Helst var að stúlkur stunduðu [[Fimleikar|fimleika]] eða [[sund]], knattleikir þóttu ekki við þeirra hæfi. Tíðarandinn breyttist mjög á stríðsárunum. Í árskýrslu stjórnar Vals árið 1947 segir m.a. svo: „Helga Helgasyni falið að gera tilraunir að koma upp kvennadeild í handknattleik“ en ekki er þess getið hvernig tilraunin tókst.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658519|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref> Aftur á móti hófu stúlkur fljótlega upp frá þessu að æfa handknattleik með Val og að því kom að handknattleiksdeild kvenna var stofnuð hjá félaginu 1948. Um aðdraganda og stofnun kvennadeildarinnar í Val segir Helgi Helgason m.a. svo í 50 ára afmælisriti Valsblaðsins 1961: <blockquote>„Eftir að farið var að efna til reglulegra ferða í hinn nýbyggða skíðaskála félagsins - um hverja helgi -, varð þess ekki langt að bíða, að með í ferðir okkar fóru að koma nokkrar ungar stúlkur, sem þá gjarnan voru þarna, til að byrja með, í fylgd með feðrum sínum, „gömlum“ og góðum félögum Vals. Með tilkomu þessara ungu stúlkna, sem að vísu voru ekki margar fyrst í stað, mátti fljótlega greina það, að í skálanum myndaðist allt annar andi, en þar hafði ríkt á meðan þar var karlkynið eitt ráðandi. Menn urðu tillitssamari hverjir við aðra, hjálpsamari og glaðværin sönn og óþvinguð í nærveru hins kynsins. Já, „stemmningin“ varð öll önnur en verið hafði, á þessu ltila - en oft mannmarga - fjallaheimili okkar. [...] Í samtölum, sem ég átti við „Skála-stúlkurnar“, fóru þær ekki í neinar grafgötur með það, að allar, upp til hópa langaði þær til að geta orðið enn virkari þátttakendur í félagslífi Vals en þær raunverulega voru og um það voru þær einnig sammála, að handkanttleikur fyrir þær væri það, sem vantaði.“</blockquote>Skömmu síðar birtust auglýsingar í dagblöðum landsins þar sem stúlkur voru hvattar til að mæta á handknattleiksæfingar á miðvikudagskvöldum á Miðtúnsvelli. Vel var mætt á fyrstu æfinguna og um þær stúlkur sem sóttu fyrstu æfinguna ritaði Helgi Helgason m.a. svo: „Þessi nöfn munu verða skráð óafmáanlegu letri í annála félagsins, til að geta borið um það hverjar þær voru, sem fyrstar urðu til að brjóta þá leið, sem svo margar ungar stúlkur Vals hafa síðan farið, og eiga eftir að fara á ókomnum árum, sjálfum sér og félaginu til velfarnaðar.“ Æ síðan hafa kvennaflokkar í knattspyrnu og handknattleik staðið fyrir sínu, ekki aðeins á íþróttavöllunum, heldur einnig í hinu félagslega starfi og sú ákvörðun að veita konum aðgang að félaginu varð til þess að styrkja Val mikið félagslega. Það var ekki fyrr en eftir stofnun kvennadeilda sem hægt var að tala um Val sem alhliða íþrótta- og æskulýðsfélag. Það var fyrst árið 1962 sem þær hrepptu Íslandsmeistaratitilinn og um langan tíma var kvennalið Vals ósigrandi í handknattleik. [[Sigríður Sigurðardóttir|Sigríður Sigurðardóttir,]] handknattleikskona úr Val, var kjörin [[íþróttamaður ársins]] [[1964]], fyrst kvenna. Á 8. áratugnum náði kvennaknattspyrna að skjóta rótum hjá Val og félagið hampaði sínum fyrsta Íslandsmeistaratitli í kvennaknattspyrnu árið 1978. Á [[1981-1990|9. áratugnum]] átti Valur sigursælasta lið landsins í kvennaknattspyrnu. ==== Deildaskipting ==== Árið 1959 var gerð veigamikil skipulagsbreyting hjá félaginu er tekin var upp deildaskipting. Ákveðið var að skipta Val í þrjár deildir: Handknattleiksdeild, knattspyrnudeild og skíðadeild og kjósa sérstakar stjórnir þessara deilda. Áttu deildirnar að starfa nokkuð sjálfstætt og taka ákvarðanir um eigin mál en aðalstjórn félagsins átti að fara með æðsta vald í félaginu milli aðalfunda. Nokkuð skiptar skoðanir voru innan félagsins um fyrirhugaða deildaskiptingu en í Valsblaðinu 1961 þar sem farið var yfir 50 ára sögu félagsins þótti fyrirkomulagið hafa gefist vel. Það hafi skapað fjölbreytni í starfið og gefið fleiri félögum tækifæri til að láta að sér kveða við félagsstörfin.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658541|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> Í kjölfarið voru kjörnar sérstakar stjórnir fyrir hverja deild en þær skyldu svo lúta stjórn aðalstjórn félagsins sem færi með æðsta vald í málefnum Knattspyrnufélagsins Vals. === 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. Sprengja í iðkun. Valur - Benfica. === ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar Vals má rekja aftur til 25. desember 1951 þegar níu drengir, allir fyrrum nemendur úr [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] að einum frátöldum, stofnuðu körfuboltalið sem þeir gáfu nafnið „Gosi“. Um tilgang félagsins sagði m.a. svo í tíu ára afmælisriti þess:<blockquote>„Þá fýsti að halda hópinn, er skólaveru lyki, og í því skyni stofnuðu þeir félagið. Háleitara var markmiðið ekki í fyrstu, enda vart við því að búast, að svo alvörulitlir piltar, sem völdu félagi sínu þetta skrítna heiti, væru upptendraðir hugsjónaeldmóði eða ætluðu að betrumbæta æskuna í heild með því að útbreiða þennan undarlega knattleik.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659162?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/Gosi|title=Valsblaðið - 29. Tölublað (24.12.1970) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-20}}</ref> </blockquote>Gosi var eitt stofnliða efstu deildar í körfuknattleik þrátt fyrir að félagið hafi ekki fengið formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst um sinn. Félagið keppti engu að síður sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfuknattleik árið 1952. Guðmundur Árnason var einn af stofnendum Gosa en hann telur að Gosi sé fyrsta íþróttafélagið hér á landi sem hefur eingöngu verið stofnað í þeim tilgangi að leika körfuknattleik. Liðsmenn Gosa pöntuðu búninga og körfuknattleiksskó frá Bandaríkjunum og fengu starfsmenn frá bandaríska sendiráðinu til þess að kenna þeim körfubolta. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin. Þrátt fyrir að félagið hafi í upphafi verið stofnað af drengjum úr MR bauðst almennum iðkendum fljótlega að ganga til liðs við félagið en einn þeirra var Ólafur Thorlacius, sem síðar varð spilandi þjálfari, bæði hjá K.F.R. og síðar hjá Val. 22. desember 1957 breytti Gosi nafni sínu í K.F.R., eða Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur. Ólafur Thorlacius minntist þess að stofendur félagsins hafi ekki talið Gosanafnið nægilega virðulegt auk þess sem erfitt hafi verið að afla fjár af þeim sökum. Undir nafni K.F.R. var leikið til ársins 1970. Samhliða nafnabreytingunni var tilkynnt um ráðningu [[Eðvald Hinriksson|Eðvalds Hinrikssonar]] (Mikson) sem aðalþjálfara félagsins, en hann var einn af frumkvöðlum körfuknattleiks á Íslandi. Undir það síðasta gekk örðulega að halda úti starfi yngri flokka hjá K.F.R. þar sem félagið átti í erfiðleikum með æfingaaðstöðu auk þess sem félagið átti ekki félagsaðstöðu. 3. október 1970 rann K.F.R. saman við Knattspyrnufélagið Val og hóf að keppa í körfuknattleik undir merkjum félagsins. Á stofnfundinum var kjörin stjórn sem var svo skipuð: [[Sigurður Már Helgason]] formaður, Rafn Haraldsson varaformaður, Auðunn Ágústsson bréfritari og Örn Harðarson ritari.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/489157535/Valsbla%C3%B0i%C3%B0-2020-WEB-pdf|title=Valsblaðið 2020 WEB.pdf|website=Scribd|language=en|access-date=2021-01-26}}</ref> Skömmu eftir stofnfundinn sendi aðalstjórn Vals frá sér fréttatilkynningu þar sem m.a. segir: <blockquote>„Að undanförnu hafa farið fram umræður milli Knattspyrnufélagsins Vals og stjórnar Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur, um þá ósk K.F.R. að gerast deild í Val. Mál þetta var ítarlega rætt bæði innan stjórnar Vals, í fulltrúaráðinu og síðan lagt fyrir auka-aðalfund, þar sem það var endanlega samþykkt. Hinn 3. október 1970 var svo stofnfundur körfuknattleiksdeildar Vals haldinn að félagsheimilinu að Hlíðarenda. Þar gerði formaður Vals, Þórður Þorkelsson glögga grein fyrir málinu og gangi þess. Auk Þórðar tóku til máls Sigurður Helgason og Guðmundur Georgsson frá K.F.R. og lýstu ánægju sinni yfir þessum málavöxtum. Ýmsir fleiri töluðu þarna og töldu ræðumenn allir, að vel hefði tekist til í sambandi við mál þetta þar sem fyrr eða síðar myndi þessi íþróttagrein verða tekin á stefnuskrá Vals, hefði því verið mjög misráðið ef lausn máls þessa hefði orðið með öðrum hætti en raun varð á.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1415184|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið ræddi árið 1970 við Sigurð Má Helgason fyrsta formann körfuknattleiksdeildar Vals en þar skýrði hann m.a. svo frá stofnun deildarinnar í Val: <blockquote>„Ýmsar ástæður lágu til þess að við fórum að leita fyrir okkur hjá Val, hvort þar væri hljómgrunnur fyrir því að við kæmum sem félagar og þá deild í Val. Var fyrir ári síðan byrjað að leita hófanna um þetta. Útlitið hjá okkur var ekki sem best. Við höfðum hvergi félagssvæði, til stóð að rífa Hálogaland, en þar höfðum við þó svolítinn geymslukassa fyrir knetti, en það hús var okkar aðalvígi. Það var úr vöndu að ráða, átti að gefast upp, eða að leita að nýjum grunni til að starfa á. Það var almenn skoðun okkar að halda saman áfram, og leita að nýjum leiðum, og þá kom þessi hugmynd upp. Þetta var ekki sárasaklaust, en þetta var stórt félag með mikla félagslega aðstöðu sem okkur hefur alltaf vantað, þó þetta hafi einhvern veginn bjargast. Ég taldi hins vegar að við legðum það mikið með okkur til Vals að við stæðum á svipuðu stigi og Valur, sem sagt, við legðum til fólk, en þeir aðstöðuna. Fyrir okkur vakti að þetta gæti orðið til eflingar íþróttinni, og að við gætum haldið áfram að vera félagar, þó nafnið væri annað. Stofnfundurinn var svo haldinn í Félagsheimili Vals 3. okt. eins og fyrr var getið, og þar sá körfuknattleiksdeild Vals dagsins ljós, en við kvöddum okkar kæra KFR þann sama dag og geymum að sjálfsögðu margar góðar minningar frá því félagi. [...] Við munum gera okkar besta, og takist okkur að nýta aðstöðuna hjá Val vona ég að „Ljóti andarunginn“ geti orðið að fallegum fugli er fram líða stundir.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659165|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið 2020 hafði samband við Sigurð Má Helgason í tilefni af 50 ára afmæli körfuknattleiksdeildar Vals. Þar lýsti hann upphafsárunum í Val m.a. með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Við vorum afar sjálfstæð eining hjá félaginu fyrstu árin og lítil sem engin tengsl voru á milli deilda á þeim tíma en ég sat fundi í aðalstjórn. Rekstur körfuknattleiksdeildarinnar var alveg sjálfstæður, við sáum um ráðningu þjálfara yngri flokka, fjáröflun og allt utanumhald. Við vorum með hugsjónafólk í þjálfun sem vann hljóðlaust. Mikil sjálfboðavinna var hjá þjálfurum á þessum árum sem keyrðu af hugsjón um allt land í leiki en foreldrastarf þekktist ekki. Einnig vorum við fyrsta deildin til að flytja inn erlenda körfuboltaþjálfara sem var mikil lyftistöng og hafði góð áhrif á útbreiðslu körfuknattleiks á Íslandi.“<ref name=":3" /> </blockquote> Á [[1961-1970|7. áratugnum]] var stofnuð [[Badminton|badmintondeild]] hjá Val en deildin náði aldrei að eflast verulega. Einnig átti skíðaíþróttin erfitt uppdráttar hjá félaginu, fyrst og fremst vegna þess að önnur íþróttafélög buðu upp á betri aðstöðu, en félagið átti þó stóran skíðaskála sem reistur var 1943 í Sleggjubeinsdal og var mikið notaður í félagsstarfinu. ==== Sprengja í iðkun ==== Gífurleg breyting varð á öllu íþróttalífi Íslendinga á áttunda áratugnum og segja má að íþróttavakning hafi átt sér stað. Valur fór ekki varhluta af þessari íþróttavakningu. Mjög mikil sókn var á öllum vígstöðvum hjá félaginu, enda vel í stakk búið til þess að taka á móti fjölda fólks og búa unglingum æskilega aðstöðu til æfinga og leikja. Allt frá stofnun félagsins árið 1911 hafði Valur verið stórt nafn í íslenskum íþróttaheimi en sennilega hefur stjarna félagsins aldrei risið eins hátt og á [[1971-1980|áttunda átatugnum]]. Valur varð þá að stórveldi í nær öllum íþróttagreinum sem stundaðar voru innan félagsins, bæði í meistaraflokkum og yngri flokkum. Ungilngastarfið hjá félaginu tók stökk fram á við og öll skipulagning félagsstarfsins þótti til mikillar fyrirmyndar. Barna- og unglingastarf hjá Val hefur í gegnum tíðina verið mjög öflugt og hefur þetta öfluga starf orðið til þess að Valur hefur lengst af tvímælalaust verið eitt sterkasta íþróttafélag á Íslandi og markið hefur ávallt verið sett hátt. Af félagsins hálfu hefur jafnan verið lögð áhersla á að fá hæft fólk til þess að leiðbeina hinum ungu og er ekki síður mikilvægt að búa börnum og unglingum góða aðstöðu. Árangur unglingaliða félagsins sýnir hversu starfið hefur verið öflugt en ótaldir eru þeir Íslandsmeistaratitlar og aðrir titlar sem ungt Valsfólk af báðum kynjum hefur fært félagi sínu á undanförnum áratugum og það sem er einkar ánægjulegt fyrir félagið er að flest það fólk sem skarað hefur fram úr í íþróttum hjá Val hefur alist upp hjá félaginu og hefur það verið einkennandi fyrir starfið. Segja má að skipulag unglingastarfsins hafi í stórum dráttum haldist hið sama í áratugi. Aldursflokkaskipting hefur þó verið mismunandi. Lengi vel höfðu þeir yngstu fá verkefni við sitt hæfi, aðeins var keppt í 2. og 3. flokki, síðar bættust 4. -6. flokkur við og á síðustu árum 7. flokkur hjá piltum og 6. flokkur hjá stúlkum. Þegar árið 1938 var stofnað til unglingaleiðtogaembættis innan aðalstjórnar félagsins sem sýnir hversu félagið hefur snemma látið sig unglingastarfið sérstaklega varða enda var félagið upphaflega stofnað sem unglingafélag í tengslum við æskulýðsstarf KFUM. Síðar tóku við unglinganefndir sem önnuðust skipulag unglingamálanna en mesta breytingin varða árið 1959 er deildarskiptingin var tekin upp og hverri deild fyrir sig var valin ákveðin stjórn. ==== Valur - Benfica ==== Árið 1968 lék knattspyrnulið Vals við Benfica í Evrópukeppni Meistaraliða. 18.243 áhorfendur mættu á leikinn sem var met. === 1980-1991: Bygging nýs íþróttahúss. Valur vængjum þöndum. Sumarbúðir í borg. Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross. === ==== Uppbygging að Hlíðarenda ==== Jón G. Zoega, sem var formaður knattspyrnudeildar Vals þegar framkvæmdir við nýtt íþróttahús hófust, lýsti aðdraganda að byggingu þess í Valsblaðinu 1991 svo: <blockquote>„Það var stjórn knattspyrnudeildar Vals árið 1980 átti hugmyndina að því að byggja nýtt íþróttahús. Við vorum í verulegum vandræðum með vetraræfingar knattspyrnumanna innanhúss því þeir voru látnir sitja á hakanum af skiljanlegum ástæðum við nýtingu eina íþróttahúss félagsins. Handboltinn og körfuboltinn eru inniíþróttir og þess vegna áttu þessar greinar flesta tíma í húsinu. Engin áform voru uppi hjá aðalstjórn félagsins og ekkert í gangi sem benti til þess að íþróttahús yrði reist á næstu árum. Við í stjórn knattspyrnudeildar fórum þá að velta fyrir okkur möguleikum á því að koma okkur upp aðstöðu fyrir knattspyrnumenn á þann hátt að þeir gætu sparkað innanhúss þótt ekki væri um glæsilegt íþróttahús að ræða. Fyrst beindust sjónir manna að flugskýlunum sem voru í næsta nágrenni við Hlíðarenda. Eftir frumkönnun kom í ljós að við fengum ekki inni í neinu flugskýli. Þá beindust augu manna að því að kaupa stóran bragga af varnarliðinu og reisa hann á Hlíðarenda. Á sama tíma var ljóst að sýningarskáli, sem hafði verið nokkur ár við Laugardalshöllinni og var í eigu Kaupstefnunnar hf., var til sölu. Við ákváðum að ganga til samstarfs við Kaupstefnuna um kaup á skemmunni sem var óeinangruð og súlulaus. Knattspyrnudeildin keypti skemmuna fyrir sinn eigin reikning - lét rífa hana í Laugardalnum og flytja hana að Hlíðarenda. Í stjórn knattspyrnudeildar á þessum tíma var Þorvaldur Mawby, sem var framkvæmdastjóri eins stærsta byggingafélags landsins, Byggung hf., og hafði hann gríðarlega þekkingu á byggingamálum og góð sambönd sem nýttust knattspyrnudeildinni. [...] Knattspyrnudeildin réðst í það að grafa grunn, steypa sökkulinn og reisa skemmuna ofan á hann. [...] Knattspyrnudeildin seldi þriggja herbergja íbúð til þess að standa undir grunngreftrinum, sökklinum og veggjunum en átti fyrir skemmunni í sjóði sínum. Þegar þessu lauk tók aðalstjórn félagsins við af okkur og lauk byggingu íþróttahússins á nokkrum árum undir styrkri stjórn Péturs Sveinbjarnarsonar, þáverandi formanns Vals.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997821|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref></blockquote>Fyrsta skóflustungan að húsinu var tekin 10. maí 1981 og húsið fullklárað og vígt árið 1987. Skíðaskáli skíðadeildar Vals var endurreistur á árunum 1980-1981 en Sigurður Guðmundsson stýrði þeim framkvæmdum. Þá var félagsheimilið og íbúðarhúsið að Hlíðarenda endurbyggt en ástand húsanna var orðið svo slæmt að þau voru varla hæf til notkunar. Aðalstjórn tók þá ákvörðun að endurbyggja húsin en til skoðunar kom að rífa þau. Árið 1983 lék Valur fyrstu opinberu heimaleikina í knattspyrnu að Hlíðarenda. Valur varð þar með fyrsta reykvíska félagið til þess að leika deildarleik í efstu deild á eigin félagssvæði en á níunda áratugnum var Valur fyrsta liðið í Reykjavík til þess að leika alla sína heimaleiki á eigin heimavelli. Árið 1988 var tréstúka byggð við knattspyrnuvöll félagsins en hún fauk í miklu óveðri sem geysaði í febrúar 1991. Stúkan var endurreist fyrir keppnistímabilið 1991. Árið 1988 gekk félagið einnig til samninga við Reykjavíkurborg vegna lagningar nýs Bústaðavegar. Félagið lét af hendi u.þ.b. hálfan hektara úr erfðafestulandi sínu gegn afhendingu á flugvallarveginum gamla. Hafði félagið í kjölfarið til umráða samfelldu svæði í vesturátt og að loknum samningum við Reykjavíkurborg var landsvæði Vals 85.500 fermetrar. ==== Valur vængjum þöndum. 70 ára afmælisrit Vals ==== Árið 1981 í tilefni 70 ára afmælis Knattspyrnufélagsins Vals gaf félagið út veglegt afmælisrit, Valur vængjum þöndum. Höfundar ritsins voru Jón Birgir Pétursson og Steinar J. Lúðvíksson en ritstjóri Ólafur Gústafsson. Ritið fjallar ítarlega um sögu félagsins allt frá stofnun fram til ársins 1981 en ritið er alls 250 blaðsíður. ==== Sumarbúðir í borg ==== Vorið 1988 bauð Knattspyrnufélagið Valur í fyrsta sinn upp á íþróttanámskeið fyrir börn undir nafninu "Sumarbúðir í borg". Sumarbúðir í borg eru enn starfræktar fyrir börn á aldrinum 6-11 ára. Lögð er áhersla á fjölbreytta íþróttaiðkun þar sem unnið er með skyn- og hreyfiþroska barna í gegnum fjölbreytta leiki en helsta markmið námskeiðsins er að veita börnunum fjölbreytt íþróttauppeldi og byggja upp hjá þeim heilbrigðar og hollar lífsvenjur í öruggu, jákvæðu og skemmtilegu umhverfi. ==== Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross ==== Í mars 1984 gerði knattspyrnudeild Vals samning við Ian Ross, Skota sem áður hafði m.a. leikið með Aston Villa og Liverpool en hafði einnig mikla reynslu sem þjálfari, þess efnis að Ross myndi taka við þjálfun meistaraflokks karla í knattspyrnu. Ross var fljótur að sanna sig sem þjálfari en liðið hafnaði í öðru sæti á hans fyrsta tímabili. Ross stýrði liðinu til sigurs á Íslandsmótinu í knattspyrnu ári síðar og endurtók leikinn árið 1987. === 1991-2001. Fjárhagsörðugleikar. Friðrikskapella reist. Fall í fyrsta sinn. Frábær árangur í handknattleik karla. === ==== Friðrikskapella ==== Á afmælisdag séra Friðriks 25. maí 1990 var fyrsta skóflustungan tekin að kapellu séra Friðriks, svonefndri [[Friðrikskapella|Friðrikskapellu]]. Fyrstu skólfustunguna að Friðrikskapellu tók [[Davíð Oddsson]], í borgarstjóratíð sinni. Hr. [[Ólafur Skúlason]], þáverandi [[Biskup Íslands|biskup Íslands]], vígði Friðrikskapellu 25. maí 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu Friðriks Friðrikssonar. Kapellan tekur 150 manns í sæti en kostnaður við hana nam 21,3 milljónum króna að frátöldum efnisgjöfum og sjálfboðavinnu. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar með föstum framlögum 80 styrktarmanna og framlögum fyrirtækja og styrkja frá Reykjavíkurborg, ríkissjóði Íslands og jöfnunarsjóði kirkna. Friðrikskapella var reist af samtökum um byggingu Friðrikskapellu sem stofnuð voru árið 1989. Stofnendur samtakanna voru vinir séra Friðriks og félagsmenn í samtökum sem séra Friðrik stofnaði: KFUM og KFUK, knattspyrnufélaginu Val, karlakórnum Fóstbræðrum og skátahreyfingunni (skátafélagið Væringjar). Formaður samtaka um byggingu Friðrikskapellu var [[Gylfi Þ. Gíslason]] og formaður framkvæmdanefndar Pétur Sveinbjarnarson. Arkitekt kapellunnar er Nikulás Úlfar Másson.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|title=Biskup vígði Friðrikskapellu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> ==== Valsmenn hf. ==== Hinn 1. desember 1999 var fjárfestingarhlutafélagið Valsmenn hf. stofnað að Hlíðarenda. Rúmlega 200 manns mættu á stofnfundinn en tilgangur félagsins var að vera sjálfstæður fjárhagslegur bakhjarl fyrir Knattspyrnufélagið Val. Markmið félagsins var að gera Val aftur að þeirri fjöldahreyfingu sem félagið var. Í Valsblaðinu 1999 var haft eftir Brynjari Harðarsyni, stjórnarformanni Valsmanna hf. að "Stofnun félagsins [hefði] verið í uppsiglingu í langan tíma og [kæmi] til af gríðarlegum þrengingum íþróttahreyfingarinnar. Hreyfingin [standi] á krossgötum áhugamennsku og atvinnumennsku og þjóðfélagsaðstæður [hafi] gjörbreyst. Starf sem áður byggðist á þróttmiklu starfi áhugasamra félagsmanna byggist nú fyrst og fremst á aðgangi að fjármagni. Íþróttir og viðskipti [væru] alltaf að færast nær hvort öðru." Jafnframt kemur fram að yfir 40 milljónir hafi safnast.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998521#page/n53/mode/2up/|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Í fyrstu stjórn Vals­manna hf. sátu Brynjar Harð­ar­son, fyrr­ver­andi hand­bolta­leik­maður hjá Val og íslenska lands­lið­inu sem var for­mað­ur, Helgi Magn­ús­son, Elías Her­geirs­son, Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, Stefán Gunn­ars­son, Kjartan G. Gunn­ars­son og Örn Gúst­afs­son. Fyrsti skráði fram­kvæmda­stjór­inn var lög­mað­ur­inn Brynjar Níels­son, síðar þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks. Brynjar Harð­ar­son tók þó fljót­lega við öllum rekstri félags­ins sem snérist um að fjár­festa hluta­féð. Það var meðal ann­ars gert með kaupum á stóru aug­lýs­inga­skilti sem sett var upp við Hlíð­ar­enda og kaupum á verð­bréf­um. <ref>{{Citeweb|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fall í fyrsta sinn ==== Á árunum 1990-1992 hafði karla­lið Vals í knatt­spyrnu unnið þrjá bik­ar­meist­aratitla í röð og tekið þátt í Evr­ópu­keppni. Hand­boltalið Vals var líka það besta á Íslandi á tíunda ára­tugnum og vann hvern Íslands­meistar­tit­il­inn á fætur öðr­um. Félagið var hins vegar illa statt fjárhagslega og skuldir söfn­uð­ust upp ár frá ári og voru að sliga allan rekst­ur. Knatt­spyrnu­deildin var í verstum mál­um, enda fjár­frek­ust. Sú staða fór að end­ur­spegl­ast í frammi­stöð­unni á vell­inum og árið 1999 féll Valur úr efstu deild knatt­spyrnu karla í fyrsta sinn í sögu sinni.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Aðspurður að því hvort hann væri búinn að jafna sig eftir fall Vals niður í 1. deild í Valsblaðinu 1999 svaraði Ellert Sölvason (ávallt kallaður Lolli): "Já ég er búinn að því en það tók dálítinn tíma. Ég horfði á beina útsendingu frá leik Fram og Víkings og við vorum rúmar tvær mínútur frá því að bjarga okkur frá falli. Mér leið afskaplega illa. En maður verður að kunna að tapa þótt maður vilji helst alltaf sigra. Núna liggur leiðin bara upp á við hjá okkur. Stelpurnar hafa staðið sig vel, bæði í handbolta og fótbolta og ég hef mikla trú á meistaraflokki karla í báðum greinum. Valshjartað mun koma þeim aftur á toppinn. Það er ekki spurning..."<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998523#page/n55/mode/2up|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Viðræður við Ungmennafélagið Fjölni í Grafarvogi ==== Í skýrslu aðalstjórnar Vals sem birtist í Valsblaðinu 2000 kemur fram að eftir miklar umræður hafi stjórn ákveðið að skoða nýja möguleika, "...m.a. í ljósi þess að hægt gekk að fá borgaryfirvöld til að styrkja verulega uppbyggingu á Hlíðarendasvæðinu." Hafi stjórn því ákveðið að kanna möguleika á samstarfi við Ungmennafélagið Fjölni [[Fjölnir]] sem hugsanlega gæti leitt til sameiningar félaganna síðar. Fram kemur að fjölmargar ástæður hafi legið að baki þessari ákvörðun og að um hana hafi orðið "fjörugar" umræður á aðalfundi félagsins. Fram kemur að viðræður á milli félaganna hafi gengið vel og verið ánægjulegar og komnar það langt að formenn félaganna hafi undirritað viljayfirlýsingu en hins vegar hefði báðum félögum verið ljóst að ekkert yrði úr samstarfi ef ekki kæmi til öflugur stuðningur borgaryfirvalda. Verulega hafi hægt á málinu í kjölfar aðkomu borgaryfirvalda og að lokum hafi félögin ákveðið að falla frá áformunum en leituðu þess í stað að borgaryfirvöld styddu félögin strax, hvort um sig, í þeirri uppbyggingu sem þyrfti að fara fram innan á þeirra svæðum og tryggja hag þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998543#page/n11/mode/2up|title=Skýrsla aðalstjórnar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fjárhagasörðugleikar ==== Í viðtali við Reyni Vigni, þáverandi formann Vals, sem birtist í Valsblaðinu 2001, fjallaði hann nokkuð um fjárhagsstöðu félagsins. "Því er ekki að leyna að stór hluti af starfi aðalstjórnar fer í fjármál. Afkoma deildanna á þessum árum hefur ekki verið góð, reyndar talsvert tap öll árin og aðalstjórn hefur þurft að grípa inn í til þess að halda deildunum á floti. Það hefur verið dapurt að sjá ekki hagnað af rekstri deildanna. Á sama tíma hefur eignunum verið stýrt ágætlega og við náð að byggja heilmikið upp á svæðinu." <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998659#page/n59/mode/2up|title=Ný sýn að Hlíðarenda?|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum tíma skuldaði félagið um 200 milljónir króna auk þess sem aðstaða félagsins var afar bágborin og ljóst að ráðast þurfti í umtalsverða fjárfestingu til þess að bæta aðstöðu félagsins á svæðinu. Félaginu hafði að vísu tekist árið 1995 að endurfjármagna skuldir þess en um þá endurfjármögnun fjallaði Reynir Vignir í fyrrnefndu viðtali með svofelldum hætti: "Ég varð reyndar enn glaðari vorið '95 þegar það tókst með góðu átaki og hjálp [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] og [[Landsbankinn|Landsbankans]] að endurfjármagna félagið algjörlega, breyta öllum skuldum í langtímalán. Það gerði okkur kleift að breyta starfseminni strax. Þegar ég stóð með veðbókarvottorð í höndunum, með tveimur veðréttum í staðinn fyrir 30-40 áður og öll vatnaskil gerð upp, þá var ég hvað stoltastur á fyrsta árinu." ==== Frábær árangur í handknattleik karla ==== Á tíunda áratug tuttugustu aldar hélt karlalið Vals í handknattleik uppi heiðri félagsins. Liðið varð Íslandsmeistari árin 1991, 1993, 1994, 1995, 1996 og 1998 auk þess sem liðið varð bikarmeistari árin 1990, 1993 og 1998. Árið 1998 mættust Valur og Fram í sögulegum bikarúrslitaleik í Laugardalshöll. Í stöðunni 19-15 fyrir Fram þegar fimm mínútur lifðu af leiknum, þá reiknuðu flestir með sigri Fram. Valsmönnum tókst hins vegar að snúa taflinu við og urðu lokasekúndur leiksins eftirminnilegar. Þegar þrjár sekúndur voru eftir fengu Valsmenn aukakast í stöðunni 20-19 fyrir Fram. Valsmönnum tókst að koma boltanum inn að vítateig og skora og liðið hafði síðan betur í framlengingunni. Nokkrir eftirmálar urðu eftir bikarúrslitaleik Vals og Fram árið 1998. Framarar kærðu úrslitin og gerðu margvíslegar athugasemdir við aukakast Valsmanna. Í fyrsta lagi byggði kæran á því að Valsmenn hefðu verið með sjö útileikmenn þegar aukakastið var tekið en enginn þeirra í öðrum lit, í öðru lagi á því að Freyr Brynjarsson, sem skoraði jöfnunarmarkið umdeilda, hefði verið fyrir innan punktalínu þegar aukakastið var tekið og loks á því að leiktími væri liðinn þegar markið var skorað samkvæmt klukkunni í húsinu. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1898141?iabr=on#page/n7/|title=Ekki búið fyrr en...|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Dómstóll HSÍ komst að þeirri niðurstöðu í upphafi að leikurinn skyldi leikinn að nýju. Við þá niðurstöðu sættu Valsmenn sig ekki og að loknum miklum málaferlum var niðurstaðan sú að úrslit leiksins skyldu standa óbreytt en þegar yfir lauk höfðu fallið 8 dómar eða úrskurðir í málinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998437#page/n21/mode/2up|title=Sigrar innan vallar og utan. Ársskýrsla handknattleiksdeildar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum árum léku margir af fremstu handknattleiksmönnum Íslands með Val svo sem [[Ólafur Stefánsson]], [[Dagur Sigurðsson]], [[Guðmundur Hrafnkelsson]], [[Geir Sveinsson]], [[Valdimar Grímsson]] o.fl. === 2002-2007. Mikilvægur samningur í höfn. Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Langþráðir titlar í knattspyrnu karla. Uppbygging að Hlíðarenda === ==== Mikilvægur samningur í höfn ==== Í niðurlagi skýrslu aðalstjórnar í Valsblaðinu 2001 var sett fram sú skoðun að ef samningar næðust við Reykjavíkurborg á árinu 2002, væri stjórnin þess fullviss að þá sköpuðust spennandi tækifæri til mótunar nýrrar framtíðar fyrir Knattspyrnufélagið Val. Með þetta að leiðarljósi fór mestur tími stjórnar Vals í vinnu við samningagerð við fulltrúa Reykjavíkurborgar um framtíðarskipulag Hlíðarendareits og um leið að tryggja stöðu félagsins á því svæði. Fram kemur í skýrslu aðalstjórnar félagsins sem birtist í Valsblaðinu 2002 að fjölmargir fundir hafi verið haldnir bæði innan stjórnar og á milli fulltrúa Vals og borgarinnar um málið og að stjórninni hafi verið það kappsmál að ljúka viðræðum fyrir borgarstjórnarkostningar í lok maí. Samningaviðræðum lauk í byrjun maí og á afmælisdegi Vals, 11. maí 2002, undirritaði þáverandi borgarstjóri Reykjavíkur [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] samning við Val.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998721#page/n5/mode/2up|titill=Mikilvægur samningur í höfn. Ársskýrsla aðalstjórnar 2002.|höfundur=Stjórn Knattspyrnufélagsins Vals|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Í Valsblaðinu 2002 er gerð nánari grein fyrir efni samningsins. Vegna flutnings Hringbrautar og breikkunnar Flugvallavegar þurfti að skerða félagssvæði Vals um rúmlega 9000 m². Því þurfti að endurskipuleggja svæði félagsins. Var því í samningnum kveðið á um heimild til þess að byggja húsnæði fyrir atvinnustarfsemi og íbúðir auk íþróttastarfsemi á svæðinu. Gert var ráð fyrir að allt svæðið, sem afmarkast af Hlíðarfæti og Hringbraut sem og Bústaðavegi og Flugvallarbraut, yrði skipulagt sem ein heild og að tekjur af byggingu mannvirkja myndu fjármagna uppbyggingu nýrra íþróttamannvirkja félagsins. Samkvæmt samningnum skuldbatt Valur sig til þess að ráðstafa því fé sem fengist við sölu byggingarréttar eingöngu til greiðslu skulda og til uppbyggingar íþróttastarfsemi að Hlíðarenda og þeirra mannvirkja sem áætlað var að byggja upp skv. deiliskipulagstillögu. Að því marki sem tekjur af sölu byggingarréttar dygði ekki til að standa straum af framkvæmdakostnaði þeirra mannvirkja sem getið er um í samningnum skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að leggja fram fé til uppbyggingar þeirra, sbr. sérstökum samningi þar um.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998727#page/n11/mode/2up|titill=Hlíðarendi. Framtíðarsýn|höfundur=Kristján Ásgeirsson, ALARK arkitektar ehf.|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> 16. desember 2003 var skrifað undir viðaukasamning milli Vals og Reykjavíkurborgar um framkvæmdir á Hlóðarenda. Þetta var í samræmi við ofangreindan rammasamning aðila frá 11. maí 2002. Í viðaukasamningnum var ákveðið að breyta deiliskipulagi á Hlíðarendareit og fjölga íbúðum á svæðinu miðað við það sem áður hafði verið ákveðið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998061#page/n5/mode/2up|titill=Valsmenn stöndum allir saman um mestu framkvæmdir nokkurs íþróttafélags á Íslandi. Ársskýrsla aðalstjórnar 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Sér­stök bygg­inga­nefnd Reykja­vík­ur­borgar og Vals sá um sölu bygg­inga­rétt­ar­ins. Hún gerði samn­ing við kaup­anda af honum hinn 11. maí 2005. Kaup­and­inn var Vals­menn hf. og kaup­verðið var 485 millj­ónir króna ásamt kaup­rétti á bygg­inga- og lóða­rétt­indum fyrir 385 millj­ónir króna. Auk þess átti kaup­and­inn að greiða gatna­gerð­ar­gjöld. Heild­ar­verðið var því um 900 millj­ónir króna. Vals­menn greiddu um 400 millj­ónir króna út til hinnar sam­eig­in­legu bygg­inga­nefndar og restin átti að greið­ast þegar lóða­leigu­samn­ingar væru til­bún­ir. Fjár­mun­irnir nýtt­ust til að greiða niður alla skuldir Vals og sem eig­in­fjár­fram­lag inn í bygg­ingu íþrótta­mann­virkja.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> ==== Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur ==== Í lok sumars 2003 tilkynnti [[Helena Ólafsdóttir]] að hún myndi ekki gefa kost á sér til áframhaldandi þjálfunar kvennaliðs Vals í knattspyrnu. Í hennar stað var ráðin [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)]] sem var þekkt fyrir góðan árangur í þjálfun hjá yngri flokkum félagsins. Elísabet hóf þjálfaraferil sinn hjá Val árið 1993 sem aðstoðarþjálfari 4. og 5. flokks kvenna. Hún þjálfaði yngri flokka kvenna síðan allt frá 6. flokki til 2. flokks en árið 2001 tók hún að sér þjálfun meistaraflokks kvenna í Vestmannaeyjum hjá ÍBV. Árangur liðsins undir stjórn Elísabetar var frábær strax frá fyrsta ári. Liðið varð Íslandsmeistari undir hennar stjórn strax árið 2004 og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar. Var þetta fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals frá árinu 1989 í meistaraflokki í knattspyrnu. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998083#page/n27/mode/2up|titill=Fyrsti Íslandsmeistaratitill frá 1989 í meistaraflokki og bjart framundan. Skýrsla knattspyrnudeildar 2004|útgefandi=Valsblaðið 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Mikill liðsstyrkur barst liðinu haustið 2004 er [[Margrét Lára Viðarsdóttir]] skrifaði undir samning við félagið. Þrátt fyrir að liðið hafi spilað frábæran sóknarleik árið 2005 varð tímabilið á Íslandi mikil vonbrigði fyrir Valsliðið í baráttunni við Breiðablik. Aftur á móti átti liðið góðu gengi að fagna í Evrópukeppni það árið. Í Valsblaðinu 2005 rakti [[Guðbjörg Gunnarsdóttir]] markvörður liðsins Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu árið 2005. Valsstúlkur komust fyrstar kvenna í 16 liða úrslit Evrópukeppninnar eftir sigur á FC United í Finnlandi. Í næsta riðli mætti liðið sænsku meistörunum í [[Djurgården]], serbnesku meisturunum ZFK Masinac PZP Nis og Kazakstan Alma. Liðið komst upp úr riðlinum eftir sterkan 8-0 sigur á móti Alma. Í 8 liða úrslitum mætti liðið svo Evrópumeisturunum frá [[Potsdam]] en þar mætti Valsliðið loks ofjörlum sínum.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999355#page/n31/mode/2up|titill=Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í hnotskurn|höfundur=Guðbjörg Gunnarsdóttir|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Liðið varð Íslands- og bikarmeistari árið 2006 og Íslandsmeistarar árin 2007 og 2008 undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Að loknu tímabilinu 2008 kvaddi Elísabet Hlíðarenda og flutti til Kristianstad í Svíþjóð þar sem hún tók að sér þjálfun liðsins.Í viðtali við Valsblaðið 2008 sagði Elísabet Gunnarsdóttir m.a. svo um þá tilfinningu að kveðja Val og taka við Kristinstad í Svíþjóð: <blockquote>Þetta er skrýtin tilfinning og að vissu leyti endir á ákveðnu skeiði. Ég hef nánast leitt nokkra leikmenn í rúman áratug í gegnum yngri flokkana og upp í meistaraflokk. Og þar fyrir utan höfum við náð öllum okkar markmiðum. Þegar ég kem aftur í Val verða án efa breyttar aðstæður, ný sjónarmið og örugglega jafn spennandi að koma til baka eins og að þakka fyrir sig núna. Það er sumpart skrýtið að þessu tímabili sé lokið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4997977#page/n29/mode/2up|titill=Stelpur eru töluvert flóknari tegund en strákar! Elísabet Gunnarsdóttir, "hin sigursæla" yfirgefur Hlíðarenda í bili.|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|ár=2008|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> ==== Langþráðir titlar í knattspyrnu karla ==== Árið 2004 sigraði Valur 1. deildina og komst þar með aftur upp í efstu deild. Ári síðar tók við Valsliðinu einn sigursælasti þjálfari landsins, [[Willum Þór Þórsson]]. Hann náði strax góðum árangri en liðið lenti í 2. sæti á Íslandsmótinu og vann bikarmeistaratitil eftir 1-0 sigur á Fram í úrslitaleik. Var þetta fyrsti stóri titill Vals í knattspyrnu karla síðan 1992 þegar liðið varð síðast bikarmeistari. [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] var í liðinu í bæði skiptin. Hann sat á bekknum allan tímann þegar Valur vann KA í framlengdum leik árið 1992 en árið 2005 var hann fyrirliði liðsins og lykilmaður í liðinu. Sigurbjörn hóf ferill sinn á Dalvík í yngri flokkum en lék svo með Val frá 15 ára aldri. Sigurbjörn var til viðtals í Valsblaðinu árið 2005 og rakti þar þrautagöngu karlaliðs Vals í knattspyrnu árin 1999-2005. <blockquote>Ef einhverjum gömlum Valsmönnum hefur fundist að himininn hafi verið að hrynja þegar liðið féll 1999 þá get ég lýst því þannig að sólin hafi dottið ofan á mig, mér fannst ég brenna upp til agna, þetta var hræðilegur dagur í Grindavík í síðustu umferðinni sem ég glemy aldre. Það veit enginn sem ekki spilaði þennan falleik hversu hræðileg tilfinningin var. [...] Öll stórveldi í heimssögunni hafa lent í kröppum dansi. Það er styrkur stórveldis að rísa á ný og koma til baka. Við náðum að komast strax árið eftir í úrvalsdeildina, lögðum allt í að komast meðal þeirra bestu á ný. [...] Árið 2001 féllum við aftur, en það sumar vorum við með 17 stig fyrri hluta sumars en í seinni umferðinni gekk allt á afturfótunum og við enduðum með 19 stig. Það var aulaskapur að falla aftur. Þá var klúbburinn að mínu mati nánast dauður, ég man alltaf eftir því að þetta haust var nánast ekki stjórn í knattspyrnudeildinni, það var enginn eftir og maður hugsaði með sér, ætti maður ekki bara að drífa sig núna. Það var ekki hægt að líta á þetta fall sem tækifæri til naflaskoðunar, það var hreinlega áfall. Ég bara gat ekki horfið á braut. Þorlákur Árna kom sem þjálfari, ég var eftir, Guðni Rúnar var líka og við fengum ýmsa stráka til að snúa heim sem höfðu leikið með öðrum liðum, við spiluðum skemmtilegan fótbolta og vorum búnir að tryggjua okkur árið 2002 sæti í úrvalsdeildinni eftir 11 umferðir fyrir verslunarmannahelgi. Við vorum með frábærlega spilandi lið en ekki nægilega reynslumikið til að spila í úrvalsdeild. Það kom berlega í ljós árið eftir 2003 að liðið var ekki tilbúið í úrvalsdeildina, nánast sama liðið með tvo nýja góða leikmenn minnir mig [...] Reyndar var algjör klaufaskapur að falla í þriðja sinn með 20 stig, við gerðum jafntefli við KA í næst síðustu umferð, með sigri þar hefðum við hangið uppi. Við steinlágum í síðustu umferðinni á móti Fylki og fall í þriðja sinn staðreynd. Árið 2004 [...] gerðum við einfaldlega það sem þurfti til að komast upp aftur [...] Síðasta tímabil hefur verið hreint frábært. Á undirbúningstímabilinu gekk allt upp, við fengum marga góða leikmenn sem féllu vel í hópinn, koma Willums sem þjálfara hreinlega setti alveg nýtt hugarfar í liðið. Á þessum tímapunkti hentaði vinnuaðferð og hugmyndafræði hans pottþétt inn í hópinn og hann hefur mikinn sigurvilja. Stjórnin var styrk, umgjörin góð og stuðningsmennirnir, Stuðarar, frábærir.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999339#page/n15/mode/2up|titill=Það er styrkur stórveldis að rísa á ný|höfundur=Guðni Olgeirsson|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Árið 2007 lék liðið á Laugardalsvelli sökum uppbyggingar að Hlíðarenda. Liðið varð Íslandsmeistari árið 2007 eftir 1-0 sigur á liði HK í lokaleik. == Rígar == === Rígurinn við KR === Valur á í langvinnum ríg við Knattspyrnufélag Reykjavíkur. Liðin eru bæði gamalgróin lið frá Reykjavík og ekki langt á milli heimavalla liðanna. Bæði lið eru auk þess sigursæl sögulega séð og byggir rígurinn því á velgengni þeirra beggja. KR hefur unnið Íslandsmeistaratitilinn í knattspyrnu karla 27 sinnum og Valur 23 sinnum og í meistaraflokki kvenna hefur Valur unnið Íslandsmeistaratitilinn 14 sinnum og KR 6 sinnum. Rígurinn nær ekki bara til knattspyrnu í efstu deild karla heldur einnig til körfubolta hjá báðum kynjum. == Knattspyrna == ===Karlar=== ====Á Íslandi==== Karlalið Vals hefur sigrað efstu deild [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótsins]] 23 sinnum og unnið [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] 11 sinnum, aðeins nágrannaliðið [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] hefur borið oftar sigur úr býtum en Valur. Valur á einnig met yfir lengsta veru í efstu deild íslandsmótsins, en félagið var sleitulaust í efstu deild frá 1915-<nowiki/>[[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/1999/09/18/valur_fallinn_i_fyrsta_sinn/|title=Valur fallinn í fyrsta sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> og nær því þeim merka áfanga, eitt íslenskra liða, að hafa verið í efstu deild í 75 ár. Önnur stórlið sem hafa afrekað þetta eru [[Mílanó]] liðin [[AC Milan|AC]] og [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], [[Juventus FC|Juventus]], [[FC Barcelona|Barcelona]] og [[Real Madrid]], svo fátt eitt sé nefnt. Í gegnum tíðina hefur félagið alið af sér fjöldann allan af atvinnu og landsliðsmönnum í knattspyrnu, þar með talinn fyrsta atvinnumann Íslendinga í knattspyrnu [[Albert Guðmundsson]] auk þess sem margir bestu knattspyrnumenn Íslands hafa leikið með félaginu. Þannig hafa t.a.m. [[Hermann Gunnarsson]], [[Ingi Björn Albertsson]], [[Atli Eðvaldsson]], [[Sigurður Dagsson]], [[Arnór Guðjohnssen]], [[Eiður Smári Guðjohnsen]], [[Guðni Bergsson]], [[Arnór Smárason]], [[Aron Jóhannsson]], [[Gylfi Þór Sigurðsson]], [[Hannes Þór Halldórsson]], [[Hólmar Örn Eyjólfsson]], [[Birkir Már Sævarsson]], [[Bjarni Ólafur Eiríksson]] og [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] allir leikið fyrir Val. Núverandi þjálfari liðsins er [[Hermann Hreiðarsson]]<ref>{{vefheimild |höfundur=Almarr Ormarsson |titill= Hermann Hreiðarsson tekur við Val - Rúv |url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2025-11-02-hermann-hreidarsson-tekur-vid-val-457905|ritverk=ruv.is |dags=2. nóvember 2025 |tungumál=is}}</ref> og honum til aðstoðar eru [[Chris Brazell]] og [[Vignir Snær Stefánsson]]. Styrktrarþjálfari liðsins er [[Kirian Elvira Acosta]], markmannsþjálfari er [[Emil Alexander Larsen]], sjúkraþjálfari er [[Einar Óli Þorvarðarson]] og liðsstjórar eru [[Halldór Eyþórsson]] og [[Örn Erlingsson]]. ==== Í Evrópukeppnum ==== Karlalið Vals í knattspyrnu keppti sína fyrstu Evrópuleiki í undankeppni Evrópukeppni Bikarhafa tímabilið 1966-1967, þar mættu þeir [[Standard Liège|Standard Liége]] frá [[Belgía|Belgíu]], eftir jafntefli í heimaleiknum tapaði Valur stórt á útivelli og samanlagt 9-2.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658812?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/Valur%20Standard%20Liege|title=Valsblaðið - 25. Tölublað (24.12.1966) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Tveimur árum síðar drógust Valsarar gegn [[Benfica]] frá [[Portúgal]], heimaleikur Vals fór fram á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvellinum]]. Áhorfendamet var slegið þegar 18.243 greiddu sig inn á völlinn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1396908?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/Valur%20Benfica|title=Morgunblaðið - 204. tölublað (19.09.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Flestum á óvart gerðu liðin markalaust jafntefli í leiknum, En Benfica hafði í maí, sama ár, leikið til úrslita í Evrópukeppni félagsliða gegn [[Manchester United]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/62445--valur-vs-benfica/|title=Valur-Benfica 1968 History {{!}} UEFA Champions League|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4464000/4464446.stm|title=1968: Manchester Utd win European Cup|date=1968-05-29|access-date=2021-01-24|language=en-GB}}</ref> Í liði Benfica í leiknum gegn Val voru nokkrir portúgalskir landsliðsmenn, t.d. Simoes, Torres, Augustino og að ógleymdum svarta pardusinum, [[Eusébio]]. Tveimur árum fyrr höfðu þessir menn hreppt bronsverðlaun með [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|portúgalska landsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]], fyrrnefndur Eusébio var markakóngur mótsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/13-01-2018/b-saga-heimsmeistaramotsins-b-hm-a-englandi-1966|title=Saga Heimsmeistaramótsins - HM á Englandi 1966|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> Alls hefur Valur tekið þátt í Evrópukeppnum 20 sinnum, með ágætum árangri. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- | 1966–67 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[Standard Liège]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''2–9'' |- | rowspan="2" | 1967–68 | rowspan="2" |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[Jeunesse Esch]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 3–3 | style="text-align:center;" |''4–4''[[Away goals rule|(ú)]] |- | Önnur umferð |[[Vasas SC|Vasas]] | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" | 1–5 | style="text-align:center;" |''1–11'' |- | 1968–69 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[S.L. Benfica|Benfica]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''1–8'' |- | 1974–75 |[[UEFA bikarinn]] | Fyrsta umferð |[[Portadown F.C.|Portadown]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1975–76 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Glasgow Celtic]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–9'' |- | 1977–78 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Glentoran F.C.|Glentoran]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1978–79 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[1. FC Magdeburg]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1979–80 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð | [[Hamburger SV|Hamburg]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1981–82 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–5 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 1985–86 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[FC Nantes|Nantes]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1986–87 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Juventus F.C.|Juventus]] | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–11'' |- | 1987–88 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Wismut Aue]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–1''[[Away goals rule|(ú)]] |- | 1988–89 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[AS Monaco FC|Monaco]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1989–90 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Berliner FC Dynamo|Dynamo Berlin]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1991–92 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[FC Sion|Sion]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1992–93 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Boavista F.C.|Boavista]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | rowspan="2" | 1993–94 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[MYPA|MyPa]] | style="text-align:center;" | 3–1 | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" |''4–1'' |- |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 2006–07 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–3 | style="text-align:center;" |''1–3'' |- | 2008–09 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | 2016–17 | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 1–4 | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" |''1–10'' |- | rowspan="2" | 2017–18 | rowspan="2" | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[FK Ventspils|Ventspils]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–0'' |- | Önnur umferð |[[NK Domžale|Domžale]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 2–3 | style="text-align:center;" |''3–5'' |- | rowspan="3" | 2018–19 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[Rosenborg]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 1−3 | style="text-align:center;" |''2–3'' |- | rowspan="2" | Evrópudeildin | Önnur umferð |[[FC Santa Coloma]] | style="text-align:center;" | 3–0 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''3–1''' |- | Þriðja umferð |[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''2–2 (ú)''' |- | rowspan="2" | 2019–20 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[NK Maribor|Maribor]] | style="text-align:center;" | 0−3 | style="text-align:center;" | 0−2 | style="text-align:center;" |'''0−5''' |- |[[Evrópudeildin]] | Önnur umferð |[[PFC Ludogorets Razgrad]] | style="text-align:center;" | 1−1 | style="text-align:center;" | 0−4 | style="text-align:center;" |'''1−5''' |} [[Mynd:Benfica pendant in the Valur display cabinet (14504343571).jpg|thumb|Minjagripur frá leiknum við Benfica 1968.]] <br /> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 28. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Ögmundur Kristinsson]] |no2=3|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Hörður Ingi Gunnarsson]] |no3=4|nat3=NOR|pos3=DF|name3=[[Markus Lund Nakkim]] |no4=5|nat4=ISL|pos4=MF|name4=[[Birkir Heimisson]] |no5=6|nat5=ISL|pos5=MF|name5=[[Bjarni Mark Antonsson]] |no6=7|nat6=ISL|pos6=DF|name6=[[Ingimar Torbjörnsson Stöle]] |no7=8|nat7=ISL|pos7=FW|name7=[[Jónatan Ingi Jónsson]] |no8=9|nat8=DNK|pos8=FW|name8=[[Patrick Pedersen]] |no9=10|nat9=ISL|pos9=MF|name9=[[Kristinn Freyr Sigurðsson]] |no10=11|nat10=ISL|pos10=MF|name10=[[Kristófer Dagur Arnarsson]] |no11=12|nat11=ISL|pos11=FW|name11=[[Tryggvi Hrafn Haraldsson]] |no12=13|nat12=ISL|pos12=MF|name12=[[Kristján Oddur Kristjánsson]] |no13=14|nat13=SWE|pos13=MF|name13=[[Albin Skoglund]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=DF|name14=[[Hólmar Örn Eyjólfsson]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=FW|name15=[[Loki Kristjánsson]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=FW|name16=[[Lúkas Logi Heimisson]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=GK|name17=[[Frederik August Albrecht Schram]] |no18=19|nat18=ISL|pos18=FW|name18=[[Dagur Orri Garðarsson]] |no19=20|nat19=ISL|pos19=DF|name19=[[Orri Sigurður Ómarsson]] |no20=21|nat20=ISL|pos20=DF|name20=[[Jakob Franz Pálsson]] |no21=23|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Adam Ægir Pálsson]] |no22=24|nat22=NED|pos22=DF|name22=[[Myles A. Veldman]] |no23=25|nat23=ISL|pos23=GK|name23=[[Stefán Þór Ágústsson]] |no24=26|nat24=ISL|pos24=DF|name24=[[Emil Nönnu Sigurbjörnsson]] |no25=27|nat25=ISL|pos25=FW|name25=[[Pétur Eiríksson]] |no26=28|nat26=ISL|pos26=MF|name26=[[Samúel Kári Friðjónsson]] |no27=30|nat27=ISL|pos27=DF|name27=[[Gunnar Karl Heiðdal]] |no28=45|nat28=ISL|pos28=MF|name28=[[Þórður Sveinn Einarsson]] |no29=66|nat29=ISL|pos29=DF|name29=[[Ólafur Flóki Stephensen]] |no30=95|nat30=ISL|pos30=GK|name30=[[Tómas Blöndal-Peterson]] |no31=97|nat31=ISL|pos31=FW|name31=[[Birkir Jakob Jónsson]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=16|nat=ISL|pos=DF|name=[[Stefán Gísli Stefánsson]]|other=lánaður til [[Njarðvík|Njarðvíkur]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=33|nat=ISL|pos=DF|name=[[Andi Hoti]]|other=lánaður til [[Afturelding|Aftureldingar]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} [[Mynd:Valur-fram.jpeg|thumb|Valur varð Íslandsmeistari í knattspyrnu karla 2007, það tímabil lék liðið heimaleiki sína á Laugardalsvelli, enda stóð endurnýjun yfir á Hlíðarendasvæðinu. Helgi Sigurðsson sést hér í forgrunni og fyrir aftan er Pálmi Rafn Pálmason.]] ==== Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ''Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina'' ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |'''1915''' |3 |'''1936''' |'''1''' |'''1957''' |3 |'''1978''' |'''1''' |'''1999''' |9 |'''2020''' |'''1''' |- |'''1916''' |3 |'''1937''' |'''1''' |'''1958''' |3 |'''1979''' |3 |'''2000''' |''2. sæti í 1. deild'' |'''2021''' |5 |- |'''1917''' |3 |'''1938''' |'''1''' |'''1959''' |4 |'''1980''' |'''1''' |'''2001''' |9 |'''2022''' |6 |- |'''1918''' |3 |'''1939''' |'''4''' |'''1960''' |4 |'''1981''' |5 |'''2002''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2023''' |2 |- |'''1919''' |4 |'''1940''' |'''1''' |'''1961''' |3 |'''1982''' |5 |'''2003''' |10 |'''2024''' |3 |- |'''1920''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1941''' |2 |'''1962''' |2 |'''1983''' |5 |'''2004''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2025''' |2 |- |'''1921''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1942''' |'''1''' |'''1963''' |3 |'''1984''' |2 |'''2005''' |2* | | |- |'''1922''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1943''' |''1'' |''1964'' |4 |''1985'' |''1'' |''2006'' |3 | | |- |''1923'' |3 |''1944'' |''1'' |''1965'' |5* |''1986'' |2 |''2007'' |''1'' | | |- |''1924'' |4 |''1945'' |''1'' |''1966'' |''1'' |''1987'' |''1'' |''2008'' |5 | | |- |''1925'' |4 |''1946'' |3 |''1967'' |''1'' |''1988'' |2* |'''2009''' |8 | | |- |''1926'' |5 |''1947'' |2 |''1968'' |3 |''1989'' |5 |''2010'' |7 | | |- |''1927'' |2 |''1948'' |3 |''1969'' |5 |''1990'' |4* |''2011'' |5 | | |- |''1928'' |2 |''1949'' |3 |''1970'' |5 |''1991'' |4* |''2012'' |8 | | |- |''1929'' |2 |''1950'' |5 |''1971'' |5 |''1992'' |4* |''2013'' |5 | | |- |''1930'' |''1'' |''1951'' |2 |''1972'' |5 |''1993'' |6 |'''2014''' |5 | | |- |''1931'' |2 |''1952'' |4 |''1973'' |2 |''1994'' |4 |''2015'' |5* | | |- |''1932'' |2 |''1953'' |2 |''1974'' |3* |''1995'' |7 |''2016'' |5* | | |- |''1933'' |''1'' |''1954'' |4 |''1975'' |3 |''1996'' |5 |''2017'' |''1'' | | |- |''1934'' |2 |''1955'' |3 |''1976'' |''1*'' |''1997'' |8 |''2018'' |''1'' | | |- |''1935'' |'''1''' |'''1956''' |'''1''' |'''1977''' |2* |'''1998''' |8 |'''2019''' |6 | | |} ''<small>Stjörnumerkt ár vannst bikarkeppni karla í knattspyrnu.</small>'' <br /> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni efstu deildar í knattspyrnu karla allar götur frá 1917, þess ber þó að geta að engin gögn eru til um markahæstu leikmenn íslandsmótsins frá 1920 og til og með 1934. Eftirtaldir Valsmenn hafa hreppt hnossið:<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|title=Markahæstu leikmenn í landsdeildum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092757/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Timabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1935 |Magnús Bergsteinsson |3 |- |1936 |Óskar Jónsson |5 |- |1937 |Óskar Jónsson |3 |- |1938 |Magnús Bergsteinsson* |3 |- |1940 |Sigurpáll Jónsson* |4 |- |1942 |Ellert Sölvason |6 |- | rowspan="3" |1944 |Sveinn Sveinsson |2 |- |Sveinn Helgason |2 |- |Jóhann Eyjólfsson |2 |- | rowspan="2" |1947 |[[Albert Guðmundsson]] |3 |- |Einar Halldórsson |3 |- |1950 |Halldór Halldórsson |3 |- |1967 |[[Hermann Gunnarsson]] |12 |- |1968 |Reynir Jónsson* |8 |- |1973 |[[Hermann Gunnarsson]] |17 |- |1976 |[[Ingi Björn Albertsson]] |16 |- |1980 |Matthías Hallgrímsson |13 |- |'''1983''' |'''Ingi Björn Albertsson''' |'''14''' |- |1988 |Sigurjón Kristjánsson |13 |- |2015 |Patrick Pedersen |13 |- |2018 |Patrick Pedersen |18 |- |2025 |Patrick Pedersen |18 |} <small>Stjörnumerktir leikmenn deildu titlinum með öðrum. Tímabilið 1983 varð Ingi Björn Albertsson fyrsti leikmaður í efstu deild karla til þess að skora 100 mörk í efstu deild. Hann náði þessum áfanga í leik gegn KR þann 18. júní. Ingi er einn sex leikmanna til að skora yfir 100 mörk í efstu deild og er þriðji markahæsti leikmaðurinn í sögu efstu deildar í knattspyrnu. Patrick Pedersen varð markahæsti leikmaður í sögu efstu deildar í knattspyrnu 5. ágúst 2025 er hann skoraði tvö mörk í jafntefli á móti ÍA.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2025/08/05/pedersen_markahaestur_fra_upphafi/|title=Pedersen markahæstur frá upphafi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> <small>Patrick Pedersen hefur nú skorað 134 mörk í efstu deild á Íslandi.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{ISL}} [[Guðmundur H. Pétursson]] (1930) *{{ISL}} [[Reidar Sörensen]] (1933–35) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1935–37) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] & {{SKO}} [[Robert Jack]] (1937–38) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1938) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1939) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1948) *{{ISL}} [[Hermann Hermannsson]] (1955) *{{ISL}} [[Óli B. Jónsson]] (1967–68) *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1973–74), (1976–77) *{{HUN}} [[Nemes Gyula]] (1978–79) *{{GER}} [[Volker Hofferbert]] (1980) *{{GER}} [[Klaus-Jürgen Hilpert]] (1982) *{{GER}} [[Claus Peter]] (1982–83) *{{SKO}} [[Ian Ross]] (1984–87) *{{ISL}} [[Hörður Helgason]] (1988–89) *{{ISL}} [[Guðmundur Þorbjörnsson]] (1989) *{{ISL}} [[Ingi Björn Albertsson]] (1990–91) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1992–93) *{{ISL}} [[Sigurður Dagsson]] (1996) {{col-2}} *{{ISL}} [[Sigurður Grétarsson]] (1996) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1997–99) *{{ISL}} {{BIH}} [[Ejub Purišević]] (2000–01) *{{ISL}} [[Þorlákur Árnason]] (2002–03) *{{ISL}} [[Njáll Eiðsson]] (2004) *{{ISL}} [[Willum Þór Þórsson]] (okt. 2004 – júlí 2009) *{{ISL}} [[Atli Eðvaldsson]] (júli- sept. 2009) *{{ISL}} [[Gunnlaugur Jónsson]] (sept. 2009 – sept. 2010) *{{ISL}} [[Kristján Guðmundsson]] (sept. 2010 – okt. 2012) *{{ISL}} [[Magnús Gylfason]] (okt. 2012 –okt. 2014) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (okt. 2014-okt. 2019) *{{ISL}} [[Heimir Guðjónsson]] (okt. 2019- júlí 2022) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (júlí 2022-október 2022) *{{ISL}} [[Arnar Grétarsson]] (nóvember 2022-ágúst 2024) *{{SRB}}[[Srdjan Tufegdzic]] (ágúst 2024-október 2025) *{{ISL}}[[Hermann Hreiðarsson]] (nóvember 2025-?){{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Sömu sögu er að segja af kvennaliði Vals og karlaliði, þ.e. kvennadeild Vals í knattspyrnu er einnig sú næst sigursælasta á landinu m.t.t. sigra á Íslandsmóti. Fyrsti sigur liðsins í Íslandsmótinu kom [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] og eru þeir orðnir þrettán talsins<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/fotbolti/titlar.aspx|title=Fótbolti - Titlar - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref>, sá síðasti vannst sumarið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19401/2019/09/21/valur-islandsmeistari-kvenna-i-knattspyrnu.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í knattspyrnu|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/valur-islandsmeistari-kvenna-i-fotbolta|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í fótbolta|date=2019-09-21|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Fyrsti bikartitillinn kom í hús árið 1984 og hefur ekkert annað lið unnið bikarkeppnina jafn oft og Valskonur, en þær hafa sigrað keppnina alls 15 sinnum.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> Frá [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] til [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]], undir stjórn [[Elísabet Gunnarsdóttir|Elísabetar Gunnarsdóttur]] og með [[Margrét Lára Viðarsdóttir|Margréti Láru Viðarsdóttur]] í fararbroddi sigraði liðið [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Íslandsmótið]] fjórum sinnum af fimm mögulegum skiptum. Árin 2009-2011 þjálfaði [[Freyr Alexandersson]] liðið með góðum árangri, en þegar Freyr hætti þjálfun liðsins tóku mögur ár við - í samanburði við mikinn árangur áranna á undar. [[Pétur Pétursson]] tók við liðinu 2017 og þjálfaði liðið til 2024, en undir stjórn Péturs vann liðið fjóra Íslandsmeistaratitla. Núverandi þjálfari liðsins er Matthías Guðmundsson. ==== Í Evrópukeppnum ==== Valur hefur náð fínum árangri í meistaradeild Evrópu í knattspyrnu, en besti árangur félagsins í meistaradeild kvenna í knattspyrnu náðist tímabilið 2005-06, þegar liðið komst í 8-liða úrslit, þá undir stjórn fyrrnefndar Elísabetar. Tímabilin 2005-06, 2007-08 og 2008-09 var Margrét Lára Viðarsdóttir markahæsti leikmaður keppninnar. {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | '''Úrslit''' |- | rowspan="7" |2005-06 | rowspan="7" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Røa Idrettslag |4-1 |''n/a'' |'''4-1''' |- |United Jakobstad |2-1 |''n/a'' |'''2-1''' |- |Pärnu FC |8-1 |''n/a'' |'''8-1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Djurgården/Älvsjö<br /> |1-2 |''n/a'' |'''1-2''' |- |ZFK Masinac Classic Niš |3-0 |''n/a'' |'''3-0''' |- |Alma KTZH<br /> |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |Átta liða úrslit |Turbine Potsdam |1-8 |11-1 |'''2-19''' |- | rowspan="6" |2007-08 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Honka |2–1<br /> |''n/a'' |'''2–1''' |- |KÍ Klaksvík |6–0<br /> |''n/a'' |'''6–0''' |- |ADO Den Haag |5–1<br /> |''n/a'' |'''5–1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Frankfurt |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- |Rapide Wezema |4–0<br /> |''n/a'' |'''4-0''' |- |Everton |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- | rowspan="6" |2008-09 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Cardiff City LFC |8–1 |''n/a'' |'''8–1''' |- |FC FK Slovan Duslo Šaľa |6–2 |''n/a'' |'''6–2''' |- |Maccabi Holon |9-0 |''n/a'' |'''9-0''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Umeå IK |1-5 |''n/a'' |'''1-5''' |- |ASD CF Bardolino |2–3 |''n/a'' |'''2–3''' |- |Alma KTZH |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |2009-10 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Torres |1-2 |1-4 |''2-6'' |- |2010-11 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Rayo Vallecano |1-1 |0-3 |''1-4'' |- |2011-12 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Glasgow City |0-3 |1-1 |''1-4'' |} ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 27. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Tinna Brá Magnúsdóttir]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Sigrún Ísfold Valsdóttir]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Sóley Edda Ingadóttir]] |no4=4|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Helga Rut Einarsdóttir]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=DF|name5=[[Bryndís Eiríksdóttir]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Kimberley Dóra Hjálmarsdóttir]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Ísabella Sara Tryggvadóttir]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=MF|name8=[[Arnfríður Auður Arnarsdóttir]] |no9=9|nat9=ISL|pos9=FW|name9=[[Sonja Björg Sigurðardóttir]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=DF|name10=[[Berglind Rós Ágústsdóttir]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Anna Rakel Pétursdóttir]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=GK|name12=[[Esther Júlía Gústavsdóttir]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Nadía Atladóttir]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=MF|name14=[[Hrafnhildur Salka Pálmadóttir]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=MF|name15=[[Margrét Brynja Kristinsdóttir]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Auður Björg Ármannsdóttir]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Málfríður Anna Eiríksdóttir]] |no18=21|nat18=ISL|pos18=DF|name18=[[Lillý Rut Hlynsdóttir]] |no19=25|nat19=ISL|pos19=MF|name19=[[Glódís María Gunnarsdóttir]] |no20=26|nat20=ISL|pos20=FW|name20=[[Ása Kristrín Tryggvadóttir]] |no21=28|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Kolbrá Una Kristinsdóttir]] |no22=32|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Ágústa María Valtýsdóttir]] |no23=34|nat23=ISL|pos23=FW|name23=[[Karítas Barkardóttir]] |no24=77|nat24=ISL|pos24=FW|name24=[[Eyrún Vala Harðardóttir]] |no25=|nat25=FIN|pos25=GK|name25=[[Vera Varis]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=ISL|pos=MF|name=[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir]]|other=lánuð til [[PEC Zwolle]] til 1. maí 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Timabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |''1977'' |3 |''1987'' |2* |''1997'' |3 |''2007'' |''1'' |''2017'' |3 |- |''1978'' |''1'' |''1988'' |''1*'' |''1998'' |2 |''2008'' |''1'' |''2018'' |3 |- |''1979'' |2 |''1989'' |''1'' |''1999'' |3 |''2009'' |'''1*''' |''2019'' |''1'' |- |''1980'' |2 |''1990'' |3* |''2000'' |5 |''2010'' |''1*'' |''2020'' |2 |- |''1981'' |3 |''1991'' |2 |''2001'' |4* |''2011'' |2* |''2021'' |''1'' |- |''1982'' |2 |''1992'' |3 |''2002'' |3 |''2012'' |4 |''2022'' |''1'' |- |''1983'' |2 |''1993'' |4 |''2003'' |3* |''2013'' |2 |''2023'' |'''1''' |- |'''1984''' |''Riðlakeppni*'' |'''1994''' |3 |''2004'' |''1'' |''2014'' |7 |2024 |2 |- |''1985'' |3* |''1995'' |2* |''2005'' |2 |''2015'' |7 |2025 |6 |- |''1986'' |''1*'' |''1996'' |4 |''2006'' |''1*'' |''2016'' |3 | colspan="2" | |}<small>Sumarið 2008 skoraði Valsliðið 91 mark á Íslandsmótinu og bætti eigið met frá árinu áður um 3 mörk.</small> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni tímabilsins í efstu deild kvenna frá árinu 1981. Eftirfarandi Valskonur hafa hreppt gullskóinn:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Gullskórinn ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1986 |Kristín Arnþórsdóttir |22 |- |1987 |Ingibjörg Jónsdóttir |16 |- |1988 |Bryndís Valsdóttir |12 |- |1989 |Guðrún Sæmundsdóttir |12 |- |1999 |Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir |20 |- |2005 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |23 |- |2006 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |34 |- |''2007'' |[[Margrét Lára Viðarsdóttir|''Margrét Lára Viðarsdóttir'']] |''38'' |- |2008 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |32 |- |2009 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2010 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2012 |[[Elín Metta Jensen]] |18 |- |2023 |Bryndís Arna Níelsdóttir |14+1 |} <br /><small>Tímabilið 2007 skoraði Margrét Lára Viðarsdóttir 38 mörk í aðeins 16 leikjum, eða 2,4 mörk að meðaltali í hverjum leik. Hvorki fyrr né síðar hefur leikmaður í efstu deild karla eða kvenna skorað fleiri mörk á sama tímabili.</small> <small>Tímabilið 2023 skoraði Bryndís Arna Níelsdóttir 14 mörk í fyrri hluta deildarinnar og eitt mark í efri hluta deildarinnar.</small> == Handknattleikur == === Karlar === ==== Á Íslandi ==== Handknattleiksdeild Vals á sér langa sögu innan handboltans á Íslandi, félagið hefur skipað sér með þeim sigursælustu í íþróttinni hérlendis og er hefur ekkert lið unnið Íslandsmótið né bikarkeppnina í handbolta jafn oft og Valur karlamegin, Karlalið Vals tók þátt í fyrsta Íslandsmótinu í handbolta, tímabilið [[Handknattleiksárið 1939-40|1939-40]] og stóð uppi sem sigurvegari, eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlinum. Þegar hefðbundnu deildafyrirkomulagi var komið á tímabilið [[Handknattleiksárið 1947-48|1947-1948]] voru Valsarar vitaskuld með og gott betur en allar götur síðan hefur Valur átt lið í efstu deild karla í handknattleik. Með Val hafa margir fræknir handknattleiksmenn leikið, ber þar helst að nefna silfurverðlaunahafa Íslands á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking]] árið 2008, þá [[Snorri Steinn Guðjónsson|Snorra Stein Guðjónsson]] og [[Ólafur Indriði Stefánsson|Ólaf Stefánsson]]. Að auki má nefna [[Guðmundur Hrafnkelsson|Guðmund Hrafnkelsson]], [[Valdimar Grímsson]], [[Roland Valur Eradze|Roland Val Eradze]] og [[Dagur Sigurðsson|Dag Sigurðsson]]. Núverandi þjálfari liðsins er Ágúst Þór Jóhannsson og honum til aðstoðar er Róbert Gunnarsson. Jóhann Ingi Guðmundsson er markmannsþjálfari liðsins og Aron Óskar Þorleifsson sjúkraþjálfari. ==== Í Evrópukeppnum ==== Í byrjun áttunda áratugar síðasta aldar varð til hin svokallaða „mulningsvél“ en höfundur hennar er talinn vera Reynir Ólafsson sem tók við þjálfun karlaliðs Vals árið 1970. Hann mun strax hafist handa við að bæta varnarleik liðsins sem þótti ekki góður. Reyni tókst vel að gera þær lagfæringar sem þurfti og fljótlega þótti Valsvörnin óárennileg og fékk fyrir vikið fyrrgreint viðurnefni. „Mulningsvélin“ náði þó ekki að skila Íslandsbikarnum heim á Hlíðarenda fyrr en 1973 en það ár varð kvennalið Vals einnig Íslandsmeistari og því um stórt ár að ræða hjá handknattleiksfólki Vals. „Mulningsvélin“ varð síðan Íslandsmeistari þrjú ár í röð 1977, 1978 og 1979, þótt nokkuð hafi verið farið að kvarnast úr hópnum undir það síðasta. Stærsta afrek „Mulningsvélarinnar“ var án efa að komst í úrslit í Evrópukeppni meistaraliða árið 1980. Frækilegir sigrar unnust á leiðinni í úrslit, m.a. voru spænsku meistararnir í Atlético Madrid lagðir að velli í undanúrslitum. Eftir þriggja marka tap ytra í fyrri leiknum, 24:21, vann Valur heimaleikinn sem fram fór í Laugardalshöll snemma árs 1980, 18:15, í einum eftirminnilegasta handboltaleik sem þar hefur farið fram. Stefán Gunnarsson skoraði 18. og síðasta markið og Ólafur Benediktsson fór á kostum í markinu og átti ekki hvað sístan þátt í að Valsliðið náði að tryggja sér þriggja marka sigur sem nægði til að komast í úrslit. Þegar kom að úrslitaleiknum við þýska liðið Grosswallstadt ákvað Valur að selja heimaleikjaréttinn af fjárhagsástæðum. Úrslitaleikurinn var háður í Ólympíuhöllinni í München og tapaðist, 21:12. Valsmenn komust nærri því að leika afrek sitt eftir tímabilið 2016-17 og komast í úrslitaleik í Evrópukeppni, en þá duttu þeir út í undanúrslitum áskorendabikars Evrópu í handknattleik. Árið 2024 sigruðu Valsmenn Evrópubikarkeppni í handknattleik og urðu þar með fyrsta íslenska liðið í boltaíþrótt til þess að sigra Evrópukeppni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> {| class="wikitable" |+Árangur Karlaliðs Vals í Evrópukeppnum ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- |[[Handknattleiksárið 1973-74|1973-74]] |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Vfl Gummersbach |10-11 |8-16 |''18-27'' |- | rowspan="2" |1976-77 | rowspan="2" |Evrópukeppni Bikarhafa |32-liða úrslit |HC Red Boys Differdange |25-11 |29-12 |''54-23'' |- |16-liða úrslit |WKS Slask Wroclaw |20-22 |18-22 |''38-44'' |- | rowspan="2" |1977-78 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |Kyndil |23-15 |30-16 |''53-31'' |- |16-liða úrslit |Honvéd Budapest |23-35 |25-22 |''48-57'' |- | rowspan="2" |1978-79 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |IL Refstad |14-12 |14-16 |''28-28(ú)'' |- |16-liða úrslit |Dinamo Bucharest |19-25 |20-20 |''39-45'' |- | rowspan="4" |1979-80 | rowspan="4" |Evrópukeppni Meistaraliða |16-liða úrslit |Brentwood |32-19 |38-14 |''70-33'' |- |8-liða úrslit |IK Drott |18-19 |18-16 |''36-35'' |- |Undanúrslit |[[Atlético Madrid]] |18-15 |21-14 |'''36-32''' |- |Úrslit |Grosswallstadt | colspan="3" | ''12-21'' |- |1984-85 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Ystad |20-17 |19-23 |''39-40'' |- | rowspan="2" |1985-86 | rowspan="2" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Kolbotn |22-20 |18-20 |''40-40(ú)'' |- |16-liða úrslit |Lugi |16-22 |15-15 |''31-37'' |- |1986-87 |IHF-Bikarinn |1. Umferð |Urædd |14-16 |20-25 |''34-41'' |- | rowspan="3" |1988-89 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |27-26 |24-17 |''51-43'' |- |16-liða úrslit |ZMC Amicitia Zurich |16-15 |25-22 |''41-38'' |- |8-liða úrslit |SC Magdeburg |22-16 |15-21 |''37-37(ú)'' |- | rowspan="2" |1989-90 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |29-14 |26-27 |''55-41'' |- |16-liða úrslit |Rába ETO Györ |21-31 |23-29 |''44-60'' |- |1990-91 |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Sandefjord |22-20 |21-25 |''43-45'' |- | rowspan="3" |1991-92 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |IK Drott |27-24 |28-27 |''55-51'' |- |16-liða úrslit |Hapoel Rishon Lezion |25-20 |27-28 |''52-48'' |- |8-liða úrslit |FC Barcelona |19-23 |15-27 |''34-50'' |- | rowspan="3" |1992-93 | rowspan="3" |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Stavanger |24-22 |34-25 |''58-47'' |- |16-liða úrslit |Klaipeda |28-24 |21-22 |''49-46'' |- |8-liða úrslit |TUSSEM Essen |27-25 |14-23 |''41-48'' |- | rowspan="2" |1993-94 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Tatra Koprivnice |22-18 |23-23 |''45-41'' |- |16-liða úrslit |HK Sandefjord |25-22 |21-24 |''46-46(ú)'' |- |1994-95 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kolding |22-26 |27-27 |''49-53'' |- | rowspan="2" |1995-96 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |CSKA Moskva |23-23 |21-20 |''44-43'' |- |16-liða úrslit |ABC Braga |25-23 |25-29 |''50-52'' |- |1996-97 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Shakhtar Donetsk |20-19 |16-27 |''36-46'' |- |2004-05 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Grasshopper Zurich |28-28 |21-23 |''49-51'' |- | rowspan="3" |2005-06 | rowspan="3" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |HC Tbilisi |51-15 |47-13 |''98-28'' |- |2. Umferð |Sjunda |28-31 |33-27 |'''61-58''' |- |3. Umferð |Skövde |24-22 |28-35 |'''52-57''' |- | rowspan="7" |2007-08 | rowspan="7" |Meistaradeildin |Forkeppni |Viking Malt |28-19 |33-24 |'''61-43''' |- | rowspan="6" |Riðlakeppni |Celje Lasko | |24-34 | rowspan="6" |4. sæti í riðli |- |Vfl Gummersbach |24-33 | |- |MKB Veszprém | |28-41 |- |Celje Lasko |29-28 | |- |Vfl Gummersbach | |22-34 |- |MKB Veszprém |24-31 | |- | rowspan="4" |2016-17 | rowspan="4" |Áskorendabikar EHF |32-liða úrslit |Haslum Handballklubb |31–24<br /> |25–25<br /> |'''56-49''' |- |16-liða úrslit |RK Partizan 1949 |21–21<br /> |24–24<br /> |'''45-45''' |- |8-liða úrslit |RK Sloga Požega |30–27<br /> |29–26<br /> |'''59-53''' |- |Undanúrslit |AHC Potaissa Turda<br /> |30–22<br /> |23–32<br /> |'''53-54''' |- | rowspan="7" |2023-24 | rowspan="7" |Evrópubikarkeppni EHF |1. umferð |Granytas Karis |27–24<br /> |33–28<br /> |'''60-52''' |- |2. umferð |Pölva Serviti |32–29<br /> |39–28<br /> |'''71-57''' |- |3. umferð |HC Motor Zaporizhzhia |35–31<br /> |33–28<br /> |'''68-59''' |- |16-liða úrslit |HC Metaloplastika Elixir Šabac<br /> |27–26<br /> |30–28<br /> |'''57-54''' |- |8-liða úrslit |CSA Steaua Bucuresti<br /> |36–30<br /> |36–35<br /> |'''72-65''' |- |Undanúrslit |CS Minaur Baia Mare<br /> |30–24<br /> |36–28<br /> |'''66-52''' |- |Úrslit |Olympiacos<br /> |30–26<br /> |27–31<br /> |'''57-57 (5-4 e. vítakastkeppni)''' |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Björgvin Páll Gústafsson]] *12 [[Jens Sigurðarson]] *31 [[Arnar Þór Fylkisson]] ;Hornamenn *10 [[Daníel Montoro]] *11 [[Daníel Örn Guðmundsson]] *22 [[Dagur Ármannsson]] *25 [[Allan Nordberg]] *88 [[Andri Finnsson]] ;Línumenn *2 [[Þorgils Jón Svölu-Baldursson]] *40 [[Þorvaldur Örn Þorvaldsson]] *17 [[Logi Finnsson]] {{Col-2}} ;Skyttur *5 [[Agnar Smári Jónsson]] *14 [[Bjarki Snorrason]] *14 [[Arnór Snær Óskarsson]] *15 [[Róbert Aron Horstert]] *17 [[Bjarni í Selvindi]] *24 [[Magnús Óli Magnússon]] ;Miðjumenn *13 [[Dagur Árni Heimisson]] *23 [[Gunnar Róbertsson]] *19 [[Dagur Leó Fannarsson]] {{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Árið 1947 voru kvennaflokkar Vals settir á legg og fljótlega eftir það hófust æfingar í handknattleik þeirra á meðal. Það var hinsvegar ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar sem félagið hrósaði fyrst sigri á Íslandsmótinu í handknattleik, nánar tiltekið 1962. Þá hófst sannkallað blómaskeið þar sem Valskonur urðu meistarar ellefu sinnum á þrettán árum, þar af sex ár í röð frá 1964 til og með 1969. Þjálfari liðsins á þessum árum var Þórarinn Eyþórsson og meðal leikmanna Vals á þessum árum var ein öflugasta handknattleikskona landsins, fyrr og síðar, [[Sigríður Sigurðardóttir]], fyrirliði íslenska landsliðsins sem varð Norðurlandameistari 1964. Sama ár var Sigríður kjörin [[íþróttamaður ársins]] af Samtökum íþróttafréttamanna, sú fyrsta úr röðum handknattleiksmanna og varð einnig fyrsta konan til að hreppa verðlaunin. Alls hefur kvennalið félagsins unnið Íslandsmótið 17 sinnum nú síðast tímabilið [[Handknattleiksárið 2018|2018-2019.]] Núverandi þjálfari liðsins er Anton Rúnarsson en honum til aðstoðar er Sigurgeir Jónsson. Björg Elín Guðmundsdóttir er liðsstjóri, Sólveig Lóa Höskuldsdóttir sjúkraþjálfari og Hlynur Morthens markmannsþjálfari liðsins. ==== Í Evrópukeppnum ==== Rétt eins og hjá karlaliði Vals í handknattleik er um auðugan garð að gresja þegar litið er á árangur handknattleikskvenna í Val m.t.t. Evrópukeppna, ber þar helst að nefna tímabilið 2005-06, en þá komust Valsstúlkur í undanúrslit Áskorendabikars EHF, eftir sigra gegn grísku og svissnesku liði. {| class="wikitable" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Samanlagt |- | [[2004–05 Women's EHF Cup|2004–05]] | EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[Önnereds HK]] | style="text-align:center;"| 24–35 | style="text-align:center;"| 26–30 | style="text-align:center;"| '''50–65''' |- | rowspan="3" | [[2005–06 Women's EHF Challenge Cup|2005–06]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[HC Athinaikos Athens]] | style="text-align:center;"| 37–29 | style="text-align:center;"| 24–26 | style="text-align:center;"| '''61–55''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[LC Brühl Handball]] | style="text-align:center;"| 25–21 | style="text-align:center;"| 32–27 | style="text-align:center;"| '''57–48''' |- | style="text-align:center;"|Undanúrslit |[[CSU Neptun Constanța|CSU Tomis Constanța]] | style="text-align:center;"| 35–28 | style="text-align:center;"| 25–37 | style="text-align:center;"| '''60–65''' |- | rowspan="3" | [[2007–08 Women's EHF Challenge Cup|2007–08]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[ŽORK Napredak Kruševac]] | style="text-align:center;"| 40–18 | style="text-align:center;"| 34–20 | style="text-align:center;"| '''74–38''' |- | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[ŽRK Radnički Kragujevac|RK Lasta Radnički Petrol Beograd]] | style="text-align:center;"| 31–30 | style="text-align:center;"| 31–26 | style="text-align:center;"| '''62–56''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[Mérignac Handball]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 30–36 | style="text-align:center;"| '''54–58''' |- | rowspan="2" | [[2010–11 Women's EHF Cup|2010–11]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[IUVENTA Michalovce]] | style="text-align:center;"| 26–21 | style="text-align:center;"| 30–30 | style="text-align:center;"| '''56–51''' |- | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[VfL Oldenburg (handball)|VfL Oldenburg]] | style="text-align:center;"| 28–26 | style="text-align:center;"| 25–36 | style="text-align:center;"| '''53–62''' |- | rowspan="2" | [[2012–13 Women's EHF Cup|2012–13]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[CE Handbol Marítim|Valencia Aicequip]] | style="text-align:center;"| 37–25 | style="text-align:center;"| 27–22 | style="text-align:center;"| '''64–47''' |- | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HC Zalău]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 21–22 | style="text-align:center;"| '''45–45''' |- | rowspan="2" | [[2018–19 Women's EHF Challenge Cup|2018–19]] | rowspan="2" | Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HV Quintus|Virto / Quintus]] | style="text-align:center;"| 20–21 | style="text-align:center;"| 20–24 | style="text-align:center;"| '''40–45''' |- |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Oddný Mínervudóttir]] *12 [[Hafdís Renötudóttir]] *16 [[Elísabet Millý Elíasardóttir]] ;Hornamenn *18 [[Eva Steinsen Jónsdóttir]] *8 [[Guðrún Ásta Magnúsdóttir]] *5 [[Ásthildur Þórhallsdóttir]] *23 [[Sara Lind Fróðadóttir]] *9 [[Lilja Ágústsdóttir]] *10 [[Þórey Anna Ásgeirsdóttir]] *19 [[Auður Ester Gestsdóttir]] ;Línumenn *6 [[Hildur Björnsdóttir]] *11 [[Ágústa Rún Jónasdóttir]] *14 [[Elísa Elíasdóttir]] *7 [[Sigrún Erla Þórarinsdóttir]] {{Col-2}} ;Skyttur *15 [[Guðrún Hekla Traustadóttir]] *24 [[Mariam Eradze]] *25 [[Thea Imani Sturludóttir]] *35 [[Lovísa Thompson]] *21 [[Ásrún Inga Arnarsdóttir]] ;Miðjumenn *13 [[Arna Karitas Eiríksdóttir]] *13 [[Ásdís Þóra Ágústsdóttir]] *4 [[Laufey Helga Óskarsdóttir]] {{Col-end}} <div class="references-small">4. maí 2026 tilkynnti handknattleiksdeild Vals að Thea Imani Sturludóttir hefði samið við rúmenska félagið Craiova og mun hún ganga til liðsins að tímabilinu 2026 loknu.</div> == Körfuknattleikur == === Karlar === Körfuknattleiksdeild Vals má rekja aftur til ársins 1970 þegar K.F.R. sameinaðist Val. Tíu árum eftir sameininguna komu fyrstu stóru titlarnir í hús þegar Valur vann Íslandsmótið í Körfuknattleik árið 1980. Valsmenn tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn 1979-1980 með sigri á KR 17. mars 1980. Bandaríkjamaðurinn [[Tim Dwyer]] stýrði liðinu til sigurs en hann var þá spilandi þjálfari. Tim Dwyer var jafnframt valinn besti erlendi leikmaðurinn þetta tímabil.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1511653|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" | Leikmannahópur Vals í körfuknattleik karla |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |13 |{{ISL}} |[[Kristófer Acox]] |197 cm |13-10-1993 |- |Bakvörður |1 |{{ISL}} |Símon Tómasson |183 cm |29-04-2003 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Jóhannes Ómarsson |196 cm |06-05-2005 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Ástþór Atli Svalason |190 cm |01-03-2002 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Benedikt Blöndal |188 cm |05-10-1993 |- |Bakvörður |10 |{{ISL}} |Kári Jónsson |192 cm |27-08-1997 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Egill Jón Agnarsson |190 cm |01-01-2002 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Björgvin Hugi Ragnarsson |190 cm |10-03-2005 |- |Bakvörður |23 |{{ISL}} |Óðinn Þórðarson |190 cm |03-02-2005 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hrannar Davíð Svalason | | |- |Bakvörður |26 |{{ISL}} |Finnur Tómasson |182 cm |10-05-2005 |- |Bakvörður |27 |{{ISL}} |Tómas Davíð Thomasson |180 cm |03-10-2005 |- |Bakvörður |28 |{{ISL}} |Jóhannes Reykdal Einarsson | | |- |Bakvörður |41 |{{ISL}} |Karl Kristján Sigurðarson |192 cm |18-05-2005 |- |Framherji |11 |{{ISL}} |Bóas Jakobsson |200 cm |04-12-2000 |- |Framherji |12 |{{ISL}} |Sveinn Búi Birgisson |203 cm |22-05-2002 |- |Bakvörður | |{{ISL}} |Sófus Máni Bender |192 cm |26-04-2003 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Ólafur Heiðar Jónsson | |01-01-2001 |- |Framherji |3 |{{ISL}} |Hjálmar Stefánsson |200 cm |05-01-1996 |- |Bakvörður |7 |{{ISL}} |Frank Aron Booker |192 cm |07-07-1994 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Orri Már Svavarsson |198 cm |20-06-2005 |- |Miðherji |24 |{{USA}} |Antonio Keyshawn Woods |191 cm |28-01-1996 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Veigar Örn Svavarsson |195 cm |20-06-2005 |- |Framherji |5 |{{SRB}} |Lazar Nikolic |203 cm |23-06-1999 |- |Bakvörður |77 |{{CRO}} |Igor Maric |195 cm |23-07-1985 |- |Miðherji |21 |{{UK}} |Callum Reese Lawson |198 cm |27-02-1996 |} | ; Aðalþjálfari * [[Finnur Freyr Stefánsson]] ; ;Aðrir starfsmenn * Jamil Abiad, aðstoðarþjálfari * Kristófer Acox, aðstoðarþjálfari * Bjartmar Birnir, sjúkraþjálfari ---- Tímabilið 2025-26 |} === Konur === Fyrsti Íslandsmeistaratitill kvenna í körfuknattleik vannst í apríl 2019 en liðið varð einnig bikarmeistari sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19047/2019/04/28/valur-islandsmeistari-kvenna-i-korfubolta-2019.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í körfubolta 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Annar Íslandsmeistaratitill félagsins í körfuknattleik kvenna bættist í safnið árið 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2021/06/02/valur-er-islandsmeistari-i-korfubolta-2021|title=Valur er Íslandsmeistari í körfubolta 2021|date=2021-06-02|website=RÚV|language=is|access-date=2021-06-06}}</ref> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" |Leikmannahópur Vals í körfuknattleik kvenna |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |4 |{{ISL}} |Guðbjörg Sverrisdóttir |180 cm |10-10-1992 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Þóranna Kika Hodge-Carr |170 cm |18-07-1999 |- |Framherji |8 |{{ITA}} |Alyssa Marie Cerino |183 cm |16-05-1997 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Ásdís Elva Jónsdóttir |166 cm |29-05-2007 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Dagbjört Dögg Karlsdóttir |169 cm |26-06-1999 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Ísey Ísis Guttorsmdóttir Frost |186 cm |09-12-2009 |- |Bakvörður |12 |{{ISL}} |Elísabet Thelma Róbertsdóttir |172 cm |31-05-2002 |- |Bakvörður |13 |{{ISL}} |Sara Líf Boama |172 cm |18-08-2005 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Fatima Rós Joof |167 cm |05-08-2008 |- |Miðherji |15 |{{ISL}} |Ásta Júlía Grímsdóttir |183 cm |22-02-2001 |- |Bakvörður |18 |{{ISL}} |Berta María Þorkelsdóttir |180 cm |03-06-2008 |- |Bakvörður |20 |{{USA}} |Reshawna Rosie Stone |170 cm |30-08-2000 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hanna Gróa Halldórsdóttir |172 cm |02-07-2007 |- |Bakvörður |43 |{{ISL}} |Margrét Ósk Einarsdóttir |173 cm |21-10-1996 |- | |} | ; Aðalþjálfari * Jamil Abiad ; ; Aðstoðarþjálfari * Margrét Ósk Einarsdóttir ---- Tímabilið 2025-26 |} === Þekktir leikmenn === [[Pétur Guðmundsson]] er sennilega þekktasti körfuknattleiksmaðurinn sem Valur hefur alið af sér, en Pétur lék um árabil í NBA deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/petur-karl-gudmundsson/|title=Pétur Karl Guðmundsson|website=www.isi.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Sem dæmi um aðra þekkta leikmenn sem hafa leikið með Val eða leika með Val má nefna [[Helena Sverrisdóttir|Helenu Sverrisdóttur]], [[Jón Arnór Stefánsson]], [[Pavel Ermolinskij|Pavel Ermolinskij,]] [[Kristófer Acox]], Kára Jónsson og Hjálmar Stefánsson.<br /> == Íþróttamaður Vals == Eftirtaldir aðilar hafa hlotið þann heiður að vera valdir íþróttamenn Vals: {{col-begin}} {{col-2}} * 1992 - [[Valdimar Grímsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998191|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1993 - [[Guðmundur Hrafnkelsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/123059/|title=ÍÞRÓTTIR Íþróttamaður Vals árið 1993 uðmundur Hrafnkelsson markmaður Vals og|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1994 - [[Dagur Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998277|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1995 - Guðrún Sæmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998339|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1996 - Jón Kristjánsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998393|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1997 - Ragnar Þór Jónsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998425|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1998 - Guðmundur Hrafnkelsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998473|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1999 - Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998561|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2000 - Kristinn Lárusson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998698|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2001 - Rósa Júlía Steinþórsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998735|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2002 - [[Sigurbjörn Hreiðarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998831|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2003 - Íris Andrésdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998067|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2004 - Berglind Íris Hansdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999335|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2005 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998889|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2006 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998989|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2007 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997957|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2008 - [[Katrín Jónsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/%7Ccat:%27/fullStory.php?id=70719%27|title=Katrín Jónsdóttir er íþróttamaður Vals 2008|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{col-2}} * 2009 - [[Dóra María Lárusdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/12/31/dora_maria_ithrottamadur_vals_2009/|title=Dóra María íþróttamaður Vals 2009|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2010 - Hrafnhildur Skúladóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477548|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2011 - Anna Úrsúla Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2011/12/31/anna_ursula_ithrottamadur_vals_2011/|title=Anna Úrsúla íþróttamaður Vals 2011|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2012 - Guðný Jenný Ásmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/gudny-jenny-ithrottamadur-vals-2012|title=Guðný Jenný íþróttamaður Vals 2012|date=2012-12-31|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/2322/2012/12/31/gudny-jenny-asmundsdottir-ithrottamadur-vals-2012.aspx|title=Guðný Jenný Ásmundsdóttir íþróttamaður Vals 2012|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2013 - [[Haukur Páll Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/4080/2013/12/31/haukur-pall-sigurdsson-er-ithrottamadur-vals-2013.aspx|title=Haukur Páll Sigurðsson er Íþróttamaður Vals 2013|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2013/12/31/haukur_pall_ithrottamadur_vals_2013/|title=Haukur Páll íþróttamaður Vals 2013|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2014 - Kristín Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2014/12/31/kristin_ithrottamadur_vals/|title=Kristín íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/9517/2014/12/31/kristin-gudmundsdottir-er-ithrottamadur-vals-2014.aspx|title=Kristín Guðmundsdóttir er íþróttamaður Vals 2014|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2015 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/12/31/bjarni_olafur_ithrottamadur_vals/|title=Bjarni Ólafur íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2016 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]*<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/16969/2016/12/31/bjarni-olafur-eiriksson-ithrottamadur-vals-arid-2016.aspx|title=Bjarni Ólafur Eiríksson íþróttamaður Vals árið 2016|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2016/12/31/bjarni_ithrottamadur_vals_i_thridja_sinn/|title=Bjarni íþróttamaður Vals í þriðja sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2017 - Orri Freyr Gíslason<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/17836/2018/01/03/orri-freyr-gislason-ithrottamadur-vals-2017.aspx|title=Orri Freyr Gíslason íþróttamaður Vals 2017|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrirlidi-vals-haettir|title=Fyrirliði Vals hættir|date=2019-05-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2018 - [[Birkir Már Sævarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18796/2019/01/01/birkir-mar-saevarsson-ithrottamadur-vals-2018.aspx|title=Birkir Már Sævarsson íþróttamaður Vals 2018|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/31-12-2018/birkir-mar-ithrottamadur-arsins-hja-val|title=Birkir Már íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2019 - [[Helena Sverrisdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2019/12/31/helena_ithrottamadur_arsins_hja_val/|title=Helena íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19577/2020/01/01/helena-sverrisdottir-er-ithrottamadur-vals-2019.aspx|title=Helena Sverrisdóttir er íþróttamaður Vals 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> *2020 - Anton Rúnarsson<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2020/12/31/anton_ithrottamadur_vals_2020/|title=Anton íþróttamaður Vals 2020|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20117/2020/12/31/anton-runarsson-ithrottamadur-vals-2020.aspx|title=Anton Rúnarsson íþróttamaður Vals 2020|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2021 - Alexander Örn Júlíusson<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20817/2021/12/31/alexander-orn-juliusson-er-ithrottamadur-vals-2021.aspx/|title=Alexander Örn Júlíusson er íþróttamaður Vals 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2022-01-13}}</ref> * 2022 - [[Pavel Ermolinskij]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/21466/2022/12/31/pavel-ermolinski-er-ithrottamadur-vals-2022.aspx|title=Pavel Ermolinski er íþróttamaður Vals 2022|website=www.valur.is|language=is|access-date=2023-01-06}}</ref> * 2023 - [[Arna Sif Ásgrímsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22169/2023/12/31/arna-sif-asgrimsdottir-er-ithrottamadur-vals-2023.aspx|title= Arna Sif Ásgrímsdóttir er íþróttamaður Vals 2023|website=www.valur.is|language=is|access-date=2024-09-03}}</ref> * 2024 - [[Benedikt Gunnar Óskarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22535/2025/01/08/benedikt-gunnar-er-ithrottamadur-vals-2024.aspx|title= Benedikt Gunnar er Íþróttamaður Vals 2024|website=www.valur.is|language=is|access-date=2025-19-03}}</ref> * 2025 - [[Patrick Pedersen]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/23011/2026/01/02/patrick-pedersen-er-ithrottamadur-vals-2025.aspx|title= Patrick Pedersen er Íþróttamaður Vals 2025|website=www.valur.is|language=is|access-date=2026-02-01}}</ref>{{col-end}}<nowiki>*</nowiki>- Knattspyrnumaðurinn Bjarni Ólafur Eiríksson hefur oftast allra verið kjörinn Íþróttamaður Vals, þrisvar talsins. == Formenn Vals == Eftirtaldir aðilar hafa gengt formennsku Knattspyrnufélagsins Vals:<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997814?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/Loftur%20Gu%C3%B0mundsson%201911-1914%20%C3%81rni%20B.%20Bj%C3%B6rnsson,%20J%C3%B3n%20Gu%C3%B0mundsson|title=Valsblaðið - 1. Tölublað (01.05.1991) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998211|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998721|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999095|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477954|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016470452d|title=Þorgrímur kjörinn formaður Vals - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19248/2019/05/30/adalfundur-vals-breytingar-a-stjornum-felagsins.aspx|title=Aðalfundur Vals - Breytingar á stjórnum félagsins|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Formenn Vals ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn |- |1911-14 |[[Loftur Guðmundsson]] |1933-34 |Ólafur Sigurðsson |1952-57 |Gunnar Vagnsson |2002-09 |[[Grímur Sæmundsen]] |- |1914-16 |Árni B. Björnsson |1934-38 |Frímann Helgason |1957-62 |Sveinn Zoega |2009-14 |Hörður Gunnarsson |- |1916-18 |Jón Guðmundsson |1938-39 |Ólafur Sigurðsson |1962-67 |Páll Guðnason |2014-15 |[[Björn Zoëga|Björn Zoega]] |- |1918-20 |Magnús Guðbrandsson |1939-41 |Sveinn Zoega |1967-70 |Ægir Ferdinandsson |2015-18 |[[Þorgrímur Þráinsson]] |- |1920-22 |Guðbjörn Guðmundsson |1941-43 |Frímann Helgason |1970-75 |Þórður Þorkelsson |2018-21 |Árni Pétur Jónsson |- |1922-23 |Guðmundur Kr. Guðmundsson |1943-44 |Sveinn Zoega |1975-77 |Ægir Ferdinandsson |2021-2023 |Lárus Sigurðsson |- |1923-28 |Axel Gunnarsson |1944-46 |Þorkell Ingvarsson |1977-81 |Bergur Guðnason |2023-2025 |Hörður Gunnarsson |- |1928-31 |Jón Sigurðsson |1946-47 |Sigurður Ólafsson |1981-87 |Pétur Sveinbjarnarson |2025- |[[Hafrún Kristjánsdóttir]] |- |1931-32 |Jón Eiríksson |1947-50 |Úlfar Þórðarson |1987-94 |Jón Gunnar Zoega | colspan="2" rowspan="2" | |- |1932-33 |Pétur Kristinsson |1950-52 |Jóhann Eyjólfsson |1994-02 |Reynir Vignir |} == Valsblaðið == Valsblaðið, félagsblað Knattspyrnufélagsins Vals, kom fyrst út í janúar 1939 en ritstjóri þess og ábyrgðarmaður var Sigurður Ólafsson.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19574/2019/12/31/valsbladid-2019.aspx|title=Valsblaðið 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í 1. tölublaði Valsblaðsins sagði m.a. svo um útgáfuna: <blockquote>„Það hefir oft verið um það rætt innan Vals, að nauðsyn bæri til þess, að félagið gæfi út blað, sem út kæmi nokkurn veginn reglulega. Núverandi stjórn hefir hafist handa um þetta mál, og kemur 1. tölublaðið út hér með. Fyrirkomulag blaðsins er enn ekki fyllilega ákveðið, en ætlunin er, að það komi fyrst um sinn út 4-6 sinnum á ári og sé minst 8 síður hvert blað. Blaðinu er ætlað að birta greinar og fréttir frá félagsstarfseminni, og ýmsum áhugamálum íþróttamanna. Það verður kostað kapps um að hafa blaðið sem allra fjölbreyttast, fróðlegast og skemmtilegast, svo að allir, sem það lesa, hafi bæði gagn og gaman af. [...] Væntanlega á Valsblaðið eftir að vinna félaginu ómetanlegt gagn með því að knýta meðlimina fastari böndum við félagið og vekja þá til starfa, ekki aðeins þá, er iðka knattspyrnu, heldur og þá, er fyrir aldurs sakir eða annara [sic] orsaka eru hættir því.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658005|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref></blockquote>Árið 2019 fagnaði Valsblaðið 80 ára útgáfuafmæli.<ref name=":1" /> Útgáfa blaðsins var stopul eftir 1940 en blaðið var endurvakið af krafti frá 1958 og hefur komið út árlega frá árinu 1983. Núverandi ritstjóri blaðsins er Guðni Olgeirsson en hann tók við ritstjórn blaðsins af [[Þorgrímur Þráinsson|Þorgrími Þráinssyni]] árið 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/29/valsbladid_sameinar/|title=Valsblaðið sameinar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> == Valskórinn == Valskórinn var stofnaður haustið 1993. Tildrögin að stofnun Valskórsins má rekja til vígslu Friðrikskapellunnar að Hlíðarenda. Dýri Guðmundsson, knattspyrnumaður og gítarleikari fékk í kjölfarið þá hugmynd að stofna kór til að æfa og syngja í kapellunni. Hann bar hugmyndina undir félagsmálaráð Vals þar sem hann var formaður og fékk hún góðar undirtektir. Gylfi Gunnarsson, tónlistarkennari og liðsmaður Þokkabótar var fyrsti kórstjóri kórsins og þá tók Stefán Halldórsson að sér formennsku í kórnum í upphafi. Kórinn heldur vortónleika á eða nálægt afmælisdegi Vals 11. maí ár hvert og í desember eru haldnir jólatónleikar auk þess sem kórinn syngur með Fóstbræðrum á aðventukvöldi og við útnefningnu íþróttamanns Vals á gamlársdag. Gylfi Gunnarsson stjórnaði kórnum fyrstu sex árin til vors 1999 en þá tók Guðjón Steinar Þorláksson tónlistarkennari við og stjórnaði kórnum til 2004, en frá þeim tíma hefur Bára Grímsdóttir tónskald stýrt kórnum. Kórinn er blandaður kór opinn öllum og æfir vikulega í Friðrikskapellu. Ýmsir þekktir gestasöngvarar hafa sungið með kórnum en þar má t.a.m. nefna Ara Jónsson, Rangar Bjarnason, Egil Ólafsson, Stefán Hilmarsson, Guðrúnu Gunnarsdóttur og Kristján Jóhannsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477846?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Valsblaðið - 65. árgangur 2013 (01.05.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7124223?iabr=on#page/n39/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Morgunblaðið - 107. tölublað (08.05.2019) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref> == Fjósið == Fjósið er félagsheimili Knattspyrnufélagsins Vals. Þegar Valur samdi um kaup á jörðinni Hlíðarenda þann 10. maí 1939 fylgdu þrjár byggingar með í kaupum en mestu munaði þar um fjósið, sem upphaflega var byggt árið 1916 og notað var sem búningsklefi, og hlöðuna, sem fékk hlutverk félagsheimilis og skrifstofu félagsins. Árið 1948 vígði Séra Friðrik Friðriksson fjósið formlega sem félagsheimili. Næstu fjörutíu árin þjónaði þessi húsakostur félaginu og fjölmargir hópar íþróttafólks utan af landi nutu gestrisni Valsmanna þegar þeir fengu inni til gistingar. Undir það síðasta var viðhaldi húsana mjög ábótavant og notkunin var nánast engin. Í árslok 2016 var skipuð nefnd til að halda utan um endurreisn fjóssins. Nefndin fékk Björn G. Björnsson leikmyndahönnuð í lið með sér, í tengslum við uppsetningu sögusýningar, sem búið er að setja upp í Fjósinu. 25. maí 2018, þegar 150 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks Friðrikssonar var Fjósið formlega opnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18289/2018/05/23/formleg-opnun-fjossins-%E2%80%93-knattspyrnufelagid-valur.aspx|title=Formleg opnun Fjóssins – Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> Fjósið gegnir hlutverki klúbbhúss og félagsheimilis þar sem yngri flokkar, foreldrar og lið í öllum deildum Vals halda fundi. Stuðningsmenn Vals koma reglulega saman í Fjósinu fyrir heimaleiki Vals en þar er gjarnan boðið upp á léttar veitingar. Leikmenn meistaraflokka félagsins og mótherjar fara einnig reglulega í mat í Fjósinu eftir leiki. Fjósið er að auki leigt út fyrir hvers kyns mannfagnaði eins og afmæli, fermingarveislur, erfidrykkjur, árshátíðir og jólahlaðborð auk þess sem Fjósið er leigt út sem fundaraðstaða fyrir fyrirtæki og rúmar allt frá 10-100 manns í fundaruppsetningu. Salurinn tekur við um 20-80 manns í sitjandi veislur og um 50-180 manns í standandi veislur. Þá er einnig unnt að horfa á útsendingar frá ýmsum knattspyrnuleikjum og öðrum íþróttaviðburðum í beinni útsendingu í Fjósinu. Gunnar Kristjánsson er núverandi Fjósameistari og veitingastjóri.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/felagsheimili-med-sogu-og-sal/|title=Félagsheimili með sögu og sál|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> == Titlar == === Knattspyrna karla === *'''[[Pepsideild_karla|Íslandsmeistarar]]: 23'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Fotbolti/Titlar/| title=Knattspyrnudeild - Titlar|publisher=valur.is | access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/islandsmeistarar-i-karlaflokkum/|title=Íslandsmeistarar í karlaflokkum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> :*[[Úrvalsdeild 1930|1930]], [[Úrvalsdeild 1933|1933]], [[Úrvalsdeild 1935|1935]], [[Úrvalsdeild 1936|1936]], [[Úrvalsdeild 1937|1937]], [[Úrvalsdeild 1938|1938]], [[Úrvalsdeild 1940|1940]], [[Úrvalsdeild 1942|1942]], [[Úrvalsdeild 1943|1943]], [[Úrvalsdeild 1944|1944]], [[Úrvalsdeild 1945|1945]], [[Úrvalsdeild 1956|1956]], [[Úrvalsdeild 1966|1966]], [[Úrvalsdeild 1967|1967]], [[Úrvalsdeild_karla_1976|1976]], [[Úrvalsdeild_karla_1978|1978]], [[Úrvalsdeild_karla_1980|1980]], [[Úrvalsdeild_karla_1985|1985]], [[Úrvalsdeild_karla_1987|1987]], [[Landsbankadeild_karla_2007|2007]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] *'''[[Bikarkeppni_karla_í_knattspyrnu|Bikarmeistarar]]: 11'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, [[Úrslitaleikur_VISA-bikar_karla_2005|2005]], [[Úrslitaleikur Borgunarbikars karla 2015|2015]], [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|2016]] *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2008, 2011, 2018, 2023, 2025 *'''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarar meistarana]]: 11'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :*1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018. === Knattspyrna kvenna === : *'''[[Pepsideild_kvenna | Íslandsmeistarar]]: 14'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar"/> :*[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1986|1986]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1988|1988]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1989|1989]], [[Landsbankadeild_kvenna_2004|2004]], [[Landsbankadeild_kvenna_2006|2006]], [[Landsbankadeild_kvenna_2007|2007]], [[Landsbankadeild_kvenna_2008|2008]], [[Pepsideild_kvenna_2009|2009]], [[Pepsideild_kvenna_2010|2010]], [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]], 2021, 2022, 2023 *'''[[VISA-bikar_kvenna|Bikarmeistarar]]: 15'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 6'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2003, 2005, 2007, 2010, 2017, 2024 === Handknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 24'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Handbolti/Titlar/| title=Handknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2021/06/18/valur_islandsmeistari_eftir_oruggan_sigur_i_hafnarf/|title=Valur Íslandsmeistari eftir öruggan sigur í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1939-40|1940]], [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]], [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]], [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]], [[Handknattleiksárið 1946-47|1947]], [[Handknattleiksárið 1947-48|1948]], [[Handknattleiksárið 1950-51|1951]], [[Handknattleiksárið 1954-55|1955]], [[Handknattleiksárið 1972-73|1973]], [[Handknattleiksárið 1976-77|1977]], [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1988-89|1989]], [[Handknattleiksárið 1990-91|1991]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]], [[Handknattleiksárið 1994-95|1995]], [[Handknattleiksárið 1995-96|1996]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2006-07|2007]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]] *'''Bikarmeistarar: 13'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1973-74|1974]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1989-90|1990]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2007-08|2008]], [[Handknattleiksárið 2008-09|2009]], [[Handknattleiksárið 2010-11|2011]], [[Handknattleiksárið 2015-16|2016]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2024 *'''Meistarar meistarana: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6370160?iabr=on#page/n16/mode/1up/search/Valsmenn%20meistarar%20meistaranna%20%C3%AD%20handknattleik%20karla|title=Dagblaðið Vísir - DV - 135. tölublað (06.10.2009) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-26}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 2008-09|2009]] *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' **[[:en:2023–24_EHF_European_Cup|2023-2024]] === Handknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 20'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar" /> :*1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1983, 2010, 2011, 2012, 2014, 2019, 2023, 2024, 2025 *'''Bikarmeistarar: 10'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2022/03/12/valur_bikarmeistari_i_attunda_sinn/|title=Valur bikarmeistari í áttunda sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-03-14}}</ref> :*1988, 1993, 2000, 2012, 2013, 2014, 2019, 2022, 2024, 2026 *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' :*2024-2025 === Körfuknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 4'''<ref>{{cite web| url=http://www.valur.is/Korfubolti/Titlar/| title=Körfuknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-karla/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1983, 2022, 2024 *'''Bikarmeistarar: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-karla/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1981, 1983, 2023, 2025 === Körfuknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 3'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20520/2021/06/02/valur-islandsmeistari-i-korfuknattleik-kvenna-2021.aspx|title=Valur Íslandsmeistari í körfuknattleik kvenna 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-07}}</ref> :*2019, 2021, 2023 *'''Bikarmeistarar: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*2019 == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.valur.is Heimasíða félagsins] * [http://www.timarit.is/?issueID=410260&pageSelected=1&lang=0 ''Knattspyrnufélagið Valur 35 ára''; grein í Morgunblaðinu 1946]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.icelandfootball.net/valur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Valur Reykjavík *https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1379092/ - Handknattleikur í Val *https://www.valur.is/um-val/saga.aspx - Saga félagsins *https://www.valur.is/media/13442/valsbladid_2006.pdf - Evrópuævintýri mfl. kvk. {{Leiktímabil í knattspyrnu karla}} {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{N1 deild karla}} {{S|1911}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Valur| ]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Hlíðar]] jwwqiusw4k2iyhcdv6gqxcl0ckt5j3s 0 28083 1962267 1957335 2026-05-05T14:01:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962267 wikitext text/x-wiki {{tilvísun|Ólympíuleikarnir|text=[[Ólympíuleikarnir fornu]] fjalla um Ólympíuleikana í Grikklandi fornaldar og [[Ólympíuleikar Zappas]] fjalla um fyrstu endurreistu Ólympíuleikana á 19. öld}} [[Mynd:Olympic flag.svg|thumb|right|Fáni Ólympíuleikanna.]] '''Ólympíuleikarnir''' eru stórt alþjóðlegt [[fjölíþróttamót]] sem haldið er á tveggja ára fresti og skiptist í [[Sumarólympíuleikarnir|Sumarólympíuleikana]] og [[Vetrarólympíuleikarnir|Vetrarólympíuleikana]] þar sem keppt er í [[vetraríþrótt]]um. Ólympíuleikarnir eru eitt stærsta íþróttamót heims þar sem þúsundir íþróttamanna frá yfir 200 löndum taka þátt.<ref name="EB">{{cite web|title= Overview of Olympic Games|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/428005/Olympic-Games|website=Encyclopædia Britannica|access-date=4 June 2008}} </ref> Ólympíuleikarnir eru byggðir á [[Ólympíuleikarnir fornu|Ólympíuleikunum fornu]] sem haldnir voru í [[Grikkland]]i í [[fornöld]] frá 8. öld f.Kr. til 4. aldar. [[Pierre de Coubertin]] endurvakti leikana og stofnaði [[Alþjóðaólympíunefndin]]a árið 1894. Fyrstu Sumarólympíuleikarnir voru haldnir árið 1896 í [[Aþena|Aþenu]] og fyrstu Vetrarólympíuleikarnir árið 1924 í [[Chamonix]] í Frakklandi. Upphaflega voru þessi tvö mót haldin á sama ári, en frá 1994 er tveggja ára bil á milli þeirra. Alþjóðaólympíunefndin er æðsta ráð [[ólympíuhreyfingin|ólympíuhreyfingarinnar]] og skilgreinir uppbyggingu hennar og starfsemi. Ólympíuhreyfingin hefur þróast á 20. og 21. öld og það hefur leitt til breytinga á leikunum. Meðal þeirra helstu eru stofnun vetrarólympíuleika fyrir vetraríþróttir, [[Ólympíumót fatlaðra]] fyrir fatlað íþróttafólk, [[Ólympíuleikar æskunnar]] fyrir íþróttafólk á aldrinum 14 til 18 ára, fimm heimsálfuleikar ([[Ameríkuleikarnir]], [[Afríkuleikarnir]], [[Asíuleikarnir]], [[Evrópuleikarnir]] og [[Kyrrahafsleikarnir]]), og [[Heimsleikarnir]] fyrir íþróttagreinar sem ekki eru hluti af Ólympíuleikunum. Alþjóðaólympíunefndin styður líka [[Ólympíuleikar heyrnarlausra|Ólympíuleika heyrnarlausra]] og [[Ólympíuleikar fólks með þroskahömlun|Ólympíuleika fólks með þroskahömlun]]. Alþjóðanefndin hefur þurft að aðlaga leikana að breytingum á efnahagslífi, alþjóðastjórnmálum og tækniþróun. Gagnrýni á misnotkun [[Austurblokkin|Austurblokkarinnar]] á reglum um [[áhugaíþrótt]]ir urðu til þess að nefndin hvarf frá þeirri grundvallarreglu Coubertins að Ólympíuleikarnir skyldu vera áhugamannamót og heimilaði þátttöku [[atvinnuíþrótt]]afólks. Aukið mikilvægi sjónvarpsútsendinga hefur leitt til fjölgunar [[styrktarsamningur|styrktarsamninga]] og markaðsvæðingar leikanna almennt. Tvær heimsstyrjaldir ollu því að [[Sumarólympíuleikarnir 1916]], [[Sumarólympíuleikarnir 1940|1940]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1944|1944]] voru felldir niður og deilur risaveldanna á tímum [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]] urðu til þess að mörg lönd sniðgengu [[Sumarólympíuleikarnir 1980|leikana 1980]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1984|1984]].<ref name="olympic.org">{{cite news|title=No Boycott Blues|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org|access-date=6 January 2017}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–]] varð til þess að [[Sumarólympíuleikarnir 2020|Sumarólympíuleikunum 2020]] var frestað um eitt ár. Ólympíuhreyfingin er mynduð úr [[alþjóðlegt íþróttasamband|alþjóðlegum íþróttasamböndum]], [[ólympíunefnd]]um einstakra landa og skipulagsnefndum hverra leika. Alþjóðanefndin samræmir vinnu þessara ólíku aðila, ber ábyrgð á vali gestgjafa fyrir hverja leika og skipuleggur og fjármagnar leikana í samræmi við [[stofnskrá Ólympíuleikanna]]. Alþjóðanefndin ákveður líka dagskrá leikanna, þar á meðal í hvaða [[íþróttagrein]]um er keppt. Ýmsar hefðir og tákn hafa skapast kringum leikana, eins og [[ólympíufáninn]] og [[ólympíueldurinn]], auk [[Ólympíuhátíðir|opnunar- og lokahátíðar leikanna]]. Yfir 14.000 íþróttamenn og -konur tóku samanlagt þátt í [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Sumarólympíuleikunum 2016]] og [[Vetrarólympíuleikarnir 2018|Vetrarólympíuleikunum 2018]], og kepptu þar í yfir 400 keppnum í 35 íþróttagreinum.<ref>{{Cite web|url=https://www.olympic.org/rio-2016|title=Rio 2016 Summer Olympics - results and video highlights|date=17 April 2018|website=International Olympic Committee|access-date=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.olympic.org/pyeongchang-2018|title=PyeongChang Olympics &#124; Next Winter Games in Korea|date=18 September 2019|website=International Olympic Committee|access-date=23 November 2019}}</ref> Veitt eru verðlaun ([[ólympíupeningur]]) fyrir fyrsta, annað og þriðja sæti í hverri keppni, úr gulli, silfri og bronsi. Þátttaka í leikunum hefur farið vaxandi og nú er nærri því hvert einasta land heims með þátttakendur. Þessi mikli vöxtur hefur verið áskorun og leitt til deilna, þar á meðal sniðgöngu, misnotkunar [[frammistöðulyf]]ja, múta og einnar [[hryðjuverkaárásin í München 1972|hryðjuverkaárásar]]. Á tveggja ára fresti gefa Ólympíuleikarnir íþróttafólki möguleika á að ná alþjóðlegri frægð og frama í sinni grein. Leikarnir eru líka tækifæri fyrir gestgjafa hverju sinni til að vekja athygli á sjálfum sér gagnvart heiminum. == Markaðsvæðing == Markaðssetning hefur verið hluti af Ólympíuleikunum að meira eða minna leyti frá fyrstu [[Sumarólympíuleikarnir 1896|leikunum 1896]] í Aþenu, þar sem nokkur fyrirtæki greiddu fyrir auglýsingar,<ref name="IOC2011Marketing">{{cite web|url=https://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/OLYMPIC_MARKETING_FACT_FILE_2011.pdf|title=Olympic Marketing Fact File, 2011 Edition|page=18|access-date=2015-12-22|website=olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812082101/https://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/OLYMPIC_MARKETING_FACT_FILE_2011.pdf|archive-date=12 August 2011|url-status=dead}}</ref> þar á meðal fyrirtækið [[Kodak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-kodak-olympics-idUSWEN164520071012|title=Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games|date=12 October 2007|work=Reuters|last=Paul|first=Franklin}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://disruptiveinnovation.se/?p=112|title=No more Kodak moments in the Olympics|website=disruptiveinnovation.se|date=2013-04-15|access-date=23 November 2019|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411035253/http://disruptiveinnovation.se/?p=112|url-status=dead}}</ref> Árið 1908 gerðust [[Oxo]], [[Odol]] og [[Indian Foot Powder]] opinberir styrktaraðilar [[Sumarólympíuleikarnir 1908|sumarólympíuleikanna í London]].<ref>{{cite web|url=http://www.itv.com/news/london/2015-12-04/wildly-interesting-facts-you-never-knew-about-london-until-now/|title=Wildly interesting facts about London you never knew, until now|website=ITV News|date=2015-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oxo.co.uk/about-us|title=The History of OXO|website=oxo.co.uk|access-date=23 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320010255/http://www.oxo.co.uk/about-us|archive-date=20 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://formandsurface.blogspot.co.uk/2013/02/odol_6830.html|title=Form and Surface: Odol|author=Alex|date=2013-02-05}}</ref> [[Coca-Cola]] gerðist styrktaraðili [[Sumarólympíuleikarnir 1928|sumarólympíuleikanna 1928]] og hefur styrkt leikana síðan.<ref name="IOC2011Marketing" /> Áður en Alþjóðaólympíunefndin tók yfir alla styrktarsamninga sáu landsnefndirnar um að semja við styrktaraðila um fjármögnun og notkun ólympíumerkisins.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Í byrjun var Alþjóðaólympíunefndin andsnúin styrktarsamningum við einkafyrirtæki. Það var ekki fyrr en eftir að [[Avery Brundage]] hætti sem nefndarforseti árið 1972 að nefndin tók að skoða möguleikann á stórum styrktarsamningum í tengslum við sjónvarpsútsendingar frá leikunum.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Undir stjórn [[Juan Antonio Samaranch]] tók alþjóðanefndin að gera samninga við stór alþjóðleg fyrirtæki sem vildu tengja vörur sínar við leikana.<ref name="television">{{cite web|title=Issues of the Olympic Games|website=Olympic Primer|publisher=LA84 Foundation of Los Angeles|url=http://www.la84foundation.org/6oic/primer_text2.htm|access-date=30 March 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425100112/http://www.la84foundation.org/6oic/primer_text2.htm|archive-date=25 April 2009}}</ref> ===Fjármögnun=== Á fyrri helmingi 20. aldar var Alþjóðaólympíunefndin rekin fyrir lítið fé.<ref name="television" />{{sfn|Buchanon|Mallon|2006|p=ci}} Avery Brundage var nefndarforseti frá 1952 til 1972 og hafnaði öllum tilraunum til að tengja leikana við viðskiptahagsmuni af nokkru tagi.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Brundage taldi að slík tengsl gætu haft óheppileg áhrif á ákvarðanatöku nefndarinnar.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Andstaða hans þýddi að landsnefndirnar sáu sjálfar um styrktarsamninga og notkun á merkjum Ólympíuleikanna.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Þegar hann dró sig í hlé voru eignir alþjóðanefndarinnar metnar á 2 milljónir dala. Átta árum síðar höfðu þessar eignir vaxið í 45 milljónir.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Ástæðan var fyrst og fremst breyting á afstöðu nefndarinnar til styrktarsamninga og sölu á útsendingarrétti.{{sfn|Cooper-Chen|2005|p=231}} Þegar Juan Antonio Samaranch var kjörinn forseti nefndarinnar árið 1980 var það stefna hans að nefndin yrði fjárhagslega sjálfstæð.{{sfn|Buchanon|Mallon|2006|p=ci}} [[Sumarólympíuleikarnir 1984]] mörkuðu þáttaskil í sögu Ólympíuleikanna. Skipulagsnefndin í Los Angeles, undir stjórn [[Peter Ueberroth]], náði að skila 225 milljón dala hagnaði, sem var metupphæð á þeim tíma.{{sfn|Findling|Pelle|2004|p=209}} Skipulagsnefndinni tókst þetta meðal annars með sölu einkaréttarsamninga til valdra fyrirtækja.{{sfn|Findling|Pelle|2004|p=209}} Alþjóðanefndin reyndi í kjölfarið að taka þessa styrktarsamninga yfir. Samaranch stofnaði The Olympic Program (TOP) árið 1985 til að skapa alþjóðlegt [[vörumerki]] í kringum leikana.<ref name="television" /> Aðild að TOP var, og er, mjög dýr og eftirsótt. Fjögurra ára aðild kostaði 50 milljónir dala.{{sfn|Buchanon|Mallon|2006|p=ci}} Meðlimir TOP fengu einkarétt á auglýsingum um allan heim í sínum vöruflokki, og leyfi til að nota ólympíumerkið, [[Ólympíuhringirnir|ólympíuhringina]], í auglýsingum og annarri útgáfu.{{sfn|Slack|2004|p=194}} == Konur á Ólympíuleikum == [[Mynd:Finish 400 free Women Paris 1924.jpg|thumb|Konur keppa í sundi á Ólympíuleikunum í París 1924]] [[Sumarólympíuleikarnir 1896|Á fyrstu Ólympíuleikunum]], árið 1896, fengu konur ekki að taka þátt. Þegar leikarnir voru stofnaðir sagði [[Pierre de Coubertin]] frá skoðun sinni sem var sú að Ólympíuleikar með konum myndu vera „ópraktískir, óáhugaverðir, ósmekklegir og ósæmilegir.“<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/8/sexism-is-still-a-problem-at-the-first-gender-equal-olympics|title=Why sexism is still a problem at the most ‘gender-equal’ Olympics|last=Rasheed|first=Zaheena|website=Al Jazeera|language=en|access-date=2024-04-05}}</ref> Hann sagði einnig að Ólympíuleikarnir hefðu verið stofnaðir til fyrir „hátíðlega og reglubundna upphafningu karlkyns íþróttamennsku“ og með aðdáun kvenna sem verðlaun.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/8/sexism-is-still-a-problem-at-the-first-gender-equal-olympics|title=Why sexism is still a problem at the most ‘gender-equal’ Olympics|last=Rasheed|first=Zaheena|website=Al Jazeera|language=en|access-date=2024-04-05}}</ref> Skoðun Coubertin var mjög algeng meðal karla á þessum tíma því það þótti ekki við hæfi að konur stunduðu íþróttir. Meðal annars var talið að kvenlíkaminn þyldi ekki álagið sem fylgdi íþróttaiðkun. Árið 1900 voru þó 22 konur sem fengu að taka þátt á leikunum í París en þær fengu aðeins að keppa í 5 íþróttum; [[tennis]], [[Siglingakeppni|siglingum]], krokket, [[Hestamennska|hestamennsku]] og [[Golf|golfi]]. Árið 1948 tóku íslenskar íþróttakonur þátt á Ólympíuleikum í fyrsta sinn, þær Anna Ólafsdóttir, Kolbrún Ólafsdóttir og Þórdís Árnadóttir. Þær kepptu allar í 200 m [[Bringusund|bringusundi]] en ekki var skráð hvernig þeim gekk í keppninni. Engin kona íslensk kona keppti á Ólympíuleikum fyrr en í [[Sumarólympíuleikarnir 1960|Róm]] 12 árum seinna þegar Ágústa Þorsteinsdóttir keppti í 100 m skriðsundi.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/afreksithrottir/olympiuleikar/sumarolympiuleikar/keppendur/|title=Keppendur á Sumarólympíuleikum|website=www.isi.is|access-date=2024-04-05}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 2000 náði [[Vala Flosadóttir]] 3. sæti í stangarstökki á [[Sumarólympíuleikarnir 2000|Ólympíuleikunum í Sydney]] þar sem hæsta stökk hennar var 4,5 metrar, sem var einnig Íslands- og Norðurlandamet. Hún var fyrst íslenskra kvenna til að vinna til verðlauna á Ólympíuleikum.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/afreksithrottir/olympiuleikar/islenskir-verdlaunahafar/vala-flosadottir-2000/|title=Vala Flosadóttir|website=www.isi.is|access-date=2024-04-05}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Ólympíuleikar}} {{Stubbur|íþrótt}} [[Flokkur:Ólympíuleikar| ]] kilnq0d0a82won10fty7npt9o1k9imc 0 29354 1962323 1960233 2026-05-06T00:44:14Z TKSnaevarr 53243 /* Evrópa */ 1962323 wikitext text/x-wiki [[Mynd:World_population_growth_(lin-log_scale).png|thumb|right|Lógaritmískur skali sem sýnir mannfjöldaþróun á jörðinni frá upphafi nýsteinaldar.]] '''Mannkynssaga''' er [[saga]] [[maðurinn|mannkyns]] sem hefst á [[fornsteinöld]], en [[jarðsaga]] er saga [[jörðin|jarðarinnar]], þar á meðal saga [[líf]]s áður en maðurinn kom til. Sá tími sem engar [[skrif|ritheimildir]] eru til um er kallaður [[forsögulegur tími]] en með [[skrift]] og rituðum heimildum hefst [[sögulegur tími]].<ref>{{harvnb|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}</ref> Forsögulegur tími hefst á fornsteinöld en upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] markast af [[landbúnaðarbyltingin|landbúnaðarbyltingunni]] (milli 8000 og 5000 [[f.o.t.]]) í [[frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánanum]]. Á [[bronsöld]] þróuðust stór menningarríki sem eru kölluð ''[[vagga siðmenningar]]'': [[Mesópótamía]], [[Egyptaland hið forna]] og [[Indusdalsmenningin]]. Hefðbundin [[sagnaritun]] skiptir sögu ólíkra heimshluta í ólík tímabil. Til dæmis er algengt að notast við [[konungsætt]]ir til að afmarka söguleg tímabil eins og gert er í [[saga Kína|sögu Kína]]. Í mörgum heimshlutum eru til einhvers konar „klassísk“ tímabil, „miðtímabil“ og „nútími“, en þessi tímabil ná gjarnan yfir ólík tímaskeið. Í [[saga Indlands|sögu Indlands]] nær til dæmis „klassíska“ tímabilið frá 230 f.o.t. til 1200 e.o.t., „miðtímabil“ frá 1200 til um 1600 og nýöld frá 1600 til okkar daga. Í [[saga Ameríku|sögu Ameríku]] nær „klassíska“ tímabilið frá 200 til 900 þegar [[Majar]] mynduðu stór menningarríki, en tímabilið frá 900 til upphafs landvinningatímans 1519 er kallað „síðklassíska“ tímabilið. Í [[samtími|samtímanum]] tvinnast saga ólíkra heimshluta saman vegna [[hnattvæðing]]arinnar. Mannkynssagan nær yfir um 2,8 milljón ár, frá því ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fyrst fram á sjónarsviðið til okkar daga. Fyrir um 300.000 árum þróuðust [[nútímamaður|nútímamenn]] og allar aðrar tegundir af ættkvíslinni dóu smám saman út. [[Landbúnaðarbyltingin]] átti sér stað fyrir um 12.000 árum og um 7.000 árum síðar tóku menn að notast við ritmál svo sögulegur tími er í raun agnarlítill hluti af mannkynssögunni í árum talið. Fjölmargar vísindagreinar fást við rannsóknir á sögu mannsins. Meðal þeirra helstu eru [[sagnfræði]], [[fornleifafræði]], [[mannfræði]], [[málvísindi]] og [[erfðafræði]]. ==Forsögulegur tími== {{Aðalgrein|Forsögulegur tími}} [[File:Lucy.jpg|thumb|upright=.7|„[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]“, fyrsta beinagrindin af ''[[Australopithecus afarensis]]'' sem fannst, var aðeins 1,06 metrar á hæð.<ref>{{harvnb|Jungers|1988|pp=227–231}}</ref>|alt=Skeleton]] ===Þróun mannsins=== {{Aðalgrein|Þróun mannsins}} Fyrir 7-5 milljón árum síðan greindist ættkvíslin ''[[homininae]]'' frá [[mannapar|mannöpum]] í Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=1|}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=150}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=8}}</ref><ref>{{harvnb|Wragg-Sykes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 183–184]}}</ref> Eftir að tegundin greindist frá [[simpansar|simpönsum]] þróaðist [[tvífætlingsstaða]] hjá fyrstu [[suðurapar|suðuröpum]] (''Australopithecus''), hugsanlega sem aðlögun að gresjulandslagi í stað skóga.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|pp=8, 10}}</ref><ref>{{harvnb|Lewton|2017|p=[https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 117]}}</ref> Forverar manna tóku að nota frumstæð steinverkfæri fyrir um það bil 3,3 milljónum ára.<ref>{{harvnb|Harmand|2015|pp=[https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download 310–315]}}</ref> Sumir steingervingafræðingar hafa stungið upp á 3,39 milljón árum, byggt á beinum frá [[Dikiki]] í Eþíópíu sem bera merki um skurði,<ref>{{harvnb|McPherron|Alemseged|Marean|Wynn|2010|pp=857–860}}</ref> þótt aðrir dragi það í efa.<ref>{{harvnb|Domínguez-Rodrigo|Alcalá|2016|pp=[https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf 46–53]}}</ref> Það myndi þá marka upphaf [[fornsteinöld|fornsteinaldar]], miklu fyrr en áður var talið.<ref>{{harvnb|de la Torre|2019|pp=11567–11569}}</ref><ref>{{harvnb|Stutz|2018|pp=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 1–9]}}</ref> Ættkvíslin ''Homo'' þróaðist frá ættkvísl suðurapa.<ref>{{harvnb|Strait|2010|p=341}}</ref> Elstu minjar um ættkvíslina eru 2,8 milljón ára gömul bein ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu,<ref>{{harvnb|Villmoare|Kimbel|Seyoum|Campisano|2015|pp=1352–1355}}</ref> og elsta manntegundin sem lýst hefur verið er ''[[Homo habilis]]'' sem kom fram fyrir 2,3 milljón árum.<ref>{{harvnb|Spoor|Gunz|Neubauer|Stelzer|2015|pp=[https://www.researchgate.net/publication/273149772 83–86]}}</ref> Helsti munurinn á ''Homo habilis'' og ''Australopithecus'' er að heili hinna fyrrnefndu var 50% stærri.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=5}}</ref> ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2 milljón árum<ref>{{harvnb|Herries|Martin|Leece|Adams|2020}}</ref> og var fyrsta manntegundin sem ferðaðist út fyrir Afríku til Evrasíu.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=10}}</ref> Hugsanlega fyrir 1,5 milljón árum, en örugglega fyrir 250.000 árum, tóku menn að kveikja elda til upphitunar og matreiðslu.<ref>{{harvnb|Gowlett|2016|p=20150164}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=11}}</ref> Fyrir um 500.000 árum greindist ættkvíslin ''Homo'' í margar tegundir [[frummenn|frummanna]], eins og [[neanderthalsmenn]] í Evrópu, [[denisovmenn]] í Síberíu, og hina smáu [[flóresmaðurinn|flóresmenn]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400n}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=11}}</ref> Þróun mannsins var ekki einfalt línulegt eða sundurgreint ferli, og fól í sér blöndun frummanna og nútímamanna.<ref>{{harvnb|Hammer|2013|pp=66–71}}</ref><ref>{{harvnb|Yong|2011|pp=34–38}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun tiltölulega aðgreindra manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögu mannsins.<ref>{{harvnb|Ackermann|Mackay|Arnold|2015|pp=1–11}}</ref> Slíkar rannsóknir benda til þess að mörg gen úr neanderthalsmönnum sé að finna hjá nær öllum hópum fólks utan [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]]. Neanderthalsmenn og aðrar manntegundir, eins og denisovmenn, gætu hafa skilið eftir allt að 6% af erfðaefni sínu í nútímamönnum.<ref>{{harvnb|Reich|Green|Kircher|Krause|2010|pp=1053–1060}}</ref><ref>{{harvnb|Abi-Rached|Jobin|Kulkarni|McWhinnie|2011|pp=89–94}}</ref> ===Elstu nútímamenn=== Manntegundin ''Homo sapiens'' kom fram á sjónarsviðið í Afríku fyrir 300.000 árum. Hún þróaðist út frá tegundinni ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>{{harvnb|Hublin|Ben-Ncer|Bailey|Freidline|2017|pp=289–292}}</ref><ref>{{harvnb|Fagan|Durrani|2021|loc=[https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ 3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later)]}}</ref><ref>{{harvnb|Coolidge|Wynn|2018|p=[https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 5]}}</ref> Næstu árþúsund hélt þróunin áfram og fyrir um 100.000 árum voru menn farnir að nota skartgripi og [[okkur]] til að skreyta líkama sinn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=319}}</ref> Fyrir um 50.000 árum tóku menn að grafa hina látnu, nota kastvopn og ferðast um höf og vötn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=319–320, 330, 354}}</ref> Ein mikilvægasta breytingin (sem ekki er hægt að tímasetja með vissu) var þróun [[tungumál]]sins, sem bætti samskiptahæfni manna til mikilla muna.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=344–346}}</ref> Elstu merki um [[list]]ræna tjáningu er að finna í [[hellamálverk]]um og útskurði í bein, stein og tennur, sem hefur verið túlkað sem merki um [[andatrú]]<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=17–18}}</ref> eða [[sjamanismi|sjamanisma]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=357–358, 409}}</ref> Elstu hljóðfæri sem fundist hafa (fyrir utan mannsröddina) eru [[beinflauta|beinflautur]] frá Júrafjöllum í Þýskalandi og eru um 40.000 ára gamlar.<ref>{{harvnb|Morley|2013|pp=42–43}}</ref><ref>{{harvnb|Svard|2023|p=[https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 23]}}</ref> Steinaldarmenn voru [[veiðimenn og safnarar]] og lifðu [[hirðingi|flökkulífi]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=22}}</ref> [[File:Early migrations mercator.svg|thumb|upright=1.3|Útbreiðsla mannsins um jörðina miðað við tilgátuna um suðræna dreifingu.]] Flutningar nútímamanna frá Afríku áttu sér stað í nokkrum bylgjum fólksflutninga, sem hófust fyrir 194.000 til 177.000 árum.<ref>{{harvnb|Weber|Hershkovitz|Gunz|Neubauer|2020|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 29–39]}}</ref> Viðtekin skoðun meðal fræðimanna er að fyrstu bylgjurnar hafi dáið út og að allir nútímamenn utan Afríku séu afkomendur sama hóps sem fluttist þaðan fyrir 70.000-50.000 árum síðan.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref><ref>{{harvnb|O'Connell|Allen|Williams|Williams|2018|pp=8482–8490}}</ref><ref>{{harvnb|Posth|Renaud|Mittnik|Drucker|2016|pp=827–833}}</ref> ''H. sapiens'' fluttist til allra meginlandanna og stærri eyja og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{harvnb|Clarkson|Jacobs|Marwick|Fullagar|2017|pp=306–310}}</ref> Evrópu fyrir 45.000 árum,<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref> og Ameríku fyrir 21.000 árum.<ref>{{harvnb|Bennett|2021|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 1528–1531]}}</ref> Þessir fólksflutningar áttu sér stað á [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]], þegar mörg af þeim svæðum sem í dag eru hlýtempruð voru óbyggileg vegna kulda.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=316}}</ref><ref>{{harvnb|Pollack|2010|p=[https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 93]}}</ref> Undir lok ísaldarinnar, fyrir um 12.000 árum, höfðu menn náð að breiðast út til nær allra svæða jarðar sem voru laus við ís.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400}}</ref> Útbreiðsla manna fór saman við [[fjöldaútdauðinn á kvarter|fjöldaútdauðann á kvarter]] og útdauða neanderthalsmanna<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=321, 406, 440–441}}</ref> sem líklega stöfuðu af loftslagsbreytingum, athöfnum manna, eða blöndu af þessu tvennu.<ref>{{harvnb|Koch|Barnosky|2006|pp=215–250}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=406}}</ref> ===Upphaf landbúnaðar=== {{Aðalgrein|Nýsteinöld}} Um 10.000 [[f.o.t.]] markar [[landbúnaðarbyltingin]] upphaf grundvallarbreytinga á lífsháttum manna á [[nýsteinöld]].<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> [[Landbúnaður]] hófst á mismunandi tímum á mismunandi svæðum<ref>{{harvnb|Stephens|Fuller|Boivin|Rick|2019|pp=897–902}}</ref> og á sér minnst 11 upprunastaði.<ref>{{harvnb|Larson|Piperno|Allaby|Purugganan|2014|pp=6139–6146}}</ref> [[Kornrækt]] og [[húsdýr]]ahald hófust í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] að minnsta kosti um 8500 f.o.t. og fólust í ræktun [[hveiti]]s, [[bygg]]s, [[kind]]a og [[geit]]a.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=11}}</ref> Menn tóku að rækta [[hrísgrjón]] við [[Yangtze-fljót]] í Kína um 8000-7000 f.o.t. og [[hirsi]] kann að hafa verið ræktað við [[Gulá]] um 7000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=325, 336}}</ref> Svín voru mikilvægasta húsdýrið í Kína.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=323}}</ref> Í [[Sahara]] í Afríku ræktaði fólk [[dúrra|dúrru]] og aðrar jurtir á milli 8000 og 5000 f.o.t. og aðrar miðstöðvar landbúnaðar voru í hálendi Eþíópíu og regnskógum Vestur-Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Ræktun nytjaplantna hófst í [[Indusdalur|Indusdal]] um 7000 f.o.t. og tekið var að rækta nautgripi um 6500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=265}}</ref> Ræktun [[dvergkúrbítur|dvergkúrbíts]] í Suður-Ameríku byrjaði að minnsta kosti fyrir 8500 f.o.t. og [[örvarrót]] var ræktuð í Mið-Ameríku um 7800 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=518}}</ref> Kartöflur voru fyrst ræktaðar í [[Andesfjöll]]um þar sem [[lamadýr]] voru gerð að húsdýrum.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=202}}</ref> Sumir telja líklegt að konur hafi leikið lykilhlutverk í þróun nytjaplantna.<ref>{{harvnb|Adovasio|Soffer|Page|2007|pp=243, 257}}</ref><ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021}}</ref> [[File:Göbeklitepe Building C sept 2019 5373crop.jpg|thumb|upright=.7|Útskorin súla frá [[Göbekli Tepe]].]] Ýmsar kenningar hafa verið settar fram um orsakir landbúnaðarbyltingarinnar.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=218}}</ref> Sumar þeirra telja að fólksfjölgun hafi fengið fólk til að leita nýrra leiða til að afla matar. Samkvæmt öðrum kenningum var fólksfjölgun afleiðing fremur en orsök betri aðferða við öflun matvæla.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=95}}</ref> Aðrir orsakaþættir sem hafa verið nefndir eru loftslagsbreytingar, skortur á úrræðum, og hugmyndafræði.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=216–218}}</ref> Umbreytingin skapaði umframmagn matvæla sem hægt var að nota til að halda uppi fólki sem tók ekki beinan þátt í að afla þeirra.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=34–35}}</ref> Þar með skapaðist grundvöllur fyrir þéttari byggð og fyrstu borgir og ríki urðu til.<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> Borgirnar urðu miðstöðvar fyrir [[viðskipti]], [[iðnaður|iðnað]] og [[stjórnmál]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313, 391}}</ref> Þær mynduðu gagnkvæm tengsl við [[sveit]]irnar í kring, þaðan sem þær fengu matvæli, en gáfu í staðinn afurðir iðnframleiðslu og stjórnsýslu.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=193}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313–316}}</ref> Elstu borgir sem fundist hafa eru [[Çatalhöyük]] og [[Jeríkó]], sem gætu hafa orðið til á 10. eða 9. árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Rael|2009|p=[https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Ganivet|2019|p=[https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> [[Hirðingjar|Hirðingjasamfélög]] sem flökkuðu með hjarðir húsdýra þróuðust á þurrkastöðum sem hentuðu illa til jarðræktar, eins og á [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] og [[Sahel]]svæðinu í Norður-Afríku.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=161–162, 172–173}}</ref> Átök milli hirðingja og bænda með fasta búsetu hafa blossað upp með reglulegu millibili í mannkynssögunni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=99}}</ref> Nýsteinaldarmenn dýrkuðu forfeður, helgistaði eða [[goð]]mögn sem líktust mönnum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=19}}</ref> Hofbyggingarnar í [[Göbekli Tepe]] í Tyrklandi, frá 9500–8000 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Kinzel|Clare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ 32–33]}}</ref> eru dæmi um trúarlega byggingarlist frá nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=224}}</ref> [[Málmvinnsla]] kom fyrst fram með gerð verkfæra og skrautmuna úr [[kopar]] um 6400 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Gull- og silfurvinnsla fylgdu í kjölfarið, aðallega sem efni í skartgripi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Elstu minjar um gerð [[brons]], sem er málmblanda kopars og [[tin]]s, eru frá því um 4500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Radivojevic|Rehren|Kuzmanovic-Cvetkovic|Jovanovic|2013|pp=[http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ 1030–1045]}}</ref> Bronsvinnsla varð þó ekki algeng fyrr en á þriðja árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|pp=30–31}}</ref> == Fornöld == {{Aðalgrein|Fornöld}} === Vöggur siðmenningar === [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Píramídarnir í Gísa]], Egyptalandi.]] Á [[bronsöld]] þróuðust borgir og flókin [[siðmenning]]arsamfélög.<ref>{{harvnb|McClellan|Dorn|2006|p=[https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC 41]}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=46}}</ref> Þau fyrstu risu í kringum stórfljót, fyrst í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] um 3300 f.o.t., milli ánna [[Tígris]] og [[Efrat]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=53}}</ref> Þar á eftir kom [[Egyptaland hið forna]] við [[Níl]] um 3200 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|p=63}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=70}}</ref> [[Caral-Supe-menningin]] í [[Perú]] kom fram um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3">{{harvnb|Benjamin|2015|p=563}}</ref> [[Indusdalsmenningin]] í Pakistan og Norður-Indlandi um 2500 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=314}}</ref><ref>{{harvnb|Chakrabarti|2004|pp=10–13}}</ref><ref>{{harvnb|Allchin|Allchin|1997|pp=153–168}}</ref> og [[Kína til forna]] við [[Jangtse]] og [[Gulá]] um 2200 f.o.t.<ref name="Ropp 2010">{{harvnb|Ropp|2010|p=2}}</ref> Þessi samfélög áttu nokkur einkenni sameiginleg, eins og miðstýrt stjórnkerfi, flókið hagkerfi og félagslega lagskiptingu, og aðferðir til að halda skrár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=23}}</ref> Í þessum samfélögum þróaðist ný tækni eins og [[hjólið]],<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=32}}</ref> [[stærðfræði]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=59}}</ref> [[brons]]vinnsla,<ref name="Bulliet et al-3">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref> [[seglskip]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=91}}</ref> [[leirkerahjól]]ið,<ref name="Bulliet et al-3"/> [[vefnaður|ofin]] klæði,<ref name="McNeill 1999">{{harvnb|McNeill|1999|p=16}}</ref> gerð stórbygginga,<ref name="McNeill 1999"/> og [[ritmál]]ið.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=18}}</ref> [[Fjölgyðistrú]] þróaðist í kringum hofbyggingar, þar sem [[prestur|prestar]] framkvæmdu [[fórn]]arathafnir.<ref>{{harvnb|Johnston|2004|pp=[http://archive.org/details/religionsofancie0000unse_d0s1 13, 19]}}</ref> [[File:Xerxes Cuneiform Van (cropped).png|thumb|upright=.8|Áletrun með [[fleygrúnir|fleygrúnum]] frá Tyrklandi.]] [[Skrift]] auðveldaði stjórnsýslu borga, tjáningu hugmynda, og varðveislu upplýsinga.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=43–46}}</ref> Hún gæti hafa þróast með sjálfstæðum hætti að minnsta kosti á fjórum stöðum: í Mesópótamíu um 3300 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=118}}</ref> Egyptalandi um 3250 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Regulski|2016}}</ref><ref>{{harvnb|Wengrow|2011|pp=99–103|loc=The Invention of Writing in Egypt}}</ref> Kína um 1200 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Boltz|1996|p=[https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ 191]|loc=Early Chinese Writing}}</ref> og [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] um 650 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|Beck|1996|p=[https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 762]}}</ref> Til eru eldri ummerki um [[frumskrift]], en elsta þekkta ritkerfið eru [[fleygrúnir]] frá Mesópótamíu. Þær þróuðust út frá [[myndletur|myndletri]] sem smám saman varð óhlutbundnara.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=53–54}}</ref><ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=49, 52}}</ref> Önnur útbreidd ritkerfi voru [[helgirúnir]] Egypta og [[indusskrift]].<ref>{{harvnb|Robinson|2009|p=[https://books.google.com/books?id=zcXH52jICOEC&pg=PA38 38]}}</ref> Í Kína var fyrst tekið að nota ritmál á tímum [[Shang-veldið|Shang-veldisins]], 1766-1045 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=80}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=136}}</ref> Árnar og höfin auðvelduðu flutninga, sem ýtti undir [[viðskipti]] með vörur, hugmyndir og nýja tækni.<ref>{{harvnb|Abulafia|2011|pp=[http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul xvii, ''passim'']}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=89}}</ref> Ný hernaðartækni sem kom fram á bronsöld, eins og [[riddaralið]] á tömdum [[hestur|hestum]], og [[stríðsvagn]]ar, gerðu [[her]]jum kleift að færa sig milli staða hraðar en áður.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=[https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C&pg=PA256 256]}}</ref> Verslun varð sífellt mikilvægari og borgarsamfélög þróuðu [[iðnaður|iðnað]] sem reiddi sig á [[hráefni]] frá fjarlægum löndum. Til varð net verslunarleiða og [[hnattvæðing]] fornaldar hófst.<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=48–49}}</ref> Sem dæmi, þá notaðist bronsframleiðsla í Suðvestur-Asíu við innflutt [[tin]] sem gat borist þangað alla leið frá Englandi.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=31}}</ref> Vexti borga fylgdi oft stofnun ríkja og stórvelda.<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=362}}</ref> Egyptaland skiptist upphaflega í Efra- og Neðra-Egyptaland, en löndin tvö voru sameinuð í eitt ríki í öllum Nílardalnum um 3100 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|pp=57–64}}</ref> Um 2600 f.o.t. voru borgirnar [[Harappa]] og [[Mohenjo-daro]] reistar í árdal Indusfljótsins.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=320}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=46}}</ref> Saga Mesópótamíu einkenndist af stríðum milli borgríkja, sem skiptust á að fara með forræði yfir landinu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=257}}</ref> Frá 25. til 21. aldar f.o.t. risu stórveldi [[Akkadía|Akkadíu]] og [[Ný-Súmerar|Súmer]] á þessu svæði.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=36–37}}</ref> [[Mínóíska menningin]] kom fram á eynni Krít um 2000 f.o.t. og er sögð vera fyrsta siðmenningarsamfélagið í Evrópu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=56}}</ref> Næstu árþúsundin risu samfélög af þessu tagi um allan heim.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=46–47}}</ref> Um 1600 f.o.t. hóf [[Mýkenumenningin]] að þróast á Grikklandi.<ref>{{harvnb|Price|Thonemann|2010|p=[https://archive.org/details/birthofclassical00pric 25]}}</ref> Hún blómstraði fram að [[Bronsaldarhrunið|Bronsaldarhruninu]] sem reið yfir mörg samfélög við Miðjarðarhaf milli 1300 og 1000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=331}}</ref> Undirstöður indverskrar menningar (meðal annars [[hindúasiður]]) voru lagðar á [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]], 1750-600 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=116–122}}</ref> Frá um 550 f.o.t. urðu til mörg sjálfstæð konungsríki og lýðveldi á Indlandsskaga sem eru þekkt sem [[Mahajanapada-ríkin]].<ref>{{harvnb|Singh|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC 260–264]}}</ref> [[File:San Lorenzo Monument 4 crop.jpg|thumb|upright=.7|Risahöfuð frá tímum [[Olmekar|Olmeka]].]] Þjóðir sem töluðu [[bantúmál]] hófu að breiðast út um miðja og sunnanverða Afríku frá 3000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=646–647}}</ref> Þessi útþensla og samskipti þeirra við aðrar þjóðir urðu til þess að breiða út [[blandaður búskapur|blandaðan búskap]] og [[járn]]vinnslu í Afríku sunnan Sahara, og leiddu til þróunar samfélaga eins og [[Nok-menningin|Nok-menningarinnar]] þar sem Nígería er nú um 500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=648}}</ref> [[Lapita-menningin]] varð til á [[Bismarck-eyjar|Bismarck-eyjum]] nærri [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]] um 1500 f.o.t. og nam land á mörgum fjarlægum eyjum [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]], allt að [[Samóa]], fyrir 700 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=617}}</ref> Í Ameríku kom [[Norte Chico-menningin]] fram í Perú um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3"/> sem reisti stórbyggingar í borginni [[Caral]], frá 2627-1977 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=562}}</ref><ref>{{harvnb|Shady Solis|Haas|Creamer|2001|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.1059519 723–726]}}</ref> [[Chavín-menningin]] er stundum talin vera fyrsta [[Andesríki]]ð,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=564}}</ref> með miðstöð við hofbyggingarnar í [[Chavín de Huantar]].<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=389}}</ref> Önnur mikilvæg ríki sem urðu til á þessum slóðum eru [[Moche-menningin]] sem lýsti athöfnum daglegs lífs með leirmyndum, og [[Nazca-menningin]], sem gerði risavaxnar dýramyndir á yfirborð [[Nazca-eyðimörkin|Nazca-eyðimerkurinnar]] ([[Nazca-línurnar]]).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=565}}</ref> Um 1200 f.o.t. kom ríki [[Olmekar|Olmeka]] fram í Mið-Ameríku.<ref>{{harvnb|Nichols|Pool|2012|p=[https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC 118]}}</ref> Það er þekkt fyrir stór steinhöfuð sem Olmekar hjuggu út í [[basalt]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|p=150}}</ref> Olmekar þróuðu líka fyrsta [[miðamerísk dagatöl|miðameríska dagatalið]] sem seinni tíma menningarríki, eins og [[Majar]] og [[Astekar]], tóku upp.<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=150–153}}</ref> Í Norður-Ameríku þróuðust samfélög veiðimanna og safnara þar sem ríkti meiri jöfnuður. Þessi samfélög ræktuðu líka nytjajurtir eins og [[sólblóm]] í smáum stíl.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=539–540}}</ref> Þau reistu stóra moldarhauga, eins og [[Watson Brake]] (4000 f.o.t.) og [[Poverty Point]] (3600 f.o.t.) í Louisiana.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=540–541}}</ref> === Öxulöld === [[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|upright=.7|[[Standandi Búdda frá Gandhara]], 2. öld.]] Tímabilið frá 800 til 200 f.o.t. var nefnt [[öxulöld]] af þýska heimspekingnum [[Karl Jaspers]]<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=101}}</ref> með vísun í það hversu margar mikilvægar heimspekilegar og trúarlegar hugmyndir komu fram á þeim tíma, á ólíkum stöðum að mestu óháð hver annarri.<ref>{{harvnb|Baumard|Hyafil|Boyer|2015|p=e1046657}}</ref> [[Konfúsíusismi]] í Kína,<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=67}}</ref> [[búddatrú]] og [[jainismi]] á Indlandi,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=665}}</ref> og [[eingyðistrú]] [[gyðingdómur|gyðinga]], hófust allar á þessu tímabili.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=115}}</ref> [[Sóróismi]] hófst fyrr í Persíu (hugsanlega um 1000 f.o.t.), en varð að formlegum trúarbrögðum í ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] á öxulöld.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=304}}</ref> [[Klassísk heimspeki|Ný heimspeki]] kom fram á Grikklandi á 5. öld f.o.t. með hugsuðum á borð við [[Platon]] og [[Aristóteles]].<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=73–74}}</ref> Fyrstu [[Ólympíuleikarnir fornu|Ólympíuleikarnir]] voru haldnir árið 776 f.o.t. og marka upphaf [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]].<ref>{{harvnb|Short|1987|p=[https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 10]}}</ref> Árið 508 f.o.t. var [[lýðræði]]sleg stjórnskipun tekin upp í fyrsta sinn, í [[Aþena|Aþenu]].<ref>{{harvnb|Dunn|1994}}</ref> Þær hugmyndir sem komu fram á öxulöld mótuðu hugmynda- og trúarbragðasögu heimsins. Konfúsíusismi var einn af þremur skólum sem urðu ríkjandi í kínverskri hugmyndasögu, ásamt [[daóismi|daóisma]] og [[löghyggja (kínversk heimspeki)|löghyggju]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=9}}</ref> Konfúsíska hefðin leitaðist við að þróa [[stjórnviska|stjórnvisku]] byggða á hefðum fremur en ströngum lögum.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=439}}</ref> Konfúsíusismi breiddist síðar út til [[Kórea|Kóreu]] og [[Japan]]s.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=314}}</ref> Búddatrú náði til Kína á 1. öld<ref>{{harvnb|Paine|2011|p=[https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 273]}}</ref> og breiddist hratt út. Á 7. öld voru 30.000 búddahof í Norður-Kína.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=453, 456}}</ref> Búddatrú varð ríkjandi trúarbrögð í stórum hluta Suður-, Suðaustur- og Austur-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=467–475}}</ref> [[Hellenísk heimspeki|Gríska heimspekin]]<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=63}}</ref> breiddist út um Miðjarðarhafið, og náði allt til Indlands, frá 4. öld f.o.t., eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] frá [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|pp=70–71}}</ref> Bæði [[kristni]] og [[íslam]] þróuðust síðar út frá gyðingdómi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=63}}</ref> === Staðbundin stórveldi === Á þúsund ára tímabili milli 500 f.o.t. og 500 e.o.t. risu nokkur ríki sem náðu meiri stærð en áður þekktist. Þjálfaðir atvinnuhermenn, hugmyndafræði og þróuð stjórnsýsla gerðu keisurum kleift að stýra stórum ríkjum þar sem fjöldi íbúa gat náð tugum milljóna.<ref>{{harvnb|Burbank|2010|p=[http://archive.org/details/empiresinworldhi0000burb 56]}}</ref> Á sama tíma þróuðust langar verslunarleiðir, sérstaklega siglingaleiðir í [[Miðjarðarhaf]]i, [[Indlandshaf]]i og [[Silkivegurinn]] um Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=229, 233}}</ref> [[File:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|left|Lágmynd af persneskum og medískum hermönnum í [[Persepólis]], Akkamenídaríkinu, á 5. öld f.o.t.]] [[Medar]] áttu þátt í falli [[Assýría|Assýríu]] ásamt [[Skýþar|Skýþum]] og [[Babýlónía|Babýlónum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=238, 276–277}}</ref> Höfuðborg Assýríu, [[Níneve]], var rænd af herjum Meda árið 612 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=110}}</ref> Í kjölfar Medaveldisins fylgdu nokkur írönsk ríki, þar á meðal ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] (550-330 f.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=279}}</ref> [[Parþaveldið]] (247 f.o.t.-224 e.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=286}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> og ríki [[Sassanídar|Sassanída]] (224–651).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> Tvö stórveldi risu þar sem nú er [[Grikkland]]. Seint á 5. öld f.o.t. stöðvuðu nokkur grísk borgríki framrás Akkamenída inn í Evrópu í [[Persastríðin|Persastríðunum]]. [[Gullöld Aþenu]] fylgdi í kjölfarið þar sem lagðar voru margar af undirstöðum [[vestræn siðmenning|vestrænnar siðmenningar]]. Meðal þess var [[grískt leikhús|gríska leikhúsið]].<ref>{{harvnb|Strauss|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC 1–11]}}</ref><ref>{{harvnb|Dynneson|2008|p=[https://books.google.com/books?id=9fk4lGzmhiwC&pg=PA54 54]}}</ref><ref>{{harvnb|Goldhill|1997|p=54}}</ref> Stríðin leiddu til stofnunar [[Delosbandalagið|Delosbandalagsins]] árið 477 f.o.t.<ref>{{harvnb|Martin|2000|pp=[https://archive.org/details/ancientgreecefro00mart_1 106–107]}}</ref> Aþena varð stórveldi 454-404 f.o.t. en beið ósigur fyrir bandalagi annarra ríkja undir forystu [[Sparta|Spörtu]] í [[Pelópsskagastríðið|Pelópsskagastríðinu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=353}}</ref> [[Filippos 2.|Filippus Makedóníukonungur]] sameinaði grísku borgríkin í [[Kórintubandalagið|Kórintubandalaginu]] og sonur hans, [[Alexander mikli]] (356-323 f.o.t.), stofnaði [[Veldi Alexanders mikla|heimsveldi sem náði allt til Indlands]].<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|p=203}}</ref><ref>{{harvnb|Burstein|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ 57–58]}}</ref> Veldi Alexanders klofnaði í nokkur ríki undir stjórn [[díadóki|díadóka]] eftir lát hans. Í þessum ríkjum breiddist [[hellenismi|hellensk]] menning út.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=283–284}}</ref> [[Hellenska tímabilið]] stóð frá 323 f.o.t. til ársins 31 f.o.t. þegar Egyptaland [[Ptólemajar|Ptólemaja]] féll í hendur Rómverja.<ref>{{harvnb|Hemingway|Hemingway|2007}}</ref> [[Rómverska lýðveldið]] var stofnað í Evrópu á 6. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=337–338}}</ref> og hóf útþenslu sína á 3. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Kelly|2007|pp=[https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ 4–6]}}</ref> Lýðveldið breyttist í [[rómverska keisaradæmið]] undir stjórn [[Ágústus]]ar keisara. Á þeim tíma höfðu Rómverjar náð yfirráðum yfir nær öllu Miðjarðarhafi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=149, 152–153}}</ref> Rómaveldi hélt útþenslu sinni áfram og náði hátindi sínum í valdatíð [[Trajanus]]ar (53-117) þegar ríkið náði frá Englandi til Mesópótamíu.<ref>{{harvnb|Beard|2015|p=[http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 483]}}</ref> Á eftir fylgdu tvær aldir sem kenndar eru við [[Rómarfriður|Rómarfrið]] þar sem þær einkenndust af friði, velmegun og stöðugleika í stórum hluta Evrópu.<ref>{{harvnb|McEvedy|1961}}</ref> [[Kristni]] varð lögleg í valdatíð [[Konstantínus 1.|Konstantínusar 1.]] árið 313, eftir þriggja alda ofsóknir gegn kristnum mönnum í Rómaveldi. Árið 380 varð kristni einu löglegu trúarbrögðin í keisaradæminu. [[Þeódósíus 1.]] bannaði heiðin trúarbrögð 391-392.<ref>{{harvnb|Williams|Friell|2005|p=[https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ 105]}}</ref> [[Chandragupta Maurya]] stofnaði [[Maurya-veldið]] í Suður-Asíu (320–185 f.o.t.) sem blómstraði undir stjórn [[Ashoka]] mikla.<ref>{{harvnb|Kulke|Rothermund|1990|pp=[https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up 61, 71]}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=488–489}}</ref> Frá 4. öld til 6. aldar var [[Guptaveldið]] við lýði á tíma sem nefndur hefur verið gullöld Indlands til forna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=502–505}}</ref> Á þeim tíma ríkti stöðugleiki þar sem menning hindúa og búddatrúarmanna blómstraði. Á sama tíma urðu framfarir í vísindum og stærðfræði.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=503–505}}</ref> Þrjú [[Dravídar|Dravídaríki]] komu fram á [[Suður-Indland]]i: [[Chera-veldið]], [[Chola-veldið]] og [[Pandya-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=187}}</ref> [[File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|[[Súlur Ashoka]] reistar af keisara [[Maurya-veldið|Maurya-veldisins]] á Indlandi.]] Í Kína batt [[Qin Shi Huang]] enda á [[öld hinna stríðandi ríkja]] með því að sameina Kína í [[Qin-veldið]] (221-206 f.o.t.).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=416}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Qin Shi Huang aðhylltist [[löghyggja (Kína)|löghyggjuskólann]] og kom á áhrifaríku stjórnkerfi með hæfum embættismönnum í stað aðalsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=415}}</ref> Harka Qin-veldisins leiddi til uppreisna og falls keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref> Á eftir því kom [[Hanveldið]] (202 f.o.t.-220 e.o.t.) sem sameinaði löghyggjuna og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Hanveldið var sambærilegt að stærð og áhrifum við Rómaveldi á hinum enda Silkivegarins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=143}}</ref> Efnahagsuppgangur leiddi til landvinninga í Mongólíu, Mið-Asíu, [[Mansjúría|Mansjúríu]], Kóreu og Norður-Víetnam.<ref>{{harvnb|Gernet|1996|pp=119, 121, 126, 130}}</ref> Líkt og hjá öðrum stórveldum fornaldar urðu miklar framfarir í stjórnsýslu, menntun, vísindum og tækni í Kína Hanveldisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=165, 169}}</ref><ref>{{harvnb|Gernet|1996|p=138}}</ref> Á þeim tíma tók fólk að nota [[leiðarsteinn|leiðarsteina]] (forvera [[áttaviti|áttavitans]]) og [[pappír]] (tvær af [[kínversku uppfinningarnar fjórar|kínversku uppfinningunum fjórum]]).<ref>{{harvnb|Merrill|McElhinny|1983|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Seow|2022|p=351}}</ref> [[File:Rome Stele.jpg|thumb|left|upright=.65|[[Axúmóbeliskan]] í Eþíópíu.]] [[Konungsríkið Kús]] blómstraði í Norðaustur-Afríku vegna viðskipta við Egypta og þjóðir sunnan Sahara.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=92}}</ref> Það ríkti yfir Egyptalandi sem [[tuttugasta og fimmta konungsættin]] frá 712 til 650 f.o.t. og hélt svo velli sem verslunarveldi í kringum borgina [[Meróe]] fram á fjórðu öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=94–95}}</ref> Á 1. öld var [[konungsríkið Aksúm]] stofnað þar sem Eþíópía er nú og myndaði stórt verslunarveldi við [[Rauðahaf]] sem náði yfir bæði [[Suður-Arabía|Suður-Arabíu]] og Kús.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=651–652}}</ref> Konungar Aksúm slógu peninga og reistu gríðarstóra [[einsteinungur|einsteinunga]] yfir grafir keisara.<ref>{{harvnb|Iliffe|2007|p=41}}</ref> Í Ameríku urðu líka til staðbundin stórveldi allt frá 2500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|pp=390, 396}}</ref> Í Mið-Ameríku þróuðust stór þjóðfélög eins og ríki [[Sapótekar|Sapóteka]] (700 f.o.t.-1521 e.o.t.)<ref>{{harvnb|Flannery|Marcus|1996|p=146}}</ref><ref>{{harvnb|Whitecotton|1977|pp=26, LI.1–3}}</ref> og [[Majar|Maja]], sem náði hátindi sínum á klassíska tímabilinu (um 250-900),<ref>{{harvnb|Coe|2011|p=91}}</ref> og hélt velli út allt síðklassíska tímabilið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=560}}</ref> Borgríki Maja urðu smám saman fleiri og stærri og menning þeirra breiddist út um [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]] og til nærliggjandi svæða.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=557–558}}</ref> Majar þróuðu [[majaletur|ritmál]] og notuðust við [[núll]] í útreikningum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=208}}</ref> Vestan við Maja, í miðhluta Mexíkó, blómstraði stórborgin [[Teotihuacan]] sem stýrði verslun með [[hrafntinna|hrafntinnu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=555}}</ref> Veldi hennar var mest um 450 e.o.t. þegar íbúar voru milli 125 og 150.000 og borgin því ein sú stærsta í heimi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=204}}</ref> [[Tæknisaga|Þróun tækni]] í fornöld gekk í bylgjum.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Oft komu tímabil þar sem tækniþróun var mjög hröð, eins og grísk-rómverska tímabilið við Miðjarðarhafið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=134}}</ref> Talið er að grísk vísindi, tækni og stærðfræði hafi náð hátindi sínum á [[helleníska tímabilið|helleníska tímabilinu]]. Frá þeim tíma eru tæki eins og [[Antikyþera]]-sólkerfislíkanið.<ref>{{harvnb|Kosso|Scott|2009|p=[https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 51]}}</ref> Á milli komu tímabil hnignunar, eins og þegar Rómaveldi tók að hnigna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=133}}</ref> Tvær mikilvægustu tækninýjungar þessa tíma voru [[pappír]] (Kína á 1. og 2. öld)<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=142–143}}</ref> og [[ístað]]ið (Indland á 2. öld f.o.t. og Mið-Asía á 1. öld).<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=59}}</ref> Báðar þessar nýjungar breiddust hratt um heiminn. Í Kína tók fólk að gera [[silki]] og Kínverjar réðust í stórar byggingaframkvæmdir eins og [[Kínamúrinn]] og [[Kínaskurðurinn|Kínaskurðinn]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=145}}</ref> Rómverjar voru líka mikilhæfir steinsmiðir. Þeir fundu upp [[steinsteypa|steinsteypu]], fullkomnuðu aðferðir við gerð [[bogi (byggingarlist)|boga]] og reistu kerfi [[rómversk áveita|áveita]] til að flytja vatn til borga sinna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=136}}</ref><ref>{{harvnb|Deming|2014|p=[https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 174]}}</ref> Í flestum fornaldarsamfélögum var [[þrælahald]] stundað.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=80}}</ref> Þetta var sérstaklega áberandi í [[Aþena|Aþenu]] og [[Rómaveldi]] þar sem þrælar voru stórt hlutfall íbúa og undirstaða efnahagslífsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=79–80}}</ref> Algengt var að samfélagsskipanin byggðist á [[feðraveldi]] þar sem karlar höfðu meiri völd en konur.<ref>{{harvnb|Kent|2020|p=[https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ 6]}}</ref> === Hnignun, fall og endurreisn === Algeng vandamál sem stórveldi fornaldar stóðu frammi fyrir voru viðhald stórra herja og miðlægrar stjórnsýslu.<ref name="Bulliet et al">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=170–172}}</ref> Í Róm og Kína Hanveldisins tók ríkinu að hnigna og árásir [[barbarar|barbara]] við landamærin flýttu fyrir upplausn innanlands.<ref name="Bulliet et al"/> Borgarastyrjöld braust út í Hanveldinu árið 220 og leiddi til [[þriggja ríkja tímabilið|þriggja ríkja tímabilsins]], meðan Rómaveldi skiptist um sama leyti í [[þriðju aldar kreppan|þriðju aldar kreppunni]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=158, 170}}</ref> [[Evrasískir hirðingjar]] á hestum ríktu yfir stórum hlutum evrasíska meginlandsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=10}}</ref> Ístaðið og bogaskyttur á hestbaki gerðu þeim kleift að ógna samfélögum sem byggðust á fastri búsetu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=248, 264}}</ref> Á 4. öld klofnaði Rómaveldi til frambúðar í vestur- og austurhluta undir sitt hvorum keisaranum.<ref name="Benjamin 2015-2">{{harvnb|Benjamin|2015|p=14}}</ref> [[Vestrómverska keisaradæmið]] féll í hendur [[Germanar|Germana]] undir forystu [[Ódóaker]]s árið 476.<ref name="Benjamin 2015-2"/> Austrómverska keisaradæmið, þekkt sem [[Býsantíum]], stóð miklu lengur.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=562, 583}}</ref> Keisaraveldin í Kína risu og hnigu með reglulegu millibili, en ólíkt stórveldunum við Miðjarðarhafið, var landið alltaf sameinað á ný.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=513}}</ref> Eftir fall [[Austur-Hanveldið|Austur-Hanveldisins]] og hrun ríkjanna þriggja, gerðu hirðingjar innrás úr norðri og hröktu marga kínverska þjóðflokka á flótta til suðurs.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=165}}</ref> == Síðklassíska tímabilið == [[Mynd:Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|thumb|[[Ægisif]] í Istanbúl er tákn fyrir menningu [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].]] Frá því seint á 20. öld hefur verið vaxandi tilhneiging til að notast við hugtök á borð við „síðklassíska tímabilið“ yfir tímabilið frá um 500 til um 1500, til að forðast hugtakið „[[miðaldir]]“, sem tengist fyrst og fremst [[saga Evrópu|sögu Evrópu]].<ref>{{harvnb|Stearns|2017}}</ref> Áður hefur [[síðfornöld]] verið notað um tímabil í sögu Evrópu sem nær frá um 250 til 600.<ref>{{harvnb|Bowersock|Brown|Grabar|1999}}</ref><ref>{{harvnb|Rapp|Drake|2014}}</ref> Upphaf tímabilsins markast af hruni nokkurra stórvelda fornaldar, eins og [[Hanveldið|Hanveldisins]] í Kína (220), [[Vestrómverska keisaradæmið|Vestrómverska keisaradæmisins]] í Evrópu (476), [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á Indlandi (543) og [[Sassanídar|Sassanída]] í Íran (651). Frá 10. öld til 13. aldar stóð [[hlýskeið miðalda]] á norðurhveli jarðar, sem leiddi til fólksfjölgunar í Evrópu og Asíu.<ref name="Kedar-3">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=334}}</ref> [[Litla ísöldin]] fylgdi í kjölfarið og [[svarti dauði]] sem olli mikilli fólksfækkun. Á þessum tíma var [[byssupúður]] fundið upp í Kína og [[prentun]] breiddist út í Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=317}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008b|p=xxiv}}</ref> Síðklassíska tímabilið nær yfir [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]], [[gullöld íslam]] og upphaf og útbreiðslu [[þrælaverslun Araba|þrælaverslunar Araba]]. Á eftir fylgdu [[innrásir Mongóla]] og stofnun [[Tyrkjaveldi]]s í Vestur-Asíu.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref> Þetta er tímabil [[indversku miðríkin|indversku miðríkjanna]] fyrir stofnun [[íslam á Indlandi|íslömsku ríkjanna]] í Suður-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=215}}</ref> Í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] risu [[Malíveldi]] og [[Songhaíveldið]] og auðguðust á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=379, 393}}</ref> Arabar stofnuðu borgir meðfram strönd [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] þar sem verslun blómstraði með gull, perlur, krydd og þræla. [[Svahílí]] þróaðist vegna tengsla Afríku við verslun á Indlandshafi.<ref name="Kedar-2">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=393}}</ref> Í [[Kína]] komu á þessum tíma upp [[Suiveldið]], [[Tangveldið]], [[Songveldið]], [[Júanveldið]] og [[Mingveldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297, 336, 339}}</ref> Verslunarleiðir um Indlandshaf og [[Silkivegurinn]] um [[Góbíeyðimörkin]]a viðhéldu tengslum Austur- og Suðaustur-Asíu við Evrópu.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Á sama tíma náðu menningarríki í Norður-Ameríku, eins og [[Mississippimenningin]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=214}}</ref> [[Astekar]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=395}}</ref> [[Majar]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=205}}</ref> og [[Inkar]], hátindi sínum.<ref name="Bulliet et al-6">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=397}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[File:Ajlun castle.jpg|thumb|[[Ajloun-kastali]], Jórdaníu.]] Fyrir útbreiðslu íslam á 7. öld ríktu [[Austrómverska keisaradæmið]] og [[Sassanídar]] yfir Mið-Austurlöndum og tókust þar á um yfirráð yfir umdeildum landsvæðum.<ref>{{harvnb|Hourani|1991|pp=5, 11}}</ref> Átökin voru jafnframt menningarleg, þar sem kristin menning Býsantíum, tókst á við sóróíska menningu Persa.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=249–250}}</ref> Með uppgangi íslam kom nýr samkeppnisaðili til sögunnar, sem brátt varð voldugri en bæði keisaraveldin.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=385}}</ref> [[Múhameð]], stofnandi íslam, hóf [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]] á 7. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=387–389}}</ref> Hann stofnaði nýtt sameinað ríki á [[Arabíuskagi|Arabíuskaga]] sem stækkaði hratt undir stjórn [[Rasídúnar|Rasídúna]] og [[Úmajadar|Úmajada]]. Þessir landvinningar náðu hámarki þegar yfirráð múslima náðu yfir þrjár heimsálfur (Asíu, Afríku og Evrópu) árið 750.<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Á tímum [[Abbasídar|Abbasída]] stóð [[gullöld íslam]] sem einkenndist af menntun, vísindum og tækniframförum, þar sem [[íslömsk heimspeki]], [[íslömsk myndlist]] og [[íslamskar bókmenntir]] blómstruðu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref><ref>{{harvnb|Mirsepassi|Fernée|2014|p=[https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 182]}}</ref> Íslamskir menntamenn varðveittu og þróuðu áfram þekkingu og tækni Grikkja og Persa,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref> lærðu pappírsframleiðslu af Kínverjum<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=26}}</ref> og tóku upp [[tugakerfi]]ð frá Indlandi.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=149}}</ref> Á sama tíma gerðu þeir nýjar uppgötvanir á mörgum sviðum, eins og með [[algebra|algebru]] [[Al-Khwarizmi]]s og heimspeki [[Avicenna]].<ref>{{harvnb|Tiliouine|Renima|Estes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 37, 41]}}</ref> Íslömsk siðmenning breiddist út með landvinningum og verslun.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=156–157, 393}}</ref> Kaupmenn áttu þátt í að breiða út íslam í Kína, Indlandi, Suðaustur-Asíu og Afríku.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=393–394}}</ref> Yfirráð Araba í Mið-Austurlöndum tóku enda um miðja 11. öld þegar [[Seljúkveldið|Seljúkar]], tyrkísk þjóð sem fluttist suður á bóginn frá Mið-Asíu, kom til skjalanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=373–374}}</ref> Vegna landvinninga Seljúka í Litlu-Asíu og Botnalöndum hófu Evrópubúar [[krossferðir]] gegn þeim. Krossferðirnar voru nokkrar skipulegar herfarir gerðar í þeim tilgangi að endurheimta landsvæði úr höndum múslima, sérstaklega [[Landið helga]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=292–93}}</ref> Á endanum mistókst ætlunarverkið, en krossferðirnar veiktu Austrómverska ríkið verulega, sérstaklega [[rán Konstantínópel]] árið 1204.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=162, 579}}</ref> Snemma á 13. öld gerði nýr innrásarher, [[Mongólar]], árásir á Mið-Austurlönd. Árásirnar bundu enda á gullöld íslam, en að lokum tóku Tyrkir við og stofnuðu [[Tyrkjaveldi]] þar sem [[Tyrkland]] er nú, um 1299.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref><ref>{{harvnb|Kuran|2023|p=[https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 11]}}</ref> [[File:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|left|[[Stórmoskan í Kairouan]], Túnis, stofnuð árið 670.]] Steppuhirðingjar frá Mið-Asíu ógnuðu enn kyrrsetusamfélögum á síðklassíska tímabilinu, en stóðu líka frammi fyrir innrásum Araba og Kínverja.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=365–366, 401, 516}}</ref> Á tímum [[Sui-veldið|Sui-veldisins]] (581–618) stækkaði Kína og náði inn í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297–298}}</ref> Kínverjar mættu þar [[tyrkískar þjóðir|tyrkískum þjóðum]] sem voru þá orðnar ríkjandi í þeim heimshluta.<ref>{{harvnb|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=[https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=149–152, 257–264}}</ref> Í byrjun einkenndust samskiptin af samvinnu, en árið 630 hóf [[Tangveldið]] hernað gegn Tyrkjum með því að leggja undir sig hluta [[Ordoseyðimörkin|Ordoseyðimerkurinnar]].<ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=226–227}}</ref> Á 8. öld barst íslam til svæðisins og varð brátt eina trú flestra íbúa, þótt búddatrú héldi enn stöðu sinni í austri.<ref>{{harvnb|Pillalamarri|2017}}</ref> Frá 9. öld til 13. aldar skiptist Mið-Asía milli nokkurra öflugra ríkja eins og [[Samanídar|Samanída]],<ref>{{harvnb|Tor|2009|pp=279–299}}</ref> [[Seljúkveldið|Seljúka]],<ref>{{harvnb|Ṭabīb|Faḍlallāh|Nishapuri|Nīšāpūrī|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C 3–4]}}</ref> og [[Khwarazm-veldið|Khwarazm-veldisins]]. Öll þessi ríki féllu undir stjórn Mongóla á 13. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=371}}</ref> Árið 1370 náði tyrkísk-mongólski herforinginn [[Tímúr]] að leggja svæðið undir sig og stofna [[Tímúrveldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=247–248}}</ref> Þetta heimsveldi hrundi skömmu eftir lát Tímúrs,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=248}}</ref> en afkomendur hans héldu völdum á litlu kjarnasvæði í Mið-Asíu og Íran.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=354}}</ref> Þar átti [[Tímúrendurreisnin]] í myndlist og byggingarlist sér stað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=355}}</ref> === Evrópa === {{aðalgrein|Miðaldir}} [[File:Notre-Dame de Paris, 4 October 2017.jpg|thumb|Gotneska dómkirkjan [[Notre Dame|Notre-Dame de Paris]] í Frakklandi.]] [[Ármiðaldir]] í Evrópu einkenndust af fólksfækkun, [[dreifbýlisvæðing]]u og árásum [[barbarar|barbara]], sem allt hófst í [[síðfornöld]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=128, 136}}</ref> Barbarar stofnuðu ný ríki þar sem Vestrómverska ríkið stóð áður.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=384–385}}</ref> Þrátt fyrir miklar samfélagslegar og stjórnarfarslegar breytingar, nýttu flest nýju konungsríkin sér stofnanir frá tímum Rómaveldis.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=158}}</ref> Kristni breiddist út um Vestur-Evrópu, og klausturlífi voru stofnuð.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=282, 285}}</ref> Allt frá því á 4. öld hefur kristni leikið stórt hlutverk við að móta menningu, gildi og stofnanir vestrænnar siðmenningar.<ref>{{harvnb|McNeill|2010|p=204}}</ref> Á 8. öld stofnuðu [[Frankar]] [[Karlungaveldið]] sem náði yfir megnið af Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Deanesly|2019|pp=339–355|loc=The Carolingian Conquests}}</ref> Karlungaveldið stóð til 9. aldar þegar nýir innrásarherir [[Víkingar|Víkinga]], [[Magýarar|Magýara]] og Araba, tóku að herja á það.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=159}}</ref> Á Karlungatímabilinu þróaðist nótnaskrift ([[neume]]) í kirkjum og varð grundvöllur nútímanótnaskriftar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=205}}</ref> [[Garðaríki]] stækkaði frá höfuðstaðnum [[Kænugarður|Kænugarði]] og varð stærsta Evrópuríkið seint á 10. öld. Árið 988 tók [[Valdimar gamli]] upp [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|kristinn rétttrúnað]] sem ríkistrú.<ref>{{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2011|page=250}}</ref><ref>{{harvnb|Brown|Anatolios|Palmer|2009|page=66}}</ref> [[File:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|left|thumb|[[Lýstur upphafsstafur]] úr frönsku handriti frá 13. öld sem sýnir þrjár stéttir miðalda: [[klerkur|klerka]], [[riddari|riddara]] og [[bóndi|bændur]].]] [[Hámiðaldir]] hófust eftir árþúsundaskiptin 1000. Á þeim tíma jókst íbúafjöldi Evrópu þar sem framfarir í samgöngutækni og landbúnaðarframleiðslu leiddu til aukinnar verslunar og uppskeru.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=289}}</ref> Komið var á [[lénskerfi]] sem hafði mikil áhrif á samfélagið. Landeigendur reistu [[herragarður|herragarða]], en bændur urðu [[leiguliði|leiguliðar]] sem bjuggu í þorpum og greiddu leigu og inntu af hendi vinnu fyrir landeigendur. [[Riddari|Riddarar]] og annar [[lágaðall]] voru bundnir hærra settum aðalsmönnum með [[lénsskylda|lénsskyldu]] þar sem þeir inntu af hendi herskyldu fyrir réttinn til að innheimta leigu af tilteknu landi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=280–281}}</ref> Konungsríki urðu stærri og miðstýring jókst á ný, eftir valddreifingu sem fylgdi upplausn [[Karlungaveldið|Karlungaveldisins]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=496–497}}</ref> Árið 1054 átti [[kirkjusundrungin]] sér stað, þar sem kristin kirkja klofnaði í vestræna kaþólska kirkju og austræna rétttrúnaðarkirkju, sem jafnframt fól í sér menningarlegan klofning í Vestur- og Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=[https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C 48]}}</ref> [[Krossferðirnar]], herfarir kristinna manna til að vinna [[Landið helga]] af múslimum, leiddu til stofnunar nokkurra [[Krossfararíki|Krossfararíkja]] í Mið-Austurlöndum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=293}}</ref> Ítalskir kaupmenn fluttu inn þræla til að starfa við heimilisstörf eða við sykurvinnslu.<ref>{{harvnb|Phillips|2017|pp=[https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml 665–698]}}</ref> [[Skólaspeki]] var ríkjandi stefna í heimspeki og [[háskóli|háskólar]] voru stofnaðir. Bygging [[dómkirkja]] í [[gotneskur stíll|gotneskum stíl]] er eitt af því sem helst einkennir byggingarlist þessa tímabils í Evrópu.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=146}}</ref> Á miðöldum hófst [[þéttbýlisvæðing]] í Norður- og Vestur-Evrópu, sem hélt áfram til upphafs [[árnýöld|árnýaldar]] á 16. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Ziegler|2008|p=595}}</ref> [[Innrásir Mongóla í Evrópu]] hófust árið 1236. Mongólar lögðu [[Garðaríki]] undir sig og réðust stuttlega inn í [[Konungsríkið Pólland|Pólland]] og [[Konungsríkið Ungverjaland (1000-1301)|Ungverjaland]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=324}}</ref> [[Stórhertogadæmið Litáen]] gerðist bandamaður Mongóla, en hélt sjálfstæði sínu og myndaði konungssamband við Pólland seint á 14. öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=335}}</ref> [[Síðmiðaldir]] einkenndust af erfiðleikum og áföllum.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=246–248}}</ref> Farsóttir og stríð urðu til þess að íbúafjöldi Vestur-Evrópu hrundi.<ref>{{harvnb|Aberth|2001}}</ref> Talið er að [[svartidauði]] einn og sér hafi leitt til dauða 75 til 200 milljóna á aðeins þremur árum, frá 1347 til 1350.<ref>{{harvnb|Dunham|2008}}</ref><ref>{{harvnb|BBC|2001}}</ref> Svartidauði var ein af mannskæðustu farsóttum mannkynssögunnar. Hann hófst í Asíu og náði Miðjarðarhafi og Vestur-Evrópu seint á 5. áratug 14. aldar.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=60}}</ref> Þar olli hann dauða tugmilljóna á sex árum. Talið er að fjórðungur til þriðjungur íbúafjöldans hafi dáið úr farsóttinni.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref> === Afríka === Á 7. öld hvarf [[Austrómverska veldið]] frá Norður-Afríku og [[Máretanía|Berbaríkin]] féllu í hendur múslima.<ref>{{harvnb|Mones|1988a}}</ref> Frá 10. öld féllu lönd Araba í Afríku undir kalífadæmi [[Fatímídar|Fatímída]] sem ríktu frá Egyptalandi. Á 12. öld tóku [[Ajúbídar]] við og enn síðar [[Mamlúkaveldið]] á 13. öld.<ref>{{harvnb|Hrbek|1988a}}</ref> Í [[Magreb]] og [[Vestur-Sahara]] ríktu [[Almoravídar]] frá 11. öld<ref>{{harvnb|Hrbek|1988b}}</ref> þar til [[Almóhadar]] lögðu svæðið undir sig á 12. öld.<ref>{{harvnb|Saidi|1984}}</ref> Þegar veldi Almóhada hrundi tóku [[Marínídar]] við í Marokkó, konungsríkið [[Tlemcen]] í Alsír og [[Hafsídar]] í Túnis.<ref>{{harvnb|Hrbek|1984}}</ref> Í [[Núbía|Núbíu]] tóku kristnu ríkin [[Makúría]], [[Alodía]] og [[Nobatía]] við af fornaldarríkinu [[Kús]]. Á 7. öld lagði Makúría Nobatíu undir sig og varð ríkjandi á svæðinu. Ríkið stóð af sér [[Fyrsta orrustan um Dongola|innrás múslima]].<ref>{{harvnb|Jakobielski|1988}}</ref> Síðar tók ríkinu að hnigna og við tók borgarastríð og [[íslömskuvæðing Súdansvæðisins|fólksflutningar Araba til Súdan]]. Á 15. öld hafði ríkið leyst upp, en [[Soldánsdæmið Funj]] tók við.<ref>{{harvnb|Kropacek|1984}}</ref> [[File:Lalibela, san giorgio, esterno 24.jpg|thumb|Ein af ellefu klettakirkjum sem gerðar voru í tíð [[Zagwe-ætt]]ar í Eþíópíu.]] Við [[Horn Afríku]] breiddist íslam út meðal [[Sómalar|Sómala]], meðan [[konungsríkið Aksúm|konungsríkinu Aksúm]] hnignaði frá 7. öld eftir að múslimar lögðu verslun á [[Rauðahaf]]i undir sig. Aksúm féll á 10. öld.<ref>{{harvnb|Mekouria|1988}}</ref> Á 12. öld komst [[Zagwe-ætt]] til valda og tókst á við [[Soldánsdæmið Shewa]] og [[Konungsríkið Damot]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1984|pp=423, 431}}</ref> Á 13. öld varpaði [[Salómonsætt]] Zagwe-ætt af stóli og Shewa vék fyrir [[Walashma-ætt]] og [[Soldánsdæmið Ifat|Soldánsdæminu Ifat]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|pp=123-134, 140}}</ref> Eþíópía sigraði Ifat og lagði múslimaríkin undir sig.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=143}}</ref> [[Soldánsdæmið Ajuran]] kom upp á austurströnd Horns Afríku og lagði undir sig verslun á [[Indlandshaf]]i.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> [[Soldánsdæmið Adal]] tók við af Ifat og lagði undir sig mikið af löndum múslima.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=149}}</ref> Í Vestur-Afríku myndaðist [[Ganaveldið]] á 3. öld, en frá 7. öld ríkti [[Gaóveldið]] austan við það.<ref>{{harvnb|Gestrich|2019}}</ref><ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> Eftir að Almóravídar lögðu undir sig höfuðborgina [[Aoudaghost]] snerist Gana til íslam á 11. öld.<ref>{{harvnb|Conrad|Fisher|1983}}</ref> Innrásir Almóravída og loftslagsbreytingar leiddu til þess að [[Sosso-veldið]] lagði Ganaveldið undir sig á 13. öld.<ref>{{harvnb|McIntosh|2008}}</ref> Skömmu síðar lagði [[Malíveldi]] Sosso undir sig og auðgaðist á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Niane|1984}}</ref> [[Mossi-ríkin]] voru stofnuð sunnan við það.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-2}}</ref> Í austri ríkti [[Kanem-Bornúveldið]] frá 6. öld og teygði áhrif sín yfir [[Hausa-ríkin]].<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref><ref>{{harvnb|Mahdi|1984}}</ref> Á 15. öld hrundi Malíveldið og [[Songhaíveldið]] með höfuðborg í [[Gao]] varð ráðandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Ly-Tall|1984}}</ref> [[File:Head of an Oba MET DP231468.jpg|thumb|left|upright=.7|[[Bronsmyndir frá Benín|Bronsmynd frá Benín]] í Nígeríu.]] Mörg konungsríki og keisaradæmi blómstruðu við strönd Vestur-Afríku, eins og ríki [[Jórúbar|Jórúba]], [[Ife-veldið]] og [[Oyo-veldið]],<ref>{{harvnb|Akintoye|2010}}</ref> ríki [[Igbóar|Igbóa]] [[Konungsríkið Nri]],<ref>{{harvnb|Onwuejeogwu|1980}}</ref> ríki [[Edóar|Edóa]] [[Benínveldið]] (þekkt fyrir fagrar bronsmyndir),<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref> ríki [[Dagombar|Dagomba]] [[konungsríkið Dagbon]],<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Dagbon History: Kings, Towns, and Cultural Legacy |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |access-date=2024-10-06 |language=en-US}}</ref> og ríki [[Akanar|Akana]] [[Bonoman]].<ref>{{harvnb|Hargrove|2024}}</ref> Þessi ríki komust í samband við Portúgala á 15. öld sem markar upphaf [[þríhyrningsverslunin|þríhyrningsverslunarinnar]] með þræla á Atlantshafi. Í árdal [[Kongófljót]]s voru þrjú stór ríkjabandalög ráðandi á 13. öld: [[Sjö ríki Kongo dia Nlaza]], [[Mpemba]] og eitt undir forræði [[Vungu]].<ref>{{harvnb|Thornton|2020|pp=24-25}}</ref> Á 14. öld varð [[Konungsríkið Kongó]] ríkjandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Thornton|2020}}</ref> Austan við það var [[Lubaveldið]] stofnað í [[Upembalægðin]]ni á 15. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1984}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] kom [[Kitaraveldið]] upp á 11. öld. Það er þekkt fyrir algjöran skort á ritheimildum. Það hrundi á 15. öld eftir að [[Lúóar]] hófu að flytjast til svæðisins.<ref>{{harvnb|Buchanan|1974}}</ref> Á [[Svahílíströndin]]ni blómstruðu borgríki sem lifðu af [[Indlandshafsverslunin]]ni. Þau tóku smám saman upp íslamstrú og þar kom [[Soldánsdæmið Kilwa]] upp á 10. öld.<ref>{{harvnb|Masao|1988}}</ref><ref>{{harvnb|Matveiev|1984}}</ref> [[Ástrónesar]] settust að á Madagaskar frá 5. öld til 7. aldar og byggðu samfélög sín á hugmyndinni um ''[[hasina]]''.<ref>{{harvnb|Randrianja|2009|pp=43, 52-53}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s var [[Konungsríkið Mapungubwe]] stofnað á 11. öld. [[Konungsríkið Simbabve]] tók við af því á 13. öld og síðan [[Mútapaveldið]] á 15. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|1984}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Hoysala emblem.JPG|thumb|upright=.7|[[Chennakeshava-hofið, Belur]] í Karnataka.]] Eftir fall Guptaveldisins árið 550, skiptist [[Norður-Indland]] milli nokkurra minni ríkja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=189–90}}</ref> Fyrstu innrásir múslima á Indlandsskaga enduðu með því að [[Umayya-kalífadæmið]] lagði undir sig mest af því svæði sem í dag er [[Pakistan]].<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Framsókn Araba stöðvaðist þar, en íslam breiddist út með arabískum kaupmönnum meðfram vesturströnd Indlands.<ref name="Kedar-2"/> Á 9. öld hófust átök um stjórn Norður-Indlands milli [[Gurjara-Pratihara-ætt]]ar, [[Palaveldið|Palaveldisins]] og [[Rashtrakuta-ætt]]ar.<ref>{{harvnb|Keay|2000|p=192}}</ref> Síðklassísk konungsveldi á Suður-Indlandi töldu meðal annars [[Chalukya-ætt]], [[Hoysala-veldið]] og [[Chola-veldið]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=168, 214–15, 251}}</ref> Bókmenntir, byggingarlist, höggmyndalist og málaralist blómstruðu við hirðir konunganna.<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=169, 213, 215}}</ref> Meðal annarra ríkja sem komu fram á Suður-Indlandi á þessum tíma voru [[Bahmani-soldánsdæmið]] og [[Vijayanagara-veldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=169}}</ref> === Eyjaálfa === Afkomendur [[Lapítamenningin|Lapítamenningarinnar]], [[Pólýnesar]], námu land á stórum hluta [[Fjarlæga Eyjaálfa|Fjarlægu Eyjaálfu]] frá um 1000.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=621–22}}</ref> Þeir sigldu á tvíbytnum sem voru allt að 37 metrar á lengd og báru allt að 50 manns auk búsmala.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=406–07}}</ref> Þeir settust að á hundruðum eyja, eins og [[Markgreifaeyjar|Markgreifaeyjum]], [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=622}}</ref> [[Tu'i Tonga-veldið]] var stofnað á 10. öld og hóf útþenslu eftir 1250.<ref>{{harvnb|Burley|1998|pp=368–9, 375}}</ref> Tongversk menning, tungumál og yfirráð breiddust út um austurhluta [[Melanesía|Melanesíu]], [[Míkrónesía (heimshluti)|Míkrónesíu]] og miðhluta [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] á þessum tíma.<ref>{{harvnb|Kirch|Green|2001|p=[https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 87]}}</ref> Hún hafði áhrif á [['Uvea]], [[Rotuma]], [[Fútúna (Wallis og Fútúna)|Fútúna]], [[Samóaeyjar]], og [[Niue]], auk einstakra eyja og hluta af [[Míkrónesía (ríki)|Míkrónesíu]], [[Vanúatú]] og [[Nýja-Kaledónía|Nýju-Kaledóníu]].<ref>{{harvnb|Geraghty|1994|pp=236–239|loc=Linguistic Evidence for the Tongan Empire}}</ref> Vísbendingar eru um verslun milli [[Makassarar|Makassara]] og [[frumbyggjar Ástralíu|frumbyggja]] í Norður-Ástralíu fyrir komu Evrópubúa.<ref>{{harvnb|MacKnight|1986|pp=69–75}}</ref> Samfélög frumbyggja Ástralíu byggðust á áunnum stöðum, meðan samfélög Pólýnesa voru höfðingjadæmi sem gengu í arf.<ref>{{harvnb|McNiven|2017|pp=603–604, 629}}</ref> === Austur-Asía === Eftir sundrungartímabil var Kína sameinað á ný undir Sui-veldinu árið 589.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=426}}</ref> Þegar [[Tangveldið]] (618–907) tók við hófst gullöld sem einkenndist af pólitískum stöðugleika og efnahagsuppgangi, þar sem bókmenntir og listir blómstruðu. Frá þeim tíma eru [[Tangljóðin]] eftir [[Li Bai]] og [[Du Fu]].<ref>{{harvnb|Ning|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 203–204]}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|2009|p=1}}</ref> Sui-veldið og Tangveldið komu á [[keisaraleg próf|keisaralegum prófum]] þar sem stjórnunarstöður voru veittar mönnum sem stóðust erfitt próf í konfúsískri hugsun og [[klassískar kínverskar bókmenntir|klassískum kínverskum bókmenntum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=453}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=118}}</ref> Kína átti í samkeppni við [[Tíbetveldið]] (618-842) um yfirráð yfir svæðum í Innri-Asíu.<ref>{{harvnb|Whitfield|2004|p=[https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit 193]}}</ref> Tangveldið klofnaði að lokum og við tók [[tími fimm konungsætta og tíu konungsríkja]] sem stóð í hálfa öld þar til [[Songveldið]] sameinaði stóran hluta landsins á ný.<ref>{{harvnb|Lorge|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ 4–5]}}</ref> Þrýstingur frá hirðingjum í norðri fór vaxandi.<ref name="Kedar">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=532}}</ref> Um 1127 var Norður-Kína undir stjórn [[Jurchenar|Jurchena]] eftir [[Jin-Song-stríðin]] og Mongólar lögðu síðan allt Kína undir sig árið 1279.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=528, 534}}</ref> Eftir um eina öld af yfirráðum Mongóla tóku Kínverjar aftur völdin þegar [[Mingveldið]] var stofnað árið 1368.<ref name="Kedar"/> [[File:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|upright=1.4|Orrusta í [[innrásir Mongóla í Japan|innrás Mongóla í Japan]] árið 1281.]] [[Japanskeisari|Keisaraveldi Japan]] var komið á á 3. öld og miðstýrt ríki þróaðist á [[Yamato-tímabilið|Yamato-tímabilinu]] (um 300-710).<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=11–12}}</ref> Búddatrú barst til landsins þar sem áherslan var á að taka upp kínverska menningu og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=426, 428–430, 454–5}}</ref> Á [[Naratímabilið|Naratímabilinu]] (710-794) komu fram sérstakar [[japanskar bókmenntir]] auk myndlistar og byggingarlistar sem kennd eru við Nara.<ref>{{harvnb|Totman|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ 64–79]}}</ref><ref>{{harvnb|Henshall|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C 24–52]}}</ref> Á [[Heian-tímabilið|Heian-tímabilinu]] (794–1185) náði keisaraveldið hátindi sínum, en í kjölfarið risu aðalsættir sem héldu einkaheri og [[samúræ]]ja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=316–317}}</ref> Á Heian-tímabilinu skrifaði [[Murasaki Shikibu]] ''[[Saga Genji|Sögu Genji]]'' sem er stundum talin fyrsta skáldsaga heims.<ref>{{harvnb|Huffman|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ 29, 35]}}</ref> Frá 1185 til 1868 ríktu öflugir héraðshöfðingjar ([[daimyo]]) og herstjórar ([[sjógun]]) eins og [[Ashikaga-veldið]] og [[Tokugawa-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=346–347}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=485}}</ref> Á þessum tíma voru raunveruleg völd keisarans nær engin.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=720}}</ref> Kaupmenn efldust á sama tíma.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=222}}</ref> Á þessum tíma kom fram listastefnan ''[[ukiyo-e]]'' með [[prentmynd]]um úr viði sem upphaflega voru af frægum [[oiran|hirðmeyjum]].<ref>{{harvnb|Huffman|2010|p=67}}</ref> [[Saga Kóreu]] á síðklassíska tímabilinu einkennist af endalokum [[þrjú konungsríki Kóreu|þriggja konungsríkja Kóreu]], þar sem ríkin [[Goguryeo]], [[Baekje]] og [[Silla]] börðust um yfirráð.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=517–518}}</ref> Þessu tímabili lauk þegar Silla lagði Baekje undir sig árið 660 og sigraði Goguryeo árið 668.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008e|p=464}}</ref> Þetta markar upphaf [[tímabil norðurríkja og suðurríkja|tímabils norðurríkja og suðurríkja]], með [[Síð-Silla|sameinað Silla]] í suðri og [[Balhae]] (arftaka Goguryeo) í norðri.<ref>{{harvnb|Naver}}</ref> Árið 892 hófst tími [[síðari þrjú konungsríki Kóreu|síðari konungsríkjanna þriggja]] þar sem [[Goryeo]] kom fram sem öflugasta ríkið og sameinaði allan skagann undir sinni stjórn árið 936.<ref>{{harvnb|The Association of Korean History Teachers|2005|p=113}}</ref> Konungsættin Goryeo ríkti til 1392, en þar á eftir tók við [[Jóseontímabilið|Jóseonætt]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=345}}</ref> sem ríkti yfir skaganum næstu 500 ár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=550}}</ref> Í [[Mongólía|Mongólíu]] sameinaði [[Djengis Khan]] hina ýmsu mongólsku og tyrkísku ættflokka undir einu merki árið 1206.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref><ref>{{harvnb|Butt|2005|p=[https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 128]}}</ref> [[Mongólaveldið]] stækkaði þar til það náði yfir allt Kína og Mið-Asíu, auk stórra hluta Rússlands og Mið-Austurlanda. Það varð stærsta samfellda [[heimsveldi]] sögunnar.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=534–5}}</ref> Eftir lát [[Möngke Khan]] árið 1259<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=153}}</ref> [[skipting Mongólaveldisins|skiptist Mongólaveldið]] í fjögur ríki: [[Júanveldið]] í Kína, [[Chagatai-kanatið]] í Mið-Asíu, [[Gullna hordan|Gullnu horduna]] í Austur-Evrópu og Rússlandi, og [[Ilkanatið]] í Íran.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=535}}</ref><ref>{{harvnb|O'Brien|2002|p=[https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 99]}}}}</ref> === Ameríka === [[File:Chichén Itzá Mayan observatory.jpg|thumb|upright=.7|Stjörnuskoðunarstöð frá tímum [[Majar|Maja]] í [[Chichen Itza]], Mexíkó.]] Á þessum tíma reis [[Mississippi-menningin]] í Norður-Ameríku þar sem Bandaríkin eru nú, um árið 950.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=546–547}}</ref> Einkenni þess menningarskeiðs er stórt þéttbýli í [[Cahokia]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=437}}</ref> [[Forn-Púeblóar]] og forverar þeirra á 9.-13. öld reistu sér stóra varanlega bæi, þar á meðal steinbyggingar sem voru stærstu steinmannvirki Norður-Ameríku fram á 19. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|p=35}}</ref> Í Mið-Ameríku hrundi samfélagið í kringum borgina [[Teotihuacan]] og [[Majahrunið]] átti sér stað.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=205, 208}}</ref> [[Astekaveldið]] lagði síðar undir sig stóra hluta Mið-Ameríku á 14. og 15. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=622}}</ref> Á 15. öld reis [[Inkaveldið]] í Suður-Ameríku.<ref name="Bulliet et al-6" /> Höfuðborgin var í [[Cusco]], en ríkið náði yfir [[Andesfjöll]] og var stærsta stórveldi sögu Ameríku fyrir komu Evrópumanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=638}}</ref> Ríki Inka einkenndist af velmegun og tækniþróun, útbreiddu vegakerfi og þróaðri steinsmíði.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=644, 658}}</ref> == Árnýöld == {{Aðalgrein|Árnýöld}} Árnýöld er tímabilið sem fylgir miðöldum í sögu Evrópu og nær ýmist til 1789 eða 1800, eftir því hvort miðað er við [[franska byltingin|frönsku byltinguna]] eða upphaf [[iðnbyltingin|iðnbyltingar]]. Algengt er að miða upphaf tímabilsins við ýmis ártöl á bilinu frá 1450 til 1500 sem markast af tilteknum stórviðburðum. Meðal þeirra eru fall [[Konstantínópel]] í hendur [[Tyrkjaveldi]]s, útbreiðsla [[prentun]]ar, og landkönnun Evrópumanna í Ameríku og meðfram strönd Afríku.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|loc=§ Creating 'Early Modern'}}</ref> Á þessum tíma breyttist hernaður, og stærð herja á landi og sjó fór vaxandi, auk þess sem notkun [[byssupúður]]s breiddist út.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|pp=xxxv–xxxvi}}</ref> Á árnýöld var sáð fræjum [[hnattvæðing]]ar,<ref>{{harvnb|Martell|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 52–53]}}</ref> fram komu miðstýrð skrifræðisríki,<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=449}}</ref> og [[kapítalismi]] í sinni elstu mynd.<ref name="Wiesner">{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref> Evrópuveldin hófu að leggja undir sig stóra hluta heimsins og stofnuðu sjóveldi: fyrst [[portúgalska heimsveldið]] og [[spænska heimsveldið]]; og síðar [[franska heimsveldið]], [[breska heimsveldið]] og [[hollenska heimsveldið]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=455}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref> Skoðanir eru skiptar milli sagnfræðinga um ástæðurnar fyrir uppgangi Evrópu, sem bandaríski sagnfræðingurinn [[Samuel Huntingdon]] nefndi „[[aðgreiningin mikla|aðgreininguna miklu]]“ árið 1996.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=16}}</ref> [[File:NanbanCarrack-Enhanced.jpg|thumb|Japönsk mynd af portúgölskum [[karkari|karkara]], skipsgerð sem varð undirstaða heimsverslunar á höfunum.]] Á árnýöld komu fram fyrstu kapítalísku hagkerfin, fyrst í [[ítölsku sjóveldin|norðurítölsku lýðveldunum]] og asískum hafnarborgum.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=192}}</ref> Evrópuríkin tóku upp hagstjórn byggða á [[merkantílismi|merkantílisma]] sem átti að efla móðurlandið á kostnað nýlendanna.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref><ref>{{harvnb|Horn|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 68–69]}}</ref> Undir lok 15. aldar komu Portúgalar sér upp verslunarstöðum við strendur Afríku, Asíu og í Brasilíu, þar sem þeir keyptu gull, krydd og þræla.<ref>{{harvnb|Kazeroony|2023|loc=[https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 § European Colonialism]}}</ref> Á 17. öld voru stofnuð evrópsk [[verslunarfélag|verslunarfélög]] eins og [[Breska Austur-Indíafélagið]] árið 1600 og [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] árið 1602.<ref name="Bentley">{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=194}}</ref> Á sama tíma dró úr [[bændaánauð]] í Evrópu og áhrif [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] minnkuðu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref> [[Landafundatímabilið]] var fyrsta tímabilið í mannkynsssögunni þar sem umfangsmikil menningarleg, efnisleg og líffræðileg skipti milli [[gamli heimurinn|gamla heimsins]] og [[nýi heimurinn|nýja heimsins]] áttu sér stað. Þetta hófst seint á 15. öld þegar Portúgal og Kastilía sendu fyrstu könnunarleiðangrana til Ameríku. [[Kristófer Kólumbus]] kom þangað fyrstur árið 1492. [[Kólumbíuskiptin]] og hnattrænn samruni héldu áfram með [[landvinningar Evrópubúa í Ameríku|landvinningum Evrópubúa í Ameríku]]. Þau fólu í sér umfangsmikla flutninga á jurtum, dýrum, matvælum, fólki (þrælum þar á meðal), smitsjúkdómum og menningu milli [[Austurhvel jarðar|austurhvels jarðar]] og [[Vesturhvel jarðar|vesturhvels jarðar]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=103–134}}</ref> Kólumbíuskiptin voru einn afdrifaríkasti viðburður heimssögunnar og höfðu víðtæk áhrif á bæði vistkerfi og landbúnað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=38}}</ref> Nytjajurtir sem bárust frá Ameríku með evrópskum sæförum ollu fólksfjölgun um allan heim.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=383}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[Tyrkjaveldi]] náði brátt völdum um öll [[Mið-Austurlönd]] eftir að það lagði [[Konstantínópel]] undir sig árið 1453. Sá atburður markar endalok [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] og þar með hins eiginlega [[Rómaveldi]]s.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xv}}</ref> [[Safavídar]] náðu völdum í [[Persía|Persíu]] árið 1501.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=121}}</ref> Árið 1736 tóku [[Afsjarídar]] við af þeim; svo [[Zand-ætt]] árið 1751 og [[Qajar-ætt]] árið 1794.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=171}}</ref> Safavídar gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú Persíu og greindu landið þar með trúarlega frá nágrannaríkjum sem aðhylltust [[súnní íslam]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=469}}</ref> Tyrkjaveldi, Safavídar og [[Mógúlveldið]] á Indlandi eru þekkt sem [[púðurveldin]] af því þau tóku snemma að hagnýta [[skotvopn]] í hernaði.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=456}}</ref> Á 16. öld lögðu Tyrkir undir sig alla Norður-Afríku, fyrir utan Marokkó þar sem [[Saadi-ætt]] náði völdum á sama tíma, og síðan [[Alawi-ætt]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vesely|1992}}</ref><ref>{{harvnb|Cherif|1992}}</ref><ref>{{harvnb|El Fasi|1992}}</ref> Undir lok 18. aldar hóf [[Rússneska keisaradæmið]] að leggja [[Kákasus]] undir sig.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=626}}</ref> [[Úsbekakanatið]] tók við af [[Tímúrveldið|Tímúrveldinu]] sem ríkjandi stórveldi í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=358}}</ref> === Evrópa === [[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|[[Flórens]] er fæðingarborg [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]].]] Árnýöld í Evrópu einkenndist af mikilli hugmyndafræðilegri gerjun. [[Endurreisnin]], „endurfæðing“ menningar klassískrar fornaldar, hófst á Ítalíu á 14. öld og stóð fram á 16. öld. Endurreisnin fól í sér enduruppgötvun vísinda, menningar og tækni fornaldar, á sama tíma og Evrópa efldist efnahagslega.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=363, 368}}</ref> Þetta tímabil er aðallega þekkt fyrir framfarir í listum, arkitektúr og verkfræði.<ref name="Bulliet et al-2">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=365–368}}</ref> Nokkur af helstu verkum endurreisnarinnar eru kvæði [[Petrarca]]s, ''[[Tídægra]]'' [[Giovanni Boccaccio]]; og málverk, höggmyndir og prentmyndir [[Leonardo da Vinci]] og [[Albrecht Dürer]] (sem tilheyrir [[norræna endurreisnin|norrænu endurreisninni]]).<ref name="Bulliet et al-2" /> [[Siðbótin]] fylgdi í kjölfar endurreisnarinnar með umbótum [[Martin Luther|Lúthers]]. Siðbótin varð til þess að [[mótmælendatrú]] breiddist út um Norður-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=338–339, 345}}</ref> Endurreisnin leiddi til aukins áhuga á rannsóknum á manninum og náttúrunni ([[húmanismi|húmanisma]]).<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=426–427}}</ref> Skömmu síðar hófst [[vísindabyltingin]] með áherslu á rannsóknir með beinum athugunum og tilraunum.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=683–685}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref> Hin nýju [[raunvísindi]] urðu innblástur fyrir nýjar nálganir í félagsmálum og stjórnmálum hjá hugsuðum [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]] eins og [[John Locke]] og [[Immanuel Kant]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=444}}</ref><ref>{{harvnb|Bristow|2023|loc=Lead Section}}</ref> Samhliða þessari þróun dró úr áhrifum kirkjunnar.<ref>{{harvnb|Schulman|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}</ref> [[Prentun]]in sem hófst í Evrópu árið 1440 átti stóran þátt í útbreiðslu nýrra hugmynda.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref><ref>{{harvnb|Chrisp|2016|p=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA267 267]}}</ref> [[File:10 2599 Wittenberg - Marktplatz.jpg|thumb|[[Wittenberg]] þar sem [[siðbótin]] hófst.]] Auk þeirra samfélagsbreytinga sem fylgdu kapítalisma og nýlendustefnu, upplifðu Evrópubúar árnýaldar aukið vald ríkisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=452}}</ref> [[Einveldið|Einvaldir]] konungar í [[Frakkland]]i, [[Rússland]]i, [[ríki Habsborgara]], og [[Prússland]]i komu á miðstýrðum ríkjum, með öflugum herjum og skrifræði undir stjórn konungsins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=455, 535, 591, 670}}</ref> [[Ívan grimmi]] var fyrsti [[tsar]] Rússlands. Hann lagði undir sig kanöt tyrkískra þjóðflokka í austri og breytti Rússlandi þannig í stórveldi sem að lokum tók við af [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] sem öflugasta ríki Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=165}}</ref><ref>{{harvnb|Davies|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC 313, 386]}}</ref> Ríki Vestur-Evrópu háðu harða samkeppni á sviði verslunar og hernaðar og áttu í nær stöðugu innbyrðis stríði.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=455}}</ref> Helstu styrjaldir þessa tímabils voru [[þrjátíu ára stríðið]], [[spænska erfðastríðið]], [[sjö ára stríðið]] og [[frönsku byltingarstríðin]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=41, 44, 47, 343}}</ref> [[Franska byltingin]] sem hófst árið 1789 lagði grunninn að [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndu lýðræði]] með því að steypa konunginum af stóli. Hún var undanfari valdatöku [[Napóleon Bonaparte|Napóleons]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] í byrjun 19. aldar.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=41}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008d|p=xxxi}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=529}}</ref> === Afríka sunnan Sahara === Við [[Horn Afríku]] hófst [[útþensla Orómóa]] á 16. öld, sem veikti [[Eþíópíska keisaradæmið]] og olli hruni [[Adal-soldánsdæmið|Adal-soldánsdæmisins]]. [[Geledi-soldánsdæmið]] tók við af [[Ajuran-soldánsdæmið|Ajuran-soldánsdæminu]].<ref>{{harvnb|Haberland|1992}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun 20. aldar stækkaði Eþíópía hratt.<ref>{{harvnb|Pankhurst|1989}}</ref> Í Vestur-Afríku gerði [[Innrás Marokkó í Songhæveldið|Marokkó innrás í Songhæveldið]] seint á 16. öld.<ref>{{harvnb|Abitbol|1992}}</ref> [[Bamanaveldið]] tók við af Songhæ. [[Uppreisnir Fúlana]] hófust á 18. öld og leiddu til stofnunar [[Sokoto-kalífatið|Sokoto-kalífatsins]], [[Massínaveldið|Massínaveldisins]] og [[Tukulorveldið|Tukulorveldisins]].<ref>{{harvnb|Batran|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Last|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Ly-Tall|1989}}</ref> Í regnskógabeltinu var [[Asanteveldið]] stofnað þar sem nú er Gana.<ref>{{harvnb|Boahen|1989}}</ref> Milli 1515 og 1800 voru milljónir Afríkubúa hnepptar í þrældóm og fluttar yfir hafið í [[Atlantshafsverslunin]]ni.<ref name="Bulliet et al-5">{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=512}}</ref> Í árdal [[Kongófljót]]s háði [[Konungsríkið Kongó]] þrjár styrjaldir gegn Portúgölum sem hófu að leggja [[Angóla]] undir sig. Því lyktaði með hernámi [[Ndongo]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1992}}</ref> Austan við það reis [[Lundaveldið]] sem ríkjandi afl á svæðinu.<ref>{{harvnb|Nzieme|1992}}</ref> Það féll í hendur [[Chokwe-ar|Chokwe-a]] á 19. öld.<ref>{{harvnb|Vellut|1989}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] stóðu konungsríkin [[Bunyoro-Kitara]], [[Búganda]] og [[Konungsríkið Rúanda]] meðal annarra.<ref>{{harvnb|Webster|1992}}</ref> Portúgalar lögðu líka undir sig [[Soldánsdæmið Kilwa]] á 16. öld þegar þeir hófu hernám [[Portúgalska Mósambík|Mósambíkur]]. Þeir biðu ósigur gegn [[Ómanveldið|Ómanveldinu]] sem lagði [[Svahílíströndin]]a undir sig.<ref>{{harvnb|Salim|1992}}</ref> Frá 16. öld komu [[Imerina]] og ríki [[Betsileóar|Betsileóa]] og [[Sakalavar|Sakalava]] fram á [[Madagaskar]].<ref>{{harvnb|Kent|1992}}</ref> Imerina lagði megnið af eyjunni undir sig á 19. öld.<ref>{{harvnb|Mutibwa|1989}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s tók [[Rozvi-veldið]] við af [[Mútapaveldið|Mútapaveldinu]],<ref>{{harvnb|Bhila|1992}}</ref> en ríkið [[Maravi]] stóð við [[Malavívatn]] norðan við það.<ref>{{harvnb|Phiri|1992}}</ref> [[Mthwakazi]] tók svo við af Rozvi.<ref>{{harvnb|Isaacman|1992}}</ref> Miklu sunnar hófu Hollendingar landnám í [[sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] á 16. öld, en misstu það síðar til Breta.<ref>{{harvnb|Denoon|1992}}</ref> Á 19. öld mynduðu Hollendingar nokkur [[Búalýðveldi]] á sama tíma og styrjaldir og fólksflutningar einkenndu sögu innfæddra þjóða á tímabili sem nefnist [[Mfecane]] og leiddu til stofnunar nýrra afrískra konungsríkja.<ref>{{harvnb|Ncgongco|1992}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|[[Taj Mahal]] á Indlandi var reist á fyrri hluta 17. aldar.]] Á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] var [[Mógúlveldið]] stofnað af [[Babúr]] árið 1526. Það stóð í tvær aldir eftir það.<ref>{{harvnb|Stein|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC 159]}}</ref> Það ríkti í fyrstu yfir norðvesturhlutanum, en lagði svo nær allt meginlandið undir stjórn múslima seint á 17. öld.<ref>{{harvnb|Lal|2001}}</ref> Aðeins syðstu héruðin héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=529}}</ref> Árið 1674 hóf [[Marattaveldið]] á vesturströndinni baráttu gegn Mógúlveldinu undir stjórn [[Shivaji]]s.<ref>{{harvnb|Wolpert|1997|p=115}}</ref> Marattaveldið vann smám saman stærra landsvæði af Mógúlveldinu, sérstaklega eftir [[stríð Mógúlveldisins og Marattaveldisins]] 1680-1707.<ref>{{harvnb|Osborne|2020|pp=992, 1005}}</ref> Undir lok 15. aldar kom [[síkismi]] fram, byggður á kenningum tíu [[síkagúrú]]a.<ref>{{harvnb|Singh|2000|p=17}}</ref><ref>{{harvnb|Haigh|2009|p=[https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 30]}}</ref> Árið 1799 stofnaði [[Ranjit Singh]] [[Síkaveldið]] í [[Púnjab]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=410–411, 420}}</ref><ref>{{harvnb|Grewal|1998|p=[https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 99]}}</ref> === Austur-Asía === [[File:Chemin de ronde muraille long.JPG|thumb|Hluti [[Kínamúrinn|Kínamúrsins]].]] Árið 1644 tók [[Tjingveldið]] við af [[Mingveldið|Mingveldinu]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=116}}</ref> Tjingveldið var síðasta kínverska keisaraveldið og stóð til 1912.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=247}}</ref> Í Japan stóð [[Azuchi–Momoyama-tímabilið]] frá 1568 til 1600, en þar á eftir kom [[Edótímabilið]] sem stóð til 1868.<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=41, 49, 60, 66}}</ref> Á þessum tíma var kóreska [[Jóseontímabilið|Jóseonættin]] við völd og ríkti til 1910. Á 16. og 17. öld hrundu Kóreumenn innrásum frá bæði Japan og Kína.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=545–546, 550}}</ref> Aukin verslun við Evrópuveldin hafði mikil áhrif á samfélag í Kína og Japan á þessum tíma, sérstaklega verslun við Portúgala í [[Maká]] og Hollendinga í [[Nagasaki]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=541, 544}}</ref> Bæði löndin tóku síðar upp einangrunarstefnu til að takmarka erlend áhrif.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=554–555, 704}}</ref> === Suðaustur-Asía === Árið 1511 unnu Portúgalir sigur á [[Soldánsdæmið Malakka|Malakka]] þar sem nú eru Malasía og [[Súmatra]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=74}}</ref> Portúgalir náðu þannig mikilvægri verslunarleið við [[Malakkasund]] þar til Hollendingar sigruðu þá árið 1641.<ref name="Bentley" /> [[Soldánsdæmið Johor]] á suðurodda [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] varð stærsta verslunarveldi þessa heimshluta.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|p=257}}</ref> Nýlendur Evrópubúa í Suðaustur-Asíu stækkuðu jafnt og þétt þegar Hollendingar tóku að leggja [[Hollensku Austur-Indíur]] undir sig, Portúgalir náðu völdum á [[Tímor]] og Spánverjar á [[Filippseyjar|Filippseyjum]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=200, 276, 381–382}}</ref> === Eyjaálfa === Lönd Eyjaálfu urðu líka fyrir áhrifum vegna siglinga Evrópubúa þangað, allt frá [[Magellan-leiðangurinn|hnattsiglingu]] [[Ferdinand Magellan]] 1519-1522 sem kom að landi á [[Maríanaeyjar|Maríanaeyjum]] og fleiri Kyrrahafseyjum.<ref name="Paine 2013">{{harvnb|Paine|2013|pp=[http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain 402–403]}}</ref> [[Abel Tasman]] sigldi til [[Ástralía|Ástralíu]], [[Nýja-Sjáland]]s og nærliggjandi eyja frá 1642 til 1644.<ref>{{harvnb|Serle|1949}}</ref> [[James Cook]] náði fyrstur Evrópubúa, svo vitað sé, til [[Hawaii]] í leiðöngrum sínum milli 1768 og 1779<ref>{{harvnb|Siler|2012|p=[https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC xxii]}}</ref> Árið 1788 var [[Nýja Suður-Wales|fyrsta nýlenda Breta í Ástralíu]] stofnuð.<ref>{{harvnb|Matsuda|2012|p=[https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC 161]}}</ref> === Ameríka === Mörg Evrópuveldi kepptust um að leggja Ameríku undir sig. Í mörgum tilvikum voru innfæddir íbúar myrtir eða hraktir á brott og Evrópumenn lögðu stórveldi [[Astekar|Asteka]] og [[Inkar|Inka]] undir sig.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref><ref>{{harvnb|Burbank|Cooper|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 163–164]}}</ref> Sjúkdómar sem Evrópubúar báru með sér til Nýja heimsins ollu miklum hörmungum í samfélögum Ameríku. Sumir sagnfræðingar telja að 60-90 milljónir hafi látist fyrir 1600 og íbúafjöldinn hafi dregist saman um 90-95%.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=39, 66}}</ref> Í sumum tilvikum var það beinlínis stefna nýlendustjórna að fremja [[þjóðarmorð]] á frumbyggjum álfunnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=430}}</ref><ref>{{harvnb|Blackhawk|Kiernan|Madley|Taylor|2023|p=38}}</ref><ref>{{harvnb|Kiernan|Lemos|Taylor|2023|p=622}}</ref> Spánn, Portúgal, Bretland og Frakkland gerðu tilkall til stórra landsvæða, hófu landnám með [[plantekra|plantekruræktun]] og fluttu þangað fjölda afrískra þræla.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=475}}</ref> Það hafði meðal annars þau áhrif að ýmsir þættir afrískrar menningar fluttust til Ameríku, meðal annars matarhefðir, tónlist og dans.<ref name="Stearns 2010">{{harvnb|Stearns|2010|p=137}}</ref> Portúgal gerði tilkall til [[Brasilía|Brasilíu]], en Spánn lagði aðra hluta Suður-Ameríku og suðurhluta Norður-Ameríku undir sig.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=277}}</ref> Spánverjar grófu eftir og fluttu út gríðarlegt magn gulls og silfurs, sem leiddi til verðbólgu í Vestur-Evrópu á 16. og 17. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=216–229}}</ref> Í Norður-Ameríku lagði Bretland undir sig austurströndina, en Frakkar settust að í miðju landi.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xxi}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref><ref>{{harvnb|Springer|2023|p=[https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 1157]}}</ref> Rússar héldu til norðvesturhéraðanna þar sem þeir stofnuðu sína fyrstu nýlendu í [[Alaska]] árið 1784.<ref>{{harvnb|Wheeler|1971|p=441}}</ref><ref>{{harvnb|Gilbert|2013|p=[https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 44]}}</ref> Þeir stofnuðu líka [[Fort Ross]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] árið 1812.<ref>{{harvnb|Chapman|2002|p=[https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 36]}}</ref> Frakkar misstu nýlendur sínar í Ameríku til Englands og Spánar eftir [[sjö ára stríðið]] (1756–1763).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=482}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref> [[Nýlendurnar þrettán|Þrettán nýlendur Breta]] í Ameríku [[Bandaríska frelsisstríðið|lýstu yfir sjálfstæði]] sem [[Bandaríkin]] árið 1776. Það var formlega staðfest með [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálanum]] 1783 sem batt enda á frelsisstríðið.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|pp=219, 254}}</ref> Árið 1791 gerðu afrískir þrælar [[byltingin á Haítí|byltingu á Haítí]] í frönsku nýlendunni [[Saint-Domingue]]. Frakkar unnu nýlendur sínar aftur frá Spáni árið 1800, en seldu þær til Bandaríkjanna með [[Louisiana-kaupin|Louisiana-kaupunum]] 1803.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|p=352}}</ref> == Nútíminn == {{aðalgrein|Nútími}} === Langa 19. öldin === [[Langa nítjánda öldin]] hefst venjulega á [[franska byltingin|frönsku byltingunni]] árið 1789 og stendur fram að upphafi fyrri heimsstyrjaldar árið 1914.<ref>{{harvnb|Haynes|Hough|Pilbeam|2023|p=[https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 43]}}</ref><ref>{{harvnb|Berger|2008|p=[https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 xvii]}}</ref> Á þessum tíma breiddist [[iðnbyltingin]] út um allan heim, sem markar mestu umbyltingu lífshátta mannkyns frá landbúnaðarbyltingunni á nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=562}}</ref> Iðnbyltingin hófst í Bretlandi um 1770. Þar komu fram nýir framleiðsluhættir; [[verksmiðja]]n, [[fjöldaframleiðsla]] og [[vélvæðing]], svo hægt var að framleiða fleiri hluti hraðar og með minni vinnu en áður var mögulegt.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=137}}</ref> Iðnvæðingin hafði í för með sér aukin [[lífsgæði]] um allan heim, en olli líka átökum milli verksmiðjueigenda og verkafólks út af launum og vinnuaðstæðum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=584–585}}</ref> Samhliða iðnvæðingunni hófst [[hnattvæðing]], stóraukin efnahagsleg, stjórnmálaleg og menningarleg tengsl milli ólíkra heimshluta.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=490}}</ref><ref>{{harvnb|Babones|2008|p=146}}</ref> Hnattvæðingin sem hófst snemma á 19. öld stafaði af bættri samgöngutækni eins og járnbrautum og [[gufuskip]]um.<ref>{{harvnb|O'Rourke|Williamson|2002|pp=23–50}}</ref> [[File:World 1898 empires colonies territory.png|thumb|upright=1.8|Heimsveldin árið 1898.]] Evrópuveldin [[afnýlenduvæðing Ameríku|misstu nýlendur sínar í Suður-Ameríku]] eftir [[frelsisstríðin í Rómönsku Ameríku]] á fyrri hluta 19. aldar,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=529, 532}}</ref> en juku völd sín annars staðar þar sem iðnvæðingin gaf þeim öflugt forskot gagnvart öðrum heimshlutum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=563}}</ref> Bretar lögðu Indlandsskaga undir sig, auk Búrma, Malaja, Norður-Borneó, [[Hong Kong]] og [[Aden]]; Frakkar hernámu [[Franska Indókína]]; og Hollendingar tryggðu sér yfirráð yfir [[Indónesía|Indónesíu]].<ref name="McNeill-2">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=336}}</ref> Bretar lögðu líka undir sig Kanada, Ástralíu, Nýja-Sjáland og Suður-Afríku, og þangað fluttust stórir hópar breskra landnema.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=532, 676–678, 692}}</ref> Rússar lögðu undir sig stór landsvæði í Síberíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=448}}</ref> Bandaríkin luku við útþenslu sína í vesturátt og tryggðu sér yfirráð yfir landsvæði sem náði frá Atlantshafi að Kyrrahafsströndinni.<ref>{{harvnb|Greene|2017|p=[https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 xii]}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun þeirrar 20. stóð [[önnur iðnbyltingin]] í Evrópu. Á þeim tíma [[kapphlaupið um Afríku|kepptust Evrópuveldin um að leggja Afríku undir sig]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=562}}</ref> Aðeins [[Eþíópía]] og [[Líbería]] héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=532}}</ref> Mörg grimmdarverk tengdust nýlendustjórn Evrópubúa í Afríku, eins og stjórn [[Belgíska Kongó|Belgísku Kongó]] og [[þjóðarmorðið í Namibíu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=429}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=2}}</ref> Samkeppni milli Evrópuveldanna átti þátt í mótun [[þjóðríki|þjóðríkja]] þegar samfélög tóku að skilgreina sig sem [[þjóð]]ir og krefjast sjálfstjórnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=306, 310–311}}</ref> [[Þjóðernishyggja]] breiddist líka út um heiminn á 19. og 20. öld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=41–44}}</ref> Fyrsta bylgja [[lýðræðisvæðing]]ar gekk yfir milli 1828 og 1926 þegar lýðræðislegt stjórnarfar var tekið upp í 33 ríkjum.<ref>{{harvnb|Huntington|1991|pp=[https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC 15–16]}}</ref> [[Afnám þrælahalds|Þrælahald var afnumið]] víðast hvar á 19. öld, og leigujarðir komust í eigu bænda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=42}}</ref> Seint á 19. öld hófst barátta fyrir [[kosningaréttur kvenna|kosningarétti kvenna]]<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=35}}</ref> sem leiddi til þess að [[súffragettur|stjórnmálaþátttaka kvenna]] jókst<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=95}}</ref> og konur fengu meira aðgengi að menntun og öðrum störfum en heimilisstörfum.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=448}}</ref> [[File:Wright First Flight 1903Dec17 (full restore 115).jpg|thumb|Fyrsta flugvélin hóf sig á loft 17. desember 1903.]] Víða um heim hófu ríki iðnvæðingu og stjórnarfarslegar umbætur til að bregðast við ásælni Evrópuveldanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390–392}}</ref> [[Meiji-endurreisnin]] í [[Japan]] leiddi til stofnunar [[Japanska nýlenduveldið|nýlenduveldis Japana]], meðan ''[[tanzimat]]''-umbæturnar í Tyrkjaveldi náðu ekki að stöðva hnignun ríkisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=370, 386, 388, 390–391}}</ref> Kína náði nokkrum árangri með [[Sjálfsstyrkingarhreyfingin|Sjálfsstyrkingarhreyfingunni]], en varð fyrir miklu áfalli þegar [[Taiping-uppreisnin]], mannskæðasta borgarastyrjöldin í sögu landsins, braust út 1850. Talið er að 20 til 30 milljónir hafi látið lífið í uppreisninni.<ref>{{harvnb|Meyer-Fong|2013|p=[https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC 1]}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390, 623}}</ref> Undir lok 19. aldar urðu Bandaríkin stærsta hagkerfi heims.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=600, 602}}</ref> Tækniframfarir sem tengjast annarri iðnbyltingunni, eins og [[raforka]], [[sprengihreyfill]]inn, og framleiðsla á [[færiband]]i, juku enn á framleiðni.<ref>{{harvnb|Landes|1969|p=[https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 235]}}</ref> Tækniþróunin skapaði líka nýjar leiðir fyrir listræna tjáningu með [[ljósmyndun]], [[hljóðupptaka|hljóðupptökum]] og [[kvikmynd]]um.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=210, 249–250, 254}}</ref> Hröð iðnvæðing hafði í för með sér [[iðnaðarmengun]] og hnignun [[náttúrulegt umhverfi|náttúrulegs umhverfis]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=80}}</ref> Flug með [[loftbelgur|loftbelgjum]] hófst seint á 18. öld og í upphafi 20. aldar þróuðu [[Wright-bræður]] fyrstu [[flugvél]]ina.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xxxiii}}</ref><ref>{{harvnb|Curley|2011|p=[https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 ix]}}</ref> Þegar 20. öldin hófst stóð Evrópa á hátindi auðs og valda.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=206}}</ref> Stór hluti heimsins var undir stjórn evrópskra nýlenduvelda, eða undir sterkum áhrifum frá þeim með Evrópuvæðingu ríkja eins og Bandaríkjanna og Japan.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=313–314}}</ref> Fljótlega molnaði þó úr þessum heimsveldum eftir því sem fleiri [[þjóðríki]] um allan heim öðluðust sjálfstjórn og við tók ný og fjölbreyttari heimsmynd.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=306}}</ref> === Heimsstyrjaldir === {{aðalgrein|Fyrri heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjöld}} Sú tækniþróun sem leiddi til umbyltingar lífshátta hafði líka í för með sér [[stríð]] af áður óþekktu umfangi og eyðileggingu. [[Fyrri heimsstyrjöldin]] var styrjöld sem stóð um allan heim frá 1914 til 1918, þar sem [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamenn]] (bandalag [[Frakkland]]s, [[Rússland]]s og [[Bretland]]s) tókust á við [[Miðveldin]] ([[Þýska keisaradæmið]], [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið]], [[Tyrkjaveldi]] og [[Búlgaría|Búlgaríu]]). Talið er að mannfallið hafi verið milli 10 og 22,5 milljónir. Styrjöldin leiddi til hruns fjögurra keisaradæma: Austurrísk-ungverska keisaradæmisins, Þýska keisaradæmisins, Tyrkjaveldis, og Rússneska keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=308}}</ref><ref>{{harvnb|Heyman|1997|pp=[https://books.google.com/books?id=YBTHEAAAQBAJ&pg=PA114 114–115]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=419}}</ref><ref>{{harvnb|Diener|Hagen|2010|p=[https://books.google.com/books?id=-cl2C2v7-nQC&pg=PA123 123]}}</ref><ref>{{harvnb|Showalter|Royde-Smith|2024}}</ref> Ný iðnvædd hernaðartækni gerði eldri herstjórnarfræði úrelt.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=25}}</ref> Í kjölfari hruns Tyrkjaveldis hófst kerfisbundin eyðilegging, fjöldamorð og brottrekstur [[Þjóðarmorðið á Armenum|Armena]], [[Sayfo|Assýringa]] og [[Þjóðarmorðið á Grikkjum|Grikkja]] frá landsvæðum sem enn voru undir tyrkneskri stjórn.<ref>{{harvnb|Suny|2015|pp=245, 330}}</ref><ref>{{harvnb|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=187}}</ref> [[Spænska veikin]] herjaði á heimsbyggðina frá 1918 til 1920 og olli minnst 25 milljón dauðsföllum.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=246–247}}</ref> Í kjölfar styrjaldarinnar var [[Þjóðabandalagið]] stofnað til að koma í veg fyrir slík átök í framtíðinni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=296–297, 324}}</ref> Eftir stríðið náðu ný hugmyndakerfi sterkri stöðu í Evrópu. Með [[Rússneska byltingin|rússnesku byltingunni]] varð til fyrsta [[kommúnistaríki]] heims,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=450}}</ref> og á 3. og 4. áratug aldarinnar náðu [[fasismi|fasistaflokkar]] völdum á Ítalíu, í Þýskalandi og á Spáni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=452}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=159–160n}}</ref> Ógnarstjórn [[Jósef Stalín|Jósefs Stalíns]] milli 1924 og 1953 stundaði fjöldamorð og fangelsanir á eigin þegnum, meðal annars í [[hreinsanirnar miklu|hreinsununum miklu]] sem beindust gegn eldri meðlimum Sovéska kommúnistaflokksins. Stefna ríkisins í landbúnaðarmálum leiddi til hungursneyðar í Rússlandi og Úkraínu.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=xxxii, xlii, 359}}</ref> Vaxandi [[þjóðernishyggja]] ásamt [[kreppan mikla|Kreppunni miklu]] átti þátt í að hrinda af stað [[síðari heimsstyrjöldin]]ni árið 1939.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=301–302, 312}}</ref> Meirihluti landa heims, þar á meðal öll [[stórveldi]]n, tóku beint eða óbeint þátt í styrjöldinni sem aðilar að tveimur hernaðarbandalögum: [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] (þeir helstu voru Bretland, Bandaríkin, Sovétríkin og Lýðveldið Kína) eða [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] (þau helstu voru Þýskaland, Japan og Ítalía).<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Sainsbury|1986|p=[https://archive.org/details/turningpointroos0000sain/page/14/mode/2up 14]}}</ref> [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|upright=.7|Kjarnorkusprengju varpað á Nagasaki.]] Orsök styrjaldarinnar var [[útþenslustefna]] stjórna Öxulveldanna undir áhrifum [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. [[Þýskaland nasismans]] framdi [[helförin|þjóðarmorð á 6 milljón gyðingum]] auk þess að myrða milljónir annarra á hernumdum svæðum í Evrópu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=423–424}}</ref> meðan Japanar myrtu tugmilljónir Kínverja.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=507–508}}</ref> Undir lok styrjaldarinnar voru [[kjarnavopn]] notuð í fyrsta sinn og leiddu til uppgjafar Japana árið 1945.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xlii}}</ref> Talið er að mannfall í síðari heimsstyrjöld hafi verið milli 55 og 80 milljónir manna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=319}}</ref> === Samtíminn === {{aðalgrein|Samtímasaga}} Þegar heimsstyrjöldinni lauk árið 1945 voru [[Sameinuðu þjóðirnar]] stofnaðar til að reyna að koma í veg fyrir stríð í framtíðinni,<ref>{{harvnb|Fasulo|2015|pp=1–3}}</ref> líkt og [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] var ætlað að gera eftir fyrri heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=324}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar studdu [[mannréttindahreyfingin|mannréttindahreyfinguna]] og samþykktu [[Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna|Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna]] árið 1948.<ref>{{harvnb|Simmons|2009|p=41}}</ref> Nokkur Evrópuríki mynduðu efnahagsbandalag, [[Evrópubandalagið]], sem átti eftir að vaxa næstu áratugi og ná yfir 27 lönd.<ref>{{harvnb|Dinan|2004|pp=[https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/ xiii, 8–9]}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld náðu kommúnistaflokkar völdum í Austur- og Mið-Evrópu, Kína, [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Norður-Víetnam]] og [[Kúba|Kúbu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=319, 451}}</ref> Bandaríkin reyndu að hamla þessari þróun með því að stofna til bandalaga um allan heim.<ref>{{harvnb|Acheson|1969}}</ref> Stærsta bandalagið var [[Atlantshafsbandalagið]], sem var stofnað árið 1949 og nær nú til 32 aðildarríkja.<ref>{{harvnb|Kunertova|2024|p=[https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 182]}}</ref> Sovétríkin brugðust við þessu með stofnun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] árið 1955.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xl}}</ref> [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|Fall [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] 1989.]] Eftir stríðið urðu Bandaríkin og Sovétríkin helstu stórveldi heims, eða [[risaveldi]].<ref>{{harvnb|Kennedy|1987|p=[https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ 357]}}</ref> Bæði risaveldin óttuðust útbreiðslu hugmyndakerfa hins risaveldisins um allan heim; [[kapítalismi|kapítalima]] frá Bandaríkjunum og [[kommúnismi|kommúnisma]] frá Sovétríkjunum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=817}}</ref> [[Kalda stríðið]] stafaði af gagnkvæmri tortryggni ríkjanna tveggja og bandamanna þeirra.<ref>{{harvnb|Allison|2018|p=126}}</ref> Þróun kjarnavopna í síðari heimsstyrjöld og [[útbreiðsla kjarnavopna|útbreiðsla þeirra]] eftir styrjöldina skapaði hættu á [[kjarnorkustyrjöld]] milli risaveldanna. Mörg atvik komu upp í kalda stríðinu þar sem lá við kjarnorkustyrjöld; eins og í [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] 1962.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=321, 330}}</ref> Risaveldin litu hins vegar svo á að kjarnorkustyrjöld myndi leiða til [[kjarnorkuvetur|hnattrænnar gjöreyðingar]] og forðuðust því bein átök. Þess í stað háðu þau [[leppstríð]] í [[Þriðji heimurinn|þriðjaheimsríkjum]] sem ekki áttu kjarnavopn.<ref>{{harvnb|Allison|2018|pp=127–128}}</ref><ref>{{harvnb|Stevenson|2020|pp=[https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone 41–43]}}</ref> Kalda stríðinu lauk friðsamlega árið 1991 þegar [[Upplausn Sovétríkjanna|Sovétríkin leystust upp]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=342}}</ref> að hluta vegna þess að þau stóðu ekki undir efnahagslegri og tæknilegri samkeppni við Bandaríkin og Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=456–457}}</ref> Kalda stríðið og ótti við [[þriðja heimsstyrjöldin|þriðju heimsstyrjöldina]] urðu hvati til tækniframfara. Margar tækninýjungar sem höfðu verið settar fram fyrir síðari heimsstyrjöld, voru fyrst útfærðar í stríðinu, eins og [[þotuhreyfill|þotuhreyflar]],<ref name="Scranton 2006">{{harvnb|Scranton|2006|p=[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 131]}}</ref> [[stýriflaug]]ar,<ref>{{harvnb|Wolfe|2013|p=[https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC 90]}}</ref> og tölvur.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=7}}</ref> Eftir heimsstyrjöldina varð þessi tækni undirstaða umbreytinga í ferðalögum,<ref name="Scranton 2006" /> [[gervihnöttur|gervihnattakerfum]] til ýmissa afnota<ref name="McNeill-3">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=195}}</ref> eins og í [[GPS]]-staðsetningarkerfum;<ref>{{harvnb|Easton|2013|p=[https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ 2]}}</ref> auk [[Internetið|Internetsins]],<ref name="McNeill-3" /> sem umbylti samskiptum fólks um allan heim.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=14}}</ref> Þessar nýjungar ollu byltingu í fólksflutningum, og miðlun hugmynda og upplýsinga.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=195–196}}</ref> [[File:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb|upright=.9|Síðasta tungllendingin, ''[[Apollo 17]]'' árið 1972.]] Á síðari hluta 20. aldar urðu enn frekari framfarir í vísindum og tækni, eins og uppgötvun byggingar [[DNA]]-sameinda<ref>{{harvnb|Pääbo|2003|p=[https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95 95]|loc=The Mosaic That Is Our Genome}}</ref> og aðferða til [[DNA-greining]]ar,<ref>{{harvnb|Pettersson|Lundeberg|Ahmadian|2009|pp=105–111}}</ref> útrýming [[bólusótt]]ar á heimsvísu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=258}}</ref> [[græna byltingin]] með nýjum ræktunarafbrigðum í landbúnaði,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=91}}</ref> uppgötvun [[flekakenningin|jarðflekanna]],<ref name="McNeill">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=200}}</ref> [[Apollo-áætlunin|tungllendingarnar]],<ref>{{harvnb|Gleick|2019}}</ref> [[geimkönnun]] með mönnuðum og ómönnuðum [[geimfar|geimförum]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=198}}</ref> framfarir í [[orkutækni]],<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xxxiv}}</ref> og nokkrar grundvallaruppgötvanir á sviði [[eðlisfræði]] um allt frá minnstu einingum efnisheimsins ([[öreindafræði]]) að þeim stærstu ([[heimsfræði]]).<ref name="McNeill" /> Þessar framfarir höfðu víðtækar afleiðingar.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=442}}</ref> Á 20. öld fjórfaldaðist íbúafjöldi jarðarinnar og náði 6 milljörðum, á sama tíma og heimsframleiðslan 20-faldaðist.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=442, 446}}</ref> Undir lok 20. aldar tók að draga úr fólksfjölgun, meðal annars vegna betra aðgengis að [[getnaðarvörn]]um.<ref>{{harvnb|Ivanov|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 249–250]}}</ref><ref>{{harvnb|Huhle|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 141–142]}}</ref> Nú er fæðingartíðni í sumum heimshlutum undir jafnvægistíðni sem þarf til að viðhalda sama fjölda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=196–197, 204, 207–208}}</ref> Aðgerðir til að bæta [[lýðheilsa|lýðheilsu]] og framfarir í [[læknavísindi|læknavísindum]] hafa stóraukið [[lífslíkur]] við fæðingu, úr um 31 ári árið 1900, í yfir 66 ár árið 2000.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=[https://books.google.com/books?id=a30_EAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref><ref>{{harvnb|DeLaet|DeLaet|2015|p=[https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Mathew|Bhatia|2010|p=[https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Getzen|2022|p=[https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 234]}}</ref> Ein ástæða fyrir auknum lífslíkum er minni [[barnadauði]].<ref>{{harvnb|Nohr|Olsen|2007|p=[https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 637]}}</ref> Árið 1820 lifðu 75% mannkyns á undir einum dal á dag, en árið 2001 var það hlutskipti aðeins um 20% mannkyns.<ref>{{harvnb|Vásquez|2001}}</ref> Á sama tíma hefur efnahagslegur ójöfnuður aukist, bæði innan landa og líka milli ríkra og fátækra landa.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=449}}</ref> Menntun almennings hafði tekið að aukast á 18. og 19. öld, en það var ekki fyrr en undir lok 20. og á byrjun 21. aldar sem gjaldfrjálst skyldunám handa börnum var í boði um allan heim.<ref>{{harvnb|Barro|Lee|2015|pp=13, 55–56}}</ref><ref>{{harvnb|Urata|Kuroda|Tonegawa|2022|pp=40–41}}</ref><ref>{{harvnb|Shelley|2022|p=[https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>{{harvnb|Scott|Vare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ&pg=PT54 54–56]}}</ref> Eftir [[kínverska byltingin|kínversku byltinguna]] hófu [[maóismi|maóistar]] stórfellda iðnvæðingu og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar í [[stóra stökkið fram á við|stóra stökkinu fram á við]] (1958-1962). Afleiðingarnar voru meðal annars [[hungursneyðin mikla í Kína]] 1959-1961 þar sem 30-40 milljónir dóu hungurdauða.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=459–460}}</ref> Síðar var snúið frá þessari stefnu og efnahagslegt frelsi aukið, sem hafði í för með sér hraðan vöxt þar sem hagkerfið stækkaði um 6,6% að meðaltali á ári frá 1978 til 2003.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=629}}</ref> Á eftirstríðsárunum hurfu nýlendustjórnir smám saman frá nýlendum Evrópuríkja í Afríku, Asíu og Eyjaálfu og fjöldi ríkja hlaut sjálfstæði.<ref>{{harvnb|Abernethy|2000|p=[https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/ 133]}}</ref> Nýfrjáls ríki í Afríku áttu erfitt með að skapa hagvöxt og voru háð útflutningi afurða fremur en framleiðsluvara.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=578–579}}</ref> Afríka sunnan Sahara varð verst úti þegar [[HIV-faraldurinn]] gekk yfir heiminn seint á 20. öld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=111}}</ref> Á sama tíma brutust út mannskæð átök víða í Afríku, eins og í [[seinna Kongóstríðið|seinna Kongóstríðinu]] (1998-2003), mannskæðustu styrjöldinni eftir síðari heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=140–141}}</ref> [[Vestur-Asía]] mátti líka þola margar styrjaldir, eins og [[stríð Írans og Íraks]], [[Persaflóastríðið (1991)]], [[Íraksstríðið]], [[borgarastyrjöldin í Sýrlandi|borgarastyrjöldina í Sýrlandi]], auk [[átök Ísraels og Palestínu|átaka milli Ísraels og Palestínu]].<ref>{{harvnb|Nugent|2021|p=[https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 347]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xlii}}</ref> Efnahagsþróun í Rómönsku Ameríku var sömuleiðis háð útflutningi afurða<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=550–551}}</ref> og lönd álfunnar glímdu við óstöðugleika í stjórnmálum sem stafaði meðal annars af afskiptum Bandaríkjanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=547–550}}</ref> [[File:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|[[Shanghai]]: Þéttbýlisvæðing óx hratt í Kína á 21. öld.]] Fyrstu ár 21. aldar einkenndust af vaxandi [[hnattvæðing]]u og [[samþætting markaða|samþættingu markaða]],<ref>{{harvnb|Friedman|2007|pp=[https://archive.org/details/worldisflat00thom 137–138, ''passim'']}}</ref> sem færði með sér bæði ábata og áhættu fyrir nátengd hagkerfi, eins og kom berlega í ljós í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2007-9.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=609}}</ref><ref>{{harvnb|Tozzo|2017|p=[https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 116]}}</ref> Samskipti jukust með tilkomu [[snjallsími|snjallsíma]] og [[samfélagsmiðill|samfélagsmiðla]] um miðjan 2. áratug aldarinnar. Eftir 2020 komu fram ný [[gervigreind]]artæki sem gátu unnið mörg afmörkuð verkefni hraðar en mannfólk.<ref>{{harvnb|''The Economist''|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Roivainen|2023}}</ref> Í mörgum vestrænum ríkjum dró úr áhrifum trúarbragða, meðan [[bókstafstrú]]arhreyfingar urðu meira áberandi í mörgum múslimaríkjum.<ref>{{harvnb|Martikainen|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 72–73]}}</ref><ref>{{harvnb|Hiro|1989|loc=§ Introduction}}</ref> Árið 2020 olli [[COVID-19-faraldurinn]] miklum truflunum á alþjóðaviðskiptum sem leiddu til niðursveiflu í heimshagkerfinu.<ref>{{harvnb|Casselman|2022}}</ref><ref>{{harvnb|Howe|Chauhan|Soderberg|Buckley|2020}}</ref> Áhyggjur [[umhverfishreyfing]]a af [[hnattræn ógn|hnattrænni ógn]] vegna [[umhverfishnignun]]ar og [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]] urðu meira áberandi,<ref>{{harvnb|Armstrong McKay|Staal|Abrams|Winkelmann|2022|p=eabn7950}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2014|p=[https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ 267]}}</ref> og ríki heims hafa ráðist í víðtækar [[loftslagsaðgerðir]], eins og [[orkuskipti]].<ref>{{harvnb|Oreskes|2022}}</ref><ref>{{harvnb|''The Economist''|2023a}}</ref><ref>{{harvnb|Ritchie|2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Abernethy |first1=David B. |title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980 |date=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/}} * {{cite web |url=https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |title=From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, War, Plague, and Death in the Later Middle Ages |last=Aberth |first=John |year=2001 |website=hamilton.edu |publisher=|access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917141128/https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P |display-authors=6 |title=The Shaping of Modern Human Immune Systems by Multiregional Admixture with Archaic Humans |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 |journal=Science |volume=334 |issue=6052 |pages=89–94 |year=2011 |pmid=21868630 |pmc=3677943 |doi=10.1126/science.1209202 |bibcode=2011Sci...334...89A }} * {{Cite book |last=Abitbol |first=Michel |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The end of the Songhay empire}} * {{cite book |last=Abulafia |first=David |url=http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul |title=The Great Sea: A Human History of the Mediterranean |year=2011 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9934-1 |author-link=David Abulafia }} * {{cite book |last1=Acheson |first1=Dean |title=Present at the Creation: My Years in the State Department |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0-393-30412-1 |url=https://books.google.com/books?id=OirSz3Wtaa0C |date=1969}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 6: The Contemporary World 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 5: Crisis and Achievement 1900 to 1949 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008a}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 2: The Expanding World 600 c.e. to 1449 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008b}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 3: The First Global Age 1450 to 1749 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008c}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 4: Age of Revolution and Empire 1750 to 1899 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008d}} * {{cite encyclopedia |title=Three Kingdoms, Korea |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |encyclopedia=Encyclopedia of world history |date=2008e |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |display-editors=1}} * {{cite journal|vauthors=Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |year=2015 |title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}} * {{cite book |last1=Adovasio |first1=J. M. |author-link1=James M. Adovasio |first2=Olga |last2=Soffer |first3=Jake |last3=Page |title=The Invisible Sex: Uncovering the True Roles of Women in Prehistory |year=2007 |publisher=HarperCollins e-books |isbn=978-0-06-157177-0 |oclc=191804695 }} * {{Cite book |last=Akintoye |first=Stephen Adebanji |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&dq=history+of+the+yoruba&pg=PT7 |title=A History of the Yoruba People |date=2010-01-01 |publisher=Amalion Publishing |isbn=978-2-35926-027-4 |language=en}} * {{cite book |last1=Allchin |first1=Bridget |author-link1=Bridget Allchin |last2=Allchin |first2=Raymond |author-link2=Raymond Allchin |title=Origins of a Civilization: The Prehistory and Early Archaeology of South Asia |year=1997 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-87713-3 }} * {{cite magazine |last=Allison |first=Graham |author-link=Graham Allison |title=The Myth of the Liberal Order: From Historical Accident to Conventional Wisdom |magazine=[[Foreign Affairs]] |volume=97 |number=4 |date=2018 |pages=124–133 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |access-date=3 July 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709125053/https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Armstrong McKay |first1=David I. |last2=Staal |first2=Arie |last3=Abrams |first3=Jesse F. |last4=Winkelmann |first4=Ricarda |last5=Sakschewski |first5=Boris |last6=Loriani |first6=Sina |last7=Fetzer |first7=Ingo |last8=Cornell |first8=Sarah E. |last9=Rockström |first9=Johan |last10=Lenton |first10=Timothy M. |display-authors=1 |date=2022 |title=Exceeding 1.5&nbsp;°C Global Warming Could Trigger Multiple Climate Tipping Points |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=377 |page=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950 |pmid=36074831 |s2cid=252161375 |hdl-access=free |number=6611 |hdl=10871/131584}} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo |title=A History of Iran: Empire of the Mind |date=2008 |publisher=Basic |isbn=978-0-465-00888-9}} * {{cite book |title=The Blackwell Companion to Globalization |last=Babones |first=Salvatore |publisher=John Wiley & Sons |year=2008 |isbn=978-0-470-76642-2 |editor-last=Ritzer |editor-first=George |chapter=Studying Globalization: Methodological Issues |oclc=232611725 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XKnmvRATtfAC&pg=PA146 |access-date=13 December 2023}} * {{cite encyclopedia |last=Bard |first=Kathryn A. |author-link=Kathryn A. Bard |title=The Emergence of the Egyptian State (c. 3200–2686 BC) |encyclopedia=The Oxford History of Ancient Egypt |editor=Shaw, Ian |pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 57–82] |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-280458-7 |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=2|title=A World with Agriculture, 12,000 BCE–500 CE|editor1-last=Barker|editor1-first=Graeme|editor1-link=Graeme Barker|editor2-last=Goucher|editor2-first=Candace|editor2-link=Candice Goucher|url=https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19218-7|publisher=Cambridge University Press|access-date=3 September 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045312/https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last1=Barro |first1=Robert J. |last2=Lee |first2=Jong-Wha |editor1-last=Barro |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Yi |editor2-first=Chong-hwa |title=Education Matters: Global Schooling Gains from the 19th to the 21st Century |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-937923-1 |chapter=2. International Comparisons of School Enrollment and Educational Attainment, 1870–2010 |date=2015}} * {{Cite book |last=Batran |first=Aziz |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The nineteenth-century Islamic revolutions in West Africa}} * {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |title=De-coding the Black Death |year=2001 |work=BBC |access-date=24 November 2016 |archive-date=7 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |url-status=live |author=BBC}} * {{cite journal |title=What Changed During the Axial Age: Cognitive Styles or Reward Systems? |last1=Baumard |first1=Nicolas |last2=Hyafil |first2=Alexandre |last3=Boyer |first3=Pascal |journal=Communicative & Integrative Biology |year=2015 |volume=8 |issue=5 |page=e1046657 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |doi=10.1080/19420889.2015.1046657 |pmid=27066164 |pmc=4802742 }} * {{cite book |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |url=http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 |title=SPQR: A History of Ancient Rome |year=2015 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84668-380-0 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=4|title=A World with States, Empires, and Networks, 1200 BCE–900 CE|editor1-last=Benjamin|editor1-first=Craig|editor1-link=Craig Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-1-107-01572-2|publisher=Cambridge University Press|access-date=28 October 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028085203/https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |last=Bennett |first=Matthew |display-authors=et al. |title=Evidence of Humans in North America During the Last Glacial Maximum |journal=Science |year=2021 |volume=373 |issue=6562 |pages=1528–1531 |doi=10.1126/science.abg7586 |pmid=34554787 |bibcode=2021Sci...373.1528B |s2cid=237616125 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |access-date=24 September 2021 |archive-date=15 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915182214/https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Berger |first1=Stefan |title=A Companion to Nineteenth-Century Europe, 1789–1914 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-5232-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 |chapter=Introduction |date=2008}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=6|title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1, Foundations|editor1-last=Bentley|editor1-first=Jerry|editor1-link=Jerry H. Bentley|editor2-last=Subrahmanyam|editor2-first=Sanjay|editor2-link=Sanjay Subrahmanyam|editor3-first=Merry|editor3-last=Wiesner-Hanks|editor3-link=Merry Wiesner-Hanks|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-0-521-76162-8|url=https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|url-status=live}} * {{cite book |volume=6 |title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 2, Patterns of Change |series=The Cambridge World History |editor1-last=Bentley |editor1-first=Jerry |editor1-link=Jerry H. Bentley |editor2-last=Subrahmanyam |editor2-first=Sanjay |editor2-link=Sanjay Subrahmanyam |editor3-first=Merry |editor3-last=Wiesner-Hanks |editor3-link=Merry Wiesner-Hanks |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |doi=10.1017/CBO9781139022460 |isbn=978-0-521-19246-0 |url=https://books.google.com/books?id=tJtrCgAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=Bentley |first1=Jerry H. |last2=Ziegler |first2=Herbert F. |title=Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past: Volume II From 1500 to the Present |edition=4th |publisher=McGraw-Hill |year=2008 |isbn=978-0-07-333063-1 }} * {{Cite book |last=Bhila |first=Hoyini |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Zambezia}} * {{cite book |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |last1=Bideleux |first1=Robert |last2=Jeffries |first2=Ian |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16112-1 |url=https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |year=1998 |access-date=10 February 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044459/https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=2: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480}} * {{Cite book |last=Boahen |first=Albert |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The states and cultures of the Lower Guinea coast}} * {{cite book |chapter=Early Chinese Writing |title=The World's Writing Systems |editor1-last=Bright |editor1-first=Peter |editor2-last=Daniels |editor2-first=William |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ |last=Boltz |first=William G. |year=1996 |isbn=0-19-507993-0 |publisher=Oxford University Press}} * {{cite encyclopedia |last1=Bristow |first1=William |title=Enlightenment |url=https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 June 2024 |date=2023}} * {{cite book |last=Brown |first=Cynthia Stokes |url=http://archive.org/details/bighistoryfrombi0000brow |title=Big History: From the Big Bang to the Present |year=2007 |publisher=New Press |author-link=Cynthia Stokes Brown |isbn=978-1-59558-196-9 }} * {{Cite book|year=1999|title=Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World|editor-last=Bowersock|editor-first=G.W.|editor-last2=Brown|editor-first2=Peter|editor-last3=Grabar|editor-first3=Oleg|publisher=Harvard University Press|url=https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe/}} * {{cite book |last1=Brown |first1=Stephen F. |last2=Anatolios |first2=Khaled |last3=Palmer |first3=Martin |editor-last=O'Brien |editor-first=Joanne |title=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 }} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Carole Ann |url=https://books.google.com/books?id=70U1cAAACAAJ |title=The Kitara Complex: The Historical Tradition of Western Uganda to the 16th Century |date=1974 |publisher=Indiana University |language=en}} * {{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard |last2=Crossley |first2=Pamela |last3=Headrick |first3=Daniel |last4=Hirsch |first4=Steven |last5=Johnson |first5=Lyman |title=The Earth and Its Peoples, Brief Edition |volume=1 |publisher=Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-0-495-91311-5 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|title=The Earth and Its Peoples: A Global History|first1=Richard|last1=Bulliet|author-link=Richard Bulliet|first2=Pamela|last2=Crossley|author2-link=Pamela Kyle Crossley|first3=Daniel|last3=Headrick|author3-link=Daniel R. Headrick|first4=Steven|last4=Hirsch|first5=Lyman|last5=Johnson|last6=Northrup|first6=David|year=2015a|ref={{harvid|Bulliet et al.|2015a}}|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-44567-0|edition=6th|volume=1|access-date=25 August 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050129/https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_a0j7 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |first1=Richard |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven |last4=Hirsch |first5=Lyman |last5=Johnson |last6=Northrup |first6=David |year=2015b |ref={{harvid|Bulliet et al.|2015b}} |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-44570-0 |edition=6th |volume=2}} * {{cite book |last1=Burbank |first1=Jane |last2=Cooper |first2=Frederick |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3470-9 |url=https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2021}} * {{cite journal |last=Burley |first=David V. |year=1998 |title=Tongan Archaeology and the Tongan Past, 2850–150 B.P. |journal=Journal of World Prehistory |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=368–9, 375 |doi=10.1023/A:1022322303769 |jstor=25801130 |s2cid=160340278 |issn=1573-7802}} * {{cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |author-link=Stanley M. Burstein |url=https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |title=The World from 1000 BCE to 300 CE |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-933613-5 |access-date=1 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092531/https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Butt |first1=John J. |title=The Greenwood Dictionary of World History |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-313-08315-0 |url=https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 |date=2005}} * {{cite news |last=Casselman |first=Ben |author-link=Ben Casselman |date=2022 |title=Pandemic's Economic Impact Is Easing, but Aftershocks May Linger |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-access=limited |access-date=11 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511050920/https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-status=live}} * {{cite encyclopedia |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |year=2004 |title=Introduction |editor=Chkrabarti, Dilip K. |encyclopedia=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-63-3 |pages=10–13 |author-link=Dilip Kumar Chakrabarti}} * {{cite book |last1=Chapman |first1=Tim |title=Imperial Russia, 1801–1905 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-57970-9 |url=https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 |date=2002}} * {{Cite book |last=Cherif |first=Mohammed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Algeria, Tunisia and Libya: The Ottomans and their heirs}} * {{cite book |last1=Chrisp |first1=Peter |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ |date=2016 |chapter=Civilizations Develop |access-date=4 May 2024}} * {{cite book|last=Christian|first=David|author-link=David Christian (historian)|url=https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|title=Maps of Time: An Introduction to Big History|year=2011 |orig-date=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-27144-9|language=en|access-date=16 December 2023|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219144056/https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|url-status=live}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=1|title=Introducing World History, to 10,000 BCE|editor-last=Christian|editor-first=David|url=https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-76333-2|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9781139194662|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101526/https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |display-authors=6 |title=Human Occupation of Northern Australia by 65,000 Years Ago |journal=Nature |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |year=2017 |pmid=28726833 |doi=10.1038/nature22968 |bibcode=2017Natur.547..306C |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043 |hdl-access=free }} * {{cite book |title=The Maya |last=Coe |first=Michael D. |publisher=Thames & Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th }} * {{cite journal |last1=Conrad |first1=David |last2=Fisher |first2=Humphrey |year=1983 |title=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. I. The External Arabic Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-i-the-external-arabic-sources/4C43B158FD3D74BE744D8634781A4E0A |journal=History in Africa |volume=10 |doi=10.2307/3171690 |jstor=3171690}} * {{cite book |last1=Coolidge |first1=Frederick Lawrence |last2=Wynn |first2=Thomas Grant |title=The Rise of Homo Sapiens: The Evolution of Modern Thinking |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068091-6 |url=https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 |language=en |year=2018 }} * {{cite book |editor1-last=Curley |editor1-first=Robert |title=The Complete History of Aviation: From Ballooning to Supersonic Flight |publisher=Britannica |isbn=978-1-61530-725-8 |url=https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 |date=2011}} * {{cite book|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |title=The Encyclopedia of Empire |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-44064-3 |editor-last=Dalziel|editor-first=Nigel|edition=1 |year=2016|language=en |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146 |editor-last2=MacKenzie |editor-first2=John M}} * {{cite book |last=Davies |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC |title=God's Playground: A History of Poland |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-925339-5 |volume=1: The Origins to 1795 |author-link=Norman Davies}} * {{cite journal |first=Ignacio |last=de la Torre |year=2019 |title=Searching for the Emergence of Stone Tool Making in Eastern Africa |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=24 |pages=11567–11569 |doi=10.1073/pnas.1906926116 |pmid=31164417 |pmc=6575166 |bibcode=2019PNAS..11611567D |doi-access=free}} * {{cite book |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |chapter=The Carolingian Conquests |last=Deanesly |first=Margaret |author-link=Margaret Deanesly |title=A History of Early Medieval Europe |year=2019 |pages=339–355 |publisher=[[Taylor & Francis]] |doi=10.4324/9780429061530-18 |isbn=978-0-429-06153-0 |s2cid=198789183 |access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917142625/https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |url-status=live}} * {{cite book |last1=DeLaet |first1=Debra L. |last2=DeLaet |first2=David E. |title=Global Health in the 21st Century: The Globalization of Disease and Wellness |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-25899-5 |url=https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 |date=2015}} * {{cite book |last1=Deming |first1=David |title=Science and Technology in World History, Volume 1: The Ancient World and Classical Civilization |publisher=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-5657-4 |url=https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Denoon |first=Donald |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Africa}} * {{cite book |last1=Dinan |first1=Desmond |title=Europe Recast: A History of European Union |date=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=0-333-98734-9 |url=https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/}} * {{cite journal |first1=Manuel |last1=Domínguez-Rodrigo |first2=Luis |last2=Alcalá |year=2016 |title=3.3-Million-Year-Old Stone Tools and Butchery Traces? More Evidence Needed |journal=PaleoAnthropology |pages=46–53 |url=https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |access-date=14 December 2023 |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214095225/https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |url-status=live}} * {{cite book |first=John |last=Dunn |title=Democracy: The Unfinished Journey 508 BCE&nbsp;– 1993 CE |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-827934-1}} * {{cite book|author-link=Robin Dunbar|last=Dunbar|first=Robin|title=Human Evolution: Our Brains and Behavior|year=2016 |isbn=978-0-19-061678-6|url=https://archive.org/details/humanevolutionou0000dunb/|publisher=Oxford University Press}} * {{cite news |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |title=Black Death 'Discriminated' Between Victims |last=Dunham |first=Will |year=2008 |work=ABC Science |access-date=24 November 2016 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Easton |first=Richard D. |url=https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ |title=GPS Declassified |date=2013 |publisher=Potomac |isbn=978-1-61234-408-9 |access-date=16 September 2022}} * {{cite book |last1=Ebrey |author-link=Patricia Buckley Ebrey |last2=Walthall |last3=Palais |title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Company |year=2006 |isbn=978-0-618-13384-0 |url=https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 }} * {{Cite book |last=El Fasi |first=Mohammad |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Morocco}} * {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Zambezi and Limpopo basins: 1100–1500}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 |title=The Oxford Companion to Archaeology |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-507618-9 |editor-last1=Fagan |editor-first1=Brian M. |editor-last2=Beck |editor-first2=Charlotte |access-date=19 April 2020 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217192514/https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian M. |title=Ancient North America: The Archaeology of a Continent |url=https://archive.org/details/ancientnorthamer0004faga |publisher=Thames & Hudson |year=2005 |isbn=978-0-500-28148-2 |edition=4th}} * {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-46679-9 |url=https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ |language=en |chapter=3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later) |year=2021 }} * {{cite book |last1=Fasulo |first1=Linda |title=An Insider's Guide to the UN |url=https://archive.org/details/insidersguidetou0000fasu |date=2015 |edition=3rd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-20365-3}} * {{cite book |title=Zapotec Civilization: How Urban Society Evolved in Mexico's Oaxaca Valley |url=https://archive.org/details/zapoteccivilizat0000marc |last1=Flannery |first1=Kent V. |author-link=Kent Flannery |last2=Marcus |first2=Joyce |author2-link=Joyce Marcus |publisher=Thames & Hudson |year=1996 |isbn=978-0-500-05078-1 }} * {{cite book |last=Friedman |first=Thomas |author-link=Thomas Friedman |year=2007 |title=The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century |edition=Further Updated and Expanded |publisher=Picador |isbn=978-0-312-42507-4 |url=https://archive.org/details/worldisflat00thom}} * {{cite book |last1=Ganivet |first1=Elisa |title=Border Wall Aesthetics: Artworks in Border Spaces |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-4777-2 |url=https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 |language=en |year=2019 }} * {{cite book |last1=Geraghty |first1=Paul |chapter=Linguistic Evidence for the Tongan Empire |editor1-last=Dutton |editor1-first=Tom |title=Language Contact and Change in the Austronesian World |year=1994 |publisher=Gruyter |isbn=978-3-11-012786-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233 |series=Trends in linguistics: Studies and monographs |volume=77 |access-date=6 June 2016 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Gernet |first=Jacques |author-link=Jacques Gernet |title=A History of Chinese Civilization |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49781-7 |url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0 }} * {{Citation |last=Gestrich |first=Nikolas |title=The Empire of Ghana |date=2019-03-26 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-396 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite book |last1=Getzen |first1=Thomas E. |title=Money and Medicine: The Evolution of National Health Expenditures |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-757328-0 |url=https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 |date=2022}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |title=The Routledge Atlas of Russian History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-10831-1 |url=https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 |date=2013}} * {{cite news |url=https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |title=Moon Fever |last=Gleick |first=James |author-link=James Gleick |newspaper=[[The New York Review of Books]] |volume=LXVI |issue=13 |date=2019 |access-date=1 July 2022 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701224629/https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |title=The Discovery of Fire by Humans: A Long and Convoluted Process |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |year=2016 |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmid=27216521 |pmc=4874402}} * {{cite book |last1=Graeber |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |title=The Dawn of Everything: A New History of Humanity |last2=Wengrow |first2=David |year=2021 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-15735-7 |access-date=15 November 2022 |archive-date=15 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115094326/https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Greene |first1=Elizabeth B. |title=Buildings and Landmarks of 19th-Century America: American Society Revealed |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-3573-5 |url=https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 |date=2017}} * {{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 |date=1998}} * {{cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=206|title=Hvað nær mannkynssagan langt aftur í tímann?|website=Vísindavefurinn|author=Guðmundur Hálfdanarson|date=9.3.2000||ref={{harvid|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}}} * {{Cite book |last=Haberland |first=Eike |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book |last1=Haigh |first1=Gerald |title=Special Times: Sikhism |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4081-0434-7 |url=https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 |date=2009}} * {{cite journal |url=https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf |title=Human Hybrids |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034550/https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf|archive-date=24 August 2018 |vauthors=Hammer MF |journal=Scientific American |year=2013 |volume=308 |issue=5 |pages=66–71 |doi=10.1038/scientificamerican0513-66 |pmid=23627222 |bibcode=2013SciAm.308e..66H }} * {{cite book|last=Hargrove |first=Jarvis |title=Early Asante, Akan, and Mossi States |date=2024-07-17 |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354#acrefore-9780190277734-e-1354-div1-2 |doi-broken-date=5 November 2024 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |author-link=Sonia Harmand |title=3.3-million-year-old Stone Tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |journal=Nature |year=2015 |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |doi=10.1038/nature14464 |display-authors=etal |pmid=25993961 |bibcode=2015Natur.521..310H |s2cid=1207285 |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |access-date=27 July 2022 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009162117/https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |url-status=live}} * {{cite book |last1=Haynes |first1=Jeffrey |last2=Hough |first2=Peter |last3=Pilbeam |first3=Bruce |title=World Politics |publisher=Sage |isbn=978-1-5297-7459-7 |url=https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 |date=2023}} * {{cite book |last=Headrick |first=Daniel R. |author-link=Daniel R. Headrick |url=https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |title=Technology: A World History |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533821-8 |access-date=30 September 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092533/https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |title=Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition |last1=Hemingway |first1=Colette |last2=Hemingway |first2=Seán |year=2007 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=18 November 2016 |archive-date=31 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531025138/http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=0-312-21986-5 |publisher=St. Martin's Press |year=1999 |url=https://archive.org/details/historyofjapan00kenn/}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=978-0-230-36918-4 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |edition=3rd}} * {{cite journal |vauthors=Herries AI, Martin JM, Leece AB, Adams JW, Boschian G, Joannes-Boyau R, Edwards TR, Mallett T, Massey J, Murszewski A, Neubauer S, Pickering R, Strait DS, Armstrong BJ, Baker S, Caruana MV, Denham T, Hellstrom J, Moggi-Cecchi J, Mokobane S, Penzo-Kajewski P, Rovinsky DS, Schwartz GT, Stammers RC, Wilson C, Woodhead J, Menter C |display-authors=6 |title=Contemporaneity of ''Australopithecus'', ''Paranthropus'', and Early ''Homo Erectus'' in South Africa |journal=Science |volume=368 |issue=6486 |page=7293 |year=2020 |pmid=32241925 |doi=10.1126/science.aaw7293 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Hiro |first1=Dilip |title=Holy Wars: The Rise of Islamic Fundamentalism |url=https://archive.org/details/holywarsriseofi00hiro |publisher=Routledge |isbn=0-415-90207-X |date=1989}} * {{cite book |last1=Horn |first1=Jeff |title=The Industrial Revolution: History, Documents, and Key Questions |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-61069-885-6 |url=https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 |date=2016}} * {{cite journal |pmc=7648497 |date=2020 |last1=Howe |first1=D. C. |last2=Chauhan |first2=R. S. |last3=Soderberg |first3=A. T. |last4=Buckley |first4=M. R. |title=Paradigm Shifts Caused by the COVID-19 Pandemic |journal=Organizational Dynamics |volume=50 |issue=4 |doi=10.1016/j.orgdyn.2020.100804 |pmid=33191959}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |year=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The disintegration of the political unity of the Maghreb}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988a |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The emergence of the Fatimids}} * {{Cite book |last1=Hrbek |first1=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |last2=Devisse |first2=Jean |date=1988b |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Almovarids}} * {{cite book |author-link=Albert Hourani |last=Hourani |first=Albert |url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour |title=A History of the Arab Peoples |year=1991 |publisher=New York: MJF Books |isbn=978-1-56731-216-4 }} * {{cite journal |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, [[Katerina Harvati|Harvati K]], Gunz P |display-authors=6 |title=New Fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the Pan-African Origin of Homo Sapiens |journal=Nature |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |year=2017 |pmid=28593953 |doi=10.1038/nature22336 |bibcode=2017Natur.546..289H |s2cid=256771372 |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |access-date=27 July 2022 |archive-date=8 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live }} * {{cite book |title=Japan in World History |last=Huffman |first=James |author-link=James Huffman (historian) |year=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536808-6 |url=https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |author-link=Samuel P. Huntington |last=Huntington |first=Samuel P. |url=https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC |title=The Third Wave: Democratization in the Late 20th Century |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8604-7}} * {{cite book |last1=Huhle |first1=Teresa |editor1-last=Unger |editor1-first=Corinna R. |editor2-last=Borowy |editor2-first=Iris |editor3-last=Pernet |editor3-first=Corinne A. |title=The Routledge Handbook on the History of Development |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-060205-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 |chapter=Demographic Concerns and Interventions |date=2022}} * {{cite book|last=Iliffe|first=John|author-link=John Iliffe (historian)|year=2007|title=Africans: The History of a Continent|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-68297-8|url=https://archive.org/details/africanshistoryo00ilif/}} * {{Cite book |last=Isaacman |first=Allen |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The countries of the Zambezi basin}} * {{cite book |last1=Ivanov |first1=Serguey F. |editor1-last=Vishnevsky |editor1-first=Anatoly G. |title=Population and Development: Challenges and Opportunities |publisher=EOLSS |isbn=978-1-84826-086-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 |chapter=Population Growth and New World Population Redistribution |date=2009}} * {{Cite book |last=Jakobielski |first=Stefan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Christian Nubia at the height of its civilization}} * {{cite journal |last=Jungers |first=William L. |title=Lucy's Length: Stature Reconstruction in ''Australopithecus Afarensis'' (A.L.288-1) with Implications for Other Small-bodied Hominids |journal=[[American Journal of Physical Anthropology]] |volume=76 |issue=2 |pages=227–231 |pmid=3137822 |year=1988 |doi=10.1002/ajpa.1330760211}} * {{cite book |last1=Kazeroony |first1=Hamid H. |title=Decoloniality Praxis |publisher=Emerald |isbn=978-1-80262-953-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 |date=2023 |chapter=2. Postcoloniality: Colonialism Roots and Scope}} * {{cite book|last=Keay|first=John|author-link=John Keay|url=http://archive.org/details/indiahistory00keay|title=India: A History|year=2000 |publisher=Atlantic Monthly Press|isbn=978-0-87113-800-2}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=5|title=Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500 CE–1500 CE|editor1-last=Kedar|editor1-first=Benjamin|editor1-link=Benjamin Z. Kedar|editor2-first=Merry|editor2-last=Wiesner-Hanks|editor2-link=Merry Wiesner-Hanks|url=https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19074-9|publisher=Cambridge University Press|access-date=18 November 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118094909/https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last=Kelly |first=Christopher |title=The Roman Empire: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-280391-7 |url=https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116102710/https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Kennedy |first=Paul |author-link=Paul Kennedy |title=The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 |year=1987 |isbn=978-0-394-54674-2 |url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ |publisher=Random House}} * {{Cite book |last=Kent |first=Raymond |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean}} * {{cite book |last=Kent |first=Susan Kingsley |author-link=Susan Kingsley Kent |url=https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |title=Gender: A World History |year=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-062197-1 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812095603/https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=1: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |year=2023 |publisher=Cambridge University Press |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |isbn=978-1-108-65598-9 |doi=10.1017/9781108655989}} * {{cite book |last1=Kinzel |first1=Moritz |url=https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |title=Monumentalising Life in the Neolithic: Narratives of Change and Continuity |last2=Clare |first2=Lee |publisher=Oxbow |year=2020 |isbn=978-1-78925-495-2 |editor-last=Gebauer |editor-first=Anne Birgitte |chapter=Monumental – Compared to What? A Perspective from Göbekli Tepe |editor-last2=Sørensen |editor-first2=Lasse |editor-last3=Teather |editor-first3=Anne |editor-last4=Valera |editor-first4=António Carlos |access-date=9 September 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045514/https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Kirch |first1=Patrick Vinton |last2=Green |first2=Roger C. |title=Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology |year=2001 |publisher=Cambridge University press |isbn=978-0-521-78879-3 |url=https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 |access-date=10 January 2021 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Koch |first1=Paul L. |last2=Barnosky |first2=Anthony D. |year=2006 |title=Late Quaternary Extinctions: State of the Debate |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |volume=37 |issue=1 |pages=215–250 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132415 |s2cid=16590668}} * {{cite book |last=Kolbert |first=Elizabeth |url=https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ |title=The Sixth Extinction: An Unnatural History |date=2014 |publisher=Henry Holt & Co. |isbn=978-0-8050-9979-9 |access-date=18 November 2023}} * {{cite magazine |last=Kolbert |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Kolbert |date=2023 |title=Phosphorus Saved Our Way of Life—and Now Threatens to End It |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |access-date=18 November 2023 |issn=0028-792X |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128112301/https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |url-status=live}} * {{cite book |author=The Association of Korean History Teachers |title=Korea Through the Ages; Volume One: Ancient |date=2005 |publisher=The Center for Information on Korean Culture, The Academy of Korean Studies |isbn=978-89-7105-545-8}} * {{cite book |first1=Cynthia |last1=Kosso |first2=Anne |last2=Scott |title=The Nature and Function of Water, Baths, Bathing, and Hygiene from Antiquity Through the Renaissance |publisher=Brill |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 |isbn=978-9004173576 |access-date=5 February 2024 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020442/https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51#v=snippet&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&f=false |url-status=live}} * {{Cite book |last=Kropacek |first=Lubos |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Nubia from the late 12th century to the Funj conquest in the early 15th century}} * {{cite book |title=A History of India |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |publisher=Dorset Press |year=1990 |url=https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up |isbn=0-88029-577-5 }} * {{cite book |last1=Kunertova |first1=Dominika |editor1-last=Olsen |editor1-first=John Andreas |title=Routledge Handbook of NATO |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-04-002626-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 |chapter=9 Transatlantic Burden Sharing |date=2024}} * {{cite book |last1=Kuran |first1=Timur |title=Freedoms Delayed: Political Legacies of Islamic Law in the Middle East |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-32001-6 |url=https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 |language=en |year=2023 }} * {{cite web |last1=Lal |first1=Vinay |url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |title=The Mughal Empire |work=Manas: India and its Neighbors |publisher=University of California, Los Angeles |date=2001 |access-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430003224/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=30 April 2015}} * {{cite book |last=Landes |first=David S. |author-link=David Landes |url=https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |year=1969 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-07200-7}} * {{cite journal |doi=10.1073/pnas.1323964111 |title=Current Perspectives and the Future of Domestication Studies |journal=PNAS |volume=111 |issue=17 |pages=6139–6146 |year=2014 |last1=Larson |first1=G. |last2=Piperno |first2=D. R. |last3=Allaby |first3=R. G. |last4=Purugganan |first4=M. D. |last5=Andersson |first5=L. |last6=Arroyo-Kalin |first6=M. |last7=Barton |first7=L. |last8=Climer Vigueira |first8=C. |last9=Denham |first9=T. |last10=Dobney |first10=K. |last11=Doust |first11=A. N. |last12=Gepts |first12=P. |last13=Gilbert |first13=M. T. P. |last14=Gremillion |first14=K. J. |last15=Lucas |first15=L. |last16=Lukens |first16=L. |last17=Marshall |first17=F. B. |last18=Olsen |first18=K. M. |last19=Pires |first19=J.C. |last20=Richerson |first20=P. J. |last21=Rubio De Casas |first21=R. |last22=Sanjur |first22=O.I. |last23=Thomas |first23=M. G. |last24=Fuller |first24=D.Q. |doi-access=free |pmid=24757054 |pmc=4035915 |bibcode=2014PNAS..111.6139L}} * {{Cite book |last=Last |first=Murray |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Sokoto caliphate and Borno}} * {{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03306-1 |url=https://books.google.com/books?id=FJ4PrgBOVwgC |access-date=15 September 2023}} * {{cite book |last1=Lewton |first1=Kristi L. |editor1-last=Fuentes |editor1-first=Agustín |title=The International Encyclopedia of Primatology, 3 Volume Set |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-67337-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 |language=en |chapter=Bipedalism |year=2017 }} * {{cite book |last=Lorge |first=Peter |title=The Reunification of China: Peace Through War Under the Song Dynasty |year=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-08475-9 |url=https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ |access-date=22 June 2022}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The decline of the Mali empire}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Massina and Torodbe (Tukuloor) empire until 1878}} * {{cite journal |title=Macassans and the Aboriginal Past |url=https://archive.org/details/sim_archaeology-in-oceania_1986-04_21_1/page/68 |last=MacKnight |first=C. C. |journal=Archaeology in Oceania |year=1986 |volume=21 |pages=69–75 |doi=10.1002/j.1834-4453.1986.tb00126.x}} * {{Cite book |last=Mahdi |first=Adamu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Hausa and their neighbours in central Sudan}} * {{cite book |last1=Martell |first1=Luke |title=The Sociology of Globalization |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3674-0 |url=https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 |date=2010}} * {{cite book |last1=Martikainen |first1=Tuomas |editor1-last=Nynas |editor1-first=Peter |title=Post-Secular Society |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-49761-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 |chapter=The Global Political Economy, Welfare State Reforms, and the Governance of Religion |date=2017}} * {{Cite book |last=Masao |first=Fidelis |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The East African coast and the Comoro Islands}} * {{cite book |last1=Mathew |first1=Oommen P. |last2=Bhatia |first2=Jatinder |title=Innovations in Neonatal-perinatal Medicine: Innovative Technologies and Therapies that Have Fundamentally Changed the Way We Deliver Care for the Fetus and the Neonate |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4280-04-4 |url=https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 |date=2010}} * {{cite book |last=Matsuda |first=Matt |year=2012 |title=Pacific Worlds: A History of Seas, Peoples, and Cultures |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88763-2 |url=https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC |access-date=5 July 2022}} * {{Cite book |last=Matveiev |first=Victor |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The development of Swahili civilization}} * {{cite book |last1=McClellan |first1=James E. |url=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |year=2006 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-8360-6 |access-date=11 October 2022 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106172630/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |url-status=live}} * {{cite book |last=McEvedy |first=Colin |title=The Penguin Atlas of Medieval History |url=https://archive.org/details/bwb_W9-BSO-368 |publisher=Penguin Books |year=1961}} * {{cite journal |last=McIntosh |first=Susan |year=2008 |title=Reconceptualizing Early Ghana |url=https://www.jstor.org/stable/40380172 |journal=Canadian Journal of African Studies |publisher=Taylor and Francis |volume=43 |issue=2 |pages=347–373 |jstor=40380172}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |author-link=William H. McNeill (historian) |title=A World History |orig-year=1967 |edition=4th |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511616-8 |url=https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 }} * {{cite book|last1=McNeill|first1=J. R.|last2=McNeill|first2=William|author-link1=J. R. McNeill|author-link2=William H. McNeill (historian)|url=https://archive.org/details/humanwebbirdseye0000mcne_d8z9|title=The Human Web: A Bird's-eye View of World History|publisher=Norton|year=2003|isbn=0-393-05179-X}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |title=History of Western Civilization: A Handbook |year=2010 |isbn=978-0-226-56162-2 |publisher=University of Chicago Press }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=7|title=Production, Destruction and Connection, 1750-Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making|editor1-last=McNeill|editor1-first=J. R.|editor1-link=J. R. McNeill|editor2-last=Pomeranz|editor2-first=Kenneth|editor2-link=Kenneth Pomeranz|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139196079|isbn=978-1-108-40775-5|url=https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |series=[[The Cambridge World History]] |volume=7 |title=Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 2, Shared Transformations? |editor1-last=McNeill |editor1-first=J. R. |editor2-last=Pomeranz |editor2-first=Kenneth |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |isbn=978-0-521-19964-3 |url=https://books.google.com/books?id=OBuzCAAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=McNiven |first1=Ian J. |editor1-last=Benjamin |editor1-first=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE-900 CE |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-40771-7 |url=https://books.google.com/books?id=oqlTtAEACAAJ |language=en |chapter=22. Australasia and the Pacific |year=2017 }} * {{cite journal |last1=McPherron |first1=Shannon P. |last2=Alemseged |first2=Zeresenay |last3=Marean |first3=Curtis W. |last4=Wynn |first4=Jonathan G. |last5=Reed |first5=Denné |last6=Geraads |first6=Denis |last7=Bobe |first7=René |last8=Béarat |first8=Hamdallah A. |title=Evidence for Stone-tool-assisted Consumption of Animal Tissues Before 3.39&nbsp;million Years Ago at Dikika, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/856 |journal=Nature |year=2010 |volume=466 |issue=7308 |pages=857–860 |doi=10.1038/nature09248 |pmid=20703305 |bibcode=2010Natur.466..857M |s2cid=4356816}} * {{Cite book |last=Mekouria |first=Tekle-Tsadik |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book|last1=Merrill|first1=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|url-access=registration|year=1983|publisher=Academic press|isbn=0-12-491242-7|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|edition=2nd printing|last2=McElhinny|first2=Michael W.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC |last=Meyer-Fong |first=Tobie S. |year=2013 |title=What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5425-5 |access-date=19 September 2022}} * {{cite book |last1=Mirsepassi |first1=Ali |last2=Fernée |first2=Tadd Graham |title=Islam, Democracy, and Cosmopolitanism: At Home and in the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05397-7 |url=https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Mones |first=H. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The conquest of North Africa and the Berber resistance}} * {{Cite book |last=Morley |first=Iain |url={{google books|plainurl=y|id=eWhBAQAAQBAJ}} |title=The Prehistory of Music: Human Evolution, Archaeology, and the Origins of Musicality |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-923408-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar 1800–80}} * {{cite journal |last=Naughton |first=John |date=2016 |title=The Evolution of the Internet: From Military Experiment to General Purpose Technology |journal=Journal of Cyber Policy |volume=1 |issue=1 |pages=5–28 |doi=10.1080/23738871.2016.1157619 |issn=2373-8871}} * {{cite web |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |script-title=ko:남북국시대 |trans-title=North-South States Period |language=ko |website=Encyclopedia |publisher=Naver |access-date=24 November 2016 |archive-url=https://archive.today/20140110225333/http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |archive-date=10 January 2014 |url-status=live |author=Naver}} * {{Cite book |last=Ncgongco |first=Leonard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Mfecane and the rise of the new African states}} * {{Cite book |last=Niane |first=Djibril |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Mali and the second Mandingo expansion}} * {{cite book |last1=Nichols |first1=Deborah L. |url=https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |title=The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology |last2=Pool |first2=Christopher A. |year=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999634-6 |language=en |access-date=5 June 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020218/https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |url-status=live}} * {{cite book |last1=Ning |first1=Liu |editor1-last=Liu |editor1-first=Yuejin |title=Concise Reader of Chinese Literature History |publisher=Springer |isbn=978-981-99-5814-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 |chapter=Literature in the Heyday of the Tang Dynasty |date=2023}} * {{cite book |last=Njoku |first=Raphael Chijioke |title=The History of Somalia |url=https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C&pg=PA41 |year=2013 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-37857-7 |access-date=13 July 2023}} * {{cite book |last1=Nohr |first1=Ellen Aagaard |last2=Olsen |first2=Jorn |editor1-last=Boslaugh |editor1-first=Sarah |title=Encyclopedia of Epidemiology |publisher=SAGE |isbn=978-1-4522-6559-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 |chapter=Maternal and Child Health Epidemiology |date=2007}} * {{cite book |last1=Nugent |first1=Jeffrey B. |editor1-last=Hakimian |editor1-first=Hassan |title=The Routledge Handbook on the Middle East Economy |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-59668-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 |chapter=Refugees in the Mena Region: Historical Overview, Effects and Challenges |date=2021}} * {{Cite book |last=Nzieme |first=Isidore |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The political system of the Luba and Lunda: its emergence and expansion}} * {{cite book |editor1-last=O'Brien |editor1-first=Patrick Karl |title=Atlas of World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 |date=2002}} * {{cite journal |first1=J. F. |last1=O'Connell |first2=J. |last2=Allen |first3=M. A. J. |last3=Williams |first4=A. N. |last4=Williams |first5=C. S. M. |last5=Turney |first6=N. A. |last6=Spooner |first7=J. |last7=Kamminga |first8=G. |last8=Brown |first9=A. |last9=Cooper |year=2018 |title=When Did ''Homo Sapiens'' First Reach Southeast Asia and Sahul? |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=115 |issue=34 |pages=8482–8490 |doi=10.1073/pnas.1808385115 |pmid=30082377 |pmc=6112744 |bibcode=2018PNAS..115.8482O |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Kevin H. |first2=Jeffrey G. |last2=Williamson |s2cid=15767303 |year=2002 |title=When Did Globalization Begin? |journal=European Review of Economic History |volume=6 |issue=1 |pages=23–50 |doi=10.1017/S1361491602000023}} * {{Cite book |first=M. Angulu|last=Onwuejeogwu |url=https://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony |title=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |date=1980}} * {{cite web |last=Oreskes |first=Naomi |author-link=Naomi Oreskes |date=2022 |title=New Nuclear Power Plants Are Unlikely to Stop the Climate Crisis |url=https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |access-date=18 November 2023 |website=Scientific American |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118123050/https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |url-status=live}} * {{cite journal |last=Osborne |first=Eric W. |date=3 July 2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=992, 1005 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |s2cid=221060782 |issn=0959-2318}} * {{cite book |last1=Paine |first1=Lincoln P. |editor1-last=Andrea |editor1-first=Alfred J. |title=World History Encyclopedia |publisher=Greenwood Publishing |isbn=978-1-85109-930-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 |language=en |chapter=The Promotion of Trade through Buddhist Sanghas |year=2011 }} * {{cite book |last=Paine |first=Lincoln P. |url=http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |date=2013 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-1-4000-4409-2}} * {{Cite book |last=Pankhurst |first=Richard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Ethiopia and Somalia}} * {{cite journal |vauthors=Pettersson E, Lundeberg J, Ahmadian A |title=Generations of Sequencing Technologies |journal=Genomics |volume=93 |issue=2 |pages=105–111 |date=2009 |pmid=18992322 |doi=10.1016/j.ygeno.2008.10.003 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Phillips |first=William |year=2017 |title=Critical Readings on Global Slavery |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-34661-1 |access-date=17 September 2021 |archive-date=4 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004200010/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Phiri |first1=Kings |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Kalinga |first2=Owen |last3=Bhila |first3=Hoyini |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The northern Zambezia-Lake Malawi region}} * {{cite web |url=https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |title=Buddhism and Islam in Asia: A Long and Complicated History |last=Pillalamarri |first=Akhilesh |year=2017 |website=thediplomat.com |publisher=[[The Diplomat]] |access-date=17 September 2021 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010309/https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite journal |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |display-authors=6 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |journal=Current Biology |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |year=2016 |pmid=26853362 |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |bibcode=2016CBio...26..827P |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930 }} * {{cite book |last1=Price |first1=Simon |last2=Thonemann |first2=Peter |title=The Birth of Classical Europe: A History from Troy to Augustine |publisher=Penguin Books |year=2010 |url=https://archive.org/details/birthofclassical00pric |isbn=978-0-670-02247-2 }} * {{cite book |last=Pääbo |first=Svante |chapter=The Mosaic That Is Our Genome |editor1-last=Clayton |editor1-first=Julie |editor2-last=Dennis |editor2-first=Carina |title=50 Years of DNA |date=2003 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1479-8 |chapter-url=https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95}} * {{cite journal |last1=Radivojevic |first1=M |last2=Rehren |first2=T |last3=Kuzmanovic-Cvetkovic |first3=J |last4=Jovanovic |first4=M |last5=Northover |first5=JP |year=2013 |title=Tainted Ores and the Rise of Tin Bronzes in Eurasia, {{circa}}6500 years ago |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |journal=Antiquity |volume=87 |issue=338 |pages=1030–1045 |doi=10.1017/S0003598X0004984X |doi-access=free |access-date=30 September 2023 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119084854/http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Rael |first1=Ronald |title=Earth Architecture |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=978-1-56898-767-5 |url=https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 |language=en |year=2009 }} * {{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100-1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}} * {{Citation |title=The City in the Classical and Post-Classical World |pages=xv–xvi |editor-last=Rapp |editor-first=Claudia |publisher=Cambridge University Press |year=2014|doi=10.1017/cbo9781139507042.016 |doi-broken-date=27 May 2024 |editor2-last=Drake |editor2-first=H.A.}} * {{cite journal |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |display-authors=6 |title=Genetic History of an Archaic Hominin Group from Denisova Cave in Siberia |journal=Nature |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |year=2010 |pmid=21179161 |pmc=4306417 |doi=10.1038/nature09710 |bibcode=2010Natur.468.1053R |hdl=10230/25596 |author-link1=David Reich (geneticist) }} * {{cite web |last=Regulski |first=Ilona |year=2016 |title=The Origins and Early Development of Writing in Egypt |work=Oxford Handbooks Online |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61 |isbn=978-0-19-993541-3 |access-date=19 April 2020 |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031145327/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |url-status=live}} * {{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |title=The World Solved Acid Rain. We Can Also Solve Climate Change |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-world-solved-acid-rain-we-can-also-solve-climate-change/ |website=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2024}} * {{cite book |last1=Roberts |first1=J. M. |last2=Westad |first2=Odd Arne |title=The Penguin History of the World |edition=6th |publisher=Penguin Books |year=2013 |isbn=978-1-84614-443-1 |url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |access-date=25 August 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050130/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |url-status=live }} * {{cite magazine |last1=Roivainen |first1=Eka |title=I Gave ChatGPT an IQ Test. Here's What I Discovered |url=https://www.scientificamerican.com/article/i-gave-chatgpt-an-iq-test-heres-what-i-discovered/ |magazine=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2023}} * {{Cite book |last=Saidi |first=O. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The unification of the Maghreb under the Alhomads}} * {{Cite book |last=Salim |first=Ahmed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=East Africa: The coast}} * {{cite book |last=Schoppa |first=R. Keith |title=The Twentieth Century: A World History |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0-19-049735-4 |url=https://books.google.com/books?id=aX0_EAAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |last1=Schulman |first1=Alex |title=The Secular Contract: The Politics of Enlightenment |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-8467-2 |url=https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 |date=2011}} * {{cite book |last1=Scott |first1=William |last2=Vare |first2=Paul |title=Learning, Environment and Sustainable Development: A History of Ideas |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-020802-3 |url=https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{cite journal |last=Scranton |first=Philip |date=2006 |title=Urgency, Uncertainty, and Innovation: Building Jet Engines in Postwar America |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 |journal=Management & Organizational History |volume=1 |issue=2 |page=131 |doi=10.1177/1744935906064096 |s2cid=143813033 |issn=1744-9359 |access-date=15 September 2022}} * {{cite journal |last1=Seow |first1=Victor |title=A Tradition of Invention: The Paradox of Glorifying Past Technological Breakthroughs |journal=East Asian Science, Technology and Society|date=3 July 2022 |volume=16 |issue=3 |pages=349–366 |doi=10.1080/18752160.2022.2095103 |doi-access=free }} * {{cite book |last=Serle |first=Percival |author-link=Percival Serle |year=1949 |chapter=Tasman, Abel |title=Dictionary of Australian Biography |publisher=Angus & Robertson |url=https://gutenberg.net.au/ebooks15/1500721h/0-dict-biogT-V.html#tasman1}} * {{cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808 |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |isbn=978-0-521-29163-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan }} * {{cite book |last1=Shelley |first1=Fred M. |title=Examining Education Around the World |date=2022 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-6448-3 |url=https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ |access-date=31 August 2023}} * {{cite book |first=John R. |last=Short |title=An Introduction to Urban Geography |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7102-0372-4 |access-date=30 July 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320034104/https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |url-status=live}} * {{cite book |last=Siler |first=Julia Flynn |url=https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC |title=Lost Kingdom: Hawaii's Last Queen, the Sugar Kings, and America's First Imperial Adventure |date=2012 |publisher=Grove |isbn=978-0-8021-9488-6 |access-date=3 July 2023}} * {{Cite book |last=Simmons |first=Beth A. |url=https://books.google.com/books?id=EfQfAwAAQBAJ |title=Mobilizing for Human Rights: International Law in Domestic Politics |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48348-3}} * {{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |url=https://archive.org/details/sikhs0000sing_u5q4 |publisher=Knopf |isbn=0-375-40728-6 |date=2000}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |publisher=Pearson Education |year=2008 |isbn=978-81-317-1120-0 |access-date=25 October 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020243/https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Spoor |first1=Fred |last2=Gunz |first2=Philipp |last3=Neubauer |first3=Simon |last4=Stelzer |first4=Stefanie |last5=Scott |first5=Nadia |last6=Kwekason |first6=Amandus |last7=Dean |first7=M. Christopher |year=2015 |title=Reconstructed ''Homo Habilis'' Type OH 7 Suggests Deep-rooted Species Diversity in Early ''Homo'' |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=83–86 |doi=10.1038/nature14224 |pmid=25739632 |bibcode=2015Natur.519...83S |s2cid=4470282}} * {{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2024: The Politics, Cultures and Economies of the World |publisher=Springer |isbn=978-1-349-96076-7 |url=https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 |date=2023 |ref={{sfnref|Springer|2023}}}} * {{cite book |editor-last1=Stearns |editor-first1=Peter N. |editor-link1=Peter Stearns |editor-first2=William L. |editor-last2=Langer |edition=6th |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |publisher=Houghton Mifflin Company |year=2001 |isbn=978-0-395-65237-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_i2x5 }} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=World History: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-88817-5 |url=https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ&pg=PA33 |date=2010}} * {{cite book |editor=R. Charles Weller |title=21st-Century Narratives of World History: Global and Multidisciplinary Perspectives |publisher=Palgrave |chapter=Periodization in World History: Challenges and Opportunities |last=Stearns |first=Peter N. |author-link=Peter N. Stearns |year=2017 |isbn=978-3-319-62077-0|doi=10.1007/978-3-319-62078-7_3}} * {{cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |title=A History of India |url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC |year=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-2351-1 |access-date=21 July 2022}} * {{cite journal |last1=Stephens |first1=Lucas |last2=Fuller |first2=Dorian |last3=Boivin |first3=Nicole |last4=Rick |first4=Torben |last5=Gauthier |first5=Nicolas |last6=Kay |first6=Andrea |last7=Marwick |first7=Ben |last8=Armstrong |first8=Chelsey Geralda |last9=Barton |first9=C. Michael |year=2019 |title=Archaeological Assessment Reveals Earth's Early Transformation Through Land Use |journal=Science |volume=365 |issue=6456 |pages=897–902 |doi=10.1126/science.aax1192 |issn=0036-8075 |pmid=31467217 |hdl=10150/634688 |hdl-access=free |bibcode=2019Sci...365..897S |s2cid=201674203}} * {{cite news |first=Tom |last=Stevenson |title=In the Grey Zone |newspaper=[[London Review of Books]] |volume=42 |issue=20 |date=2020 |pages=41–43 |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |access-date=24 July 2022 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729000125/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |url-status=live}} * {{cite journal |last=Strait |first=David |title=The Evolutionary History of the Australopiths |journal=Evolution: Education and Outreach |year=2010 |volume=3 |issue=3 |page=341 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |s2cid=31979188 |language=en |issn=1936-6434 |doi-access=free }} * {{cite encyclopedia |last=Stutz |first=Aaron Jonas |title=Paleolithic |year=2018 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |encyclopedia=The International Encyclopedia of Biological Anthropology |pages=1–9 |editor-last=Trevathan |editor-first=Wenda |place=Hoboken |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9781118584538.ieba0363 |isbn=978-1-118-58442-2 |s2cid=240083827 |editor2-last=Cartmill |editor2-first=Matt |editor3-last=Dufour |editor3-first=Darna |editor4-last=Larsen |editor4-first=Clark |access-date=4 August 2022 |archive-date=1 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801105234/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Svard |first1=Lois |title=The Musical Brain: What Students, Teachers, and Performers Need to Know |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758417-0 |url=https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 |language=en |year=2023 }} * {{cite book |title=The History of the Seljuq Turks from the Jāmiʻ Al-tawārīkh: An Ilkhanid Adaptation of the Saljūq-nāma of Ẓahīr Al-Dīn Nīshāpūrī |last1=Ṭabīb |first1=Rashīd al-Dīn |last2=Faḍlallāh |first2=Rašīd-ad-Dīn |last3=Nishapuri |first3=Zahir al-Din |last4=Nīšāpūrī |first4=Ẓahīr-ad-Dīn |year=2001 |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |isbn=978-0-7007-1342-4 |editor-last=Bosworth |editor-first=Clifford Edmund |translator-last=Luther |translator-first=Kenneth Allin |access-date=25 August 2023 |archive-date=25 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825093140/https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |url-status=live}} * {{cite book|last=Tamrat |first=Taddesse |title=Ethiopia, the Red Sea and the Horn |date=1977 |title=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |volume=3 |pages=98–182 |editor-last=Oliver |editor-first=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-africa/ethiopia-the-red-sea-and-the-horn/1518583A70723220B77296C39BC0F570 |access-date=2024-09-03 |series=The Cambridge History of Africa |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6}} * {{Cite book |last=Tamrat|first=Taddesse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa: The Solomonids in Ethiopia and the states of the Horn of Africa}} * {{cite news |title=Large, Creative AI Models Will Transform Lives and Labour Markets |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |access-date=13 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212165040/https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023}}}} * {{cite news |title=Progress on Climate Change Has Been Too Slow. But It's Been Real |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |access-date=2 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023a |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202010959/https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023a}}}} * {{cite book|title=The Development of States in West Central Africa to 1540 |date=2020 |work=A History of West Central Africa to 1850 |pages=16–55 |editor-last=Thornton |editor-first=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |access-date=2024-09-21 |series=New Approaches to African History |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-56593-7}} * {{cite book|last1=Tignor|first1=Robert|last2=Adelman|first2=Jeremy|last3=Brown|first3=Peter|last4=Elman|first4=Benjamin|last5=Liu|first5=Xinru|last6=Pittman|first6=Holly|last7=Shaw|first7=Brent|url=http://archive.org/details/worldstogetherwo0001tign|title=Worlds Together, Worlds Apart, Volume One: Beginnings Through the 15th Century|edition=4th|year=2014|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-92208-0|ref={{harvid|Tignor et al.|2014}}}} * {{cite book |last1=Tiliouine |first1=Habib |last2=Renima |first2=Ahmed |last3=Estes |first3=Richard J. |editor1-last=Tiliouine |editor1-first=Habib |editor2-last=Estes |editor2-first=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24774-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 |language=en |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |year=2016 }} * {{cite book |title=America: A Narrative History |volume=1 |edition=8th |ref={{harvid|Tindall & Shi 2010}} |year=2010 |last1=Tindall |first1=George |last2=Shi |first2=David |isbn=978-0-393-93406-9 |publisher=Norton}} * {{cite journal |title=The Islamization of Central Asia in the Sāmānid Era and the Reshaping of the Muslim World |last=Tor |first=Deborah |year=2009 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=72 |issue=2 |pages=279–299 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/S0041977X09000524 |jstor=40379005 |s2cid=153554938}} * {{cite book |first=Conrad |last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-2359-4 |url=https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ |access-date=22 July 2022}} * {{cite book |last1=Tozzo |first1=Brandon |title=American Hegemony after the Great Recession: A Transformation in World Order |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-57539-5 |url=https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 |date=2017}} * {{cite book |last1=Urata |first1=Shūjirō |last2=Kuroda |first2=Kazuo |last3=Tonegawa |first3=Yoshiko |title=Sustainable Development Disciplines for Humanity: Breaking Down the 5Ps—People, Planet, Prosperity, Peace, and Partnerships |date=2022 |publisher=Springer |isbn=978-981-19-4859-6 |url=https://books.google.com/books?id=UdSgEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Equatorial Africa and Angola: Migrations and the emergence of the first states}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Kongo kingdom and its neighbours}} * {{cite web |last1=Vásquez |first1=Ian |title=Ending Mass Poverty |url=https://www.cato.org/commentary/ending-mass-poverty |website=Cato Institute |access-date=23 May 2024 |date=2001}} * {{Cite book |last=Vellut |first=Jean-Luc |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Congo basin and Angola}} * {{Cite book |last=Vesely |first=Rudolf |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Ottoman conquest of Egypt}} * {{cite journal |last1=Villmoare |first1=Brian |last2=Kimbel |first2=William |last3=Seyoum |first3=Chalachew |last4=Campisano |first4=Christopher |last5=DiMaggio |first5=Erin |last6=Rowan |first6=John |last7=Braun |first7=David |last8=Arrowsmith |first8=J Ramón |last9=Reed |first9=Kaye |display-authors=6 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=Science |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |year=2015 |pmid=25739410 |doi=10.1126/science.aaa1343 |doi-access=free |bibcode=2015Sci...347.1352V}} * {{cite journal |last1=Weber |first1=Gerhard W. |last2=Hershkovitz |first2=Israel |last3=Gunz |first3=Philipp |last4=Neubauer |first4=Simon |last5=Ayalon |first5=Avner |last6=Latimer |first6=Bruce |last7=Bar-Matthews |first7=Miryam |last8=Yasur |first8=Gal |last9=Barzilai |first9=Omry |last10=May |first10=Hila |year=2020 |title=Before the Massive Modern Human Dispersal into Eurasia: A 55,000-year-old Partial Cranium from Manot Cave, Israel |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 |journal=Quaternary International |language=en |volume=551 |pages=29–39 |doi=10.1016/j.quaint.2019.10.009 |bibcode=2020QuInt.551...29W |s2cid=210628420 |issn=1040-6182 |access-date=17 August 2022 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124220617/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618219308080 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Webster |first1=James |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Ogot |first2=Bethwell |last3=Chretien |first3=Jean-Pierre |year=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Great Lakes region: 1500–1800}} * {{cite book |last=Wengrow |first=David<!-- |author-link=David Wengrow--> |chapter=The Invention of Writing in Egypt |title=Before the Pyramids: Origin of Egyptian Civilization |publisher=Oriental Institute of the University of Chicago |year=2011 }} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Mary E. |title=Empires in Conflict and Cooperation: The "Bostonians" and the Russian-American Company |url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1971-11_40_4/page/440 |journal=Pacific Historical Review |volume=40 |issue=4 |year=1971 |page=441 |doi=10.2307/3637703 |jstor=3637703}} * {{cite book |title=The Zapotecs: Princes, Priests, and Peasants |url=https://archive.org/details/isbn_9780806113746 |last=Whitecotton |first=Joseph W. |publisher=University of Oklahoma Press |year=1977 |no-pp=y}} * {{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |date=2004 |title=The Silk Road: Trade, Travel, War, and Faith |url=https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit |url-access=registration |publisher=Serendia |isbn=978-1-932476-13-2}} * {{cite book |last1=Wiesner |first1=Merry E. |title=A Concise History of the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02837-1 |url=https://books.google.com/books?id=oZiNCgAAQBAJ&pg=PA204 |date=2015}} * {{cite book |last1=Wiesner-Hanks |first1=Merry E. |title=What is Early Modern History? |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-4058-7 |url=https://books.google.com/books?id=83UWEAAAQBAJ |date=2021}} * {{cite book |first1=Stephen |last1=Williams |first2=Gerard |last2=Friell |title=Theodosius: The Empire at Bay |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-78262-7 |access-date=30 July 2022 |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530232720/https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Wolfe |first=Audra J. |url=https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC |title=Competing with the Soviets: Science, Technology, and the State in Cold War America |date=2013 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0901-6 |access-date=13 September 2022}} * {{cite book |last=Wolpert |first=Stanley |author-link=Stanley Wolpert |year=1997 |isbn=0-19-510030-1 |publisher=Oxford University Press |title=A New History of India |url=https://archive.org/details/newhistoryofindi00wolp_0 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Wragg-Sykes |first1=Rebecca |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA180 |language=English |year=2016 |chapter=Humans Evolve |access-date=4 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502164908/https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 |url-status=live }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=3|title=Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE|editor1-last=Yoffee|editor1-first=Norman|editor1-link=Norman Yoffee|url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19008-4|publisher=Cambridge University Press|access-date=9 October 2023|archive-date=14 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105512/https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal|vauthors=Yong E |year=2011 |title=Mosaic Humans, the Hybrid Species|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3|doi-access=free}} * {{cite book|last=Xue |first=Zongzheng |year=1992 |title=A History of Turks |publisher=Chinese Social Sciences Press}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{refend}} [[Flokkur:Mannkynssaga| ]] fpnj696qfkg9nj2r11gs42u9ytcdsg6 0 33526 1962354 1934385 2026-05-06T11:13:08Z Berserkur 10188 1962354 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Valletta | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = Il-Belt Valletta ([[maltneska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = St Sebastian Curtain (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Valletta, Malta.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Insigne Valettae coronatum.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Malta | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning á Möltu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Malta}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Alfred Zammit | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 0,61 | flatarmál_þéttbýli_km2 = 256 | hæð_m = 56 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|website=[[Eurostat]]|access-date=5 March 2022|date=2020}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2019 | mannfjöldi_heild = 5157 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | mannfjöldi_þéttbýli = 480134 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = VLT | svæðisnúmer = | iso_kóði = MT-60 | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Valletta''' ([[maltneska]]: ''il-Belt Valletta'') er [[höfuðborg]] [[Malta|Möltu]]. Íbúafjöldinn árið 2019 var 5.157.<ref name="mannfjöldi" /> Flatarmál borgarinnar er 0,61 km{{sup|2}} sem gerir hana að minnstu höfuðborg [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]].<ref>{{cite web|url=https://www.visitmalta.com/en/valletta-history|title=History of Valletta – Story About Valletta – Interesting Facts|website=www.visitmalta.com|access-date=2020-02-29}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{Stubbur|landafræði}} {{s|1566}} [[Flokkur:Malta]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] fpp2nnw6gpaazw83ebrxq9vx3xq47mj 0 40461 1962273 1954413 2026-05-05T14:53:42Z TKSnaevarr 53243 1962273 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Kóreustríðið | partof = [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] | image = Korean War Montage 2.png | image_size = 300px | caption = {{small|Réttsælis frá efstu mynd: Bandarískir landgönguliðar ásamt skriðdreka brjótast í gegnum varnarlínur Kínverja; varnarsveitir Sameinuðu þjóðanna við Incheon; kóreskir flóttamenn fyrir framan bandarískan skriðdreka; bandarískir landgönguliðar við Incheon; bandarísk orrustuflugvél á flugi yfir Kóreu.}} | date = 25. júní 1950 – 27. júlí 1953 (3 ár, 1 mánuður og 2 dagar) | place = [[Kóreuskagi]], [[Kóreusund]], [[Gulahaf]], [[Japanshaf]] | territory = | result = Jafntefli. Samið um vopnahlé og Kóreuskaga skipt í tvennt. | combatant1 = {{flag|Suður-Kórea|1948}} | combatant2 = {{flag|Norður-Kórea}} | commander1 = * {{flagicon|Suður-Kórea|1948}}[[Syngman Rhee]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Harry S. Truman]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Dwight D. Eisenhower]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Douglas MacArthur]] * {{flagicon|Bretland}} [[Clement Attlee]] * {{flagicon|Bretland}} [[Winston Churchill]] | commander2 = * {{flagicon|Norður-Kórea}} [[Kim Il-sung]] * {{flagicon|Kína}} [[Maó Zedong]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Jósef Stalín]] | casualties1 = 178.405 látnir og 32.925 týndir. | casualties2 = 398.000–533.000 látnir og 145.000+ týndir. }} '''Kóreustríðið''' var [[stríð]] sem braust út 25. júní 1950 og lauk með [[vopnahlé]]i [[27. júlí]] [[1953]]. Það hófst með innrás Alþýðulýðveldisins Kóreu (áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]) inn í [[Suður Kórea|Suður Kóreu]] (áður hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]) en Suður Kóreumenn nutu aðstoðar [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] (SÞ), einkum Bandaríkjanna. Kínverjar sendu her til aðstoðar [[Norður Kórea|Norður Kóreu]] þegar herir Suður Kóreu og SÞ nálguðust landamærin við [[Kína]]. Stríðinu lauk með jafntefli og eftir það var skiptingin milli Norður- og Suður-Kóreu nokkurn vegin sú sama og fyrir stríðið. Í stríðinu dóu meira en 2,5 milljónir manna, allt að helmingur óbreyttir kóreskir borgarar. Kóreustríðið er gjarnan talið fyrstu vopnuðu átök [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]].<ref> Millet (2009).</ref> == Forsaga == Skömmu fyrir uppgjöf [[Japanska keisaradæmið|Japana]] í ágúst 1945 var [[Kóreuskagi|Kóreuskaga]] skipt í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] um 38. breiddargráðu, Sovétmenn fyrir norðan og Bandaríkin fyrir sunnan, en síðar átti að sameina svæðin. Ríkin náðu ekki samkomulagi um hvernig stjórnarfyrirkomulag sameinaðrar Kóreu ætti að vera. [[Sameinuðu þjóðirnar]] ályktuðu árið 1947 að Kóreuskagi ætti að fá sjálfstæði og kosin yrði ný ríkisstjórn í lýðræðislegri kosningu. Sovétríkin féllust ekki á framkvæmd kosninganna og komu í veg fyrir að þær yrðu framkvæmdar í norðurhlutanum svo að aðeins fóru fram kosningar í suðurhlutanum þar sem [[Suður-Kórea|Lýðveldið Kórea]] (LK) var stofnað 15. ágúst 1948 og [[Syngman Rhee]] varð forseti. Í kjölfarið var stofnað [[Norður-Kórea|Alþýðulýðveldið Kórea]] (AK) í norðurhlutanum og það var sett undir stjórn [[Kim Il-Sung]] sem hafði barist gegn Japönum í Kína og fengið foringjatign og þjálfun í Sovéska hernum og hann kom upp einræðis -kommúnistaríki. AK var fámennara en LK en hafði helstu iðnaðarsvæði Kóreu. Í kjölfarið á stofnunum þessara ríkja drógu stórveldin heri sína í burtu en margir vildu ekki sætta sig við þessa skiptingu landsins.<ref>Huldt (1982): 46-47.</ref> == Gangur stríðsins == [[Kim Il-sung]] vildi sameina allan Kóreuskaga undur kommúnistastjórn og lagði á ráðin um að koma suðurhlutanum einnig undir stjórn kommúnista. Með vopnum og leiðsögn frá Sovétríkjunum kom AK sér upp miklum her en um leið var nokkuð um skæruhernað kommúnista í suðurhlutanum til að stuðla að upplausn og í kjölfarið valdatöku kommúnista þar. Það dugði ekki og árið 1950 fékk Kim leyfi hjá [[Jósef Stalín]] fyrir árás suður fyrir 38. breiddargráðu. Þann 25. júní hófst innrásin af miklum krafti. Her LK var ekki vel útbúinn, hafði ekkert þungt stórskotalið, skriðdreka né flugvélar og hafði átt í stöðugum bardögum við skæruliða. Við innrásina greip um sig mikil upplausn í herjum LK og virtist sem þeir yrðu gersigraðir fljótlega.<ref>Huldt (1982): 47-48.</ref> === Innkoma Bandaríkjanna === Bandaríkin gripu fyrst og af mestum krafti til aðgerða. Þau höfðu fjögur veik landherfylki í Japan og sendu strax flota umhverfis Kóreu sem gat tryggt yfirráð þeirra á hafi og stutt landherinn með flugvélum og fallbyssum. [[Douglas MacArthur]] herforingi, sem hafði sannað sig í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]], var settur yfir þennan her. Með yfirráðum yfir hafi var hafist handa við að flytja tiltækan landher á staðinn. Á suðausturenda Kóreuskagans er hafnarborgin Pusan. Þangað streymdu herflutningar Bandaríkjamanna en flutningar þeirra treystu á þá höfn. Fyrstu bandarísku hermennirnir sem komu á vígstöðvarnar gátu lítið annað en tafið framrás AK. Á endanum héldu þeir aðeins hring umhverfis borgina Pusan en þar náðist að koma upp stöðugri varnarlínu og sóknartilraunum AK gegn þessum hring var naumlega hrint meðal annars með hjálp flughers Bandaríkjanna sem hafði algera yfirburði og varð herjum kommúnista afar skæður allt stríðið. Hringurinn um Pusan var eina svæðið á Kóreuskaganum sem LK hélt enn svo að allt var komið undir vörnum þar. Með liðstyrk landgönguliða úr flotanum og her sem var fluttur frá Pusan gerðu hermenn Bandaríkjanna og LK óvænta innrás við Inchon, hafnarborg rétt hjá höfuðborginni Seoul, 14. september 1950. Þar voru varnir AK litlar og 25. september náði landgönguherinn [[Seúl]] og skar á flutningaleiðir AK. Við þetta kom upplausn í her AK sem sundraðist og flúði óskipulega um fjallendi norðureftir. Við þetta hafði taflið snúsist við. Höfnin í Pusan var örugg, verulegur bandarískur liðstyrkur og nokkuð af herjum fra öðrum aðildarríkjum SÞ voru komnir á vettvang og ráðrúm gafst til að koma reglu á her LK á meðan herir AK höfðu veikst verulega.<ref>Huldt (1982): 48-50.</ref> === Norður fyrir 38. breiddarbaug === Eftrir viðsnúninginn sóttu herir SÞ og LK hratt norður, í byrjun október fóru þeir norður fyrir 38. breiddarbaug, náðu fljótlega [[Pjongjang]] (höfupborg AK) svo að stjórn AK varð að flýja norður. Þegar sóknin nálgaðist Yaluá, sem er á landamærum AK og Kína, voru umsvif herja AK orðin lítil en nálægðin við Kína olli áhyggjum. Herjum SÞ var ekki heimilað að hefja könnunarflug yfir Kína svo að lítið var vitað um hvað Kínverjar voru að gera en þegar hér var komið við sögu höfðu þeir safnað nokkur hundruð þúsund hermönnum og biðu eftir framrás herja SÞ og LK. MacArthur gaf út tilkynningu 24. nóvember 1950 þar sem hann lýsti því yfir að hermennirnir kæmust heim fyrir jól en þá höfðu kínverskir hermenn þegar skotið upp kollinum. En sóknin gekk inn í gildru Kínverja og fjaraði út tveimur dögum síðar en við tók hratt undanhald til að forðast innilokun og um jólin var víglínan kringum 38. breiddarbaug en undanhaldið hafði tekist án mikils mannfalls en telst engu að síður ósigur.<ref>Huldt (1982): 49-50.</ref> === Deilur MacArthurs === Eftir sóknina urðu miklar deilur milli stjórnarinnar í Washington og MacArthurs sem var ósáttur við að hafa ekki fengið að ráðast á kínverskar birgðastöðvar í [[Mansjúría|Mansjúríu]] og lagði fram tillögur hvernig ná mætti lokasigri með aðgerðum sem stjórn Bandaríkjanna óttaðist að gæfu af sér allsherjarstríð, jafnvel með kjarnorkuvopnum. Það endaði með því að MacArthur var settur af í apríl 1951 og við tók Ridgeway sem hafði stjórnað landhernum í Kóreu.<ref>Huldt (1982): 50.</ref> === Nýjar sóknartilraunir === Næsta vor reyndu herir kommúnista (AK og Kína) nokkrar sóknartilraunir, um nýár 1951 sóttu þeir fram og náðu Seúl en SÞ náðu henni aftur í mars. Eftir það reyndu kommúnistar nokkrum sinnum aftur svipaðar sóknir en yfirleitt tókst herjum SÞ og LK að stöðva hana tiltölulega fljótlega og Seoul var ekki hertekin aftur. Sóknir og gagnsóknir kringum 38. breiddarbaug héldu áfram það sem eftir var stríðsins. SÞ nutu aðstoðar úr lofti en kommúnistar reyndu að athafna sig á nóttunni og náðu nokkrum árangri með því. Herjum SÞ og LK tókst að halda stöðunni þrátt fyrir að vera mikið fámennari. Mannfall meðal kommúnista var yfirleitt mun meira en Kínverjar höfðu mikinn mannafla til að fylla í skörðin.<ref> Millet (2009).</ref> === Friðarviðræður === Eftir þennan hildarleik voru báðir aðilar sannfærðir um að það væri ekki þess virði að sameina Kóreu með valdi þannig að samningaviðræður hófust opinberlega í júlí 1951. Eftir það færðist víglína lítið en báðir aðilar héldu uppi árásum til að reyna að bæta stöðu sína í samningaviðræðunum, sumar þeirra með umtalsverðu mannfalli þó að bardagar yrðu yfirleitt ekki eins harðir og blóðugir og fyrsta árið. Undir lok ársins var búið að semja um helstu atriði önnur en lausn stríðsfanga. Það ver vegna þess að sumir stríðsfangar í haldi SÞ og LK voru raunar frá Suður-Kóreu og höfðu verið neyddir í her AK og sumir kínversku fangarnir vildu heldur ekki snúa aftur og LK vildi ekki senda fanga sem þeir héldu fram að svo væri komið fyrir til AK en AK og Kína féllust ekki á þetta. 5. mars 1953 dó [[Jósef Stalín]] og í kjölfarið ákvað forysta Sovétríkjanna að stríðið skyldi enda. [[Mao Zedong]], leiðtogi Kínverja var ekki á sömu skoðun en Kínverjar voru háðir vopnum Sovétríkjanna og þurftu að láta undan. Loks komst á vopnahlé 27. júlí 1953. Mörkin milli AK og LK voru enn nálægt 38. breiddargráðu og hafa ekki færst síðan.<ref>Millet (2009).</ref> == Stríðsglæpir == [[Mynd:Execution of South Korean political prisoners by the South Korean military and police at Daejeon, South Korea, over several days in July 1950.jpg|right|thumb|Fórnarlömb fjöldamorða við Taejon]] Þó að yfirleitt sé litið á Kóreustríðið sem deilu stórveldannna var þetta líka borgarstríð í Kóreu og þar voru framin mörg voðaverk. Báðir aðilar frömdu fjöldamorð á andstæðingum sínum. Þegar AK náði Seúl hófust kerfisbundin morð á stjórnarmönnum í stjórn Syngman Rhee auk þess sem afar misjöfnum sögum fer um meðferð á stríðsföngum þó að stjórn AK hafi raunar lagst gegn óþarfa grimmdarverkum gegn stríðsföngum. Það sem öðlaðist hinsvegar ekki viðurkenningu á Vesturlöndum fyrr en síðar er þau fjöldamorð sem stjórn [[Syngman Rhee]] stóð fyrir. Fyrir innrásina í Suður-Kóreu höfðu margir kommúnistar verið settir í fangelsi og til að koma í veg fyrir að þeir yrðu frelsaðir af AK var fyrirskipað að taka þá af lífi þegar innrásin hófst. Helst þessara fjöldamorða voru þegar þúsundir fanga í Taejon voru skotnir og settir í fjöldagrafir og talið er að jafnvel 100 þúsund borgarar hafi verið teknir af lífi í svipuðum aðgerðum LK. Síðar skrifaði LK þessi morð á kommúnista sem frömdu einnig fjöldamorð á sömu slóðum þegar þeir hörfuðu eftir innrásina við Inchon, e.t.v. til að hefna fyrir fjöldamorð Suður-Kóreumanna. Vegna hættu sem stafaði af skæruliðum kommúnista í Suður-Kóreu kom fyrir að herir LK og SÞ skutu á eða gerðu loftárásir á óbreytta borgara en eftir á er ómögulegt að vita hve margir voru í raun skæruliðar. Mikið mannfall varð einnig vegna hungurs og vosbúðar í kjölfar eyðileggingar stríðsins, m.a. vegna loftárása SÞ á borgir í Norður-Kóreu og dó fólk einnig í loftárásunum.<ref>Millet (2009).</ref><ref>Lone og McCormack (2001).</ref><ref>„The First Deajon Massacre“ (2009).</ref> == Stuðningur Sameinuðu Þjóðanna == Strax sama dag og innrás AK hófst, (reyndar 14 tímabeltum seinna) kom öryggisráðið saman. Vegna óánægju með að þjóðernissinnar á [[Taívan]] fengju sæti í öryggisráðinu í stað [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldissins Kína]] á meginlandinu mættu fulltrúar Sovétríkjanna ekki og þegar hvorki Alþýðulýðveldið Kína né Sovétríkin gátu beitt neitunarvaldi var strax samþykkt að fordæma árás AK. 27. júní hvattir öryggisráðið síðan ríki SÞ til að hjálpa LK við að hrinda árásinni og Bandaríkjamenn hófu aðgerðir undir merkjum SÞ. Skömmu eftir þetta sáu Sovétríkin hvaða afleiðingar skróp þeirra í öryggisráðinu gat haft og tóku sæti sitt aftur svo að frekari ályktanir um aðgerðir gegn AK komust ekki í gegnum öryggisráðið. Undir merkjum Sameinuðu Þjóðanna naut [[Suður-Kórea]] stuðnings Bandaríkjanna öðrum fremur, en einnig [[Bretland]]s, [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Nýja Sjáland]]s, [[Frakkland]]s, [[Belgía|Belgíu]], [[Holland]]s, [[Lúxemborg]]ar, [[Grikkland]]s, [[Tyrkland]]s, [[Kólumbía|Kólumbíu]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], [[Tæland]]s, og [[Filippseyjar|Filippseyja]].<ref>Huldt (1982): 46-48.</ref> == Nafngiftir == Í Suður-Kóreu er stríðið gjarnan nefnt '''6·25''', sem vísar til dagsetningarinnar þegar átökin brutust út, eða ''Han-guk Jeonjaeng'' (á [[Kóreska|kóresku]]: 한국전쟁, sem merkir orðrétt „Kóreustríðið“). Í Norður-Kóreu er stríðið formlega nefnt '''Föðurlandsfrelsunarstríðið''' (á kóresku: 조국해방전쟁). Í Bandaríkjunum er opinberlega talað um löggæslu,'''Kóreuátökin''', fremur en stríð, aðallega til að komast hjá því að þurfa að lýsa yfir stríði. Stundum er stríðið kallað „gleymda stríðið“ utan Kóreu, vegna þess að um meiri háttar átök var að ræða en er sjaldan rætt. Í Kína voru átökin kölluð '''Stríðið til að standa gegn Bandaríkjunum og aðstoða Kóreu''' (抗美援朝), en er í dag oftast nefnt „Kóreustríðið“ (朝鮮戰爭, ''Chaoxian Zhanzheng''). == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Huldt, Bo o.fl., ''Saga mannkyns ritröð AB'', 14. bindi. Lýður Björnsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna Bókafélagið, 1982). * Lone, Steward og Gavan McCormack, „The Daejon Massacre“, Korea International War Crimes Tribunal, New York, 23. júní 2001. Vefslóð: http://www.iacenter.org/Koreafiles/ktc-lone-mccormack.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105135936/http://www.iacenter.org/Koreafiles/ktc-lone-mccormack.htm |date=2011-11-05 }} * Millet, Allan R., „Korean War“, ''Britannica Online Encyclopedia'', 26. apríl 2009. * „The First Deajon Massacre“, Channel 4 history, 26. apríl 2009. Vefslóð: https://www.channel4.com/history/microsites/H/history/t-z/titfortat4.html == Tenglar == {{Commonscat|Korean War|Kóreustríðinu}} * [http://www.koreanwarcenter.org/ Center for the Study of the Korean War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509171346/http://www.koreanwarcenter.org/ |date=2008-05-09 }}, við Graceland-háskóla í Bandaríkjunum * [http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Samtök fyrrverandi stríðsfanga úr Kóreustríðinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html |date=2008-04-22 }} * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Samtök hermanna sem börðust í Kóreustríðinu] {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Kóreustríðið| ]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð í Asíu]] [[Flokkur:Saga Kóreu]] [[Flokkur:Kórea]] sxfkzk8i9kx6a7nzh3g3j13a4bmdkc5 1962274 1962273 2026-05-05T14:53:58Z TKSnaevarr 53243 1962274 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Kóreustríðið | partof = [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] | image = Korean War Montage 2.png | image_size = 300px | caption = {{small|Réttsælis frá efstu mynd: Bandarískir landgönguliðar ásamt skriðdreka brjótast í gegnum varnarlínur Kínverja; varnarsveitir Sameinuðu þjóðanna við Incheon; kóreskir flóttamenn fyrir framan bandarískan skriðdreka; bandarískir landgönguliðar við Incheon; bandarísk orrustuflugvél á flugi yfir Kóreu.}} | date = 25. júní 1950 – 27. júlí 1953 (3 ár, 1 mánuður og 2 dagar) | place = [[Kóreuskagi]], [[Kóreusund]], [[Gulahaf]], [[Japanshaf]] | territory = | result = Jafntefli. Samið um vopnahlé og Kóreuskaga skipt í tvennt. | combatant1 = {{flag|Suður-Kórea|1948}} | combatant2 = {{flag|Norður-Kórea}} | commander1 = * {{flagicon|Suður-Kórea|1948}}[[Syngman Rhee]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Harry S. Truman]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Dwight D. Eisenhower]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Douglas MacArthur]] * {{flagicon|Bretland}} [[Clement Attlee]] * {{flagicon|Bretland}} [[Winston Churchill]] | commander2 = * {{flagicon|Norður-Kórea}} [[Kim Il-sung]] * {{flagicon|Kína}} [[Maó Zedong]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Jósef Stalín]] | casualties1 = 178.405 látnir og 32.925 týndir. | casualties2 = 398.000–533.000 látnir og 145.000+ týndir. }} '''Kóreustríðið''' var [[stríð]] sem braust út 25. júní 1950 og lauk með [[vopnahlé]]i [[27. júlí]] [[1953]]. Það hófst með innrás Alþýðulýðveldisins Kóreu (áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]) inn í [[Suður Kórea|Suður Kóreu]] (áður hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]) en Suður Kóreumenn nutu aðstoðar [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] (SÞ), einkum Bandaríkjanna. Kínverjar sendu her til aðstoðar [[Norður Kórea|Norður Kóreu]] þegar herir Suður Kóreu og SÞ nálguðust landamærin við [[Kína]]. Stríðinu lauk með jafntefli og eftir það var skiptingin milli Norður- og Suður-Kóreu nokkurn vegin sú sama og fyrir stríðið. Í stríðinu dóu meira en 2,5 milljónir manna, allt að helmingur óbreyttir kóreskir borgarar. Kóreustríðið er gjarnan talið fyrstu vopnuðu átök [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]].<ref> Millet (2009).</ref> == Forsaga == Skömmu fyrir uppgjöf [[Japanska keisaradæmið|Japana]] í ágúst 1945 var [[Kóreuskagi|Kóreuskaga]] skipt í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] um 38. breiddargráðu, Sovétmenn fyrir norðan og Bandaríkin fyrir sunnan, en síðar átti að sameina svæðin. Ríkin náðu ekki samkomulagi um hvernig stjórnarfyrirkomulag sameinaðrar Kóreu ætti að vera. [[Sameinuðu þjóðirnar]] ályktuðu árið 1947 að Kóreuskagi ætti að fá sjálfstæði og kosin yrði ný ríkisstjórn í lýðræðislegri kosningu. Sovétríkin féllust ekki á framkvæmd kosninganna og komu í veg fyrir að þær yrðu framkvæmdar í norðurhlutanum svo að aðeins fóru fram kosningar í suðurhlutanum þar sem [[Suður-Kórea|Lýðveldið Kórea]] (LK) var stofnað 15. ágúst 1948 og [[Syngman Rhee]] varð forseti. Í kjölfarið var stofnað [[Norður-Kórea|Alþýðulýðveldið Kórea]] (AK) í norðurhlutanum og það var sett undir stjórn [[Kim Il-Sung]] sem hafði barist gegn Japönum í Kína og fengið foringjatign og þjálfun í Sovéska hernum og hann kom upp einræðis -kommúnistaríki. AK var fámennara en LK en hafði helstu iðnaðarsvæði Kóreu. Í kjölfarið á stofnunum þessara ríkja drógu stórveldin heri sína í burtu en margir vildu ekki sætta sig við þessa skiptingu landsins.<ref>Huldt (1982): 46-47.</ref> == Gangur stríðsins == [[Kim Il-sung]] vildi sameina allan Kóreuskaga undur kommúnistastjórn og lagði á ráðin um að koma suðurhlutanum einnig undir stjórn kommúnista. Með vopnum og leiðsögn frá Sovétríkjunum kom AK sér upp miklum her en um leið var nokkuð um skæruhernað kommúnista í suðurhlutanum til að stuðla að upplausn og í kjölfarið valdatöku kommúnista þar. Það dugði ekki og árið 1950 fékk Kim leyfi hjá [[Jósef Stalín]] fyrir árás suður fyrir 38. breiddargráðu. Þann 25. júní hófst innrásin af miklum krafti. Her LK var ekki vel útbúinn, hafði ekkert þungt stórskotalið, skriðdreka né flugvélar og hafði átt í stöðugum bardögum við skæruliða. Við innrásina greip um sig mikil upplausn í herjum LK og virtist sem þeir yrðu gersigraðir fljótlega.<ref>Huldt (1982): 47-48.</ref> === Innkoma Bandaríkjanna === Bandaríkin gripu fyrst og af mestum krafti til aðgerða. Þau höfðu fjögur veik landherfylki í Japan og sendu strax flota umhverfis Kóreu sem gat tryggt yfirráð þeirra á hafi og stutt landherinn með flugvélum og fallbyssum. [[Douglas MacArthur]] herforingi, sem hafði sannað sig í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]], var settur yfir þennan her. Með yfirráðum yfir hafi var hafist handa við að flytja tiltækan landher á staðinn. Á suðausturenda Kóreuskagans er hafnarborgin Pusan. Þangað streymdu herflutningar Bandaríkjamanna en flutningar þeirra treystu á þá höfn. Fyrstu bandarísku hermennirnir sem komu á vígstöðvarnar gátu lítið annað en tafið framrás AK. Á endanum héldu þeir aðeins hring umhverfis borgina Pusan en þar náðist að koma upp stöðugri varnarlínu og sóknartilraunum AK gegn þessum hring var naumlega hrint meðal annars með hjálp flughers Bandaríkjanna sem hafði algera yfirburði og varð herjum kommúnista afar skæður allt stríðið. Hringurinn um Pusan var eina svæðið á Kóreuskaganum sem LK hélt enn svo að allt var komið undir vörnum þar. Með liðstyrk landgönguliða úr flotanum og her sem var fluttur frá Pusan gerðu hermenn Bandaríkjanna og LK óvænta innrás við Inchon, hafnarborg rétt hjá höfuðborginni Seoul, 14. september 1950. Þar voru varnir AK litlar og 25. september náði landgönguherinn [[Seúl]] og skar á flutningaleiðir AK. Við þetta kom upplausn í her AK sem sundraðist og flúði óskipulega um fjallendi norðureftir. Við þetta hafði taflið snúsist við. Höfnin í Pusan var örugg, verulegur bandarískur liðstyrkur og nokkuð af herjum fra öðrum aðildarríkjum SÞ voru komnir á vettvang og ráðrúm gafst til að koma reglu á her LK á meðan herir AK höfðu veikst verulega.<ref>Huldt (1982): 48-50.</ref> === Norður fyrir 38. breiddarbaug === Eftrir viðsnúninginn sóttu herir SÞ og LK hratt norður, í byrjun október fóru þeir norður fyrir 38. breiddarbaug, náðu fljótlega [[Pjongjang]] (höfupborg AK) svo að stjórn AK varð að flýja norður. Þegar sóknin nálgaðist Yaluá, sem er á landamærum AK og Kína, voru umsvif herja AK orðin lítil en nálægðin við Kína olli áhyggjum. Herjum SÞ var ekki heimilað að hefja könnunarflug yfir Kína svo að lítið var vitað um hvað Kínverjar voru að gera en þegar hér var komið við sögu höfðu þeir safnað nokkur hundruð þúsund hermönnum og biðu eftir framrás herja SÞ og LK. MacArthur gaf út tilkynningu 24. nóvember 1950 þar sem hann lýsti því yfir að hermennirnir kæmust heim fyrir jól en þá höfðu kínverskir hermenn þegar skotið upp kollinum. En sóknin gekk inn í gildru Kínverja og fjaraði út tveimur dögum síðar en við tók hratt undanhald til að forðast innilokun og um jólin var víglínan kringum 38. breiddarbaug en undanhaldið hafði tekist án mikils mannfalls en telst engu að síður ósigur.<ref>Huldt (1982): 49-50.</ref> === Deilur MacArthurs === Eftir sóknina urðu miklar deilur milli stjórnarinnar í Washington og MacArthurs sem var ósáttur við að hafa ekki fengið að ráðast á kínverskar birgðastöðvar í [[Mansjúría|Mansjúríu]] og lagði fram tillögur hvernig ná mætti lokasigri með aðgerðum sem stjórn Bandaríkjanna óttaðist að gæfu af sér allsherjarstríð, jafnvel með kjarnorkuvopnum. Það endaði með því að MacArthur var settur af í apríl 1951 og við tók Ridgeway sem hafði stjórnað landhernum í Kóreu.<ref>Huldt (1982): 50.</ref> === Nýjar sóknartilraunir === Næsta vor reyndu herir kommúnista (AK og Kína) nokkrar sóknartilraunir, um nýár 1951 sóttu þeir fram og náðu Seúl en SÞ náðu henni aftur í mars. Eftir það reyndu kommúnistar nokkrum sinnum aftur svipaðar sóknir en yfirleitt tókst herjum SÞ og LK að stöðva hana tiltölulega fljótlega og Seoul var ekki hertekin aftur. Sóknir og gagnsóknir kringum 38. breiddarbaug héldu áfram það sem eftir var stríðsins. SÞ nutu aðstoðar úr lofti en kommúnistar reyndu að athafna sig á nóttunni og náðu nokkrum árangri með því. Herjum SÞ og LK tókst að halda stöðunni þrátt fyrir að vera mikið fámennari. Mannfall meðal kommúnista var yfirleitt mun meira en Kínverjar höfðu mikinn mannafla til að fylla í skörðin.<ref> Millet (2009).</ref> === Friðarviðræður === Eftir þennan hildarleik voru báðir aðilar sannfærðir um að það væri ekki þess virði að sameina Kóreu með valdi þannig að samningaviðræður hófust opinberlega í júlí 1951. Eftir það færðist víglína lítið en báðir aðilar héldu uppi árásum til að reyna að bæta stöðu sína í samningaviðræðunum, sumar þeirra með umtalsverðu mannfalli þó að bardagar yrðu yfirleitt ekki eins harðir og blóðugir og fyrsta árið. Undir lok ársins var búið að semja um helstu atriði önnur en lausn stríðsfanga. Það ver vegna þess að sumir stríðsfangar í haldi SÞ og LK voru raunar frá Suður-Kóreu og höfðu verið neyddir í her AK og sumir kínversku fangarnir vildu heldur ekki snúa aftur og LK vildi ekki senda fanga sem þeir héldu fram að svo væri komið fyrir til AK en AK og Kína féllust ekki á þetta. 5. mars 1953 dó [[Jósef Stalín]] og í kjölfarið ákvað forysta Sovétríkjanna að stríðið skyldi enda. [[Mao Zedong]], leiðtogi Kínverja var ekki á sömu skoðun en Kínverjar voru háðir vopnum Sovétríkjanna og þurftu að láta undan. Loks komst á vopnahlé 27. júlí 1953. Mörkin milli AK og LK voru enn nálægt 38. breiddargráðu og hafa ekki færst síðan.<ref>Millet (2009).</ref> == Stríðsglæpir == [[Mynd:Execution of South Korean political prisoners by the South Korean military and police at Daejeon, South Korea, over several days in July 1950.jpg|right|thumb|Fórnarlömb fjöldamorða við Taejon]] Þó að yfirleitt sé litið á Kóreustríðið sem deilu stórveldannna var þetta líka borgarstríð í Kóreu og þar voru framin mörg voðaverk. Báðir aðilar frömdu fjöldamorð á andstæðingum sínum. Þegar AK náði Seúl hófust kerfisbundin morð á stjórnarmönnum í stjórn Syngman Rhee auk þess sem afar misjöfnum sögum fer um meðferð á stríðsföngum þó að stjórn AK hafi raunar lagst gegn óþarfa grimmdarverkum gegn stríðsföngum. Það sem öðlaðist hinsvegar ekki viðurkenningu á Vesturlöndum fyrr en síðar er þau fjöldamorð sem stjórn [[Syngman Rhee]] stóð fyrir. Fyrir innrásina í Suður-Kóreu höfðu margir kommúnistar verið settir í fangelsi og til að koma í veg fyrir að þeir yrðu frelsaðir af AK var fyrirskipað að taka þá af lífi þegar innrásin hófst. Helst þessara fjöldamorða voru þegar þúsundir fanga í Taejon voru skotnir og settir í fjöldagrafir og talið er að jafnvel 100 þúsund borgarar hafi verið teknir af lífi í svipuðum aðgerðum LK. Síðar skrifaði LK þessi morð á kommúnista sem frömdu einnig fjöldamorð á sömu slóðum þegar þeir hörfuðu eftir innrásina við Inchon, e.t.v. til að hefna fyrir fjöldamorð Suður-Kóreumanna. Vegna hættu sem stafaði af skæruliðum kommúnista í Suður-Kóreu kom fyrir að herir LK og SÞ skutu á eða gerðu loftárásir á óbreytta borgara en eftir á er ómögulegt að vita hve margir voru í raun skæruliðar. Mikið mannfall varð einnig vegna hungurs og vosbúðar í kjölfar eyðileggingar stríðsins, m.a. vegna loftárása SÞ á borgir í Norður-Kóreu og dó fólk einnig í loftárásunum.<ref>Millet (2009).</ref><ref>Lone og McCormack (2001).</ref><ref>„The First Deajon Massacre“ (2009).</ref> == Stuðningur Sameinuðu Þjóðanna == Strax sama dag og innrás AK hófst, (reyndar 14 tímabeltum seinna) kom öryggisráðið saman. Vegna óánægju með að þjóðernissinnar á [[Taívan]] fengju sæti í öryggisráðinu í stað [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldissins Kína]] á meginlandinu mættu fulltrúar Sovétríkjanna ekki og þegar hvorki Alþýðulýðveldið Kína né Sovétríkin gátu beitt neitunarvaldi var strax samþykkt að fordæma árás AK. 27. júní hvattir öryggisráðið síðan ríki SÞ til að hjálpa LK við að hrinda árásinni og Bandaríkjamenn hófu aðgerðir undir merkjum SÞ. Skömmu eftir þetta sáu Sovétríkin hvaða afleiðingar skróp þeirra í öryggisráðinu gat haft og tóku sæti sitt aftur svo að frekari ályktanir um aðgerðir gegn AK komust ekki í gegnum öryggisráðið. Undir merkjum Sameinuðu Þjóðanna naut [[Suður-Kórea]] stuðnings Bandaríkjanna öðrum fremur, en einnig [[Bretland]]s, [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Nýja Sjáland]]s, [[Frakkland]]s, [[Belgía|Belgíu]], [[Holland]]s, [[Lúxemborg]]ar, [[Grikkland]]s, [[Tyrkland]]s, [[Kólumbía|Kólumbíu]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], [[Tæland]]s, og [[Filippseyjar|Filippseyja]].<ref>Huldt (1982): 46-48.</ref> == Nafngiftir == Í Suður-Kóreu er stríðið gjarnan nefnt '''6·25''', sem vísar til dagsetningarinnar þegar átökin brutust út, eða ''Han-guk Jeonjaeng'' (á [[Kóreska|kóresku]]: 한국전쟁, sem merkir orðrétt „Kóreustríðið“). Í Norður-Kóreu er stríðið formlega nefnt '''Föðurlandsfrelsunarstríðið''' (á kóresku: 조국해방전쟁). Í Bandaríkjunum er opinberlega talað um löggæslu,'''Kóreuátökin''', fremur en stríð, aðallega til að komast hjá því að þurfa að lýsa yfir stríði. Stundum er stríðið kallað „gleymda stríðið“ utan Kóreu, vegna þess að um meiri háttar átök var að ræða en er sjaldan rætt. Í Kína voru átökin kölluð '''Stríðið til að standa gegn Bandaríkjunum og aðstoða Kóreu''' (抗美援朝), en er í dag oftast nefnt „Kóreustríðið“ (朝鮮戰爭, ''Chaoxian Zhanzheng''). == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Huldt, Bo o.fl., ''Saga mannkyns ritröð AB'', 14. bindi. Lýður Björnsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna Bókafélagið, 1982). * Lone, Steward og Gavan McCormack, „The Daejon Massacre“, Korea International War Crimes Tribunal, New York, 23. júní 2001. Vefslóð: http://www.iacenter.org/Koreafiles/ktc-lone-mccormack.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105135936/http://www.iacenter.org/Koreafiles/ktc-lone-mccormack.htm |date=2011-11-05 }} * Millet, Allan R., „Korean War“, ''Britannica Online Encyclopedia'', 26. apríl 2009. * „The First Deajon Massacre“, Channel 4 history, 26. apríl 2009. Vefslóð: https://www.channel4.com/history/microsites/H/history/t-z/titfortat4.html == Tenglar == {{Commonscat|Korean War|Kóreustríðinu}} * [http://www.koreanwarcenter.org/ Center for the Study of the Korean War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509171346/http://www.koreanwarcenter.org/ |date=2008-05-09 }}, við Graceland-háskóla í Bandaríkjunum * [http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Samtök fyrrverandi stríðsfanga úr Kóreustríðinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html |date=2008-04-22 }} * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Samtök hermanna sem börðust í Kóreustríðinu] {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Kóreustríðið| ]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð í Asíu]] [[Flokkur:Saga Kóreu]] [[Flokkur:Kórea]] ldwyejno8g5pbf7esdykaaxcb7cqt8y 0 42163 1962297 1937461 2026-05-05T20:53:42Z Berserkur 10188 1962297 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | name = UEFA Champions League | founded = {{Start date and age|df=yes|1955}}<br />(endurnefnd 1992) | region = Evrópa ([[UEFA]]) | number of teams = 32 (riðlakeppni)<br />80 (alls) | qualifier for = [[UEFA Super Cup]]<br />[[FIFA Club World Cup]] | related comps = {{nowrap|[[UEFA Europa League]] (2. stig)}}<br/>{{nowrap|[[UEFA Europa Conference League]] (3. stig)}} | current champions = {{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] (1. titill) | most successful club = {{ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] (15 titlar) | website = [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Opinber vefsíða] | current = }} [[Mynd:UEFA members Champs League group stage.png|thumb|Lönd sem hafa tekið þátt í riðlakeppni: Grænt. Lið sem ekki hafa tekið þátt í henni: Blátt.]] '''Meistaradeild Evrópu''' ([[enska]]: UEFA Champions League) er árleg keppni í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Keppnina heldur [[Knattspyrnusamband Evrópu]] fyrir öll bestu lið [[Evrópa|Evrópu]]. Sigurvegarar keppninnar hljóta Evrópumeistaratitilinn sem eru mjög virt verðlaun í knattspyrnuheiminum. Sigurvegarinn í keppninni fær þátttökurétt í [[Evrópski ofurbikarinn|Evrópska ofurbikarnum]], sem og í heimsmeistarakeppni félagsliða. Meistaradeildinni var hleypt af stokkunum [[1955]] og hét þá Evrópukeppni félagsliða, en [[1992]] var keppninni breytt í Meistaradeildina. Sigursælasta lið keppninnar er [[Real Madrid]] sem hefur unnið fimmtán sinnum. == Saga == [[Mynd:Trofeo UEFA Champions League.jpg|thumb|Bikar Meistaradeildarinnar]] Keppni evrópskra knattspyrnuliða var ekki ný af nálinni. [[1927]] hófst Mitropabikarinn, en það var félagskeppni liða frá [[Austurríki]], [[Ungverjaland]]i, [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Sviss]] og [[Rúmenía|Rúmeníu]]. Hún lagði hins vegar upp laupana við upphaf [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]]. Eftir stríð var önnur slík keppni í gangi, miklu minni þó, og hét hún Coupe Latine. Í henni kepptu meistaralið frá Ítalíu, [[Frakkland]]i, [[Spánn|Spáni]] og [[Portúgal]]. Hugmyndir um nýja Evrópukeppni með meistaraliðum frá sem flestum löndum í Evrópu fæddust snemma á sjötta áratugnum með Gabriel Hanot, íþróttafréttamanni L‘Équipe og fyrrverandi frönskum landsliðsmanni. Skipulagning Hanots var gerð opinber í blaðinu í [[desember]] [[1954]] og hófst keppnin sjálf á haustmánuðum árið eftir. 16 lið voru þátttakendur í fyrstu keppninni. Ekki sáu þó öll lið sér fært að taka þátt. T.d. meinaði [[Enska knattspyrnusambandið]] [[Chelsea F.C.|Chelsea]] þátttöku og var þá Gwardia Varsjá sent í staðinn. Sigurvegari var Real Madrid sem sigraði franska liðið Stade Reims í úrslitaleik 4-3. Real Madrid vann keppnina reyndar 5 fyrstu skiptin, árangur sem ekkert annað lið hefur tekist að gera. Suðurevrópsk lið (frá Spáni, Ítalíu og Portúgal) sigruðu keppnina allt til [[1966]], en [[1967]] tókst [[Glasgow Celtic]] að sigra, fyrst breskra liða. Aðeins tvisvar hefur liði tekist að sigra keppnina þrisvar í röð (eftir hina stórkostlegu byrjun Real Madrid): [[Ajax Amsterdam|Ajax]] 1971-73 og [[Bayern München]] 1974-76. Mesta sigurganga liða frá einu landi var 1977-82 en þá sigruðu [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool]], [[Nottingham Forest]] og [[Aston Villa]] til skiptis sex sinnum í röð. Einn sorglegasti viðburður keppninnar var úrslitaleikurinn [[1985]] á Heyselvellinum í [[Brussel]] milli [[Juventus]] og Liverpool en þá hrundi veggur og létust við það 39 manns. Afleiðingarnar voru þær að ensk lið voru útilokuð frá keppninni í fimm ár (Liverpool í sjö ár). Frá byrjun til ársins [[1991]] var fyrirkomulag keppninnar útsláttur, þ.e. heimaleikur og útileikur. Á leiktíðinni 1991-92 var í fyrsta sinn komið upp riðlum, þ.e. í átta liða úrslitum var liðunum komið fyrir í tveimur riðlum. Sigurlið riðlanna komust í úrslitaleikinn. [[1992]] var keppninni breytt í Meistaradeild Evrópu. Fyrsta árið (92-93) var fyrirkomulag keppninnar eins og á síðasta ári, þ.e. útsláttur og tveir riðlar. En [[1994]] var í fyrsta sinn komið upp riðlakeppni strax í upphafi. 16 lið voru sett í fjóra riðla. Efstu tvö liðin í riðlunum komust í átta liða úrslit. Í leiktíðunum 96-97 og 97-98 var liðunum fjölgað í 24 og léku þau í 6 riðlum. Efstu liðin í riðlunum og þau bestu sem lentu í öðru sæti komust í átta liða úrslit. Leiktíðina [[1999]]-[[2000]] var keppninni enn breytt. Að þessu sinni fengu 32 lið þátttökurétt og voru þau skipuð í átta riðla. Tvö efstu lið riðlanna mynduðu svo fjóra nýja riðla. Tvö efstu liðin þar komust í átta liða úrslit. Liðið í þriðja sæti fer í [[Evrópudeild UEFA]] en liðið í neðsta sæti fellur úr leik. Milliriðlarnir voru þó fljótt afnumdir, þannig að í dag hefst útsláttarkeppnin strax að lokinni fyrstu riðlakeppninni. Tólf af liðunum 32 voru meistarar í sínum eigin löndum en þar að auki sex lið sem lentu í 2. sæti. Afgangurinn, 10 lið, vinna sér þátttökurétt með forkeppni. Árið 2024 var á ný fyrirkomulaginu breytt og 4 liða riðlar afnumdir og var liðum fjölgað í 36. Lið dragast gegn átta liðum úr 4 styrkleikaflokkum og stendur deildakeppni frá september til janúar. Útsláttarkeppni byrjar í febrúar. == Úrslitaleikir == {{Aðalgrein|Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu}} == Tölfræði == === Sigurliðin === Listi yfir öll sigurlið Meistaradeildarinnar frá upphafi. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Sigurlið !! Titlar!! Ár !! 2. sætið |- | 1 || [[Real Madrid]] || 15 || 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1966, 1998, 2000, 2002, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022, 2024 || (3) 1962, 1964, 1981, |- | 2 || [[AC Milan]] || 7 || 1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007 || (4) 1958, 1993, 1995, 2005 |- | 3-4 || [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool]] || 6 || 1977, 1978, 1981, 1984, 2005, 2019 || (4) 1985, 2007, 2018, 2022 |- | || [[Bayern München]] || 6 || 1974, 1975, 1976, 2001, 2013, 2020 || (5) 1982, 1987, 1999, 2010, 2012 |- | 5 || [[FC Barcelona|Barcelona]] || 5 || 1992, 2006, 2009, 2011, 2015 || (3) 1961, 1986, 1994 |- | 6 || [[Ajax Amsterdam|Ajax]] || 4 || 1971, 1972, 1973, 1995 || (2) 1969, 1996 |- | 7-8 || [[Inter Milan]] || 3 || 1964, 1965, 2010 || (3) 1967, 1972, 2023 |- | || [[Manchester United]] || 3 || 1968, 1999, 2008 || (2) 2009, 2011 |- | 9-13 || [[Juventus FC|Juventus]] || 2 || 1985, 1996 || (7) 1973, 1983, 1997, 1998, 2003, 2015, 2017 |- | || [[S.L. Benfica|Benfica]] || 2 || 1961, 1962 || (5) 1963, 1965, 1968, 1988, 1990 |- | || [[Nottingham Forest]] || 2 || 1979, 1980 || (0) |- | || [[FC Porto|Porto]] || 2 || 1987, 2004 || (0) |- | || [[Chelsea FC|Chelsea]] || 2 || 2012, 2021 || (1) 2008 |- | 14-22 || [[Glasgow Celtic]] || 1 || 1967 || (1) 1970 |- | || [[Hamburger SV|Hamburg]] || 1 || 1983 || (1) 1980 |- | || [[FCSB|Steaua Búkarest]] || 1 || 1986 || (1) 1989 |- | || [[Olympique de Marseille|Olympique de Marseille]] || 1 || 1993 || (1) 1991 |- | || [[Feyenoord]] || 1 || 1970 || (0) |- | || [[Aston Villa]] || 1 || 1982 || (0) |- | || [[PSV Eindhoven]] || 1 || 1988 || (0) |- | || [[Rauða stjarnan Belgrad]] || 1 || 1991 || (0) |- | || [[Borussia Dortmund]] || 1 || 1997 ||2013, 2024 (2) |- | || [[Manchester City]] || 1 || 2023 |- | || [[Paris Saint-Germain]] || 1 || 2025 |} === Sigurlið eftir löndum === <small>Uppfært [[2024]]</small> {| class="wikitable" |- ! Röð !! Sigurland !! Sigrar !! Hve oft í 2. sæti |- | 1 || [[Spánn]] || 20 || 11 |- | 2 || [[England]] || 15 || 10 |- | 3 || [[Ítalía]] || 12 || 17 |- | 4 || [[Þýskaland]] || 8 || 11 |- | 5 || [[Holland]] || 6 || 2 |- | 6 || [[Portúgal]] || 4 || 5 |- | 7-10 || [[Frakkland]] || 2 || 6 |- | || [[Skotland]] || 1 || 1 |- | || [[Rúmenía]] || 1 || 0 |- | || [[Júgóslavía]] || 1 || 1 |} === Leikjahæstu menn === <small>Uppfært 5/5 [[2026]]</small> {| class="wikitable" |- ! Röð !! Leikmaður !! Leikir !! Tímabil |- | 1 || [[Cristiano Ronaldo]] || 183|| 2003-2022 |- | 2 || [[Iker Casillas]] || 177 || 1999-2019 |- | 3 || [[Lionel Messi]] || 163 || 2005-2023 |- | 4 || '''[[Manuel Neuer]]''' || 160 ||2007- |- | 5 || [[Thomas Müller]] || 156|| 2009-2025 |- | 6 || [[Karim Benzema]] || 152 || 2006-2023 |- | 7 || [[Xavi]] || 151 || 1998-2015 |- | 7 || [[Toni Kroos]] || 151 || 2008-2024 |- | 8 || '''[[Robert Lewandowski]]''' || 144 || 2011- |- | 9 || [[Raúl]] || 142 || 1995-2011 |- | 9 || [[Sergio Ramos]] || 142|| 2005-2023 |- | 9 || [[Luka Modrić]] || 142 || 2010-2025 |- | 10 || [[Ryan Giggs]] || 101 || 1993-2014 |- | 11 || [[Andrés Iniesta]] || 130 || 2002-2018 |- | 13 || [[Sergio Busquets]] || 129 || 2008-2022 |- | 12 || [[Gerard Piqué]] || 128 || 2004-2022 |} === Markahæstu menn === <small>Uppfært 5/5 2026.</small> {| class="wikitable" |- ! Röð !! Leikmaður !! Mörk !! Leikir !! Tímabil |- | 1 || [[Cristiano Ronaldo]] || 142|| 182 || 2003-2022 |- | 2 || [[Lionel Messi]] || 129 || 161 || 2005-2023 |- | 3 || '''[[Robert Lewandowski]]''' || 109 || 144 || 2011- |- | 4 || [[Karim Benzema]] || 90 || 152 || 2006-2023 |- | 5 || [[Raúl]] || 71 || 142 || 1995-2011 |- | 6 || '''[[Kylian Mbappé]]''' || 70 || 98 || 2016- |- | 7 || '''[[Erling Haaland]]''' || 57 || 58 || 2019- |- | 7 || [[Thomas Müller]] || 57 || 163|| 2009-2025 |- | 8 || [[Ruud van Nistelrooy]] || 56 || 73 || 1998-2009 |- | 9 || '''[[Harry Kane]]''' || 53 || 69 || 2016- |- | 10 || '''[[Mohamed Salah]]''' || 50 || 98 || 2013- |- | 10 || [[Thierry Henry]] || 50 || 112 || 1997-2012 |- | 11 || [[Alfredo di Stefano]] || 49 || 58 || 1955-1964 |- | 12 || [[Andriy Shevchenko]] || 48 || 100 || 1994-2012 |- | 12 || [[Zlatan Ibrahimovic]] || 48 || 124 || 2001-2021 | |} ==Íslendingar sem hafa spilað í meistaradeildinni== *[[Eyjólfur Sverrisson]] (Hertha Berlin) *[[Eiður Smári Guðjohnsen]] (Chelsea FC) *[[Kolbeinn Sigþórsson]] (Ajax) *[[Alfreð Finnbogason]] (Olympiakos) *[[Arnór Sigurðsson]] (CSKA Moskva) *[[Hörður Björgvin Magnússon]] (CSKA Moskva) *[[Mikael Anderson]] (Midtjylland) *[[Birkir Bjarnason]] (Basel) *[[Árni Gautur Arason]] (Rosenborg) *[[Helgi Sigurðsson]] (Panathinaikos) *[[Rúrik Gíslason]] (FC Köbenhavn) *[[Sölvi Geir Ottesen]] (FC Köbenhavn) *[[Ragnar Sigurðsson]] (FC Köbenhavn) *[[Kári Árnason]] (FC Köbenhavn) *[[Hákon Arnar Haraldsson]] (FC Köbenhavn, Lille) *[[Ísak Bergmann Jóhannesson]] (FC Köbenhavn) *[[Orri Óskarsson]] (FC Köbenhavn) <ref>[https://skessuhorn.is/2018/09/20/yngstur-islendinga-meistaradeild-evropu/ Yngstur Íslendinga í Meistaradeild Evrópu] Skessuhorn, skoðað, 27. október 2020</ref> *[[Viktor Bjarki Daðason]] (FCK) == Heimildir == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ UEFA Champions League - Official website] * [http://www.uefa-coefficients.com UEFA-COEFFICIENTS.COM - Country Ranking and Champions League Statistics] ==Tilvísanir== {{S|1955}} [[Flokkur:Meistaradeild Evrópu]] [[Flokkur:Stofnað 1955]] 3jfmsox1nt445i32vwztja5s7frkqi2 0 52739 1962327 1959435 2026-05-06T01:41:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962327 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Holar07.jpg|right|thumb|400px|Mynd af hinni nýju Auðunarstofu um sumar.]] '''Auðunarstofa''' eða '''Timburstofan''' var reist á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] á árunum [[1316]] til [[1317]] og stóð í tæp 500 ár eða uns hún var rifin [[1810|árið 1810]].<ref>{{Vefheimild|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_1142.pdf|titill=Hólar í Hjaltadal: Fornleifaskráning|höfundur=Katrín Gunnarsdóttir|útgefandi=Byggðasafn Skagfirðinga|mánuður=apríl|ár=2000|bls=7}}</ref> [[Auðunn rauði|Auðunn rauði Þorbergsson]], biskup á Hólum, hafði með sér viði í timburstofuna, þegar hann kom til Íslands 1315. Viðirnir voru dregnir að vetrarlagi frá Seleyri í [[Borgarfjörður|Borgarfirði]], yfir [[Stórisandur|Stórasand]], til Hóla, þar sem timburstofan var reist.<ref>{{Cite web|url=http://www.guidetoiceland.is/talk-to-locals/article/regina/holar-in-hjaltadalur-in-north-iceland|title=The historic Hólar in Hjaltadalur, the Episcopal See and Nýibær Turf House in North-Iceland|website=Guide to Iceland|language=en|access-date=2025-09-11}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Timburstofan var hluti af staðarhúsunum á Hólum, stóð fast sunnan við kirkjugarðinn. Hún var tvískipt, annars vegar [[bjálkahús]] eða [[stokkahús]], þ.e. hin eiginlega timburstofa, og hins vegar [[stafverk]]shús sem var sambyggt timburstofunni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.glaumbaer.is/static/files/Skjol/xvi-traditional-building-methods.pdf|titill=Traditional Building Methods|höfundur=Sigríður Sigurðardóttir|útgefandi=Skagafjörður Heritage Museum|ár=2012|tungumál=en|bls=3, 8}}</ref> Stafverkshúsið var á tveimur hæðum, var neðri hæðin stundum kölluð Anddyr eða Forstofa, og sú efri Studium eða Studiumloft. Hugsanlegt er að [[svalagangur]] hafi í öndverðu verið meðfram Timburstofunni. Nafnið Auðunarstofa kemur fyrst fyrir í [[Jón Espólín|Árbókum Espólíns]], þegar sagt er frá niðurrifi stofunnar árið 1810. Árið 1995 orðaði [[Bolli Gústavsson]] [[vígslubiskup]] þá hugmynd í [[Hólanefnd]] að láta endurgera Auðunarstofu á Hólum. Tókst með samvinnu íslenskra og norskra aðila að koma því í kring, og var Auðunarstofa hin nýja fullfrágengin sumarið 2002. Húsið er allnákvæm endurgerð stofunnar fornu, að öðru leyti en því að stafverkshlutinn er nokkru stærri, til þess að auka notagildi hússins.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6595692?iabr=on#page/n7/mode/2up|titill=Hornsteinn lagður á Hólum|útgefandi=Feykir|mánuður=ágúst|ár=2001}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} ==Heimildir== * Þorsteinn Gunnarsson et al., ''Um Auðunarstofu'' (Reykjavík: Hólanefnd, 2004). {{hnit|65.73422|-19.11448|region:IS|display=title}} {{stubbur|Mannvirki|Ísland}} [[Flokkur:Sveitarfélagið Skagafjörður]] [[Flokkur:Mannvirki á Íslandi]] gt8m1jwa1laiqznl41jkfdlb8w6k4xb 0 56356 1962265 1922749 2026-05-05T13:50:26Z TKSnaevarr 53243 1962265 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Ítalíu]] | ætt = [[Savojaættin]] | skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg | nafn = Úmbertó 2. | mynd = Umberto II, 1944.jpg | skírnarnafn = Umberto Nicola Tommaso Giovanni Maria di Savoia | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1904|9|15}} | fæðingarstaður = [[Racconigi]], [[Fjallaland]]i, [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1983|3|18|1904|9|15}} | dánarstaður = [[Genf]], [[Sviss]] | grafinn = Hautecombe-klaustur, Frakklandi | ríkisár = 9. maí 1946 – 12. júní 1946 | undirskrift = Umberto II signature.svg | faðir = [[Viktor Emmanúel 3.]] | móðir = [[Helena af Svartfjallalandi]] | maki = {{gifting|[[María José af Belgíu]]|1930}} | titill_maka = Drottning | börn = {{plainlist| * [[María Pía prinsessa af Savoja|María Pía]] * [[Viktor Emmanúel, prins af Napólí]] * [[María Gabríella prinsessa af Savoja|María Gabríella]] * [[María Beatrís prinsessa af Savoja|María Beatrís]]}} }} '''Úmbertó 2. Ítalíukonungur''' (f. [[15. september]] [[1904]] – [[18. mars]] [[1983]]) var síðasti konungur [[Ítalía|Ítalíu]]. Hann var sonur [[Viktor Emmanúel 3.|Viktors Emmanúels 3.]] Ítalíukonungs og konu hans, Elenu drottningar. == Fjölskylda == [[File:King Umberto II behind of the Flag of Kingdom of Italy.jpg|thumb|220px|upright|Úmbertó 2. konungur.]] Þann [[8. janúar]] [[1930]] giftist Úmberto Maríu-José Belgíuprinsessu en hún var dóttir [[Albert 1. Belgíukonungur|Alberts I Belgíukonungs]]. Þeim varð fjögurra barna auðið. * Maria Pia Elena Elisabetta Margherita Milena Mafalda Ludovica Telca Gennera (f. [[1934]]) * Vittorio Emanuele Alberto Carlo Teodoro Umberto Bonifacio Amedeo Damiano Bernardino Gennaro Maria (f. [[1937]]) * Maria Gabriella Giuseppa Aldegonda Adelaide Daisy Ludovica Felicita Gennara (f. [[1940]]) * Maria Beatrice Elena Margherita Ludovica Caterina Ramona (f. [[1943]]) Hjónaband Úmbertós og Mariu José var ekki hamingjusamt en hjónaband þeirra var skipulagt af foreldrum beggja. Þau skildu í útlegðinni. Hann var oft kallaður maíkonungurinn því hann ríkti einungis í rúman mánuð, eða frá [[9. maí]] [[1946]] til [[12. júní]] sama ár. {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1904|1983}} [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Konungar Ítalíu]] [[Flokkur:Savojaættin]] 38426rldfl9c9ebeei6k4nakbn0eeu0 0 59158 1962361 1927603 2026-05-06T11:27:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962361 wikitext text/x-wiki '''Fernando Carlo''', þekktur sem '''Cope2''', er bandarískur [[graff]]listamaður frá [[Bronx]] í [[New York-borg]]. Hann fékk viðurkenningu í graffheiminum um miðjan tíunda áratuginn. Hann hefur málað síðan 1985. Hann og félagar hans í hópnum „Kings Destroy“ (upphaflega „Kids Destroy“, „Killa Dawgs“, „Keeping dollars“ eða einfaldlega KD) eru aðalleikarar í heimildarmyndinni [[Kings Destroy]] frá 1999. Cope2 hefur verið handtekinn af lögreglu New York-borgar in fyrir skemmdarverk, þjófnað og eiturlyfjasölu.<ref>{{cite news | url=https://www.widewalls.ch/magazine/cope2-arrested-september-2015 | location=London | work=Wide Walls | first=Bob | last=Lansroth | title=Cope2 Has Been Arrested | date=2015-09-15 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Handtakan leiddi til þess að hann gaf út 272 blaðsíðna bók um graffverkin sín, ''Cope2: True Legend''.<ref name="cope2kingsdestroy.com">{{cite web |url=http://www.cope2kingsdestroy.com/projects.html |title=Cope2 True Legend |accessdate=2008-12-22 |url-status=usurped |archiveurl=https://archive.today/20080121055110/http://www.cope2kingsdestroy.com/projects.html |archivedate=2008-01-21}}</ref> Cope2 byrjaði að graffa í kringum 1980. Frændi hans Chico 80 kynnti graffið fyrir honum og það var mikið um það í fjölskyldunni hans. Árið 2006 kom Cope2 fram í tölvuleiknum ''[[Mark Ecko's Getting Up: Contents Under Pressure]]'' sem einn af „goðsögum graffsins“. ''[[Time Magazine]]'' borguðu Cope2 $20.000 dollara til að gera auglýsingu í hverfinu [[SoHo (New York)|SoHo]] á Manhattan, á horni Houston og Wooster. Auglýsingin er full af veggjalist og textinn segir „Post-Modernism? Neo-Expressionism? Just Vandalism? Time. Know why“.<ref>[http://www.nydailynews.com/archives/news/2005/06/30/2005-06-30_riled_pol_tags_time_mag_ad.html RILED POL TAGS TIME MAG AD] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515153445/http://www.nydailynews.com/archives/news/2005/06/30/2005-06-30_riled_pol_tags_time_mag_ad.html |date=2009-05-15}}</ref> Cope2 hefur gert skó fyrir [[Converse]] undir heitinu „Chuck Taylor All-Stars“. Cope2 er líka þekktur fyrir loftbólustafina sína, en loftbólustafirnir voru fundnir upp af graffitilistamanninum Cap. Verk Cope2 sjást á nokkrum veggjum í tölvuleiknum ''[[Grand Theft Auto IV]]''.<ref>{{cite web|url=https://hypebeast.com/2008/5/cope2-x-grand-theft-auto-iv|title=COPE2 x Grand Theft Auto IV|date=5. maí 2008|website=Hypebeast}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Bandarískir graffarar]] 74o726mw79yfie8o3oi9b8zdhcwkth5 0 60893 1962331 1954459 2026-05-06T06:50:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962331 wikitext text/x-wiki {{Hreingerning}} {{hnit|54|26|S|03|24|E|display=title|region:BV}} {{Eyja}} '''Bouveteyja''' ([[norska]]: ''Bouvetøya'', einnig sögulega þekkt sem '''Liverpooleyja''' ellegar '''Lindsayeyja''') er óbyggð eldvirk [[eyja]] við mörk [[Suður-Íshaf]]sins í Suður-[[Atlantshaf]]i, langt suðsuðvestur af [[Góðrarvonarhöfði|Góðrarvonarhöfða]] ([[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]). Hún er hjálenda [[Noregur|Noregs]], en er ekki hluti af [[Suðurskautsbandalagið|Suðurskautsbandalaginu]], þar sem eyjan er norðan breiddarbaugsins sem Suðurskautsbandalagið takmarkast við.<ref>{{cite book | author1=LeMasurier, W. E. |author2=Thomson, J. W. (eds.) | title = Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans | url=https://archive.org/details/volcanoesofantar0000unse | publisher = [[American Geophysical Union]] | date = 1990 | pages = 512 pp | isbn = 0-87590-172-7 }}</ref> == Saga == [[Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier]], sem stjórnaði [[Frakkland|frönsku]] skipunum ''Aigle'' og ''Marie'' fann Bouveteyju þann 1. janúar árið [[1739]]. Hann skráði þó ekki stöðu eyjarinnar rétt, heldur 8 gráðum austar. Bouvet sigldi ekki í kringum þetta land sem hann fann, svo að þá var enn óljóst hvort þetta væri eyja eða hluti af heimsálfu.<ref>{{cite web | url = http://www.worldstats.org/world/bouvet_island.shtml | title = Worldstats: Providing information about our world! | publisher = worldstats.org | date = 2007-01-14 | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2007-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071216001306/http://www.worldstats.org/world/bouvet_island.shtml | url-status = dead }}</ref> Árið [[1772]] hélt kapteinn [[James Cook]] frá Suður-Afríku í sendiför til þess að finna eyjuna, en þegar hann kom að hnitunum 54°S, 11°E þar sem Bouvet sagðist hafa séð eyjuna, var ekkert að sjá. Cook gerði ráð fyrir að Bouvet hefði ruglast á hafísjaka og eyju, og hætti við leitina. <ref> Boudewijn Buch - Eilanden (Holland, 1991)</ref> Eyjan kom ekki aftur fyrir sjónir manna fyrr en árið [[1808]], þegar James Lindsay, kapteinn [[Enderby Company]]-[[hvalveiði]]skipsins ''Snow Swan,'' kom að henni. Þrátt fyrir að hann tæki ekki þar land þar varð hann fyrsti maðurinn til þess að staðsetja eyjuna rétt. Á þessum tíma var eyjan oft nefnd Lindsay-eyja, enda þótti ekki alveg víst að þetta væri sama eyjan og Bouvet hafði séð. Það var svo í desember árið [[1822]] sem menn stigu í fyrsta sinn fæti á eyjuna, en þá lenti kapteinninn [[Benjamin Morrell]] selveiðibátnum ''Wasp'' á eyjunni í leit að [[selur (spendýr)|sel]]. Hann fann nokkra seli og veiddi til skinna. Þann [[10. desember]] árið [[1825]] lenti kapteinn Norris, skipstjóri Enderby Company-hvalveiðiskipanna ''Sprightly'' og ''Lively'' á eyjunni, nefndi hana ''Liverpooleyju'' og gaf [[Breska krúnan|Bresku krúnunni]]. Aftur var ekki vitað hvort þetta væri sama eyja og áður hafði fundist á þessum slóðum. Hann sagðist einnig hafa séð aðra eyju nálægt, sem hann nefndi [[Thompsoneyja (Suður-Atlantshaf)|Thompsoneyju]]. Engin merki finnast um þá eyju. Árið [[1898]] kom skip [[Þýskaland|þýsku]] ''Valdivia''-sendifararinnar sem [[Carl Chun]] stýrði að eyjunni en lenti ekki. Fyrsta langdvöl á eyjunni var árið [[1927]], þegar hin [[Noregur|norska]] áhöfn skipsins ''Norvegia'' dvaldist á eyjunni í um það bil mánuð, og á þessari dvöl byggðist tilkall leiðtoga áhafnarinnar, [[Lars Christensen]], til eyjarinnar fyrir hönd [[Noregur|Noregs]], en Norðmenn nefndu eyjuna Bouveteyju (Bouvetøya).<ref> {{cite web | url = https://polarflight-online.tripod.com/polarpers3.htm | title = Polar Pioneers: Hjalmar Riiser-Larsen | publisher = PolarFlight Online--North Polar Regions News and Information Magazine | date = 2007-07-05 }}</ref> Norska ríkið innlimaði eyjuna þann [[1. desember]] árið [[1927]] og með konunglegri tilskipun þann [[23. janúar]] árið [[1928]] varð Bouveteyja norsk hjálenda. Ári síðar dró [[Stóra-Bretland]] til baka tilkall sitt til eyjunnar. Árið [[1930]] voru samþykkt lög í norska þinginu um að eyjan yrði hjálenda sem lyti valdi Noregs, en væri ekki hluti af ríkinu sjálfu. Árið [[1964]] fannst [[björgunarbátur]] á eyjunni, ásamt fleiri þarfaþingum; en því miður voru farþegar björgunarbátsins horfnir.<ref>{{cite web | url = http://eosweb.larc.nasa.gov/HPDOCS/misr/misr_html/bouvet_island.html | title = MISR Image: Bouvet Island | publisher = NASA | date = 2007-01-14 | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2009-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090925233134/http://eosweb.larc.nasa.gov/HPDOCS/misr/misr_html/bouvet_island.html |url-status=dead }}</ref> Árið [[1971]] voru Bouveteyja og landhelgi hennar gerð að [[náttúruverndarsvæði]]. Á árunum milli [[1950]] og [[1960]] sýndi [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] því áhuga að koma þar fyrir veðurathugunarstöð, en aðstæður voru taldar of óöruggar. Eyjan er enn óbyggð, en árið 1977settu Norðmenn þar upp fjarstýrða [[veðurathugunarstöð]]. Þann [[19. október]] árið [[2007]] tilkynntu norskir heimskautaeftirlitsmenn að gervihnattarmyndir sýndu ekki lengur upplýsingastöðina sem sett var upp á eyjunni árið [[1994]]. Talið er að stöðin hafi fokið út á sjó. Jarðskjálfti sem varð á þessu svæði árið [[2006]] á að hafa laskað grunn stöðvarinnar, og gert hana veikari fyrir hinum öflugu vindum á svæðinu.<ref>{{cite web | url = http://npweb.npolar.no/Artikler/2007/1192800802.58 | title = Norwegian field station gone with the wind | publisher = Norwegian Institute of Polar Research | date = 2007-10-19 | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2009-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090105122901/http://npweb.npolar.no/Artikler/2007/1192800802.58 |url-status=dead }}</ref> == Landfræði == Bouveteyja er 49 km² að flatarmáli og eru 93% af þeim (45,57 km²) hulin ís sem liggur yfir suður- og austurströndinni.<ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bv.html | title = CIA - The World Factbook - Bouvet Island | publisher = CIA | date = 2007-01-14 | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2010-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101008042249/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bv.html |url-status=dead }}</ref> Bouveteyja er meðal afskekktastu eyja í heiminum. Næsta fasta land er [[Matthildarland]] á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]], sem er um 1.600 km (1.000 mílur) suður af eynni og einnig óbyggt. Hafnlaust er á eyjunni, aðeins skipalægi úti á sjó, og er hún þess vegna illaðgengileg. Ströndin er mjög brött og því auðveldast að komast að eyjunni með þyrlu frá skipi í grennd. Jöklarnir mynda þykkt íslag sem fellur af háum klettum ofan í sjóinn eða ofan á svartar strandir með eldfjallasandi. Strandlengjan (29,6 km) er oft umkringd [[hafís]]. Hæsti punktur eyjunnar nefnist ''Olavtoppen'', og er 780 m yfir sjávarmáli. Fuglar hafa nýtt sér [[Hraun|hraunbreiðu]] á vesturströnd eyjarinnar, sem kom upp í eldgosi á árunum [[1955]] – [[1958]], sem varpstað. Vegna slæmra veðurskilyrða og ísilagðrar jarðar, vaxa aðeins [[fléttur]] og [[Mosar|mosar]] á eyjunni. [[Selir]], [[Sjófuglar|sjófuglar]] og [[mörgæsir]] eru eina dýralífið. Þótt Bouveteyja sé óbyggð, hefur hún [[þjóðarlén]]ið [[.bv]], en það hefur þó enn ekki verið notað.<ref>{{cite web | url = http://www.norid.no/domenenavnbaser/bv-sj.html | title = Norid: .bv and .sj domains are not in use | publisher = Norid | date = 2007-01-14 | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2009-02-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090207215311/http://www.norid.no/domenenavnbaser/bv-sj.html |url-status=dead }}</ref> Lítill hópur [[útvarpsamatöra]] hefur ferðast til þessa afskekkta staðar ([[kallmerki]] notuð á eyjunni byrja á ''3Y''). Þar er ekkert landsnúmer eða [[svæðisnúmer]] og ekkert símasamband, [[póstnúmer]] né póstþjónusta. Skip sem koma að Bouveteyju teljast innan UTC Z [[tímabelti]]sins. Norsk lög kveða á um að tími í norskum hjálendum eigi að vera UTC+1, nema ákveðinn hluta árs eða DST (Daylight saving time). <ref>{{cite web | url =http://www.lovdata.no/all/hl-20070126-004.html | title = LOV 2007-01-26 nr 04: Lov om målenheter, måling og normaltid.(Law about measurement, units and standard time) | publisher = Norwegian Government, NHD | date = 2008-01-01 }}</ref> Þetta þýðir að lögbundinn tími á Bouveteyju er UTC+1, líkt og á [[Jan Mayen]] sem landfræðilega séð ætti að vera í tímabeltinu UTC-1, en lýtur þó sömu lögum og Bouvet eyja og er í UTC+1. == Bouveteyja í skáldskap == Eyjan kemur fyrir í myndinni ''[[Alien vs. Predator]]'' sem frumsýnd var árið [[2004]], og þar er norska nafnið Bouvetøya notað. Í einni gerð myndarinnar er þó bent á eyjuna á gervihnattarmynd á u.þ.b. sama stað og [[Eyja Péturs I|Eyju Péturs I]]. == Sjá einnig == * [[.bv]] (þjóðarlén Bouveteyju) == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.oiepoie.nl/kaart/bouvet_island/ Bouvet Island as seen from a Satellite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215131912/http://www.oiepoie.nl/kaart/bouvet_island/ |date=2009-02-15 }} * {{cite web|url=http://www.btinternet.com/~sa_sa/bouvetoya/bouvetoya.html|title=Information on Bouvet Island|archiveurl=https://archive.today/20120722070720/http://www.btinternet.com/~sa_sa/bouvetoya/bouvetoya.html|archivedate=2012-07-22|access-date=2008-02-10}} * [http://www.70south.com/resources/antarctic-islands/bouvetoya/ Bouvet Island - Bouvetøya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706080832/http://www.70south.com/resources/antarctic-islands/bouvetoya |date=2007-07-06 }} * [http://www.infoplease.com/spot/desertisland11.html Bouvet Island at Infoplease] * [https://www.qsl.net/wd4ngb/3y0.htm 2000 Bouvet Island amateur radio expedition (3YØC)] * [https://web.archive.org/web/20080112115930/http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hangar/4073/ftr_cty.html 1990 Bouvet Island amateur radio expedition (3Y5X)] <br /> [[Flokkur:Bouveteyja| ]] [[Flokkur:Eyjar í Suður-Atlantshafi]] [[Flokkur:Eyðieyjar]] [[Flokkur:Norskar eyjar]] [[Flokkur:Norskar hjálendur]] bvluyy3ujgy4qxzfkgsel2pmnlgwy87 0 67432 1962340 1741152 2026-05-06T09:26:40Z TKSnaevarr 53243 1962340 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Ítalski kommúnistaflokkurinn |flokksnafn_formlegt = Partito Comunista Italiano |mynd = [[Mynd:Logo Partito Comunista Italiano.svg|200px|center|]] |aðalritari= [[Antonio Gramsci]]<br>[[Ruggero Grieco]]<br>[[Palmiro Togliatti]]<br />[[Luigi Longo]]<br />[[Enrico Berlinguer]]<br />[[Alessandro Natta]]<br />[[Achille Occhetto]] |stofnár = [[21. janúar]] [[1921]] |lagt niður = [[3. febrúar]] [[1991]] |gekk í = [[Vinstri-lýðræðisflokkurinn|Vinstri-lýðræðisflokkinn]] |höfuðstöðvar = Via delle Botteghe Oscure 4, Róm |hugmyndafræði = [[Kommúnismi]], [[marx-lenínismi]]<ref>{{cite book|last1=De Rosa|first1=Gabriele|last2=Monina|first2=Giancarlo|url=https://books.google.com/books?id=6vfy1jCEj64C|title=L'Italia repubblicana nella crisi degli anni Settanta: Sistema politico e istitutzioni|editor=Rubbettino|date=2003|page=79|isbn=9788849807530}}</ref><ref>{{cite book|last=Cortesi|first=Luigi|url=https://books.google.com/books?id=vUf-ozFKkw8C|title=Le origini del PCI: studi e interventi sulla storia del comunismo in Italia|editor=FrancoAngeli|date=1999|page=301|isbn=9788846413000}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0AIZAQAAIAAJ|title=La Civiltà Cattolica|volume=117|date=1966|pages=41–43|access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628153212/https://books.google.it/books?id=0AIZAQAAIAAJ|archive-date=28 June 2018|url-status=dead}}</ref><br>'''Frá áttunda áratugnum''':<br />[[Endurskoðunarstefna (marxismi)|Endurskoðunarstefna]],<ref>{{cite book|last=Morando|first=Enrico|url=https://books.google.com/books?id=E-KE0laJoIUC|title=Riformisti e comunisti?: dal Pci al Pd : I "miglioristi" nella politica italiana|editor=Donzelli|date=2010|pages=54–57|isbn=9788860364821}}</ref> [[Sósíaldemókratismi|jafnaðarstefna]], [[Evrókommúnismi]] |einkennislitur = Rauður {{Colorbox|red}} |litur = red }} '''Ítalski kommúnistaflokkurinn''' ([[ítalska]]: ''Partito Comunista Italiano'' eða ''PCI'') varð til eftir klofning í [[ítalski sósíalistaflokkurinn|ítalska sósíalistaflokknum]] á flokksþingi þess síðarnefnda í [[Livorno]] [[21. janúar]] [[1921]]. [[Amadeo Bordiga]] og [[Antonio Gramsci]] stóðu fyrir klofningnum. Flokkurinn var bannaður af alræðisstjórn [[fasismi|fasista]] en varð aftur virkur í [[ítölsk stjórnmál|ítölskum stjórnmálum]] þegar hillti undir lok [[Síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]]. Hann var útilokaður frá stjórnarþátttöku á eftirstríðsárunum og varð langstærsti stjórnarandstöðuflokkurinn á Ítalíu með milli 20 og 30% atkvæða í kosningum. [[1974]] vann hann sinn stærsta kosningasigur og fékk 34,4% atkvæða, mest allra kommúnistaflokka á [[Vesturlönd]]um. [[1991]] leysti flokkurinn sjálfan sig upp til að mynda [[Ítalski vinstri-lýðræðisflokkurinn|vinstri-lýðræðisflokkinn]] með aðild að [[alþjóðasamband jafnaðarmanna|Alþjóðasambandi jafnaðarmanna]]. Róttækari armur flokksins myndaði þá [[endurstofnun kommúnistaflokksins]] undir stjórn [[Armando Cossutta]]. ==Tilvísanir== <references/> {{sa|1921|1991}} [[Flokkur:Kommúnistaflokkar]] [[Flokkur:Ítalskir stjórnmálaflokkar]] 6zmrffqwno6w7y2m5vn0f9dxck7a5hk 0 73840 1962259 1812889 2026-05-05T13:02:15Z TKSnaevarr 53243 1962259 wikitext text/x-wiki '''Lárus Welding''' (f. [[1976]]) er [[Ísland|íslenskur]] viðskiptafræðingur og fyrrverandi forstjóri [[Glitnir banki hf.|Glitnis]]. Hann tók við starfi sem forstjóri Glitnis vorið 2007 en hafði verið framkvæmdastjóri [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]] í [[London]] frá 2003. Lárus tók við af [[Bjarni Ármannsson|Bjarna Ármannssyni]]. Lárus Welding er [[viðskiptafræði]]ngur frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], löggiltur [[verðbréf]]amiðlari og með próf í fjármálum frá UK Securities Institute í [[Bretland]]i. Lárus starfaði hjá JHR [[endurskoðun]]arskrifstofu 1997-1999, hjá [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]] 1998 og Fjárfestingabanka atvinnulífsins, FBA, síðar Íslandsbanka-FBA, árin 1999-2003. == Málsókn Glitnis banka == Þann [[11. maí]] [[2010]] var málsókn Glitnis banka á hendur [[Jón Ásgeir Jóhannesson|Jóni Ásgeiri Jóhannessyni]], [[Þorsteinn M. Jónsson|Þorsteini Jónssyni]], [[Jón Sigurðsson (forstjóri)|Jóni Sigurðssyni]], Lárusi Welding, [[Pálmi Haraldsson (athafnamaður)|Pálma Haraldssyni]], [[Hannes Smárason|Hannesi Smárasyni]] og [[Ingibjörg Stefanía Pálmadóttir|Ingibjörgu Stefaníu Pálmadóttur]] þingfest fyrir rétti í [[New York-fylki]], þar sem þau eru ákærð fyrir það að „...hafa með sviksamlegum og ólöglegum hætti haft fé af bankanum sem nemur meira en tveimur milljörðum dala...“.<ref name="Stefna"> {{vefheimild | url= http://www.glitnirbank.com/press-room/tilkynningar-a-islensku/379-glitnir-banki-stefnir-joni-asgeiri-johannessyni-og-fleirum-fyrir-meint-fjarsvik-og-krefst-bota-ae-jafnvirei-258-milljarea-krona-jafnframt-er-endurskoeunarfyrirtaekinu-pricewaterhousecoopers-stefnt-fyrir-afgloep-i-trunaearstarfi-og-vitaverea-vanraekslu.html | titill = Glitnir banki stefnir Jóni Ásgeiri Jóhannessyni og fleirum fyrir meint fjársvik og krefst bóta að jafnvirði 258 milljarða króna Jafnframt er endurskoðunarfyrirtækinu PricewaterhouseCoopers stefnt fyrir afglöp í trúnaðarstarfi og vítaverða vanrækslu |mánuðurskoðað = 13. október | árskoðað= 2010 }} </ref> Endurskoðendafyrirtækið [[PricewaterhouseCoopers]] er einnig ákært fyrir að „...greiða fyrir og taka þátt í að dylja þau sviksamlegu viðskipti sem Jón Ásgeir og félagar komu í kring og sem að endingu leiddu til falls bankans í október 2008.“<ref name="Stefna"/> Dómnum var vísað frá með því skilyrði að stefndu myndu ekki mótmæla lögsögu íslenskra dómstóla, eða aðfarahæfi þeirra erlendis.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110127003725/www.ruv.is/frett/glitnismalinu-visad-fra-i-new-york Glitnismálinu vísað frá í New York]</ref> ==Stím-málið== Þann 21. desember 2015 dæmdi [[héraðsdómur Reykjavíkur]] Lárus í fimm ára fangelsi fyrir [[umboðssvik]] vegna þáttar hans í Stím-málinu svokallaða. Lárus hafði verið ákærður vegna lána sem eignarhaldsfélagið [[Stím]] hlaut til að kaupa hlutafé í Glitni og [[FL Group]]. Þessi hlutabréfakaup voru fjármögnuð með láni frá Glitni og hlutabréfin sjálf voru eina veðið.<ref>{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/larus-welding-i-fimm-ara-fangelsi|titill=Lárus Welding í fimm ára fangelsi|dags=21. desember 2015|skoðað=13. janúar 2023|höfundur=Brynjólfur Þór Guðmundsson|útgefandi=[[RÚV]]}} </ref> [[Hæstiréttur Íslands]] ógilti síðar dóm héraðsdóms vegna vanhæfni eins dómaranna sem fóru með málið. Málinu var því vísað aftur til héraðs en þegar dæmt var í málinu á ný tveimur árum eftir upphaflega dóminn var Lárus aftur dæmdur í fimm ára fangelsi.<ref>{{vefheimild|url=https://kjarninn.is/frettir/2017-12-21-larus-welding-faer-fimm-ara-dom-i-stim-malinu/|titill=Lárus Welding fær fimm ára dóm í Stím-málinu|dags=21. desember 2017|skoðað=13. janúar 2023|útgefandi=''[[Kjarninn]]''}} </ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2017/12/21/aftur_5_ara_domur_i_stim_mali/|titill=Allir aftur dæmdir í fangelsi í Stím-máli|dags=21. desember 2017|skoðað=13. janúar 2023|útgefandi=[[mbl.is]]}} </ref> Þann 26. júní 2020 dæmdi [[Landsréttur]] Lárus í fimm ára skilorðsbundið fangelsi vegna Stím-málsins eftir áfrýjun.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20201985458d|titill=Lárus Welding dæmdur í fimm ára skil­orðs­bundið fangelsi|dags=26. júní 2020|skoðað=13. janúar 2023|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Lárus kærði íslenska ríkið til [[Mannréttindadómstóll Evrópu|Mannréttindadómstóls Evrópu]] og færði rök fyrir því að brotið hefði verið á rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar vegna skipunar Hrefnu Sigríðar Briem sem sérfróðs meðdómanda. Dómstóllinn gaf út dóm í málinu þann 5. maí 2026 þar sem íslenska ríkið var sýknað með atkvæðum fjögurra dómara á móti þremur.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262878501d/rikid-lagdi-larus-med-minnsta-mun|titill=Ríkið lagði Lárus með minnsta mun|dags=5. maí 2026|skoðað=5. maí 2026|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Árni Sæberg}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == {{Wikivitnun|Lárus Welding}} * [http://www.visir.is/article/20070430/VIDSKIPTI06/70430078 Lárus tekur við forstjórastóli í Glitni] * [http://www.dv.is/frettir/2008/9/29/larus-welding-alls-ekki/ Lárus Welding: „Alls ekki“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202023743/http://www.dv.is/frettir/2008/9/29/larus-welding-alls-ekki/ |date=2008-12-02 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070430191722/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item152562/ Lárus Welding nýr forstjóri Glitnis] * [http://www.vb.is/frett/1/47493/larus-welding--sveigjanleiki-i-kerfinu-er-ad-skila-okkur-sterkri-stodu Lárus Welding: Sveigjanleiki í kerfinu er að skila okkur sterkri stöðu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016015403/http://vb.is/frett/1/47493/larus-welding--sveigjanleiki-i-kerfinu-er-ad-skila-okkur-sterkri-stodu |date=2008-10-16 }} * [http://www.vb.is/frett/1/42905/larus-welding---sarsaukafullt-ad-gripa-til-radstafana-af-thessu-tagi- Lárus Welding: „Sársaukafullt að grípa til ráðstafana af þessu tagi“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125193219/http://www.vb.is/frett/1/42905/larus-welding---sarsaukafullt-ad-gripa-til-radstafana-af-thessu-tagi- |date=2010-11-25 }} * [http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/11/22/larus_welding_rangt_ad_reglur_hafi_verid_brotnar/ Lárus Welding: Rangt að reglur hafi verið brotnar] * [http://www.visir.is/article/20100412/FRETTIR01/699672200 ''Lárus hreinsaði út af einkareikningi rétt eftir viðtalið í Silfri Egils''; af Vísi.is 12. apríl 2010] * [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/04/12/med_251_milljon_i_laun_a_manudi/ ''Með 251 milljón í laun á mánuði''; af Mbl.is 12.4.2010] {{Hrunið}} {{stubbur|æviágrip|ísland}} [[Flokkur:Íslenskir viðskiptafræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir auðmenn]] [[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]] {{f|1976}} [[Flokkur:Íslenskir bankastjórar]] dkf9i8bcwnkim6hka7lxw5z1d22esl6 0 75706 1962254 1959319 2026-05-05T12:09:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962254 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ætihvönn | image = Koehler1887-GardenAngelica.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sveipjurtabálkur]] (''Apiales'') | familia = [[Sveipjurtaætt]] (''Apiaceae'') | genus = [[Hvönn]] (''Angelica'') | species = '''''A. archangelica''''' | binomial = ''Angelica archangelica'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} [[Mynd:Angelica. Mosfell, near Apavatn..jpg|thumb|Hvönn við Mosfell, Apavatni um 1900.]] '''Ætihvönn''', '''erkihvönn''', '''englahvönn''', '''englarót''', '''höfuðhvönn''' eða einfaldlega '''hvönn'''<ref name="plontuheiti">{{orðabanki|720323|is=ætihvönn|is2=erkihvönn|is3=hvönn|is4=englarót|is5=höfuðhvönn|ordasafn=Plöntuheiti}}.<br />{{orðabanki|397701|is=ætihvönn|is2=erkihvönn|is3=hvönn|is4=englarót|is5=höfuðhvönn|ordasafn=Matarorð úr jurtaríkinu}}.</ref> ([[fræðiheiti]]: ''Angelica archangelica'' eða ''Archangelica officinalis'') er [[tvíær]] [[jurt]] af [[sveipjurtaætt]]. Fyrra árið vaxa aðeins blöð, en seinna árið nær holur stofninn allt að tveggja metra hæð. Laufin eru samansett úr fjölmörgum litlum smáblöðum sem eru gróftennt og hárlaus. Ætihvönnin blómstrar oftast í júlí og ágúst, blómin eru lítil og fjölmörg, gulleit eða grænleit, og standa mörg saman í samsettum sveipum sem eru 10-20 sm í þvermál. Hver sveipur er gerður af mörgum smásveipum sem hver um sig er 1,5-2,5 sm í þvermál. Blaðslíðrin eru mjög breið og útblásin og hylja allan sveipinn meðan hann er að þroskast. Ætihvönn finnst víða um land á Íslandi þar sem vatn er nægilegt enda vex hún aðeins í rökum næringarríkum jarðvegi, helst nálægt ám eða vatnsbólum.<ref>[https://www.skogargatt.is/hvannir Ætihvönn (Angelica archangelica)]. Skógræktarfélag Íslands</ref> Á láglendi verður hún oft einráð ef beit heldur ekki aftur af henni. Þetta sést vel í gömlum túnum í hinum yfirgefnu byggðum á [[Hornstrandir|Hornströndum]], þar sem hún leggur undir sig túnin og myndar þéttar, 2 m háar breiður svo landið verður torvelt yfirferðar.<ref>[https://www.natt.is/is/biota/plantae/tracheophyta/magnoliopsida/apiaceae/aetihvonn-angelica-archangelica Ætihvönn (Angelica archangelica)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Náttúrufræðistofnun]</ref> Ætihvönn vex villt, fyrir utan á Íslandi, í [[Rússland|Rússlandi]], [[Finnland|Finnlandi]], [[Svíþjóð]], [[Noregur|Noregi]], [[Danmörk|Danmörku]], [[Grænland|Grænlandi]], [[Færeyjar|Færeyjum]] aðallega í norðurhluta landanna. Landnámsmenn á Íslandi þekktu vel til ætihvanna enda var hún mikilvæg matjurt á Norðurlöndum og Bretlandseyjum og lækningamátturinn var vel þekktur meðal norrænna manna. Hvannir koma nokkrum sinnum fyrir í íslenskum miðaldaritum. Í Grágás eru til dæmis ákvæðiá um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.<ref>{{vísindavefurinn| 1888 | Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd? |höfundur= Sigmundur Guðbjarnason |dags= 27.4.2023}}</ref> Ætihvönn hefur örvandi áhrif á [[ónæmiskerfi]]ð og er mjög virk gegn [[veira|veirum]]. Breytileiki í virkni [[planta|plantna]] eftir vaxtarstöðum hefur verið rannsakaður. [[Rannsókn]]ir sýna að [[hvannalauf]] hafa aðra virkni en [[fræ]]. Einnig hefur virkni efna úr íslenskum [[lækningajurt]]um verið borin saman við erlendar náttúruvörur úr sams konar [[jurt]]um sem vaxa á suðlægari slóðum. Virkni íslensku jurtanna hefur reynst mun meiri. Þetta staðfestir tiltrú manna á íslenskum lækningajurtum frá víkingatímanum.<ref>{{Cite web |url=https://www.keynatura.com/2020/03/26/veiruvirkni-islenskrar-aetihvannar/ |title=Upplýsingar: ''Veiruvirkni íslenskrar ætihvannar'' |access-date=2025-02-18 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808235541/https://www.keynatura.com/2020/03/26/veiruvirkni-islenskrar-aetihvannar/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{vísindavefurinn|1888|Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|dags=3.10.2001}}</ref> == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://timarit.is/page/4270657?iabr=on#page/n59/mode/1up/ Ingólfur Davíðsson: ''Ætihvönn''; grein í Náttúrufræðingnum 1971] {{commons|Angelica archangelica|ætihvönn}} {{Wikilífverur|Angelica archangelica|ætihvönn}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Hvannir]] [[Flokkur:Lækningajurtir]] [[Flokkur:Grænmeti]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] nfbp2noy74kac75sax0l9kje3osvq16 0 78423 1962324 1707627 2026-05-06T01:19:13Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1962324 wikitext text/x-wiki [[Mynd:13900470 3PREOPERATION0.jpg|thumb|250px]] '''Skarð í vör''' og '''skarð í góm''' eru tveir náskyldir [[fæðingargalli|fæðingargallar]] sem geta orðið þegar samruni á [[efri vör]] og/eða [[gómur|gómi]] [[fóstur]]s verður fyrir truflun. Vörin myndast ásamt [[nef]]inu á fimmtu til sjöundu viku og getur truflunin orðið öðru megin eða báðum megin við miðnesisgrófina og skarðið ýmist eitt eða tvö. Oftast nær skarðið í gegnum tanngarðinn en stundum er það þó eingöngu í vörinni sjálfri. Gómurinn myndast seinna, á sjöundu til tólftu viku. Þá vaxa hliðar hans saman og mynda skil milli [[munnhol]]s og [[nefhol]]s en ef vöxturinn truflast verður gat þar á milli, svokallað gómskarð. Ef einstaklingur er með bæði góm- og vararskarð sem ná saman kallast það alskarð. Þetta er tiltölulega algengur fæðingargalli og er talið að eitt af hverjum 600-800 börnum fæðist með hann. Nú á tímum er skarð í vör og góm lagfært með [[skurðaðgerð]]um og þarf í flestum tilvikum nokkrar aðgerðir. Fyrsta aðgerð er oft gerð fljótlega eftir fæðingu til að auðvelda barninu að nærast og síðan eru fleiri aðgerðir gerðar á næstu mánuðum eða árum. Aðgerðir af þessu tagi takast yfirleitt mjög vel og örin verða lítið áberandi. Einstaklingar með skarð í vör eða góm þurfa þó í mörgum tilvikum á umfangsmiklum [[tannréttingar|tannréttingum]] að halda. Sýking í [[miðeyra]] er líka mjög algeng meðal barna sem þannig er ástatt um og getur valdið [[heyrnarleysi]] eða heyrnar- og talgöllum sem þarf að lagfæra. Barn með klofna vör á oftast erfitt með að sjúga [[brjóst]] eða pela og þarf því að gefa því [[Vökvi|vökva]] með skeið eða stútkönnu. Barni með klofinn góm er mun hættara við sýkingum en ella. Þetta varð til þess að fyrr á öldum dóu flest börn með skarð í vör á fyrstu vikum eða mánuðum og þurfti oftast mikla natni til að halda lífi í þeim. Það tókst þó stundum og þótt flestir sem komust á legg og voru með skarð í vör yrðu að sætta sig við gallann var snemma farið að gera aðgerðir til að reyna að laga hann og í ''Bald's Leechbook'', enskri lækningabók frá 9. öld, er greinargóð lýsing á því hvernig sauma eigi saman skarð í vör. Slík aðgerð var gerð á [[Þorgils skarði Böðvarsson|Þorgils skarða Böðvarssyni]] af lækni við norsku hirðina 1245 og er það fyrsta [[lýtaaðgerð|lýtaskurðaðgerð]] sem vitað er til að gerð hafi verið á Íslendingi. == Tenglar == * [http://www.breidbros.is/ Breið bros - Samtök aðstandenda barna með skarð í vör og góm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220005208/http://www.breidbros.is/ |date=2009-02-20 }} [[Flokkur:Tennur]] [[Flokkur:Munnur]] 993v38ag75yor8p70qux5ydfrm5zxml 0 84622 1962260 1853721 2026-05-05T13:17:02Z ~2026-27240-88 116183 /* Uppstigningardagur á næstu árum */ 1962260 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Benvenuto Tisi da Garofalo - Ascension of Christ - WGA08474.jpg|thumb|right|200px|Uppstigning Krists eftir Il Garofalo frá árinu 1520]] '''Uppstigningardagur''' ('''upprisudagur''' eða '''uppstigudagur''') er fimmtudagur 40 dögum eftir [[Páskar|páska]]. Hann er [[helgidagur]] kristinna til minningar um himnaför [[Jesús|Jesú]]. Á ári aldraðra 1982 var uppstigningardagurinn valinn kirkjudagur aldraðra á Íslandi í samráði við Ellimálanefnd þjóðkirkjunnar. Á uppstigningardag, tíu dögum fyrir [[Hvítasunna|hvítasunnu]] samkvæmt Biblíunni, var Drottinn „upp numinn til himins" að lærisveinunum ásjáandi og „ský huldi hann sjónum þeirra“. Síðan stendur: :„Er þeir störðu til himins á eftir honum, þegar hann hvarf, þá stóðu hjá þeim allt í einu tveir menn í hvítum klæðum og sögðu: „Galíleumenn, hví standið þér og horfið til himins? Þessi Jesús, sem varð upp numinn frá yður til himins, mun koma á sama hátt og þér sáuð hann fara til himins.“ == Uppstigningardagur á næstu árum == *2023 - 18. maí *2024 - 9. maí *2025 - sybau == Tengt efni == * [[Hræranlegar hátíðir]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|5973|Hvað gerðist á uppstigningardaginn?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1335698 ''Uppstigning''; grein í Morgunblaðinu 1961] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1990569 ''Uppstigning Krists og mannkynssagan''; grein í Alþýðublaðinu 1959] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3440574 ''Dagur aldraðra''; grein í Morgunblaðinu 2002] {{Kristnar hátíðir}} [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] [[Flokkur:Lögbundnir frídagar á Íslandi]] rwmuxf9xuwbib8wlitc1ltjuz6uqvt6 1962261 1962260 2026-05-05T13:18:19Z ~2026-27240-88 116183 /* Tengt efni */ 1962261 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Benvenuto Tisi da Garofalo - Ascension of Christ - WGA08474.jpg|thumb|right|200px|Uppstigning Krists eftir Il Garofalo frá árinu 1520]] '''Uppstigningardagur''' ('''upprisudagur''' eða '''uppstigudagur''') er fimmtudagur 40 dögum eftir [[Páskar|páska]]. Hann er [[helgidagur]] kristinna til minningar um himnaför [[Jesús|Jesú]]. Á ári aldraðra 1982 var uppstigningardagurinn valinn kirkjudagur aldraðra á Íslandi í samráði við Ellimálanefnd þjóðkirkjunnar. Á uppstigningardag, tíu dögum fyrir [[Hvítasunna|hvítasunnu]] samkvæmt Biblíunni, var Drottinn „upp numinn til himins" að lærisveinunum ásjáandi og „ský huldi hann sjónum þeirra“. Síðan stendur: :„Er þeir störðu til himins á eftir honum, þegar hann hvarf, þá stóðu hjá þeim allt í einu tveir menn í hvítum klæðum og sögðu: „Galíleumenn, hví standið þér og horfið til himins? Þessi Jesús, sem varð upp numinn frá yður til himins, mun koma á sama hátt og þér sáuð hann fara til himins.“ == Uppstigningardagur á næstu árum == *2023 - 18. maí *2024 - 9. maí *2025 - sybau Hera arnardóttir == Tengt efni == * [[Hræranlegar hátíðir]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|5973|Hvað gerðist á uppstigningardaginn?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1335698 ''Uppstigning''; grein í Morgunblaðinu 1961] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1990569 ''Uppstigning Krists og mannkynssagan''; grein í Alþýðublaðinu 1959] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3440574 ''Dagur aldraðra''; grein í Morgunblaðinu 2002] {{Kristnar hátíðir}} [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] [[Flokkur:Lögbundnir frídagar á Íslandi]] pgi8tfppmj1v3f2ij6308huw4dnakct 1962262 1962261 2026-05-05T13:19:05Z ~2026-27240-88 116183 /* Tengt efni */ 1962262 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Benvenuto Tisi da Garofalo - Ascension of Christ - WGA08474.jpg|thumb|right|200px|Uppstigning Krists eftir Il Garofalo frá árinu 1520]] '''Uppstigningardagur''' ('''upprisudagur''' eða '''uppstigudagur''') er fimmtudagur 40 dögum eftir [[Páskar|páska]]. Hann er [[helgidagur]] kristinna til minningar um himnaför [[Jesús|Jesú]]. Á ári aldraðra 1982 var uppstigningardagurinn valinn kirkjudagur aldraðra á Íslandi í samráði við Ellimálanefnd þjóðkirkjunnar. Á uppstigningardag, tíu dögum fyrir [[Hvítasunna|hvítasunnu]] samkvæmt Biblíunni, var Drottinn „upp numinn til himins" að lærisveinunum ásjáandi og „ský huldi hann sjónum þeirra“. Síðan stendur: :„Er þeir störðu til himins á eftir honum, þegar hann hvarf, þá stóðu hjá þeim allt í einu tveir menn í hvítum klæðum og sögðu: „Galíleumenn, hví standið þér og horfið til himins? Þessi Jesús, sem varð upp numinn frá yður til himins, mun koma á sama hátt og þér sáuð hann fara til himins.“ == Uppstigningardagur á næstu árum == *2023 - 18. maí *2024 - 9. maí *2025 - == Tengt efni == * [[Hræranlegar hátíðir]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|5973|Hvað gerðist á uppstigningardaginn?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1335698 ''Uppstigning''; grein í Morgunblaðinu 1961] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1990569 ''Uppstigning Krists og mannkynssagan''; grein í Alþýðublaðinu 1959] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3440574 ''Dagur aldraðra''; grein í Morgunblaðinu 2002] {{Kristnar hátíðir}} [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] [[Flokkur:Lögbundnir frídagar á Íslandi]] 490aty6lc3yusqb0yduub3dcxqmkhum 0 88590 1962334 1961927 2026-05-06T08:32:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962334 wikitext text/x-wiki Fyrstu formlegu '''bæjarstjórnarkosningarnar í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]''' fóru fram [[1. júní]] [[1908]]. Fram til ársins [[1930]] fóru bæjarstjórnarkosningar yfirleitt fram á tveggja ára fresti og var kosið um tvo til fjóra bæjarfulltrúa í hvert skipti. Tveir til fjórir bæjarfulltrúar þurftu þá að víkja sæti fyrir hverjar kosningar, en máttu bjóða sig fram aftur. Frá og með 1930 hafa bæjarstjórnarkosningar farið fram á fjögurra ára fresti og hefur þá verið kosið um alla bæjarfulltrúa til fjögurra ára í senn. Í upphafi voru bæjarfulltrúar kosnir úr hópi kaupmanna og atvinnurekenda í Hafnarfirði og stuðningsmanna þeirra. Árið 1914 bauð [[Verkamannafélagið Hlíf]] fram lista fyrir bæjarstjórnarkosningar og myndaðist þá fyrsti vísir af [[Stjórnmálaflokkur|flokkaskiptingu]] í bænum. == 1908 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Böðvar Böðvarsson |- | Guðmundur Helgason |- | Jón Gunnarsson |- | Kristinn Vigfússon |- | Sigfús Bergmann |- | Sigurgeir Gíslason |- | Þórður Edílonsson |} Í lok febrúar 1908 fór fram prófkjör til að ákveða hverjir skyldu veljast til setu í bæjarstjórn. Prófkjörið fór þannig fram að fjölmennustu félög bæjarins kusu sér fulltrúa til að setja saman framboðslista. Þessir fulltrúar, sem samtals voru 11, létu prenta atkvæðaseðla með nöfnum nokkurra manna sem þóttu líklegir til að ná kjöri. Kjósendur í félögunum völdu síðan sjö manns af listunum, jafnmarga og fjölda bæjarfulltrúa, en einnig var heimilt að bæta nýjum nöfnum á atkvæðaseðilinn. Þegar úrslit prófkjörsins urðu ljós, komust fulltrúarnir ellefu að þeirri niðurstöðu að eftirtaldir skyldu veljast í bæjarstjórn: * [[Páll Einarsson]], sýslumaður * Guðmundur Helgason, skrifari * Böðvar Böðvarsson, bakari * Sigurgeir Gíslason, verkstjóri * Jón Gunnarsson, verslunarstjóri * Kristinn Vigfússon, trésmiður * Sigfús Bergmann, verslunarstjóri Sem varabæjarfulltrúar voru valdir * Þórður Edílonsson, héraðslæknir * Jón Mathiesen, verslunarmaður, * August Flygenring, kaupmaður * Jóhannes J. Reykdal, verksmiðjueigandi Í kosningunum 1. júní var aðeins þessi eini listi í boði, með þeirri breytingu að Þórður Edílonsson kom inn í stað Páls Einarssonar, sem skömmu áður hafði verið skipaður [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóri Reykjavíkur]]. Af rúmlega 400 manns sem voru á kjörskrá mættu aðeins 25 á kjörstað og greiddu allir þessum lista atkvæði. Félög í Hafnarfirði urðu öll ásátt um sameiginlegan framboðslista og því má segja að hinar raunverulegu bæjarstjórnarkosningar hafi verið prófkjörið sem fór fram í lok febrúar, kosningarnar 1. júní hafi aðeins verið formsatriði.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 56-60</ref><br /> Fyrsti bæjarstjóri Hafnarfjarðar telst vera [[Páll Einarsson]], þó að hann hafi aðeins gegnt embættinu í nokkra daga, en hann var skipaður bæjarfógeti í Hafnarfirði 28. mars 1908. Þá var venja að bæjarfógetar í kaupstöðum (annars staðar en í Reykjavík) væru jafnframt bæjarstjórar þar. Eftir að Páll Einarsson lét af störfum bæjarstjóra og fram til 1930 voru eftirtaldir bæjarstjórar starfandi:<br /> * Magnús Sigurðsson (10. júní - 31. október 1908) * Jón Hermannsson (1. nóvember 1908 - 31. mars 1909) * Magnús Jónsson (1. apríl 1909 - 31. janúar 1930)<br /> Árið 1930 var horfið frá því fyrirkomulagi að bæjarfógeti væri jafnframt bæjarstjóri.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 72</ref> == 1909 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | August Flygenring |- | Böðvar Böðvarsson |- | Guðmundur Helgason |- | Kristinn Vigfússon |- | Sigfús Bergmann |- | Sigurgeir Gíslason |- | Þórður Edílonsson |} [[23. nóvember]] [[1909]] sagði Jón Gunnarsson sig úr bæjarstjórn Hafnarfjarðar vegna flutnings úr bænum. Annar fulltrúi var kosinn í hans stað [[3. desember]] sama ár og urðu úrslit kosninganna þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúi !! Atkvæði |- | A || August Flygenring || 129 |- | B || Jón Hinriksson || 45 |- | C || Jón Jónasson || 7 |} Ógild atkvæði voru 19. Á kjörskrá voru rúmlega 480 manns.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 61</ref> <br clear="all"> == 1910 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | August Flygenring |- | Böðvar Böðvarsson |- | Einar Þorgilsson |- | Guðmundur Helgason |- | Kristinn Vigfússon |- | Sigfús Bergmann |- | Þórður Edílonsson |} Á fundi bæjarstjórnar í desember 1909 var varpað hlutkesti um það hverjir skyldu ganga úr bæjarstjórn samkvæmt lögum um Bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Það kom í hlut þeirra Sigfúsar Bergmanns og Sigurgeirs Gíslasonar að víkja. 3. janúar 1910 var kosið um tvo nýja bæjarfulltrúa og féllu atkvæði þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúar !! Fjöldi atkvæða |- | A || Einar Þorgilsson og Sigfús Bergmann || 152 |- | B || Sigurður Bjarnason og Sigfús Bergmann || 20 |- | C || Sigfús Bergmann og Einar Þorgilsson || 28 |- | D || Sigurgeir Gíslason og Sigurður Bjarnason || 20 |} Ógild atkvæði voru 23, greidd atkvæði voru 239.<br /> Kristinn Vigfússon sagði sig úr bæjarstjórn [[10. september]] [[1910]] vegna heilsubrests. Í stað hans var kosið um nýjan fulltrúa [[11. október]] sama ár. Eini frambjóðandinn var Sigurgeir Gíslason og var hann kosinn með öllum atkvæðum.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 63</ref> == 1912 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | August Flygenring |- | Böðvar Böðvarsson |- | Einar Þorgilsson |- | Guðmundur Helgason |- | Sigfús Bergmann |- | Sigurgeir Gíslason |- | Þórður Edílonsson |- | |- | '''Frá 9. febrúar:''' |- | Elías Halldórsson |- | Sigurður Bjarnason |} Í árslok 1911 var ákveðið að Sigurgeir Gíslason og Einar Þorgilsson skyldu ganga úr bæjarstjórninni. Við bæjarstjórnarkosningar [[8. janúar]] [[1912]] voru 3 listar í framboði og féllu atkvæði þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúar !! Atkvæði |- | A || Þórður Edílonsson og Sigurður Bjarnason || 47 |- | B || Sigurður Bjarnason og Sigurgeir Gíslason || 16 |- | C || Sigurgeir Gíslason og Sigurður Kristjánsson || 54 |} Ógild atkvæði voru 28. Kosningu hlutu Þórður Edílonsson og Sigurgeir Gíslason<br /> [[21. janúar]] [[1912]] var samþykkt að fjölga bæjarfulltrúum um tvo, þannig að þeir yrðu níu í stað sjö. Þann [[9. febrúar]] sama ár var kosið um tvo bæjarfulltrúa í viðbót við þá sem fyrir sátu og urðu úrslit kosninganna þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúar !! Atkvæði |- | A || Elías Halldórsson og Ísak Bjarnason || 45 |- | B || Eyjólfur Illugason og Magnús Jóhannesson || 30 |- | C || Magnús Jónsson og Ísak Bjarnason || 15 |- | D || Sigurður Bjarnason og Steingrímur Torfason || 67 |} Kosningu hlutu Elías Halldórsson og Sigurður Bjarnason<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 63</ref> == 1914 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jóhannesson |- | | August Flygenring |- | | Einar Þorgilsson |- | | Elías Halldórsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Sigfús Bergmann |- | | Sigurður Bjarnason |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Þórður Edílonsson |} Í lok ársins [[1913]] gengu August Flygenring, Böðvar Böðvarsson og Guðmundur Helgason úr bæjarstjórninni. Kosningar fóru fram [[20. janúar]] [[1914]]. [[Verkamannafélagið Hlíf]] bauð fram lista við bæjarstjórnarkosningar í fyrsta skipti. Reglur um framboð á þessum árum voru mjög frjálslegar og því var hægt að setja menn á framboðslista án samþykkis þeirra. Þess vegna var Guðmundur Helgason á báðum listunum sem í framboði voru. Atkvæði í kosningunum féllu þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúar ! Atkvæði |- | A - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Helgason, Sigurður Kristjánsson og Magnús Jóhannesson | 49 |- | B | | August Flygenring, Guðmundur Helgason og Ólafur V. Davíðsson | 79 |} Kosningu hlutu August Flygenring, Guðmundur Helgason og Magnús Jóhannesson.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 63-64</ref> <br clear="all"> == 1916 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jóhannesson |- | bgcolor=#FF0000 | | Pétur V. Snæland |- | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson |- | | August Flygenring |- | | Elías Halldórsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Þórarinn Böðvarsson |- | | Þórður Edílonsson |} Í janúar [[1916]] voru kosnir þrír bæjarfulltrúar. Einn í stað Sigurðar Bjarnasonar, sem lést 26. maí 1915 og tveir í stað Einars Þorgilssonar og Sigfúsar Bergman. [[4. janúar]] var kosið um bæjarfulltrúa til tveggja ára í stað Sigurðar Bjarnasonar og féllu atkvæðin þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | | Sigurður Kristjánsson | 36 |- | B | | Þórarinn Böðvarsson | 81 |- | C - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Jónasson | 57 |} Atkvæði greiddu 179, ógild atkvæði voru 5.<br /> [[7. janúar]] var kosið um tvo bæjarfulltrúa til sex ára í stað Einars Þorgilssonar og Sigfúsar Bergman. þrír listar voru í framboði. Atkvæði féllu svo: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúar ! Atkvæði |- | A - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson og Pétur V. Snæland | 204 |- | B | Example | | Ólafur V. Davíðsson og Þórarinn Egilsson | 46 |- | C | Example | | Þórarinn Egilsson og Steingrímur Torfason | 41 |} Ógild atkvæði voru 16.<br /> Kosningu hlutu Sveinn Auðunsson og Pétur V. Snæland.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 64-65</ref> <br clear="all"> == 1918 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Krisjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jóhannesson |- | bgcolor=#FF0000 | | Pétur V. Snæland |- | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson |- | | August Flygenring |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Þórður Edílonsson |} Í byrjun ársins [[1918]] gengu Elías Halldórsson, Sigurgeir Gíslason, Þórarinn Böðvarsson og Þórður Edílonsson úr bæjarstjórn. [[12. janúar]] var kosið um eftirmenn þeirra og féllu atkvæði þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | | Sigfús Bergmann | 36 |- | B | | Einar Þorgilsson | 135 |- | C - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson og Gísli Kristjánsson | 142 |- | D | | Þórður Edílonsson | 93 |- | E | | Sigurgeir Gíslason | 21 |} Alls voru greidd 439 atkvæði. Ógild atkvæði voru 12<br /> Kosningu hlutu Einar Þorgilsson, Davíð Kristjánsson, Gísli Kristjánsson og Þórður Edílonsson.<br /> Þó að fulltrúar Hlífar hafi verið fimm að loknum þessum kosningum þýðir það ekki að Hlíf hafi haft meirihluta í bæjarstjórninni. Flokkaskipting var ekki orðin eins skýr og hún varð síðar. Auk þess hafði Pétur V. Snæland aldrei verið í félaginu.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 65</ref> <br clear="all"> == 1920 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Pétur V. Snæland |- | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Steingrímur Torfason |- | | Þórður Edílonsson |} August Flygenring, Guðmundur Helgason og Magnús Jóhannesson gengu úr bæjarstjórn fyrir kosningar [[12. janúar]] [[1920]]. Tveir listar voru í framboði og urðu úrslitin sem hér segir: <ref>[http://www.timarit.is/files/11820524.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 13. janúar 1920. Bls. 2: Bæjarstjórnarkosning]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Atkvæði ! Fjöldi fulltrúa |- | A | | | 202 | 3 |- | B - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | 68 | 0 |} Atkvæði greiddu 289, þar af voru 19 ógild.<br /> Kosningu hlutu Guðmundur Helgason, Sigurgeir Gíslason og Steingrímur Torfason.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 65</ref> <br clear="all"> == 1922 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Ólafur Böðvarsson |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Steingrímur Torfason |- | | Þórður Edílonsson |} Í byrjun ársins [[1922]] gengu Pétur V. Snæland og Sveinn Auðunsson úr bæjarstjórninni. Kosningar um fulltrúa í þeirra stað fóru þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúar ! Atkvæði |- | A | | | Ólafur Böðvarsson | 122 |- | B - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson og Guðmundur Jónasson | 243 |- | C | | | Ólafur Þórðarson | 84 |- | D | | | Pétur V. Snæland | 56 |- | E | | | Sveinn Auðunsson | 31 |} Greidd voru 555 atkvæði, þar af voru 19 ógild.<br /> Kosningu hlutu Pétur V. Snæland og Sveinn Auðunsson. <br /> Þessar kosningar voru dæmdar ógildar, vegna þess að kjósanda sem var á kjörskrá var meinað að greiða atkvæði. Því var kosið á ný [[15. febrúar]]. Þá voru tveir listar í boði, A-listi og B-listi Hlífar og urðu úrslit kosninganna þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Atkvæði ! Fulltrúar |- | A | | 344 | 1 |- | B - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | 357 | 1 |} Greidd voru 711 atkvæði, 11 voru ógild.<br /> Kosningu hlutu Ólafur Böðvarsson (A) og Gunnlaugur Kristmundsson (B)<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 66-67</ref> <br clear="all"> == 1923 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Ólafur Böðvarsson |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Þórður Edílonsson |} Steingrímur Torfason lét af störfum í bæjarstjórninni [[2. október]] [[1923]]. Kosningar um eftirmann hans voru haldnar [[15. október]]. Í þessum kosningum bauð [[Borgaraflokkurinn (eldri)|Borgaraflokkurinn]] fram mann, en flokkurinn tók þátt í [[Alþingiskosningar 1923|alþingiskosningum]] þetta sama haust. Í bæjarstjórnarkosningunum féllu atkvæðin þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | Borgaraflokkurinn | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson | 397 |- | B | Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Jónasson | 390 |} Atkvæði greiddu 792, ógild atkvæði voru 5.<br /> Á kjörskrá voru 1030 manns.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 67</ref> <br clear="all"> == 1924 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | August Flygenring |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | Jón Einarsson |- | VMF Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | VMF Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Jónasson |- | VMF Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Guðmundur Helgason |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Sigurgeir Gíslason |- | | | Ólafur Böðvarsson |} Í byrjun ársins [[1924]] gengu Davíð Kristjánsson, Gísli Kristjánsson, Einar Þorgilsson og Þórður Edílonsson úr bæjarstjórninni. Í þeirra stað voru kosnir fulltrúar þann [[12. janúar]]. Í framboði voru tveir listar: Verkamannafélagið Hlíf og Borgaraflokkurinn. Úrslit kosninganna urðu eftirfarandi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! Fulltrúar |- | A | Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | 324 | 2 |- | B | Borgaraflokkurinn | bgcolor=#0000FF | | 427 | 2 |} Bæjarfulltrúar urðu þeir Davíð Kristjánsson (A), Guðmundur Jónasson (A), August Flygenring (B) og Jón Einarsson (B).<br /> Þetta voru síðustu kosningarnar þar sem Verkamannafélagið Hlíf bauð fram lista. Við Verkamannafélaginu í þessum málefnum tók fulltrúaráð verkalýðsfélaganna og Alþýðuflokksins, sem þá hafði nýlega verið stofnað í Hafnarfirði. Þessar kosningar voru einnig sögulegar að því leyti að lengi vel upp frá þessu tókust tvö öfl á um völdin í bænum: [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Borgaraflokkurinn (eldri)|Borgaraflokkurinn]] (sem síðar varð að [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokknum]], og enn síðar að [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]]).<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 67</ref> <br clear="all"> == 1926 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Jónasson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Þorvaldur Árnason |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | Jón Einarsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Ásgrímur M. Sigfússon |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Ólafur Böðvarsson |} August Flygenring fékk lausn frá störfum í bæjarstjórn [[8. desember]] [[1925]], vegna heilsubrests. Ákveðið var að kosning bæjarfulltrúa í hans stað færi fram samhliða bæjarstjórnarkosningum í janúar [[1926]]. Þá gengu Bjarni Snæbjörnsson, Guðmundur Helgason og Sigurgeir Gíslason úr bæjarstjórninni, alllir úr Íhaldsflokknum. Kosningarnar fóru fram [[16. janúar]].<br /> Í stað Augusts Flygenrings var kosinn bæjarfulltrúi til fjögurra ára. Þar voru í framboði tveir listar og urðu úrslitin eftirfarandi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson | 527 |- | B | [[Íhaldsflokkurinn]] | bgcolor=#00BFFF | | Bjarni Snæbjörnsson | 388 |} Þrjá fulltrúa átti að kjósa til sex ára. Þar voru einnig A-listi Alþýðuflokksins og B-listi Íhaldsflokksins í framboði.<br /> A-listinn var afturkallaður á síðustu stundu, tveimur dögum fyrir kosningar, en var svo endurnýjaður skömmu síðar. Úrslit kosninganna urðu þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 547 | 2 |- | B | [[Íhaldsflokkurinn]] | bgcolor=#00BFFF | | 359 | 1 |} Bæjarfulltrúar urðu Björn Jóhannesson (A), Þorvaldur Árnason (A) og Ásgrímur M. Sigfússon (B).<br /> Þessar kosningar urðu upphafið að 28 ára samfelldum meirihluta Alþýðuflokksins í bæjarstjórn Hafnarfjarðar.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 67-69</ref> <br clear="all"> == 1928 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Jónasson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Þorvaldur Árnason |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | Jón Einarsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Ásgrímur M. Sigfússon |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Helgi Guðmundsson |} Í ársbyrjun [[1928]] gengu Gunnlaugur Kristmundsson og Ólafur Böðvarsson úr bæjarstjórninni.<br /> Bæjarstjórnarkosningar áttu að fara fram [[21. janúar]]. [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Íhaldsflokkurinn]] ákváðu hins vegar að bjóða fram sameiginlegan lista, sem á voru Gunnlaugur Kristmundsson (Alþýðuflokki) og Helgi Guðmundsson (Íhaldsflokki). Þar sem sýnt þótti að flokkarnir fengju hvor sinn fulltrúa var ákveðið að aflýsa kosningunum. Enginn annar listi bauð fram og voru Gunnlaugur og Helgi því sjálfkjörnir, án þess að kosningar færu fram.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 69</ref> <br clear="all"> == 1930 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Þorvaldur Árnason |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Gísli Kristjánsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Ásgrímur M. Sigfússon |- | B | bgcolor=#0000FF | | Helgi Guðmundsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Björn Þorsteinsson |} Árið [[1930]] var kosið í fyrsta skipti samkvæmt nýjum lögum um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, sem höfðu verið samþykkt á alþingi 1929. Nú voru bæjarfulltrúar kosnir til fjögurra ára, allir í einu, en ekki tveir til fjórir í hvert skipti. Einnig komu til sögunnar varabæjarfulltrúar, sem tóku sæti í bæjarstjórn í forföllum aðalbæjarfulltrúa. Einnig var horfið frá því fyrirkomulagi að bæjarfógeti væri jafnframt bæjarstjóri. Enn eitt nýmælið var að nú skyldi bæjarstjórn kjósa sér forseta, sem stjórnaði umræðum á bæjarstjórnarfundum.<br /> Kosningarnar fóru fram [[18. janúar]] 1930 og urðu úrslitin eftirfarandi: <ref>[http://www.timarit.is/files/11884831.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 19. janúar 1930. Bls. 5: Bæjarstjórnarkosningarnar í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 772 | 54,8 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 636 | 45,2 | 4 |} Greidd atkvæði voru 1432, þar af voru 24 atkvæði ógild.<br /> Á fyrsta fundi nýkjörinnar bæjarstjórnar, [[28. janúar]], var Björn Jóhannesson kosinn forseti bæjarstjórnar. [[Emil Jónsson]] var kosinn bæjarstjóri og Davíð Kristjánsson varabæjarstjóri.<br /> Þorvaldur Árnason óskaði eftir lausn frá bæjarfulltrúastarfinu [[22. febrúar]] 1930. Emil Jónsson tók sæti hans, en hann hafði verið fyrsti varabæjarfulltrúi Alþýðuflokksins.<br /> Helgi Guðmundsson sagði sig úr bæjarstjórn vegna flutnings úr bænum í upphafi ársins [[1931]]. Sæti hans tók Bjarni Snæbjörnsson.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 75</ref> <br clear="all"> == 1934 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Jónasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Ólafur Þórðarson |} Kosningar fóru fram [[12. janúar]] [[1934]]. <ref>[http://www.timarit.is/files/11943519.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 13. janúar 1934. Bls. 4: Kosningin í Hafnarfirði í gær]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 990 | 53,5 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 823 | 44,4 | 4 |- | C | [[Kommúnistaflokkur Íslands]] | bgcolor=#FF0000 | | 39 | 2,1 | 0 |} 2009 manns voru á kjörskrá. Atkvæði greiddu 1871, þar af voru 19 ógild.<br /> Bæjarstjóri varð [[Emil Jónsson]] og forseti bæjarstjórnar var Björn Jóhannesson. Guðmundur Jónasson varð varabæjarstjóri.<br /> Davíð Kristjánsson tók við sem forseti bæjarstjórnar í janúar 1936, en Björn Jóhannesson gat ekki sinnt störfum vegna veikinda. Við sæti hans í bæjarstjórn tók Magnús Kjartansson.<br /> Emil Jónsson lét af embætti bæjarstjóra 1. maí 1937, en sat þó áfram í bæjarstjórninni. Á sama tíma fékk Guðmundur Jónasson lausn frá starfi varabæjarstjóra. Sem varabæjarstjóri í hans stað var kosinn Guðmundur Gissurarson og sinnti hann störfum bæjarstjóra út kjörtímabilið.<br /> Ólafur Þórðarson sagði sig úr bæjarstjórninni 15. desember 1937 og tók Sigurgeir Gíslason sæti hans.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 75-77</ref> <br clear="all"> == 1938 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ólafur Þ. Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Einarsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |} Kosið var [[30. janúar]] [[1938]].<ref>[http://www.timarit.is/files/12069052.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 1. febrúar 1938. Bls. 5: Kosningarnar utan Reykjavíkur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Kommúnistaflokkur Íslands|Kommúnistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 983 | 50,4 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 969 | 49,6 | 4 |} Greidd atkvæði voru 1998, auðir og ógildir seðlar voru 36.<br /> Björn Jóhannesson var kosinn forseti bæjarstjórnar. Bæjarstjóri var kosinn Friðjón Skarphéðinsson. Hann tók þó ekki við embættinu fyrr en í júní 1938 og var Guðmundur Gissurarson bæjarstjóri þangað til.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 77</ref> <br clear="all"> == 1942 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ásgeir G. Stefánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Hermann Guðmundsson |} Kosningarnar fóru fram [[25. janúar]] [[1942]]. <ref>[http://www.timarit.is/files/12732877.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 28. janúar 1943. Bls. 2: Úrslitin í kaupstöðunum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 987 | 51,9 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 785 | 41,3 | 4 |- | C | Óháðir verkamenn/[[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 129 | 6,8 | 0 |} Greidd atkvæði voru 1941, af þeim voru 40 seðlar auðir og ógildir.<br /> Bæjarstjóri var Friðjón Skarphéðinsson. Hann lét af störfum í lok febrúar 1945 og var Eiríkur Pálsson ráðinn bæjarstjóri í stað hans, 1. mars 1945.<br /> Hermann Guðmundsson sagði sig úr bæjarstjórn 20. október 1942 og sæti hans tók Bjarni Snæbjörnsson.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 77-78</ref> <br clear="all"> == 1946 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ásgeir G. Stefánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | C | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1946|Sveitarstjórnarkosningar 1946]] fóru fram [[27. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/13017909.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 29. janúar 1946. Bls. 2: Kosningaúrslit úti á landi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1187 | 53,0 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 773 | 34,5 | 3 |- | C | [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 278 | 12,4 | 1 |} Atkvæði greiddu 2286. 48 atkvæði voru ógild.<br /> Björn Jóhannesson varð forseti bæjarstjórnar og Eiríkur Pálsson var bæjarstjóri. Eiríkur lét af starfi bæjarstjóra 1. nóvember 1948. Guðmundur Gissurarson varð bæjarstjóri til ársloka 1948, en 1. janúar 1949 tók Helgi Hannesson við embættinu.<br /> Bjarni Snæbjörnsson sagði sig úr bæjarstjórn 6. maí 1947 og tók Þorleifur Jónsson við sæti hans.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 78</ref> <br clear="all"> == 1950 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Óskar Jónsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ólafur Þ. Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Stefán Gunnlaugsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Helgi S. Guðmundsson |- | C | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1950|Sveitarstjórnarkosningarnar 1950]] fóru fram [[29. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15620451.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 31. janúar 1950. Bls. 2: Úrslit bæjar- og sveitarstjórnarkosninganna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1331 | 51,4 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 973 | 37,5 | 3 |- | C | [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 285 | 11,0 | 1 |} Alls voru greidd 2642 atkvæði. 53 seðlar voru auðir og ógildir.<br /> Helgi Hannesson var endurkjörinn bæjarstjóri og Guðmundur Gissurarson varð forseti bæjarstjórnar.<br /> Þorleifur Jónsson sagði sig úr bæjarstjórn 6. janúar 1951 og tók Ingólfur Flygenring sæti hans.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 80</ref> <br clear="all"> == 1954 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Óskar Jónsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ólafur Þ. Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Stefán Gunnlaugsson |- | C | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Helgi S. Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jón Gíslason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1954|Sveitarstjórnarkosningarnar 1954]] voru haldnar [[31. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15681947.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 2. febrúar 1954. Bls. 2: Úrslit bæjarstjórnarkosninganna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1306 | 44,1 | 4 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 143 | 4,8 | 0 |- | C | [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 266 | 9,0 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1247 | 42,1 | 4 |} Greidd atkvæði voru 3013, auðir og ógildir seðlar voru 51.<br /> Framsóknarflokkurinn bauð fram lista í fyrsta sinn í Hafnarfirði, en hingað til hafði flokkurinn stutt Alþýðuflokkinn í bæjarmálunum. Meirihluti Alþýðuflokksins féll í þessum kosningum, en hann hafði verið óslitinn frá árinu 1926. Alþýðuflokkurinn myndaði þess vegna meirihluta með Sósíalistaflokknum. Stefán Gunnlaugsson var kjörinn bæjarstjóri og Geir Gunnarsson varabæjarstjóri. Forseti bæjarstjórnar var endurkjörinn Guðmundur Gissurarson.<br /> Emil Jónsson tók bæjarfulltrúasæti Stefáns Gunnlaugssonar 2. mars 1954. Stefáni fannst ekki fara vel á því að vera bæði bæjarfulltrúi og bæjarstjóri.<br /> Um tíma slitnaði upp úr meirihlutasamstarfinu vegna deilna Alþýðuflokksins og Sósíalistaflokksins um rekstur Bæjarútgerðarinnar seint á árinu 1956. Þá hófust tilraunir um meirihlutamyndun - annars vegar milli Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks og hins vegar milli Sjálfstæðisflokks og Sósíalistaflokks. Alþýðuflokkurinn og Sósíalistaflokkurinn náðu hins vegar samkomulagi um Bæjarútgerðina og hófst meirihlutasamstarf þeirra að nýju.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 80-81</ref> <br clear="all"> == 1958 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Þórunn Helgadóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kristinn Gunnarsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Árni Gunnlaugsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Páll V. Daníelsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Elín Jósefsdóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1958|Sveitarstjórnarkosningarnar 1958]] voru haldnar [[26. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15844607.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 28. janúar 1958. Bls. 2]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1320 | 40.7 | 4 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 203 | 6,3 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1360 | 41,9 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 362 | 11,2 | 1 |} Alls greiddu 3317 atkvæði. Auð og ógild atkvæði voru 72.<br /><br /> Þessar kosningar urðu sögulegar að því leyti að konur settust í fyrsta sinn í bæjarstjórn Hafnarfjarðar.<br /> Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið mynduðu meirihluta. Stefán Gunnlaugsson var áfram bæjarstjóri, Geir Gunnarsson varabæjarstjóri og Guðmundur Gissurarson var forseti bæjarstjórnar.<br /> Guðmundur Gissurarson lést 6. júní 1958 og tók [[Emil Jónsson]] sæti hans í bæjarstjórn. Forseti bæjarstjórnar varð Kristinn Gunnarsson.<br /> Frá 1959-1962 sat Þórður Þórðarson í bæjarstjórn í stað Emils Jónssonar, sem tók sér frí frá bæjarstjórnarstörfum vegna anna í ríkisstjórn og á Alþingi.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 81-82</ref> <br clear="all"> == 1962 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kristinn Gunnarsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Þórður Þórðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Vigfús Sigurðsson |- | B | bgcolor=#009900 | | Jón Pálmason |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Páll V. Daníelsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Elín Jósefsdóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1962|Sveitarstjórnarkosningarnar 1962]] voru haldnar [[27. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15967104.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 29. maí 1962. Bls. 15: Kosningaúrslit]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1160 | 33,1 | 3 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 407 | 11,6 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1557 | 44,5 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 378 | 10,8 | 1 |} Alls voru greidd 3576 atkvæði. Auðir og ógildir seðlar voru 74.<br /> Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn mynduðu meirihluta að loknum kosningunum.<br /> Hafsteinn Baldvinsson var ráðinn bæjarstjóri og Stefán Jónsson var kosinn forseti bæjarstjórnar. Embætti varabæjarstjóra var lagt niður.<br /> Í janúar 1963 slitnaði upp úr meirihlutasamstarfi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Næstu mánuði var enginn ákveðinn meirihluti í bæjarstjórninni, en í júní 1963 mynduðu Sjálfstæðisflokkur og Alþýðuflokkur meirihluta, sem stóð út kjörtímabilið.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 82</ref> <br clear="all"> == 1966 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kristinn Gunnarsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Hjörleifur Gunnarsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Brynjólfur Þorbjarnarson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1966|Sveitarstjórnarkosningarnar 1966]] fóru fram [[22. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/16188701.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 24. maí 1966. Bls. 12: Kosningaúrslitin]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 900 | 23,5 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 326 | 8,5 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1286 | 33,5 | 3 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 336 | 8,8 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 988 | 25,8 | 3 |} Alls voru greidd 3899 atkvæði. Auðir og ógildir seðlar voru 63.<br /> Í þessum kosningum kom fram nýtt stjórnmálaafl: Félag óháðra borgara, sem samanstóð af fólki úr öllum stjórnmálaflokkum og óflokksbundnu fólki. Helsti hvatinn að stofnun þess var óánægja með meirihlutasamstarf Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins.<br /> Árni Gunnlaugsson var kosinn forseti bæjarstjórnar og Kristinn Ó. Guðmundsson var ráðinn bæjarstjóri fyrst um sinn. Meirihlutamyndun gekk erfiðlega, en í september 1966 náðu Sjálfstæðisflokkurinn og Félag óháðra borgara samkomulagi um meirihlutasamstarf. Kristinn Ó. Guðmundsson var ráðinn bæjarstjóri út kjörtímabilið.<br /> Kristinn Gunnarsson sagði sig úr bæjarstjórninni [[27. júlí]] [[1967]] og settist Vigfús Sigurðsson í sæti hans.<br /> Hörður Zóphaníasson var erlendis veturinn 1968-1969 og var Yngvi Rafn Baldvinsson í bæjarstjórninni þann vetur.<br /> Stefán Jónsson var kosinn forseti bæjarstjórnar árið [[1968]].<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 82-83</ref> <br clear="all"> == 1970 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Stefán Gunnlaugsson |- | B | bgcolor=#009900 | | Ragnheiður Sveinbjörnsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1970|Sveitarstjórnarkosningarnar 1970]] voru haldnar [[31. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/16437191.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 2. júní 1970. Bls. 10: Heildarúrslit bæjar- og sveitastjórnarkosninganna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1051 | 22,3 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 558 | 11,8 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1697 | 36,0 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 391 | 8,3 | 0 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1019 | 21,6 | 2 |} Á kjörskrá voru 5285<br /> Greidd atkvæði voru 4776, þar af voru 60 seðlar auðir og ógildir.<br /> Alþýðuflokkurinn, Félag óháðra borgara og Framsóknarflokkurinn mynduðu meirihluta að loknum kosningunum.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson var endurráðinn bæjarstjóri og Stefán Gunnlaugsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 83</ref> <br clear="all"> == 1974 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Jóhannsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Haukur Helgason |- | B | bgcolor=#009900 | | Ragnheiður Sveinbjörnsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Einar Þ. Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Oliver Steinn Jóhannesson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Ægir Sigurgeirsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1974|Sveitarstjórnarkosningarnar 1974]] voru haldnar [[26. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3006685.djvu Morgunblaðið 28. maí 1974. Bls. 12: Sjálfstæðisflokkurinn hlaut 50,5% atkvæða á landinu]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 908 | 16,4 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 699 | 12,6 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2264 | 41,0 | 5 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 533 | 9,6 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1122 | 20,3 | 2 |} Á kjörskrá voru 6430.<br /> Greidd atkvæði voru 5584. Auðir og ógildir seðlar voru 58.<br /> Við þessar kosningar var bæjarfulltrúum fjölgað um tvo og urðu þeir nú ellefu í stað níu.<br /> Sjálfstæðisflokkurinn og Félag óháðra borgara mynduðu meirihluta eftir kosningarnar.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson var endurráðinn bæjarstjóri út kjörtímabilið. Stefán Jónsson varð forseti bæjarstjórnar.<br /> Haukur Helgason sagði sig úr bæjarstjórninni [[21. júní]] [[1977]] vegna flutnings úr bænum. Við sæti hans tók Guðríður Elíasdóttir.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 83-85</ref> <br clear="all"> == 1978 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jón Bergsson |- | B | bgcolor=#009900 | | Markús Á. Einarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Einar Þ. Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Ægir Sigurgeirsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Rannveig Traustadóttir |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Andrea Þórðardóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1978|Sveitarstjórnarkosningarnar 1978]] voru haldnar [[28. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3187257.djvu Morgunblaðið 30. maí 1978. Bls. 16: Heildarúrslit í bæjar- og sveitarstjórnarkosningunum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1274 | 21,3 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 491 | 8,2 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2153 | 36,1 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 888 | 14,9 | 2 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1165 | 19,5 | 2 |} Á kjörskrá voru 7106.<br /> Samtals voru greidd 6107 atkvæði. Auðir seðlar og ógildir voru 136.<br /> Sjálfstæðisflokkur og Félag óháðra borgara héldu meirihlutasamstarfi sínu áfram.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson var endurráðinn bæjarstjóri og Stefán Jónsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson lét af starfi bæjarstjóra í júlí 1979 og var Einar Ingi Halldórsson ráðinn í hans stað. Hann tók við starfinu [[15. júlí]] 1979.<br /> Rannveig Traustadóttir var erlendis 1979-1981 og sat Þorbjörg Samúelsdóttir í bæjarstjórn í forföllum hennar.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 85</ref> <br clear="all"> == 1982 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | B | bgcolor=#009900 | | Markús Á. Einarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Sólveig Ágústsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Einar Þ. Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | [[Ellert Borgar Þorvaldsson]] |- | D | bgcolor=#0000FF | | Haraldur Sigurðsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Rannveig Traustadóttir |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Andrea Þórðardóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1982|Sveitarstjórnarkosningarnar 1982]] voru haldnar [[22. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3407661.djvu Morgunblaðið 25. maí 1982. Bls. 14: Heildarúrslit í kaupstöðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1336 | 20,9 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 621 | 9,7 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2391 | 37,5 | 5 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 796 | 12,5 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1239 | 19,4 | 2 |} Á kjörskrá voru 7676.<br /> Atkvæði greiddu 6571, þar af voru 188 seðlar auðir og ógildir.<br /> Sjálfstæðisflokkurinn og Félag óháðra borgara héldu meirihlutasamstarfinu áfram.<br /> Árni Grétar Finnsson var kosinn forseti bæjarstjórnar og Einar Ingi Halldórsson var ráðinn bæjarstjóri út kjörtímabilið.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 85</ref> <br clear="all"> == 1986 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Ósk Guðjónsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Valgerður Guðmundsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Sólveig Ágústsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Hjördís Guðbjörnsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jóhann Bergþórsson |- | F | bgcolor=#00BFFF | | Einar Th. Mathiesen |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jón Árnason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1986|Sveitarstjórnarkosningarnar 1986]] voru haldnar [[31. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3703085.djvu Morgunblaðið 3. júní 1986. Bls. 24: Úrslit í kaupstöðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 2583 | 35,3 | 5 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 363 | 5,0 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2355 | 32,1 | 4 |- | F | Frjálst framboð | bgcolor=#00BFFF | | 519 | 7,1 | 1 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 783 | 10,7 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 281 | 3,8 | 0 |- | M | [[Flokkur mannsins]] | bgcolor=#408080 | | 112 | 1,5 | 0 |- | V | [[Kvennalistinn]] | bgcolor=#FF00FF | | 331 | 4,5 | 0 |} Á kjörskrá voru 8792.<br /> Samtals voru greidd 7469 atkvæði. Auðir og ógildir seðlar voru 142.<br /> Að þessum kosningum loknum hófu Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið meirihlutasamstarf.<br /> Á fyrsta fundi nýkjörinnar bæjarstjórnar þann [[16. júní]] var Guðmundur Árni Stefánsson ráðinn bæjarstjóri. Jóna Ósk Guðjónsdóttir var kosin forseti bæjarstjórnar og varð hún þar með fyrsta konan til að gegna því embætti.<ref>[http://www.timarit.is/files/8473431.pdf#navpanes=1 Alþýðublaðið 11. júlí 1986. Bls. 3: Félagsleg sjónarmið einkenna meirihlutasamninginn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 1990 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Ósk Guðjónsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Valgerður Guðmundsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Árni Hjörleifsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jóhann Bergþórsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Ellert Borgar Þorvaldsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Þorgils Óttar Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Hjördís Guðbjörnsdóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jón Árnason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1990|Sveitarstjórnarkosningarnar 1990]] voru haldnar [[26. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3968817.djvu Morgunblaðið 29. maí 1990. C - Bæjar- og sveitarstjórnakosningar - Úrslit, bls. 2.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 4042 | 48,0 | 6 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 453 | 5,4 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2950 | 35,0 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 978 | 11,6 | 1 |} Á kjörskrá voru 9963.<br /> Greidd atkvæði voru 8530. Auðir og ógildir seðlar voru 107.<br /> Alþýðuflokkurinn fékk hreinan meirihluta í þessum kosningum, í fyrsta sinn síðan árið 1950. Að kosningum loknum áttu Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið í óformlegum viðræðum um áframhaldandi meirihlutasamstarf, en enginn samstarfsflötur fannst í þessum viðræðum. Alþýðuflokkurinn sat því einn í meirihluta á þessu kjörtímabili.<br /> Guðmundur Árni Stefánsson var endurráðinn bæjarstjóri og Jóna Ósk Guðjónsdóttir var kosin forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/8579554.pdf#navpanes=1 Alþýðublaðið 20. júní 1990. Bls. 2: „Að gera góðan bæ enn betri“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Guðmundur Árni var skipaður heilbrigðis- og tryggingaráðherra [[14. júní]] [[1993]].<ref>[http://www.timarit.is/files/4104409.djvu Morgunblaðið 15. júní 1993. Bls. 27: Guðmundur Árni og Össur boða breytingar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hann lét því af starfi bæjarstjóra en sat áfram sem bæjarfulltrúi til loka kjörtímabilsins.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=7 Æviágrip á vef Alþingis. Skoðað 5. júlí 2010.]</ref><br /> Við embætti bæjarstjóra tók Ingvar Viktorsson<ref>[http://www.timarit.is/files/4106441.djvu Morgunblaðið 3. júlí 1993. Bls. 4: 14. bæjarstjórinn í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og gegndi hann starfinu út kjörtímabilið.<ref>[http://www.timarit.is/files/4148089.djvu Morgunblaðið 28. maí 1994. C: Kosningahandbók, bls. 2]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 1994 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Valgerður Guðmundsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Árni Hjörleifsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ómar Smári Ármannsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Magnús Gunnarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jóhann G. Bergþórsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Ellert Borgar Þorvaldsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valgerður Sigurðardóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jón Árnason |- | G | bgcolor=#FF0000 | | [[Lúðvík Geirsson]] |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1994|Sveitarstjórnarkosningarnar 1994]] voru haldnar [[28. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/4148413.djvu Morgunblaðið 31. maí 1994. B: Úrslit kosninga, bls. 1]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 3724 | 37,9 | 5 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 653 | 6,6 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3413 | 34,7 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 1489 | 15,2 | 2 |- | V | [[Kvennalistinn]] | bgcolor=#FF00FF | | 547 | 5,6 | 0 |} Á kjörskrá voru 11.444.<br /> Atkvæði greiddu 9984, þar af voru auðir og ógildir seðlar 158.<br /> Þetta voru síðustu bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði þar sem Alþýðubandalagið bauð fram lista<br /> Alþýðuflokkurinn missti hreinan meirihluta sinn í þessum kosningum. Eftir meirihlutaviðræður, bæði við Alþýðuflokk og Sjálfstæðisflokk<ref>[http://www.timarit.is/files/4148721.djvu Morgunblaðið 2. júní 1994. Bls. 60: G-listi og D-listi ræða samstarf]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> myndaði Alþýðubandalagið meirihluta með Sjálfstæðisflokknum. Magnús Jón Árnason var ráðinn bæjarstjóri og Ellert Borgar Þorvaldsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/4149549.djvu Morgunblaðið 9. júní 1994. Bls. 6: Valdaskipti í næstu viku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Í júní 1995 slitnaði upp úr meirihlutasamstarfi Alþýðubandalagsins og Sjálfstæðisflokksins<ref>[http://www.timarit.is/files/4201071.djvu Morgunblaðið 14. júní 1995. Bls. 4: Alþýðuflokkurinn réð ráðningu bæjarverkfræðings]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.timarit.is/files/4201159.djvu Morgunblaðið 14. júní 1995. Bls. 48: Segja meirihlutann fallinn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Alþýðuflokkurinn myndaði þá nýjan meirihluta ásamt tveimur af fjórum bæjarfulltrúum Sjálfstæðisflokksins: Jóhanni G. Bergþórssyni og Ellerti Borgari Þorvaldssyni.<br /> Ingvar Viktorsson var ráðinn bæjarstjóri og Ellert Borgar Þorvaldsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/4203783.djvu Morgunblaðið 4. júlí 1995. Bls. 2: Nýr meirihluti tekur við í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Þessi meirihluti hélst til loka kjörtímabilsins.<ref>[http://www.timarit.is/files/12704095.pdf#navpanes=1 DV 19. maí 1998. Bls. 32: Pólitísk háspenna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 1998 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Dóra Karlsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | B | bgcolor=#009900 | | Þorsteinn Njálsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Magnús Gunnarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valgerður Sigurðardóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Þorgils Óttar Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Gissur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Steinunn Guðnadóttir |- | F | bgcolor=#FF0000 | | [[Lúðvík Geirsson]] |- | F | bgcolor=#FF0000 | | Valgerður Halldórsdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1998|Sveitarstjórnarkosningarnar 1998]] voru haldnar [[23. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/4362299.djvu Morgunblaðið 26. maí 1998. B: Úrslit, bls. 5]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 2088 | 21,8 | 3 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 1101 | 11,5 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3580 | 37,4 | 5 |- | F | Fjarðarlistinn | bgcolor=#FF0000 | | 1721 | 18,0 | 2 |- | H | Hafnarfjarðarlistinn | bgcolor=#00BFFF | | 604 | 6,3 | 0 |- | I | Tónlistinn | bgcolor=#FFFF00 | | 473 | 4,9 | 0 |} Á kjörskrá voru 12.521.<br /> Atkvæði greiddu 9930, 363 seðlar voru auðir og ógildir.<br /><br /> Bæði Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn gengu klofnir til þessara kosninga. Hluti Sjálfstæðismanna bauð fram Hafnarfjarðarlistann, sem samanstóð af stuðningsmönnum Jóhanns G. Bergþórssonar.<br /> Fjarðarlistinn var skipaður fólki úr Alþýðuflokknum, Alþýðubandalaginu, kvennalistanum og óflokksbundnum jafnaðar- og félagshyggjumönnum. Þetta voru síðustu bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði þar sem Alþýðuflokkurinn bauð fram. Hafnarfjörður var jafnframt eina sveitarfélagið á landinu þar sem Alþýðuflokkurinn bauð fram sérstakan lista.<ref>[http://www.timarit.is/files/12704095.pdf#navpanes=1 DV 19. maí 1998. Bls. 32: Pólitísk háspenna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Eftir kosningarnar mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn meirihluta. Magnús Gunnarsson var ráðinn bæjarstjóri og Valgerður Sigurðardóttir var kosin forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/4362287.djvu Morgunblaðið 26. maí 1998. Bls. 72: Magnús Gunnarsson bæjarstjóri í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br /><br /> Í lok október 1999 sameinuðust Alþýðuflokkurinn og Fjarðarlistinn, ásamt fleiri félögum, undir merkjum [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]]. Samfylkingin átti þar með fimm bæjarfulltrúa það sem eftir var af kjörtímabilinu.<ref>[http://www.timarit.is/files/4456971.djvu Morgunblaðið 4. nóvember 1999. Bls. 43: Níu félög stofna Samfylkinguna í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 2002 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor=#0000FF | | Magnús Gunnarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valgerður Sigurðardóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Haraldur Þór Ólafsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Steinunn Guðnadóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Gissur Guðmundsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Lúðvík Geirsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Gunnar Svavarsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Ellý Erlingsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Dóra Karlsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Rúnar Árnason]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Hafrún Dóra Júlíusdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|Sveitarstjórnarkosningarnar 2002]] voru haldnar [[25. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/7827469.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 28. maí 2002. B: Úrslit 2002, bls. 7]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 695 | 6,3 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 4481 | 40,6 | 5 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor=#FF8C00 | | 5550 | 50,2 | 6 |- | U | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor=#FF0000 | | 320 | 2,9 | 0 |} Á kjörskrá voru 13.991.<br /> Greidd atkvæði voru 11. 393, þar af voru 347 seðlar auðir og ógildir.<br /> <br /> Samfylkingin vann hreinan meirihluta í þessum kosningum og var [[Lúðvík Geirsson]] ráðinn bæjarstjóri að þeim loknum. Jóna Dóra Karlsdóttir var kosin forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/7829923.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 13. júní 2002. Bls. 14: Nýr bæjarstjóri tekinn við]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Í lok júní 2004 lét Jóna Dóra af embætti forseta bæjarstjórnar og við henni tók Gunnar Svavarsson.<ref>[http://www.timarit.is/files/8096712.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 2. júlí 2004. Bls. 22: Hafnarfjörður]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Gunnar gegndi starfi forseta út kjörtímabilið.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=685 Æviágrip á vef Alþingis. Skoðað 8. júlí 2010.]</ref> <br clear="all"> == 2006 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor=#0000FF | | Haraldur Þór Ólafsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor=#0000FF | | Almar Grímsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Lúðvík Geirsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Ellý Erlingsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Rúnar Árnason |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Margrét Gauja Magnúsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Guðfinna Guðmundsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Gunnar Svavarsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Gísli Ó. Valdimarsson |- | V | bgcolor=#FF0000 | | Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|Sveitarstjórnarkosningarnar 2006]] voru haldnar [[27. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/10927532.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 29. maí 2006. B: Úrslit 2006, bls. 7]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 356 | 3,0 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3196 | 27,3 | 3 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor=#FF8C00 | | 6418 | 54,8 | 7 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor=#FF0000 | | 1415 | 12,1 | 1 |} Á kjörskrá voru 15.973.<br /> Greidd atkvæði voru 11.723, auðir og ógildir seðlar voru 338.<br /> <br /> Lúðvík Geirsson varð áfram bæjarstjóri að loknum kosningunum. Gunnar Svavarsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>[https://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2006-24-skjar.pdf Fjarðarpósturinn 15. júní 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260103125159/https://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2006-24-skjar.pdf |date=2026-01-03 }}. Bls. 8: ''Ný bæjarstjórn tekin við''</ref><br /> Gunnar Svavarsson náði sæti á Alþingi í [[Alþingiskosningar 2007|alþingiskosningum í maí 2007]]. Í júní sama ár lét hann af starfi forseta bæjarstjórnar. Við honum tók Ellý Erlingsdóttir.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/06/27/elly_erlingsdottir_kjorin_forseti_baejarstjornar_ha/ Mbl.is 27. júní 2007: Ellý Erlingsdóttir kjörin forseti bæjarstjórnar Hafnarfjarðar]. (Skoðað 9. júlí 2010).</ref><br /> Í febrúar 2010 sagði Ellý Erlingsdóttir sig úr bæjarstjórninni vegna flutninga. Eyjólfur Sæmundsson tók sæti hennar í bæjarstjórn.<ref>[https://www.visir.is/article/2010731877663 Visir.is 15. febrúar 2010: Fórnar pólitískum frama fyrir fótboltastrákinn sinn]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> Forseti bæjarstjórnar í stað Ellýjar var kosinn Guðmundur Rúnar Árnason.<ref>[http://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2010-09-skjar.pdf Fjarðarpósturinn 4. mars 2010]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Bls. 8: Eyjólfur, nýr bæjarfulltrúi, formaður fræðsluráðs</ref> <br clear="all"> == 2010 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valdimar Svavarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor=#0000FF | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Geir Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Helga Ingólfsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Rúnar Árnason |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Margrét Gauja Magnúsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Gunnar Axel Axelsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Eyjólfur Sæmundsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Sigríður Björk Jónsdóttir |- | V | bgcolor=#FF0000 | | Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|Sveitarstjórnarkosningarnar 2010]] voru haldnar [[29. maí]].<ref name=":0">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050303131514/www.hafnarfjordur.is/hafnarfjordur/stjornsysla/nefndir_og_rad/?cat_id=15&ew_0_a_id=4860 Upplýsingar af heimasíðu Hafnarfjarðarbæjar]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 722 | 7,3 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3682 | 37,2 | 5 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor=#FF8C00 | | 4053 | 40,9 | 5 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor=#FF0000 | | 1448 | 14,6 | 1 |} Á kjörskrá voru 17.826.<br /> Greidd atkvæði voru 11.589. Auðir seðlar voru 1578 og ógildir seðlar voru 106.<br /> <br /> Meirihluti Samfylkingarinnar féll í þessum kosningum. Samfylkingin myndaði þess vegna meirihluta með Vinstrihreyfingunni-Grænu framboði. Lúðvík Geirsson varð áfram bæjarstjóri og Guðmundur Rúnar Árnason var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref name=":1">[http://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2010-24-skjar.pdf Fjarðarpósturinn 16. júní 2010]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Bls. 1: ''Leiðast varlega af stað''</ref> Samkvæmt samkomulagi sem flokkarnir tveir gerðu með sér var ákveðið að Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir tæki við embætti bæjarstjóra í júní 2012.<ref name=":2">[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/06/07/ludvik_afram_baejarstjori/ Mbl.is 7. júní 2010: Lúðvík verður áfram bæjarstjóri] (Skoðað 9. júlí 2010)</ref><br /> Ráðning Lúðvíks sem bæjarstjóra mætti nokkurri andstöðu meðal bæjarbúa. Meðal annars var litið svo á að hann hafi sett bæjarstjórastólinn að veði í kosningunum, en hann komst ekki að sem bæjarfulltrúi.<ref name=":3">[http://www.mbl.is/mm/frettir/kosningar/2010/06/14/motmaela_nyjum_meirihluta_i_hafnarfirdi/ Mbl.is 14. júní 2010: Mótmæla nýjum meirihluta í Hafnarfirði]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> Þann [[8. júlí]] [[2010]] fór því svo að Lúðvík ákvað að láta af störfum sem bæjarstjóri. Við bæjarstjórastarfinu tók [[Guðmundur Rúnar Árnason]].<ref name=":4">[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/07/08/ludvik_haettir_i_hafnarfirdi/ Mbl.is 8. júlí 2010: Lúðvík hættir í Hafnarfirði]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> Hann gegndi embættinu til [[27. júní]] [[2012]], en þann dag tók Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir við starfinu og varð þar með fyrsta konan til að gegna embætti bæjarstjóra í Hafnarfirði.<ref name=":5">[https://visir.is/gudrun-ordin-fyrsti-kvenkyns-baejarstjori-hafnafjardar/article/2012120628987 Vísir.is 27. júní 2012: Guðrún orðin fyrsti kvenkyns bæjarstjóri Hafnafjarðar]. (Skoðað 28. júní 2012).</ref><br /> Guðmundur Rúnar lét af embætti forseta bæjarstjórnar í september 2010 og í stað hans var Sigríður Björk Jónsdóttir kosin forseti.<ref name=":6">[https://ibuagatt.hafnarfjordur.is/meetingsearch/DisplayMeeting.aspx?id=1008024F Fundargerð bæjarstjórnar 1. september 2010]</ref> Í október 2011 lét Sigríður Björk af starfi forseta og tók Margrét Gauja Magnúsdóttir við af henni.<ref name=":7">[http://www.visir.is/margret-gauja-verdur-forseti-baejarstjornar/article/2011111009489?fb_ref=under&fb_source=profile_oneline Vísir.is 5. október 2011: Margrét Gauja verður forseti bæjarstjórnar]. (Skoðað 7. október 2011)</ref> Guðmundur Rúnar Árnason var svo kosinn forseti bæjarstjórnar 27. júní 2012, eftir að hann lét af embætti bæjarstjóra.<ref name=":8">[https://www.hafnarfjordur.is/stjornkerfi/fundargerdir/DisplayMeeting.aspx?id=1206010F Fundargerð bæjarstjórnar 27. júní 2012]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Guðmundur Rúnar lét af störfum sem bæjarfulltrúi í september 2012. Við sæti hans í bæjarstjórn tók Lúðvík Geirsson. Forseti bæjarstjórnar í stað Guðmundar var kosin Margrét Gauja Magnúsdóttir.<ref name=":9">[https://www.hafnarfjordur.is/stjornkerfi/fundargerdir/DisplayMeeting.aspx?id=1209003F Fundargerð bæjarstjórnar 12. september 2012]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Margrét Gauja Magnúsdóttir fór í fæðingarorlof frá ágúst 2010 til febrúar 2011 og tók Lúðvík Geirsson sæti hennar í bæjarstjórn á meðan.<ref name=":10">[https://ibuagatt.hafnarfjordur.is/meetingsearch/DisplayMeeting.aspx?id=1008024F Fundargerð bæjarstjórnar 1. september 2010]</ref> == 2014 == {| class="wikitable" align="right" |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Unnur Lára Bride |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Ólafur Ingi Tómasson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Helga Ingólfsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Gunnar Axel Axelsson |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Margrét Gauja Magnúsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Adda María Jóhannsdóttir |- | V | bgcolor="#FF0000" | | Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir |- | Æ | bgcolor="#7105ed" | | Guðlaug Kristjánsdóttir |- | Æ | bgcolor="#7105ed" | | Einar Birkir Einarsson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014]] voru haldnar 31. maí. {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor="#009900" | | 735 | 6,5 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor="#0000FF" | | 4029 | 35,8 | 5 |- |P | [[Píratar]] | bgcolor="#080708" | |754 |6,7 |0 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor="#FF8C00" | | 2278 | 20,2 | 3 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor="#FF0000" | | 1316 | 11,7 | 1 |- |Æ | [[Björt framtíð]] | bgcolor="#7105ed" | |2143 |19,0 |2 |} Á kjörskrá voru 19.694.<br /> Greidd atkvæði voru 11.926. Auðir 594 og ógildir seðlar voru 77.<br /> <br /> Meirihluti Samfylkingarinnar féll aftur í þessum kosningum. Sjálfstæðisflokkur myndaði meirihluta með Bjartri framtíð sem bauð fram í fyrsta skiptið. Björt framtíð var stjórnmálaflokkur sem varð til úr Besta flokknum sem settist í borgarstjórn Reykjavíkur árið 2010 og var [[Haraldur L. Haraldsson]] ráðinn bæjarstjóri. Rósa Guðbjartsdóttir var kosinn formaður bæjarráðs og Guðlaug Kristjánsdóttir kosinn forseti bæjarstjórnar. == 2018 == {| class="wikitable" align="right" |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | B | bgcolor="#009900" | | Ágúst Bjarni Garðarsson |- | C | bgcolor="#f76e05" | | Jón Ingi Hákonarson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Ólafur Ingi Tómasson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Helga Ingólfsdóttir |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristín Thoroddsen |- | M | bgcolor="#06349e" | | Sigurður Þ. Ragnarsson |- | L | bgcolor="#0f94a3" | | Guðlaug Svala Steinunar Kristjánsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Adda María Jóhannsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Friðþjófur Helgi Karlsson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018]] voru haldnar 26. maí. {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor="#009900" | | 926 | 8,0 | 1 |- |C | [[Viðreisn]] | bgcolor="#f76e05" | |1098 |9,5 |1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor="#0000FF" | | 3900 | 33,7 | 5 |- |L | Bæjarlistinn | bgcolor="#0f94a3" | |906 |7,8 |1 |- |M | [[Miðflokkur]] | bgcolor="#06349e" | |878 |7,6 |1 |- |P | [[Píratar]] | bgcolor="#080708" | |754 |6,5 |0 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor="#FF8C00" | | 2331 | 20,1 | 2 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor="#FF0000" | | 776 | 6,7 | 0 |} Á kjörskrá voru 20.786.<br /> Greidd atkvæði voru 12.058. Auðir seðlar voru 444 og ógildir seðlar voru 45.<br /> <br /> Eftir kosningarnar myndaði Sjálfstæðisflokkurinn meirihluta með Framsóknarflokknum sem hafði ekki komið inn manni í bæjarstjórn í 20 ár. Var Rósa Guðbjartsdóttir kosinn Bæjarstjóri, Kristinn Andersen kosinn formaður bæjarráðs, og Ágúst Bjarni Garðarsson kosinn forseti bæjarstjórnar. Árið 2021 hlaut Ágúst Bjarni Garðarson, oddviti Framsóknarflokksins kosningu á Alþingi fyrir framsóknarflokkinn og sinnti hann því samtímis störfum forseta bæjarstjórnar. == 2022 == {| class="wikitable" align="right" |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | B | bgcolor="#009900" | | Valdimar Víðisson |- | B | bgcolor="#009900" | | Margrét Vala Marteinsdóttir |- | C | bgcolor="#f76e05" | | Jón Ingi Hákonarson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Orri Björnsson]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristín Thoroddsen |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Sigrún Sverrisdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Árni Rúnar Þorvaldsson |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Hildur Rós Guðbjargardóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022]] voru haldnar 14. maí. {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor="#009900" | | 1750 | 13,7 | 2 |- |C | [[Viðreisn]] | bgcolor="#f76e05" | |1170 |9,1 |1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor="#0000FF" | | 3924 | 30,7 | 4 |- |L | Bæjarlistinn | bgcolor="#0f94a3" | |546 |4,3 |0 |- |M | [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] | bgcolor="#06349e" | |363 |2,8 |0 |- |P | [[Píratar]] | bgcolor="#080708" | |748 |6,1 |0 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor="#FF8C00" | | 3710 | 29,0 | 4 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor="#FF0000" | | 552 | 4,3 | 0 |} Á kjörskrá voru 21.744.<br /> Greidd atkvæði voru 13.133. Auðir seðlar voru 295 og ógildir seðlar voru 39.<br /> <br />Eftir kosningar komust Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur að samkomulagi um myndun meirihluta. Framsóknarflokkur náði tveimur mönnum í bæjarstjórn í fyrsta sinn í sögu flokksins í bænum. Rósa Guðbjartsdóttir varð einnig fyrsta konan til þess að sitja heilt kjörtímabil sem bæjarstjóri Hafnarfjarðar. Rósa Guðbjartsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins var kosinn bæjarstjóri og Valdimar Víðisson, oddviti Framsóknar kosinn formaður bæjarráðs. Samið var um að Valdimar Víðisson skyldi taka við embætti bæjarstjóra að tveimur árum liðnum og Rósa yrði þá formaður bæjarráðs. Kristinn Andersen var kosinn forseti bæjarstjórnar. Guðmundur Árni Stefánsson varð aftur bæjarfulltrúi, í þetta sinn fyrir hönd Samfylkingarinnar, eftir að hafa horfið úr bæjarstjórn árið 1994. Þann 1. janúar 2025 tók [[Valdimar Víðisson]] við sem bæjarstjóri af Rósu Guðbjartsdóttur sem varð jafnframt að þingmanni í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Ásgeir Guðmundsson. ''Saga Hafnarfjarðar 1908-1983 - Fyrsta bindi''. Skuggsjá - Bókabúð Olivers Steins SF, 1983. [[Category:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|Hafnarfjörður B]] [[Category:Hafnarfjörður]] crlaa1huhdt4z4a29w7g31r7hz1hfth 0 93535 1962349 1949814 2026-05-06T10:15:22Z K7yz3 116200 1962349 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|hátíðisdaginn [[Hrekkjavaka|hrekkjavöku]]}} [[Mynd:Halloween Logo.svg|thumb]] '''''Halloween''''' (ísl. ''Hrekkjavaka'') er sjálfstæð bandarísk hrollvekjumynd frá 1978 sem var samin af [[John Carpenter]] og Debru Hill og leikstýrð af John Carpenter. Carpenter samdi einnig tónlistina í myndinni. Með aðalhlutverkin fara Donald Pleasence og [[Jamie Lee Curtis]] (í sínu fyrsta kvikmyndahlutverki). Framhaldið ''[[Halloween II]]'' kom út 1981 og átta framhaldsmyndir fylgdu. Myndin var endurgerð 2007 af [[Rob Zombie]]. == Söguþráður == Hrekkjuvökukvöldið 1963 í smábænum Haddonfield í Illinois myrðir sex ára gamall Michael Myers 15 ára gömlu systur sína Judith með eldhúshníf. Hann er lagður á Smith's Grove-geiðveikrahælið í umsjón Dr. Sams Loomis sem er staðráðinn í að Michael sé illskan uppmáluð. Eftir að hafa verið 15 ár í Smith's Grove er Michael fluttur í öryggisfangelsi en sleppur kvöldið fyrir hrekkjavökuna og fer aftur til Haddonfield og Loomis flýtir sér þangað. Loomis uppgötvar að Michael hefur tekið legstein Judithar og fær Brackett fógeta að hjálpa sér að finna hann. Michael (nú með hvíta plastgrímu um andlitið) byrjar að elta unglingsstelpuna Laurie Strode. Hrekkjavökukvöldið á Laurie að passa fyrir vinafólk og vinir hennar skemmta sér í húsinu á móti en Michael myrðir þau miskunarlaust og stillir þeim upp svo að Laurie getur fundið þau þegar hún rannsakar húsið. Michael ræðst að henni og hún flýr. Hún stingur Michael með prjóni í hálsinn og með herðatré í augað og hníf í bringuna en hann deyr ekki. Þegar Michael er að kyrkja Laurie bjargar Loomis henni og skýtur Michael sex sinnum og hann dettur af svölunum. Þegar Loomis kemur út á svalirnar er Michael horfinn. == Leikarar == * Donald Pleasence sem Dr. Sam Loomis * [[Jamie Lee Curtis]] sem Laurie Strode * Charles Cyphers sem Leigh Brackett fógeti * Nancy Loomis sem Annie Brackett, vinkona Lauriear og dóttir Leighs Brackett fógeta * P.J. Soles sem Lynda van der Klok, vinkona Lauriear * Kyle Richards sem Lindsey Wallace, stelpa sem Laurie passar * Brian Andrews sem Tommy Doyle, strákur sem Laurie passar * John Michael Graham sem Bob Simms, kærasti Lyndu * Nancy Stephens sem Marion Chambers, aðstoðarkona Loomis * Tony Moran sem 21-árs Michael Myers * Will Sandin sem 6-ára Michael Myers * Nick Castle sem The Shape (grímuklæddur Michael Myers) * Sandy Johnson sem Judith Myers [[Flokkur:Bandarískar hryllingsmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1978]] juqbpzu3vwbkkx4j15xw1ejqregtzp7 0 95743 1962281 1917844 2026-05-05T15:15:15Z TKSnaevarr 53243 1962281 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Tyrkjasoldán]] | ætt = [[Ósman-ætt]] | nafn = Súleiman 1.</br> سلطان سليمان اول‎ | mynd = EmperorSuleiman.jpg | skírnarnafn = Sultan Süleyman Han bin Selim Han | fæðingardagur = [[6. nóvember]] [[1494]] | fæðingarstaður = [[Trabzon]], [[Tyrkjaveldi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1566|9|6|1494|11|6}} | dánarstaður = [[Szigetvár]], [[Ungverjaland]]i, [[Habsborgaraveldið|Habsborgaraveldinu]] | grafinn = [[Moska Súleimans mikla]], [[Istanbúl]] | ríkisár = [[30. september]] [[1520]] – [[6. september]] [[1566]] | undirskrift = Tughra of Suleiman I the Magnificent.svg | faðir = [[Selím 1.]] | móðir = [[Ayşe Hafsa Sultan]] | maki = [[Roxelana|Hürrem Sultan]] | titill_maka = Eiginkona | börn = 10; þ. á. m. [[Selím 2.]] }} '''Súleiman I''' ([[6. nóvember]] [[1494]] – 5./6./7. september [[1566]]), þekktastur sem '''Súleiman mikli''' var tíundi [[soldán]] [[Ottómanveldið|Ottómanveldisins]] og sá sem lengst ríkti, frá árinu [[1520]] til dauðadags árið [[1566]]. Hann er stundum nefndur „löggjafinn“ vegna gríðarlega umfangsmikilla endurbóta sinna á lagakerfi Ottómanveldisins. Hann leiddi einnig heri Ottómanveldisins til sigurs í orrustum á [[Ródos]], við [[Belgrad]] og í [[Ungverjaland]]i en sigurgöngu hans lauk í [[Umsátrið um Vínarborg|umsátrinu um Vínarborg]] árið [[1529]]. Hann innlimaði einnig í Ottómanveldið stór landsvæði í [[Mið-Austurlönd]]um og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]]. == Upphafsár == Súleiman fæddist í borginni Trabazon á strönd [[Svartahaf]]s, líklegast 6. nóvember 1494.<ref>Clot, 25.</ref> Móðir hans var [[Ayşe Hafsa Sultan|Aishe Hafsa Sultan]], sem dó 1534. Sjö ára gamall var hann sendur til að læra vísindi, sögu, bókmenntir, guðfræði og hernaðartækni í skólum [[Topkapı höllin|Topkapı hallarinnar]] í [[Konstantínópel]] (sem er nú [[Istanbúl]]). Hann vingaðist snemma við [[Pargali Ibrahim Pasja]], þræl sem síðar varð einn af traustustu ráðgjöfum hans.<ref>{{cite book|first=Noel|last=Barber|title=The Sultans|url=https://archive.org/details/sultans00barb|location=New York|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1973|pages=[https://archive.org/details/sultans00barb/page/36 36]|isbn=0-7861-0682-4}}</ref> Frá sautján ára aldri var Súleiman skipaður sem ríkistjóri Kaffa og síðar sem ríkistjóri Sarukhan með stuttri valdatíð í Adríanópolis (sem er nú [[Edirne]]).<ref>Clot, 28.</ref> Þegar faðir hans, [[Selím 1.]], dó tók hann við völdum sem tíundi soldán Tyrkjaveldis. Sumir sagnfræðingar halda því fram að hann hafi dáðst að [[Alexander mikli|Alexander mikla]].<ref>Lamb, 14.</ref><ref>Barber, 23.</ref> Hann varð fyrir áhrifum af hugsjón Alexanders að byggja upp heimsveldi sem næði frá austri til vesturs og þetta var drifkrafturinn fyrir herförum hans í Asíu, Afríku og í Evrópu. == Hernaðarleiðangar == === Landvinningar í Evrópu === [[Mynd:OsmanenDeutscheKavallerie-1-.jpg|thumb|250px|Barátta á milli Tyrkja og Kristinna manna á 16. öld]] Þegar hann tók við völdum af föður sínum hóf Súleiman röð herleiðangra sem að lokum bældu niður uppreisn undir forystu ríkistjóra [[Damaskus]] 1521. Suleiman undirbjó yfirtöku [[Belgrad]] frá konungsríkinu Ungverjalandi. Yfirtaka borgarinnar var nauðsynleg til þess að sigra Ungverja, sem eftir sigra á [[Serbía|Serbum]], [[Búlgaría|Búlgörum]], [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska keisaradæminu]] og [[Albanía|Albaníu]] var eina veldið sem gat stöðvað landvinninga Ottómanveldisins í Evrópu. Súleiman umkringdi Belgrad og byrjaði stórskotahríð frá eyju í [[Dóná]]. Með eingöngu 700 menn og engri hjálp frá Ungverjalandi féll Belgrad í ágúst 1521.<ref>Imber, 49.</ref> Vegurinn til Ungverjalands og Austurríkis var opinn en Súleiman beindi athygli sinni til eyjarinnar [[Ródos]] í [[Miðjarðarhaf]]i. Sumarið 1522 sendi hann herflotann sem hann erfði frá föður sínum á meðan hann leiddi herdeild hundrað þúsund manna um [[Anatólía|Anatólíu]].<ref>Kinross, 176.</ref> Eftir baráttuna um Ródos eftir fimm mánuði náði hann höfuðborginni og leyfði [[Jóhannesarriddarar|Jóhannesarriddurunum]], sem höfðu haft aðsetur á Ródos, að fara frá eynni. Þeir mynduðu að lokum nýja herstöð á Möltu. Eftir því sem tengslin á milli Ungverjalands og Ottómanveldisins minnkuðu hélt Súleiman áfram með hernaðarleiðangra sína í Austur-Evrópu og 29. ágúst 1526 sigraði hann [[Loðvík 2. Ungverjalandskonungur|Loðvík 2. af Ungverjalandi]] við baráttuna um Mohács. Eftir hana hrundi mótspyrna Ungverjalands og Ottómanveldið varð ráðandi veldi í Austur-Evrópu.<ref>Kinross, 187.</ref> Á meðan Súleiman sigraði Ungverjaland gerðu ættbálkar Tyrkja í miðhluta Anatólíu uppreisn undir stjórn [[Kalender Çelebi]]. Undir [[Karl 5. keisari|Karli fimmta]] og [[Ferdinand I (HRR)|Ferdinand fyrsta]] hernámu [[Habsborgarar]] Buda og tóku Ungverjaland. Árið 1529 fór Súleiman aftur um Dónárdalinn og tók aftur völd yfir Buda og um næsta haust undirbjó hann yfirtöku [[Vín (Austurríki)|Vínar]]. Það var metnaðarfyllsti herleiðangur Ottómanveldisins og hápunktur herleiðangra þess til vesturs. Með sextán þúsund hermenn<ref>{{cite book|first=Stephen|last=Turnbull|title=The Ottoman Empire 1326&nbsp;– 1699|url=https://archive.org/details/ospreyessentialh1699turn_353|location=New York|publisher=[[Osprey Publishing]]|year=2003|pages=[https://archive.org/details/ospreyessentialh1699turn_353/page/n46 50]}}</ref> urðu Austurríkismenn til þess að Súleimann beið sinn fyrsta ósigur, sem var upphaf deilna á milli Habsborgara og Ottómanveldisins sem entist til 20. aldarinnar.<ref>Imber, 50.</ref> Seinni tilraun til að sigra Vín misheppnaðist 1532 og Súleiman hörfaði áður en hann náði til borgarinnar. Í báðum tilraunum kom veðrið og of breitt flutningskerfi þeim illa.<ref>Labib, 444.</ref> Eftir 1540 spratt deilan í Ungverjalandi aftur upp sem gaf Súleiman tækifæri til að hefna fyrir ósigurinn í Vín. Sum ungversk göfugmenni stungu upp á því að Ferdinand, sem stjórnaði nágrannanum Austurríki og tengdist fjölskyldu Loðvíks 2. með hjónabandi, myndi taka við Ungverjalandi ef Louis myndi deyja án arftaka.<ref>Imber, 52.</ref> Hins vegar stungu önnur göfugmenni upp á [[Jóhann Zápolya|Jóhanni Zápolya]], sem var studdur af Suleiman en óþekktur af kristnum valdhöfum í Evrópu. [[Mynd:Siege of Esztergom 1543.jpg|thumb|left|Barátta Ottóman veldisins um Esztergom.]] Árið 1541 voru Habsborgarar aftur í deilu við Ottómanveldið með því að reyna að sigra Buda. Eftir að hafa neyðst til að hörfa og fleiri vígi Habsborgara fallið í kjölfarið,<ref>Imber, 53.</ref> neyddust Ferdinand og bróðir hans Karl fimmti að gera niðurlægjandi fimm ára samning við Súleiman. Ferdinand afsalaði kröfu sinni á konungsríkinu Ungverjalandi og neyddist til að borga fasta árlega upphæð til soldánsins fyrir þau lönd í Ungverjalandi sem hann réði yfir. Táknrænna var að samningurinn vísaði til Karls fimmta ekki sem „keisara“ heldur sem „konungs Spánar“.<ref>Imber, 54.</ref> Með því að láta aðalandstæðinga sína í Evrópu lúta í lægra haldi hafði Suleiman séð til þess að Ottómanveldið hafði stórt hlutverk í stjórnmálum Evrópu. ==Einkalíf== Súleiman varð ástfanginn af [[Roxelana|Hürrem]], frillu úr [[Harem|kvennabúri]] sínu frá [[Rúþenía|Rúþeníu]], svæði sem þá var hluti af [[Pólland]]i. Sendifulltrúar frá Evrópu gáfu henni viðurnefnið „Roxelana“, sem merkir „sú rúþenska“.{{sfn|Ahmed|2001|p=43}} Hürrem var dóttir rúþensks [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarprests]] en hafði verið rænt af ránsveitum [[Krímtatarar|Krímtatara]] og þaðan seld í kvennabúr soldánsins, þar sem hún varð brátt eftirlæti Súleimans. Súleiman braut í bága við tveggja alda hefð<ref>Kinross, 236.</ref> með því að kvænast Hürrem formlega og gera frillu sína að löglegri eiginkonu sinni og keisaraynju. Þessi ákvörðun kom þegnum Súleimans verulega í opna skjöldu og Hürrem varð fyrir vikið mjög umdeild.{{sfn|Mansel|1998|p=86}} Súleiman leyfði Hürrem jafnframt að búa með sér í hirð sinni það sem eftir var ævi hennar og rauf þar með aðra hefð sem gerði ráð fyrir því að barnsmæður soldánsins væru jafnan sendar burt þegar synir þeirra náðu lögaldri til að hjálpa þeim að stjórna afskekktum héruðum.{{sfn|Imber|2002|p=90}} == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{wpheimild|titill=Suleiman the Magnificent|tungumál=en|mánuðurskoðað=16. janúar|árskoðað=2013}} * {{cite book |last=Ahmed|first=Syed Z|title=The Zenith of an Empire : The Glory of the Suleiman the Magnificent and the Law Giver |url=https://archive.org/details/zenithofempiregl0000ahme|year=2001 |publisher=A.E.R. Publications |isbn=978-0-9715873-0-4}} * {{cite book |last=Clot | first=André | authorlink=André Clot |title=Suleiman the Magnificent : The Man, His Life, His Epoch|year=1992 |publisher=[[Saqi Books]] |location=London|isbn=978-0-86356-126-9}} * {{cite book |last=Lamb|first=Harold|authorlink=Harold Lamb |title=Suleiman, the Magnificent, Sultan of the East|url=https://archive.org/details/suleimanthemagni001564mbp|location=Garden City, N.Y. |publisher=Doubleday |year=1951 |oclc=397000 |isbn=1-4067-7271-2}} * {{cite book |last=Barber|first=Noel|authorlink=Noel Barber|title=Lords of the Golden Horn : From Suleiman the Magnificent to Kamal Ataturk |url=https://archive.org/details/lordsofgoldenhor0000barb|publisher=Pan Books|location=London|year=1976 |isbn=978-0-330-24735-1}} * {{cite book |last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650 : The Structure of Power |url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002 |publisher=Palgrave Macmillan |location=New York |isbn=978-0-333-61386-3}} * {{cite book |last=Kinross|first=Patrick|authorlink=John Balfour, 3rd Baron Kinross|title=The Ottoman centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire |url=https://archive.org/details/ottomancenturies00kinr|publisher=Morrow |year=1979 |location=New York|isbn=978-0-688-08093-8}} * {{cite book |last=Mansel |first=Philip |authorlink=Philip Mansel|title=[[Constantinople : City of the World's Desire, 1453–1924]]|year=1998|publisher=[[St. Martin's Griffin]] |location=New York |isbn=978-0-312-18708-8}} * {{cite journal|journal=International journal of Middle East studies|last=Labib|first=Subhi|title=The Era of Suleyman the Magnificent: Crisis of Orientation |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1979-11_10_4/page/435|location=London|publisher=Cambridge University Press|year=1979|pages=435–451|volume=10|issue=4|issn=0020-7438}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Tyrkjasoldán]] | frá = [[30. september]] [[1520]] | til = [[6. september]] [[1566]] | fyrir = [[Selím 1.]] | eftir = [[Selím 2.]] }} {{Töfluendir}} {{Tyrkjasoldánar}} {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1494|1566}} [[Flokkur:Tyrkjasoldánar]] jyhsvoezjubv1c5jtqxqpdfdr9cbt13 0 105264 1962326 1944169 2026-05-06T01:20:55Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1962326 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Clavicle - animation2.gif|thumb|Staðsetning viðbeins (sýnt í rauðum lit).]] '''Viðbein''' ([[fræðiheiti]]: ''clavicula'') er par beina sem tengir [[herðablað]] og [[bringubein]]. Beinið tekur þátt í myndun [[axlarliður|axlarliðs]] og virkar sem vöðvafesta fyrir hálsvöðva. Það er örlítið S-línulaga. Viðbeinsbrot eru algengust beinbrota, og gerast jöfnum höndum sökum beins höggs og gegnum öxlina. Í fornu máli eru beinin nefnd viðbeina, með auka -a, og þekkist þetta orð úr gamal-ensku, widoban, wiðoban og miðlág<nowiki/>[[Þýska|þýsku]] wedeben, og vísar -við væntanlega til staðsetning þess sem einskonar tengibeins. Í þýsku, hollensku, dönsku og norsku er notuð bein þýðing á [[Latína|latneska]] heitinu þ.e. lykilbein. {{stubbur}} [[Flokkur:Beinagrind]] 2e9h1415ayqqay2ddkdnpjhyoh7j32x 0 115939 1962332 1920571 2026-05-06T07:31:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962332 wikitext text/x-wiki {{hreingerning}} {{Tónlistarstefna | nafn = Brimbrettarokk | bakgrunns-litur = crimson | litur = white | uppruni = Suður-Kalifornía | hljóðfæri = Gítar, bassi, trommur og/eða söngur | tengdar-stefnur = Vagg og velta, blús}} '''Brimbrettarokk''' er tegund vinsællar tónlistar sem tengist brimbrettamenningu, sem á aðallega rætur sínar að rekja til Orange sýslu og fleiri staða í Suður-Kaliforníu. Brimbrettarokk var sérstaklega vinsælt á árunum 1961-1966. Frumkvöðull þess var gítarleikarinn [[Dick Dale]], en hann er af mörgum talinn hafa gefið út fyrsta brimbrettarokk lagið. Frægasta hljómsveitin sem fellur undir þessa tegund tónlistar er hljómsveitin [[The Beach Boys]]. Brimbrettarokk skiptist í þrjá flokka en það getur ýmist verið spilað einungis á hljóðfæri, þ.e. með engum söng, eða með vel útsettum samhljóma röddum ásamt hljóðfærum og síðast en ekki síst er til svokallað „Hot rod“ rokk, sem fellur víst undir brimbrettarokkið. Aðaleinkenni brimbrettarokksins er þó bergmál gítarhljómsins sem á að hljóma eins og öldur hafsins.<ref>{{vefheimild|titill=Surf|url=http://www.allmusic.com/style/surf-ma0000002883|mánuðurskoðað=2. mars|árskoðað=2013}}</ref> Brimbrettarokk hefur aldrei náð neinum hæðum á Íslandi og þekkist ekki til neinna íslenskra hljómsveita sem eru þekktar fyrir að spila einungis brimbrettarokk en eru þó til dæmi um sveitir sem eru undir einhverjum áhrifum þess. == Upphaf brimbrettarokks == === Dick Dale === [[Mynd:Dick Dale.jpg|thumbnail|Dick Dale (2005)]] Flestir telja Dick Dale vera frumkvöðul brimbrettarokks en hann var oft kallaður „Konungur brimbrettagítarsins“. Hann fæddist í Boston Massachusetts árið 1937. Foreldarar hans voru frá Líbanon og Póllandi en Dale ólst upp við að hlusta á þjóðlagatónlist frá báðum þessum löndum sem hafði mikil áhrif á það hve melódískur hann var og einnig hvaða tækni hann beitti þegar hann spilaði á hljóðfæri. Snemma byrjaði hann sjálfur að læra á hljóðfæri og lærði fyrst að spila kántrý lög á ukulele en fræði sig fljótlega yfir á gítarinn.<ref>{{vefheimild|titill=Dick Dale|url=http://www.last.fm/music/Dick+Dale|mánuðurskoðað=3. mars|árskoðað=2013}}</ref> Árið 1954 flutti hann ásamt fjölskyldu sinni til Suður-Kaliforníu. Þar kom hann fyrst fram á hæfileikakeppni þar sem hann spilaði „Rokkabillý“ lög. Eftir að hafa búið þarna í einhvern tíma fékk Dale gríðarlega mikinn áhuga á brimbrettum og fannst fátt skemmtilegra en að skjótast út í sjóinn og brjóta öldur með brimbrettinu sínu. Að fara út í sjó á brimbretti var ekki nóg fyrir hann vegna þess að hann fór fljótlega að reyna herma eftir hljóðinu og tilfinningunni sem hann upplifði við að stunda þessa íþrótt á gítar. Dale náði að lokum að þróa sérkennandi hljóð og eftir að hafa spilað reglulega í sínum heimabæ fyrir þúsund manns í senn og öðlast örlitla frægð gaf hann út lagið „Let’s Go Trippi’n“, en það er talið vera fyrsta brimbrettalagið sem gefið var út.<ref>{{vefheimild|titill=Let's Go Trippin'|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/let-s-go-trippin-dick-dale|mánuðurskoðað=3. mars|árskoðað=2013}}</ref> Lagið „Let’s Go Trippi’n“ sló rækilega í gegn í heimabæ Dales og náði fljótlega gríðarlegum vinsældum á landsvísu. Dale lét ekki slag standa og gaf þá út fleiri lög en meðal þeirra var lagið „Surf Beat“. Árið 1962 gaf Dale út sína fyrstu plötu en hún bar nafnið „Surfer’s Choise“.<ref>{{vefheimild|titill=Surfer's Choise|url=http://www.allmusic.com/album/surfers-choice-mw0000773115|mánuðurskoðað=3. mars|árskoðað=2013}}</ref> Platan seldist eins og heitar lummur í Suður-Kaliforníu og var að sjálfsögðu mikil bylting fyrir tónlistina á þessum tíma. Í kjölfar plötunnar fékk Dale plötusamning við stórt plötufyrirtæki og gaf út þrjár plötur til viðbótar fram til ársins 1965.<ref>{{vefheimild|titill=Dick Dale|url=http://www.allmusic.com/artist/dick-dale-mn0000820232|mánuðurskoðað=3. mars|árskoðað=2013}}</ref> == Sungið brimbrettarokk == Sungið brimbrettarokk er vinsælasta form brimbrettarokks en það varð fyrst gríðarlega vinsælt árið 1962. Ólíkt tónlist Dale, sem einungis var spiluð á hljóðfæri, var þetta form sungið og oftar en í ekki í flóknum samhljómum þriggja eða fleiri radda. Einhverjar hljómsveitir voru farnar að gefa út sungið brimbrettarokk en þær náðu aldrei jafn miklum vinsældum og hljómsveitin The Beach Boys, sem náði ótrúlegum vinsældum á stuttum tíma og er þekktasta brimbrettarokks hljómsveit heims.<ref>{{vefheimild|titill=Vocal Surf Pop|url=http://sixtiesbeat.blogspot.com/2011/03/vocal-surf-pop.html|mánuðurskoðað=5. mars|árskoðað=2013}}</ref> [[Mynd:The_Beach_Boys,_May_29,_2012.jpg|thumbnail|The Beach Boys á tónleikum árið 2012]] === The Beach Boys === Hljómsveitin The Beach Boys var stofnuð árið 1961 á Suður-Kaliforníu af bæðrunum [[Brian Wilson]], Dennis Wilson og Carl Wilson. Þeir ólust upp aðeins nokkrum kílómetrum frá sjónum en þrátt fyrir það var það aðeins Dennis sem hafði áhuga á brimbrettum. Þeir bræður höfðu mikinn áhuga á söng og æfðu sig oft að syngja samhljóma þegar þeir voru ungir en Brian hafði brennandi áhuga á flóknum söngröddum líkt og var undir miklum áhrifum frá hljómsveitunum The Four Freshmen og The Hi-Lo’s. Wilson bræðurnir fengu frænda sinn, Mike Love, og vin sinn úr skólanum, Al Jardine, til liðs við sig og saman kölluðu þeir sig The Beach Boys.<ref>{{vefheimild|titill=The Beach Boys|url=http://www.allmusic.com/artist/the-beach-boys-mn0000041874|mánuðurskoðað=5. mars|árskoðað=2013}}</ref> Sama ár og hljómsveitin var stofnuð gáfu þeir út sitt fyrsta lag sem hét „Surfin’“. Lagið fékk spilun í útvarpi sem orsakaði það að þeir fengu plötusamning við plötufyrirtækið Capitol og varð faðir Wilson bræðranna sjálfskipaður umboðsmaður hljómsveitarinnar. Ári síðar, eða um mitt árið 1962, gaf hljómsveitin frá sér sína fyrstu plötu, „Surfin’ Safari“.<ref>{{vefheimild|titill=Surfin' Safari|url=http://www.allmusic.com/album/surfin-safari-mw0000625284|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2013}}</ref> Titillag plötunnar komst á topp 20 Billboard listann og varð til þess að brimbrettarokkið blómstraði enn meira á þeim slóðum. Í lok ársins 1963 var hljómsveitin búin að gefa út þrjár plötur, komast mörgum sinnum á topp 10 Billboard listann og halda tónleika víðsvegar. Einnig hafði Brian Wilson þroskast mikið sem lagahöfundur en hann var farinn að víkka sjóndeildarhringinn frá hefðbundnu og einföldu brimbrettarokki og útsetningar hans á söngröddum höfðu tekið miklum framförum. Árið 1964 náði hljómsveitin í fyrsta skipti sæti númer eitt á Billboard listanum með laginu „I Get Around“ sem allir ættu að kannast við. Lagið er frægt fyrir flókna samhljóma söngradda en það var títtnefndur Brian Wilson sem sá um að útsetja þær.<ref>{{vefheimild|titill=I Get Around|url=http://www.last.fm/music/The+Beach+Boys/_/I+Get+Around|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2013}}</ref> Með laginu rauk upp sala á plötum sveitarinnar, en platan „Beach Boys Concert“ sat í fjórar vikur á toppi mest seldu platna í Bandaríkjunum.<ref>{{vefheimild|titill=Beach Boys Consert|url=http://www.allmusic.com/album/concert-mw0000691308|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2013}}</ref> Þessar vinsældir gáfu þeim tækifæri á að fara í tónleikaferð til Evrópu, enda orðnir frekar þekktir víðsvegar um heiminn, en í lok árs 1964 var pressan og álagið orðið of mikið fyrir forsprakkann Brian að hann ákvað að hætta að ferðast með hljómsveitinni sinni og fékk félaga sinn, Bruce Johnston, til þess að fara í staðinn fyrir sig í allar tónleikaferðir. Hljómsveitin átti síðan eftir að gefa út fullt af fleiri plötum <ref>{{vefheimild|titill=The Band|url=http://www.thebeachboys.com/#go_page_2605|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2013}}</ref> == „Hot Rod“ rokk == „Hot Rod“ rokk er eitt forma brimbrettarokks og er keimlíkt venjulegu brimbrettarokki fyrir utan eitt atriði, þ.e. „Hot Rod“ rokk lög innihalda vélarhljóð úr bílum og ískrandi dekkjarhlóð, svo dæmi séu tekin. The Beach Boys og fleiri sungu alveg um bíla en það flokkaðist alls ekki undir „Hot Rod“ rokk. Þetta form brimbrettarokks varð aldrei vinsælt en var samt sem áður ákveðin költ byljga síns tíma þar sem ákveðinn hópur hélt upp á lögin. „Hot Rod“ rokk fjaraði fljótlega út en þegar geisladiskurinn var fundinn upp og tröllreið markaðnum var vinsælt hjá plötu unnendum að næla sér í nokkar „Hot Rod“ rokk plötur.<ref>{{vefheimild|titill=Hot Rod Rock|url=http://www.allmusic.com/subgenre/hot-rod-ma0000011857|mánuðurskoðað=11. mars|árskoðað=2013}}</ref> == Dæmi um erlent brimbrettarokk == === Eskimóarnir === Á Grænlandi árið 1964 var stofnuð brimbrettarokkhljómsveit en það telst mjög skrítið vegna þess að fáir staðir í heiminum eru jafn ólíkir Suður-Kaliforníu og Grænland og hvergi nærri eins mikil brimbrettamenning. Það voru fjórir skólabræður í Realskolen í Nuuk (hét þá Godthåb) sem stofnuðu hljómsveitina The Eskimo’s, eða Eskimóarnir, í byrjun árs 1964. Hljómsveitarmeðlimir voru þeir Barsilaj „Morpak“ Danielsen, sem spilaði á gítar og söng, Jakob „Arngo“ Petersen, sem spilaði einnig á gítar, Johannes „Orre“ Jonassen, bassaleikari, og Peter 0. Petersen sem sá um trommuslátt. Frá stofnun sveitarinnar og til ársins 1966 tóku Eskimóarnir þátt í mörgum tónlistarkeppnum og urðu fljótlega ein helsta rokkhljómsveit Grænlendinga. Tveimur stofnendum sveitarinnar var þó skipt út með stuttu millibili en gítarleikarinn Arngo flutti til Danmerkur og var fenginn Jonas Berthelsen í staðinn en stuttu síðar var Orre rekinn úr sveitinni og bróðir Jonasar fenginn í staðinn, Jonathan Berthelsen. Eskimóarnir nutu það mikilla vinsælda að þeir voru fengnir til þess að spila fjórum sinnum í viku á barnum Alegamut í Nuuk ásamt því að þeir fóru tvisvar seinnum í tónleikaferð um Grænland á árunum 1964-1965. En í apríl 1968 hættu Eskimóarnir skyndilega en skildu þó eftir sig tvær ónefndar plötur. Trommari sveitarinnar, Peter Petersen, var sá eini sem hélt áfram í tónlistinni og hefur verið að flytja frumsamda þjóðlagatónlist við grænlenska texta og hefur meira að segja haldið tónleika á Íslandi.<ref>{{vefheimild|titill=Eskimóarnir: Grænlenska brimbrettarokksveitin|url=http://lemurinn.is/2012/11/29/eskimoarnir-graenlensk-brimbretta-rokksveit/|mánuðurskoðað=1. mars|árskoðað=2013}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Heimildir == * Cub Koda, „Surfer's Choise“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/album/surfers-choice-mw0000773115, skoðað þann 3.mars 2013. * David Wild, „The Band“, ''The Beach Boys'', http://www.thebeachboys.com/#go_page_2605, skoðað þann 17. mars 2013. * „Dick Dale“, ''Last FM'', http://www.last.fm/music/Dick+Dale, skoðað þann 3. mars 2013. * „Hot Rod“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/subgenre/hot-rod-ma0000011857, skoðað þann 11. mars 2013. * „I Get Around“, ''Last FM'', http://www.last.fm/music/The+Beach+Boys/_/I+Get+Around{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað þann 17. mars 2013. * „Let‘s Go Trippin“, ''Rolling Stone'', http://www.rollingstone.com/music/song-stories/let-s-go-trippin-dick-dale {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622050227/http://www.rollingstone.com/music/song-stories/let-s-go-trippin-dick-dale |date=2012-06-22 }}, skoðað þann 3.mars 2013. * Richie Unterberger, „Concert“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/album/concert-mw0000691308, skoðað þann 17. mars 2013. * Richie Unterberger, „Surfin‘ Safari“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/album/surfin-safari-mw0000625284, skoðað þann 17. mars 2013. * Steve Huey, „Dick Dale“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/artist/dick-dale-mn0000820232, skoðað þann 3. mars 2013. * „Surf“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/style/surf-ma0000002883, skoðað þann 2. mars 2013. * Sveinbjörn Þórðarson, „Eskimóarnir: Grænlenska brimbrettarokksveitin“, ''Lemúrinn'', http://lemurinn.is/2012/11/29/eskimoarnir-graenlensk-brimbretta-rokksveit/, skoðað þann 1. mars 2013. * John Bush, „The Beach Boys“, ''All Music'', http://www.allmusic.com/artist/the-beach-boys-mn0000041874, skoðað þann 5. mars 2013. * „Vocal Surf Pop“, The 60's Beat, http://sixtiesbeat.blogspot.com/2011/03/vocal-surf-pop.html, skoðað þann 5. mars 2013. [[Flokkur:Rokk]] 8sk6saq2y6dn7uh14z2s5b3bm7ehebm 0 117830 1962306 1954071 2026-05-05T21:42:07Z Salvor 70 1962306 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Navajo-portraits.jpg|thumb|Myndir af Navahóum.]] '''Navahóar''' eru næstfjölmennasti viðurkenndi hópur frumbyggja í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] á eftir [[Sérókar|sérókum]] og telja yfir 300.000 manns. Navahóar eru með eigin ríkisstjórn sem stjórnar Navahó-verndarsvæðinu sem er á svokölluðu [[Four Corners]] svæði, en það er svæðið þar sem fylkin [[Colorado]], [[New Mexico|Nýja Mexíkó]], [[Arizona]] og [[Utah]] mætast. Flestir Navahóar tala upprunalegt tungumál sitt, [[navahóíska|navahóísku]] og einnig [[Enska|ensku]].<ref name="navajotimes" > [https://navajotimes.com/news/2011/0711/070711census.php Census: Navajo enrollment tops 300,000.]. Sótt 21. september 2013.</ref> Stærstur hluti Navahóa býr í Arizona eða um 140.000 manns og Nýju-Mexíkó, um 100.000 manns. Meira en þrír fjórðu allra Navahóa búa í þessum tveimur fylkjum.<ref name="usa" >[http://www.usa.com/navajo-county-az-population-and-races.htm Navajo population.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317002228/http://www.usa.com/navajo-county-az-population-and-races.htm |date=2013-03-17 }}. Sótt 21. september 2013.</ref> == Árdagar Navahóa == Upphaflega voru Navahóar að mestu leyti svokallaðir [[veiðimenn og safnarar]]. Þetta breyttist mikið á 16. og 17. öld þegar [[Spánverjar]] komu til Ameríku, þá hófu Navahóar að rækta [[kindur|sauðfé]] sér til fæðis og klæða í stað þess að veiða sér til matar. Þetta gerði að verkum að Navahó-þjóðin blómstraði og fólki fjölgaði talsvert.<ref name="pbs" >[http://www.pbs.org/wgbh/mystery/american/navajoland/ancientroots.html The Navajo ancient roots.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113222751/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/american/navajoland/ancientroots.html |date=2013-11-13 }}. Sótt 21. september 2013.</ref> == Stríð við Spánverja og Bandaríkjamenn == Á 17. öld var það algengt að ungir Navahó-karlmenn sem ætluðu að stofna sinn eigin ættbálk, reyndu að stela fé frá nálægum ættbálkum eða frá Spánverjum. Spánverjar svöruðu þessu með því að ræna bæði Navahó-fólkinu sjálfu, til að selja í þrældóm, og einnig löndum þess. Árið 1804 lýstu Navahóar yfir stríði á hendur Spánverjum. Spánverjar unnu blóðugan sigur á Navahó-fólkinu, brenndu akra, stálu sauðfé og öðrum dýrum og rændu ótal mörgum konum og börnum Navahóa. Það gerðist svo árið 1821 að 24 Navahóar voru stungnir til bana á vopnahlésráðstefnu þar sem þeir reyktu [[friðarpípa|friðarpípur]] sínar.<ref name="pbs" /> Um miðja 19. öldina byrjuðu svo útistöður Navahóa við Bandaríkjamenn fyrir alvöru. Þar var í aðalhlutverki bandaríski hershöfðinginn [[James H. Carleton]]. Hann fyrirskipaði mönnum sínum, með Kit Carson í fararbroddi, að ráðast á lönd Navahóa og brenna þar akra og heimili Navahóanna. Árið 1864, eftir þessar miklu ofsóknir á hendur Indíánunum voru um 9000 Navahóar, karlar, konur og börn, neydd til þess að ganga um 480 kílómetra að Fort Sumner-herstöðinni í Nýju-Mexíkó. Þar var þeim lofað mat, vatni og húsaskjóli. Þetta gekk þó ekki alveg eftir og áttu yfirvöld í erfiðleikum með að sjá öllum fyrir nauðsynum. sem gerði að verkum að sjúkdómar blossuðu upp og fjöldi fólks dó. Fjórum árum síðar, árið 1868, var svo samið um að eftirlifandi Navahóar fengju að fara aftur á verndarsvæði í hluta af heimalandi þeirra.<ref name="pbs" /> == Navahó-leynikóðinn == Navahó-leynikóðinn var fyrirbæri sem varð til í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldin]]ni. Þetta var ákveðið hernaðarlegt dulmál sem lítill hópur Navahó-manna bjó til og [[Bandaríski herinn]] notaði. Dulmálið var búið til úr frumtungu Navahóa, sem hentaði vel til þessara nota, enda er tungumálið mjög sérstakt og aðeins talað á tiltölulega litlu svæði í Bandaríkjunum. Þetta gerði að verkum að mjög erfitt var fyrir óvininn að ráða dulmálið og sumir ganga svo langt að fullyrða að þetta sé eina dulmál sem óvinum hafi aldrei tekist að ráði.<ref name="navajoct" >[http://www.navajocodetalkers.org/the_code/ The Navajo code talkers.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115120039/http://navajocodetalkers.org/the_code/ |date=2013-11-15 }}. Sótt 22. september 2013.</ref> Hinir svokölluðu Navajó-dulmálshvíslarar (e. {{ill|Navajo code talkers|en|Navajo_Code_Talker#Use_of_Navajo}}.) tóku þátt í öllum orrustuum bandaríska hersins í Kyrrahafinu á árunum 1942-45. Howard Connor, [[majór]] í bandaríska hernum, hélt því fram að án Najavó-indíánanna og dulmáls þeirra hefðu Bandaríkjamenn aldrei haft sigur í áhlaupinu á Iwo Jima-ströndina, sem er ein frægasta orrusta síðari tíma.<ref name="navajo-nsn" >[http://www.navajo-nsn.gov/history.htm Navajo history.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417183704/https://www.navajo-nsn.gov/history.htm |date=2021-04-17 }}. Sótt 22. september 2013.</ref> Saga þessara dulmálshvíslara var hins vegar leyndarmál í fjölmörg ár, vegna þess að bandarísk stjórnvöld töldu dulmálið varða öryggi landsins og héldu því leyndu. Það var ekki fyrr en 17. september árið 1992 að hvíslararnir fengu loks sína viðurkenningu og var hún veitt þeim í höfuðstöðvum bandaríska hersins í [[Pentagon]] í [[Washington D.C.]]<ref name="navajo-nsn" /> == Fáni Navahó == Fána Navahó-fólksins hannaði Jay R. Degroat, Navahói frá Mariano Lake í Nýju Mexíkó. Hönnun hans var valin úr yfir 140 tillögum sem bárust og var fáninn formlega tekinn í notkun þann 21. maí árið 1968. Ljósbrúni flöturinn táknar núverandi verndarsvæði Navahóa en hinn dökkbrúni það gamla, frá samningnum sem gerður var árið 1868. Inni í hvíta hringnum í miðjunni sést síðan sól yfir uppskerunni og búfénu, sem táknar landbúnaðarlífshætti Navahóa. Svo má einnig sjá hefðbundið Navahó-hús við hliðina á nútíma heimili. Á milli tjaldsins og hússins er síðan lítil olíulind, sem táknar tekjumöguleika ættbálksins.<ref name="navajo-nsn" /> [[Mynd:Navajo_people_and_sheep.jpg|thumb|Navahókona sýnir sérstaka ull Churro kindarinnar]] == Vefnaður == Vefnaður Navahóa hefur á síðari árum orðið gríðarlega frægur. Teppin sem þeir ófu voru af hæsta gæðaflokki. Þessi teppi gátu haldið á þeim hita og voru sum jafnvel vatnsheld. Þau voru því mikilvægur liður í afkomu Navahóanna, bæði vegna notagildisins og einnig vegna þess að þeir gátu selt þau til annarra Indíánaættbálka. Ástæðan fyrir miklum gæðum teppanna var sauðfjárkynið sem Navahóarnir fengu ullina af. Það er svokallað „Churro“-sauðfé, sem Spánverjar fluttu til Ameríku á 16. öld. Þetta sauðfé er mjög harðgert og getur auðveldlega lifað af í hrjóstrugri eyðimörkinni. Ull þess er mjög mikil og síð og er auk þess mjög snauð af ullarfitu, sem gerir hana mjög hentuga í vefnað og ekki síst í teppi.<ref name="rockewell" >[http://www.rockwellmuseum.org/History-of-Navajo-Weaving.html Navajo weaving.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114201513/http://www.rockwellmuseum.org/History-of-Navajo-Weaving.html |date=2012-11-14 }}. Sótt 24. september 2013.</ref> == Silfursmíði == Silfursmíði hefur verið mikilvæg í menningu Navahóa frá því um miðja 19. öld.Maður að nafni Adsiti Sani var fyrstur Navahóa til þess að fullkomna þessa listgrein. Hann hóf síðan að kenna öðrum Navahóum að vinna með silfur og um 1880 voru Navahóarnir farnir að búa til hálsmen, armbönd og tóbakspontur. Seinna bættu þeir við eyrnalokkum, beltissylgjum og svokölluðum "squash blossom" hálsmenum, sem eru í dag líklega þekktustu silfurmunir Navahóa. Þessi hálsmen eru bæði notuð við hefðbundnar ættbálkaathafnir og einnig til þess að selja ferðamönnum með hagnaði.<ref name="navajosilver1" > [https://www.durangosilver.com/navajosilversmithhist.htm Navajo Silversmith History.]. Sótt 23. september 2013.</ref><ref name="navajosilver2" >[http://www.native-american-market.com/navajo_silversmiths.html Navajo Silversmiths.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510151726/http://www.native-american-market.com/navajo_silversmiths.html |date=2013-05-10 }}. Sótt 23. september 2013.</ref> == Frægir Navahóar == * [[Jay Tavare]], leikari. * [[Cory Witherill]], fyrsti Navahóinn sem keppti í [[Nascar]]<nowiki/>-kappakstrinum. * [[Jacoby Ellsbury]], hafnaboltaleikmaður sem spilar með [[Boston Red Sox]] * [[Rickie Fowler]], atvinnumaður í [[Golf|golfi]]. * [[Klee Benally]], heimildamyndaleikstjóri, söngvari og gítarleikari Navahó-pönkrokkhljómsveitarinnar [[Blackfire]]. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] 1hy5t4kntrd5lcbyjb0ihul8j4bdb1r 0 118263 1962357 1941307 2026-05-06T11:20:17Z Makenzis 56151 1962357 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Clube de Regatas do Flamengo | mynd = Clube de Regatas do Flamengo logo.svg | Gælunafn = ''Rubro-Negro'' (Þeir purpuralitu og svörtu)<br>''Mengão'' (Stóra mangóið)<br>''Malvadão'' (Skrattinn)<br>''Urubu'' (Hrægammurinn) | Stytt nafn = Flamengo | Stofnað = 17. nóvember 1895 (knattspyrnudeild 24. des. 1911) | Leikvöllur = [[Estádio do Maracanã]], [[Rio de Janeiro]] | Stærð = 78.838 | Knattspyrnustjóri = | Deild = Serie A <br /> Carioca | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 1.sæti (Série A); 1.sæti (Carioca) | pattern_la1 = _flamengo2324h | pattern_b1 = _flamengo2324H | pattern_ra1 = _flamengo2324h | pattern_sh1 = _flamengo2324h | pattern_so1 = _flamengo2324hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _flamengo2324a | pattern_b2 = _flamengo2324a | pattern_ra2 = _flamengo2324a | pattern_sh2 = _flamengo2324a | pattern_so2 = _flamengo20al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _flamengo2223t | pattern_b3 = _flamengo2223t | pattern_ra3 = _flamengo2223t | pattern_sh3 = _flamengo2223t | pattern_so3 = _flamengo2223t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FC0F19 | American = true | CBF Ranking = #1 }} '''Flamengo''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Rio de Janeiro]]. Liðið var stofnað árið [[1895]]. == Sigrar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 8 1980, 1982, 1983, 1987, 1992, 2009, 2019, 2020 * '''Brasilíska bikarkeppnin''': 4 1990, 2006, 2013, 2022 * '''Rio de Janeiro meistarar''': 38 1914, 1915, 1920, 1921, 1925, 1927, 1939, 1942, 1943, 1944, 1953, 1954, 1955, 1963, 1965, 1972, 1974, 1978, 1979, 1979(Special), 1981, 1986, 1991, 1996, 1999, 2000, 2001, 2004, 2007, 2008, 2009, 2011, 2014, 2017, 2019, 2020, 2021, 2024 * '''[[Copa Libertadores]]''': 3 1981, 2019, 2022 * '''Intercontinental Cup''': 1 1981 == Þekktir leikmenn == * [[Zico]] * [[Júnior]] * [[Romário]] * [[Bebeto]] * [[Ronaldinho Gaúcho]] * [[Garrincha]] * [[Sócrates]] * [[Leônidas da Silva]] * [[Sávio]] * [[Domingos da Guia]] * [[Júlio César]] * [[Gérson]] * [[Zizinho]] * [[Adriano Imperador]] * [[Raul Plassman]] * [[Nunes]] * [[Leandro]] * [[Petković]] * [[Marcelinho Carioca]] * [[Casagrande]] * [[Friedenreich]] * [[Juan]] * [[Filipe Luís]] == Tengill == * [http://www.flamengo.com.br Heimasíða félagsins] [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Knattspyrnulið frá Rio de Janeiro]] {{S|1895}} l41ww2zbz5jmebktw23491npw8mi9hp 1962358 1962357 2026-05-06T11:20:31Z Makenzis 56151 1962358 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Clube de Regatas do Flamengo | mynd = Clube de Regatas do Flamengo logo.svg | Gælunafn = ''Rubro-Negro'' (Þeir purpuralitu og svörtu)<br>''Mengão'' (Stóra mangóið)<br>''Malvadão'' (Skrattinn)<br>''Urubu'' (Hrægammurinn) | Stytt nafn = Flamengo | Stofnað = 17. nóvember 1895 (knattspyrnudeild 24. des. 1911) | Leikvöllur = [[Estádio do Maracanã]], [[Rio de Janeiro]] | Stærð = 78.838 | Knattspyrnustjóri = | Deild = Serie A <br /> Carioca | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 1.sæti (Série A); <br /> 1.sæti (Carioca) | pattern_la1 = _flamengo2324h | pattern_b1 = _flamengo2324H | pattern_ra1 = _flamengo2324h | pattern_sh1 = _flamengo2324h | pattern_so1 = _flamengo2324hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _flamengo2324a | pattern_b2 = _flamengo2324a | pattern_ra2 = _flamengo2324a | pattern_sh2 = _flamengo2324a | pattern_so2 = _flamengo20al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _flamengo2223t | pattern_b3 = _flamengo2223t | pattern_ra3 = _flamengo2223t | pattern_sh3 = _flamengo2223t | pattern_so3 = _flamengo2223t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FC0F19 | American = true | CBF Ranking = #1 }} '''Flamengo''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Rio de Janeiro]]. Liðið var stofnað árið [[1895]]. == Sigrar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 8 1980, 1982, 1983, 1987, 1992, 2009, 2019, 2020 * '''Brasilíska bikarkeppnin''': 4 1990, 2006, 2013, 2022 * '''Rio de Janeiro meistarar''': 38 1914, 1915, 1920, 1921, 1925, 1927, 1939, 1942, 1943, 1944, 1953, 1954, 1955, 1963, 1965, 1972, 1974, 1978, 1979, 1979(Special), 1981, 1986, 1991, 1996, 1999, 2000, 2001, 2004, 2007, 2008, 2009, 2011, 2014, 2017, 2019, 2020, 2021, 2024 * '''[[Copa Libertadores]]''': 3 1981, 2019, 2022 * '''Intercontinental Cup''': 1 1981 == Þekktir leikmenn == * [[Zico]] * [[Júnior]] * [[Romário]] * [[Bebeto]] * [[Ronaldinho Gaúcho]] * [[Garrincha]] * [[Sócrates]] * [[Leônidas da Silva]] * [[Sávio]] * [[Domingos da Guia]] * [[Júlio César]] * [[Gérson]] * [[Zizinho]] * [[Adriano Imperador]] * [[Raul Plassman]] * [[Nunes]] * [[Leandro]] * [[Petković]] * [[Marcelinho Carioca]] * [[Casagrande]] * [[Friedenreich]] * [[Juan]] * [[Filipe Luís]] == Tengill == * [http://www.flamengo.com.br Heimasíða félagsins] [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Knattspyrnulið frá Rio de Janeiro]] {{S|1895}} itkfgc005vacivekiqg3abq6xvu1g77 0 129851 1962335 1926774 2026-05-06T08:47:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962335 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Bóndarós |image = PaeoniaSuffruticosa7.jpg |image_caption = ''[[Paeonia suffruticosa]]'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Core eudicots]] | ordo = [[Steinbrjótsbálkur]] (''Saxifragales'') |familia = '''Paeoniaceae''' |genus = '''''Paeonia''''' |genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = Tegundir. Þær vaxa í Suður-Kína. | range_map = Paeoniaceae Distribution.svg | range_map_caption = Útbreiðslusvæði ''Paeonia''. }} '''Bóndarós''' er blómplanta af ættkvíslinni Paeonia sem er eina ættin innan [[bóndarósarætt]]ar (Paeoniaceae). Bóndarós er upprunin í [[Asía|Asíu]], [[Suður-Evrópa|Suður-Evrópu]] og vesturhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Gríska nafnið á bóndarós er kennt við lækninn Paion sem samkvæmt [[Ilíonskviða|Ilíonskviðu]] [[Hómer]] á að hafa grætt sár [[Ares|Aresar]], sem hann hlaut í [[Trójustríðið|Trójustríðinu]] með smyrslum sem unninn voru úr bóndarós. Talið er að til séu að minnsta kosti 25 tegundir bóndarósa. Flestar tegundir eru [[fjölær]]ar jurtir sem eru 0.5 til 1.5 m háar en sumar eru [[runni|runnar]] eða lítil tré og eru þá milli 1.5 og 3 m háar. Þær hafa fingruð laufblöð og margar ilma. Blómlitur er frá rauðu yfir í hvítt eða gult og blómgun er seint á vorin eða snemma sumars. [[Mynd:Peonies.jpeg|thumb|right|225px|Ræktað afbrigði af bóndarós]] [[Mynd:Paeonia caucasica - Berlin Botanical Garden - IMG 8511.JPG|thumb|225px|''Paeonia caucasica'']] [[Mynd:Paeonia suffruticosa fruit.jpg|thumb|225px|Ávöxtur afbrigðisins ''Paeonia suffruticosa'']] Jurtkenndum bóndarósum er fjölgað með rótargræðlingum en trjábóndarósum með [[ágræðsla|ágræðslu]], skiptingu, fræjum og græðlingum. Ágræðsla er algengust í ræktunarstöðvum. Það sem er ofanjarðar á jurtkenndum bóndarósum eins og ''Paeonia lactiflora'' deyr á hverju hausti en stönglarnir vaxa upp aftur á hverju vori. Trjábóndarósir fella laufin en stofninn helst. ==Tegundir== *Jurtkennar bóndarósir (um 30 tegundir) **''[[Paeonia abchasica]]'' **''[[Paeonia anomala]]'' ([[Hjarnbóndarós]]) **''[[Paeonia bakeri]]'' **''[[Paeonia broteri]]'' **''[[Paeonia brownii]]'' (Brown's peony) **''[[Paeonia californica]]'' (California peony) **''[[Paeonia cambessedesii]]'' (Majorcan peony) **''[[Paeonia caucasica]]'' **''[[Paeonia clusii]]'' **''[[Paeonia coriacea]]'' **''[[Paeonia daurica]]'' ***[[Paeonia daurica subsp. mlokosewitschii|''Paeonia daurica'' subsp. ''mlokosewitschii'']] (golden peony) **''[[Paeonia emodi]]'' **''[[Paeonia hirsuta]]'' **''[[Paeonia intermedia]]'' **''[[Paeonia japonica]]'' (Japanese peony) **''[[Paeonia kesrouanensis]]'' ([[Keserwan District|Keserwan]] peony) **''[[Paeonia lactiflora]]'S' ([[Silkibóndarós]] eða Kínversk bóndarós) **''[[Paeonia macrophylla]]'' **''[[Paeonia mairei]]'' **''[[Paeonia mascula]]'' (Balknesk bóndarós) **''[[Paeonia obovata]]'' **''[[Paeonia officinalis]]'' (Evrópubóndarós) **''[[Paeonia parnassica]]'' (Grísk bóndarós) **''[[Paeonia peregrina]]'' **''[[Paeonia rhodia]]'' **''[[Paeonia sinjiangensis]]'' **''[[Paeonia sterniana]]'' **''[[Paeonia steveniana]]'' **''[[Paeonia tenuifolia]]'' ([[Þráðbóndarós]]) **''[[Paeonia tomentosa]]'' **''[[Paeonia veitchii]]'' ([Lotbóndarós]) **''[[Paeonia wittmanniana]]'' * Trjákenndar bóndarósir (um 8 tegundir) **''[[Paeonia decomposita]]'' **''[[Paeonia delavayi]]'' (Delavay's trjábóndarós) **''[[Paeonia jishanensis]]'' (syn. ''P. spontanea''; Jishan bóndarós) **''[[Paeonia ludlowii]]'' (Ludlow's trjábóndarós) **''[[Paeonia ostii]]'' (Osti's bóndarós) **''[[Paeonia qiui]]'' (Qiu's bóndarós) **''[[Rock's Peony|Paeonia rockii]]'' (syn. ''P. suffruticosa'' subsp. ''rockii''; Rock's bóndarós eða trjábóndarós) **''[[Paeonia suffruticosa]]'' (Kínversk trjábóndarós sem þekkt er í Kína undir nafninu ''Mudan'' ) ==Tákn og notkun== [[Mynd:Red lacquer tray with gold engraving, Song Dynasty.jpg|thumb|right|225px|Á þessum bakka frá tímabilinu [[Song Dynasty]] (960&ndash;1279) má sjá tvo fugla með langt stél og það táknar langlífi og bóndarósin efst í miðju táknar velmegun]] [[Mynd:Wang Qian, Peony.jpg|thumb|225px|''Bóndarós'' eftir kínverska listmálarann Wang Qian, [[Yuan Dynasty]] (1271&ndash;1368)]] [[Mynd:Yun Shouping, Peonies.jpg|thumb|225px|Mynd af bóndarós eftir kínverska listamanninn [[Yun Shouping]], 17. öld]] Bóndarós er þjóðarblóm í Kína ásamt plómublómi. Forna kínverska borgin [[Luoyang]] er miðstöð ræktunar á bóndarósum og þar eru haldnar margar bóndarósasýningar. Bóndarósir eru á málverkum og teikningum frá miðöldum oft sýndar með fræhylkjum því það voru fræin en ekki blómin sem notuð voru til lækninga. Bóndarósir eru víða ræktaðar sem skrautjurtir vegna stórra ilmandi blóma. ==Myndir== <gallery style="text-align:center;" perrow=6> File:Paeonia 'Bowl of Beauty'.jpg|''Paeonia lactiflora'' afbrigði af 'Bowl of Beauty' File:Paeonia 'First Arrival' Flower.JPG|'First Arrival', an Itoh intersectional hybrid File:Paeonia lutea0.jpg|''Paeonia ludlowii'' (syn. ''Paeonia lutea'' var. ''ludlowii'' File:Paeonia officinalis officinalis0.jpg|''Paeonia officinalis'' 'Rubra Plena' afbrigði með tvöfalt blóm File:Paeonia_19.jpg|''Paeonia lactiflora'' afbrigði 'Alexander Fleming' File:Peony1.jpg|''Paeonia officinalis'' File:White peony.png|''Paeonia lactiflora'' afbrigði File:Paeonia_anomala.jpg|''Paeonia anomala'' afbrigði File:PeonyAnt.jpg|Maur dregst að bóndarós vegna blómasafans File:Peony Close Up Top View.jpg|Nærmynd af bóndarós File:Peony bud.JPG|Blómknappar á bóndarós </gallery> == Tenglar == {{commonscat|Paeonia}} * [http://www.lystigardur.akureyri.is/?modID=1&id=44&grSId=90 Bóndarósir (Lystigarður Akureyrar)] * [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1193622/ Bóndarósir, gleymir nokkur þessum dýrgripum (Blóm vikunnar, Morgunblaðið 18. febrúar 2008)] *[http://www.topwalks.net/plants/generos/paeoniaceae.htm Paeoniaceae in Topwalks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303202148/http://www.topwalks.net/plants/generos/paeoniaceae.htm |date=2016-03-03 }} *[http://www.ars-grin.gov/~sbmljw/cgi-bin/splist.pl?8758 Germplasm Resources Information Network: ''Paeonia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160805/http://www.ars-grin.gov/~sbmljw/cgi-bin/splist.pl?8758 |date=2015-09-24 }} *[http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Paeonia&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: ''Paeonia''] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=120&taxon_id=123659 Ornamental Plants from Russia: ''Paeonia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930101035/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=120&taxon_id=123659 |date=2007-09-30 }} *[http://www.thepeonysociety.org The Peony Society (UK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728100033/http://www.thepeonysociety.org/ |date=2011-07-28 }} *[http://www.peony.ca/ Canadian Peony Society] *[http://www.americanpeonysociety.org/ U.S. Peony Society] *[http://www.paeon.de/ Carsten Burkhardt's Open Source Peony Project] *[http://www.paeonia.de/ German Peony Group] *[http://www.china.org.cn/english/environment/64698.htm ''China Daily'' article on the 2003 national flower selection process] *[http://www.baumpfingstrosen.de/en Rockii Tree Peony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070902101151/http://www.baumpfingstrosen.de/en/ |date=2007-09-02 }} *[http://www.youtube.com/watch?v=QesmynqAjzs Blossoming of the Peony flower] [[Flokkur:Bóndarósarættar]] 79xzj2l0o2dyi1picqir49d442go7gx 0 131138 1962356 1961736 2026-05-06T11:18:48Z Berserkur 10188 /* Apríl */ 1962356 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** Yfir 41 lést í sprengingu sem varð í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgefa [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] verður haldið í Austurríki. * [[16. maí]]: [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] verða haldnar. * Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinast [[Borgarbyggð]]. ===Júní=== * [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] verður haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada í júní og júlí. ===Júlí=== ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] er fyrirhuguð um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. * Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] s1xgjrpqfrlly7m0tivabn6mm5cqcd5 0 133663 1962313 1954615 2026-05-05T22:46:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 51 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962313 wikitext text/x-wiki {{Þingkosningar | election_name = Alþingiskosningar 2016 | country = Ísland | type = parliamentary | ongoing = no | previous_election = [[Alþingiskosningar 2013|2013]] | next_election = [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | outgoing_members = [[Kjörnir alþingismenn 2013|Fráfarandi þingmenn]] | elected_members = [[Kjörnir alþingismenn 2016|Kjörnir þingmenn]] | seats_for_election = 63 sæti á Alþingi | majority_seats = 32 | turnout = 79,2% {{lækkun}}2,2% | election_date = 29. október 2016 | results_sec = Úrslit kosninganna | party1 = [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | color1 = #00adef | party_leader1 = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | percentage1 = 29,0 | seats1 = 21 | last_election1 = 19 | party2 = [[Vinstri hreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] | color2 = #488e41 | party_leader2 = [[Katrín Jakobsdóttir]] | percentage2 = 15,9 | seats2 = 10 | last_election2 = 7 | party3 = [[Píratar]] | color3 = #522c7f | party_leader3 = ''enginn'' | percentage3 = 14,5 | seats3 = 10 | last_election3 = 3 | party4 = [[Framsóknarflokkurinn]] | color4 = #8ec83e | party_leader4 = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | percentage4 = 11,5 | seats4 = 8 | last_election4 = 19 | party5 = [[Viðreisn]] | color5 = #f6a71d | party_leader5 = [[Benedikt Jóhannesson]] | percentage5 = 10,5 | seats5 = 7 | last_election5 = 0 | party6 = [[Björt framtíð]] | color6 = #92278f | party_leader6 = [[Óttar Proppé]] | percentage6 = 7,2 | seats6 = 4 | last_election6 = 6 | party7 = [[Samfylkingin]] | color7 = #da2128 | party_leader7 = [[Oddný G. Harðardóttir]] | percentage7 = 5,7 | seats7 = 3 | last_election7 = 9 | map = 2016 Iceland parliamentary election results map ISL.svg | map_size = 350px | map_caption = | title = ríkisstjórn | before_election = [[Ráðuneyti Sigurðar Inga Jóhannssonar|Sigurður Ingi Jóhannsson I]]<br> {{LB|B}}&nbsp;{{LB|D}} | before_image = Sigurður Ingi (cropped).jpg | posttitle = Ný ríkisstjórn | after_election = [[Fyrsta ráðuneyti Bjarna Benediktssonar|Bjarni Benediktsson I]]<br> {{LB|A}}&nbsp;{{LB|C}}&nbsp;{{LB|D}} | after_image = Bjarni Benediktsson 2021.jpg }} [[Mynd:Alþingi 2012-07.JPG|thumb]] '''Alþingiskosningar''' voru haldnar á [[Ísland|Íslandi]] laugardaginn [[29. október]] [[2016]], í 22. skiptið sem þær hafa verið haldnar frá lýðveldisstofnun. Kosningar voru síðast haldnar vorið [[Alþingiskosningar 2013|2013]] og voru því ekki á dagskrá fyrr en í síðasta lagi [[22. apríl]] [[2017]]. Kjörsókn var 79,2% sem er minnsta kjörsókn í Alþingiskosningum á lýðveldistíma. Átök og stjórnarkreppa vegna leka á gögnum í [[skattaskjól]]um sem kölluð hafa verið [[panamaskjölin]] sem vörpuðu ljósi á eigur íslenskra ráðamanna í slíkum skjólum urðu til þess að [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] sagði af sér sem [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] og þingkosningum var flýtt til haustsins 2016.<ref>[https://www.ruv.is/frett/stjornarandstadan-fundar-med-forsaetisradherra Stjórnarandstaðan fundar með forsætisráðherra] Rúv. Skoðað 12. apríl 2016.</ref> 22 þingmenn hættu á þingi eða urðu undir í prófkjörum. <ref>[https://www.visir.is/mikil-endurnyjun-framundan-a-althingi/article/2016160929874 Mikil endurnýjun framundan á Alþingi] Vísir. Skoðað 21. september, 2016.</ref> == Framboð == Sex flokkar áttu fulltrúa á þingi sem buðu fram í kosningunum og voru þeir: [[Sjálfstæðisflokkurinn]], [[Samfylkingin]], [[Björt framtíð]], [[Framsóknarflokkurinn]], [[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] og [[Píratar]]. Nokkrar stjórnmálahreyfingar sem ekki höfðu sæti á þingi gáfu það út að þær myndu bjóða fram lista og þær sem að gerðu voru: [[Viðreisn]]<ref>[https://www.visir.is/-eg-heyri-ad-folk-er-ordid-otrulega-threytt-/article/2015150609435 Vísir.is - Heyri að fólk er orðið ótrúlega þreytt]</ref>, [[Dögun (stjórnmálasamtök)|Dögun]], [[Íslenska Þjóðfylkingin]], [[Flokkur Fólksins]], [[Húmanistaflokkurinn]] og [[Alþýðufylkingin]] <ref>[https://www.ruv.is/frett/vel-a-annan-tug-flokka-bjoda-fram-til-althingis Vel á annan tug flokk bjóða fram til Alþingis] Rúv. Skoðað 17. ágúst, 2016.</ref>. === [[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) === [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] var endurkjörinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] á landsfundi haustið 2015. Á landsfundi var [[Ólöf Nordal]] kjörin varaformaður og [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] ritari.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/10/25/bjarni_endurkjorinn_formadur/</ref> Bjarni hefur gegnt embætti [[fjármálaráðherra]] á kjörtímabilinu og leiðir Sjálfstæðisflokkinn þriðju kosningarnar í röð. [[Ragnheiður Elín Árnadóttir]], [[Iðnaðar- og viðskiptaráðherra Íslands|iðnaðar- og viðskiptaráðherra]] og [[Illugi Gunnarsson]], [[Mennta- og menningar­mála­ráðherra Íslands|mennta- og menningarmálaráðherra]] eru meðal þeirra þingmanna sem bjóða sig ekki fram í haust. === [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkurinn (B)]] === [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] gegndi embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] lengst af á kjörtímabilinu en í kjölfar fréttaumfjöllunar um [[Panamaskjölin]] í byrjun apríl 2016 tók varaformaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]], [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] við embættinu auk þess sem [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] kom ný inn í ríkisstjórnina og tók við embætti [[utanríkisráðherra]].<ref>https://www.ruv.is/frett/sigurdur-ingi-forsaetisradherra-lilja-radherra</ref> Á flokksþingi Framsóknarflokksins vann Sigurður Ingi kosningu til formanns með 52,7% greiddra atkvæða, en Sigmundur Davíð hlaut 46,8%.<ref>http://www.mbl.is/frettir/kosning/2016/10/02/sigurdur_ingi_kjorinn_formadur/</ref> Lilja Dögg Alfreðsdóttir var kjörin varaformaður.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/10/02/lilja_dogg_kjorin_varaformadur/</ref> Fyrir kosningar gaf flokkurinn það út að hann hyggist, eftir kosningar, starfa með öllum þeim flokkum sem „láta sig félagshyggju og jöfnuð varða og tilbúnir eru til að varðveita nauðsynlegan stöðugleika í íslensku atvinnu-og efnahagslífi“.<ref>[https://www.ruv.is/frett/framsokn-kynnir-stefnumal-sin Framsókn kynnir stefnumál sín] Rúv, skoðað 17. okt 2016.</ref> === [[Samfylkingin]] (S) === Stuttu fyrir Alþingiskosningarnar hafði [[Samfylkingin]] kosið sér nýjan formann, [[Oddný G. Harðardóttir|Oddnýju Harðardóttir]] fyrrverandi [[Fjármála- og efnahagsráðherra Íslands|fjármálaráðherra]] sem tók við af [[Árni Páll Árnason|Árna Páli Árnasyni]] þingmanni. Fjórir höfðu verið í formannsframboðið og auk Oddnýjar voru það þeir [[Magnús Orri Schram]] fyrrverandi þingmaður, [[Guðmundur Ari Sigurjónsson]] bæjarfulltrúi á [[Seltjarnarnesbær|Seltjarnarnesi]] og [[Helgi Hjörvar]] þingflokksformaður. Tveir þingmenn flokksins tilkynntu í aðdraganda kosninganna að þau myndu ekki sækjast eftir endurkjöri, þau [[Katrín Júlíusdóttir]] fyrrverandi [[Fjármála- og efnahagsráðherra Íslands|fjármálaráðherra]] og varaformaður flokksins og [[Kristján L. Möller|Kristján Möller]] fyrrverandi [[samgönguráðherra]]. Ákveðið var að boða til flokksvals til þess að velj frambjóðendur í [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykjavíkurkjördæmunum]] tveimur, [[Suðvesturkjördæmi]] og [[Norðvesturkjördæmi]] þar sem flokksmenn myndu kjósa fjóra efstu frambjóðendurna á listanum. Í [[Norðausturkjördæmi]] og [[Suðurkjördæmi]] myndu svo kjörstjórnir flokksins stilla upp lista. === [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingin - grænt framboð (V)]] === Í aðdraganda [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosninganna 2016]] var nokkuð rætt um að [[Katrín Jakobsdóttir]] myndi bjóða sig fram til embættisins og samkvæmt skoðanakönnunum hafði hún mikinn stuðning.<ref>https://stundin.is/frett/katrin-med-langmestan-studning-sem-forseti/</ref> Katrín bauð sig ekki fram til forseta og mun leiða [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfinguna - grænt framboð]] í kosningum í annað sinn í röð, eftir að hafa tekið við formennsku í flokknum árið 2013.<ref>http://www.vb.is/frettir/katrin-jakobsdottir-fer-ekki-i-forsetaframbod/125816/</ref><ref>http://www.vb.is/frettir/katrin-kjorin-formadur-med-984-greiddra-atkvaeda/81265/?q=Vinstri%20grænir</ref> Í kjölfar fréttaumfjöllunar um [[Panamaskjölin]] jókst fylgi Vinstri grænna töluvert og mældist flokkurinn þriðji stærstur í aðdraganda kosninganna, á eftir [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]] og [[Píratar|Pírötum]].<ref>https://kjarninn.is/skyring/2016-05-10-fylgid-flakk-eftir-kastljosthattinn/</ref> === [[Björt framtíð]] (A) === Er stjórnmálahreyfing stofnuð árið 2012 uppúr framboði [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] sem vann mikinn sigur til borgarstjórnar árið 2010. === [[Píratar]] (P) === Alþjóðleg stjórnmálahreyfing stofnuð árið 2006 og íslenski flokkurinn var stofnaður formlega sem stjórnmálahreyfing árið 2012. === [[Viðreisn]] (C) === Nýr stjórnmálaflokkur sem bauð sig fram í fyrsta sinn til Alþingiskosninganna. === [[Dögun (stjórnmálasamtök)|Dögun]] (T) === Er stjórnmálahreyfing stofnuð árið 2012. ===[[Alþýðufylkingin]] (R)=== Alþýðufylkingin bauð fram í öllum kjördæmum nema Norðvesturkjördæmi. ===[[Íslenska Þjóðfylkingin]] (E)=== Ekkert varð úr framboðum flokksins í Reykjavíkurkjördæmunum og Suðvesturkjördæmi þar sem meðmælalistum var ekki skilað. Frambjóðendur í 1. sæti, sem sögðu sig frá framboðinu, voru sakaðir um að hafa stolið meðmælalistunum. Ekkert varð úr framboði í Norðausturkjördæmi, þar eð ekki tókst að manna framboðslista. <ref>[https://www.ruv.is/frett/islenska-thjodfylkingin-hyggst-kaera-thjofnad Íslenska þjóðfylkingin hyggst kæra þjófnað] Rúv, skoðað 17. okt, 2016.</ref> ===[[Flokkur Fólksins]] (F)=== Nýr stjórnmálaflokkur sem bauð sig fram í fyrsta sinn til Alþingiskosninganna. ===[[Húmanistaflokkurinn]] (H)=== Íslenskur stjórnmálaflokkur stofnaður [[25. júní]] [[1984]] og nefndur þá '''Flokkur mannsins''' til 1995, en Húmanistaflokkar eru til víða um heim. Meðal yfirlýstra stefnumála er „að setja manngildi ofar auðgildi“. Húmanistaflokkurinn fékk fæst atkvæði í sögu lýðveldisins í kosningunum, eða 33 atkvæði. <ref>[https://www.ruv.is/frett/fengu-faest-atkvaedi-i-lydveldissogunni Fengu fæst atkvæði í lýðveldissögunni] Rúv. Skoðað 31. okt, 2016.</ref> [[Mynd:Stjornarandstadan Desember 2015.jpg|thumb|Stjórnarandstöðuþingmenn á sameiginlegum blaðamannafundi í Iðnó í desember 2015.<ref>[http://vb.is/frettir/stjornarandstada-leggur-til-breytingar-fjarlogum/123215/ Viðskiptablaðið - Stjórnarandstaðan leggur til breytingar á fjárlögum]</ref>]] == Mögulegt kosningabandalag == Í mars árið 2015 lagði [[Birgitta Jónsdóttir]] þingmaður Pírata til að stjórnarandstöðuflokkarnir [[Samfylkingin]], [[Björt framtíð]], [[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] og [[Píratar]] myndu mynda með sér kosningabandalag fyrir Alþingiskosningarnar 2017. Bandalagið vildi hún mynda á grundvelli þess að vinna við gerð nýrrar stjórnarskrár yrði lokið og að aðildarviðræður Íslands við [[Evrópusambandið]] færu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Að þessum aðgerðum loknum yrði boðað til kosninga á ný.<ref>[https://www.visir.is/vill-ad-stjornarandstadan-geri-med-ser-kosningabandalag/article/2015150329818 Vísir.is - Vill að stjórnarandstaðan myndi með sér kosningabandalag]</ref> Í september árið 2015 sagði [[Katrín Jakobsdóttir]] formaður Vinstri Grænna að hún væri áhugasöm um slíkt bandalag en gat ekki svarað til um hvort hún fengist til að leiða slíkt samstarf.<ref>{{cite web |url=http://eyjan.pressan.is/frettir/2015/09/20/katrin-ahugasom-um-kosningabandalag-a-vinstrivaengnum-hanna-birna-vill-ad-konur-njoti-framgangs/ |title=Eyjan.is - Katrín áhugasöm um kosningabandalag á vinstri vængnum - Hanna Birna vill að konur njóti framgangs |access-date=2016-04-10 |archive-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123193926/http://eyjan.pressan.is/frettir/2015/09/20/katrin-ahugasom-um-kosningabandalag-a-vinstrivaengnum-hanna-birna-vill-ad-konur-njoti-framgangs/ |url-status=dead }}</ref> [[Róbert Marshall]] þingmaður Bjartrar Framtíðar viðraði þá hugmynd í desember 2015 að stjórnarandstaðan myndaði með sér kosningabandalag með Katrínu Jakobsdóttur í forystu.<ref>[https://www.visir.is/vill-kosningabandalag-med-katrinu-i-brunni/article/2015151219362 Vísir.is - Vill kosningabandalag með Katrínu í brúnni]</ref> [[Árni Páll Árnason]] formaður Samfylkingarinnar hefur þá sagt að það sé siðferðisleg skylda stjórnarandstöðunnar að reyna að mynda ríkisstjórn eftir kosningar.<ref>[https://kjarninn.is/frettir/2015-12-27-arni-pall-stjornarandstodunni-ber-sidferdisleg-skylda-ad-reyna-myndun-rikisstjornar/ Kjarninn.is - Árni Páll: Andstöðunni ber siðferðisleg skylda að reyna myndun ríkisstjórnar]</ref> Tæpum tveim vikum fyrir kosningar buðu Píratar Vinstri grænum, Samfylkingu, Bjartri framtíð og Viðreisn að hefja formlegar viðræður um ríkisstjórnarsamstarf. <ref>[https://www.ruv.is/frett/piratar-bjoda-til-vidraedna-um-stjornarsamstarf Píratar bjóða til viðræðna um stjórnarsamstarf] Rúv. Skoðað 17.okt, 2016.</ref> Samfylking og VG tóku betur í hugmyndina en Björt framtíð og Viðreisn. <ref>[https://www.ruv.is/frett/gaetu-viljad-fa-skyrar-linur Gætu viljað fá skýrar línur] Rúv, skoðað 17. okt, 2016.</ref> == Úrslit kosninganna == {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1=54992 |seats1=21 |sc1=+2 |party2=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes2=30167 |seats2=10 |sc2=+3 |party3=[[Píratar]] (P) |votes3=27466 |seats3=10 |sc3=+7 |party4=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes4=21792 |seats4=8 |sc4=-11 |party5=[[Viðreisn]] (C) |votes5=19870 |seats5=7 |sc5=+7 |party6=[[Björt framtíð]] (A) |votes6=13578 |seats6=4 |sc6=-2 |party7=[[Samfylkingin]] (S) |votes7=10894 |seats7=3 |sc7=-6 |party8=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes8=6707 |seats8=0 |sc8=– |party9=[[Dögun]] (T) |votes9=3275 |seats9=0 |sc9=– |party10=[[Alþýðufylkingin]] (R) |votes10=571 |seats10=0 |sc10=– |party11=[[Íslenska þjóðfylkingin]] (E) |votes11=303 |seats11=0 |sc11=– |party12=[[Húmanistaflokkurinn]] (H) |votes12=33 |seats12=0 |sc12=– |invalid=678 |blank=4874 |electorate= 246542 |source= [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi__althurslit/KOS02121.px/table/tableViewLayout2/ Hagstofa Íslands] }} Kjörsókn var 79,2%. Þetta er minnsta kjörsókn í Alþingiskosningum á lýðveldistíma. Kjörsókn fór síðast undir 80% árið 1933. Mikil endurnýjun var á þingi og 32 þingmenn voru nýliðar. ===Úrslit í einstökum kjördæmum=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" |+ Hlutfallslegt fylgi (%) |- ! rowspan=2| [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] ! style="width:40px;"| [[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! style="width:40px;"| [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:40px;"| [[Píratar|P]] ! style="width:40px;"| [[Framsóknarflokkurinn|B]] ! style="width:40px;"| [[Viðreisn|C]] ! style="width:40px;"| [[Björt framtíð|A]] ! style="width:40px;"| [[Samfylkingin|S]] |- ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Sjálfstæðisflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Vinstri græn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Píratar|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Framsóknarflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Viðreisn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Björt framtíð|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Samfylkingin|color}};"| |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík N]] ! style="background:#C6ECFB;"| 24,4 | 20,9 | 19,0 | 5,7 | 11,6 | 7,6 | 5,2 |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík S]] ! style="background:#C6ECFB;"| 25,6 | 17,6 | 17,3 | 7,4 | 12,7 | 7,2 | 5,6 |- | align=left| [[Suðvesturkjördæmi|Suðvestur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 33,9 | 12,0 | 13,6 | 7,6 | 12,9 | 10,2 | 4,8 |- | align=left| [[Norðvesturkjördæmi|Norðvestur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 29,5 | 18,1 | 10,9 | 20,8 | 6,2 | 3,5 | 6,3 |- | align=left| [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 26,5 | 20,0 | 10,0 | 20,0 | 6,5 | 3,4 | 8,0 |- | align=left| [[Suðurkjördæmi|Suður]] ! style="background:#C6ECFB;"| 31,5 | 10,2 | 12,8 | 19,1 | 7,3 | 5,8 | 6,4 |- |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" |+ Þingsæti |- ! rowspan=2| [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] ! style="width:40px;"| [[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! style="width:40px;"| [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:40px;"| [[Píratar|P]] ! style="width:40px;"| [[Framsóknarflokkurinn|B]] ! style="width:40px;"| [[Viðreisn|C]] ! style="width:40px;"| [[Björt framtíð|A]] ! style="width:40px;"| [[Samfylkingin|S]] |- ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Sjálfstæðisflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Vinstri græn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Píratar|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Framsóknarflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Viðreisn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Björt framtíð|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Samfylkingin|color}};"| |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík N]] | 3 | 3 | 3 | 0 | 1 | 1 | 0 |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík S]] ! style="background:#C6ECFB;"| 3 | 2 | 2 | 1 | 2 | 1 | 0 |- | align=left| [[Suðvesturkjördæmi|Suðvestur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 5 | 1 | 2 | 1 | 2 | 2 | 0 |- | align=left| [[Norðvesturkjördæmi|Norðvestur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 3 | 1 | 1 | 2 | 0 | 0 | 1 |- | align=left| [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 3 | 2 | 1 | 2 | 1 | 0 | 1 |- | align=left| [[Suðurkjördæmi|Suður]] ! style="background:#C6ECFB;"| 4 | 1 | 1 | 2 | 1 | 0 | 1 |- |} ==Stjórnarmyndunarviðræður== Sjálfstæðisflokkur fékk fyrstur flokka stjórnarmyndunarumboð og ræddi við Bjarta Framtíð og Viðreisn en úr þeim viðræðum slitnaði og umboðinu var skilað. Næst fengu Vinstri græn umboðið og reyndu að mynda 5 flokka stjórn (með flokkum fyrir utan Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks) en einnig slitnaði upp úr þeim viðræðum. [[Katrín Jakobsdóttir]] skilaði umboðinu og forseti Íslands, [[Guðni Th. Jóhannesson]] ákvað að gefa engum umboðið og stólaði á óformlegar viðræður flokka. <ref>[https://www.ruv.is/frett/enginn-faer-umbod-forsetans-fundurinn-i-heild Enginn fær umboð forsetans - fundurinn í heild ] Rúv, skoðað 26. nóv, 2016</ref> Píratar fengu umboð næst en varð ekki ágengt. Eftir meira en 2 mánaða þref í stjórnarmyndun flokka ákváðu Sjálfstæðisflokkur, Viðreisn og Björt Framtíð að mynda stjórn sem tilkynnt var 10. janúar 2017. Sú stjórn lifði í 8 mánuði en þann 15. september ákvað Björt Framtíð að slíta ríkisstjórnarsamstarfinu vegna alvarlegs trúnaðarbrests innan stjórnarinnar. <ref>[http://www.visir.is/g/2017170919337/bjort-framtid-slitur-rikisstjornarsamstarfinu Björt framtíð slítur ríkisstjórnarsamstarfinu] Vísir, skoðað 15. september, 2017.</ref> [[Alþingiskosningar 2017|Kosningar voru boðaðar um haustið 2017]]. == Kannanir == [[File:Iceland_opinion_polls.svg|650px|center|thumb|Graf yfir fylgi stjórnmálaflokka.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; line-height:14px; text-align:center" ! style="width:65px;" |Institute ! style="width:65px;" |Release date ! style="width:30px;background-color:{{party color|Left-Green Movement}}" |[[:en:Left-Green_Movement|<span style="color:white;">V</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Social Democratic Alliance}}" |[[:en:Social_Democratic_Alliance|<span style="color:white;">S</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}" |[[:en:Pirate_Party_(Iceland)|<span style="color:white;">P</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Bright Future (Iceland)}}" |[[:en:Bright_Future_(Iceland)|<span style="color:white;">A</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Progressive Party (Iceland)}}" |[[:en:Progressive_Party_(Iceland)|<span style="color:white;">B</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Independence Party (Iceland)}}" |[[:en:Independence_Party_(Iceland)|<span style="color:white;">D</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Viðreisn}}" |[[:en:Viðreisn|<span style="color:white;">C</span>]] ! style="width:50px; background:gray;" |<span style="color:white;">Others</span> ! style="width:40px;" |Lead |- | style="text-align: left" |[https://www.ruv.is/frett/gallup-sjalfstaedisflokkurinn-langstaerstur Gallup] |{{Dts|2016|10|28|format=dmy|abbr=on}} |16.5% |7.4% |17.9% |6.8% |9.3% | style="background:lightblue;" |27.0% |8.8% | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/578-hreyfing-a-fylgi-flokka-liklegt-adh-kjoersokn-hafi-ahrif MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031200825/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/578-hreyfing-a-fylgi-flokka-liklegt-adh-kjoersokn-hafi-ahrif |date=2016-10-31 }} |{{Dts|2016|10|28|format=dmy|abbr=on}} |16.2% |6.1% |20.5% |6.7% |11.4% | style="background:lightblue;" |24.7% |8.9% |5.5% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''4.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mbl.is/frettir/kosning/2016/10/21/piratar_maelast_staerstir/ Háskóli Íslands] |{{Dts|2016|10|27|format=dmy|abbr=on}} |16.8% |5.7% |21.2% |6.7% |10.1% | style="background:lightblue;" |22.5% |11.4% |5.5% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.3%''' |- | style="text-align: left" |[https://www.visir.is/mikid-flakk-a-kjosendum-a-sidustu-metrunum/article/2016161028882 Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] |{{Dts|2016|10|27|format=dmy|abbr=on}} |16.4% |5.7% |18.4% |6.3% |9.9% | style="background:lightblue;" |27.3% |10.5% |5.5% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228192818/http://www.mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar |date=2013-02-28 }} |{{Dts|2016|10|26|format=dmy|abbr=on}} |16.0% |7.6% |19.1% |8.8% |10.0% | style="background:lightblue;" |21.9% |9.3% |7.3% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.8%''' |- | style="text-align: left" |[https://www.visir.is/sjalfstaedismenn-med-afgerandi-forystu/article/2016161029195 Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] |{{Dts|2016|10|26|format=dmy|abbr=on}} |16.4% |6.0% |20.3% |5.1% |11.2% | style="background:lightblue;" |25.1% |10.8% |5.1% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''4.8%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mbl.is/frettir/kosning/2016/10/21/piratar_maelast_staerstir/ Háskóli Íslands] |{{Dts|2016|10|21|format=dmy|abbr=on}} |18.6% |6.5% | style="background:#c9a0dc;" |22.6% |6.0% |9.1% |21.1% |8.8% |7.3% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.5%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-frettablai-poll-3.html Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024181317/http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-frettablai-poll-3.html |date=2016-10-24 }} |{{Dts|2016|10|18|format=dmy|abbr=on}} |19.2% |6.5% |20.7% |7.4% |8.5% | style="background:lightblue;" |23.7% |6.6% |7.4% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''3.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228192818/http://www.mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar |date=2013-02-28 }} |{{Dts|2016|10|14|format=dmy|abbr=on}} |14.5% |9.0% |19.6% |8.2% |9.2% | style="background:lightblue;" |21.4% |10.2% |7.9% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.8%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-university-of.html Háskóli Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024181321/http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-university-of.html |date=2016-10-24 }} |{{Dts|2016|10|14|format=dmy|abbr=on}} |17.7% |6.9% |17.5% |7.7% |8.6% | style="background:lightblue;" |21.5% |11.4% |8.7% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''4.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024181322/http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-gallup-poll.html |date=2016-10-24 }} |{{Dts|2016|10|14|format=dmy|abbr=on}} |14.5% |7.1% |18.3% |7.7% |9.8% | style="background:lightblue;" |22.6% |12.4% |7.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''4.3%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-frettablai-poll-2.html Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024181324/http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-frettablai-poll-2.html |date=2016-10-24 }} |{{Dts|2016|10|12|format=dmy|abbr=on}} |15.1% |7.3% | style="background:#c9a0dc;" |22.8% |8.2% |8.5% |22.7% |8.4% |7.0% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-frettablai-poll.html Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024181325/http://www.electograph.com/2016/10/iceland-october-2016-frettablai-poll.html |date=2016-10-24 }} |{{Dts|2016|10|5|format=dmy|abbr=on}} |12.6% |8.8% |19.2% |6.9% |11.4% | style="background:lightblue;" |25.9% |6.9% |8.3% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''6.7%''' |- | style="text-align: left" |[https://ruv.is/frett/thessir-yrdu-thingmenn-midad-vid-nyjustu-konnun Gallup] |{{Dts|2016|9|30|format=dmy|abbr=on}} |15.6% |8.5% |20.6% |4.7% |8.2% | style="background:lightblue;" |23.7% |13.4% |5.4% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''3.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-frettablai-poll-2.html Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024181331/http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-frettablai-poll-2.html |date=2016-10-24 }} |{{Dts|2016|9|28|format=dmy|abbr=on}} |12.9% |5.9% |19.9% |3.6% |12.6% | style="background:lightblue;" |34.6% |7.3% |3.2% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''14.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001174853/http://www.mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar |date=2016-10-01 }} |{{Dts|2016|9|26|format=dmy|abbr=on}} |11.5% |9.3% | style="background:#c9a0dc;" |21.6% |4.9% |12.2% |20.6% |12.3% |6.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926022527/http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-mmr-poll.html |date=2016-09-26 }} |{{Dts|2016|9|22|format=dmy|abbr=on}} |13.2% |8.1% | style="background:#c9a0dc;" |22.7% |4.1% |11.0% | style="background:lightblue;" |22.7% |11.5% |6.7% |'''Tied''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-gallup-poll.html Gallup] |{{Dts|2016|9|16|format=dmy|abbr=on}} |13.5% |8.8% |23.1% |2.9% |9.4% | style="background:lightblue;" |25.5% |12.2% |4.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-frettablai-poll.html Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921045129/http://www.electograph.com/2016/09/iceland-september-2016-frettablai-poll.html |date=2016-09-21 }} |{{Dts|2016|9|8|format=dmy|abbr=on}} |12.7% |7.5% | style="background:#c9a0dc;" |29.5% |2.0% |10.7% |28.2% |6.7% |2.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.3%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/09/iceland-august-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921040118/http://www.electograph.com/2016/09/iceland-august-2016-gallup-poll.html |date=2016-09-21 }} |{{Dts|2016|9|6|format=dmy|abbr=on}} |16.2% |8.3% |25.8% |2.9% |9.0% | style="background:lightblue;" |26.3% |10.6% |0.9% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.5%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/559-sjalfstaedisflokkurinn-og-piratar-staerstir MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003230012/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/559-sjalfstaedisflokkurinn-og-piratar-staerstir |date=2016-10-03 }} |{{Dts|2016|8|30|format=dmy|abbr=on}} |12.4% |9.1% |22.4% |4.5% |10.6% | style="background:lightblue;" |24.6% |8.8% |7.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/07/iceland-july-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904121129/http://www.electograph.com/2016/07/iceland-july-2016-gallup-poll.html |date=2016-09-04 }} |{{Dts|2016|7|29|format=dmy|abbr=on}} |16.8% |8.0% |25.3% |4.2% |9.9% | style="background:lightblue;" |26.2% |9.0% |0.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/07/iceland-july-2016-mmr-poll-2.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907093258/http://www.electograph.com/2016/07/iceland-july-2016-mmr-poll-2.html |date=2016-09-07 }} |{{Dts|2016|7|25|format=dmy|abbr=on}} |12.9% |8.4% | style="background:#c9a0dc;" |26.8% |3.9% |8.3% |24.0% |9.4% |6.3% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.8%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228192818/http://www.mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar |date=2013-02-28 }} |{{Dts|2016|7|7|format=dmy|abbr=on}} |18.0% |10.9% |24.3% |2.9% |6.4% | style="background:lightblue;" |25.3% |6.7% |5.4% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/07/iceland-june-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919084101/http://www.electograph.com/2016/07/iceland-june-2016-gallup-poll.html |date=2016-09-19 }} |{{Dts|2016|6|29|format=dmy|abbr=on}} |15.2% |8.2% | style="background:#c9a0dc;" |27.9% |3.4% |10.0% |25.1% |9.4% |0.8% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.8%''' |- | style="text-align: left" |[https://ruv.is/frett/vidreisn-upp-fyrir-framsokn-og-samfylkingu Háskóli Íslands] |{{Dts|2016|6|24|format=dmy|abbr=on}} |17.0% |9.0% | style="background:#c9a0dc;" |28.0% |4.5% |9.5% |19.7% |9.7% |2.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.3%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/06/14/piratar_maelast_staerstir Háskóli Íslands] |{{Dts|2016|6|14|format=dmy|abbr=on}} |15.9% |7.6% | style="background:#c9a0dc;" |29.9% |2.9% |11.1% |22.7% |9.1% |0.8% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.2%''' |- | style="text-align: left" |[https://www.dv.is/frettir/2016/6/4/piratar-framsokn-og-vidreisn-baeta-vid-sig-adrir-flokkar-tapa-fylgi Háskóli Íslands] |{{Dts|2016|6|4|format=dmy|abbr=on}} |16.5% |7.2% | style="background:#c9a0dc;" |28.3% |3.8% |11.8% |23.9% |7.9% |0.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''4.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/06/iceland-may-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914174039/http://www.electograph.com/2016/06/iceland-may-2016-gallup-poll.html |date=2016-09-14 }} |{{Dts|2016|6|1|format=dmy|abbr=on}} |16.8% |7.7% |27.4% |4.0% |10.2% | style="background:lightblue;" |28.5% |4.3% |1.1% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-frettablai-sto-2-visir_27.html Fréttablaðið / Stöð 2 / Vísir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914171837/http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-frettablai-sto-2-visir_27.html |date=2016-09-14 }} |{{Dts|2016|5|27|format=dmy|abbr=on}} |18.1% |6.1% |28.7% |2.5% |7.3% | style="background:lightblue;" |31.5% | |5.8% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.8%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/frettir/2016-05-17-sjalfstaedisflokkur-og-piratar-med-meirihluta/ Háskóli Íslands] |{{Dts|2016|5|17|format=dmy|abbr=on}} |18.9% |8.9% |25.8% |4.8% |8.2% | style="background:lightblue;" |28.2% |3.5% |1.7% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827053131/http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-mmr-poll.html |date=2016-08-27 }} |{{Dts|2016|5|13|format=dmy|abbr=on}} |15.8% |7.5% | style="background:#c9a0dc;" |31.0% |4.9% |10.4% |26.3% | |2.5% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''4.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-frettablai-sto-2-visir_12.html Fréttablaðið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822194857/http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-frettablai-sto-2-visir_12.html |date=2016-08-22 }} |{{Dts|2016|5|12|format=dmy|abbr=on}} |19.8% |7.4% |30.3% |3.1% |6.5% | style="background:lightblue;" |31.1% | |1.8% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.8%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-frettablai-sto-2-visir.html Fréttablaðið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822191138/http://www.electograph.com/2016/05/iceland-may-2016-frettablai-sto-2-visir.html |date=2016-08-22 }} |{{Dts|2016|5|6|format=dmy|abbr=on}} |14.0% |8.4% | style="background:#c9a0dc;" |31.8% |4.0% |8.3% |29.9% | |3.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/05/iceland-april-2016-mmr-poll-2.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821192756/http://www.electograph.com/2016/05/iceland-april-2016-mmr-poll-2.html |date=2016-08-21 }} |{{Dts|2016|5|3|format=dmy|abbr=on}} |14.0% |9.7% | style="background:#c9a0dc;" |28.9% |3.4% |11.2% |27.8% | |5.0% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2016/05/03/icelanders_rewarding_panama_parties_says_pirate/ Gallup] |{{Dts|2016|4|30|format=dmy|abbr=on}} |18.4% |8.3% |26.6% |5.2% |10.5% | style="background:lightblue;" |27.0% |3.5% |0.5% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-gallup-poll-2.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604173645/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-gallup-poll-2.html |date=2016-06-04 }} |{{Dts|2016|4|13|format=dmy|abbr=on}} |19.8% |9.0% | style="background:#c9a0dc;" |29.3% |5.0% |6.9% |26.7% |2.7% |0.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-university-of.html Háskóli Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508212114/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-university-of.html |date=2016-05-08 }} |{{Dts|2016|4|8|format=dmy|abbr=on}} |14.7% |9.5% | style="background:#c9a0dc;" |30.9% |4.8% |12.9% |23.3% | |3.9% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-maskina-poll.html Maskína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509025944/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-maskina-poll.html |date=2016-05-09 }} |{{Dts|2016|4|8|format=dmy|abbr=on}} |20.0% |7.2% | style="background:#c9a0dc;" |34.2% |5.2% |9.4% |21.3% | |2.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427183618/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-gallup-poll.html |date=2016-04-27 }} |{{Dts|2016|4|7|format=dmy|abbr=on}} |16.7% |7.6% | style="background:#c9a0dc;" |32.4% |5.6% |10.8% |21.9% |3.3% |1.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''11.5%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426191457/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-mmr-poll.html |date=2016-04-26 }} |{{Dts|2016|4|6|format=dmy|abbr=on}} |12.8% |9.9% | style="background:#c9a0dc;" |36.7% |5.8% |8.7% |22.5% | |3.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-frettablai-sto-2.html Fréttablaðið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611094912/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-frettablai-sto-2.html |date=2016-06-11 }} |{{Dts|2016|4|5|format=dmy|abbr=on}} |11.2% |10.2% | style="background:#c9a0dc;" |43.0% |3.8% |7.9% |21.6% | |2.3% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''21.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-university-of-iceland.html Háskóli Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508132847/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-april-2016-university-of-iceland.html |date=2016-05-08 }} |{{Dts|2016|4|5|format=dmy|abbr=on}} |14.9% |8.1% | style="background:#c9a0dc;" |39.4% |4.4% |10.0% |18.8% | |4.4% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''20.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/04/iceland-march-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423173921/http://www.electograph.com/2016/04/iceland-march-2016-gallup-poll.html |date=2016-04-23 }} |{{Dts|2016|3|31|format=dmy|abbr=on}} |11.0% |9.5% | style="background:#c9a0dc;" |36.1% |3.2% |12.0% |23.2% |2.1% |2.9% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/531-framsoknarflokkurinn-med-naest-minnst-fylgi MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160511153603/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/531-framsoknarflokkurinn-med-naest-minnst-fylgi |date=2016-05-11 }} |{{Dts|2016|3|18|format=dmy|abbr=on}} |9.3% |9.2% | style="background:#c9a0dc;" |38.3% |4.2% |12.4% |22.9% | |3.4% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''15.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/03/iceland-march-2016-frettablai-sto-2.html Fréttablaðið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181344/http://www.electograph.com/2016/03/iceland-march-2016-frettablai-sto-2.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2016|3|9|format=dmy|abbr=on}} |8.4% |8.2% | style="background:#c9a0dc;" |38.1% |1.8% |12.8% |27.6% | |3.1% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''10.5%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/03/iceland-march-2016-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181346/http://www.electograph.com/2016/03/iceland-march-2016-mmr-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2016|3|2|format=dmy|abbr=on}} |7.8% |7.8% | style="background:#c9a0dc;" |37.0% |4.2% |12.8% |23.4% | |7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''13.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.gallup.is/#/fylgi/ Gallup] |{{Dts|2016|3|2|format=dmy|abbr=on}} |10.8% |9.7% | style="background:#c9a0dc;" |35.9% |3.3% |11.0% |23.7% | |5.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/02/iceland-january-2016-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731150925/http://www.electograph.com/2016/02/iceland-january-2016-gallup-poll.html |date=2016-07-31 }} |{{Dts|2016|2|2|format=dmy|abbr=on}} |10.8% |9.2% | style="background:#c9a0dc;" |35.3% |3.6% |12.0% |24.4% | |4.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''10.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/525-piratar-36-rikisstjornarflokkarnir-33 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811163601/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/525-piratar-36-rikisstjornarflokkarnir-33 |date=2016-08-11 }} |{{Dts|2016|2|2|format=dmy|abbr=on}} |11.0% |9.4% | style="background:#c9a0dc;" |35.6% |4.4% |12.2% |21.1% | |5.9% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''14.5%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/01/iceland-january-2016-frettablaisto-2.html Fréttablaðið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831113446/http://www.electograph.com/2016/01/iceland-january-2016-frettablaisto-2.html |date=2016-08-31 }} |{{Dts|2016|1|30|format=dmy|abbr=on}} |9.6% |9.9% | style="background:#c9a0dc;" |41.8% |1.6% |10.2% |23.2% | |3.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''18.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/01/iceland-december-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181356/http://www.electograph.com/2016/01/iceland-december-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2016|1|2|format=dmy|abbr=on}} |10.2% |10.4% | style="background:#c9a0dc;" |33.1% |4.2% |12.0% |25.2% | |4.9% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2016/01/iceland-december-2015-mmr-poll-2.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181358/http://www.electograph.com/2016/01/iceland-december-2015-mmr-poll-2.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|12|18|format=dmy|abbr=on}} |11.4% |12.9% | style="background:#c9a0dc;" |34.9% |5.3% |11.5% |20.6% | |3.4% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''14.3%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/12/iceland-november-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181359/http://www.electograph.com/2015/12/iceland-november-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|12|4|format=dmy|abbr=on}} |11.4% |10.1% | style="background:#c9a0dc;" |32.9% |3.9% |12.0% |24.8% | |4.9% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/11/iceland-november-2015-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181401/http://www.electograph.com/2015/11/iceland-november-2015-mmr-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|11|16|format=dmy|abbr=on}} |9.9% |10.5% | style="background:#c9a0dc;" |35.3% |4.6% |10.8% |23.7% | |5.2% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''11.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/11/iceland-october-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181403/http://www.electograph.com/2015/11/iceland-october-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|11|4|format=dmy|abbr=on}} |11.1% |10.6% | style="background:#c9a0dc;" |35.5% |4.6% |9.6% |24.6% | |4.4% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/10/iceland-october-2015-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181405/http://www.electograph.com/2015/10/iceland-october-2015-mmr-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|10|21|format=dmy|abbr=on}} |11.8% |11.3% | style="background:#c9a0dc;" |34.2% |6.5% |10.4% |21.7% | |4.1% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.5%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/10/iceland-september-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181408/http://www.electograph.com/2015/10/iceland-september-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|10|2|format=dmy|abbr=on}} |10.6% |10.1% | style="background:#c9a0dc;" |34.6% |5.6% |10.1% |24.4% | |4.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''10.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/09/iceland-september-2015-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181410/http://www.electograph.com/2015/09/iceland-september-2015-mmr-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|09|3|format=dmy|abbr=on}} |9.6% |10.6% | style="background:#c9a0dc;" |33.0% |5.8% |11.4% |25.3% | |4.3% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/09/iceland-august-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181410/http://www.electograph.com/2015/09/iceland-august-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|09|1|format=dmy|abbr=on}} |11.8% |9.3% | style="background:#c9a0dc;" |35.9% |4.4% |11.1% |21.7% | |5.8% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''14.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/08/iceland-july-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181412/http://www.electograph.com/2015/08/iceland-july-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|08|7|format=dmy|abbr=on}} |8.9% |12.2% | style="background:#c9a0dc;" |32.3% |5.0% |12.4% |24.0% | |5.2% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.3%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/08/iceland-july-2015-mmr-poll.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181413/http://www.electograph.com/2015/08/iceland-july-2015-mmr-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|08|4|format=dmy|abbr=on}} |10.2% |9.6% | style="background:#c9a0dc;" |35.0% |4.4% |12.2% |23.1% | |5.5% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.9%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/07/samfylkingin-maelist-med-minnsta-fylgi-sitt-i-sogunni-piratar-med-thridjungsfylgi/ MMR] |{{Dts|2015|06|30|format=dmy|abbr=on}} |12.0% |9.3% | style="background:#c9a0dc;" |33.2% |5.6% |10.6% |23.8% | |5.5% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.4%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/07/framsokn-og-sjalfstaedisflokkur-baeta-vid-sig-piratar-enn-langstaerstir/ Rúv] |{{Dts|2015|06|29|format=dmy|abbr=on}} |10.3% |11.4% | style="background:#c9a0dc;" |32.0% |6.4% |11.3% |24.5% | |4.1% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.5%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/06/ny-skodanakonnun-mmr-piratar-enn-langstaerstir-framsokn-dalar/ MMR] |{{Dts|2015|06|25|format=dmy|abbr=on}} |10.5% |11.6% | style="background:#c9a0dc;" |32.4% |6.8% |10.0% |23.3% | |5.4% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.1%''' |- | style="text-align: left" |[https://www.visir.is/thingflokkum-myndi-faekka-um-einn/article/2015706199947 FBL] |{{Dts|2015|06|19|format=dmy|abbr=on}} |7.3% |11.1% | style="background:#c9a0dc;" |37.5% |3.3% |8.5% |29.5% | |2.8% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/477-piratar-maelast-medh-34-5-fylgi MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414182308/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/477-piratar-maelast-medh-34-5-fylgi |date=2016-04-14 }} |{{Dts|2015|06|16|format=dmy|abbr=on}} |11.1% |11.8% | style="background:#c9a0dc;" |34.5% |6.7% |11.3% |21.2% | |3.5% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''13.3%''' |- | style="text-align: left" |[https://ruv.is/frett/piratar-maelast-med-24-thingmenn Gallup] |{{Dts|2015|06|01|format=dmy|abbr=on}} |9.8% |12.4% | style="background:#c9a0dc;" |34.1% |7.4% |8.9% |23.0% | |4.3% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''11.1%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/05/piratar-baeta-vid-sig-fylgi-framsoknarflokkur-maelist-med-86-prosent/ MMR] |{{Dts|2015|05|26|format=dmy|abbr=on}} |10.4% |13.1% | style="background:#c9a0dc;" |32.7% |6.3% |8.6% |23.1% | |5.6% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.6%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/05/piratar-langstaerstir-samkvaemt-nyrri-konnun/ MMR] |{{Dts|2015|05|04|format=dmy|abbr=on}} |10.8% |10.7% | style="background:#c9a0dc;" |32.0% |8.3% |10.8% |21.9% | |5.5% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''10.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/04/iceland-march-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181500/http://www.electograph.com/2015/04/iceland-march-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|04|30|format=dmy|abbr=on}} |10.6% |14.1% | style="background:#c9a0dc;" |30.1% |7.8% |10.1% |22.9% | |4.4% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2015/04/iceland-march-2015-gallup-poll.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181500/http://www.electograph.com/2015/04/iceland-march-2015-gallup-poll.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|03|30|format=dmy|abbr=on}} |10.1% |15.8% |21.7% |10.9% |10.8% | style="background:lightblue;" |25.0% | |5.7% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''3.3%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/03/kosningaspain-maelir-pirata-naest-staersta/ Kjarninn] |{{Dts|2015|03|26|format=dmy|abbr=on}} |10.2% |16.1% |23.6% |10.1% |11.0% | style="background:lightblue;" |24.8% | |4.2% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''1.2%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/03/piratar-med-taeplega-30-prosent-fylgi-myndu-fa-19-thingmenn/ MMR] |{{Dts|2015|03|21|format=dmy|abbr=on}} |9.0% |16.3% | style="background:#c9a0dc;" |29.1% |9.0% |11.6% |23.4% | |1.7% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''5.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/460-piratar-maelast-medh-mest-fylgi-allra-flokka-a-islandi MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181521/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/460-piratar-maelast-medh-mest-fylgi-allra-flokka-a-islandi |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|03|18|format=dmy|abbr=on}} |10.8% |15.5% | style="background:#c9a0dc;" |23.9% |10.3% |11.0% |23.4% | |5.1% | style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}; color:white" |'''0.5%''' |- | style="text-align: left" |[https://kjarninn.is/2015/03/piratar-naest-staersti-stjornmalaflokkurinn-framsokn-missir-fylgi/ Fréttablaðið] |{{Dts|2015|03|11|format=dmy|abbr=on}} |10.4% |16.1% |21.9% |9.2% |10.1% | style="background:lightblue;" |28.0% | |4.3% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''6.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.ruv.is/frett/piratar-thridji-staersti-flokkurinn?fb_action_ids=10205116084517990&fb_action_types=og.likes Rúv] |{{Dts|2015|03|02|format=dmy|abbr=on}} |11.2% |17.1% |15.2% |13.3% |11.0% | style="background:lightblue;" |26.1% | |6.1% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/456-studhningur-vidh-rikisstjornina-36-4 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181539/http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/456-studhningur-vidh-rikisstjornina-36-4 |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2015|02|19|format=dmy|abbr=on}} |12.9% |14.5% |12.8% |15.0% |13.1% | style="background:lightblue;" |25.5% | |6.2% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''10.5%''' |- | style="text-align: left" |[https://web.archive.org/web/20150402131344/http://www.capacent.is/frettir/nr/2088 Gallup] |{{Dts|2015|02|03|format=dmy|abbr=on}} |11.0% |18.0% |12.0% |13.0% |13.0% | style="background:lightblue;" |27.0% | |6.0% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.0%''' |- | style="text-align: left" |[https://web.archive.org/web/20160405181553/http://eyjan.pressan.is/frettir/2015/01/26/konnun-mmr-badir-stjornarflokkarnir-tapa-fylgi/ MMR] |{{Dts|2015|01|14|format=dmy|abbr=on}} |11.9% |15.9% |12.8% |16.9% |9.4% | style="background:lightblue;" |27.3% | |5.8% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |''''10.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mbl.is/english/politics_and_society/2014/12/19/the_conservatives_gaining_ground/ Mbl] |{{Dts|2014|12|16|format=dmy|abbr=on}} |11.6% |16.1% |11.4% |16.2% |11.0% | style="background:lightblue;" |29.0% | |4.7% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.8%''' |- | style="text-align: left" |[https://www.visir.is/sjalfstaedisflokkurinn-myndi-baeta-vid-sig-thremur-althingismonnum/article/2014711179971 Fréttablaðið] |{{Dts|2014|11|17|format=dmy|abbr=on}} |13.1% |19.2% |9.2% |12.5% |12.8% | style="background:lightblue;" |32.9% | | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''13.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/430-studhningur-vidh-rikisstjornina-33-0 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181614/http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/430-studhningur-vidh-rikisstjornina-33-0 |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|11|04|format=dmy|abbr=on}} |10.7% |16.1% |11.3% |18.6% |12.3% | style="background:lightblue;" |23.6% | |7.4% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''5.0%''' |- | style="text-align: left" |[https://web.archive.org/web/20150402112302/http://www.capacent.is/frettir/nr/1982 Gallup] |{{Dts|2014|10|03|format=dmy|abbr=on}} |13.0% |19.0% |7.0% |16.0% |12.0% | style="background:lightblue;" |27.0% | | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.0%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/420-fylgi-sjalfstaedhisflokksins-28-2 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414162537/http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/420-fylgi-sjalfstaedhisflokksins-28-2 |date=2016-04-14 }} |{{Dts|2014|09|08|format=dmy|abbr=on}} |10.4% |16.9% |9.2% |17.8% |11.3% | style="background:lightblue;" |28.2% | |6.2% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''10.4%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/413-fylgi-flokka-og-studhningur-vidh-rikisstjornina-i-juli MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415010248/http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/413-fylgi-flokka-og-studhningur-vidh-rikisstjornina-i-juli |date=2016-04-15 }} |{{Dts|2014|08|28|format=dmy|abbr=on}} |9.6% |20.3% |10.3% |17.6% |9.6% | style="background:lightblue;" |26.6% | |6.0% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''6.3%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/413-fylgi-flokka-og-studhningur-vidh-rikisstjornina-i-juli MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415010248/http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/413-fylgi-flokka-og-studhningur-vidh-rikisstjornina-i-juli |date=2016-04-15 }} |{{Dts|2014|07|31|format=dmy|abbr=on}} |11.6% |17.0% |9.6% |19.2% |11.8% | style="background:lightblue;" |24.1% | |6.7% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.1%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/408-fylgi-flokka-og-studhningur-vidh-rikisstjornina-i-juni MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181636/http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/408-fylgi-flokka-og-studhningur-vidh-rikisstjornina-i-juni |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|06|24|format=dmy|abbr=on}} |11.4% |16.5% |8.3% |21.8% |11.4% | style="background:lightblue;" |25.0% | |5.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''3.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/05/iceland-may-2014-mmr.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181640/http://www.electograph.com/2014/05/iceland-may-2014-mmr.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|05|13|format=dmy|abbr=on}} |11.6% |16.4% |9.6% |19.4% |12.3% | style="background:lightblue;" |22.1% | |8.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/05/iceland-may-2014-mmr.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181640/http://www.electograph.com/2014/05/iceland-may-2014-mmr.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|05|02|format=dmy|abbr=on}} |11.7% |17.4% |9.0% |15.5% |14.1% | style="background:lightblue;" |25.1% | |7.2% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''7.7%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/04/iceland-march-2014-mmr.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181641/http://www.electograph.com/2014/04/iceland-march-2014-mmr.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|04|14|format=dmy|abbr=on}} |11.5% |15.1% |11.0% |17.1% |14.4% | style="background:lightblue;" |23.9% | |7.0% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''6.8%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/03/iceland-february-2014-mmr.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181643/http://www.electograph.com/2014/03/iceland-february-2014-mmr.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|03|03|format=dmy|abbr=on}} |10.4% |14.0% |9.3% |16.4% |14.6% | style="background:lightblue;" |29.0% | |5.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''12.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.xn--rv-rka.is/frett/stjornarflokkarnir-tapa-fylgi RÚV] |{{Dts|2014|02|27|format=dmy|abbr=on}} |13.0% |16.8% |9.8% |15.8% |15.3% | style="background:lightblue;" |23.7% | |5.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''6.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html Capacent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181649/http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|02|01|format=dmy|abbr=on}} |12.7% |14.9% |8.1% |14.2% |18.3% | style="background:lightblue;" |26.9% | | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.6%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181649/http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2014|01|22|format=dmy|abbr=on}} |11.0% |17.1% |6.9% |15.9% |17.0% | style="background:lightblue;" |26.3% | |5.6% | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''9.2%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html Capacent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181649/http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2013|12|24|format=dmy|abbr=on}} |13.3% |15.1% |10.7% |13.1% |16.4% | style="background:lightblue;" |25.3% | | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''8.9%''' |- | style="text-align: left" |[http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181649/http://www.electograph.com/2014/02/iceland-january-2014-capacent.html |date=2016-04-05 }} |{{Dts|2013|11|30|format=dmy|abbr=on}} |12.6% |13.8% |9.0% |15.2% |15.0% | style="background:lightblue;" |26.8% | | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''11.6%''' |- | style="text-align: left" |'''2013 result''' |{{Dts|2013|04|28|format=dmy|abbr=on}} |10.9% |12.9% |5.1% |8.3% |24.4% | style="background:lightblue;" |26.7% | | | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}}; color:white" |'''2.3%''' |- style="background:#e9e9e9" !Institute !Release date ! style="width:30px;background-color:{{party color|Left-Green Movement}}" |[[:en:Left-Green_Movement|<span style="color:white;">V</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Social Democratic Alliance}}" |[[:en:Social_Democratic_Alliance|<span style="color:white;">S</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Pirate Party (Iceland)}}" |[[:en:Pirate_Party_(Iceland)|<span style="color:white;">P</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Bright Future (Iceland)}}" |[[:en:Bright_Future_(Iceland)|<span style="color:white;">A</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Progressive Party (Iceland)}}" |[[:en:Progressive_Party_(Iceland)|<span style="color:white;">B</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Independence Party (Iceland)}}" |[[:en:Independence_Party_(Iceland)|<span style="color:white;">D</span>]] ! style="width:30px;background-color:{{party color|Viðreisn}}" |[[:en:Viðreisn|<span style="color:white;">C</span>]] ! style="background:gray;" |<span style="color:white;">Others</span> !Lead |} {{röð | listi = [[Alþingiskosningar]] | fyrir = [[Alþingiskosningar 2013]] | eftir = [[Alþingiskosningar 2017]] }} == Tenglar == * [http://www.ruv.is/kosningar/al%C3%BEingiskosningar-2016 Kosningavefur RÚV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160929231313/http://ruv.is/kosningar/al%C3%BEingiskosningar-2016 |date=2016-09-29 }} * [https://kosningasaga.wordpress.com/ Kosningasaga - upplýsingavefur um kosningar] * [http://egkys.is/ Kosningavitinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930131618/http://egkys.is/ |date=2016-09-30 }} * [[Kjörnir alþingismenn 2016]] == Tilvísanir == [[Flokkur:Alþingiskosningar]] [[Flokkur:2016]] kqw4kdsjavjkm1qgle0dn0phrr8r93x 0 139217 1962347 1918015 2026-05-06T09:55:54Z TKSnaevarr 53243 1962347 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Enver Pasja | mynd = Enver Pasha 1911.jpg | titill= Stríðsmálaráðherra Tyrkjaveldis | stjórnartíð_start = [[4. janúar]] [[1914]] | stjórnartíð_end = [[13. október]] [[1918]] | forsætisráðherra = [[Talaat Pasja]]<br>[[Said Halim Pasja]] | forveri = [[Ahmet Izzet Pasja]] | eftirmaður = [[Ahmet Izzet Pasja]] | myndatexti1 = Enver árið 1911. | fæddur = [[22. nóvember]] [[1881]] | fæðingarstaður = [[Istanbúl|Konstantínópel]], [[Tyrkjaveldi]] | fæðingarnafn = Ismail Enver | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1922|8|4|1881|11|22}} | dánarstaður = Sovéska alþýðulýðveldið Búkaran (nú [[Tajikistan]]) | þjóderni = [[Tyrkjaveldi|Tyrkneskur]] | maki = Naciye Sultan (g. 1914) | stjórnmálaflokkur = [[Sambands- og framfaraflokkurinn]] | háskóli = Harp Akademisi (1903) |undirskrift = Enver Paşa imzası.png }} '''Ísmael Enver Pasja''' ('''اسماعیل انور پاشا'''‎ á ottómantyrknesku; '''İsmail Enver Paşa''' á nútímatyrknesku; 22. nóvember 1881 – 4. ágúst 1922) var [[Tyrkland|tyrkneskur]] hernaðarleiðtogi og foringi [[Ungtyrkjabyltingin|Ungtyrkjabyltingarinnar]] árið 1908. Hann var helsti leiðtogi [[Tyrkjaveldi|Tyrkjaveldisins]] í [[Balkanstríðin|Balkanstríðunum]] (1912–13) og [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]] (1914–18). Á ferli sínum var hann þekktur undir æ háleitari heiðurstitlum, þ. á m. '''Enver [[Efendi]]''' (انور افندي‎), '''Enver [[Bey]]''' (انور بك‎) og loks '''Enver [[Pasja]]''', en pasja var heiðursnafnbót sem herleiðtogar Tyrkjahers fengu þegar þeim hlotnaðist háhershöfðingjatign. Eftir valdarán árið 1913 varð Enver þann 4. janúar hermálaráðherra Tyrkjaveldis og myndaði þremenningabandalag „pasjanna þriggja“ (ásamt [[Talaat Pasja]] og [[Djemal Pasja]]) sem réð lögum og lofum í veldinu frá árinu 1913 til loka fyrri heimsstyrjaldarinnar árið 1918. Sem hermálaráðherra og óformlegur yfirleiðtogi hersins (hið formlega yfirvald hersins lá hjá [[Soldán|soldáninum]]) var Enver voldugasti stjórnmálamaður í ríkisstjórn Tyrkjaveldis. Það var hann sem tók ákvörðunina um inngöngu Tyrkja í fyrri heimsstyrjöldina í bandalagi við [[Þýskaland]] og [[Miðveldin]]. Ásamt Talaat og Djemal var Enver heilinn á bak við [[þjóðarmorð Tyrkja á Armenum]] og er því talinn ábyrgur fyrir dauða 800.000 til 1.800.000 Armena. Fyrir fyrri heimsstyrjöldina var Enver þekktur sem „hetja byltingarinnar“ og Evrópubúar kölluðu Tyrkland oft „Enverland“. Enver var heitur stuðningsmaður tyrkneskrar þjóðernishyggju sem er talin ein kveikjan að þjóðarmorðinu gegn Armenum. Enver flúði land þegar ljóst var að Tyrkjaveldi væri sigrað árið 1918. Þegar ný ríkisstjórn tók við þann 1. janúar 1919 var Enver ákærður og dæmdur til dauða ''in absentia'' fyrir að „steypa landinu í stríð án fullgildrar ástæðu, fyrir að standa fyrir nauðflutningum Armena og fyrir að yfirgefa landið án leyfis.“ Enver fór fyrst til Þýskalands og síðan til [[Moskva|Moskvu]] þar sem hann gerðist milliliður Þjóðverja við nýju [[Bolsévikar|Bolsévikastjórnina]] og hitti m.a. [[Vladímír Lenín]]. Árið 1921 reyndi Enver að snúa aftur til Tyrklands til að aðstoða nýju ríkisstjórnina í [[Tyrkneska frelsisstríðið|tyrkneska frelsisstríðinu]]. Þá var keppinautur Envers, [[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal]], kominn til áhrifa í Tyrklandi og synjaði hann Enver inngöngu í landið. Enver fór þess í stað á fund Leníns og fékk það verkefni að kveða niður uppreisnir í Túrkistan. Þegar þangað var komið gekk Enver hins vegar í lið með uppreisnarmönnunum og hugðist notfæra sér þá til að gera draum sinn um stærra þjóðríki fyrir allar þjóðir af tyrkneskum uppruna að veruleika. Enver gerðist leiðtogi uppreisnarhersins og tók sér titilinn „[[Emír]] Túrkistan“. Áætlanir hans urðu þó fyrir lítið því hann var skotinn til bana í bardaga þann 4. ágúst 1922.<ref>{{Tímarit.is|4522611|Sannleikurinn um Enver Pasha, litla Napóleon Tyrklands|útgáfudagsetning=16. mars 1939|blaðsíða=6–8; 17|höfundur=Hubert E. Gilbert}}</ref> == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Enver Pasha | mánuðurskoðað = 2. júlí | árskoðað = 2017}} ==Tilvísanir== <references/> {{fde|1881|1922|Enver Pasja}} [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Tyrkneskir herforingjar]] [[Flokkur:Tyrkneskir stjórnmálamenn]] hyewj59zkq5vdjx7jmar0udg6eyy3wg 0 139482 1962283 1740046 2026-05-05T15:20:27Z TKSnaevarr 53243 1962283 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Tyrkjasoldán]] | ætt = [[Ósman-ætt]] | skjaldarmerki = Osmanli-nisani.svg | nafn = Mehmed 6. </br> محمد السادس | mynd = Sultan Mehmed VI of the Ottoman Empire.jpg | skírnarnafn = Mehmed bin Abdul Mecid | fæðingardagur = [[14. janúar]] [[1861]] | fæðingarstaður = Dolmabahçe-höll, Istanbúl | dánardagur = [[16. maí]] [[1926]] | dánarstaður = [[Sanremo]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | grafinn = Tekkiye-moska, [[Damaskus]], [[Sýrland]]i | ríkisár = [[27. apríl]] [[1918]] – [[3. júlí]] [[1922]] | undirskrift = Tughra of Mehmed VI.svg | faðir = [[Abdúl Mejid 1.]] | móðir = Gülüstü Hanım | börn = Münire Sultan, Fenire Sultan, Fatma Ulviye Sultan, Rukiye Sabiha Sultan, Şehzade Mehmed Ertuğrul }} '''Mehmed 6.''' (محمد السادس, ''Meḥmed-i sâdis'', وحيد الدين, '''Vahideddin''' á [[Ottómantyrkneska|Ottómantyrknesku]]) ([[14. janúar]] [[1861]] – [[16. maí]] [[1926]]) var 36. og síðasti [[Tyrkjasoldán|soldán]] [[Tyrkjaveldi]]s. Hann ríkti í fjögur ár, frá 1918 til 1922. Sem bróðir [[Mehmed 5.|Mehmeds 5.]] og elsti karlmeðlimur Osmanættarinnar varð Vahideddin erfingi að krúnunni eftir að fyrri erfinginn framdi sjálfsmorð árið 1916.<ref>Freely, John, ''Inside the Seraglio'', 1999, Chapter 16: The Year of Three Sultans.</ref> Hann steig á valdastól þann 4. júlí 1918 eftir dauða bróður síns, soldánsins. Mehmed var sonur [[Abdúl Mejid 1.]] soldáns og Gülüstü Hanım, [[Abkasía|abkasískrar]] aðalskonu.<ref name="Harun">{{cite book|author=Harun Açba|title=Kadın efendiler: 1839-1924|url=https://books.google.com/books?gA0nNAAACAAJ|year=2007|publisher=Profil|}}</ref> Mehmed var steypt af stóli þegar tyrkneska soldánadæmið var leyst upp árið 1922. ==Æviágrip== Vahideddin fæddist í Dolmabahçehöll í [[Istanbúl|Konstantínópel]].<ref>{{citation|title=The Encyclopædia Britannica|volume=7|editor-first=Hugh|editor-last=Chisholm|year=1911|number=3|quote=Constantinople, the capital of the Turkish Empire}}.</ref><ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}:''When the Republic of Turkey was founded in 1923, the capital was moved to Ankara, and Constantinople was officially renamed Istanbul in 1930.''</ref> ===Valdatíð=== [[Fyrri heimsstyrjöldin]] var reiðarslag fyrir Tyrkjaveldi. [[Bretland|Bretar]] og aðrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|Bandamenn]] höfðu hertekið [[Bagdad]], [[Damaskus]] og [[Jerúsalem]] í stríðinu og meirihluta Tyrkjaveldis var skipt upp á milli evrópsku Bandamannanna. Á ráðstefnu í San Remo í apríl 1920 var [[Frakkland|Frökkum]] veitt verndarsvæði í [[Sýrland|Sýrlandi]] og Bretum í [[Palestína|Palestínu]] og [[Mesópótamía|Mesópótamíu]]. Þann 10. ágúst 1920 skrifuðu fulltrúar Mehmeds undir Sèvres-samninginn, sem viðurkenndi verndarsvæðin og sjálfstæði konungsríkisins Hejaz. Tyrkneskir þjóðernissinnar höfnuðu friðarsáttmálunum sem fulltrúar soldánsins höfðu samþykkt. Ný ríkisstjórn, tyrkneska þjóðþingið undir stjórn [[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal]], var stofnuð í [[Ankara]] þann 23. apríl 1920. Nýja ríkisstjórnin fordæmdi stjórn Mehmeds 6. og forystu Süleyman Şefik Pasja á soldánshernum. Fyrir vikið var bráðabirgðastjórnarskrá samin. ===Útlegð og dauði=== Tyrkneska þjóðþingið leysti upp soldánadæmið þann 1. nóvember 1922 og rak Mehmed 6. frá Konstantínópel. Mehmed yfirgaf Tyrkland á bresku herskipi þann 17. nóvember og fór í útlegð til [[Malta|Möltu]]. Hann bjó seinna á [[Konungsríkið Ítalía|ítölsku]] rivíerunni. Þann 19. nóvember 1922 var frændi Mehmeds og erfingi Abdülmecid Efendi kjörinn [[kalífi]] og varð þar með nýtt höfuð Osmanættarinnar sem [[Abdúl Mejid 2.]] þar til kalífadæmið var einnig leyst upp af þjóðþinginu árið 1924. Mehmed lést þann 16. maí árið 1926 í Sanremo á Ítalíu og var grafinn í Tekkiye-mosku [[Súleiman mikli|Súleimans mikla]] í Damaskus.<ref>Freely, John, ''Inside the Seraglio'', published 1999, Chapter 19: The Gathering Place of the Jinns</ref> <gallery> Image:Sultanvahideddin.jpg|Mehmed 6. yfirgefur Dolmabahçe-höll eftir að soldánadæmið er leyst upp. File:Mehmet Vahdeddin.jpg|Mehmed 6. </gallery> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Tyrkjasoldán]] | frá = 1918| til = 1922| fyrir = [[Mehmed 5.]] | eftir = Soldánaveldi leyst upp<br><small>'''[[Kemal Atatürk]] gerist þjóðhöfðingi sem forseti Tyrklands'''</small> | }} {{Töfluendir}} {{Tyrkjasoldánar}} {{fde|1861|1926|Mehmed 6.}} [[Flokkur:Tyrkjasoldánar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] 6l92xdp0xgah0blra4xhiuff636dex7 1962284 1962283 2026-05-05T15:22:44Z TKSnaevarr 53243 /* Valdatíð */ 1962284 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Tyrkjasoldán]] | ætt = [[Ósman-ætt]] | skjaldarmerki = Osmanli-nisani.svg | nafn = Mehmed 6. </br> محمد السادس | mynd = Sultan Mehmed VI of the Ottoman Empire.jpg | skírnarnafn = Mehmed bin Abdul Mecid | fæðingardagur = [[14. janúar]] [[1861]] | fæðingarstaður = Dolmabahçe-höll, Istanbúl | dánardagur = [[16. maí]] [[1926]] | dánarstaður = [[Sanremo]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | grafinn = Tekkiye-moska, [[Damaskus]], [[Sýrland]]i | ríkisár = [[27. apríl]] [[1918]] – [[3. júlí]] [[1922]] | undirskrift = Tughra of Mehmed VI.svg | faðir = [[Abdúl Mejid 1.]] | móðir = Gülüstü Hanım | börn = Münire Sultan, Fenire Sultan, Fatma Ulviye Sultan, Rukiye Sabiha Sultan, Şehzade Mehmed Ertuğrul }} '''Mehmed 6.''' (محمد السادس, ''Meḥmed-i sâdis'', وحيد الدين, '''Vahideddin''' á [[Ottómantyrkneska|Ottómantyrknesku]]) ([[14. janúar]] [[1861]] – [[16. maí]] [[1926]]) var 36. og síðasti [[Tyrkjasoldán|soldán]] [[Tyrkjaveldi]]s. Hann ríkti í fjögur ár, frá 1918 til 1922. Sem bróðir [[Mehmed 5.|Mehmeds 5.]] og elsti karlmeðlimur Osmanættarinnar varð Vahideddin erfingi að krúnunni eftir að fyrri erfinginn framdi sjálfsmorð árið 1916.<ref>Freely, John, ''Inside the Seraglio'', 1999, Chapter 16: The Year of Three Sultans.</ref> Hann steig á valdastól þann 4. júlí 1918 eftir dauða bróður síns, soldánsins. Mehmed var sonur [[Abdúl Mejid 1.]] soldáns og Gülüstü Hanım, [[Abkasía|abkasískrar]] aðalskonu.<ref name="Harun">{{cite book|author=Harun Açba|title=Kadın efendiler: 1839-1924|url=https://books.google.com/books?gA0nNAAACAAJ|year=2007|publisher=Profil|}}</ref> Mehmed var steypt af stóli þegar tyrkneska soldánadæmið var leyst upp árið 1922. ==Æviágrip== Vahideddin fæddist í Dolmabahçehöll í [[Istanbúl|Konstantínópel]].<ref>{{citation|title=The Encyclopædia Britannica|volume=7|editor-first=Hugh|editor-last=Chisholm|year=1911|number=3|quote=Constantinople, the capital of the Turkish Empire}}.</ref><ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}:''When the Republic of Turkey was founded in 1923, the capital was moved to Ankara, and Constantinople was officially renamed Istanbul in 1930.''</ref> ===Valdatíð=== [[Fyrri heimsstyrjöldin]] var reiðarslag fyrir Tyrkjaveldi. [[Bretland|Bretar]] og aðrir [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]] höfðu hertekið [[Bagdad]], [[Damaskus]] og [[Jerúsalem]] í stríðinu og skiptu meirihluta af landsvæði Tyrkjaveldis á milli sín. Á ráðstefnu í San Remo í apríl 1920 var [[Frakkland|Frökkum]] veitt verndarsvæði í [[Sýrland|Sýrlandi]] og Bretum í [[Palestína|Palestínu]] og [[Mesópótamía|Mesópótamíu]]. Þann 10. ágúst 1920 skrifuðu fulltrúar Mehmeds undir Sèvres-samninginn, sem viðurkenndi verndarsvæðin og sjálfstæði konungsríkisins Hejaz. Tyrkneskir þjóðernissinnar höfnuðu friðarsáttmálunum sem fulltrúar soldánsins höfðu samþykkt. Ný ríkisstjórn, tyrkneska þjóðþingið undir stjórn [[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal]], var stofnuð í [[Ankara]] þann 23. apríl 1920. Nýja ríkisstjórnin fordæmdi stjórn Mehmeds 6. og forystu Süleyman Şefik Pasja á soldánshernum. Fyrir vikið var bráðabirgðastjórnarskrá samin. ===Útlegð og dauði=== Tyrkneska þjóðþingið leysti upp soldánadæmið þann 1. nóvember 1922 og rak Mehmed 6. frá Konstantínópel. Mehmed yfirgaf Tyrkland á bresku herskipi þann 17. nóvember og fór í útlegð til [[Malta|Möltu]]. Hann bjó seinna á [[Konungsríkið Ítalía|ítölsku]] rivíerunni. Þann 19. nóvember 1922 var frændi Mehmeds og erfingi Abdülmecid Efendi kjörinn [[kalífi]] og varð þar með nýtt höfuð Osmanættarinnar sem [[Abdúl Mejid 2.]] þar til kalífadæmið var einnig leyst upp af þjóðþinginu árið 1924. Mehmed lést þann 16. maí árið 1926 í Sanremo á Ítalíu og var grafinn í Tekkiye-mosku [[Súleiman mikli|Súleimans mikla]] í Damaskus.<ref>Freely, John, ''Inside the Seraglio'', published 1999, Chapter 19: The Gathering Place of the Jinns</ref> <gallery> Image:Sultanvahideddin.jpg|Mehmed 6. yfirgefur Dolmabahçe-höll eftir að soldánadæmið er leyst upp. File:Mehmet Vahdeddin.jpg|Mehmed 6. </gallery> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Tyrkjasoldán]] | frá = 1918| til = 1922| fyrir = [[Mehmed 5.]] | eftir = Soldánaveldi leyst upp<br><small>'''[[Kemal Atatürk]] gerist þjóðhöfðingi sem forseti Tyrklands'''</small> | }} {{Töfluendir}} {{Tyrkjasoldánar}} {{fde|1861|1926|Mehmed 6.}} [[Flokkur:Tyrkjasoldánar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] 3ogtwrau2wzx5m6v8gr13ejwi2hidwl 0 139638 1962263 1941305 2026-05-05T13:32:46Z TKSnaevarr 53243 1962263 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Narendra Modi | mynd = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg | myndatexti1 = Modi árið 2024. | titill= [[Forsætisráðherra Indlands]] | stjórnartíð_start = [[24. maí]] [[2014]] | stjórnartíð_end = | forseti = [[Pranab Mukherjee]]<br>[[Ram Nath Kovind]]<br>[[Droupadi Murmu]] | forveri = [[Manmohan Singh]] | fæðingarnafn = Narendra Damodardas Modi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1950|9|17}} | fæðingarstaður = [[Vadnagar]], [[Gújarat]], [[Indland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Bharatiya Janata-flokkurinn]] (BJP) | trúarbrögð = [[Hindúismi]] | maki = Jashodaben (g. 1968; aðskilin) | undirskrift = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg }} '''Narendra Damodardas Modi''' (f. [[17. september]] [[1950]]) er fjórtándi og núverandi forsætisráðherra [[Indland|Indlands]], í embætti síðan í maí 2014. Hann var yfirráðherra [[Gújarat|Gújarat-héraðs]] frá 2001 til 2014 og situr á indverska þinginu fyrir Varanasi-kjördæmi. Modi er meðlimur í hægrisinnaða [[Bharatiya Janata-flokkurinn|Bharatiya Janata-flokknum]] (BJP) og sjálfboðasamtökunum [[Rashtriya Swayamsevak Sangh]] (RSS). Hann er [[Hindúatrú|hindúskur]] [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinni]]. ==Æviágrip== Modi fæddist í [[Vadnagar]] og hjálpaði föður sínum við tesölu sem drengur. Hann var kynntur fyrir RSS-hópnum þegar hann var átta ára og hóf langt starf fyrir samtökin. Hann flutti að heiman eftir að hafa lokið skólagöngu, að hluta til vegna þess að hann hafði hafnað kvonfangi sem fjölskylda hans valdi honum. Modi ferðaðist um Indland í tvö ár og lagði för sína til margra helgireita. Hann sneri aftur til Gújarat-héraðs og flutti til [[Ahmedabad]] árið 1969 eða 1970. Árið 1971 fékk hann fullt starf hjá RSS. Þegar [[Indira Gandhi]] lýsti yfir neyðarlögum árið 1975 neyddist Modi til að fara í felur. RSS veitti honum stöðu í BJP-flokknum árið 1985 og hann gegndi þar ýmsum ábyrgðarstöðum til ársins 2001, þegar hann varð aðalritari flokksins. Modi var útnefndur forsætisráðherra indverska fylkisins [[Gújarat]] árið 2001 vegna vanheilsu [[Keshubhai Patel]] og óvinsælda eftir að jarðskjálftar höfðu skekið Bhuj. Stuttu síðar var Modi kjörinn á löggjafarþing fylkisins. Stjórn Modi í fylkinu hefur verið bendluð við [[Óeirðirnar í Gújarat 2002|uppþot og óeirðir í Gújarat árið 2002]]<ref>Bobbio, Tommaso (2012). "Making Gujarat Vibrant: Hindutva, development and the rise of subnationalism in India". Third World Quarterly. 33 (4): 657–672.</ref><ref>Nussbaum, Martha Craven. The Clash Within: Democracy, Religious Violence, and India's Future. Harvard University Press. bls. 50–51.</ref><ref>Shani, Orrit (2007). Communalism, Caste and Hindu Nationalism. Cambridge University Press. pp. 168–173.</ref><ref name="Buncombe">{{cite news |title=A rebirth dogged by controversy |first=Andrew|last=Buncombe |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html |work=The Independent |date=19 September 2011 |accessdate=10 October 2012 |location=London}}</ref> þar sem talið er að um 2.000 manns hafi látist í kynþáttadeilum hindúa og múslima.<ref name="teesta">{{cite web|last1=Setalvad|first1=Teesta|title=Talk by Teesta Setalvad at Ramjas college (March 2017)|url=https://www.youtube.com/watch?v=TKJDhISTtTk|website=www.youtube.com|publisher=You tube|accessdate=4 July 2017}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|title=Communal Riots in Gujarat: The State at Risk?|journal=Heidelberg Papers in South Asian and Comparative Politics|date=July 2003|page=16|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/4127/1/hpsacp17.pdf|accessdate=5 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=w5SlnZilfMMC&pg=PA28&dq=2000+deaths+gujarat+riots#v=onepage&q=2000%20deaths%20gujarat%20riots&f=false|title=The Ethics of Terrorism: Innovative Approaches from an International Perspective|publisher=Charles C Thomas Publisher|year=2009|page=28|isbn=9780398079956}}</ref> Stjórn Modi var gagnrýnd fyrir viðbrögð hennar við átökunum, en indverskum dómstólum þótti ekki nægt tilefni til þess að sækja Modi til saka.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751|title=India Gujarat Chief Minister Modi cleared in riots case|publisher=BBC|date=10 April 2012|accessdate=17 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/sit-finds-no-proof-against-modi-says-court/article3300175.ece|title=SIT finds no proof against Modi, says court|publisher=The Hindu|date=10 April 2012|accessdate=17 February 2017}}</ref> Stefnumálum hans sem yfirráðherra héraðsins hefur verið hrósað vegna áherslu þeirra á hagvöxt og uppbyggingu sterkara efnahagskerfis.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|last=Joseph|first=Manu|date=15 February 2012|work=The New York Times|access-date=19 May 2017|issn=0362-4331}}</ref> Einnig var stjórn hans þó gagnrýnd fyrir að takast ekki að bæta heilsufar, fátækt og menntastig íbúanna.<ref>Jaffrelot, Christophe (June 2013). "Gujarat Elections: The Sub-Text of Modi's 'Hattrick'—High Tech Populism and the 'Neo-middle Class'". Studies in Indian Politics. 1 (1): 79–95.</ref> Modi leiddi BJP til sigurs í indversku þingkosningunum árið 2014. Flokkurinn náði hreinum þingmeirihluta, en þetta er í fyrsta skipti sem nokkrum flokki hefur tekist slíkt frá árinu 1984. Modi sjálfur var kjörinn í þingsæti [[Varanasi]]. Síðan Modi tók við embætti hefur ríkisstjórn hans reynt að auka erlendar fjárfestingar í indverska efnahagnum, aukið ríkisútgjöld til innviða landsins en dregið úr útgjöldum til velferðamála. Modi hefur beitt sér fyrir einföldun indverska stjórnsýslukerfisins og fyrir aukinni [[miðstýring]]u ríkisins. Modi hefur á stjórnartíð sinni vikið indverskum stjórnmálum talsvert til hægri. Hann er vinsæll en þó nokkuð umdeildur heima fyrir og erlendis vegna hindúskrar þjóðernishyggju sinnar og hlutverks síns í óeirðunum í Gújarat árið 2002. Modi vann endurkjör með auknum þingmeirihluta árið 2019. Þetta var í fyrsta sinn frá árinu 1971 sem neinum flokki tókst að vinna hreinan þingmeirihluta í tveimur kosningum í röð.<ref>{{Vefheimild|titill=Modi sigurvegari kosninganna á Indlandi|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/modi-sigurvegari-kosninganna-a-indlandi|ár=2019|mánuður=23. maí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. júní|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Modi sór embættiseið eftir stórsigur í indversku þingkosningunum|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2019190539944|ár=2019|mánuður=30. maí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. júní|höfundur=Andri Eysteinsson}}</ref> Annað kjörtímabil Modi hefur einkennst nokkuð af mótmælum gegn [[Lög um ríkisborgararétt á Indlandi 2019|nýjum lögum um ríkisborgararétt]] sem stjórn hans setti árið 2019. Lögin veita fólki úr trúarlegum minnihlutum frá [[Afganistan]], [[Pakistan]] og [[Bangladess]] flýtimeðferð til að öðlast indverskan ríkisborgararétt en skilja múslima frá þessum löndum út undan. Andstæðingar laganna telja hana brjóta í bága við veraldlega stjórnarskrá Indlands með því að veita sérréttindi eftir trúarbrögðum.<ref>{{Vefheimild|titill=Mótmæli breiðast út á Indlandi|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/motmaeli-breidast-ut-a-indlandi|ár=2019|mánuður=16. desember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=9. mars|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> Frá árinu 2020 mótmæltu indverskir bændur jafnframt Modi af hörku vegna umdeildra landbúnaðarlaga sem stjórn hans setti. Bændur fullyrtu að lögin væru til þess fallin að gera risafyrirtækjum kleift að sölsa undir sig indverskan landbúnað. Frá nóvember 2020 mótmæltu þúsundir bænda, einkum frá [[Púnjab]]-fylki, í kringum [[Nýja Delí|Nýju Delí]] og komu sér upp búðum í kringum borgina. Í janúar næsta ár kom til átaka milli lögreglu og mótmælenda sem brutust inn í [[Rauða virkið]] og drógu þar mótmælafána að húni.<ref>{{Vefheimild|titill=Mótmæli bænda urðu að óeirðum|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20212065760d|ár=2021|mánuður=26. janúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=19. nóvember|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Einn bóndi lést í þeim átökum og fjöldi lögreglumanna særðist. Í október 2021 létust átta mótmælendur í átökum við lögreglu í [[Uttar Pradesh]]. Langvarandi mótmæli bændanna leiddu til þess að Modi tilkynnti þann 19. nóvember að lögin umdeildu yrðu felld úr gildi.<ref>{{Vefheimild|titill=Umdeild landbúnaðarlög á Indlandi slegin af|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/2021/11/19/umdeild-landbunadarlog-a-indlandi-slegin-af|ár=2021|mánuður=19. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=19. nóvember|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Flokkur Modi vann þriðja sigurinn í röð í þingkosningum Indlands árið 2024 en glataði hreinum þingmeirihluta sínum.<ref>{{Vefheimild|titill=Narendra Modi lýsir yfir sigri á Ind­landi|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|url=https://www.visir.is/g/20242580621d/f/skodanir|dags=4. júní 2024|skoðað=13. júní 2024|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Narendra Modi}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Indlands]] | frá = [[24. maí]] [[2014]] | til = | fyrir = [[Manmohan Singh]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Indlands}} {{DEFAULTSORT:Modi, Narendra}} {{fe|1950|Modi, Narendra}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Indlands]] eh2gdtuto1gxqi6r9b4yx24mwftilno 0 143416 1962291 1956417 2026-05-05T20:12:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962291 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = pink | image = Sacchiphantes abietis-e.jpg | image_width = 240px | image_caption = An opened gall, where the Adelgid nymphs are visible | regnum = [[Dýraríkið]] (Animalia) | phylum = [[Liðdýr]] (Arthropoda) | classis = [[Skordýr]] (Insecta) | ordo = [[Skortítur]] (Hemiptera) | superfamilia = [[Phylloxeroidea]] | familia = [[Barrlýs]] (Adelgidae) | genus = ''[[Adelges]]'' | species = ''A. abietis'' | binomial = ''Adelges abietis'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = *''Adelges gallarum-abietis'' *''Chermes abietis'' *''Sacciphantes abietis'' }} [[Image:Pineapple gall.JPG|thumb|right|260px|Gall á [[rauðgreni]] grein.]] '''Adelges abietis''' er tegund af barrlús sem myndar ananaslíkt gall á hýsiltegundinni, oftast [[rauðgreni]] og [[sitkagreni]]. Þallarbarrlýs (genus ''[[Adelges]]'') eru perulaga, linbyggð (ekki hörð), græn skordýr með langa þreifara, náskyld [[blaðlús]]um.<ref name="Ohio2">[https://ohioline.osu.edu/hyg-fact/2000/2550.html Eastern Spruce Gall Adelgid - Ohio University.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> "Adelges" verpa allt að 100 eggjum á hverjum tíma, eitt á hverja barrnál. ''Adelges abietis'' (Linnaeus, 1758) er ein algengasta þallarbarrlúsin. '''Ananas''' eða '''gerfikönguls'''-gall<ref name="darlington7">Darlington, Arnold (1975) ''The Pocket Encyclopaedia of Plant Galls in Colour.'' Pub. Blandford Press. Poole. {{ISBN|0-7137-0748-8}}. P. 114.</ref> er gerð af skordýramynduðu galli, eða afbrigðilegum útvexti á plöntu, sem myndast við efnastýrða aflögun á nálunum, sem sést helst á rauðgreni eða sitkagreni, en finnst einnig á mörgum öðrum tegundum grenis.<ref name="Cornell4">[http://counties.cce.cornell.edu/suffolk/grownet/tree-insect/spradelg.html Cornell Co-operative Extension - Spruce Gall Adelgids.]</ref> Göllin eru fyrst gulgræn, svo bleik og rauðbrún. Að jafnaði verða þau 1,5 sm til 3 sm löng.<ref name="Stubbs3">Stubbs, F. B. Edit. (1986) ''Provisional Keys to British Plant Galls''. Pub. Brit Plant Gall Soc. {{ISBN|0-9511582-0-1}}. P. 38.</ref> Svipuð göll eru mynduð af öðrum tegundum; ''[[Adelges cooleyi]]'', ''Cnaphalodes sp''.<ref name="darlington7"/> ==Útbreiðsla== '''Adelges abietis''' er upprunnið í Evrópu, en hefur fundist síðan 1985 í Norður Ameríku.<ref name="Forestry">[http://www.cabicompendium.org/NamesLists/FC/Full/SCCPAB.ht Forestry compendium]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Image:Pineappple galls cut open.JPG|right|thumb|200px|<Center>Sýnt inn í gallið.]] [[Image:Old Pineapple Gall.JPG|thumb|left|200px|<Center>Gamalt gall á rauðgreni.]] [[Image:Developing Pineapple Gall.JPG|right|thumb|230px|Gall að myndast á rauðgreni]] == Tilvísanir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == *[https://www.insectimages.org/browse/detail.cfm?imgnum=1258234 Stanislaw Kinelski's Images - ''Adelges abietis''] *[http://bugguide.net/node/view/180194 Bug Guide - Adelges abietis] *[https://www.chemical-ecology.net/insects/gallmake.htm Gall making insects] *[https://www.youtube.com/watch?v=hcrbRnUKg80&t=7s Video footage of Scottish Galls] {{commonscat|Adelges abietis}} {{wikilífverur|Adelges abietis}} {{stubbur|liðdýr}} [[Flokkur:Skordýr]] [[Flokkur:Meindýr]] 4z6z0t7iqhzl9f7ohtq3lmtbpv6fhyn 0 146764 1962295 1956651 2026-05-05T20:38:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962295 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Carpinus foliage.jpg | image_caption = Blöð agnbeykis | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = '''Agnbeykiættkvísl''' (''Carpinus'') | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms_ref = <ref name=kewchecklist/> | synonyms = ''Distegocarpus'' <small>Siebold & Zucc</small> }} '''Agnbeykisættkvísl''' ([[fræðiheiti]]: '' Carpinus'') er ættkvísl [[tré|trjáa]] í [[birkiætt]] (''Betulaceae''). Tegundirnar 30–40 eru um megnið af tempruðum svæðum norðurhvels. [[File:Carpinus betulus 001.JPG|thumb|left|''[[Carpinus betulus]]'']] == Útbreiðsla == Tegundirnar 30–40 eru flestar í Austur-Asíu, sérstaklega Kína. Einungis tvær tegundir koma fyrir í Evrópu, ein í austur Norður-Ameríku og ein í Mið-Ameríku.<ref name=kewchecklist/><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=105705 Flora of China, Vol. 4 Page 289, <big>鹅耳枥属</big> e er li shu, ''Carpinus'' Linnaeus, Sp. Pl. 2: 998. 1753. ]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=105705 Flora of North America, Vol. 3, Hornbeam, ''Carpinus'' Linnaeus, Sp. Pl. 2: 998. 1753; Gen. Pl. ed. 5, 432, 1754. ]</ref><ref>{{Cite web |url=https://luirig.altervista.org/flora/taxa/index2.php?scientific-name=carpinus+betulus |title=Carpinus betulus L. |website=Altervista Flora Italiana }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Carpinus |title=2013 BONAP North American Plant Atlas. TaxonMaps |publisher=Biota of North America Program}}</ref> ''[[Carpinus betulus]]'' finnst í Evrópu, Tyrklandi og Úkraínu.<ref name="GardenPlants">{{cite web|title=Carpinus betulus|url=https://www.rhs.org.uk/|publisher=2.nd Ed., The Royal Horticultural Society, Dorling Kindersley Ltd, London, pp. 234, 235}}</ref> ==Tegundir== Viðurkenndar<ref name="kewchecklist">{{Cite web |url=https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=34286 |title=Carpinus L., Sp. Pl.: 998 (1753) |website=World Checklist of Selected Plant Families |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> #''[[Carpinus betulus]]'' <small>L.</small> — [[Agnbeyki]] - útbreitt um mestalla Evrópu; Tyrkland, Íran, Kákasus; slæðingur sumsstaðar í Bandaríkjunum.<ref name="GardenPlants"/> #''[[Carpinus caroliniana]]'' <small>Walter</small> — - Quebec, Ontario, Austurhluti Bandaríkjanna #''[[Carpinus chuniana]]'' <small>Hu</small> - Guangdong, Guizhou, Hubei #''[[Carpinus cordata]]'' <small>Blume</small> — - Primorye, Kína, Kórea, Japan #''[[Carpinus dayongiana]]'' <small>K.W.Liu & Q.Z.Lin</small> - Hunan #''[[Carpinus eximia]]'' <small>Nakai</small> - Kórea #''[[Carpinus faginea]]'' <small>Lindl.</small> - Nepal, Himalajafjöllum í Norður-Indlandi #''[[Carpinus fangiana]]'' <small>Hu</small><ref name="rogtreeshrub">{{cite web|title=Carpinus fangiana |url=http://www.rogerstreesandshrubs.com/gallery/DisplayBlock~bid~11156~source~gallerychooserresult.asp |publisher=Rogers Trees and Shrubs |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715200333/http://www.rogerstreesandshrubs.com/gallery/DisplayBlock~bid~11156~source~gallerychooserresult.asp |archivedate=2011-07-15 |df= }}</ref> - Sichuan, Guangxi #''[[Carpinus hebestroma]]'' <small>Yamam.</small> - Tævan #''[[Carpinus henryana]]'' <small>(H.J.P.Winkl.) H.J.P.Winkl.</small> - suður Kína #''[[Carpinus japonica]]'' Blume — - Japan #''[[Carpinus kawakamii]]'' <small>Hayata</small> - Tævan, suðaustur Kína #''[[Carpinus kweichowensis]]'' <small>Hu</small> - Guizhou, Yunnan #''[[Carpinus langaoensis]]'' <small> Z. Qiang Lu & J. Quan Liu</small> - Shaanxi, Kína #''[[Carpinus laxiflora]]'' <small>(Siebold & Zucc.) Blume</small> — Japan, Kórea #''[[Carpinus lipoensis]]'' <small>Y.K.Li</small> - Guizhou #''[[Carpinus londoniana]]'' <small>H.J.P.Winkl.</small> - suður Kína, norður Indókína #''[[Carpinus luochengensis]]'' <small>J.Y.Liang</small> - Guangxi #''[[Carpinus mengshanensis]]'' <small>S.B.Liang & F.Z.Zhao</small> - Shandong #''[[Carpinus microphylla]]'' <small>Z.C.Chen ex Y.S.Wang & J.P.Huang</small> - Guangxi #''[[Carpinus mollicoma]]'' <small>Hu</small> - Tíbet, Sichuan, Yunnan #''[[Carpinus monbeigiana]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> - Tíbet, Yunnan #''[[Carpinus omeiensis]]'' <small>Hu & W.P.Fang</small> - Sichuan, Guizhou #''[[Carpinus orientalis]]'' <small>Mill.</small> — - Hungary, Balkanskaga, Ítalía, Krímskaga, Turkey, Íran, Kákasus #''[[Carpinus paohsingensis]]'' <small>W.Y.Hsia</small> - Kína #''[[Carpinus polyneura]]'' <small>Franch.</small> - suður Kína #''[[Carpinus pubescens]]'' <small>Burkill</small> - Kína, Vietnam #''[[Carpinus purpurinervis]]'' <small>Hu</small> - Guizhou, Guangxi #''[[Carpinus putoensis]]'' <small>W.C.Cheng</small> — Zhejiang #''[[Carpinus rankanensis]]'' <small>Hayata</small> - Tævan #''[[Carpinus rupestris]]'' <small>A.Camus</small> - Yunnan, Guangxi, Guizhou #''[[Carpinus shensiensis]]'' <small>Hu</small> - Gansu, Shaanxi #''[[Carpinus shimenensis]]'' <small>C.J.Qi</small> - Hunan # †''[[Carpinus tengshongensis]]'' <small>W.C.Cheng</small><ref>{{cite journal | last1 = Dai | last2 = Sun | last3 = Xie | last4 = Lin | last5 = Wu | last6 = Dao | date = 2013 | title = A new species of ''Carpinus'' (Betulaceae) from the Pliocene of Yunnan Province, China | journal = Plant Systematics and Evolution | volume = 299 | issue = 3 | pages = 643–658 | doi = 10.1007/s00606-012-0750-1 | first1 = Jing | first2 = Bainian | first3 = Sanping | first4 = Zhicheng | first5 = Jingyu | first6 = Kequn}}</ref> - Zhejiang, en líklega útdauð #''[[Carpinus tropicalis]]'' <small>(Donn.Sm.) Lundell</small> - Mexíkó, Mið-Ameríka #''[[Carpinus tsaiana]]'' <small>Hu</small> - Yunnan, Guizhou # ''[[Carpinus tschonoskii]]'' <small>Maxim.</small> — - Kína, Kórea, Japan # ''[[Carpinus turczaninowii]]'' <small>Hance</small> — <ref>{{cite book|url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|title=English Names for Korean Native Plants|publisher=[[Korea National Arboretum]]|year=2015|isbn=978-89-97450-98-5|location=Pocheon|pages=400|access-date=8 December 2016|via=[[Korea Forest Service]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|archivedate=25 May 2017|df=}}</ref> - Kína, Kórea, Japan #''[[Carpinus viminea]]'' <small>Wall. ex Lindl.</small> - Kína, Kórea, Himalajafjöll, norður Indókína ==Tilvísanir== {{Reflist}} == Ytri tenglar == * {{cite web|last=Eichhorn|first=Markus|title=Hornbeam|url=http://www.test-tube.org.uk/trees/video_hornbeam.htm|work=Test Tube|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|date=December 2011}} {{commonscat|Carpinus}} {{wikilífverur|Carpinus}} [[Flokkur:Birkiætt]] t4wghwbtdrhxubz3ha9xa8vb7kfspqm 0 148782 1962329 1960485 2026-05-06T03:09:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962329 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Basingstoke montage.png|thumb|Basingstoke.]] '''Basingstoke''' er borg í [[Hampshire]] á Suður-[[England]]i, 48 km norðaustur af [[Southampton]]. Íbúar voru um 107.000 árið 2021.<ref name="basingstoke.gov.uk">{{cite web | year = 2021 | url = https://basingstoke.gov.uk/census#:~:text=Census%202021%20data%20Show&text=The%202021%20Census%20population%20of,East%20and%206.6%25%20for%20England. | title = Census information }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Basingstoke er gamall markaðsbær sem stækkaði mjög eftir [[seinni heimsstyrjöld]] og er stærsta byggðin í Hampshire sem ekki er skilgreind sem [[borg]]. Bærinn stendur nærri upptökum [[Lodden-á]]r, í vesturjaðri hæðardraganna [[North Downs]]. Bærinn er hluti af sveitarfélaginu (''borough'') [[Basingstoke and Deane]] og er að hluta í kjördæminu Basingstoke. Basingstoke kemur fyrir í [[Dómsdagsbókin]]ni frá 11. öld. Við upphaf síðari heimsstyrjaldar var íbúafjöldi bæjarins aðeins um 13.000. Bærinn var formlega skilgreindur sem [[kaupstaður]] til 1960, en í heimsstyrjöldinni varð hann mikilvæg efnahagsleg miðstöð. Árið 1960 gerðu sýsluráð London og Hampshire samkomulag um stækkun bæjarins. Eftir það stækkaði bærinn hratt í samræmi við skipulagsáætlun Stór-Lundúnasvæðisins.<ref>{{cite book | last = Stokes | first = Eric | title = Basingstoke – Expanding Town | publisher = The Workers' Educational Association | year = 1980 | page = 15}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Hampshire}} [[Flokkur:Borgir á Englandi]] [[Flokkur:Hampshire]] 77txr79gmbpyamyruffpa4y2aenllb0 0 148842 1962311 1872309 2026-05-05T22:13:23Z Berserkur 10188 1962311 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Colorado Plateaus map.png|thumb|Colorado sléttan er í 4 ríkjum.]] [[Mynd:Four Corners Monument (1).jpg|thumb|Four Corners Monument minnismerkið.]] [[Mynd:Blue Mesa Painted Desert.jpg|thumb|Úr Petrified Forest-þjóðgarðinum.]] [[Mynd:Sunset in Ojito Wilderness, NM.jpg|thumb|Sólsetur í Ojito Wilderness, Nýju-Mexíkó.]] '''Colorado-sléttan''' ([[enska]]: ''The Colorado Plateau'') er stór slétta og [[eyðimörk]] á mótum fjögurra ríkja Bandaríkjanna: [[Colorado]], [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], [[Utah]] og [[Arizona]]. Alls þekur það tæpa 337 þúsund ferkílómetra. Megnið af svæðinu er á vatnasviði [[Colorado-fljót]]s en svæðið er þó þurrt. Skógar eru þar sem úrkoma er mest; í hlíðum og fjöllum. Berg nálægt Miklagljúfri er næstum 2000 milljóna ára gamalt, frá [[forkambríum]]. Þjóðgarðar eru margir á Colorado-sléttunni: [[Miklagljúfur]], [[Zion-þjóðgarðurinn|Zion]], [[Bryce Canyon-þjóðgarðurinn|Bryce Canyon]], [[Capitol Reef-þjóðgarðurinn|Capitol Reef]], [[Canyonlands-þjóðgarðurinn|Canyonlands]], [[Arches-þjóðgarðurinn|Arches]], [[Mesa Verde-þjóðgarðurinn|Mesa Verde]] og [[Petrified Forest-þjóðgarðurinn|Petrified Forest]]. Einnig eru 18 [[national monuments]] þar. [[Four Corners]] er þar sem fylkin fjögur mætast. ==Heimild== {{commons|Colorado Plateau|Colorado-sléttunni}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Colorado Plateau|mánuðurskoðað= 4. febrúar|árskoðað= 2019 }} [[Flokkur:Landafræði Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Landafræði Arizona]] [[Flokkur:Utah]] [[Flokkur:Nýja-Mexíkó]] [[Flokkur:Colorado]] rgkr55i0fkhprue4vs5wq68nxzknz9r 0 154686 1962359 1653946 2026-05-06T11:20:51Z TKSnaevarr 53243 1962359 wikitext text/x-wiki [[Mynd:RIAN_archive_35172_Powers_Wears_Special_Pressure_Suit.jpg|thumb|right|Flugmaðurinn Francis Gary Powers.]] '''Njósnavélardeilan''' hófst þegar bandarísk [[njósnaflugvél]] af gerðinni [[Lockheed U-2]] var skotin niður af [[sovéska loftvarnaliðið|sovéska loftvarnaliðinu]] þar sem hún var að ljósmynda sovéskt landsvæði 1. maí 1960. Flugmaðurinn var [[Francis Gary Powers]]. Flugvélin var skotin niður með [[S-75 Dvína]]-flugskeyti og hrapaði í nágrenni við Sverdlovsk (nú [[Jekaterínbúrg]]). Powers tókst að skjóta sér úr vélinni og lenda heilu og höldnu með fallhlíf. Upphaflega héldu bandarísk stjórnvöld því fram að vélin hefði verið borgaraleg veðurrannsóknavél á vegum [[NASA]] en neyddust til að viðurkenna sannleikann síðar þegar sovésk yfirvöld sýndu flugmanninn og hluta af njósnabúnaði vélarinnar þar sem meðal annars voru ljósmyndir af hernaðarmannvirkjum teknar í ferðinni. Atvikið átti sér stað í forsetatíð [[Dwight D. Eisenhower]] og aðalritaratíð [[Níkíta Khrústsjov]] um tveimur vikum fyrir fyrirhugaðan leiðtogafund í París. Það olli Bandaríkjunum töluverðum álitshnekki og varð til þess að samband risaveldanna versnaði í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. {{Kalda stríðið}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:1960]] o2tmhfcihkydxbl970uzm0jmec9des4 0 158372 1962314 1954937 2026-05-05T22:54:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 11 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962314 wikitext text/x-wiki {{Þingkosningar | election_name = Alþingiskosningar 2021 | country = Ísland | type = parliamentary | ongoing = no | previous_election = [[Alþingiskosningar 2017|2017]] | next_election = [[Alþingiskosningar 2024|2024]] | outgoing_members = [[Kjörnir alþingismenn 2017|Fráfarandi þingmenn]] | elected_members = [[Kjörnir alþingismenn 2021|Kjörnir þingmenn]] | seats_for_election = 63 sæti á [[Alþingi]] | majority_seats = 32 | turnout = 80,1% {{lækkun}}1,1% | election_date = 25. september 2021 | results_sec = Úrslit kosninganna | party1 = [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | party_leader1 = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | percentage1 = 24,4 | seats1 = 16 | last_election1 = 16 | party2 = [[Framsóknarflokkurinn]] | party_leader2 = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | percentage2 = 17,3 | seats2 = 13 | last_election2 = 8 | party3 = [[Vinstri græn]] | party_leader3 = [[Katrín Jakobsdóttir]] | percentage3 = 12,6 | seats3 = 8 | last_election3 = 11 | party4 = [[Samfylkingin]] | party_leader4 = [[Logi Einarsson]] | percentage4 = 9,9 | seats4 = 6 | last_election4 = 7 | party5 = [[Flokkur fólksins]] | party_leader5 = [[Inga Sæland]] | percentage5 = 8,8 | seats5 = 6 | last_election5 = 4 | party6 = [[Píratar]] | party_leader6 = ''enginn'' | percentage6 = 8,6 | seats6 = 6 | last_election6 = 6 | party7 = [[Viðreisn]] | party_leader7 = [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] | percentage7 = 8,3 | seats7 = 5 | last_election7 = 4 | party8 = [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] | party_leader8 = [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] | percentage8 = 5,4 | seats8 = 3 | last_election8 = 7 | detailed_results = Úrslit kosninganna | map = 2021 Iceland parliamentary election results map ISL.svg | map_size = 350px | map_caption = | title = ríkisstjórn | before_election = [[Fyrsta ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur|Katrín Jakobsdóttir I]]<br> {{LB|B}}&nbsp;{{LB|D}}&nbsp;{{LB|V}} | before_image = Katrín Jakobsdóttir 2017.jpg | posttitle = Ný ríkisstjórn | after_election = [[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur|Katrín Jakobsdóttir II]]<br> {{LB|B}}&nbsp;{{LB|D}}&nbsp;{{LB|V}} | after_image = Katrín Jakobsdóttir 2017.jpg }} '''Alþingiskosningar''' fóru fram [[25. september]] [[2021]]. Þingmeirihluti stjórnarinnar hélt velli í kosningunum. Innan stjórnarinnar töpuðu Vinstri græn nokkru fylgi en Framsóknarflokkurinn bætti við sig. Af stjórnarandstöðuflokkunum bætti [[Flokkur fólksins]] við sig nokkru fylgi en [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] tapaði. Fylgi annarra flokka breyttist minna. Allir flokkar sem voru kjörnir í [[Alþingiskosningar 2017|kosningunum 2017]] héldu áfram á þingi og enginn nýr flokkur kom inn, það var í fyrsta skipti sem það gerðist síðan árið [[Alþingiskosningar 2007|2007]]. Í kjölfar kosninganna hófu formenn stjórnarflokkanna viðræður um áframhaldandi stjórnarsamstarf. [[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] tók svo við völdum 28. nóvember. Alvarlegar athugasemdir voru gerðar við talningu atkvæða og vörslu kjörgangna í [[Norðvesturkjördæmi]] og var framkvæmdin kærð til [[Kjörbréfanefnd|kjörbréfanefndar]] Alþingis og lögreglu. Samkvæmt rannsókn undirbúningskjörbréfanefndar voru talsverðir ágallar á geymslu á kjörgögnum og starfsháttum kjörstjórnar í Norðvesturkjördæmi. Hins vegar var niðurstaða meirihluta nefndarinnar að ekkert benti til þess að þessir ágallar hefðu haft áhrif á úrslit kosninganna og því skyldu niðurstöðurnar standa. == Bakgrunnur == Fráfarandi ríkisstjórn var [[ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] sem samanstóð af [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænum]], [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokknum]] en sú ríkisstjórn varð fyrsta þriggja flokka stjórnin í íslenskri stjórnmálasögu til að sitja heilt kjörtímabil. Stjórnin tók við eftir óróatímabil í íslenskum stjórnmálum þar sem tvær undangengnar ríkisstjórnir höfðu fallið. Við upphaf kjörtímabilsins hafði ríkt nokkur uppgangur í efnahagslífinu, sérstaklega vegna áhrifa ferðaþjónustu en seinni hluti kjörtímabilsins markaðist af þungum áföllum á borð við gjaldþrot [[WOW Air]] og [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021|heimsfaraldur kórónuveiru]]. Heimsfaraldurinn og viðbrögðin við honum mótaði mjög öll stjórnmál á Íslandi á síðari hluta kjörtímabilsins. Stjórnmálafræðingurinn [[Ólafur Þ. Harðarson]] hefur lýst því þannig að hefðbundin stjórnmál hafi í raun verið tekin úr sambandi þar sem hefðbundin þingmál voru sett til hliðar stjórnarandstaða náði ekki vopnum sínum og ágreiningur milli stjórnarflokkanna varð ekki mjög áberandi þrátt fyrir ólíkar áherslur þeirra.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2020-11-30-stjornmalin-ur-sambandi|title=Stjórnmálin úr sambandi|date=2020-11-30|access-date=2024-10-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/16333/|title=Árið 2022 í stjórnmálaspegli|last=Ólafur Þ. Harðarson|date=2022-12-30|website=Heimildin|access-date=2024-10-29}}</ref> Viðbrögð við faraldrinum voru einnig að miklu leyti í höndum embættismanna og sérfræðinga fremur en stjórnmálamanna, ólíkt því sem sást í ýmsum öðrum löndum.<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/library/02-Rit--skyrslur-og-skrar/%C3%81fallastj%C3%B3rnun%20stj%C3%B3rnvalda%20%C3%AD%20Covid-19.pdf|title=Áfallastjórnun stjórnvalda í Covid-19|date=2022-10-01|publisher=Forsætisráðuneytið|page=445}}</ref> ==Framkvæmd== Kjörtímabilinu hefði lokið 23. október 2021 og kosningar hefðu í síðasta lagi getað farið fram á þeim degi en þeim var flýtt um mánuð til að minnka líkur á að slæmt veður og ófærð myndi raska framkvæmd kosninganna.<ref>[https://www.frettabladid.is/frettir/kosid-verdur-til-althingis-25-september-2021/ Kosið verður til Alþingis 25. september 2021]Fréttablaðið, skoðað 24. júli 2020</ref> Þetta urðu því þriðju alþingiskosningarnar í röð sem fóru fram að hausti en frá endurreisn Alþingis hefur oftast hefur verið kosið að vor- eða sumarlagi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/thingmenn/althingiskosningar/kosningar-og-kosningaurslit/kjordagar-1908-2017-almennar-althingiskosningar-og-landskjor/|titill=Kjördagar 1908–2021: Almennar alþingiskosningar og landskjör|mánuðurskoðað=29. október|árskoðað=2024}}</ref> Kosningarnar voru síðustu Alþingiskosningarnar sem fóru fram samkvæmt kosningalögunum frá árinu 2000. Ný kosningalög höfðu verið samþykkt [[25. júní]] 2021 en þau áttu ekki að taka gildi fyrr en 1. janúar 2022. Fram að þessu höfðu þrír mismunandi lagabálkar gilt um kosningar til Alþingis, [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]] og [[Forsetakosningar á Íslandi|forseta]] en í nýju lögunum eru samræmd ákvæði um allar kosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur.<ref>[https://www.althingi.is/altext/151/s/1817.html Lög nr. 112 25. júní 2021.</ref> Engar breytingar urðu á kjördæmaskipan eða skiptingu þingsæta með lagabreytingunum og sætti það nokkurri gagnrýnni vegna þess að í undanförnum þingkosningum hefur skipting þingsæta niður á flokka ekki verið í fullu samræmi við skiptingu atkvæða á landsvísu.<ref>[https://www.visir.is/g/20212139830d „Kannski eru þjóð­þing ekki rétti aðilinn til að setja kosninga­lög“ - visir.is, 5. ágúst 2021.]</ref> Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar hófst 13. ágúst hjá [[Sýslumenn á Íslandi|sýslumönnum]] innanlands og hjá sendiráðum og kjörræðismönnum erlendis.<ref>{{Cite web |url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/kosningar/althingiskosningar/althingiskosningar-2021/kjosendur-leidbeiningar/atkvaedagreidsla-utan-kjorfundar/ |title=Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar - Dómsmálaráðuneytið |access-date=2021-10-07 |archive-date=2021-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007113101/https://www.stjornarradid.is/verkefni/kosningar/althingiskosningar/althingiskosningar-2021/kjosendur-leidbeiningar/atkvaedagreidsla-utan-kjorfundar/ |url-status=dead }}</ref> Sérstakir kjörstaðir fyrir atkvæðagreiðslu utan kjörfundar opnuðu 23. ágúst í [[Kringlan|Kringlunni]] og [[Smáralind]].<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/08/23/kosning-i-kringlu-og-smaralind-hafin Kosning í Kringlu og Smáralind hafin - ruv.is, 23.8.2021</ref> Vegna [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021|kórónuveirufaraldursins]] voru sérstök úrræði í boði fyrir þá sem ekki gátu kosið á kjördag vegna sóttkvíar eða einangrunar. Útbúnir voru sérstakir bílakjörstaðir þar sem kjósendur gátu kosið með því að sýna starfsmanni kjörstjórnar [[Listabókstafur|listabókstaf]] á blaði í gegnum bílrúðu. Þá var einnig í boði fyrir kjósendur í þessari stöðu að fá starfsmann kjörstjórnar að heimili sínu og greiða atkvæði með því að sýna listabókstaf í gegnum glugga eða úr öruggri fjarlægð.<ref>[https://www.visir.is/g/20212157454d Co­vid-sýktir bíl­eig­endur fá að kjósa á Skarfa­bakka - visir.is, 17.9.2021]</ref> ==Framboð== Framboðsfrestur rann út 10. september og voru þá komnir fram ellefu flokkar Þeir átta stjórnmálaflokkar sem þegar höfðu sæti á Alþingi voru allir í framboði en að auki buðu [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] og [[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn]] fram í öllum kjördæmum. [[Ábyrg framtíð]] bauð eingöngu fram í [[Reykjavíkurkjördæmi norður]]. [[Landsflokkurinn]] hugði á framboð en var synjað um [[Listabókstafur|listabókstaf]] vegna galla á undirskriftalista.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/08/09/landsflokknum-synjad-um-listabokstaf Landsflokknum synjað um listabókstaf - RÚV, 9.8.2021]</ref> Fjórir aðrir flokkar með skráða [[Listabókstafur|listabókstafi]] buðu ekki fram: [[Alþýðufylkingin]], [[Björt framtíð]], [[Dögun (stjórnmálasamtök)|Dögun]] og [[Frelsisflokkurinn (Ísland)|Frelsisflokkurinn]].<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/02/12/threttan-listabokstafir-a-skra-en-faerri-frambod-i-haust Þrettán listabókstafir á skrá en færri framboð í haust] Rúv, skoðað 15. febrúar 2021.</ref> Hér að neðan fylgir umfjöllun um hvert og eitt framboð og töflur yfir efstu menn á framboðslistum. ===Yfirlit framboða=== {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Merki og [[listabókstafur|stafur]] ! rowspan="2" | Flokkur ! rowspan="2" | Formaður ! colspan="2" | Úrslit [[Alþingiskosningar 2017|2017]] ! rowspan="2" | Breytingar á<br>kjörtímabilinu |- ! Fylgi ! Þingsæti |- | [[Mynd:Independence_Party_(Iceland),_2017_logo.svg|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}; color:white;" | '''D''' |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] | [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | 25,2% | {{Composition bar|16|63|{{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Vinstri_Græn_Logo_(2021).png|frameless|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{#invoke:Political party|fetch|Vinstrihreyfingin – grænt framboð|color}}; color:white;" |'''V''' |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingin<br>grænt framboð]] |[[Katrín Jakobsdóttir]] |16,9% |{{Composition bar|11|63|{{Flokkslitur|Vinstrihreyfingin – grænt framboð}}}} | {{Lækkun}}[[Andrés Ingi Jónsson|AIJ]] til {{LB|P}}<br>{{Lækkun}}[[Rósa Björk Brynjólfsdóttir|RBB]] til {{LB|S}} |- |[[Mynd:Merki_Samfylkingarinnar_(frá_2020).png|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{#invoke:Political party|fetch|Samfylkingin|color}}; color:white;" |'''S''' |[[Samfylkingin]] |[[Logi Már Einarsson]] |12,1% |{{Composition bar|7|63|{{Flokkslitur|Samfylkingin}}}} |{{hækkun}}[[Rósa Björk Brynjólfsdóttir|RBB]] frá {{LB|V}} |- |[[Mynd:Logo-midfl.png|frameless|49x49dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{#invoke:Political party|fetch|Miðflokkurinn (Ísland)|color}}; color:white;" |'''M''' |[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð<br>Gunnlaugsson]] |10,9% |{{Composition bar|7|63|{{Flokkslitur|Miðflokkurinn (Ísland)}}}} |{{hækkun}}[[Karl Gauti Hjaltason|KGH]] frá {{LB|F}}<br>{{hækkun}}[[Ólafur Ísleifsson|ÓÍ]] frá {{LB|F}} |- |[[Mynd:Merki Framsoknar (2021).svg|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{flokkslitur|Framsókn}}; color:white;" |'''B''' |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | 10,7% | {{Composition bar|8|63|{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Píratar.png|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{#invoke:Political party|fetch|Píratar|color}}; color:white;" |'''P''' |[[Píratar]] |''Formannslaust framboð'' |9,2% |{{Composition bar|6|63|{{Flokkslitur|Píratar}}}} |{{hækkun}}[[Andrés Ingi Jónsson|AIJ]] frá {{LB|V}} |- style="height:3.9em" |[[Mynd:Flokkur fólksins 2024.svg|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{#invoke:Political party|fetch|Flokkur fólksins|color}}; color:white;" |'''F''' |[[Flokkur fólksins]] |[[Inga Sæland]] |6,9% |{{Composition bar|4|63|{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}}} | {{lækkun}}[[Karl Gauti Hjaltason|KGH]] til {{LB|M}}<br>{{lækkun}}[[Ólafur Ísleifsson|ÓÍ]] til {{LB|M}} |- |[[Mynd:Viðreisn 2024.png|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: {{#invoke:Political party|fetch|Viðreisn|color}}; color:white;" |'''C''' |[[Viðreisn]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín<br>Gunnarsdóttir]] |6,3% |{{Composition bar|4|63|{{Flokkslitur|Viðreisn}}}} | |- |[[Mynd:Icelandic_Socialist_Party.svg|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: #ef4839; color:white;" |'''J''' |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur<br>Íslands]] |[[Gunnar Smári Egilsson]] | colspan="2" | ''Ekki í framboði'' | |- style="height:3.9em" |[[Mynd:Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn.png|frameless|52x52dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: #555555; color:white;" | '''O''' |[[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn]] |[[Guðmundur Franklín Jónsson]] | colspan="2" | ''Ekki í framboði'' | |- |[[Mynd:Ábyrg framtíð.jpg|frameless|50x50dp]] | style="font-size:150%; text-align:center; background: #342659; color:white;" | '''Y''' |[[Ábyrg framtíð]] |[[Jóhannes Loftsson]] | colspan="2" | ''Ekki í framboði'' | |} ===(B) Framsóknarflokkurinn=== [[Framsóknarflokkurinn]] hafði verið þátttakandi í ríkisstjórn á undanliðnu kjörtímabili með þrjá ráðherra. [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] leiddi flokkinn sem formaður líkt og í tvennum undangengnum Alþingiskosningum. [[Ásmundur Einar Daðason]], [[Félags- og jafnréttismálaráðherra Íslands|Félags- og barnamálaráðherra]], var áður oddviti flokksins í Norðvesturkjördæmi en ákvað að sækjast eftir forystusæti í Reykjavík norður þar sem flokkurinn hefur jafnan haft lakara fylgi en á landsbyggðinni.<ref>[https://www.frettabladid.is/frettir/asmundur-einar-bydur-sig-fram-i-reykjavik/ Ásmundur Einar býður sig fram í Reykjavík - Fréttablaðið.is, 13. janúar 2021]</ref> Í báðum Reykjavíkurkjördæmunum var stillt upp á framboðslista en í öðrum kjördæmum fóru fram prófkjör. ===(C) Viðreisn=== [[Viðreisn]] bauð fram í sínum þriðju Alþingiskosningum en flokkurinn hafði verið í stjórnarandstöðu á undangengnu kjörtímabili eftir að hafa tapað nokkru fylgi í kosningunum [[Alþingiskosningar 2017|2017]] eftir skammvinnt [[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar|ríkisstjórnarsamstarf]]. [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] var formaður flokksins líkt í síðustu kosningum. Allir framboðslistar Viðreisnar voru valdir af uppstillingarnefndum. [[Benedikt Jóhannesson]], fyrsti formaður flokksins, sóttist eftir oddvitasæti í einhverju af kjördæmunum á höfuðborgarsvæðinu en var hafnað af uppstillingarnefnd og boðið „heiðurssæti“ í staðinn, þ.e. neðsta sæti á framboðslista í öðru Reykjavíkurkjördæminu. Benedikt þáði það ekki.<ref>[https://kjarninn.is/skyring/benedikt-skekur-vidreisn/ Benedikt skekur Viðreisn - Kjarninn, 29.5.2021.]</ref> ===(D) Sjálfstæðisflokkurinn=== [[Sjálfstæðisflokkurinn]] hafði verið þátttakandi í ríkisstjórn á undangengnu kjörtímabili með fimm ráðherra. [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] leiddi flokkinn í fimmtu Alþingiskosningunum frá því að hann tók við formennsku flokksins fyrir [[Alþingiskosningar 2009|kosningarnar 2009]]. Framboðslistar í öllum kjördæmum voru valdir með prófkjöri. [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]], [[Atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra Íslands|ferðamála- iðnaðar- og nýsköpunarráðherra]], og [[Haraldur Benediktsson]], sitjandi oddviti flokksins í Norðvesturkjördæmi, kepptust um oddvitasætið í Norðvestur þar sem Þórdís hafði betur. Haraldur hafði lýst því yfir fyrir prófkjörið að hann myndi ekki þiggja annað sæti listans og hlaut hann nokkra gagnrýni fyrir það. Á endanum þáði Haraldur þó annað sæti listans.<ref>[https://kjarninn.is/frettir/thordis-kolbrun-sigradi-i-profkjori-sjalfstaedisflokksins-i-nordvesturkjordaemi/ Þórdís Kolbrún sigraði í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi - Kjarninn, 20.6.2021]</ref> Sameiginlegt prófkjör var haldið fyrir bæði Reykjavíkurkjördæmin. [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] [[Utanríkisráðherra Íslands|utanríkisráðherra]], hafði þar betur gegn [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur]] [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]], en bæði sóttust eftir 1. sæti í prófkjörinu.<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/06/06/gudlaugur_or_sigradi/ Guðlaugur Þór sigraði - mbl.is, 6.6.2021]</ref> [[Sigríður Andersen]] sagði af sér embætti dómsmálaráðherra á kjörtímabilinu vegna [[Landsréttarmálið|Landsréttarmálsins]]. Hún sóttist eftir 2. sæti í prófkjöri flokksins í Reykjavík en varð ekki á meðal átta efstu.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/06/05/gudlaugur-thor-sigrar-sigridur-ekki-medal-atta-efstu Guðlaugur Þór sigrar - Sigríður ekki meðal átta efstu - RÚV, 5.6.2021.]</ref> ===(F) Flokkur fólksins=== [[Flokkur fólksins]] bauð nú fram í annað sinn og sem fyrr undir forystu [[Inga Sæland|Ingu Sæland]]. Flokkurinn hóf síðasta kjörtímabil með fjóra þingmenn en í kjölfar [[Klaustursmálið|Klaustursmálsins]] voru [[Karl Gauti Hjaltason]] og [[Ólafur Ísleifsson]] reknir úr þingflokkinum. Báðir gengu þeir síðar í þingflokk [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]]. Stillt var upp á alla framboðslista flokksins.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/06/16/minni-flokkar-huga-ad-frambodslistum Minni flokkar huga að framboðslistum - RÚV, 16.6.2021.]</ref> Helstu baráttumál flokksins voru sem fyrr málefni öryrkja og eldri borgara. Lögð var áhersla á afnám tekjutenginga í bótakerfinu og hækkun skattleysismarka. ===(J) Sósíalistaflokkur Íslands=== [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] bauð nú fram til Alþingis í fyrsta skiptið en hafði áður náð manni inn í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] [[2018]]. [[Gunnar Smári Egilsson]] var formaður framkvæmdastjórnar flokksins og kom fram sem leiðtogi flokksins í kosningabaráttunni. Uppstillingarnefndir sem slembivaldar voru úr hópi flokksmanna röðuðu upp á framboðslista. Helstu áherslumál flokksins voru kjarabætur fyrir láglaunafólk, öryrkja og eldri borgara, hærri skattar á hæstu tekjur og uppbrot stórútgerða. ===(M) Miðflokkurinn=== [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] bauð nú í fram í sínum öðrum þingkosningum og sem fyrr undir forystu [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]. Flokkurinn hóf síðasta kjörtímabil með sjö þingmenn en Í kjölfar [[Klaustursmálið|Klaustursmálsins]] bættust þeir [[Karl Gauti Hjaltason]] og [[Ólafur Ísleifsson]] við úr Flokki fólksins. Að [[Gunnar Bragi Sveinsson|Gunnari Braga Sveinssyni]] undanskildum sóttust allir þingmenn flokksins eftir forystusætum á listum flokksins. Stillt var upp á lista í öllum kjördæmum. Uppstillingarnefndir í Reykjavíkurkjördæmunum höfnuðu sitjandi þingmönnum Ólafi Ísleifssyni og [[Þorsteinn Sæmundsson|Þorsteini Sæmundssyni]] í þágu þess að hafa fleiri konur í efstu sætum. Ólafur vék sjálfviljugur til hliðar til að „leysa þá pattstöðu sem upp er komin“<ref>[https://www.visir.is/g/20212134838d/olafur-segist-leysa-pattstodu-med-thvi-ad-bjoda-sig-ekki-fram Ólafur segist leysa pattstöðu með því að bjóða sig ekki fram - Vísir.is, 19.7.2021]</ref> en fylgismenn Þorsteins voru ekki sáttir við þessar málalyktir þannig að tillaga uppstillingarnefndar var felld á félagsfundi. Í kjölfarið fór fram oddvitakjör um efsta sæti listans þar sem Þorsteinn beið lægri hlut fyrir Fjólu Hrund Björnsdóttur.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/07/25/breytt-asynd-midflokksins-og-akall-um-fleiri-konur Breytt ásýnd Miðflokksins og ákall um fleiri konur - RÚV, 25.7.2021]</ref> ===(O) Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn=== [[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn]] var stofnaður á seinni hluta ársins 2020 og var því í framboði til Alþingis í fyrsta skiptið. Stofnandi flokksins og formaður var [[Guðmundur Franklín Jónsson]] sem áður hafði verið formaður [[Hægri grænir|Hægri grænna]] sem buðu fram [[Alþingiskosningar 2013|2013]]. Guðmundur hafði einnig verið í framboði í [[Forsetakosningar á Íslandi 2020|forsetakosningunum 2020]]. Í viðtali við Stundina í febrúar 2020 sagði Guðmundur að flokkurinn myndi verða síðastur til að birta framboðslista sína og stefnumál þar sem frambjóðendur væru margir hræddir við fjölmiðla og þar sem hann óttaðist að aðrir flokkar myndu stela stefnumálum flokksins.<ref>[https://stundin.is/grein/12890/ Segir frambjóðendur nýstofnaðs stjórnmálaafls óttast fjölmiðla - Stundin, 11.2.2021]</ref> ===(P) Píratar=== [[Píratar]] buðu nú fram til Alþingis í fjórða skiptið. Flokkurinn hafði sex þingmenn eftir kosningarnar 2017 en bætti við sig einum manni á miðju kjörtímabili þegar [[Andrés Ingi Jónsson]] gekk til liðs við flokkinn en hann hafði verið kjörinn á þing fyrir [[Vinstri hreyfingin – grænt framboð|VG]]. Flokkurinn hefur ekki eiginlegan formann en þingmenn hans skiptast á að gegna embætti formanns þingflokksins. [[Halldóra Mogensen]] var sérstaklega útnefnd sem umboðsmaður flokksins í mögulegum stjórnarmyndunarviðræðum.<ref>[https://www.visir.is/g/20212137458d/hall-doru-falid-ad-leida-stjornar-myndunar-vid-raedur Halldóru falið að leiða stjórnarmyndunarviðræður - Vísir.is, 28.7.2021]</ref> [[Helgi Hrafn Gunnarsson]], [[Jón Þór Ólafsson]] og [[Smári McCarthy]] sóttust ekki eftir endurkjöri. Rafræn prófkjör voru haldin í öllum kjördæmum. Eitt prófkjör var haldið fyrir Reykjavíkurkjördæmin í sameiningu. ===(S) Samfylkingin=== [[Samfylkingin]] hafði verið í stjórnarandstöðu á undangengnu kjörtímabili. Flokkurinn fékk sjö þingmenn í [[Alþingiskosningar 2017|kosningunum 2017]] en fjölgaði um einn á kjörtímabilinu þegar [[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] gekk til liðs við flokkinn en hún hafði áður verið þingmaður [[Vinstri hreyfingin – grænt framboð|VG]]. Þetta voru aðrar þingkosningarnar þar sem [[Logi Már Einarsson]] leiddi flokkinn sem formaður. Stillt var upp á lista flokksins í öllum kjördæmum nema Norðvestur þar sem kosið var um efstu fjögur sæti listans á kjördæmisþingi. Í Reykjavíkurkjördæmunum lét uppstillingarnefnd framkvæma skoðannakönnun hjá flokksmönnum um röðun í fimm efstu sætin. Niðurstöður könnunarinnar áttu að vera leynilegar en láku út til fjölmiðlar. Samkvæmt þeim var [[Ágúst Ólafur Ágústsson]], sitjandi þingmaður flokksins, ekki í einu af fimm efstu sætum. Niðurstöður uppstillingarnefndar urðu að Ágúst myndi ekki sitja ofarlega á listum flokksins í Reykjavík og urðu af þessu nokkrar deilur.<ref>[https://www.visir.is/g/20212062061d Ill­ska hlaupin í upp­stillingar­nefnd Sam­fylkingar - Vísir.is, 18.1.2021]</ref> ===(V) Vinstri hreyfingin – grænt framboð=== [[Vinstri hreyfingin – grænt framboð]] hafði leitt ríkisstjórn á undangengnu kjörtímabili þar sem formaður flokksins, [[Katrín Jakobsdóttir]], hafði verið [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Flokkurinn fékk 11 þingmenn kjörna í síðustu kosningum en á kjörtímabilinu gengu tveir þeirra úr þingflokknum og til liðs við aðra flokka vegna óánægju með stjórnarsamstarfið með Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki. Skipað var á lista í öllum kjördæmum með rafrænu forvali. Sameiginlegt forval var í báðum Reykjavíkurkjördæmunum. Athygli vakti að nýliðar höfðu betur gegn sitjandi þingmönnum í oddvitasæti í öllum kjördæmum nema Reykjavíkurkjördæmunum.<ref>[https://www.frettabladid.is/frettir/stjornarthingmonnum-itrekad-hafnad-af-flokksfelogum/ Stjórn­ar­þing­mönn­um í­trek­að hafn­að - Fréttablaðid, 18.4.2021]</ref> Óli Halldórsson, sigurvegari forvalsins í Norðausturkjördæmi, baðst þó síðar undan því að leiða listann af persónulegum ástæðum þannig að Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir færðist upp í efsta sætið. Einn þingmanna flokksins, [[Kolbeinn Óttarsson Proppé]], bauð sig fram í forvali flokksins í Suðurkjördæmi en hafnaði þar í fjórða sæti. Eftir það hugði hann á framboð í forvalinu í Reykjavík en dró það síðar til baka í ljósi #metoo umræðunnar og þess að kvartað hafði verið undan framkomu hans við fagráð flokksins.<ref>[https://www.visir.is/g/20212108166d Dregur fram­boð sitt til baka í ljósi um­ræðu síðustu daga - Vísir.is, 11.5.2021]</ref> ===(Y) Ábyrg framtíð=== [[Ábyrg framtíð]] var stofnuð um sumarið 2021 í kringum andstöðu við sóttvarnaraðgerðir vegna kórónuveirufaraldursins og efasemdir um bólusetningar. Formaður flokksins var [[Jóhannes Loftsson]] en hann var jafnframt oddviti eina framboðslista flokksins, í Reykjavíkurkjördæmi norður. Flokkurinn hafði einnig skilað inn framboðslista með undirskriftum í Suðurkjördæmi en framboðinu var hafnað þar sem undirskriftir voru ekki nógu margar.<ref>[https://www.visir.is/g/20212154702d/abyrg-framtid-fekk-ekki-tilskylinn-medmaelafjolda-i-sudurkjordaemi Ábyrg framtíð fékk ekki tilskilinn meðmælafjölda í Suðurkjördæmi - Vísir.is, 11.9.2021]</ref> === Oddvitar === Í töflunni hér að neðan má sjá efstu menn á öllum framboðslistum sem boðnir voru fram í kosningunum: <templatestyles src="Flex-einnDálkur/styles.css /> {| class="wikitable flex-singleColumn" style="font-size: 90%" |- ! Flokkur !! [[Reykjavíkurkjördæmi norður|RN]] !! [[Reykjavíkurkjördæmi suður|RS]] !! [[Suðvesturkjördæmi|SV]] !! [[Norðvesturkjördæmi|NV]] !! [[Norðausturkjördæmi|NA]] !! [[Suðurkjördæmi|S]] |- ! (B) Framsóknarflokkurinn | [[Ásmundur Einar Daðason]] || [[Lilja Dögg Alfreðsdóttir]] || [[Willum Þór Þórsson]] || [[Stefán Vagn Stefánsson]] || [[Ingibjörg Ólöf Isaksen]] || [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] |- ! (C) Viðreisn | [[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]] || [[Hanna Katrín Friðriksson]] || [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] || Guðmundur Gunnarsson || [[Eiríkur Björn Björgvinsson]] || [[Guðbrandur Einarsson]] |- ! (D) Sjálfstæðisflokkurinn | [[Guðlaugur Þór Þórðarson]] || [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] || [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] || [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir|Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir]] || [[Njáll Trausti Friðbertsson]] || [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |- ! (F) Flokkur fólksins | [[Tómas A. Tómasson]] || [[Inga Sæland]] || [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] || [[Eyjólfur Ármannsson]] || [[Jakob Frímann Magnússon]] || [[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]] |- ! (J) Sósíalistaflokkur Íslands | [[Gunnar Smári Egilsson]] || {{Ekkirauður|Katrín Baldursdóttir}} || {{Ekkirauður|María Pétursdóttir}} || {{Ekkirauður|Helga Thorberg}} || {{Ekkirauður|Haraldur Ingi Haraldsson}} || {{Ekkirauður|Guðmundur Auðunsson}} |- ! (M) Miðflokkurinn | {{Ekkirauður|Vilborg Þóranna Kristjánsdóttir}} || {{Ekkirauður|Fjóla Hrund Björnsdóttir}} || [[Karl Gauti Hjaltason]] || [[Bergþór Ólason]] || [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] || [[Birgir Þórarinsson]] |- ! (O) Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn | [[Guðmundur Franklín Jónsson]] || {{Ekkirauður|Glúmur Baldvinsson}} || {{Ekkirauður|Hafdís Elva Guðlaugsdóttir}} || {{Ekkirauður|Sigurlaug G. I. Gísladóttir}} || {{Ekkirauður|Björgvin Egill Vídalín Arngrímsson}} || {{Ekkirauður|Magnús Guðbergsson}} |- ! (P) Píratar | [[Halldóra Mogensen]] || [[Björn Leví Gunnarsson]] || [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]] || {{Ekkirauður|Magnús Davíð Norðdahl}} || {{Ekkirauður|Einar Brynjólfsson}} || {{Ekkirauður|Álfheiður Eymarsdóttir}} |- ! (S) Samfylkingin | [[Helga Vala Helgadóttir]] || [[Kristrún Mjöll Frostadóttir]] || [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] || {{Ekkirauður|Valgarður Lyngdal Jónsson}} || [[Logi Már Einarsson]] || [[Oddný Harðardóttir]] |- ! (V) Vinstri hreyfingin – grænt framboð | [[Katrín Jakobsdóttir]] || [[Svandís Svavarsdóttir]] || [[Guðmundur Ingi Guðbrandsson]] || [[Bjarni Jónsson (stjórnmálamaður)|Bjarni Jónsson]]|| [[Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir]] || {{Ekkirauður|Hólmfríður Árnadóttir}} |- ! (Y) Ábyrg framtíð | [[Jóhannes Loftsson]] |} == Skoðanakannanir == [[Mynd:Icelandic Opinion Polling, 30 Day Moving Average, 2017-2021.png|thumb|800px|center|Yfirlit um skoðanakannanir frá kosningunum 2017.]] Skoðanakannanir höfðu sýnt miklar fylgissveiflur yfir undangengið kjörtímabil. Sjálfstæðisflokkurinn hafði mælst stærstur yfir allt kjörtímabilið en Samfylkingin næst stærst yfir miðbik tímabilsins. Þegar nær dró kosningum dalaði þó fylgi Samfylkingar í könnunum en fylgi VG og hins nýja Sósíalistaflokks reis. Niðurstöður kosninganna urðu svo nokkuð frábrugðnar skoðanannakönnunum, t.d. var fylgi Sósíalista ofmetið í öllum könnunum í september en fylgi Framsóknarflokks og Flokks fólks vanmetið. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! rowspan="2" style="width:150px;" |Fyrirtæki ! rowspan="2" style="width:135px;" |Dags. framkvæmda ! rowspan="2" style="width:35px;" |Úrtak ! rowspan="2" style="width:30px;" |Svarhlutfall ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Independence_Party_(Iceland)|D]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Left-Green_Movement|V]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Social_Democratic_Alliance|S]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Centre_Party_(Iceland)|M]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Progressive_Party_(Iceland)|B]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Pirate_Party_(Iceland)|P]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:People's_Party_(Iceland)|F]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Viðreisn|C]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[:en:Icelandic_Socialist_Party|J]] ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:40px;" |Aðrir ! rowspan="2" style="width:30px;" |Forskot |- ! style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};" | ! style="background:{{party color|Left-Green Movement}};" | ! style="background:{{party color|Social Democratic Alliance}};" | ! style="background:{{party color|Centre Party (Iceland)}};" | ! style="background:{{party color|Progressive Party (Iceland)}};" | ! style="background:{{party color|Pirate Party (Iceland)}};" | ! style="background:{{party color|People's Party (Iceland)}};" | ! style="background:{{party color|Viðreisn}};" | ! style="background:{{party color|Icelandic Socialist Party}};" | |- style="background:#E9E9E9;" |[[:en:2021_Icelandic_parliamentary_election|2021 parliamentary election]] | data-sort-value="2021-09-25" |25 Sep 2021 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''24.4''' |12.6 |9.9 |5.4 |17.3 |8.6 |8.8 |8.3 |4.1 |0.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.1 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-maskina-poll-210924.html Maskína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924181525/https://www.electograph.com/2021/09/iceland-maskina-poll-210924.html |date=2021-09-24 }} | data-sort-value="2021-09-24" |22–24 Sep 2021 |5,836| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''21.4''' |10.5 |13.8 |5.5 |15.4 |10.2 |6.2 |10.1 |6.1 |0.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.0 |- |[https://mobile.twitter.com/Electograph/status/1441468286315626496 Gallup] |20—24 Sep 2021 |4,809|{{N/A}} | style="background:#C6ECFB;" |'''23.4''' |12.0 |12.6 |6.8 |14.9 |8.8 |6.4 |9.2 |5.3 |0.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.5 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210924.html?m=1 MMR]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} | data-sort-value="2021-09-23" |22–23 Sep 2021| {{N/A}} |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.9''' |9.7 |11.5 |5.8 |16.4 |9.9 |6.2 |12.0 |5.1 |0.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.5 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210922.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924185453/https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210922.html |date=2021-09-24 }} | data-sort-value="2021-09-22" |21–22 Sep 2021 |909 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.8''' |11.0 |13.9 |4.7 |14.3 |10.7 |7.3 |10.1 |6.0 |0.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.5 |- |[https://www.visir.is/g/20212160319d/ny-maskinu-konnun-hvorki-rikis-stjornin-ne-reykja-vikur-modelid-na-meiri-hluta Maskína] | data-sort-value="2021-09-22" |15–22 Sep 2021| {{TBA}}| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''20.6''' |11.5 |11.7 |7.1 |13.4 |11.3 |5.6 |11.4 |6.6 |0.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.2 |- |[https://www.frettabladid.is/frettir/piratar-baeta-i-en-sjalfstaedismenn-tapa-afram-fylgi/ Prósent] | data-sort-value="2021-09-22" |17–21 Sep 2021 |2500 |50 | style="background:#C6ECFB;" |'''20.1''' |10.7 |14.7 |6.6 |12.2 |13.1 |5.2 |9.3 |6.9 |1.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.4 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-gallup-poll-210920.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921011125/https://www.electograph.com/2021/09/iceland-gallup-poll-210920.html |date=2021-09-21 }} |13–19 Sep 2021 |3,845|{{N/A}} | style="background:#C6ECFB;" |'''21.2''' |10.2 |12.7 |6.2 |13.2 |11.5 |7.0 |10.2 |7.3 |0.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.0 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210918.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920001858/https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210918.html |date=2021-09-20 }} | data-sort-value="2021-09-17" |15–17 Sep 2021 |1,257 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''20.3''' |12.1 |13.0 |4.6 |12.7 |11.8 |5.6 |10.7 |8.6 |0.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.6 |- |[https://www.electograph.com/2021/07/iceland-prosent-poll-210727.html Prósent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728215245/https://www.electograph.com/2021/07/iceland-prosent-poll-210727.html |date=2021-07-28 }} | data-sort-value="2021-09-16" |13–16 Sep 2021 |1,493 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.3''' |10.0 |14.2 |5.9 |12.6 |11.5 |4.7 |11.6 |7.7 |0.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.1 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-maskina-poll-210914.html Maskína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916001011/https://www.electograph.com/2021/09/iceland-maskina-poll-210914.html |date=2021-09-16 }} | data-sort-value="2021-09-13" |8–13 Sep 2021| {{TBA}}| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''21.0''' |11.5 |14.6 |5.5 |12.0 |13.3 |3.6 |12.3 |6.1 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.4 |- |[https://www.gallup.is/frettir/framsoknarflokkurinn-flugi/ Gallup] |30 Aug–12 Sep 2021 |5,828 |51.1 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.0''' |11.8 |11.0 |7.6 |12.9 |11.0 |4.9 |9.9 |7.8 |1.1{{efn|[[Liberal Democratic Party (Iceland)|O]] 0.5%}} | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.2 |- |[https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210913.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914045917/https://www.electograph.com/2021/09/iceland-mmr-poll-210913.html |date=2021-09-14 }} | data-sort-value="2021-09-10" |8–10 Sep 2021 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.3''' |10.5 |11.6 |6.0 |15.0 |9.9 |5.0 |12.2 |6.7 |0.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.3 |- |[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/08/31/fleiri_stydja_rikisstjornina_en_flokkana/ Gallup] |15—29 Aug 2021 |4,329 |53.3 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.2''' |12.3 |11.5 |7.0 |9.7 |10.9 |4.9 |10.6 |8.2 |0.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |12.1 |- |[https://www.electograph.com/2021/08/iceland-mmr-210827.html MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210919163724/https://www.electograph.com/2021/08/iceland-mmr-210827.html |date=2021-09-19 }} | data-sort-value="2021-08-24" |24 Aug 2021 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.9''' |10.9 |10.5 |6.2 |12.5 |10.6 |5.1 |10.4 |8.7 |1.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |11.3 |- |[https://www.electograph.com/2021/08/iceland-maskina-poll-210824.html Maskína] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210919181529/https://www.electograph.com/2021/08/iceland-maskina-poll-210824.html |date=2021-09-19 }} | data-sort-value="2021-08-23" |13–23 Aug 2021 |822| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''23.4''' |14.2 |13.0 |5.1 |12.6 |9.9 |4.2 |10.7 |6.9 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.8 |- |[https://www.electograph.com/2021/08/iceland-gallup-poll-17082021-j-67-4-v.html Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210919161246/https://www.electograph.com/2021/08/iceland-gallup-poll-17082021-j-67-4-v.html |date=2021-09-19 }} |29 July–15 August 2021 |6,238|{{N/A}} | style="background:#C6ECFB;" |'''24.5''' |14.1 |11.2 |6.7 |10.4 |12.6 |4.1 |9.1 |6.7 |0.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.4 |- |[https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527191226/https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ |date=2024-05-27 }} |30 June–28 July 2021 |3,800|{{N/A}} | style="background:#C6ECFB;" |'''24.1''' |13.8 |12.3 |7.4 |11.9 |12.2 |4.0 |8.7 |5.4 |0.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.3 |- |[https://www.visir.is/g/20212137580d/rikisstjornin-fallin-samkvaemt-konnun-maskinu Maskína] | data-sort-value="2021-07-01" |July 2021| {{TBA}}| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''20.9''' |14.1 |13.7 |5.5 |9.9 |12.7 |4.2 |12.3 |6.3 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.8 |- |[https://www.electograph.com/2021/07/iceland-prosent-poll-210727.html Prósent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728215245/https://www.electograph.com/2021/07/iceland-prosent-poll-210727.html |date=2021-07-28 }} | data-sort-value="2021-07-23" |15–23 Jul 2021 |2,600 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.6''' |11.9 |12.6 |5.6 |10.6 |13.3 |5.0 |10.1 |6.1 |1.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/881 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210707145224/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/881 |date=2021-07-07 }} | data-sort-value="2021-06-14" |24 Jun–6 Jul 2021 |2,041 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''25.4''' |11.9 |10.6 |6.6 |12.3 |12.2 |5.5 |9.1 |5.3 |1.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |12.1 |- |[https://mcusercontent.com/b494522e5c95c8b55040a753b/files/7bc1767c-9b95-6eaf-b5ab-1aca9bf76266/Puls_0721_Fylgi_flokka.pdf Gallup] |1–29 June 2021 |8,120 |51.6 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.1''' |14.7 |9.9 |7.5 |10.3 |12.9 |4.2 |10.9 |5.4 |0.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.4 |- |[https://www.visir.is/k/d6846724-66dd-41d0-845b-30a376a1d3f9-1624820698494 Maskína] | data-sort-value="2021-06-01" |June 2021| {{TBA}}| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''23.8''' |15.0 |12.4 |5.0 |11.4 |11.6 |4.2 |12.3 |4.3 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/880-kosningaaetlan-i-juni-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929210422/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/880-kosningaaetlan-i-juni-2021 |date=2022-09-29 }} | data-sort-value="2021-06-14" |4–14 June 2021 |973 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''27.0''' |12.4 |11.2 |7.3 |8.8 |13.1 |5.5 |7.8 |5.3 |1.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |13.9 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/879-kosningaaetlan-i-byrjun-juni-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725120909/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/879-kosningaaetlan-i-byrjun-juni-2021 |date=2021-07-25 }} | data-sort-value="2021-06-01" |25 May–1 June 2021 |951 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''24.6''' |11.1 |10.9 |6.5 |12.5 |13.5 |2.8 |11.0 |5.6 |1.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |11.1 |- |[https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527191226/https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ |date=2024-05-27 }} |1–31 May 2021 |11,779 |48.7 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |14.7 |12.4 |7.2 |10.4 |11.0 |4.3 |10.9 |5.4 |0.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/877-kosningaaetlan-i-mai-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925221353/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/877-kosningaaetlan-i-mai-2021 |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2021-05-12" |7–12 May 2021 |953 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''25.6''' |13.1 |10.9 |5.7 |12.6 |11.3 |3.3 |10.6 |5.7 |1.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |12.5 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/876-kosningaaetlan-i-seinni-hluta-april-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925210132/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/876-kosningaaetlan-i-seinni-hluta-april-2021 |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2021-04-07" |21–28 April 2021 |946 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''28.7''' |12.9 |11.3 |5.8 |10.6 |9.6 |4.8 |8.8 |6.0 |1.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |14.8 |- |[https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527191226/https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ |date=2024-05-27 }} |Apr 2021|{{TBA}}|{{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''23.8''' |14.3 |12.0 |8.2 |10.1 |12.0 |4.7 |9.6 |5.0 |0.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.5 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/872-kosningaaetlan-i-april-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725134909/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/872-kosningaaetlan-i-april-2021 |date=2021-07-25 }} | data-sort-value="2021-04-07" |29 Mar–7 April 2021 |940 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.1''' |10.1 |15.4 |6.9 |11.5 |13.2 |4.7 |10.0 |4.0 |1.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.7 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-midflokksins-eykst-og-fylgi-samfylkingar-minnkar/ Gallup] |1-29 Mar 2021 |9,856 |53.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.0''' |12.3 |12.7 |9.5 |11.1 |11.5 |5.0 |9.5 |5.0 |0.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/867-kosningaaetlan-i-mars-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925214515/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/867-kosningaaetlan-i-mars-2021 |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2021-03-12" |5–10 Mar 2021 |951 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.0''' |11.7 |13.8 |9.3 |12.7 |11.5 |5.1 |10.0 |3.8 |1.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.2 |- |[https://www.gallup.is/frettir/sosialistaflokkurinn-baetir-vid-sig-fylgi/ Gallup] |1-28 Feb 2021 |9,078 |52.5 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.9''' |13.4 |14.4 |7.3 |10.3 |12.2 |4.0 |9.4 |5.8 | - | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.5 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/864-kosningaaetlan-i-februar-2021 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925210629/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/864-kosningaaetlan-i-februar-2021 |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2021-02-18" |12–18 Feb 2021 |919 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.2''' |13.5 |13.1 |8.0 |11.4 |11.4 |3.6 |10.6 |4.1 |2.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.7 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-vidreisnar-eykst/ Gallup] | data-sort-value="2021-01-11" |6–31 Jan 2021 |9,019 |51.4 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |12.8 |16.6 |8.0 |9.5 |11.1 |3.9 |11.7 |3.8 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.1 |- |[https://kjarninn.is/frettir/2021-01-11-vinstri-graen-og-samfylking-baeta-vid-sig-fylgi-en-sjalfstaedisflokkurinn-dalar/ MMR] | data-sort-value="2021-01-11" |30 Dec 2020–11 Jan 2021 |2,002 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''24.4''' |10.9 |15.6 |8.6 |9.1 |12.3 |4.9 |8.8 |4.4 |1.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.8 |- |[https://www.gallup.is/frettir/litlar-sem-engar-breytingar-fylgi-flokka/ Gallup] |1 Dec 2020–3 Jan 2021 |10,958 |51.5 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.7''' |11.7 |17.0 |9.1 |8.3 |11.9 |4.3 |10.0 |3.8 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.7 |- |[https://kjarninn.is/frettir/2020-12-23-midflokkurinn-ad-maelast-minnsti-flokkurinn-a-thingi-frjalslynda-andstadan-a-flugi/ Zenter] |11–19 Dec 2020 |2,500 |52.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.9''' |10.2 |15.6 |6.7 |7.3 |17.0 |4.7 |10.2 |3.3 |2.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.9 |- |[https://kjarninn.is/frettir/2020-12-07-sjalfstaedisflokkurinn-maelist-tvisvar-sinnum-staerri-en-samfylkingin/ MMR] | data-sort-value="2019-12-03" |26 Nov–3 Dec 2020 |944 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''27.1''' |7.6 |13.8 |7.0 |7.5 |13.8 |6.2 |9.5 |5.0 |2.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |12.3 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-vidreisnar-minnkar-og-studningur-vid-rikisstjorn-eykst/ Gallup] |2–30 Nov 2020 |9,351 |53.6 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.7''' |11.8 |17.1 |8.8 |8.6 |12.4 |4.1 |9.7 |3.7 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.6 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/842-kosningaaetlan-i-november-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603015536/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/842-kosningaaetlan-i-november-2020 |date=2021-06-03 }} | data-sort-value="2019-11-13" |6–11 Nov 2020 |925 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''25.0''' |7.5 |16.7 |9.1 |9.9 |14.3 |3.9 |8.4 |4.0 |1.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.3 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-vinstri-graenna-minnkar/ Gallup] |30 Sep–1 Nov 2020 |10,937 |54.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |11.9 |15.8 |9.9 |7.7 |12.1 |4.5 |11.6 |2.7 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.7 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/841-kosningaaetlan-i-oktober-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115204707/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/841-kosningaaetlan-i-oktober-2020 |date=2021-01-15 }} | data-sort-value="2019-10-28" |23–28 Oct 2020 |933 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''21.9''' |8.3 |15.2 |11.6 |10.2 |13.5 |3.8 |9.7 |4.6 |1.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.7 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-flokkanna-breytist-litid/ Gallup] |1–30 Sep 2020 |9,673 |52.9 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.9''' |13.7 |14.9 |9.4 |6.7 |13.2 |3.7 |10.4 |3.9 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.0 |- |[https://maskina.is/hreyfing-a-fylgi-flokkanna/ Maskína] | data-sort-value="2020-09-28" |24–28 Sep 2020 |879| {{TBA}} | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |10.4 |17.9 |5.9 |7.8 |15.7 |5.5 |14.0 |– |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.2 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/838-kosningaaetlan-i-september-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201243/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/838-kosningaaetlan-i-september-2020 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-09-26" |10–23 Sep 2020 |2,043 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''25.6''' |8.5 |12.8 |10.8 |8.3 |15.0 |3.6 |9.4 |4.3 |1.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.6 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/829-kosningaaetlan-i-agust-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200538/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/829-kosningaaetlan-i-agust-2020 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-09-22" |26 Aug–2 Sep 2020 |929 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''24.0''' |9.6 |14.9 |8.0 |8.9 |14.3 |4.8 |10.0 |3.4 |2.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.1 |- |[https://www.ruv.is/frett/2020/09/01/litlar-breytingar-a-fylgi-flokka Gallup] |4–31 Aug 2020 |9,479 |51.9 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.8''' |12.6 |14.7 |9.9 |7.9 |13.7 |3.6 |10.6 |3.9 |0.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.1 |- |[https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527191226/https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ |date=2024-05-27 }} |31 Jul 2020 | - | - | style="background:#C6ECFB;" |'''23.2''' |10.9 |14.8 |10.6 |7.6 |13.9 |4.3 |10.8 |3.8 |0.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/827-kosningaaetlan-i-juli-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812211318/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/827-kosningaaetlan-i-juli-2020 |date=2022-08-12 }} | data-sort-value="2019-07-31" |23–28 Jul 2020 |951 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''24.0''' |10.8 |13.1 |8.4 |8.6 |15.4 |4.0 |8.4 |5.1 |2.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.6 |- |[https://www.gallup.is/frettir/dvinandi-studningur-vid-rikisstjornina/ Gallup] | data-sort-value="2019-06-30" |02–30 Jun 2020 |10,274 |51.7 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.0''' |13.6 |14.9 |10.2 |8.6 |10.7 |3.6 |10.5 |3.8 |0.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.1 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/826-kosningaaetlan-i-juni-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701230727/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/826-kosningaaetlan-i-juni-2020 |date=2022-07-01 }} | data-sort-value="2019-06-25" |16–19 Jun 2020 |1,045 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''24.3''' |10.7 |16.3 |8.0 |6.1 |13.2 |5.4 |10.0 |3.5 |2.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.0 |- |[https://www.gallup.is/frettir/litlar-breytingar-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2019-06-03" |4 May–1 Jun 2020 |10,630 |54.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.6''' |14.3 |14.4 |10.4 |7.7 |11.0 |4.4 |9.7 |3.3 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.2 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/825-kosningaaetlan-i-mai-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701234614/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/825-kosningaaetlan-i-mai-2020 |date=2022-07-01 }} | data-sort-value="2019-05-25" |19–25 May 2020 |994 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |10.6 |13.3 |10.8 |6.4 |14.6 |3.6 |11.3 |4.1 |1.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.9 |- |[https://www.gallup.is/frettir/aukinn-studningur-vid-rikisstjorn/ Gallup] | data-sort-value="2019-05-06" |30 Mar–3 May 2020 |11,028 |55.7 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.1''' |13.8 |13.8 |9.9 |8.4 |10.4 |4.4 |10.0 |4.0 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |11.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/823-kosningaaetlan-um-midhjan-april-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812203649/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/823-kosningaaetlan-um-midhjan-april-2020 |date=2022-08-12 }} | data-sort-value="2019-04-17" |15–17 Apr 2020 |1,051 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |10.4 |13.1 |9.5 |9.8 |12.3 |4.7 |10.0 |5.6 |2.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.6 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/821-kosningaaetlan-i-april-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200835/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/821-kosningaaetlan-i-april-2020 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-04-09" |3–7 Apr 2020 |987 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |12.3 |14.1 |10.7 |8.8 |12.2 |3.4 |9.6 |3.4 |2.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.4 |- |[https://www.gallup.is/frettir/studningur-vid-rikisstjornina-eykst-mikid/ Gallup] | data-sort-value="2019-04-01" |2–29 Mar 2020 |10,352 |54.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |13.3 |15.1 |11.2 |8.1 |10.2 |4.2 |11.1 |3.2 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/818-kosningaaetlan-i-mars-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201138/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/818-kosningaaetlan-i-mars-2020 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-03-24" |18–20 Mar 2020 |1,034 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''27.4''' |9.8 |14.7 |10.0 |8.1 |10.2 |3.7 |9.7 |4.7 |0.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |12.7 |- |[https://www.gallup.is/frettir/midflokkurinn-sosialistaflokkurinn-og-vinstri-graen-i-sokn/ Gallup] | data-sort-value="2019-03-04" |3 Feb–1 Mar 2020 |7,964 |53.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.0''' |11.9 |14.8 |14.2 |7.0 |10.7 |4.0 |10.3 |5.0 |1.9 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.2 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/815-kosningaaetlan-i-februar-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812214337/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/815-kosningaaetlan-i-februar-2020 |date=2022-08-12 }} | data-sort-value="2019-02-14" |6–10 Feb 2020 |1,003 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''22.0''' |10.7 |15.1 |13.3 |6.8 |10.4 |4.6 |9.7 |5.3 |2.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.9 |- |[https://www.gallup.is/frettir/samfylkingin-siglingu/ Gallup] | data-sort-value="2020-06-02" |03 Jan–02 Feb 2020 |8,678 |51.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''21.6''' |10.5 |17.7 |12.5 |7.8 |11.5 |4.2 |10.3 |3.4 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |3.9 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/815-kosningaaetlan-i-februar-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812214337/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/815-kosningaaetlan-i-februar-2020 |date=2022-08-12 }} | data-sort-value="2019-02-14" |28 Jan 2020 | - | - | style="background:#C6ECFB;" |'''19.0''' |8.7 |16.6 |15.1 |7.2 |10.6 |3.8 |12.4 |4.9 |1.9 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |2.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/814-kosningaaetlan-i-januar-2020 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812202344/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/814-kosningaaetlan-i-januar-2020 |date=2022-08-12 }} | data-sort-value="2019-01-17" |3–13 Jan 2020 |2,057 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''20.3''' |11.1 |16.8 |12.9 |8.2 |11.0 |3.5 |10.5 |4.1 |1.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |3.5 |- |[https://www.gallup.is/frettir/vinstri-graen-og-samfylkingin-tapa-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2020-07-01" |2 Dec 2019–1 Jan 2020 |8,511 |52.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |10.7 |13.9 |12.7 |8.6 |11.3 |4.3 |12.0 |3.3 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/804-kosningaaetlan-i-desember-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130000200/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/804-kosningaaetlan-i-desember-2019 |date=2022-11-30 }} | data-sort-value="2019-12-28" |13–19 Dec 2019 |1,014 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''20.0''' |10.3 |14.4 |14.3 |8.3 |11.8 |4.0 |10.5 |5.2 |1.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.6 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-flokka-i-november/ Gallup] | data-sort-value="2019-12-03" |28 Oct–1 Dec 2019 |11,663 |53.2 | style="background:#C6ECFB;" |'''21.7''' |13.6 |15.8 |12.9 |7.8 |10.3 |3.9 |10.8 |3.0 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.9 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/796-kosningaaetlan-i-november-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129234503/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/796-kosningaaetlan-i-november-2019 |date=2022-11-29 }} | data-sort-value="2019-11-26" |15–22 Nov 2019 |1,061 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''18.1''' |10.6 |13.2 |16.8 |9.4 |10.8 |6.3 |9.7 |3.0 |2.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |1.3 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-flokka-i-oktober/ Gallup] | data-sort-value="2019-10-29" |30 Sep–27 Oct 2019 |9,798 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |13.4 |17.3 |11.5 |8.2 |9.0 |4.6 |10.3 |2.6 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/794-kosningaaetlan-i-seinni-hluta-oktober-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200858/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/794-kosningaaetlan-i-seinni-hluta-oktober-2019 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-10-25" |21–25 Oct 2019 |972 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''21.1''' |9.7 |15.3 |13.5 |10.0 |8.9 |8.0 |10.0 |2.6 |0.9 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.8 |- |[https://www.frettabladid.is/frettir/fylgi-sjalfstaedisflokks-og-samfylkingar-nanast-jafnt/ Zenter] | data-sort-value="2019-10-14" |10–14 Oct 2019 |''2,300'' |53 | style="background:#C6ECFB;" |'''19.6''' |12.5 |18.5 |11.6 |7.3 |10.9 |4.0 |11.3 |2.9 |1.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |1.1 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/791-kosningaaetlan-i-oktober-2019/ MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206031433/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/791-kosningaaetlan-i-oktober-2019 |date=2021-12-06 }} | data-sort-value="2019-10-19" |30 Sep–09 Oct 2019 |2,124 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''19.8''' |10.3 |14.1 |14.8 |10.1 |8.8 |5.6 |11.0 |3.1 |2.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.0 |- |[https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527191226/https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ |date=2024-05-27 }} | data-sort-value="2019-10-01" |01–30 Sep 2019 | - | - | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |12.0 |16.1 |12.3 |7.9 |9.7 |4.3 |11.2 |2.7 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/790-kosningaaetlan-i-september-2019/ MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701230345/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/790-kosningaaetlan-i-september-2019 |date=2022-07-01 }} | data-sort-value="2019-09-27" |09–16 Sep 2019 |1,045 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''18.3''' |12.8 |14.8 |12.0 |11.8 |12.4 |4.0 |10.2 |2.0 |1.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |3.5 |- |[https://www.gallup.is/frettir/piratar-tapa-fylgi-og-samfylkingin-i-sokn/ Gallup] | data-sort-value="2019-09-02" |29 Jul–01 Sep 2019 |''8,423'' |47.2 | style="background:#C6ECFB;" |'''21.7''' |12.8 |15.5 |13.4 |8.3 |9.3 |3.8 |11.4 |3.7 | - | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.2 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/787-kosningaaetlan-i-agust-2019/ MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701220251/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/787-kosningaaetlan-i-agust-2019 |date=2022-07-01 }} | data-sort-value="2019-07-17" |12–19 Aug 2019 |990 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''19.1''' |11.5 |16.8 |13.0 |10.4 |11.3 |4.1 |9.3 |2.9 |1.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |2.3 |- |[https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ Gallup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527191226/https://www.gallup.is/nidurstodur/thjodarpuls/fylgi-flokka/ |date=2024-05-27 }} | data-sort-value="2019-07-17" |01–31 Jul 2019 | - | - | style="background:#C6ECFB;" |'''21.6''' |12.0 |13.7 |12.1 |8.5 |12.7 |3.7 |12.2 |3.2 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.9 |- |[https://www.frettabladid.is/frettir/sjalfstaedismenn-tapa-til-midflokks/ Zenter] | data-sort-value="2019-07-26" |24–26 Jul 2019 |''2,000'' |45.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''20.5''' |12.9 |14.4 |13.4 |8.2 |12.3 |3.2 |10.6 |2.7 |1.9 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.1 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/784-kosningaaetlan-i-juli/ MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129235652/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/784-kosningaaetlan-i-juli |date=2022-11-29 }} | data-sort-value="2019-07-17" |04–17 Jul 2019 |2,031 | - | style="background:#C6ECFB;" |'''19.0''' |10.3 |13.5 |14.4 |8.4 |14.9 |4.8 |9.7 |4.3 |0.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.1 |- |[https://www.gallup.is/frettir/enn-litlar-breytingar/ Gallup] | data-sort-value="2019-06-30" |31 May–30 Jun 2019 |''5,910'' |53.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.7''' |13.0 |14.7 |11.4 |8.6 |11.3 |4.2 |10.1 |3.0 |– | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.0 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/774-kosningaaetlan-i-juni MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130001356/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/774-kosningaaetlan-i-juni |date=2022-11-30 }} | data-sort-value="2019-06-14" |7–14 Jun 2019 |988 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.1''' |11.3 |14.4 |10.6 |7.7 |14.4 |4.2 |9.5 |4.4 |1.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.7 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-flokka-breytist-litid/ Gallup] | data-sort-value="2019-05-30" |3–30 May 2019 |''6,125'' |53.5 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.4''' |12.4 |16.6 |10.0 |8.5 |11.2 |3.2 |10.9 |3.7 |0.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/772-kosningaaetlan-23-til-29-mai-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200554/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/772-kosningaaetlan-23-til-29-mai-2019 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-05-29" |23–29 May 2019 |932 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.5''' |14.1 |12.5 |10.8 |9.7 |14.0 |4.2 |8.3 |3.4 |1.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/770-kosningaaetlan-14-til-16-mai-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200927/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/770-kosningaaetlan-14-til-16-mai-2019 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2019-05-16" |14–16 May 2019 |978 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.3''' |12.2 |13.9 |11.8 |11.6 |9.8 |6.4 |8.4 |3.2 |1.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/762-kosningaaetlan-i-april-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130011018/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/762-kosningaaetlan-i-april-2019 |date=2022-11-30 }} | data-sort-value="2019-05-03" |30 Apr–3 May 2019 |941 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''20.2''' |13.4 |14.1 |9.2 |9.8 |13.4 |5.1 |9.2 |4.2 |1.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.1 |- |[https://www.gallup.is/frettir/aukinn-studningur-vid-rikisstjornina/ Gallup] | data-sort-value="2019-04-30" |5–30 Apr 2019 |''5,189'' |57.7 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.6''' |13.3 |16.2 |8.9 |8.0 |11.1 |4.0 |11.0 |3.6 |0.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/762-kosningaaetlan-i-april-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130011018/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/762-kosningaaetlan-i-april-2019 |date=2022-11-30 }} | data-sort-value="2019-04-13" |13 Apr 2019 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.5''' |12.1 |14.3 |9.2 |11.2 |13.3 |5.0 |7.8 |2.8 |1.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.2 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/762-kosningaaetlan-i-april-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130011018/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/762-kosningaaetlan-i-april-2019 |date=2022-11-30 }} | data-sort-value="2019-04-09" |4–9 Apr 2019 |926 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.7''' |10.4 |13.9 |10.2 |8.7 |15.0 |5.4 |9.0 |4.5 |1.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.7 |- |[https://www.gallup.is/frettir/midflokkurinn-baetir-vid-sig-en-sosialistar-tapa-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2019-03-31" |1–31 Mar 2019 |''6,705'' |55.4 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.0''' |11.6 |15.9 |9.0 |9.0 |11.6 |3.7 |10.3 |3.5 |0.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.1 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/753-kosningaaetlan-i-mars-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129233624/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/753-kosningaaetlan-i-mars-2019 |date=2022-11-29 }} | data-sort-value="2019-03-14" |11–14 Mar 2019 |1,025 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.6''' |11.4 |13.8 |8.0 |11.1 |13.6 |4.7 |9.4 |2.5 |1.9 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.8 |- |[https://www.gallup.is/frettir/samfylkingin-tapar-fylgi-milli-manada/ Gallup] | data-sort-value="2019-02-28" |31 Jan–28 Feb 2019 |''7,060'' |53.5 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.0''' |12.3 |16.8 |6.7 |9.0 |11.6 |3.4 |9.9 |5.0 |0.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.2 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/747-kosningaaetlan-i-februar-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701225318/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/747-kosningaaetlan-i-februar-2019 |date=2022-07-01 }} | data-sort-value="2019-02-15" |11–15 Feb 2019 |934 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |11.1 |15.9 |6.1 |13.5 |10.4 |6.9 |8.1 |3.6 |1.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.8 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-framsoknar-og-flokks-folksins-dalar-en-fylgi-pirata-og-sosialistaflokksins-eykst-sem-og-studningur-vid-rikisstjornina/ Gallup] | data-sort-value="2019-01-31" |7–31 Jan 2019 |''4,241'' |54.4 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.4''' |11.3 |19.1 |6.5 |8.8 |12.7 |3.7 |9.1 |5.3 |0.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/747-kosningaaetlan-i-februar-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701225318/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/747-kosningaaetlan-i-februar-2019 |date=2022-07-01 }} | data-sort-value="2019-01-28" |28 Jan 2019 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.8''' |12.2 |15.5 |8.3 |12.6 |12.0 |5.4 |9.2 |– |3.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/742-kosningaaetlan-i-januar-2019 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925211741/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/742-kosningaaetlan-i-januar-2019 |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2019-01-14" |4–14 Jan 2019 |2,061 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.2''' |11.3 |15.0 |6.9 |11.7 |13.8 |6.7 |7.8 |– |4.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.2 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-midflokksins-laekkar-mikid/ Gallup] | data-sort-value="2019-01-01" |3 Dec 2018–1 Jan 2019 |''4,899'' |58.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |11.6 |18.4 |5.7 |11.4 |10.7 |5.3 |10.5 |3.4 |0.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/735-kosningaaetlan-i-desember-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200851/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/735-kosningaaetlan-i-desember-2018 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2018-12-11" |5–11 Dec 2018 |975 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.1''' |12.9 |16.9 |5.9 |12.5 |14.4 |4.2 |8.5 |– |2.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.2 |- |[https://www.frettabladid.is/frettir/koennun-frettablasins-miflokkurinn-naei-ekki-manni-inn Zenter] | data-sort-value="2018-12-04" |3–4 Dec 2018 |''2,300'' |55 | style="background:#C6ECFB;" |'''21.4''' |12.7 |20.8 |4.3 |8.5 |14.4 |5.7 |9.1 |– |3.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |0.6 |- |[https://maskina.is/wp-content/uploads/2018/12/Mask%C3%ADnuk%C3%B6nnun_Hreyfing_%C3%A1_fylgi_Fj%C3%B6lmi%C3%B0lar.pdf Maskína] | data-sort-value="2018-12-03" |30 Nov–3 Dec 2018 |1,311 |– |19.3 |14.9 | style="background:#F6CDCF;" |'''19.7''' |4.6 |8.8 |14.9 |4.4 |13.4 |– |– | data-sort-value="-0.4" style="background:{{party color|Social Democratic Alliance}};color:#FFFFFF;" |0.4 |- |[https://www.gallup.is/frettir/studningur-vid-rikisstjorn-minnkar/ Gallup] | data-sort-value="2018-12-02" |3 Nov–2 Dec 2018 |''5,319'' |58.3 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |10.5 |18.7 |12.0 |7.5 |10.2 |6.2 |9.8 |1.3 |0.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/735-kosningaaetlan-i-desember-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200851/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/735-kosningaaetlan-i-desember-2018 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2018-11-21" |21 Nov 2018 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.1''' |10.3 |16.3 |13.1 |7.5 |11.3 |7.6 |8.6 |– |4.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/726-kosningaaetlan-i-november-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202959/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/726-kosningaaetlan-i-november-2018 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2018-11-12" |8–12 Nov 2018 |1,048 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''19.8''' |11.5 |16.6 |12.1 |8.8 |11.3 |7.3 |7.8 |– |4.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |3.2 |- |[https://www.gallup.is/frettir/samfylkingin-tapar-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2018-10-31" |2–31 Oct 2018 |''6,129'' |54.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.8''' |10.6 |17.0 |10.3 |7.2 |10.6 |6.2 |10.8 |1.1 |0.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.8 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/726-kosningaaetlan-i-november-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202959/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/726-kosningaaetlan-i-november-2018 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2018-10-22" |22 Oct 2018 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''20.8''' |10.8 |16.5 |12.8 |7.8 |13.2 |5.9 |9.9 |– |2.3 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/723-kosningaaetlan-i-oktober-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812215256/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/723-kosningaaetlan-i-oktober-2018 |date=2022-08-12 }} | data-sort-value="2018-10-09" |3–9 Oct 2018 |921 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''20.8''' |10.9 |16.7 |11.9 |8.9 |12.7 |6.1 |8.6 |– |3.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |4.1 |- |[https://www.gallup.is/frettir/fylgi-framsoknar-laekkar/ Gallup] | data-sort-value="2018-10-01" |3 Sep–1 Oct 2018 |''5,460'' |53.3 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.6''' |10.3 |19.3 |9.8 |6.6 |11.5 |5.9 |10.7 |0.9 |0.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/716-kosningaaetlan-i-september-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202548/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/716-kosningaaetlan-i-september-2018 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2018-09-12" |7–12 Sep 2018 |953 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.3''' |11.1 |19.8 |10.8 |8.1 |13.2 |5.3 |7.9 |– |2.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |1.5 |- |[https://www.gallup.is/frettir/samfylkingin-i-sokn-september-2018/ Gallup] | data-sort-value="2018-09-02" |2 Aug–2 Sep 2018 |''7,094'' |52.6 | style="background:#C6ECFB;" |'''22.7''' |11.7 |19.3 |8.7 |8.2 |12.5 |5.7 |10.1 |0.7 |0.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |3.4 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/716-kosningaaetlan-i-september-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202548/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/716-kosningaaetlan-i-september-2018 |date=2021-06-24 }} | data-sort-value="2018-08-10" |10 Aug 2018 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.1''' |8.8 |16.6 |10.3 |8.9 |13.4 |7.8 |8.7 |– |3.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.5 |- |[https://www.gallup.is/frettir/minnkandi-studningur-vid-rikisstjornina-juli-2018/ Gallup] | data-sort-value="2018-07-30" |29–30 Jul 2018 |''7,060'' |50.4 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.6''' |10.7 |16.7 |8.6 |9.2 |13.9 |6.0 |8.7 |0.9 |0.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.9 |- |[https://www.gallup.is/frettir/vidreisn-baetir-vid-sig-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2018-07-01" |31 May–1 Jul 2018 |''5,875'' |55.2 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.5''' |11.5 |15.2 |8.0 |8.5 |13.1 |5.1 |10.4 |1.0 |2.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.3 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/701-kosningaaetlan-i-juni-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925215044/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/701-kosningaaetlan-i-juni-2018 |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2018-06-18" |12–18 Jun 2018 |925 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.6''' |12.7 |15.1 |10.6 |9.5 |14.3 |8.2 |5.8 |– |2.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.5 |- |[https://www.gallup.is/frettir/piratar-baeta-vid-sig-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2018-05-31" |2–31 May 2018 |''7,113'' |56.6 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.8''' |13.3 |17.9 |8.5 |8.9 |13.3 |4.1 |8.4 |– |1.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.9 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/687-kosningaaetlan-i-mai-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522171304/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/687-kosningaaetlan-i-mai-2018 |date=2022-05-22 }} | data-sort-value="2018-05-22" |16–22 May 2018 |929 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.7''' |12.0 |14.6 |9.8 |10.1 |14.1 |5.6 |7.1 |– |3.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.1 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/687-kosningaaetlan-i-mai-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522171304/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/687-kosningaaetlan-i-mai-2018 |date=2022-05-22 }} | data-sort-value="2018-05-02" |2 May 2018 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''24.5''' |13.7 |14.7 |10.3 |8.2 |13.0 |5.8 |7.6 |– |2.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.8 |- |[https://www.gallup.is/frettir/58-segjast-stydja-rikisstjornina/ Gallup] | data-sort-value="2018-04-29" |27 Mar–29 Apr 2018 |''6,766'' |56.3 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.3''' |14.1 |17.7 |7.9 |9.6 |11.0 |4.2 |7.7 |– |2.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.6 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/679-kosninga-aetlan-i-april-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522163517/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/679-kosninga-aetlan-i-april-2018 |date=2022-05-22 }} | data-sort-value="2018-04-19" |13–19 Apr 2018 |910 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.9''' |14.3 |13.6 |8.8 |7.3 |15.3 |6.9 |7.0 |– |2.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.6 |- |[https://www.gallup.is/frettir/vinstri-graen-tapa-fylgi-og-studningur-vid-rikisstjorn-minnkar/ Gallup] | data-sort-value="2018-03-26" |1–26 Mar 2018 |''5,423'' |57.0 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.5''' |13.9 |16.5 |8.7 |9.2 |12.5 |4.9 |8.4 |– |1.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.0 |- |[https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/679-kosninga-aetlan-i-april-2018 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522163517/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/679-kosninga-aetlan-i-april-2018 |date=2022-05-22 }} | data-sort-value="2018-03-19" |19 Mar 2018 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''25.3''' |14.8 |16.1 |10.7 |9.0 |13.2 |3.6 |6.0 |– |1.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |9.2 |- |[https://mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427095415/https://mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar |date=2022-04-27 }} | data-sort-value="2018-03-12" |12 Mar 2018 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''21.9''' |16.1 |15.9 |9.7 |8.8 |13.8 |5.7 |6.1 |– |2.0 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |5.8 |- |[https://www.gallup.is/frettir/aukid-fylgi-vid-midflokkinn-og-minnkandi-studningur-vid-rikisstjornina/ Gallup] | data-sort-value="2018-02-28" |1–28 Feb 2018 |''5,564'' |55.3 | style="background:#C6ECFB;" |'''23.5''' |16.6 |15.3 |8.6 |9.3 |11.9 |5.9 |6.8 |– |2.2 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.9 |- |[https://www.gallup.is/frettir/minna-fylgi-framsoknar-og-minnkandi-studningur-vid-rikisstjornina/ Gallup] | data-sort-value="2018-01-31" |4–31 Jan 2018 |''5,606'' |53.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.5''' |16.9 |16.1 |6.8 |9.5 |10.7 |5.5 |7.3 |– |1.7 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.6 |- |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/672-mikill-studningur-vid-rikisstjornina-2 MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522175957/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/672-mikill-studningur-vid-rikisstjornina-2 |date=2022-05-22 }} | data-sort-value="2018-01-30" |25–30 Jan 2018 |928 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''22.3''' |18.4 |14.9 |7.7 |11.2 |12.9 |4.2 |6.0 |– |2.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |3.9 |- |[http://mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228192818/http://www.mmr.is/fylgi-flokka-og-rikisstjornar |date=2013-02-28 }} | data-sort-value="2018-01-17" |9–17 Jan 2018 |1,594 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''25.8''' |15.0 |13.9 |6.9 |11.2 |12.2 |6.1 |6.2 |– |2.6 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |10.8 |- |[https://www.ruv.is/frett/74-stydja-rikisstjorn-katrinar Gallup] | data-sort-value="2017-12-28" |30 Nov–28 Dec 2017 |''7,001'' |55.2 | style="background:#C6ECFB;" |'''25.1''' |17.3 |15.5 |5.8 |11.9 |10.1 |5.4 |6.5 |– |2.4 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.8 |- |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/658-mikill-studningur-vid-rikisstjornina MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925213316/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/658-mikill-studningur-vid-rikisstjornina |date=2021-09-25 }} | data-sort-value="2017-12-15" |12–15 Dec 2017 |923 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''23.2''' |16.7 |16.8 |8.7 |8.5 |14.1 |3.7 |5.7 |– |2.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |6.4 |- |[https://www.visir.is/paper/fbl/171206.pdf Fréttablaðið/Stöð 2/Vísir] | data-sort-value="2017-12-04" |4 Dec 2017 |804 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''26.4''' |23.5 |13.4 |7.4 |11.3 |7.7 |4.0 |4.8 |– |1.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |2.9 |- |[https://www.gallup.is/frettir/samfylkingin-baetir-vid-sig-midflokkurinn-tapar-fylgi/ Gallup] | data-sort-value="2017-11-30" |8–30 Nov 2017 |''3,991'' |57.8 | style="background:#C6ECFB;" |'''24.0''' |16.1 |16.7 |6.8 |10.4 |10.4 |6.4 |7.1 |– |2.1 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |7.3 |- |[http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/653-kjosendur-vg-vilja-ekki-sjalfstaedhisflokk-fylgi-vg-dalar MMR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206032447/https://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/653-kjosendur-vg-vilja-ekki-sjalfstaedhisflokk-fylgi-vg-dalar |date=2021-12-06 }} | data-sort-value="2017-11-17" |14–17 Nov 2017 |944 |– | style="background:#C6ECFB;" |'''24.4''' |13.0 |16.0 |10.5 |9.5 |9.9 |8.4 |6.5 |– |1.8 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.4 |- style="background:#E9E9E9;" |[[:en:2017_Icelandic_parliamentary_election|2017 parliamentary election]] | data-sort-value="2017-10-28" |28 Oct 2017 |– |– | style="background:#C6ECFB;" |'''25.2''' |16.9 |12.1 |10.9 |10.7 |9.2 |6.9 |6.7 |– |1.5 | style="background:{{party color|Independence Party (Iceland)}};color:#FFFFFF;" |8.4 |} == Úrslit kosninganna == {{Kosningaúrslit |party1=[[Sjálfstæðisflokkurinn]] (D) |votes1=48708 |seats1=16 |sc1=0 |party2=[[Framsóknarflokkurinn]] (B) |votes2=34501 |seats2=13 |sc2=+5 |party3=[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] (V) |votes3=25114 |seats3=8 |sc3=-3 |party4=[[Samfylkingin]] (S) |votes4=19825 |seats4=6 |sc4=-1 |party5=[[Flokkur fólksins]] (F) |votes5=17672 |seats5=6 |sc5=+2 |party6=[[Píratar]] (P) |votes6=17233 |seats6=6 |sc6=0 |party7=[[Viðreisn]] (C) |votes7=16628 |seats7=5 |sc7=+1 |party8=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (M) |votes8=10879 |seats8=3 |sc8=-4 |party9=[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] (J) |votes9=8181 |seats9=0 |sc9=- |party10=[[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn]] (O) |votes10=845 |seats10=0 |sc10=– |party11=[[Ábyrg framtíð]] (Y) |votes11=144 |seats11=0 |sc11=– |invalid=517 |blank=3731 |electorate= 254588 |source= [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi__althurslit/KOS02121.px/table/tableViewLayout2/ Hagstofa Íslands] }} Kjörsókn í kosningunum var ''80,1%'' og er það næstversta kjörsókn sem hefur verið í alþingiskosningum á Íslandi. === Úrslit í einstökum kjördæmum === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" |+ Hlutfallslegt fylgi (%) |- ! rowspan=2| [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] ! style="width:40px;"| [[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! style="width:40px;"| [[Framsóknarflokkurinn|B]] ! style="width:40px;"| [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:40px;"| [[Samfylkingin|S]] ! style="width:40px;"| [[Flokkur fólksins|F]] ! style="width:40px;"| [[Píratar|P]] ! style="width:40px;"| [[Viðreisn|C]] ! style="width:40px;"| [[Miðflokkurinn|M]] |- ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Sjálfstæðisflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Framsóknarflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Vinstri græn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Samfylkingin|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Flokkur fólksins|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Píratar|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Viðreisn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Miðflokkurinn (Ísland)|color}};"| |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík N]] ! style="background:#C6ECFB;"| 20.9 | 12,3 | 15,9 | 12,6 | 7,7 | 12,8 | 7,7 | 3,5 |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík S]] ! style="background:#C6ECFB;"| 22.8 | 11,5 | 14,7 | 13,3 | 8,9 | 10,9 | 8,6 | 4,1 |- | align=left| [[Suðvesturkjördæmi|Suðvestur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 30.2 | 14,5 | 12,1 | 8,1 | 7,6 | 8,3 | 11,4 | 4,5 |- | align=left| [[Norðvesturkjördæmi|Norðvestur]] | 22,5 ! style="background:#D6F6BD;"| 25,8 | 11,5 | 6,9 | 8,8 | 6,3 | 6,2 | 7,4 |- | align=left| [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | 18,5 ! style="background:#D6F6BD;"| 25,6 | 12,9 | 10,5 | 8,6 | 5,3 | 5,4 | 8,9 |- | align=left| [[Suðurkjördæmi|Suður]] ! style="background:#C6ECFB;"| 24,6 | 23,9 | 7,4 | 7,6 | 12,9 | 5,6 | 6,2 | 7,4 |- |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" |+ Þingsæti |- ! rowspan=2| [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] ! style="width:40px;"| [[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! style="width:40px;"| [[Framsóknarflokkurinn|B]] ! style="width:40px;"| [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:40px;"| [[Samfylkingin|S]] ! style="width:40px;"| [[Flokkur fólksins|F]] ! style="width:40px;"| [[Píratar|P]] ! style="width:40px;"| [[Viðreisn|C]] ! style="width:40px;"| [[Miðflokkurinn|M]] |- ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Sjálfstæðisflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Framsóknarflokkurinn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Vinstri græn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Samfylkingin|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Flokkur fólksins|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Píratar|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Viðreisn|color}};"| ! style="background:{{#invoke:Political party|fetch|Miðflokkurinn (Ísland)|color}};"| |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík N]] | 2 | 1 | 2 | 2 | 1 | 2 | 1 | 0 |- | align=left| [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík S]] ! style="background:#C6ECFB;"| 3 | 1 | 2 | 1 | 1 | 2 | 1 | 0 |- | align=left| [[Suðvesturkjördæmi|Suðvestur]] ! style="background:#C6ECFB;"| 4 | 2 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | 0 |- | align=left| [[Norðvesturkjördæmi|Norðvestur]] | 2 ! style="background:#D6F6BD;"| 3 | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 | 1 |- | align=left| [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | 2 ! style="background:#D6F6BD;"| 3 | 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 1 |- | align=left| [[Suðurkjördæmi|Suður]] | 3 | 3 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 1 |- |} == Endurtalningar == Samkvæmt birtum lokatölum úr öllum kjördæmum að morgni 26. september voru niðurstöður þær að 33 konur hefðu náð kjöri til Alþingis en það hefði þýtt að þingið hefði í fyrsta skiptið verið skipað konum að meiri hluta. Það hefði jafnframt orðið í fyrsta skiptið á evrópsku þjóðþingi sem það hefði gerst. Samkvæmt sömu tölum hafði [[Lenya Rún Taha Karim]], frambjóðandi Pírata í Reykjavíkurkjördæmi norður náð kjöri sem jöfnunarmaður og síðasti þingmaður kjördæmisins en það hefðu einnig verið tímamót þar sem hún hefði þá verið yngsti þingmaður sögunnar. Fluttar voru fréttir af því í stórum erlendum fjölmiðlum að konur væru nú í meirihluta á Alþingi. Í kjölfar endurtalningar í [[Norðvesturkjördæmi]] á sunnudeginum urðu miklar sviptingar á úthlutun [[jöfnunarsæti|jöfnunarmanna]] sem urðu til þess að konum sem náð höfðu kjöri fækkaði úr 33 í 30 og þær voru því ekki lengur í meirihluta.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/09/26/endurtalning-konur-ekki-lengur-i-meirihluta Endurtalning: Konur ekki lengur í meirihluta - RUV.is]</ref> Vinstri græn, Sósíalistar, Sjálfstæðisflokkurinn og Píratar kröfðust endurtalningar í Suðurkjördæmi vegna þess hve fáum atkvæðum munaði til að breyta úthlutun þingsæta.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/09/27/fjorir-flokkar-oska-eftir-endurtalningu-i-sudurkjordaemi Fjórir flokkar óska eftir endurtalningu í Suðurkjördæmi - RÚV, 27.9.2021]</ref> Niðurstöður þar breyttust ekki við endurtalningu.<ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/09/28/engin-breyting-vid-endurtalningu-i-sudurkjordaemi Engin breyting við endurtalningu í Suðurkjördæmi - RÚV, 28.9.2021]</ref> == Kærumál == Í kjölfar endurtalningar atkvæða í Norðvesturkjördæmi kom fram margþætt gagnrýni á endurtalninguna og framkvæmd hennar. Að sögn Inga Tryggvasonar, formanns yfirkjörstjórnar í kjördæminu, var ráðist í endurtalningu á öllum atkvæðum vegna þess að í ljós kom misræmi í flokkun atkvæða sem greidd höfðu verið C-lista Viðreisnar.<ref>http://landskjor.is/landkjorstjorn/frettir-tilkynningar/tilkynning-um-urslit-kosninga-til-althingis-25.-september-2021-og-uthlutun-thingsaeta</ref>. Eftir endurtalningu breyttust atkvæðatölur allra framboða lítillega en einnig fjöldi auðra og ógildra seðla sem og heildarfjöldi talinna atkvæða með þeim afleiðingum að úthlutun jöfnunarsæta á landsvísu breyttist verulega.<ref>https://www.ruv.is/frett/2021/09/29/mannleg-mistok-breyttu-ollu-fyrir-tiu-frambjodendur</ref> Í kjölfar endurtalningar gagnrýndi [[Magnús Davíð Norðdahl]], efsti maður á lista Pírata, það að umboðsmaður listans skyldi ekki hafa verið látinn vita af endurtalningunni og að kjörseðlar skuli ekki hafa verið [[innsigli|innsiglaðir]] eftir að fyrri talningu lauk og þar til hafist var handa við endurtalningu.<ref>https://www.frettabladid.is/frettir/segir-alvarlega-agalla-a-talningu-atkvaeda/</ref> Formaður yfirkjörstjórnar staðfesti að kjörseðlarnir hefðu verið skildir eftir í talningarsalnum á Hótel Borgarnesi á þessu tímabili og að salurinn hafi einungis verið læstur en ekki innsiglaður og bar það fyrir sig að slíkt hefði aldrei verið gert.<ref>https://www.frettabladid.is/frettir/kjorgogn-voru-ekki-innsiglud-thad-hefur-aldrei-verid-gert/</ref> Skýrslur yfirkjörstjórna úr öðrum kjördæmum leiddu þó í ljós að Norðvesturkjördæmi var eina kjördæmið þar sem geymslustaður atkvæða var ekki innsiglaður eftir að talningu var lokið.<ref>https://www.mbl.is/frettir/kosning/2021/09/30/innsiglad_alls_stadar_nema_i_nordvesturkjordaemi/</ref> [[Landskjörstjórn]] kom saman 1. október til að úthluta þingsætum og fór þar eftir þeim niðurstöðum sem borist höfðu frá yfirkjörstjórnum í hverju kjördæmi. Landskjörstjórn lét þess þó getið í tilkynningu að að hennar mati hefði: „... ekki borist staðfesting frá yfirkjörstjórn Norðvesturkjördæmis á að meðferð og varðveisla kjörgagna á talningarstað í kjördæminu hafi verið fullnægjandi.“ Samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár væri það hins vegar eingöngu Alþingi sjálft sem gæti úrskurðað um gildi kosninganna.<ref> http://landskjor.is/landkjorstjorn/frettir-tilkynningar/tilkynning-um-urslit-kosninga-til-althingis-25.-september-2021-og-uthlutun-thingsaeta</ref> Sérstök [[kjörbréfanefnd]] Alþingis hefur það hlutverk að rannsaka kosningakærur og gera tillögu til þingsins um samþykkt eða synjun á kjörbréfum nýkjörinna þingmanna. Þar sem hin eiginlega kjörbréfanefnd er ekki kosin fyrr en þing kemur saman komu flokkarnir sér saman um skipun undirbúningsnefndar kjörbréfa og var [[Birgir Ármannsson]] formaður hennar.<ref>https://www.visir.is/g/20212165200d/skipta-ut-konu-fyrir-karl-vegna-jafn-rettis-sjonar-mida</ref> Alls bárust Alþingi 17 kærur vegna kosninganna, þar á meðal 6 kærur frá öllum frambjóðendunum sem hefðu náð kjöri sem jöfnunarmenn ef fyrri tölurnar úr Norðvesturkjördæmi hefðu gilt. Flestar sneru kærurnar að framkvæmd talningar í Norðvesturkjördæmi. Rannsókn undirbúningsnefndarinnar fólst m.a. í vettvangsheimsóknum á talningarstað í [[Borgarnes]]i, samtölum við vitni og skoðun á gögnum á borð við upptökur úr eftirlitsmyndavélum frá Hótel Borgarnesi. Niðurstöður þeirrar rannsóknar var sú að annmarkar hafi verið á vörslu kjörgagna í talningarsalnum í 5-6 klukkustundir eftir að talningu lauk um nóttina og þar til yfirkjörstjórn mætti aftur á talningarstað upp úr hádegi. Á því tímabili höfðu starfsmenn hótelsins aðgang að salnum þar sem talningin fór fram og staðfest var með upptökum úr öryggismyndavélum að fjórir starfsmenn hefðu farið inn í salinn. Kjörgögnin sjálf hafi verið óinnsigluð í kössum og engin myndavélavöktun á því svæði í salnum þar sem þau voru geymd.<ref>{{H-vefur | url = https://www.althingi.is/altext/erindi/152/152-183.pdf | titill = Greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa | dagsetning = 23. nóvember 2021 | útgefandi = Alþingi | dags skoðað = 2022-04-23}}</ref> Í greinargerð undirbúningskjörbréfanefndar fyrir rannsókn kjörbréfa kemur að auki fram að oddviti yfirkjörstjórnar Norðvesturkjördæmis, Ingi Tryggvason, hafi verið mættur fyrstur á talningarstað í hádeginu og verið þar einsamall að handleika kjörseðla þegar næstu tveir meðlimir yfirkjörstjórnar mættu á staðinn um hálftíma síðar. Ennfremur kemur fram að þau níu atkvæði sem C-listi fór niður um í endurtalningu eftir atvikið, og ollu jöfnunarþingsætatilfærslunni, hafi verið í einum og sama bunkanum, þeim fyrsta sem oddviti er sagður hafa tekið upp þegar þeir meðlimir yfirkjörstjórnar sem mættir voru ákváðu að frumkvæði oddvita að fara yfir alla atkvæðabunka C-lista. Kjörbréfanefnd var hins vegar klofin í afstöðu sinni til þess hvort að þessi ágalli á framkvæmd kosninganna ætti að verða til þess að ógilda kosningarnar í Norðvesturkjördæmi eða jafnvel á landsvísu. Nýkjörið Alþingi greiddi atkvæði um kjörbréf þingmanna 25. nóvember og samþykkti kjörbréf þingmanna úr Norðvesturkjördæmi með 42 atkvæðum á móti 5 en 16 sátu hjá. Magnús D. Norðdahl, frambjóðandi Pírata í Norðvesturkjördæmi, boðaði í kjölfarið að hann myndi fara með málið fyrir [[Mannréttindadómstóll Evrópu|Mannréttindadómstól Evrópu]].<ref>{{H-vefur | url = https://www.visir.is/g/20212189359d/aetlar-ad-fara-med-kosninga-malid-i-nord-vestur-kjor-daemi-fyrir-mann-rettinda-dom-stolinn | titill = Ætlar að fara með kosninga­málið í Norð­vestur­kjör­dæmi fyrir Mann­réttinda­dóm­stólinn | dagsetning = 29. nóvember 2022 | miðill = Visir.is | dags skoðað = 2022-04-23}}</ref> Framkvæmd talningarinnar í Norðvesturkjördæmi var einnig kærð til lögreglu. Í október sektaði lögreglustjórinn á Vesturlandi alla yfirkjörstjórn kjördæmisins fyrir það að hafa ekki innsiglað atkvæði eftir talningu líkt og kosningalög gera ráð fyrir. Ingi Tryggvason, formaður yfirkjörstjórnarinnar, skyldi greiða 250 þúsund krónur í sekt en aðrir í yfirkjörstjórn skyldur greiða 150 þúsund. Enginn meðlimur yfirkjörstjórnarinnar greiddi þó þessa sekt þannig að lögreglustjóri þurfti að taka ákvörðun um það hvort að [[ákæra]] ætti í málinu eða fella það niður. Í mars 2022 var svo tilkynnt um að málin á hendur yfirkjörstjórninni hefðu verið felld niður af lögreglustjóranum á Vesturlandi þar sem þau þóttu ekki nægilega líkleg til sakfellingar þar sem ekki væri nógu skýrt í nýjum kosningalögum að refsivert væri að innsigla ekki atkvæðin.<ref>{{H-vefur | url = https://www.ruv.is/frett/2022/03/14/mal-yfirkjorstjornar-nordvesturkjordaemis-fellt-nidur | titill = Mál yfirkjörstjórnar Norðvesturkjördæmis fellt niður | dagsetning = 14. mars 2022 | miðill = RÚV.is | dags skoðað = 2022-04-23}}</ref> Karl Gauti Hjaltason kærði þessa ákvörðun lögreglustjóra um niðurfellingu til ríkissaksóknara sem úrskurðaði að rétt hefði verið af lögreglustjóra að fella málið niður.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2022-07-21-rikissaksoknari-stadfestir-akvordun-logreglu/|title=Ríkissaksóknari staðfestir ákvörðun lögreglu - RÚV.is|date=2022-07-21|website=RÚV|access-date=2025-05-30}}</ref> ===Niðurstaða Mannréttindadómstóls Evrópu=== [[Mannréttindadómstóll Evrópu]] gaf út dóm sinn vegna talningamálsins þann 16. apríl árið 2024. Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hefði brotið gegn réttinum til frjálsra kosninga og skilvirkra réttarúrræða við alþingiskosningarnar. Ríkið var dæmt til að greiða Guðmundi Gunnarssyni, frambjóðanda Viðreisnar, og Magnúsi Davíð Norðdahl, frambjóðanda Pírata, hvorum fyrir sig andvirði um tveggja milljóna króna.<ref>{{Vefheimild|titill=MDE: Ísland brotlegt vegna talningarmáls í NV-kjördæmi|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-04-16-mde-island-brotlegt-vegna-talningarmals-i-nv-kjordaemi-410426|útgefandi=[[RÚV]]|dags=16. apríl 2024|skoðað=16. apríl 2024|höfundur=Alexander Kristjánsson}}</ref> == Markverðir áfangar == [[Tómas A. Tómasson]] þingmaður Flokks fólksins er elsti nýliðinn sem kosinn hefur verið á þing eða 72 ára gamall. [[Indriði Ingi Stefánsson]] varaþingmaður Pírata lagði fram fyrstu breytingartillögu við úrskurð lögmætis kjörbréfa. [[Birgir Þórarinsson]] þingmaður [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] gekk til liðs við [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]] tveimur vikum eftir kosningar en það er í fyrsta skipti sem að þingmaður skiptir um flokk svo stuttu eftir kosningar. [[Flokkur:Alþingiskosningar]] [[Flokkur:2021]] {{röð | listi = [[Alþingiskosningar]] | fyrir = [[Alþingiskosningar 2017]] | eftir = [[Alþingiskosningar 2024]] }} ==Tilvísanir== {{reflist}} 5sxjrlyfbmpjwws7eq8sv04bcknzd05 0 160886 1962320 1903626 2026-05-06T00:17:35Z TKSnaevarr 53243 1962320 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Чтобы больше иметь — надо больше производить. Чтобы больше производить — надо больше знать.jpg|thumb|right|Sovéskt áróðursplakat frá árinu 1920. Á því stendur: „Til þess að eiga meira verður að framleiða meira. Til þess að framleiða meira verður að kunna meira.“]] [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-19400-0029, Berlin, Marx-Engels-Platz, Demonstration.jpg|thumb|right|Myndir af [[Karl Marx|Marx]], [[Friedrich Engels|Engels]], [[Vladímír Lenín|Lenín]] og [[Jósef Stalín|Stalín]] í [[Austur-Þýskaland]]i árið 1953.]] '''Marx-lenínismi''' er [[Kommúnismi|kommúnísk]] hugmyndafræði sem var útbreiddasta stefna kommúnistahreyfinga á 20. öldinni.<ref name="Lansford">Lansford, Thomas (2007). ''Communism''. New York: Cavendish Square Publishing. bls. 9–24, 36–44. {{ISBN|978-0761426288}}. „Árið 1985 bjó þriðjungur af heimsbyggðinni við marx-lenínísk stjórnarför af einni tegund eða annarri.“</ref> Marx-lenínismi var heiti á opinberri stjórnarstefnu [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]],<ref>Evans, Alfred B. (1993). ''Soviet Marxism-Leninism: The Decline of an Ideology''. Santa Barbara: ABC-CLIO. pp. 1–2. {{ISBN|9780275947637}}.</ref> leppríkja þeirra í [[Austurblokkin]]ni og ýmissa sósíalískra stjórna í [[Þriðji heimurinn|þriðja heiminum]] á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]].<ref>{{Cite book|last=Hanson|first=S.E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|chapter=Marxism/Leninism|publisher=|year=2001|isbn=9780080430768|location=|pages=9298–9302|doi=10.1016/B0-08-043076-7/01174-8}}</ref> [[Alþjóðasamband kommúnista]] aðhylltist jafnframt marx-lenínisma eftir að [[bolsévikar]] komust þar til áhrifa.<ref>Bottomore, T. B. (1991). ''A Dictionary of Marxist Thought''. Wiley-Blackwell. bls. 54.</ref> Marx-lenínismi er enn hugmyndafræði ýmissa kommúnistaflokka og opinber stjórnarstefna ríkisstjórna [[Kína]], [[Laos]] og [[Víetnam]].<ref name="cooke"/><ref>{{cite journal|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|date=21 February 2018|url=https://thediplomat.com/2018/02/the-rebirth-of-the-nepal-communist-party/|title=The (Re)Birth of the Nepal Communist Party|magazine=The Diplomat|accessdate=29 November 2020}}</ref> Marx-lenínistar aðhyllast jafnan alþjóðlega verkalýðshyggju og sósíalískt lýðræði en eru almennt mótfallnir [[stjórnleysi]], [[Fasismi|fasisma]], [[Heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]] og [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndu lýðræði]]. Hugmyndafræði marx-lenínisma gerir ráð fyrir því að til þess að ryðja [[Kapítalismi|kapítalisma]] úr vegi verði að gera kommúníska [[bylting]]u í tveimur þrepum. Kommúnísk framvarðarsveit sem skipulögð er með tilteknu stigveldi með [[Lýðræðisleg miðstýring|lýðræðislegri miðstýringu]] á að taka völdin „í þágu verkalýðsins“ og stofna til sósíalísks ríkis undir stjórn kommúnistaflokks, sem á að ráða í umboði [[Alræði öreiganna|alræðis öreiganna]]. Ríkið á að stýra efnahaginum og framleiðslunni, bæla niður andstöðu borgarastéttarinnar, efla [[Sameignarstefna|sameignarstefnu]] og undirbúa væntanlegt kommúnistasamfélag sem á að vera bæði stéttalaust og ríkislaust.<ref name="johnmorgan-ideology">Morgan, W. John (2001). "Marxism–Leninism: The Ideology of Twentieth-Century Communism". In Wright, James D., ed. ''International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences'' (2. útg.). Oxford: Elsevier. bls. 657, 659: "Lenin argued that power could be secured on behalf of the proletariat through the so-called vanguard leadership of a disciplined and revolutionary communist party, organized according to what was effectively the military principle of democratic centralism. [...] The basics of Marxism–Leninism were in place by the time of Lenin's death in 1924. [...] The revolution was to be accomplished in two stages. First, a 'dictatorship of the proletariat,' managed by the élite 'vanguard' communist party, would suppress counterrevolution, and ensure that natural economic resources and the means of production and distribution were in common ownership. Finally, communism would be achieved in a classless society in which Party and State would have 'withered away.'"</ref><ref name="busky">Busky, Donald F. (2002). ''Communism in History and Theory: From Utopian Socialism to the Fall of the Soviet Union''. Greenwood Publishing. bls. 163–165.</ref><ref name="albert24">Albert, Michael; Hahnel, Robin (1981). ''Socialism Today and Tomorrow''. Boston, Massachusetts: South End Press. pp. 24–26.</ref><ref name="cooke">Cooke, Chris, ed. (1998). ''Dictionary of Historical Terms'' (2. útg.). bls. 221–222.</ref><ref name="Andrain">Andrain, Charles F. (1994). ''Comparative Political Systems: Policy Performance and Social Change''. Armonk, New York: M. E. Sharpe. bls. 140: "The communist party-states collapsed because they no longer fulfilled the essence of a Leninist model: a strong commitment to Marxist-Leninist ideology, rule by the vanguard communist party, and the operation of a centrally planned state socialist economy. Before the mid-1980s, the communist party controlled the military, police, mass media, and state enterprises. Government coercive agencies employed physical sanctions against political dissidents who denounced Marxism-Leninism."</ref><ref name="evans">Evans, Alfred. ''Soviet Marxism-Leninism: The Decline of an Ideology''. ABC-CLIO, 1993. bls. 24: "Lenin defended the dictatorial organization of the workers' state. Several years before the revolution, he had bluntly characterized dictatorship as 'unlimited power based on force, and not on law', leaving no doubt that those terms were intended to apply to the dictatorship of the proletariat. ... To socialists who accused the Bolshevik state of violating the principles of democracy by forcibly suppressing opposition, he replied: you are taking a formal, abstract view of democracy. ... The proletarian dictatorship was described by Lenin as a single-party state."</ref> Marx-lenínísk ríki eru yfirleitt einfaldlega kölluð kommúnistaríki í fræðaheimi Vesturlanda.<ref name="The Economics of Socialism after World War Two: 1945-1990">{{cite book|last=Wilczynski|first=J.|title=The Economics of Socialism after World War Two: 1945-1990|publisher=Aldine Transaction|date=2008|isbn=978-0202362281|pages=21|quote=Contrary to Western usage, these countries describe themselves as 'Socialist' (not 'Communist'). The second stage (Marx's 'higher phase'), or 'Communism' is to be marked by an age of plenty, distribution according to needs (not work), the absence of money and the market mechanism, the disappearance of the last vestiges of capitalism and the ultimate 'whithering away' of the State.}}</ref><ref>{{cite book|last=Steele|first=David Ramsay|title=From Marx to Mises: Post Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation|publisher=Open Court|date=September 1999|isbn=978-0875484495|page=45|quote=Among Western journalists the term 'Communist' came to refer exclusively to regimes and movements associated with the Communist International and its offspring: regimes which insisted that they were not communist but socialist, and movements which were barely communist in any sense at all.}}</ref><ref>{{cite book|last=Rosser|first=Mariana V. and J Barkley Jr.|title=Comparative Economics in a Transforming World Economy|publisher=MIT Press|date=23 July 2003|isbn=978-0262182348|pages=14|quote=Ironically, the ideological father of communism, Karl Marx, claimed that communism entailed the withering away of the state. The dictatorship of the proletariat was to be a strictly temporary phenomenon. Well aware of this, the Soviet Communists never claimed to have achieved communism, always labeling their own system socialist rather than communist and viewing their system as in transition to communism.}}</ref><ref name="Williams 1983 289">{{cite book|last=Williams|first=Raymond|title=Keywords: A vocabulary of culture and society, revised edition|publisher=Oxford University Press|year=1983|isbn=978-0-19-520469-8|page=[https://archive.org/details/keywordsvocabula00willrich/page/289 289]|chapter=Socialism|quote=The decisive distinction between socialist and communist, as in one sense these terms are now ordinarily used, came with the renaming, in 1918, of the Russian Social-Democratic Labour Party (Bolsheviks) as the All-Russian Communist Party (Bolsheviks). From that time on, a distinction of socialist from communist, often with supporting definitions such as social democrat or democratic socialist, became widely current, although it is significant that all communist parties, in line with earlier usage, continued to describe themselves as socialist and dedicated to socialism.|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/keywordsvocabula00willrich/page/289}}</ref> [[Jósef Stalín]] þróaði hugmyndina um marx-lenínisma á þriðja áratuginum upp úr túlkun sinni og samblöndun á [[Marxismi|marxískri rétthugsun]] og [[Lenínismi|lenínisma]].<ref>Lisichkin, G. (1989). "Mify i real'nost'" (rússneska). ''[[Novy Mir]]'' (3): 59.</ref><ref>Lansford, Thomas (2007). ''Communism''. New York: Cavendish Square Publishing. bls. 17. {{ISBN|978-0761426288}}.</ref> Eftir dauða [[Vladímír Lenín|Vladímírs Lenín]] árið 1924 varð marx-lenínismi sérstök hreyfing innan Sovétríkjanna þegar Stalín og félagar hans náðu stjórn á [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokknum]]. Með nýju hugmyndafræðinni höfnuðu marx-lenínistar hugmyndum vestrænna marxista um [[heimsbylting]]u sem skilyrði fyrir uppbyggingu sósíalisma og studdu þess í stað hugmyndina um [[Sósíalismi í einu landi|sósíalisma í einu landi]]. Stuðningsmenn stefnunnar töldu umskiptin frá kapítalisma til sósíalisma hafa markast af tilurð fyrstu [[Fimm ára áætlanir Sovétríkjanna|fimm ára áætlunarinnar]] og upptöku [[Stjórnarskrá Sovétríkjanna|sovésku stjórnarskrárinnar]] 1936.<ref>Smith, S. A. (2014). ''The Oxford Handbook of the History of Communism''. Oxford: Oxford University Press. p. 126. {{ISBN|9780191667527}}. "The 1936 Constitution described the Soviet Union for the first time as a 'socialist society', rhetorically fulfilling the aim of building socialism in one country, as Stalin had promised."</ref> Á síðhluta þriðja áratugarins lagði Stalín grunn að hugmyndafræðilegri rétthugsun innan Kommúnistaflokksins, Sovétríkjanna og Alþjóðasambands kommúnista til þess að vísir væri að alþjóðlegu marx-lenínísku iðkunarferli.<ref>Bullock, Allan; Trombley, Stephen, eds. (1999). ''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'' (3. útg.). bls. 506.</ref><ref name="made_by_stalin22">Lisischkin, G. (1989). "Mify i real'nost'" (rússneska). ''Novy Mir'' (3): 59.</ref> Á þriðja áratuginum varð sovésk útgáfa Stalíns og félaga af [[Þráttarefnishyggja|þráttarefnishyggju]] og [[Söguleg efnishyggja|sögulegri efnishyggju]] að opinberri sovéskri túlkun á marxisma<ref>Evans, Alfred B. (1993). ''Soviet Marxism-Leninism: The Decline of an Ideology''. Santa Barbara: ABC-CLIO. bls. 52–53. {{ISBN|9780275947637}}.</ref> og marxistar í öðrum ríkjum fóru að nota hana sem fyrirmynd. Á síðhluta fjórða áratugarins náði hugtakið ''marx-lenínismi'' útbreiðslu eftir að Stalín notaði það í opinberri kennslubók sinni, ''Sögu Kommúnistaflokks Sovétríkjanna (Bolsévika)'' (1938).<ref>"Marxism". ''[[Soviet Encyclopedic Dictionary]]''. bls. 00.</ref> Alþjóðahyggja marx-lenínismans birtist í stuðningi hans við byltingar í öðrum löndum, fyrst í gegnum Alþjóðasamband kommúnista. Stofnun annarra kommúnistaríkja eftir seinni heimsstyrjöldina leiddi til þess að nýju kommúnistastjórnirnar fylgdu marx-lenínísku fordæmi Sovétríkjanna og tóku upp fimm ára áætlanir, hraða iðnvæðingu, pólitíska miðstýringu og bælingu á andófi. Í kalda stríðinu var marx-lenínismi áberandi drifkraftur í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] mestalla 20. öldina.<ref name="Columbia 2007">{{cite encyclopedia|url=http://www.bartleby.com/65/co/communism.html|title=Communism|work=[[The Columbia Encyclopedia]]|edition=6th|year=2007|accessdate=29 November 2020}}</ref> Eftir að Stalín lést og hafið var að þurrka út arfleifð hans í Sovétríkjunum var marx-lenínismi endurskoðaður mörgum sinnum og til urðu ýmis afbrigði eins og [[guevarismi]], [[Ho Chi Minh-hugsun]], [[hoxhaismi]], [[maóismi]], [[sósíalismi með kínverskum einkennum]] og [[títóismi]]. Þetta leiddi jafnframt til þess að hugmyndafræðilegar deilur hófust á milli margra marx-lenínískra ríkja, meðal annars [[Deilur Títós og Stalíns|deilna Títós og Stalíns]], [[Deilur Kína og Sovétríkjanna|deilna Kína og Sovétríkjanna]] og deilna milli Kína og Albaníu. Deilt hefur verið um hvernig beri að flokka marx-lenínísk ríki félagshagfræðilega. Ýmist hefur verið bent á þau sem dæmi um [[skrifræði]]slega [[Sameignarstefna|sameignarstefnu]], [[Ríkiskapítalismi|ríkiskapítalisma]], [[Ríkissósíalismi|ríkissósíalisma]] eða alveg sérstakan framleiðsluhátt.<ref>Sandle, Mark (1999). ''A Short History of Soviet Socialism''. London: UCL Press. pp. 265–266. {{doi|10.4324/9780203500279}}. {{ISBN|9781857283556}}.</ref> Austurblokkinni, þar á meðal marx-lenínískum ríkjum í Austur-Evrópu og þriðja heiminum, hefur verið lýst sem „skrifræðislegu valdboðskerfi“.<ref name="Andrain"/> Hins vegar hefur verið bent á félagshagfræðilega uppbyggingu Kína sem „þjóðernissinnaðan ríkiskapítalisma“.<ref>Morgan, W. John (2001). "Marxism–Leninism: The Ideology of Twentieth-Century Communism". Í Wright, James D., ritstj. ''International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences'' (2. útg.). Oxford: Elsevier. bls. 661.</ref> Gagnrýni á marx-lenínisma hefur jafnan farið saman við almenna gagnrýni á kommúnistastjórnir og með henni hefur jafnan verið einblínt á gerðir og stefnur marx-lenínískra leiðtoga á borð við Stalín, [[Maó Zedong]] og [[Pol Pot]]. Marx-lenínísk ríki einkennast venjulega af mikilli [[miðstýring]]u ríkisins og kommúnistaflokksins, pólitískri undirokun, [[trúleysi]] sem opinberri trúarstefnu, sameignarstefnu og notkun nauðungarvinnu í vinnubúðum auk ókeypis almennrar menntunar og heilbrigðisþjónustu, lítils atvinnuleysis og lægra verðlags á tilteknum vörum. Sagnfræðingar á borð við Silvio Pons og [[Robert Service]] telja að undirokun og [[alræði]]shyggja þessara ríkja hafi komið til vegna marx-lenínískrar hugmyndafræði.<ref name="service totalitarian">Service (2007), bls. 5–6: "Whereas fascist totalitarianism in Italy and Germany was crushed in 1945, communist totalitarianism was reinforced in the USSR and other Marxist-Leninist states ... enough was achieved in the pursuit of comprehensive political monopoly for the USSR – as well as most other communist states – to be rightly described as totalitarian".</ref><ref name="service labor camps">Service (2007), p. 301: "The labor camps developed in the USSR were introduced across the communist world. This was especially easy in eastern Europe where they inherited the punitive structures of the Third Reich. But China too was quick in developing its camp network. This became one of the defining features of communism. It is true that other types of society used forced labour as part of their penal system … What was different about communist rulership was the dispatch of people to the camps for no reason other than the misfortune of belonging to a suspect social class".</ref><ref name="pons ethnic cleansing">Pons, pp. 308–310: "The linkages between ethnic cleansing and the history of communism in power are manifold. Communist governments, wherever they arose, sought to increase the purview of their states by homogenizing, categorizing and making more transparent their populations. … The state would weed out the weak and ungovernable ... and eliminate those ethnicities or nationalities that proved able to perpetuate their cultural, political and economic distinctiveness. ... Ethnic cleansing and communism are linked not only in the history of the Soviet Union and Stalin ... Communist governments saw it in their interests to establish ethnically-homogeneous states and territories, sometimes even claiming that 'national' expulsions constituted a 'social' revolution, since those expelled were the bourgeois or aristocratic 'oppressors' of the native peoples".</ref> Sagnfræðingar á borð við [[Michael Geyer]] og [[Sheila Fitzpatrick|Sheilu Fitzpatrick]] benda á aðrar skýringar og telja að áhersla á efri lög samfélagsins og á hugtök á borð við alræðishyggju hafi skyggt á eiginlega virkni kerfisins.<ref name="Geyer&Fitzpatrick">{{cite book|title=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared|last1=Geyer|first1=Michael|author1-link=Michael Geyer|last2=Fitzpatrick|first2=Sheila|author2-link=Sheila Fitzpatrick|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-72397-8|url=https://books.google.com/books?id=3wzDPQAACAAJ|doi=10.1017/CBO9780511802652}}</ref> Uppgangur Sovétríkjanna sem fyrsta kommúníska ríkis heims leiddi til þess að kommúnismi varð almennt bendlaður við marx-lenínisma og sovéska stjórnarhætti<ref name="Columbia 2007"/><ref>Ball, Terence; Dagger, Richard [1999] (2019). [https://www.britannica.com/topic/communism "Communism"] (revised ed.). ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved 10 June 2020 – via Britannica.com.</ref><ref>Busky, Donald F. (2000). ''Democratic Socialism: A Global Survey''. [[Praeger Paperback|Praeger]]. pp. 6–8. {{ISBN|978-0-275-96886-1}}. "In a modern sense of the word, communism refers to the ideology of Marxism-Leninism. [...] [T]he adjective ''democratic'' is added by democratic socialists to attempt to distinguish themselves from Communists who also call themselves socialists. All but communists, or more accurately, Marxist-Leninists, believe that modern-day communism is highly undemocratic and totalitarian in practice, and democratic socialists wish to emphasise by their name that they disagree strongly with the Marxist-Leninist brand of socialism."</ref> en sumir fræðimenn, hagfræðingar og hugsuðir halda því fram að í reynd hafi marx-lenínísk stjórnkerfi verið tegund af ríkiskapítalisma<ref>[[Noam Chomsky|Chomsky, Noam]] (1986). [https://chomsky.info/1986____/ "The Soviet Union Versus Socialism"]. ''[[Our Generation (journal)|Our Generation]]'' (Spring/Summer). Retrieved 10 June 2020 – via Chomsky.info.</ref><ref>Howard, M. C.; King, J. E. (2001). [http://www.hetsa.org.au/pdf/34-A-08.pdf "'State Capitalism' in the Soviet Union"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728140836/https://www.hetsa.org.au/pdf/34-A-08.pdf |date=2019-07-28 }}. ''History of Economics Review''. 34 (1): 110–126. {{doi|10.1080/10370196.2001.11733360}}.</ref><ref>[[Richard D. Wolff|Wolff, Richard D.]] (27 June 2015). [http://www.truth-out.org/news/item/31567-socialism-means-abolishing-the-distinction-between-bosses-and-employees "Socialism Means Abolishing the Distinction Between Bosses and Employees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311070639/http://www.truth-out.org/news/item/31567-socialism-means-abolishing-the-distinction-between-bosses-and-employees |date=2018-03-11 }}. ''[[Truthout]]''. Retrieved 29 January 2020.</ref> eða áætlanalausu [[tilskipanahagkerfi]].<ref>{{cite journal|last=Wilhelm|first=John Howard|year=1985|title=The Soviet Union Has an Administered, Not a Planned, Economy|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1985-01_37_1/page/118|journal=[[Europe-Asia Studies|Soviet Studies]]|volume=37|issue=1|pages=118–30|doi=10.1080/09668138508411571}}</ref><ref>{{cite book|last=Ellman|first=Michael|year=2007|chapter=The Rise and Fall of Socialist Planning|editor1-first=Saul|editor1-last=Estrin|editor2-first=Grzegorz W.|editor2-last=Kołodko|editor3-first=Milica|editor3-last=Uvalić|title=Transition and Beyond: Essays in Honour of Mario Nuti|url=https://archive.org/details/transitionbeyond00libg|location=New York City|publisher=Palgrave Macmillan|page=[https://archive.org/details/transitionbeyond00libg/page/n42 22]|quote=In the USSR in the late 1980s the system was normally referred to as the 'administrative-command' economy. What was fundamental to this system was not the plan but the role of administrative hierarchies at all levels of decision making; the absence of control over decision making by the population [...].|isbn=978-0-230-54697-4}}</ref> ==Tengt efni== * [[Marxismi]] * [[Lenínismi]] * [[Stalínismi]] ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Kommúnismi]] 1ot2v7rervgeflplbbfik8aa5we0m9h 0 161434 1962276 1776184 2026-05-05T15:01:02Z TKSnaevarr 53243 /* Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum */ 1962276 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Mads Dittmann Mikkelsen | búseta = | mynd = Mads Mikkelsen Cannes 2013 2.jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = 22. nóvember 1965 | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]] | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni =Danmörk | starf = | titill = | verðlaun =*Besti leikari Cannes 2012<br>* Besti leikari, Evrópsku kvikmyndaverðlaunin 2020<br>*Besti leikari í sjónvarpi, Saturn-verðlaunin 2013 | laun = | trú = Trúlaus | maki = Hanne Jacobsen ​(g. 2000) | börn = 2 | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Mads Mikkelsen''' (f. 22. nóvember 1965) er danskur [[leikari]]. Hann er einna þekktastur fyrir hlutverk sitt í ''James Bond: Casino Royale'' (2006). Mikkelsen var dansari og fimleikamaður áður en hann hóf feril í kvikmyndum. Í Danmörku varð hann fyrst frægur fyrir hlutverk í glæpamyndum og þáttum: ''Pusher''-myndunum (1996, 2004) og ''Rejseholdet''-þáttunum (2000–2004). Mikkelsen lék aðalhlutverk í myndinni ''Arctic'' (2018) sem tekin var upp á Íslandi. Hann lék í myndbandi við ''Djákninn'' (2011) fyrir íslensku hljómsveitina [[Sólstafir (hljómsveit)|Sólstafi]]. == Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == *1996 Blomsterfangen *1996 Pusher *1996 Café Hector *1998 Vildspor *1998 Nattens engel *1999 Tom Merritt *1999 Bleeder Lenny *2000 Blinkende lykter *2001 Monas verden *2001 Shake It All About *2002 I Am Dina *2002 Open Hearts *2002 Wilbur Wants to Kill Himself *2003 Nu *2003 The Boy Below *2003 The Green Butchers *2003 Torremolinos 73 *2004 King Arthur *2004 Pusher II *2005 Adam's Apples *2006 After the Wedding *2006 Cars *2006 Prague *2006 Exit *2006 Casino Royale *2008 Flame & Citron *2009 Coco Chanel & Igor Stravinsky *2009 Valhalla Rising *2009 The Door *2010 Clash of the Titans *2010 Moomins and the Comet *2011 The Three Musketeers *2012 A Royal Affair *2012 The Hunt *2012 Move On Mark *2013 Charlie Countryman *2013 Michael Kohlhaas *2014 The Salvation *2015 Men & Chicken *2016 Doctor Strange *2016 Le Fantôme *2016 Rogue One: A Star Wars Story *2018 Arctic *2018 At Eternity's Gate *2019 Polar *2020 Druk *2020 Riders of Justice *2021 Chaos Walking *2022 Fantastic Beasts 3 ==Sjónvarp== *2000–2004 Rejseholdet *2005 Julie *2005 Klovn *2013–2015 Hannibal ==Tölvuleikir== *2008 007: Quantum of Solace *2019 Death Stranding Clifford Unger ==Tónlistarmyndbönd== *2009 Jokeren "Sig Ja" *2011 Sólstafir "Djákninn" *2015 Rihanna "Bitch Better Have My Money" == Tengill == * {{imdb nafn|0586568}} {{DEFAULTSORT:Mikkelsen, Mads }} [[Flokkur:Danskir leikarar]] {{f|1965}} k1gi2t0711vf0r2fyx1xrr0yhxze3yg 1962277 1962276 2026-05-05T15:02:24Z TKSnaevarr 53243 1962277 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Mads Dittmann Mikkelsen | búseta = | mynd = Mads Mikkelsen Cannes 2013 2.jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = 22. nóvember 1965 | fæðingarstaður = [[Kaupmannahöfn]] | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni =Danmörk | starf = | titill = | verðlaun =*Besti leikari Cannes 2012<br>* Besti leikari, Evrópsku kvikmyndaverðlaunin 2020<br>*Besti leikari í sjónvarpi, Saturn-verðlaunin 2013 | laun = | trú = Trúlaus | maki = Hanne Jacobsen ​(g. 2000) | börn = 2 | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Mads Mikkelsen''' (f. 22. nóvember 1965) er danskur [[leikari]]. Hann er einna þekktastur fyrir hlutverk sitt í [[James Bond]]-myndinni ''[[Royale spilavítið (kvikmynd frá 2006)|Royale spilavítið]]'' (2006). Mikkelsen var dansari og fimleikamaður áður en hann hóf feril í kvikmyndum. Í Danmörku varð hann fyrst frægur fyrir hlutverk í glæpamyndum og þáttum: ''Pusher''-myndunum (1996, 2004) og ''Rejseholdet''-þáttunum (2000–2004). Mikkelsen lék aðalhlutverk í myndinni ''Arctic'' (2018) sem tekin var upp á Íslandi. Hann lék í myndbandi við ''Djákninn'' (2011) fyrir íslensku hljómsveitina [[Sólstafir (hljómsveit)|Sólstafi]]. == Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == *1996 Blomsterfangen *1996 Pusher *1996 Café Hector *1998 Vildspor *1998 Nattens engel *1999 Tom Merritt *1999 Bleeder Lenny *2000 Blinkende lykter *2001 Monas verden *2001 Shake It All About *2002 I Am Dina *2002 Open Hearts *2002 Wilbur Wants to Kill Himself *2003 Nu *2003 The Boy Below *2003 The Green Butchers *2003 Torremolinos 73 *2004 King Arthur *2004 Pusher II *2005 Adam's Apples *2006 After the Wedding *2006 Cars *2006 Prague *2006 Exit *2006 Casino Royale *2008 Flame & Citron *2009 Coco Chanel & Igor Stravinsky *2009 Valhalla Rising *2009 The Door *2010 Clash of the Titans *2010 Moomins and the Comet *2011 The Three Musketeers *2012 A Royal Affair *2012 The Hunt *2012 Move On Mark *2013 Charlie Countryman *2013 Michael Kohlhaas *2014 The Salvation *2015 Men & Chicken *2016 Doctor Strange *2016 Le Fantôme *2016 Rogue One: A Star Wars Story *2018 Arctic *2018 At Eternity's Gate *2019 Polar *2020 Druk *2020 Riders of Justice *2021 Chaos Walking *2022 Fantastic Beasts 3 ==Sjónvarp== *2000–2004 Rejseholdet *2005 Julie *2005 Klovn *2013–2015 Hannibal ==Tölvuleikir== *2008 007: Quantum of Solace *2019 Death Stranding Clifford Unger ==Tónlistarmyndbönd== *2009 Jokeren "Sig Ja" *2011 Sólstafir "Djákninn" *2015 Rihanna "Bitch Better Have My Money" == Tengill == * {{imdb nafn|0586568}} {{DEFAULTSORT:Mikkelsen, Mads }} [[Flokkur:Danskir leikarar]] {{f|1965}} nzzfvb9ftc9mxv25zj5w2x38qmgle7i 0 163252 1962325 1797158 2026-05-06T01:19:41Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1962325 wikitext text/x-wiki '''B-vítamín''' eru lífsnauðsynleg og skortur á þeim getur haft slæmar afleiðingar fyrir líf og heilsu manna. B-vítamín eru mörg og þjóna mismunandi hlutverkum í líkamanum, en megin hlutverk þeirra er að taka þátt í að nýta orku fæðunnar og hafa þau gífurlega áhrif á taugafræðilega- og geðræna heilsu fólks<ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref> == Hvað eru vítamín? == Vítamín er hópur [[Lífrænt efnasamband|lífrænna efnasambanda]] sem eru nauðsynleg fyrir lífeðlisfræðilega starfsemi líkamans. Vítamín þurfa að koma inn með fæðu í litlu magni þar sem þau eru ekki mynduð í líkamanum. Það eru alls 13 tegundir af vítamínum sem líkaminn þarfnast og er þeim skipt upp í tvo flokka eftir því hvort þau eru fituleysanleg eða vatnsleysanleg. Fituleysanlegu vítamínin eru A-, D-, E- og [[K-vítamín]], og þurfa þau fitu til þess að upptaka og frásog eigi sér stað. Vatnsleysanlegu vítamínin eru C- og B-vítamín, en þau þurfa aðeins vatn til þess að nýtast líkamanum. <ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref> == Um B-vítamín == B-vítamín eru mikilvæg í starfsemi [[Fruma|frumna]] þar sem þau verka á efnabreytingar í líkamanum og eru nauðsynleg fyrir heilbrigða heilastarfsemi, myndun og viðgerðir á erfðaefni (RNA og DNA) ásamt myndun fjölmargra taugaefna í líkamanum og eru einnig mikilvæg fyrir geðræna heilsu. Orkugjafar líkamans eru kolvetni, prótein og fita og eru B-vítamín nauðsynleg til þess að líkaminn geti nýtt orkugjafana. B-vítamín vinna því gegn þreytu og viðhalda eðlilegri slímhúð ásamt viðhaldi hárs, nagla og húðar<ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref> Helstu B-vítamínin eru átta talsins, en þau eru [[þíamín]] (B1), [[ríbóflavín]] (B2), [[níasín]] (B3), pantótensýra (B5), pýrdisoxín (B6), [[bíótín]] (B7), [[fólinsýra]] (B9) og [[kóbalamín]] (B12). B-vítamínin eru flokkuð eftir vatnsleysanlegum eiginleikum og hvernig hlutverk þeirra tengjast í starfsemi líkamans (Pétursson, 1951). Sjá töflu 1 þar sem farið er yfir B-vítamínin átta og þeirra helstu einkenni. B-vítamín eru frábrugðin öðrum vítamínum að því leiti að þau eru til staðar í öllum lifandi frumum, í mismunandi magni þó. Þar sem B-vítamín eru vatnsleysanleg, þá skolast umframmagn þeirra út með þvaginu og því myndast ekki eituráhrif í líkamanum sé of mikils magns gætt af þeim. Lítill forði myndast af B-vítamíni í líkamanum vegna vatnsleysanlegra eiginleika og þurfa þau að berast daglega með matvælum. Fituleysanleg vítamín mynda hins vegar forða í líkamanum og því þarf ekki að innbyrgða þau daglega. Það hefur þær afleiðingar að ef of mikils magns er gætt af þeim þá geta myndast eituráhrif í líkamanum<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7314257?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Fjölrit RALA - nr. 169 (25.02.1994) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-04-14}}</ref> {| class="wikitable" |+ !B-vítamín !Heiti !Matvæli !Ráðlagður dagskammtur (mg) !Hlutverk !Einkenni - skortur !Áhættuþáttur |- !B1 |Tíamín (Thiamin) |Morgunkorn (sérstaklega heilkorna), brún grjón, grænt grænmeti, kartöflur, pasta, lifur, svínakjöt, egg |1.2/1.1 |Tekur þátt í að búa til orku úr kolvetnum sem knýr heila og taugakerfi. Hjálpar til við að segja líkamanum hvort hann sé mettur eða ekki. Tekur einnig þátt í vöðvasamdrætti og leiðslu taugaboða. |Sjúkdómurinn Beri-beri, lýsir sér sem truflun í æðakerfi og taugakerfi og hefur lamanir í för með sér. Þetta er í dag ennþá algengur sjúkdómur í Austurlöndum. Hefur í för með sér verki, skerta skynjun, þroti, máttleysi, verkir í útlimum, mæði, óreglulegur hjartsláttur, hjartabilun. Önnur einkenni: þreyta, meltingartruflanir, svefnerfiðleikar, minnisleysi, sinnuleysi |Misnotkun á áfengi, ofþyngd |- !B2 |Fíbóflavín (Riboflavin) |Mjólkurvörur, laufgrænmeti, belgjurtir, lifur, nýru, sveppir |1.3/1.1 |Hefur áhrif á augun og ver þau fyrir geislum. Hjálpar einnig við að losa orku úr orkugjöfunum - kolvetni, prótein og fitu |Máttleysi, verkur/eymsli í munni, kláði í augum, húðbólga, blóðleysi. Önnur einkenni: þreyta, persónuleikabreytingar, breytt heilastarfsemi | |- !B3 |Níasín (Niacin) |Kjöt, fiskur, heilkorna morgunkorn, belgjurtir, sveppir, hnetur |16/14 |Mikilvægt í orkumndun og lækkar kólesteról. |Þunglyndi, kvíði, minnisleysi, ofsóknaræði, geðrofseinkenni, árásagirni |Misnotkun á áfengi |- !B5 |Pantótensýra (Pantothenic acid) |Kjöt, heilkorna morgunkorn, brokkolí |5 |Nauðsynlegt fyrir orkukræfar efnabreytingar í líkamanum, hefur áhrif á störf húðarinnar og meltingarfæra. |Doði/sviðatilfinning í útlimum, niðurgangur, húðbólga, hegðunarbreytingar, heilakvilli | |- !B6 |Pýridoxín (Pyridoxal, pyridoxamine, pyridoxine) |Kjöt, fiskur, belgjurtir, hnetur, banana, kartöflur |1.3/1.3 (1.7/1.5 > 50 ára) |Hjálpar til við myndun serótónín í heilanum. Mikilvægt fyrir vöxt, frjósemi, taugakerfið og ónæmiskerfið. |Blóðleysi, pirringur, þunglyndi, vitglöp, krampar |Misnotkun á áfengi, öldrun, getnaðarvarnir lyf |- !B7 |Bíótín (Biotin) |Egg, lifur, svínakjöt, laufgrænmeti |30 (míkrógr) |Tekur þátt í myndun og niðurbroti fitu, prótein og kolvetnis. |Exem, útbrot, þunglyndi, ofskynjanir |Sykursýki týpa II |- !B9 |Fólinsýra (Folic acid) |Laufgrænmeti, belgjurtir, sítrus ávextir |400 (míkrógr) |Tekur þátt í myndun kjarnsýra (RNA og DNA) og hefur mikil áhrif á hraða frumuskiptinga í fóstrum. Mikilvægt fyrir konur á barnseignaraldri |Blóðleysi, taugakvillar, mænuskemmdir, hegðunarbreytingar, geðrof, vitsmunaleg skerðing, heilabilun |Tengt erfðum, lágt ríóoflaín og B12 |- !B12 |Kóbalamín (Cobalimins) |Kjöt, fiskur og aðrar dýraafurðir |2.4 (mígrógr) |Mikilvægt við flutning á súrefni um líkamann um rauðu blóðkornin. Tekur þátt í starfsemi taugakerfisins, frumuvexti og myndun og skiptingu erfðaefnis (DNA).  B12 er geymt í lifrinni. Kemur frá kjötvörum og mjólkurvörum og er því mikilvægt fyrir grænkera að taka inn. |Blóðleysi, taugakvillar, mænuskemmdir, hegðunarbreytingar, geðrof, vitsmunaleg skerðing, heilabilun |Aldurstengt, skortur á dýraafurðum hjá vegan td, erfðafræðilegt |} Tafla 1: Helstu B-vítamín og eiginleikar þeirra<ref>{{Cite journal|last=Herbert|first=V.|date=1988-09-XX|title=Vitamin B-12: plant sources, requirements, and assay|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3046314/|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=48|issue=3 Suppl|pages=852–858|doi=10.1093/ajcn/48.3.852|issn=0002-9165|pmid=3046314}}</ref> == Hvaðan fáum við B-vítamín? == B-vítamín er helst að finna í lifur og korntegundum, grænmeti, mjólk, kjöti og fiski. Einnig eru nokkrir gerlar sem framleiða B-vítamín, td gerlarnir í maga jórturdýranna og ákveðnir þarmagerlar. Í fæðu Íslendinga er nóg af öllum B-vítamínum og þeir sem borða hollan og fjölbreyttan mat ættu ekki að hafa áhyggjur af skorti. Svokallað miðjarðarhafsmatarræði sem inniheldur ávexti, grænmeti, belgjurtir, flókin kolvetni, ólífu olíu, fisk og hvítt kjöt, er mjög ríkt af vítamínum og steinefnum og þá sérstaklega B-vítamíni. Hér er B12-vítamín hins vegar undantekning, þar sem það er mest að finna í rauðu kjöti. Hið vestræna mataræði einkennist hins vegar oft á tíðum af unnum kjötvörum, rauðu kjöti, smjöri, mjólkurvörum, eggi, unnu korni og sykur og inniheldur því minna af vítamíni og steinefnum<ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref>. Til þess að tryggja magn vítamína í fæðu þarf að gæta að því að eyða ekki vítamínum úr matnum við matreiðslu. Stór hluti vítamína, þá sérstaklega vatnsleysanlegu vítamínin C-og B-vítamín, skolast úr matvælum þegar þau eru soðin í vatni. Til þess að tryggja næringarefni fæðunnar getur verið snjallt að gufusjóða matinn<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4267484?iabr=on#page/n23/mode/2up/search/b%20v%C3%ADtam%C3%ADn|title=Náttúrufræðingurinn - 4. Tölublað (01.10.1951) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-04-14}}</ref>. == Nánar um B12-vítamín og fólinsýru == Það B-vítamín sem hefur vakið mestu athygli síðustu árin er B12-vítamínið. Það hefur til að mynda verkað vel gegn mergruna sem var áður talinn ólæknandi sjúkdómur og lýsir sér sem alvarlegur blóðskortur, og þar að auki verkar það í mikið minni skömmtum en þekkist um nokkurt annað vítamín. B12-vítamín kemur í veg fyrir blóðleysi með því að stuðla að myndun rauðra blóðfrumna og tekur þátt í betri beinheilsu. Vítamínið spilar stórt hlutverk í framleiðslu á serótónín sem hefur áhrif á skap og er nefnt gleðihormónið, og einnig er talað um að B12-vítamínið veiti aukna orku. Nægilegt magn af B12-vítamíni skiptir miklu máli á meðgöngu kvenna, ásamt B9-vítamíni (fólinsýru).<ref>{{Cite journal|last=Stabler|first=Sally P.|date=2013-01-10|title=Vitamin B12 Deficiency|url=https://doi.org/10.1056/NEJMcp1113996|journal=New England Journal of Medicine|volume=368|issue=2|pages=149–160|doi=10.1056/NEJMcp1113996|issn=0028-4793|pmid=23301732}}</ref> Rannsóknir hafa sýnt fram á tengsl á milli lítils magn fólinsýru hjá þunguðum konum á fyrsta þriðjung meðgöngunnar, og hættu á alvarlegum skaða í miðtaugakerfi fóstursins. Á hverju ári greinast á Íslandi um sex tilfelli alvarlegra skaða í miðtaugakerfi fósturs, svo sem vatnshöfuð, klofinn hryggur eða heilaleysi. Samkvæmt landlækni eiga konur á barnseignaraldri að taka daglega inn fólinsýru og mælt er með 400 míkrógrömm á dag. Fólinsýra er einnig nauðsynlegt fyrir fólk á öllum aldri þar sem það getur dregið úr líkum á hjarta-og æðasjúkdómum, og er nauðsynlegt fyrir efnaskipti kjarnsýra<ref>{{Cite web|url=https://www.landlaeknir.is/utgefid-efni/skjal/item2792/Folat__Fyrir_konur_sem_geta_ordid_barnshafandi|title=Fólat. Fyrir konur sem geta orðið barnshafandi|website=www.landlaeknir.is|access-date=2021-04-14|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414102737/https://www.landlaeknir.is/utgefid-efni/skjal/item2792/Folat__Fyrir_konur_sem_geta_ordid_barnshafandi|url-status=dead}}</ref>. Fólinsýra vinnur mjög náið með B12-vítamíni við myndun heilbrigðrar blóðfrumna og ef skortur verður á B12-vítamíni þá hefur það mikil áhrif á hlutverk fólinsýrunnar.<ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref> == Skortur á B-vítamíni == Truflanir á taugakerfi, æðakerfi og meltingarfærum eru dæmi um einkenni sem orsakast af B-vítamín skorti. Einnig má nefna þreytu, máttleysi, ógleði, þunglyndi, magakrampa, dofa og þar að auki geta komið frá ýmis útbrot, bólgur og sár á hörundi.<ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref> Skortur á B-vítamíni var þekkur fyrr á öldum og sumar af fátækustu þjóðum heims upplifa enn skort, en hann þekkist ekki á Vesturlöndum þar sem fólk borðar venjulega fæðu. Hins vegar þurfa grænkerar og veganistar að gæta að inntöku B12 vítamíns, þar sem það er ekki að finna í plöntufæði heldur frekar í rauðu kjöti og mjólkurvörum<ref>{{Cite journal|last=Herbert|first=V.|date=1988-09-XX|title=Vitamin B-12: plant sources, requirements, and assay|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3046314/|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=48|issue=3 Suppl|pages=852–858|doi=10.1093/ajcn/48.3.852|issn=0002-9165|pmid=3046314}}</ref> Ástæður fyrir því að upptaka B-vítamíns sé ekki fullnægjandi í líkamanum geta verið nokkrar. Unnar matvörur eða matur sem hefur verið eldaður á háum hita getur tapað vítamínum úr fæðunni. Undirliggjandi sjúkdómar, misnotkun á áfengi, streita, álag og ýmis lyf geta einnig haft áhrif á upptöku B-vítamíns og annarra vítamína í líkamanum.<ref>{{Cite journal|last=Kennedy|first=David O.|date=2016-01-27|title=B Vitamins and the Brain: Mechanisms, Dose and Efficacy--A Review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26828517/|journal=Nutrients|volume=8|issue=2|pages=68|doi=10.3390/nu8020068|issn=2072-6643|pmc=4772032|pmid=26828517}}</ref> == Heimildir == [[Flokkur:Vítamín]] a5mww7f6qutxjs3n67soy7dj3auihhv 0 168602 1962271 1933951 2026-05-05T14:32:36Z TKSnaevarr 53243 /* Forsetaframboð 2022 */ 1962271 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Droupadi Murmu | mynd = Droupadi Murmu POI official portrait.jpg | myndatexti1 = Droupadi Murmu árið 2025. | titill = Forseti Indlands | stjórnartíð_start = [[25. júlí]] [[2022]] | vara_forseti = [[Venkaiah Naidu]]<br>[[Jagdeep Dhankhar]] | forveri = [[Ram Nath Kovind]] | forsætisráðherra = [[Narendra Modi]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1958|6|20}} | fæðingarstaður = [[Uparbeda Mayurbhanj]], [[Orissa]], [[Indland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Bharatiya Janata-flokkurinn]] | háskóli = Rama Devi-kvennaháskólinn | maki = Shyam Chandra Murmu (g. 1976; d. 2014) | börn = 3 (2 látin) }} '''Droupadi Murmu''' (f. 20. júní 1958) er [[Indland|indversk]] stjórnmálakona sem er núverandi [[forseti Indlands]]. Hún er meðlimur í [[Bharatiya Janata-flokkurinn|Bharatiya Janata-flokknum]].<ref name=":02">{{Cite web |title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291 |access-date=2022-06-21 |website=NDTV.com}}</ref> Hún er fyrsta manneskjan úr ættbálkasamfélagi Indlands sem nær kjöri til embættis forseta landins. Murmu var áður fylkisstjóri [[Jharkhand]] frá 2015 til 2021 og gegndi ýmsum embættum í ríkisstjórn [[Odisha]] frá 2000 til 2004.<ref name=MSNfirst>{{Cite web |title=Droupadi Murmu: India's Youngest President and First to be Born After Independence |url=https://www.msn.com/en-in/news/politics/droupadi-murmu-india-e2-80-99s-youngest-president-and-first-to-be-born-after-independence/ar-AAZPApk |access-date=2022-07-21 |website=MSN |language=en-IN}}</ref> Áður en Murmu hóf feril í stjórnmálum var hún aðstoðarmaður í áveitu- og orkudeild ríkisins frá 1979 til 1983 og vann síðan sem kennari við Sri Aurobindo-menntunarmiðstöðina í Rairangpur til ársins 1997. Murmu var kjörin forseti Indlands í júlí árið 2022. Hún er fyrsti forseti landsins sem fæddist eftir sjálfstæði Indlands, fyrsti forsetinn úr ættbálkasamfélaginu og annar kvenforseti landsins.<ref name=MSNfirst/> ==Einkahagir== Droupadi Murmu er komin af fjölskyldu úr [[Santal]]-þjóðflokknum og fæddist þann 20. júní 1958 í [[Rairangpur]] í [[Uparbeda Mayurbhanj|Mayurbhanj-sýslunni]] í [[Odisha]].<ref>{{cite web |date=15 June 2017 |title=Droupadi Murmu may soon be the President of India: Know all about her |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/draupadi-murmu-president-of-india-982961-2017-06-15 |access-date=20 July 2022 |website=India Today |place=New Delhi}}</ref> Faðir hennar og afi voru hefðbundnir leiðtogar í þorpsráðinu. Murmu er útskrifuð úr listnámi við Rama Devi-kvennaháskólann.<ref name="Express Profile">{{cite news |title=The Sunday Profile {{!}} Droupadi Murmu: Raisina Calling |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/the-sunday-profile-droupadi-murmu-raisina-calling-8033868/ |access-date=22 July 2022 |work=The Indian Express |date=22 July 2022 |language=en}}</ref> Murmu giftist bankamanninum Shyam Charan Murmu, sem lést árið 2014. Hjónin eignuðust tvo syni sem létust báðir á undan Murmu, og dótturina Itishri Murmu. Á sjö ára tímabili, frá 2009 til 2015, missti Murmu eiginmann sinn, tvo syni, móður sína og bróður.<ref>{{Cite web |date=2017-06-13 |title=Who is Droupadi Murmu? |url=https://indianexpress.com/article/india/who-is-draupdi-murmu-next-president-narendra-modi-pranab-mukherjee-4701597/ |access-date=2022-06-22 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.ndtv.com/india-news/droupadi-murmu-once-a-councillor-and-now-indias-president-elect-3181204 | title=Droupadi Murmu is India's Youngest, First Tribal President }}</ref> Hún er meðlimur í andlegu hreyfingunni [[Brahma Kumaris]].<ref>{{cite news |title=How Droupadi Murmu dealt with personal tragedies |website=TheWeek |url=https://www.theweek.in/theweek/cover/2022/06/24/how-droupadi-murmu-dealt-with-personal-tragedies.html}}</ref> ==Starfsferill== Droupadi Murmu vann sem varaaðstoðarmaður í áveitustofnun fylkisstjórnar [[Odisha]] frá 1979 til 1983. Hún vann síðan sem kennari við Sri Aurobindo-grunnmenntunarmiðstöðina í [[Rairangpur]] og kenndi þar [[hindí]], [[oríja]], [[stærðfræði]] og [[landafræði]].<ref name="Profile Hindu">{{cite news |title=Profile:The importance of being Droupadi Murmu |website=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/profile-the-importance-of-being-draupadi-murmu/article65550479.ece}}</ref><ref name="Express Profile" /> == Stjórnmálaferill == Droupadi Murmu gekk í [[Bharatiya Janata-flokkurinn|Bharatiya Janata-flokkinn]] (BJP) í Rairangpur. Árið 1997 var hún kjörin sem fulltrúi í sveitarstjórn (''Nagar Panchayat'') Rairangpur.<ref name="Profile Hindu" /><ref name="Express Profile" /> Þegar BJP myndaði [[samsteypustjórn]] ásamt floknum [[Biju Janata Dal]] (BJD) í Odisha var Murmu gerð fylkisráðherra. Hún fór með stjórn verslunar- og samgöngumála frá 6. mars 2000 til 6. ágúst 2002 og útgerðar- og dýramála frá 6. ágúst 2002 til 16. maí 2004.<ref name="Express Profile" /> Árið 2009 tapaði Murmu kjöri á neðri deild indverska þingsins (''Lok Sabha'') í Mayurbhanj-kjördæminu þar sem flosnað hafði upp úr bandalagi BJD og BJP.<ref name="Express Profile" /> == Fylkisstjóri Jharkhand == [[File:The_Governor_of_Jharkhand,_Smt._Draupadi_Murmu_calling_on_the_Vice_President,_Shri_M._Venkaiah_Naidu,_in_New_Delhi_on_August_11,_2017.jpg|thumb|250x250px|Murmu ásamt [[M. Venkaiah Naidu]], varaforseta Indlands, í [[Nýja Delí|Nýju Delí]] árið 2017.]] Murmu sór embættiseið sem fylkisstjóri [[Jharkhand]] þann 18. maí árið 2015 og varð þá fyrst kvenna til að gegna því embætti.<ref name="IBNlive 20152">{{cite web |date=18 May 2015 |title=Droupadi Murmu sworn in as first woman Governor of Jharkhand-I News – IBNLive Mobile |url=http://m.ibnlive.com/news/india/draupadi-murmu-sworn-in-as-first-woman-governor-of-jharkhand-993328.html |access-date=18 May 2015 |website=[[IBN Live]] |archive-date=5 nóvember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105210809/http://m.ibnlive.com/news/india/draupadi-murmu-sworn-in-as-first-woman-governor-of-jharkhand-993328.html |url-status=dead }}</ref> Bharatiya Janata-flokkurinn fór með stjórn í Jharkhand mestallan þann tíma sem Murmu sat í fylkisstjóraembætti.<ref name="Telegraph Tribal">{{cite news |title=Tribal activists expect Droupadi Murmu to be assertive as President |url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/tribal-activists-expect-droupadi-murmu-to-be-assertive-as-president/cid/1871370 |access-date=21 July 2022 |work=www.telegraphindia.com |date=23 June 2022}}</ref> [[Ratan Tirkey]], aðgerðasinni og fyrrum stjórnmálamaður í BJP, sagði um Murmu að hún hefði ekki gert nóg til að tryggja að réttur ættbálkasamfélaganna í Jharkand til sjálfsstjórnar væri virtur. Þessi réttindi eru lögfest samkvæmt fimmta áætlanadálki stjórnarskrár Indlands og löggjöf frá árinu 1996 sem útvíkkaði sjálfsstjórnarsvæði ættbálkanna. Tirkey sagði um Murmu: „Þrátt fyrir margar beiðnir beitti þáverandi fylkisstjóri aldrei valdi sínu til að framfylgja skilmálum fimmta áætlanadálksins og löggjafarinnar frá 1996, hvorki í orði kveðnu né samkvæmt efni þeirra.“<ref name="Telegraph Tribal" /> Sex ára kjörtímabil Murmu sem fylkisstjóra Jharkhand hófst í maí 2015 og lauk í júlí 2021.<ref name="Express Profile" /> ==Forsetaframboð 2022== Í júní árið 2022 útnefndi BJP Murmu sem frambjóðanda kosningabandalags þeirra, Þjóðarlýðræðisbandalagsins, til embættis forseta Indlands í forsetakosningum sem fóru fram næsta mánuð. [[Yashwant Sinha]] var útnefndur forsetaframbjóðandi stjórnarandstöðuflokkanna.<ref name="first2">{{cite news |title=India: BJP backs tribal politician Draupadi Murmu for president against former ally {{!}} DW {{!}} 18.07.2022 |url=https://www.dw.com/en/india-bjp-backs-tribal-politician-draupadi-murmu-for-president-against-former-ally/a-62505626 |access-date=22 July 2022 |work=Deutsche Welle}}</ref> Murmu heimsótti ýmis fylki Indlands í kosningaherferð sinni til að vinna sér stuðning. Nokkrir stjórnarandstöðuflokkar, þar á meðal [[Biju Janata Dal|BJD]], [[Jharkhand Mukti Morcha|JMM]], [[Bahujan Samaj Party|BSP]], [[Shiv Sena|SS]] og fleiri lýstu yfir stuðning við framboð hennar áður en kosningarnar fóru fram.<ref>{{Cite web |date=2022-07-10 |title=Droupadi Murmu to visit Karnataka today, seek support for presidential polls |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/droupadi-murmu-to-visit-karnataka-today-seek-support-for-presidential-polls-101657439666283.html |access-date=2022-07-19 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-09 |title=Murmu to visit Kolkata today to seek support |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/murmu-to-visit-kolkata-today-to-seek-support-8018201/ |access-date=2022-07-19 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> Þann 21. júlí 2022 tryggði Murmu sér skýran meirihluta í kosningunum og vann sigur gegn Yashwant Sinha með 676.803 kjörmannaatkvæðum (64,03% heildaratkvæðanna) í 21 af 28 fylkjum Indlands (þar á meðal alríkishéraðinu [[Puducherry]]). Hún var þannig kjörin fimmtándi forseti Indlands.<ref name="Results">{{cite news |title=Presidential Election 2022 Result Live Updates: Droupadi Murmu makes history, becomes India's first tribal woman President |url=https://indianexpress.com/article/india/presidential-election-2022-results-counting-votes-live-updates-yashwant-sinha-droupadi-murmu-8042430/ |access-date=21 July 2022 |work=The Indian Express |date=21 July 2022 |language=en}}</ref> Murmu tók við forsetaembættinu þann 25. júlí 2022. Hún verður svarin í embætti í þinghúsinu í Nýju Delí af forseta hæstaréttar Indlands, [[N. V. Ramana|NV Ramana]].<ref>{{Cite web |date=2022-07-19 |title=All About The New President Of India: Draupadi Murmu » Market Place |url=https://market-place.in/web-stories/draupadi-murmu/ |access-date=2022-07-22 |website=Market Place |language=en-US |archive-date=2022-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220722021314/https://market-place.in/web-stories/draupadi-murmu/ |url-status=dead }}</ref> Murmu er fyrsta manneskjan frá [[Odisha]] og önnur konan á eftir [[Pratibha Patil|Pratibhu Patil]] til að gegna forsetaembætti Indlands. Hún er jafnframt fyrsta manneskjan úr indverska ættbálkasamfélaginu til að gegna embættinu.<ref>{{cite news |title=Will Droupadi Murmu Remain a BJP Electoral Ploy or Help Unseen Adivasis Be Seen at Last? |url=https://thewire.in/politics/droupadi-murmu-bjp-adivasis-president |access-date=22 July 2022 |work=The Wire |date=22 July 2022}}</ref><ref name="Express 5 things">{{cite news |title=Explained: 5 things to know about Droupadi Murmu, President of India |url=https://indianexpress.com/article/explained/droupadi-murmu-president-of-india-five-things-8044065/ |access-date=22 July 2022 |work=The Indian Express |date=22 July 2022 |language=en}}</ref> Hún er yngsta manneskjan í embættinu og fyrsti forseti landsins sem er fæddur eftir sjálfstæði landsins.<ref name="Express Profile" /> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Indlands | frá = [[25. júlí]] [[2022]] | til = | fyrir = [[Ram Nath Kovind]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Forsetar Indlands}} {{DEFAULTSORT:Murmu, Droupadi}} {{f|1958}} [[Flokkur:Forsetar Indlands]] c783imelcrfn07jdhga5gorjhrgyzfx 0 181441 1962364 1938454 2026-05-06T11:50:58Z Makenzis 56151 1962364 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Fluminense | mynd = Fluminense Football Club.svg | Gælunafn = ''Tricolor'' (Þrílitir)<br>''Flu''<br>''Fluzão'' (Skrattinn)<br>''Nense''<br>''Pó de Arroz''<br>''Time de Guerreiros'' (stríðsmennirnir) | Stytt nafn = Fluminense | Stofnað = 21. júlí 1902 | Leikvöllur = [[Maracanã (leikvangur)|Maracanã]], [[Rio de Janeiro]] | Stærð = 78.838 | Knattspyrnustjóri = [[Mano Menezes]] | Deild = Campeonato Brasileiro Série A | Tímabil =2025 | Staðsetning = 5.sæti (Série A); 4.sæti (Carioca) | current = 2024 Fluminense FC season | pattern_la1 = _fluminense24h | pattern_b1 = _fluminense24h | pattern_ra1 = _fluminense24h | pattern_sh1 = _sport23a | pattern_so1 = _fluminense24hl | leftarm1 = 800000 | body1 = 800000 | rightarm1 = 800000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _fluminense24a | pattern_b2 = _fluminense24a | pattern_ra2 = _fluminense24a | pattern_sh2 = _fluminense23a | pattern_so2 = _fluminense24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = A00101 | socks2 = A00101 | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Fluminense''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Rio de Janeiro]]. Liðið var stofnað árið 1902. == Titlar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 4 1970, 1984, 2010, 2012 * '''Brasilíska bikarkeppnin''': 1 2007 * '''Rio de Janeiro meistarar''': 33 1906, 1907, 1908, 1909, 1911, 1917, 1918, 1919, 1924, 1936, 1937, 1938, 1940, 1941, 1946, 1951, 1959, 1964, 1969, 1971, 1973, 1975, 1976, 1980, 1983, 1984, 1985, 1995, 2002, 2005, 2012, 2022, 2023 * '''[[Copa Libertadores]]''': 1 2023 [[Flokkur:Knattspyrnulið frá Rio de Janeiro]] [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] {{S|1902}} 5sab1x0tezfzpvqratfryjc8f5jbt2s 1962365 1962364 2026-05-06T11:51:15Z Makenzis 56151 1962365 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Fluminense | mynd = Fluminense Football Club.svg | Gælunafn = ''Tricolor'' (Þrílitir)<br>''Flu''<br>''Fluzão'' (Skrattinn)<br>''Nense''<br>''Pó de Arroz''<br>''Time de Guerreiros'' (stríðsmennirnir) | Stytt nafn = Fluminense | Stofnað = 21. júlí 1902 | Leikvöllur = [[Maracanã (leikvangur)|Maracanã]], [[Rio de Janeiro]] | Stærð = 78.838 | Knattspyrnustjóri = [[Mano Menezes]] | Deild = Campeonato Brasileiro Série A | Tímabil =2025 | Staðsetning = 5.sæti (Série A); <br /> 2.sæti (Carioca) | current = 2024 Fluminense FC season | pattern_la1 = _fluminense24h | pattern_b1 = _fluminense24h | pattern_ra1 = _fluminense24h | pattern_sh1 = _sport23a | pattern_so1 = _fluminense24hl | leftarm1 = 800000 | body1 = 800000 | rightarm1 = 800000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _fluminense24a | pattern_b2 = _fluminense24a | pattern_ra2 = _fluminense24a | pattern_sh2 = _fluminense23a | pattern_so2 = _fluminense24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = A00101 | socks2 = A00101 | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Fluminense''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Rio de Janeiro]]. Liðið var stofnað árið 1902. == Titlar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 4 1970, 1984, 2010, 2012 * '''Brasilíska bikarkeppnin''': 1 2007 * '''Rio de Janeiro meistarar''': 33 1906, 1907, 1908, 1909, 1911, 1917, 1918, 1919, 1924, 1936, 1937, 1938, 1940, 1941, 1946, 1951, 1959, 1964, 1969, 1971, 1973, 1975, 1976, 1980, 1983, 1984, 1985, 1995, 2002, 2005, 2012, 2022, 2023 * '''[[Copa Libertadores]]''': 1 2023 [[Flokkur:Knattspyrnulið frá Rio de Janeiro]] [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] {{S|1902}} 86f9j1kh9o1rij66xcihm50dv45hwwt 0 185896 1962288 1962143 2026-05-05T16:48:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962288 wikitext text/x-wiki '''Þórður Eyjólfsson''' (1897-1975) var íslenskur lögfræðingur og hæstaréttardómari. Þórður fæddist þann 4. maí 1897 að Kirkjubóli í Hvítársíðu í Borgarfirði. Hann útskrifaðist með gagnfræðipróf árið 1917 frá Menntaskólanum í Reykjavík og sem stúdent frá sama skóla árið 1920. Hann lauk embættisprófi frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1924. Í kjölfarið var hann fulltrúi hjá bæjarfógetanum í Reykjavík. Hann stundaði framhaldsnám í Berlín og Kaupmannahöfn á árunum 1928-1929, var prófessor við lagadeild Háskóla Íslands 1934-1935 og dr. jur. frá sama skóla 1934. Þórður var skipaður hæstaréttardómari þann 1. október 1935<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1465520#page/n13/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-04-12}}</ref> og sat þar samfleytt í rúm þrjátíu ár á miklu mótunarskeiði Hæstaréttar, en hann hlaut lausn 1. janúar 1966<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/gegnir/991003645049706886|titill=Tímarit lögfræðinga|höfundur=Ásgeir Pétursson|útgefandi=Lögfræðingafélag Íslands|mánuður=nóvember|ár=1975|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref>. Hann var einn fremsti réttarsögufræðingur landsins, en reit einnig fræðiritin ''Um lögveð'', sem enn er grundvallarrit á sviði eignaréttar, og ''Persónurétt''. Þá átti hann mikinn hlut að máli við samningu ýmissa lagabálka og má þar helst nefna heildarendurskoðun hegningarlaga (1935)<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1238128|title=Tímarit.is|last=Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn|website=timarit.is|language=is|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117110436/https://timarit.is/page/1238128|archive-date=2022-01-17|access-date=2026-05-04|url-status=live}}</ref>, lögræðislög (1947), erfðalög (1962) og höfundalög (1973)<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1465520|titill=Morgunblaðið|höfundur=Sigurður Líndal|útgefandi=Árvakur (af tímarit.is – Landsbókasafn)|mánuður=ágúst|ár=1975|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref>. ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1897|1975}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] bjp68sbjibegit2eci835tpml6q2pnl 0 186904 1962298 1922613 2026-05-05T20:58:42Z Berserkur 10188 1962298 wikitext text/x-wiki '''Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu''' er árlegur knattspyrnuleikur þar sem spilað er til úrslita í [[Meistaradeild Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/027d-170bbd0694d7-c536aaa6e387-1000--the-greatest-champions-league-finals-which-is-your-favourite/|title=The greatest Champions League finals: Which is your favourite? {{!}} UEFA Champions League 2024/25|last=UEFA.com|date=2025-05-31|website=UEFA.com|language=en|access-date=2025-07-04}}</ref> == Úrslitaleikir == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=5%|Ár !width=20%|Sigurvegarar !width=5%|Staða !width=20%|2. sæti !width=15%|Völlur |- |[[2025]]/[[2026]] |{{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] / {{GER}} [[Bayern München]] | - | {{ENG}} [[Arsenal]] |[[Puskás Aréna]]<br />[[Búdapest]], [[Ungverjaland]] |- |[[2024]]/[[2025]] |{{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] | 5-0 | {{ITA}} [[Inter Mílanó]] |[[Allianz Arena]]<br />[[Munchen]], [[Þýskaland]] |- |[[2023]]/[[2024]] |{{ESP}} [[Real Madrid]] |2-0 |{{GER}} [[Borussia Dortmund]] |[[Wembley]]<br />[[London]], [[England]] |- |[[2022]]/[[2023]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2022-23|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Manchester City]] |1-0 |{{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |Atatürk-ólympíuvöllurinn<br />[[Istanbúl]], [[Tyrkland]] |- |[[2021]]/[[2022]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2021-22|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |1-0 |{{ENG}} [[Liverpool FC]] |[[Stade de France]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[2020]]/[[2021]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2020-21|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Chelsea FC]] |1-0 |{{ENG}} [[Manchester City]] |[[Estádio do Dragao]],<br />[[Porto]], [[Portúgal]] |- |[[2019]]/[[2020]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2019-20|Nánar]]''</small> |{{GER}} [[Bayern München]] |1-0 |{{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] |[[Estádio da Luz]],<br />[[Lissabon]], [[Portúgal]] |- |[[2018]]/[[2019]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2018-19|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Liverpool FC]] |2-0 |{{ENG}} [[Tottenham Hotspur]] |[[Wanda Metropolitano]],<br />[[Madríd]], [[Spánn]] |- |[[2017]]/[[2018|2018]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2017-18|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |3-1 |{{ENG}} [[Liverpool FC]] |[[NSC Olimpiyskiy Stadium]],<br />[[Kiev]], [[Úkraína]] |- |[[2016]]/[[2017|2017]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2016-17|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |4-1 |{{ITA}} [[Juventus]] |[[Millenium Stadium]],<br />[[Cardiff]], [[Wales]] |- |[[2015]]/[[2016|2016]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2015-16|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |1-1, 5-3 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) |{{ESP}} [[Atlético Madrid]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]], [[Ítalía]] |- |[[2014]]/[[2015|2015]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2014-15|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[FC Barcelona]] |3-1 |{{ITA}} [[Juventus]] |[[Olympiastadion]] ,<br />[[Berlín]], [[Þýskaland]] |- |[[2013]]/[[2014|14]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2013-14|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |4-1 |{{ESP}} [[Atlético Madrid]] |[[Estádio da Luz]] ,<br />[[Lissabon]], [[Portúgal]] |- |[[2012]]/[[2013|13]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2011-12|Nánar]]''</small> |{{DEU}} [[Bayern München]] |2-1 |{{DEU}} [[Borussia Dortmund]] |[[Wembley]] ,<br />[[London]], [[England]] |- |[[2011]]/[[2012|12]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2011-12|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |1-1, 6-5 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) |{{DEU}} [[Bayern München]] |[[Wembley]] ,<br />[[London]], [[England]] |- |[[2010]]/[[2011|11]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2010-11|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[FC Barcelona]] |3-1 |{{ENG}} [[Manchester United]] |[[Wembley]] ,<br />[[London]], [[England]] |- |[[2009]]/[[2010|10]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2009-10|Nánar]]''</small> |{{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |2-0 |{{DEU}} [[Bayern München]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madríd]], [[Spánn]] |- |[[2008]]/[[2009|09]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2008-09|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[FC Barcelona]] |2-0 |{{ENG}} [[Manchester United]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]], [[Ítalía]] |- |[[2007]]/[[2008|08]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2007-08|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Manchester United]] |1-1, 6-5 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ENG}} [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Luzhniki Stadium]],<br />[[Moskva]], [[Rússland]] |- |[[2006]]/[[2007|07]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2006-07|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[AC Milan]] |2-1 | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |[[Ólympíuleikvangurinn í Aþenu]],<br />[[Aþena]], [[Grikkland]] |- |[[2005]]/[[2006|06]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2005-06|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |2-1 | {{ENG}} [[Arsenal FC]] |[[Stade de France]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[2004]]/[[2005|05]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2004-05|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool FC]] |3-3, 3-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ITA}} [[A.C. Milan]] |[[Atatürk Olympic Stadium]],<br />[[Istanbul]], [[Tyrkland]] |- |[[2003]]/[[2004|04]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2003-04|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[FC Porto|Porto]] |3-0 | {{MCO}} [[AS Monaco FC|Monaco]] |[[Veltins-Arena|Arena AufSchalke]],<br />[[Gelsenkirchen]], [[Þýskaland]] |- |[[2002]]/[[2003|03]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2002-03|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan]] |0-0, 3-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Old Trafford]],<br />[[Manchester]], [[England]] <br /></small> |- |[[2001]]/[[2002|02]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2001-02|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[Real Madrid|Real Madrid FC]] |2-1 | {{DEU}} [[Bayer 04 Leverkusen]] |[[Hampden Park]],<br />[[Glasgow]], [[Skotland]] |- |[[2000]]/[[2001|01]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2000-01|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |1-1, 5-4 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ESP}} [[Valencia CF|Valencia]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]], [[Ítalía]] |- |[[1999]]/[[2000]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1999-00|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[Real Madrid|Real Madrid FC]] |3-0 | {{ESP}} [[Valencia CF|Valencia]] |[[Stade de France]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[1998]]/[[1998|99]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1998-99|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Manchester United FC]] |2-1 | {{DEU}} [[Bayern München]] |[[Camp Nou]],<br />[[FC Barcelona]], [[Spánn]] |- |[[1997]]/[[1998|98]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1997-98|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[Real Madrid|Real Madrid CF]] |1 - 0 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus FC]] |[[Amsterdam ArenA]],<br />[[Amsterdam]], [[Holland]] |- |[[1996]]/[[1997|97]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1996-97|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[BV Borussia Dortmund|Borussia Dortmund]] |3-1 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Olympiastadion]],<br />[[Munich]], [[Þýskaland]] |- |[[1995]]/[[1996|96]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1995-96|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus FC]] |1-1, 4-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|AFC Ajax]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]], [[Ítalía]] |- |[[1994]]/[[1995|95]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1994-95|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|AFC Ajax]] |1-0 | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |[[Ernst Happel Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1993]]/[[1994|94]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1993-94|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |4-0 | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |[[Ólympíuleikvangurinn í Aþenu]],<br />[[Aþena]], [[Grikkland]]i |- |[[1992]]/[[1993|93]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1992-93|Nánar]]''</small> | {{FRA}} [[Olympique de Marseille]] |1-0 | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |[[Olympiastadion]],<br />[[Munich]], [[Þýskaland]] |- |[[1991]]/[[1992|92]]<br /><small>''[[European Cup 1991-92|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |1 - 0 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{ITA}} [[U.C. Sampdoria|UC Sampdoria]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1990]]/[[1991|91]]<br /><small>''[[European Cup 1990-91|Nánar]]''</small> | [[Rauða stjarnan Belgrad]] |0-0, 5-3 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{FRA}} [[Olympique de Marseille]] |[[Stadio San Nicola]],<br />[[Bari]] , [[Ítalía]] |- |[[1989]]/[[1990|90]]<br /><small>''[[European Cup 1989-90|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |1-0 | {{PRT}} [[S.L. Benfica]] |[[Ernst Happel Stadium|Prater Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1988]]/[[1989|89]]<br /><small>''[[European Cup 1988-89|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |4-0 | [[FCSB|Steau Bucharest]] |[[Camp Nou]],<br />[[Barcelona]], [[Spánn]] |- |[[1987]]/[[1988|88]]<br /><small>''[[European Cup 1987-88|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[PSV Eindhoven]] |0-0, 6-5 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{PRT}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |[[Neckarstadion]],<br />[[Stuttgart]], [[Þýskaland]] |- |[[1986]]/[[1987|87]]<br /><small>''[[European Cup 1986-87|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[Futebol Clube do Porto|FC Porto]] |2-1 | {{DEU}} [[Bayern München]] |[[Ernst Happel Stadium|Prater Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1985]]/[[1986|86]]<br /><small>''[[European Cup 1985-86|Nánar]]''</small> | [[FCSB|Steaua Búkarest]] |0-0, 2-0 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |[[Sánchez Pizjuán]],<br />[[Sevilla]], [[Spánn]] |- |[[1984]]/[[1985|85]]<br /><small>''[[European Cup 1984-85|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |1-0 | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1983]]/[[1984|84]]<br /><small>''[[European Cup 1983-84|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |1-1, 4-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ITA}} [[A.S. Roma|AS Roma]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]] , [[Ítalía]] |- |[[1982]]/[[1983|83]]<br /><small>''[[European Cup 1982-83|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Hamburger SV]] |1-0 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Ólympíuleikvangurinn í Aþenu]],<br />[[Aþena]], [[Grikkland]] |- |[[1981]]/[[1982|82]]<br /><small>''[[European Cup 1981-82|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |1-0 | {{DEU}} [[Bayern München]] |[[De Kuip]],<br />[[Rotterdam]], [[Holland]] |- |[[1980]]/[[1981|81]]<br /><small>''[[European Cup 1980-81|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |1-0 |{{ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Parc des Princes]],<br />[[París]], [[Frakkland]]i |- |[[1979]]/[[1980|80]]<br /><small>''[[European Cup 1979-80|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |1-0 | {{DEU}} [[Hamburger SV]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madrid]], [[Spánn]] |- |[[1978]]/[[1979|79]]<br /><small>''[[European Cup 1978-79|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |1-0 | {{SWE}} [[Malmö FF|Malmö]] |[[Olympiastadion]],<br />[[München]], [[Þýskaland]] |- |[[1977]]/[[1978|78]]<br /><small>''[[European Cup 1977-78|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |1-0 | {{BEL}} [[Club Brugge|Club Brugge KV]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1976]]/[[1977|77]]<br /><small>''[[European Cup 1976-77|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |3-1 | {{DEU}} [[Borussia Mönchengladbach|VfL Borussia Mönchengladbach]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]] , [[Ítalía]] |- |[[1975]]/[[1976|76]]<br /><small>''[[European Cup 1975-76|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |1-0 | {{FRA}} [[AS Saint-Étienne]] |[[Hampden Park]],<br />[[Glasgow]], [[Skotland]] |- |[[1974]]/[[1975|75]]<br /><small>''[[European Cup 1974-75|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |2-0 | {{ENG}} [[Leeds United F.C.|Leeds United]] |[[Parc des Princes]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[1973]]/[[1974|74]]<br /><small>''[[European Cup 1973-74|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |1-1, 4-0 ([[Vítaspyrnukeppni|v.]]) | {{ESP|1939}} [[Atlético Madrid]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1972]]/[[1973|73]]<br /><small>''[[European Cup 1972-73|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |1-0 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Crvena Zvezda Stadium]],<br />[[Belgrade]], [[Júgóslavía]] |- |[[1971]]/[[1972|72]]<br /><small>''[[European Cup 1971-72|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |2-0 | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |[[De Kuip]],<br />[[Rotterdam]], [[Holland]] |- |[[1970]]/[[1971|71]]<br /><small>''[[European Cup 1970-71|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |2-0 | {{GRC}} [[Panathinaikos]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1969]]/[[1970|70]]<br /><small>''[[European Cup 1969-70|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord]] |2-1 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{SKO}} [[Glasgow Celtic|Celtic]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]] , [[Ítalía]] |- |[[1968]]/[[1969|69]]<br /><small>''[[European Cup 1968-69|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |4-1 | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madrid]], [[Spánn]] |- |[[1967]]/[[1968|68]]<br /><small>''[[European Cup 1967-68|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |4-1 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{PRT}} [[S.L. Benfica]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1966]]/[[1967|67]]<br /><small>''[[European Cup 1966-67|Nánar]]''</small> | {{SKO}} [[Glasgow Celtic|Celtic]] |2-1 | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |[[Estádio Nacional]],<br />[[Oeiras]], [[Portúgal]] |- |[[1965]]/[[1966|66]]<br /><small>''[[European Cup 1965-66|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |2-1 | [[FK Partizan]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1964]]/[[1965|65]]<br /><small>''[[European Cup 1964-65|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |1-0 | {{PRT}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]] , [[Ítalía]] |- |[[1963]]/[[1964|64]]<br /><small>''[[European Cup 1963-64|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |3-1 | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Ernst Happel Stadium|Prater Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1962]]/[[1963|63]]<br /><small>''[[European Cup 1962-63|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |2-1 | {{PRT}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1961]]/[[1962|62]]<br /><small>''[[European Cup 1961-62|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[SL Benfica|Benfica]] |5-3 | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Olympisch Stadion]],<br />[[Amsterdam]], [[Holland]] |- |[[1960]]/[[1961|61]]<br /><small>''[[European Cup 1960-61|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[SL Benfica|Benfica]] |3-2 | {{ESP|1939}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |[[Wankdorf Stadium]],<br />[[Bern]], [[Sviss]] |- |[[1959]]/[[1960|60]]<br /><small>''[[European Cup 1959-60|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |7-3 | {{DEU}} [[Eintracht Frankfurt]] |[[Hampden Park]],<br />[[Glasgow]], [[Skotland]] |- |[[1958]]/[[1959|59]]<br /><small>''[[European Cup 1958-59|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |2-0 | {{FRA}} [[Stade de Reims-Champagne]] |[[Neckarstadion]],<br />[[Stuttgart]], [[Þýskaland]] |- |[[1957]]/[[1958|58]]<br /><small>''[[European Cup 1957-58|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |3-2 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1956]]/[[1957|57]]<br /><small>''[[European Cup 1956-57|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |2-0 | {{ITA}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madrid]], [[Spánn]] |- |[[1955]]/[[1956|56]]<br /><small>''[[European Cup 1955-56|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |4-3 | {{FRA}} [[Stade de Reims-Champagne]] |[[Parc des Princes]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |} == Tilvísanir == [[Flokkur:Úrslitaleikir meistaradeildar Evrópu]] rqo61p1uwrvnl4p6p6dx2rtx2miqxf0 0 187873 1962366 1959781 2026-05-06T11:57:57Z TKSnaevarr 53243 1962366 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Inga Ruginienė | mynd = Ruginienė meeting Metsola 2026 (cropped).jpg | titill= Forsætisráðherra Litáens | stjórnartíð_start = 25. september 2025 | stjórnartíð_end = | forseti = [[Gitanas Nausėda]] | forveri =[[Rimantas Šadžius]] (starfandi)<br>[[Gintautas Paluckas]] | myndatexti1 = Ruginienė árið 2026. | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1981|5|24}} | fæðingarstaður = [[Trakai]], [[Sovétlýðveldið Litáen|litáíska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | þjóderni = [[Litáen|Litáísk]] | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Litáen)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] (2024–)<ref>{{cite news |last1=Andrulytė |first1=Toma |title=Paaiškėjo, ką kandidatu į premjerus išrinko LSDP |url=https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/paaiskejo-ka-kandidatu-i-premjerus-isrinko-lsdp-n1441670 |work=[[TV3 Group (Baltics)|TV3.lt]] |date=6 August 2025 |language=lt}}</ref> | háskóli = [[Mykolas Romeris-háskóli]]<br>[[Háskólinn í Vilníus]] | maki = Vismantas Ruginis<ref>{{Cite news| title=Kiek turto turi Ruginienė ir kokius verslus valdo jos vyras |url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/2635302/kiek-turto-turi-ruginiene-ir-kokius-verslus-valdo-jos-vyras|language=lt|work=[[LRT.lt]]|first=Jonas|last=Deveikis|date=6 August 2025}}</ref> | börn = 2 }} '''Inga Ruginienė''' (f. '''Raitelaitytė'''; 24. maí 1981) er [[Litáen|litáísk]] stjórnmálakona og verkalýðsforingi sem hefur verið forsætisráðherra Litáens frá 25. september 2025. Hún er meðlimur í [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Litáen)|Jafnaðarmannaflokki Litáens]] (LSDP) og hefur setið á litáíska þinginu (Seimas) frá 2024. Hún var almannatrygginga- og vinnumarkaðsráðherra áður en hún varð forsætisráðherra. Ruginienė gekk í LSDP árið 2024 til að bjóða sig fram í þingkosningum það ár. Hún var kjörin á litáíska þingið í nóvember 2024 og varð almannatrygginga- og vinnumarkaðsráðherra í ríkisstjórn [[Gintautas Paluckas]]. Paluckas sagði af sér í ágúst 2025 vegna fjármálahneykslis og LSDP tilnefndi Ruginienė í embætti forsætisráðherra tveimur dögum síðar. Tilnefning hennar var staðfest af þingi þann 26. ágúst. ==Æviágrip== Inga Ruginienė fæddist í [[Trakai]] 24. maí 1981.<ref name=candidacy2024>{{cite web |title=2024 parliamentary elections. Candidate biography: Inga RUGINIENĖ. |url= https://www.vrk.lt/kandidatai-kandidatu-sarasai-2024-sei?srcUrl=/rinkimai/1544/rnk1870/kandidatai/KandidatasBiografija_rkndId-2437179.html |publisher=Yfirkjörstjórn|language=lt |year=2024}}</ref><ref name=lrs>{{cite web|url=https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35299&p_k=1&p_a=498&p_asm_id=90953|access-date=7 August 2025|title=Inga Ruginienė|website=[[Seimas]]|language=lt}}</ref> Hún ólst upp í [[Grigiškės]] en dvaldi gjarnan í borginni [[Kramatorsk]] í austurhluta [[Úkraína|Úkraínu]] á sumrin.<ref>{{cite news |last1=Liubertaitė |first1=Agnė |title=Lrytas apsilankė Grigiškėse, kur augo ir gyvena I. Ruginienė: ką apie ją sako gyventojai? |url=https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2025/08/09/news/lrytas-apsilanke-grigiskese-kur-augo-ir-gyvena-i-ruginiene-ka-apie-ja-sako-gyventojai--39006058 |work=[[Lrytas.lt]] |date=9 August 2025 |language=lt}}</ref><ref name=jakucionis>{{cite news |last1=Jakučionis |first1=Saulius |title=Lithuanian PM candidate Ruginienė addresses past trips to Russia, family ties to Ukraine |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2636072/lithuanian-pm-candidate-ruginiene-addresses-past-trips-to-russia-family-ties-to-ukraine |work=[[LRT.lt]] |date=7 August 2025 |language=en}}</ref> Árið 1999 útskrifaðist hún frá {{ill|Grigiškės Šviesa-gagnfræðaskólinn|lt|Grigiškių Šviesos gimnazija|lt=Šviesa-gagnfræðaskólanum}} í Grigiškės.<ref name=grieze>{{cite news |last1=Griežė |first1=Dominykas |title=Įdomios I. Ruginienės biografijos detalės: kas buvo jos tėvas ir kokią mokyklą baigė |url=https://www.alfa.lt/aktualijos/lietuva/idomios-i-ruginienes-biografijos-detales-kas-buvo-jos-tevas-ir-kokia-mokykla-baige/360326/ |work=Alfa.lt |date=8 August 2025 |language=lt}}</ref> Árið 2005 útskrifaðist Ruginienė með mastersgráðu í [[lýðheilsufræði]] frá [[Háskólinn í Vilníus|Háskólanum í Vilníus]].<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Hún vann sem sérfræðingur í lýðheilsu við umhverfisheilbrigðisstofnun ríkisins frá 2005 til 2008.<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Ruginienė vann sem svæðisstjóri fyrirtækisins „S Stata“ á Vilníus-borgarsvæðinu frá 2008 til 2010.<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Ruginienė var varaformaður sambands stéttarfélaga skógræktar- og tréverkamanna frá 2012 til 2014 og formaður þess frá 2014 til 2018.<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Árið 2015 hlaut Ruginienė bakkalársgráðu í skógrækt frá {{ill|Skógræktar- og umhverfisverkfræðiháskólinn í Kaunas|lt|Kauno miškų ir aplinkos inžinerijos kolegija|lt=Skógræktar- og umhverfisverkfræðiháskólanum í Kaunas}}.<ref name=lrs /> Hún var jafnframt formaður sambands litáískra stéttarfélaga frá 2018 til 2024.<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Árið 2022 hlaut hún mastersgráðu í vinnurétti frá [[Mykolas Romeris-háskóli|Mykolas Romeris-háskólanum]].<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Hún var varaforseti sambands evrópskra stéttarfélaga frá 2023 til 2024.<ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Ruginienė hóf þátttöku í stjórnmálum með framboði sínu í þingkosningum Litáens árið 2024.<ref name=lyberyte>{{cite news |last1=Lyberytė |first1=Augustė |title=Profsąjungų vadovė Ruginienė kartu su LSDP kandidatuos į Seimą |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2297820/profsajungu-vadove-ruginiene-kartu-su-lsdp-kandidatuos-i-seima |work=[[LRT.lt]] |date=15 June 2024 |language=lt}}</ref><ref name=candidacy2024 /><ref name=lrs /> Hún hlaut sæti á kosningalista litáíska [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Litáen)|Jafnaðarmannaflokksins]] (LSDP) þrátt fyrir að vera ekki skráð í flokkinn þegar kosningarnar voru haldnar.<ref name=lyberyte /><ref name=leka /><ref>{{cite news |last1=Dobrovolskas |first1=Ignas |title=Potencialia ministre įvardijama I. Ruginienė: keturių darbo dienų savaitė – neišvengiama (interviu) |url=https://diena.lt/naujienos/verslas/ekonomika/potencialia-ministre-ivardijama-i-ruginiene-keturiu-darbo-dienu-savaite-neisvengiama-interviu-1200224 |work=diena.lt |date=16 November 2024 |language=lt}}</ref> Þrátt fyrir að lenda í sjötta sæti í einmenningskjördæmi sínu<ref>{{cite web |title=2024 m. spalio 13 d. Lietuvos Respublikos Seimo rinkimai (I turas) |url= https://www.vrk.lt/2024-seimo/rezultatai?srcUrl=/rinkimai/1544/1/2150/rezultatai/lt/rezultataiVienmRpg_rpgId-24054.html |publisher=Yfirkjörstjórn|year=2024}}</ref> vann hún sæti á litáíska þinginu (Seimas) í ljósi sætis síns á kosningalista flokksins.<ref>{{cite web |title=Išrinkti Lietuvos Respublikos Seimo nariais 2024–2028 |url=https://www.vrk.lt/2024-seimo/rezultatai?srcUrl=/rinkimai/1544/2/2148/rezultatai/lt/rezultataiIsrinktiNariai.html |publisher=Yfirkjörstjórn |language=lt |year=2024}}</ref> Hún gekk formlega í LSDP í nóvember 2024, eftir kosningarnar.<ref name=leka>{{cite news |last1=Lėka |first1=Aušra |title=LSDP – už nepatyrusią, bet populiarią lyderę |url=https://kauno.diena.lt/naujienos/lietuva/politika/lsdp-uz-nepatyrusia-bet-populiaria-lydere-1714543 |work=[[Kauno Diena]] |date=8 August 2025 |language=lt}}</ref> Eftir sigur Jafnaðarmanna í þingkosningunum varð Ruginienė almannatrygginga- og vinnumarkaðsráðherra.<ref name=politico1>{{cite news |title=Trade union veteran becomes new Lithuanian PM |url=https://www.politico.eu/article/political-newcomer-new-lithuanian-pm-inga-ruginiene/ |work=Politico Europe}}</ref> Hún sat í ríkisstjórn [[Gintautas Paluckas]] frá 12. desember 2024 þar til stjórnin sprakk 4. ágúst 2025. Eftir að stjórnin var leyst var Ruginienė settur ráðherra.<ref>{{cite news |title=Ruginienė: tikiu, kad darbais ir savo pasiryžimu galėsiu nuneigti bet kokias abejones |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2634757/ruginiene-tikiu-kad-darbais-ir-savo-pasiryzimu-galesiu-nuneigti-bet-kokias-abejones |work=[[LRT.lt]] |date=5 August 2025 |language=lt}}</ref><ref>{{cite web |title=Pradžia |url=https://socmin.lrv.lt/lt/ |publisher=Almannatrygginga- og vinnumarkaðsráðuneytið |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806113017/https://socmin.lrv.lt/lt/ |archive-date=6 August 2025 |language=lt |url-status=deviated}}</ref><ref>{{cite news |last1=Gaidamavičius |first1=Giedrius |title=I. Ruginienė ketina skirti dėmesį socialiniams reikalams, sveikatos paslaugoms, biudžetui |url=https://www.bernardinai.lt/i-ruginiene-ketina-skirti-demesi-socialiniams-reikalams-sveikatos-paslaugoms-biudzetui/ |work=[[Bernardinai.lt]] |date=13 August 2025 |language=lt}}</ref> Á þingi sat Ruginienė í þingnefnd um mannréttindamál.<ref>{{cite web |title=Žmogaus teisių komitetas - Komiteto nariai |url=https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=38382&p_k=1 |website=[[Seimas]] |access-date=7 August 2025 |language=lt}}</ref> Hún hafði einnig verið varaformaður þinghóps um skógarvernd og meðlimur í þinghópum gegn fjöldainnflutningi og hópi um málefni kvenna.<ref name=lrs /> Þann 6. ágúst 2024 tilnefndi Jafnaðarmannaflokkurinn Ruginienė í embætti forsætisráðherra Litáens.<ref>{{cite news |last1=Jakučionis |first1=Saulius |title=Lithuania's Social Democrats nominate former trade unionist Ruginienė for prime minister |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2635315/lithuania-s-social-democrats-nominate-former-trade-unionist-ruginiene-for-prime-minister |work=[[LRT.lt]] |date=6 August 2025 |language=en}}</ref> Tilnefningin var samþykkt þann 26. ágúst.<ref name=politico1 /> Þann 25. ágúst 2025 samþykkti þingið með 80 atkvæðum gegn 42 staðfestingu samsteypustjórnar Jafnaðarmannaflokksins með Ruginienė sem forsætisráðherra.<ref>{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/world/europe/lithuania-appoints-pro-ukraine-government|title= Lithuania appoints pro-Ukraine government |agency=[[Agence France-Presse]]|work=[[The Straits Times]]|date=2025-09-25|access-date=2025-09-26}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/lithuanias-parliament-approves-new-government-2025-09-25/|title= Ruginiene becomes Lithuania's prime minister, pledges more defence spending|first=Andrius|last=Sytas|publisher=[[Reuters]]|date=2025-09-25|access-date=2025-09-26}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Litáens| frá=25. september 2025| til=| fyrir=[[Rimantas Šadžius]]<br>(starfandi)| eftir=Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Ruginienė, Inga}} {{f|1981}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Litáens]] 2q6oxceg7tc7mnhyelmyovjowiasdit 0 188101 1962321 1955919 2026-05-06T00:41:55Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnmálaferill */ 1962321 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = María Corina Machado | mynd = Nobel Peace Prize 2025 - María Corina Machado press conference (3x4 cropped).jpg | mynd_texti = María Corina Machado árið 2025. | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1967|10|7}} | fæðingarstaður = [[Karakas]], [[Venesúela]] | þjóðerni = [[Venesúela|Venesúelsk]] | stjórnmálaflokkur = [[Vente Venezuela]] (frá 2012) | verðlaun = [[Václav Havel-mannréttindaverðlaunin]] (2024)<br>[[Sakharov-verðlaunin]] (2024)<br>[[Friðarverðlaun Nóbels]] (2025) | maki = Ricardo Sosa Branger (sk. 2001) | börn = 3 | háskóli = [[Universidad Católica Andrés Bello]] (BS)<br>[[Instituto de Estudios Superiores de Administración]] (MS) | undirskrift = Firma de María Corina Machado.svg }} '''María Corina Machado Parisca''' (f. 7. október 1967) er venesúelsk stjórnmálakona. Hún er einn stofnenda kosningaeftirlitshópsins [[Súmate]]<ref name=SignOn>Boustany, Nora. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A37649-2004Jul8.html "Signing On To Challenge Hugo Chavez".] ''The Washington Post''. Washington, D.C.: 9. júlí 2004. bls. A.15. Skoðað 10. október 2025.</ref> og sat á þingi frá 2011 til 2014 fyrir annað kjördæmið í fylkinu [[Miranda (fylki)|Miranda]]. Machado er einn af leiðtogum stjórnarandstöðunnar gegn [[Nicolás Maduro]] forseta. Þrátt fyrir að hafa oft orðið fyrir hótunum dvelst hún enn í Venesúela en fer huldu höfði. Hún hlaut [[Václav Havel-verðlaunin]] frá [[Evrópuráðsþingið|Evrópuráðsþinginu]] og [[Sakharov-verðlaunin]] frá [[Evrópuráðsþingið|Evrópuþinginu]] árið 2024 og [[friðarverðlaun Nóbels]] næsta ár. == Æviágrip == === Æska og menntun === [[Mynd:Maria Corina Machado (Sumate) meets George W. Bush (2002).jpg|thumb|left|[[George W. Bush]] tekur á móti Maríu Corinu Machado í Hvíta húsinu þann 31. maí 2005.]] María Corina Machado fæddist í Karakas þann 7. október 1967. Hún var elst fjögurra systkina.<ref name=":1">{{Lien web |langue=en-us |prénom=Alonso |nom=Moleiro |titre=What is in store for María Corina Machado, the ‘iron lady’ of the Venezuelan opposition? |url=https://english.elpais.com/international/2023-02-28/what-is-in-store-for-maria-corina-machado-the-iron-lady-of-the-venezuelan-opposition.html |site=EL PAÍS English |date=2023-02-28 |consulté le=2024-10-24}}</ref> Faðir hennar, Henrique Machado Zuloaga, er viðskiptamaður sem erfði raforkufyrirtækið Electricidad de Caracas og stáliðnaðarfyrirtækin Siense (stærstu einkareknu stálframleiðslu í Venesúela og Sidetur (dótturfyrirtæki Sivensa, sem var þjóðnýtt árið 2010).<ref name=":1" /> Móðir hennar, Corina Parisca, er sálfræðingur.<ref name=":1" /> María Corina Machado gekk í fínan kaþólskan stúlknaskóla í Karakas og hlaut styrk til að ganga í Wellesley-háskóla í Massachusetts.<ref name=":2">{{lien web|langue=en|auteur1=Julie Turkewitz|auteur2=Isayen Herrera|titre=Meet the Woman Leading Venezuela's Opposition to Maduro|périodique=[[The New York Times]]|date=24 juillet 2024|lire en ligne=https://www.nytimes.com/2024/07/24/world/americas/venezuela-election-opposition-machado.html}}</ref> Í viðtali við ''[[The New York Times|New York Times]]'' lýsti hún æsku sinni sem svo að hún hafi verið „vernduð fyrir snertingu við veruleikann“.<ref>{{lien web|langue=en|auteur1=Juan Forero|titre=The woman who enrages Venezuela's leader|périodique=[[the New York Times]]|date=18 novembre 2005|lire en ligne=https://www.nytimes.com/2005/11/18/world/americas/the-woman-who-enrages-venezuelas-leader.html}}</ref> Machado útskrifaðist með gráðu í verkfræði frá Kaþólska Andrés-Bello-háskólanum og mastersgráðu í fjármálum frá stjórnsýsluháskólanum Instituto de Estudios Superiores de Administración. Hún hóf starfsferil sinn hjá fjölskyldufyrirtækinu Sivensa en vann síðan með móður sinni á barnaheimili.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === Stjórnmálaferill === María Corina Machado hóf feril í stjórnmálum árið 2002 þegar hún tók þátt í stofnun samtakanna [[Súmate]], sem hafa það að markmiði að tryggja kosningaréttindi og vakta kosningar. Samtökin studdu valdaránstilraunina gegn [[Hugo Chávez]] forseta árið 2002 og Marúa Corina Machado var viðstödd í forsetahöllinni þegar [[Pedro Carmona]] var svarinn í embætti forseta til bráðabirgða af valdaránsmönnum.<ref name=":2" /> Hún skrifaði undir „Carmona-tilskipunina“ þar sem fyrirskipað var að þing skyldi rofið og kjörnum stjórnmálamönnum vikið úr embætti.<ref name=":5">{{Lien web |langue=es |titre=María Corina Machado, la acusada de un plan magnicida en Venezuela |url=https://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/05/140325_venezuela_maria_corina_machado_msd |site=BBC News Mundo |date=2014-05-29 |consulté le=}}</ref> Árið 2004 safnaði Machado þremur milljónum undirskrifta á lista þar sem þess var krafist að Hugo Chávez segði af sér. Henni var í kjölfarið bannað að yfirgefa Venesúela.<ref name="chavisme">{{lien web | url = https://www.lepoint.fr/monde/maria-corina-machado-20-ans-de-lutte-contre-le-chavisme-08-02-2019-2292235_24.php | titre = María Corina Machado, 20 ans de lutte contre le chavisme | site = Lepoint.fr | date = 8 février 2019 | auteur = Suzanne Chauvain }}.</ref> Árið 2005 var hún sökuð um landráð ásamt öðrum fulltrúum Súmate fyrir að hafa tekið við fjármagni frá bandarísku samtökunum [[National Endowment for Democracy]], sem vinna að eflingu [[Frjálslynt lýðræði|frjálslynds lýðræðis]]. Beita átti fjármununum, sem námu 31.150 Bandaríkjadölum, í kosningaherferð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um brottvikningu Hugo Chávez úr embætti sem haldin var árið 2004.<ref>{{Lien web|lang=en|url=https://www.hrw.org/news/2005/07/07/venezuela-court-orders-trial-civil-society-leaders|titre=Venezuela: Court Orders Trial of Civil Society Leaders|éditeur=[[Human Rights Watch]]|date=7 juillet 2005}}.</ref> Þar sem fjölskylda Machado varð fyrir líflátshótunum sendi hún börn sín til að búa með móður hennar í Bandaríkjunum.<ref name="chavisme" /> Í febrúar 2010 hætti Machado störfum hjá Súmate og lýsti yfir framboði á venesúelska þingið. Hún var kjörin árið 2010 í öðru kjördæmi [[Miranda (fylki)|Miranda-fylkis]].<ref>[http://informe21.com/mesa-unidad-democratica/maria-corina-machado-fue-diputada-electa-mas-votos-todo-pais-8528 María Corina Machado fue la diputada electa con más votos en todo el país con el 85,28%] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001173220/http://informe21.com/mesa-unidad-democratica/maria-corina-machado-fue-diputada-electa-mas-votos-todo-pais-8528 |date=2010-10-01 }}.</ref> Þann 13. janúar 2012 fordæmdi Machado Chávez í þingræðu í beinni útsendingu og kallaði hann þjóf vegna eignaupptöku stjórnarinnar á fyrirtækjum án endurgjalds.<ref name=chavisme/> Árið 2012 sagði flokkur hennar upp aðild að kosningabandalagi stjórnarandstöðunnar, [[Mesa de la Unidad Democrática]] (MUD), og gagnrýndi það fyrir valdboðshneigð og „félagslegt sambandsleysi“.<ref>{{Lien web|titre=Tres diputados rompieron con la Mesa de la Unidad - Nacional y Política - EL UNIVERSAL|url=https://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/121101/tres-diputados-rompieron-con-la-mesa-de-la-unidad|site=www.eluniversal.com|consulté le=2016-06-13}}.</ref> Í mars 2014 var Machado vikið úr þingsæti sínu fyrir að hafa verið í sendinefnd erlends ríkis, [[Panama]], á fundi [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], sem kjörnum þingmönnum er bannað að gera samkvæmt stjórnarskrá Venesúela. Henni var bannað að koma á þingið 1. apríl 2014 og lögregla tvístraði mótmælahópi stuðningsmanna hennar með táragasi þegar hæstiréttur landsins staðfesti embættissviptinguna. Machado sagði þetta staðfesta að í Venesúela ríkti einræði og kallaði ákvörðunina þungt högg gegn stjórnarskránni.<ref>{{lien web|url=https://www.lepoint.fr/monde/venezuela-la-deputee-d-opposition-machado-interdite-d-entree-au-parlement-01-04-2014-1808139_24.php|site=lepoint.fr|titre=Venezuela: la députée d'opposition Machado interdite d'entrée au Parlement|consulté le=10. október 2025}}</ref> Árið 2014 stofnaði Machado ásamt [[Leopoldo López]] hreyfinguna La Salida til að skipuleggja mótmæli gegn [[Nicolás Maduro]] forseta, eftirmanni Chávez, sem Machado neitaði að viðurkenna sem réttkjörinn forseta.<ref name=":5" /> Árið 2019 studdi hún tilkall [[Juan Guaidó|Juans Guaidó]] til forsetaembættisins.<ref name=chavisme/> [[Mynd:Mariacorinamachado2.jpg|thumb|right|María Corina Machado á fundi [[Alþjóðaefnahagsráðið|Alþjóðaefnahagsráðsins]] í [[Rio de Janeiro]] árið 2011.]] Þann 22. október 2023 hlaut Machado 93,13 % atkvæða<ref name=":4">{{lien web|langue=fr|titre=Au Venezuela, la libérale Maria Corina Machado remporte les primaires de l’opposition|périodique=Le Monde|date=2023-10-23|lire en ligne=https://www.lemonde.fr/international/article/2023/10/23/au-venezuela-la-liberale-maria-corina-machado-remporte-les-primaires-de-l-opposition_6196113_3210.html|consulté le=}}</ref> í prófkjöri sem stjórnarandstaðan skipulagði fyrir forsetakosningar Venesúela árið 2024.<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Présidentielle au Venezuela : Maria Corina Machado remporte les primaires de l'opposition | url= https://www.france24.com/fr/am%C3%A9riques/20231023-pr%C3%A9sidentielle-au-venezuela-maria-corina-machado-remporte-les-primaires-de-l-opposition |site=France 24 |date=2023-10-23 |consulté le=2023-10-23}}</ref> Ríkisendurskoðandi Venesúela hafði hins vegar gert opinbera úttekt á fjármálum Machado og bannað henni í júní 2023 að gegna opinberu embætti til ársins 2030.<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Politique. Au Venezuela, l’opposition “s’unit autour de María Corina Machado”… déclarée inéligible |url=https://www.courrierinternational.com/article/politique-au-venezuela-l-opposition-s-unit-autour-de-mar-a-corina-machado-declaree-ineligible |site=Courrier international |date=2023-07-03 |consulté le=2023-10-23}}</ref> Hann sakaði hana um fjármálamisferli og um að styðja efnahagsþvinganir sem Bandaríkin höfðu lagt á Venesúela.<ref name=":4" /> Þann 27. janúar 2024 bannaði Hæstiréttur Venesúela Machado að gefa kost á sér í forsetakosningunum.<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Présidentielle au Venezuela : la principale opposante écartée, les États-Unis envisagent des sanctions |url=https://www.leparisien.fr/international/presidentielle-au-venezuela-la-principale-opposante-ecartee-les-etats-unis-envisagent-des-sanctions-27-01-2024-Y2LPXDOB55EWXOVY6RUO3B3F3I.php |site=Le Parisien |date=2024-01-27 |consulté le=2024-03-21}}</ref> Þann 24. mars 2024 tilkynnti Maria Corina Machado að Corina Yoris myndi bjóða sig fram fyrir hana í forsetakosningunum 28. júlí<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |prénom=Marie |nom=Delcas |titre=Au Venezuela, une universitaire de 79 ans sera la candidate de l’opposition à l’élection présidentielle |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2024/03/24/au-venezuela-une-universitaire-de-79-ans-sera-la-candidate-de-l-opposition-a-l-election-presidentielle_6223922_3210.html|site=Le Monde |date=2024-03-24 |consulté le=2024-03-24}}</ref> en þetta framboð var einnig ógilt. Að endingu varð [[Edmundo González Urrutia]] frambjóðandi sameinaðrar stjórnarandstöðu í kosningunum og Machado lýsti yfir stuðningi við hann. Í skoðanakönnun Datincorp í apríl 2024 mældist González Urrutia með 50% fylgi en Nicolás Maduro aðeins með 18%.<ref>{{Lien web |langue=es |auteur=Pacífico Sánchez |titre= Entrevista Dominical. Rafael Ignacio Montes de Oca: Edmundo González Urrutia es intachable, respetuoso y garante de una transición sin traumas #28Abr|site=El Impulso |date=2024-04-28|lire en ligne= https://www.elimpulso.com/2024/04/28/entrevista-dominical-rafael-ignacio-montes-de-oca-edmundo-gonzalez-urrutia-es-intachable-respetuoso-y-garante-de-una-transicion-sin-traumas-28abr/ |consulté le= 2024-06-17}} </ref><ref name="LM">{{Lien web |langue=fr |auteur=Pénélope Quesada |titre= Au Venezuela, le candidat de l’opposition Edmundo Gonzalez Urrutia en tête des sondages face à Nicolas Maduro|site=[[Le Monde]] |date=2024-06-16|lire en ligne= https://www.lemonde.fr/international/article/2024/06/16/au-venezuela-le-candidat-de-l-opposition-en-tete-des-sondages-face-a-nicolas-maduro_6240795_3210.html |consulté le= 2024-06-17}} </ref> Þrátt fyrir að verða fyrir hótunum í Venesúela ákvað María Corina Machado að vera áfram í landinu en láta lítið fyrir sér fara og búa á leynilegum stað svo hún gæti haldið áfram að ferðast um landið og breiða út boðskap sinn gegn stjórnvöldum.<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Trois choses à savoir sur María Corina Machado, prix Nobel de la paix 2025 |url=https://www.20minutes.fr/monde/4178466-20251010-prix-nobel-paix-2025-opposition-pacifique-clandestinite-trois-choses-savoir-maria-corina-machado |site=20 Minutes |date=2025-10-10 |consulté le=2025-10-10}}</ref><ref name=LM2025>{{lien web | langue=fr | titre=Le prix Nobel de la paix décerné à Maria Corina Machado, opposante vénézuélienne | site=[[Le Monde]] | date=10 octobre 2025 | url= https://www.lemonde.fr/international/article/2025/10/10/le-prix-nobel-de-la-paix-decerne-a-l-opposante-venezuelienne-maria-corina-machado_6645609_3210.html }}</ref> Þann 30. september 2024 hlaut Machado [[Václav Havel-verðlaunin]] frá [[Evrópuráðsþingið|Evrópuráðsþinginu]] fyrir störf í þágu mannréttinda.<ref name=":0">{{Lien web |langue=fr |titre=L'opposante vénézuélienne Maria Corina Machado récompensée par le prix Vaclav-Havel |url=https://www.lefigaro.fr/international/l-opposante-venezuelienne-maria-corina-machado-recompensee-par-le-prix-vaclav-havel-20240930 |site=Le Figaro |date=2024-09-30 |consulté le=2024-09-30}}</ref> Þann 24. október hlaut hún jafnframt [[Sakharov-verðlaunin]] frá [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] ásamt Edmundo González Urrutia fyrir „djarfa baráttu þeirra fyrir endurreisn frelsis og lýðræðis í Venesúela“.<ref>{{Lien web |auteur=Communiqué de presse |titre=María Corina Machado et Edmundo González Urrutia lauréats du Prix Sakharov 2024 |url=https://www.europarl.europa.eu/news/fr/press-room/20241017IPR24738/maria-corina-machado-et-edmundo-gonzalez-urrutia-laureats-du-prix-sakharov-2024 |format=html |accès url=libre |site=Parlement européen |date=24 octobre 2024 |consulté le=10 octobre 2025}}</ref> Þann 10. október 2025 hlaut hún [[friðarverðlaun Nóbels]] fyrir baráttu sína fyrir lýðræði og réttlæti gagnvart einræði í Venesúela.<ref name=LM2025 /><ref name=":3">{{lien web| langue = fr | auteur1 = AFP | titre = Pas de prix Nobel de la paix pour Donald Trump, la Vénézuélienne María Corina Machado récompensée | périodique = Le Figaro | date = 10 octobre 2025 | lire en ligne = https://www.lefigaro.fr/international/la-venezuelienne-maria-corina-machado-recoit-le-prix-nobel-de-la-paix-20251010 | consulté le = 10 octobre 2025}}.</ref> Hún tileinkaði verðlaunin [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta og þakkaði honum fyrir „einarðan stuðning“ hans.<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=María Corina Machado dédie son Prix Nobel de la Paix à Donald Trump |url=https://www.parismatch.com/actu/international/maria-corina-machado-dedie-son-prix-nobel-de-la-paix-a-donald-trump-258423 |site=parismatch.com |date=2025-10-10 |consulté le=2025-10-10}}</ref> Síðar gaf hún Trump verðlaunapeninginn. <ref>[https://www.visir.is/g/20262829750d/tok-vid-verdlaunapeningnum-og-hyggst-eiga-hann Tók við verðlaunapeningnum og hyggst eiga hann] Vísir, sótt 16. janúar 2026</ref> == Stjórnmálaskoðanir == María Corina Machado lýsti sjálfri sér sem miðjumanneskju í prófkjöri stjórnarandstöðunnar árið 2023 en franska blaðið ''[[Le Monde]]'' skilgreindi hana sem hluta af hægri væng stjórnarandstöðunnar í ljósi frjálshyggjusinnaðrar efnahagsstefnu hennar og fyrirætlana um að einkavæða ríkisolíufélagið [[PDVSA]].<ref name=":4" /> Machado hefur tekið harða afstöðu gegn ríkisstjórn Venesúela. Hún styður efnahagsþvinganir Bandaríkjanna gegn landinu<ref>https://www.lemonde.fr/international/article/2024/01/29/au-venezuela-l-incertitude-apres-l-eviction-de-la-candidate-d-opposition-maria-corina-machado_6213661_3210.html</ref> og hefur biðlað til Bandaríkjahers að steypa Nicolás Maduro af stóli. Aðrir stjórnarandstæðingar Venesúela hafa gagnrýnt hana fyrir þetta.<ref>https://www.lemonde.fr/international/article/2025/09/03/venezuela-les-etats-unis-envoient-des-troupes-pres-des-eaux-territoriales-au-nom-de-la-lutte-contre-le-narcoterrorisme_6638718_3210.html</ref> Machado lýsti yfir stuðningi við [[Iván Duque]] í forsetakosningum Kólumbíu árið 2018, sem hann vann. Hún birtist með honum á kosningasamkomum og varaði við því að forsetaframbjóðandi vinstrimanna, [[Gustavo Petro]], myndi leiða Kólumbíu á sömu braut og Venesúela og Kúba hafa farið.<ref>{{Lien web|langue=fr|titre=Iván Duque, María Corina Machado y el fantasma de Venezuela|url=https://elpais.com/internacional/2018/06/05/colombia/1528226133_734203.html|site=El País|date=08 juin 2018}}.</ref> Machado skrifaði árið 2020 undir svonefnda Madríd-yfirlýsingu, sem spænski stjórnmálaflokkurinn [[Vox (stjórnmálaflokkur)|Vox]] hafði átt frumkvæði að. Yfirlýsingin hafði það að markmiði að sameina róttæka hægriflokka á Spáni og í Rómönsku Ameríku gegn „eiturlyfja-kommúnisma“, vinstrihreyfingum og glæpahreyfingum.<ref>{{Lien web |langue=es |titre=Quiénes son los amigos internacionales de José Antonio Kast |url=https://interferencia.cl/articulos/quienes-son-los-amigos-internacionales-de-jose-antonio-kast |site=Interferencia |date=2021-10-24 |consulté le=}}</ref> Machado óskaði [[Javier Milei]] til hamingju með sigur hans í forsetakosningum Argentínu í nóvember 2023 og sagði árangur hans vera sigur í baráttu Rómönsku Ameríku fyrir breytingum og frelsi.<ref>{{Lien web |langue=es |prénom= |nom= |titre=María Corina Machado felicita a Javier Milei por su triunfo de la "libertad" en Argentina |url=https://www.swissinfo.ch/spa/mar%C3%ADa-corina-machado-felicita-a-javier-milei-por-su-triunfo-de-la-libertad-en-argentina/48991944 |site=SWI swissinfo.ch |date=2023-11-20 |consulté le=}}</ref> María Corina Machado styður innlimun Venesúela á [[Essequibo]], héraði sem tilheyrir [[Gvæjana]], en hafnar beitingu hervalds til að ná þessu fram.<ref>{{Lien web |langue=en |prénom=The Brussels |nom=Times |titre=Venezuelan opposition supports claims over oil-rich region in neighbouring Guyana |url=https://www.brusselstimes.com/1515899/venezuelan-opposition-supports-claims-over-oil-rich-region-in-neighbouring-guyana |site=www.brusselstimes.com |consulté le=}}</ref> Hún sakaði Hugo Chávez um að hafa snúið baki við „endurreisn Essequibo“ af pólitískum ástæðum.<ref>{{Lien web |langue=en-US |nom= |titre=Venezuela’s opposition criticizes Chavez's handling of Essequibo claim, opposes military intervention |url=https://oilnow.gy/news/venezuelas-opposition-criticizes-chavezs-handling-of-essequibo-claim-opposes-military-intervention/ |date=2025-04-03 |consulté le=}}</ref> Hún sagðist styðja rétt Ísraels til að verja sig í [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|stríðinu á Gaza]] frá árinu 2023 og sagði að sigra yrði hryðjuverkastarfsemi hvað sem það kostar. Hún á í nánu sambandi við ísraelska forsætisráðherrann [[Benjamín Netanjahú]] og stjórnmálaflokkur hennar, Vente Venezuela, skrifaði árið 2020 undir samstarfssamning við ísraelska [[Likud]]-flokkinn.<ref>https://www.theweek.in/news/middle-east/2025/10/10/nobel-peace-prize-winner-mara-corina-machado-supports-israel-s-war-and-benjamin-netanyahu-here-are-the-facts.html</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Machado, María Corina}} {{f|1967}} [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Handhafar Sakharov-verðlaunanna]] [[Flokkur:Venesúelskir stjórnmálamenn]] gllexmonisq717x8z0q6jz2002z8dhl 0 189343 1962333 1961040 2026-05-06T08:27:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962333 wikitext text/x-wiki '''Bæjarráð Garðabæjar''' fer, ásamt [[Bæjarstjóri_Garðabæjar|Bæjarstjóra Garðabæjar]], með framkvæmdastjórn bæjarins og fjármálastjórn að því leyti sem slík stjórn er ekki falin öðrum. Fulltrúar í ráðinu eru kjörnir til eins árs í senn, og fundir bæjarráðs eru haldnir reglulega, á þriðjudögum.<ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/stjornsyslan/nefndir/|title=Nefndir - Bæjarráð Garðabæjar - Gardabaer.is|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}</ref> Aðalmenn Bæjarráðs Garðabæjar 2025 - 2026 eru Björg Fenger, formaður (D), Sigríður Hulda Jónsdóttir, varaformaður (D), Hrannar Bragi Eyjólfsson (D), Þorbjörg Þorvaldsdóttir (G) og Brynja Dan Gunnarsdóttir (B).<ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/stjornsyslan/nefndir/|title=Nefndir - Bæjarráð Garðabæjar - Gardabaer.is|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}</ref> Formenn Bæjarráðs Garðabæjar, síðan ráðið var stofnað 3. júlí 1979 <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1484|title=1400. fundur bæjarráðs / Bæjarráð Garðabæjar hélt sinn fyrsta fund - Gardabaer.is|date=2009-06-30|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>: * [[Garðar V. Sigurgeirsson]] júlí 1979 - maí 1982 <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1484|title=1400. fundur bæjarráðs - Gardabaer.is|last=Sigurgeirsson|first=Garðar V.|date=2009-06-30|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Sigurður Sigurjónsson]] 1982 – 1985 <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1484|title=1400. fundur bæjarráðs - Gardabaer.is|last=Sigurjónsson|first=Sigurður|date=2009-06-30|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Agnar Friðriksson]] 1985 – 1987 <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1484|title=1400. fundur bæjarráðs - Gardabaer.is|last=Friðriksson|first=Agnar|date=2009-06-30|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Benedikt Sveinsson]] 1987 – 1997 <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1484|title=1400. fundur bæjarráðs - Gardabaer.is|last=Sveinsson|first=Benedikt|date=2009-06-30|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Erling Ásgeirsson]] 1997 - 2011(?) <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1484|title=1400. fundur bæjarráðs - Gardabaer.is|last=Ásgeirsson|first=Erling|date=2009-06-30|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/1301|title=Ný bæjarstjórn í Garðabæ / Í bæjarráð Garðabæjar voru kjörnir - Gardabaer.is|last=Ásgeirsson|first=Erling|date=2010-06-18|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Áslaug Hulda Jónsdóttir]] júní 2014 - maí 2022 <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/utgefid-efni/frettir/nr/547|title=Kona formaður bæjarráðs Garðabæjar í fyrsta sinn - Gardabaer.is|last=Jónsdóttir|first=Áslaug Hulda|date=2014-06-20|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/stjornsyslan/fundargerdir/DisplayMeeting.aspx?id=MkeZJaZbUC62oJsGMFeLA1&text=|title=Fundargerðir - Bæjarráð Garðabæjar - Gardabaer.is|last=Jónsdóttir|first=Áslaug Hulda|date=2022-05-24|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Björg Fenger]] júní 2022 - enn í embætti <ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/stjornsyslan/fundargerdir/DisplayMeeting.aspx?id=RjNPsAdQh0mXYA676X00mw1&text=|title=Fundargerðir - Bæjarráð Garðabæjar - Gardabaer.is|last=Fenger|first=Björg V.|date=2022-06-07|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gardabaer.is/stjornsysla/stjornsyslan/nefndir/|title=Nefndir - Bæjarráð Garðabæjar - Gardabaer.is|last=Fenger|first=Björg V.|website=Gardabaer.is|language=is|access-date=2026-01-13}}</ref> == Tilvísanir == [[Flokkur:Garðabær]] sna2iexf6p1ou1awitbtewnaicvi89c 0 189375 1962328 1952538 2026-05-06T01:55:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962328 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Að drepa hermikráku | uppr_titill = To Kill a Mockingbird | þýðandi = Sigurlína Davíðsdóttir (2022) | mynd = To Kill a Mockingbird (first edition cover).jpg | lýsing_myndar = Forsíða fyrstu útgáfu bókarinnar. | höfundur = [[Harper Lee]] | land = {{USA}} [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[J. B. Lippincott & Co.]] | útgáfudagur = 11. júlí 1960 | stefnur = [[Þroskasaga]] | prentun = | síður =281 | isbn = 9789935524904 }} '''''Að drepa hermikráku''''' (enska: ''To Kill a Mockingbird'') er [[skáldsaga]] eftir bandaríska rithöfundinn [[Harper Lee]] sem kom út árið 1960. Bókin naut strax mikillar velgengni og hún er víða lesin í bandarískum grunn- og menntaskólum.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Harper Lee: The Impact of 'To Kill a Mockingbird' |url=https://abcnews.go.com/US/harper-lee-impact-kill-mockingbird/story?id=37055512 |access-date=2025-06-04 |website=ABC News |language=en}}</ref> ''Að drepa hermikráku'' vann [[Pulitzer-verðlaunin]] ári eftir að hún kom út og hún er talin sígilt verk [[Bandarískar bókmenntir|bandarískra bókmennta]].<ref>{{Cite web |last= |title=The Pulitzer Prizes- Harper Lee |url=https://www.pulitzer.org/winners/%7B%7Bglobal.pageCanocialUrl%7D%7D |access-date=2025-06-04 |website=www.pulitzer.org |language=en |archive-date=2023-09-12 |archive-url=https://archive.today/20230912135318/https://www.pulitzer.org/winners/fahmida-azim-anthony-del-col-josh-adams-and-walt-hickey-insider-new-york-ny |url-status=dead }}</ref> Sagan og persónurnar byggja lauslega á fjölskyldu Lee, nágrönnum hennar og á atburði sem varð í heimabæ hennar, [[Monroeville, Alabama]], árið 1936 þegar hún var tíu ára.<ref>{{Cite web |title=Was 'To Kill a Mockingbird' based on real events - DailyHistory.org |url=https://www.dailyhistory.org/Was_%27To_Kill_a_Mockingbird%27_based_on_real_events |access-date=2025-06-04 |website=www.dailyhistory.org |archive-date=2025-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905020716/https://www.dailyhistory.org/Was_%27To_Kill_a_Mockingbird%27_based_on_real_events |url-status=dead }}</ref> Þrátt fyrir að sagan fjalli um alvarleg málefni á borð við [[nauðgun]] og [[Kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]] er hún þekkt fyrir hlýju og gamansemi. Atticus Finch, faðir sögumannsins Scout, varð mörgum lesendum siðferðileg fyrirmynd og eitt frægasta dæmið um heiðvirðan lögmann í bandarískum bókmenntum. Sagnfræðingurinn [[Joseph Crespino]] sagði um bókina: „Á tuttugustu öld er ''Að drepa hermikráku'' líklega mest lesna bók um kynþætti í Bandaríkjunum og aðalpersóna hennar, Atticus Finch, er þrautseigasta ímyndin af hugdirfsku í þágu réttlætis milli kynþátta.“<ref name="crespino">{{Cite journal | last1 = Crespino | first1 = J. | title = The Strange Career of Atticus Finch | doi = 10.1353/scu.2000.0030 | journal = Southern Cultures | volume = 6 | issue = 2 | pages = 9–30 | year = 2000| s2cid = 143563131 }}</ref> ''Að drepa hermikráku'' er [[þroskasaga]] sem fjallar meðal annars um kynþáttamisrétti og sakleysismissi. Bókmenntafræðingar hafa bent á að Lee tekur einnig á málefnum líkt og stéttskiptingu, hugrekki, umhyggju og kynhlutverkum í bandaríska suðrinu. Boðskapur sögunnar gengur út á umburðarlyndi og mælir gegn fordómum.<ref>{{Cite news|date=2014-05-25|title=Mockingbird 'dropped from GCSE exam'|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/education-27563466|access-date=2020-07-11}}</ref> Þrátt fyrir þessi þemu hafa verið gerðar tilraunir til að taka bókina af námsskrám vegna notkunar á kynþáttaníðyrðum í texta hennar. Árið 2006 settu breskir bókasafnsfræðingar bókina fyrir framan [[Biblían|Biblíuna]] á lista yfir bækur sem „allt fullorðið fólk ætti að lesa áður en það deyr.“<ref>Pauli, Michelle (2. mars 2006). [https://www.theguardian.com/books/2006/mar/02/news.michellepauli "Harper Lee tops librarians' must-read list"], ''Guardian Unlimited''. Sótt 13. febrúar 2008.</ref> Bókin var [[Að drepa hermikráku (kvikmynd)|gerð að kvikmynd]] í leikstjórn [[Robert Mulligan|Roberts Mulligan]] árið 1962 sem vann til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]]. Frá árinu 1990 hefur leikrit byggt á bókinni verið sýnt árlega í heimabæ Harper Lee. ''Að drepa hermikráku'' var eina útgefna bók Lee þar til ''[[Go Set a Watchman]]'', sem byggð var á eldri drögum að ''Að drepa hermikráku'', kom út 14. júlí 2015. Lee hélt áfram að bregðast við umræðu um verkið þar til hún lést í febrúar 2016. Hún var mjög gætin um einkalíf sitt og veitti síðasta viðtal sitt árið 1964.<ref>{{cite news |url=https://www.fayobserver.com/story/news/2014/11/07/book-conversations-harper-lee-s/22199573007/ |title=Book Conversations: Harper Lee's struggle with fame |first=Yvonne |last=Gale |date=November 17, 2014 |work=[[The Fayetteville Observer]] |access-date=October 13, 2024}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|bókmenntir}} [[Flokkur:Bandarískar skáldsögur]] [[Flokkur:Bókaárið 1960]] 1sx9e7bh79mrcz62xut82f68z4xsimj 0 190022 1962286 1950012 2026-05-05T16:24:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962286 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Þuríður Blær Jóhannsdóttir | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1991|1|16}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], Ísland | önnur_nöfn = | starf = Leikkona, söngkona | ár = | þekkt_fyrir = [[Reykjavíkurdætur]] | þekktustu_verk = }} '''Þuríður Blær Jóhannsdóttir''' (f. 16. janúar 1991 í Reykjavík) er íslensk leikkona og tónlistarkona. Hún hefur starfað í leikhúsi, kvikmyndum og sjónvarpi og er einnig þekkt sem meðlimur í rapphljómsveitinni [[Reykjavíkurdætur]]. == Æska og menntun == Þuríður Blær fæddist og ólst upp í Reykjavík. Hún sýndi snemma áhuga á leiklist og sviðsframkomu.<ref name="cai">{{Cite web|url=https://cai.is/artists/blaer/|title=Þuríður Blær|website=Creative Artists Iceland|language=en-US|access-date=2026-03-06|archive-date=2026-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260217031617/https://cai.is/artists/blaer/|url-status=dead}}</ref> Hún stundaði nám í leiklist við [[Listaháskóli Íslands|Listaháskóla Íslands]] og útskrifaðist þaðan með BA-gráðu í leiklist árið 2015.<ref name="cai"/> == Starfsferill == === Leikhús === Eftir útskrift hóf Þuríður Blær störf hjá [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhúsinu]] þar sem hún lék meðal annars hlutverk Nínu í leikritinu ''Mávinum'' eftir [[Anton Chekhov]].<ref name="cai"/> Hún hefur komið fram í fjölmörgum uppfærslum, þar á meðal í söngleiknum ''Mamma Mia!'' og leikritunum ''1984'' og ''Himnaríki og helvíti''.<ref name="cai"/> Fyrir leik sinn í ''Himnaríki og helvíti'' var hún tilnefnd til Grímunar, íslensku leiklistarverðlaunanna.[https://leikhusid.is/actors/thuridur-blaer-johannsdottir] Hún hefur einnig leikið í [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhúsinu]] í ýmsum uppfærslum.[https://leikhusid.is/actors/thuridur-blaer-johannsdottir] === Kvikmyndir og sjónvarp === Þuríður Blær hefur einnig leikið í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum. Hún lék meðal annars í kvikmyndinni ''Svanurinn'' (2017) þar sem hún fór með hlutverk Ástu.<ref name="rotten-tomatoes">{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/thuridur_blaer_johannsdottir|title=Þuríður Blær Jóhannsdóttir Movies List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|language=en|access-date=2026-03-06}}</ref> Hún hefur einnig komið fram í kvikmyndinni ''Villibráð'' og í sjónvarpsþáttum á borð við ''Flateyjargátan'' og ''Ráðherrann''.<ref name="leikhusid">{{Cite web|url=https://leikhusid.is/actors/thuridur-blaer-johannsdottir/|title=Þuríður Blær Jóhannsdóttir {{!}} Þjóðleikhúsið|language=en-US|access-date=2026-03-06}}</ref> === Tónlist === Samhliða leiklist hefur Þuríður Blær starfað í tónlist og er meðlimur í rapphópnum Reykjavíkurdætur, sem var stofnaður árið 2013 og hefur vakið athygli fyrir femínískan boðskap í tónlist sinni. == Valin verk == '''Kvikmyndir''' * ''[[Svanurinn (kvikmynd)|Svanurinn]]'' (2017) – Ásta<ref name="rotten-tomatoes"/> * ''Villibráð'' (2023)<ref name="rotten-tomatoes"/> '''Sjónvarp''' * ''Flateyjargátan''<ref name="leikhusid"/> * ''[[Ráðherrann (sjónvarpsþáttur)|Ráðherrann]]''<ref name="leikhusid"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{F|1991}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] b7n9pbgq7g9ngk6yglmupnabbnfz6ja 0 190619 1962342 1960319 2026-05-06T09:31:40Z Kolberto 108172 1962342 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{Persóna | nafn = Guðmundur Haraldsson | mynd = Guðmundur Haraldsson.png | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1939|10|8}} | fæðingarstaður = | dánardagur = <!-- {{dánardagur og aldur|ÁÁÁÁ|MM|DD|ÁÁÁÁ|MM|DD}} (dánardagur fyrst) --> | dánarstaður = | starf = Slökkviliðsmaður | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = | maki = Guðfinna Sigurðardóttir | börn = 4 }} '''Guðmundur Haraldsson''' (fæddur 8. október 1939) er íslenskur fyrrum slökkviliðsmaður. Hann vann stærstan hluta starfsferils síns á sviði brunamála. Hann var einn af stofnendum Landssambands slökkviliðsmanna og fyrsti formaður þess<ref>{{cite news |title=Afmæli: Guðmundur Haraldsson |page=26 |url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up |accessdate=20 August 2019 |work=[[Dagblaðið Vísir]] |date=1999-10-08|date_access=2026-04-10|language=Icelandic|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> ==Fjölskylda== Guðmundur er sonur hjónanna Ragnheiðar Sigríðar Erlendsdóttur frá Hlíðarenda í Fljótshlíð og Haraldar Kristjánssonar skipstjóra frá Miklholtsseli í Eyjahreppi á Snæfellsnesi. Hann er kvæntur Guðfinnu Sigurðardóttur, fyrrverandi talsímakonu. Þau eiga fjórar dætur og 11 barnabörn.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> Guðmundur er yngstur systkina frá Uppsölum í Sandgerði. Systkini hans voru Marinella Ragnheiður Haraldsdóttir, Kristján Erlendur Haraldsson og Þórður Haraldsson, tvíburabróðir hans. Eldri hálfbræður hans voru Gunnar Hámundur Valdimarsson og Valdimar Ragnar Valdimarsson. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> == Starfsferill == Guðmundur hóf störf 13 ára gamall við verkamannastörf og fiskvinnslu. Á árunum 1963 til 1967 starfaði hann við bólstrun og lauk hann meistaraprófi í húsgagnabólstrun árið 1967.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> Guðmundur hóf feril sinn í brunamálum sem slökkviliðsmaður á Keflavíkurflugvelli árið 1967 og starfaði þar til 1975. Sama ár hóf hann störf hjá Brunamálastofnun ríkisins, þar sem hann starfaði til ársins 2009, þegar hann lét af störfum sjötugur að aldri. Hjá Brunamálastofnun ríkisins sinnti Guðmundur þjálfun og uppbyggingu slökkviliða víða um land. Hann beitti sér meðal annars fyrir uppsetningu æfingagáma sem fluttir voru milli staða og nýttir til þjálfunar slökkviliðsmanna og annarra sem þurftu fræðslu og þjálfun á sviði brunavarna. Hann vann einnig að úttekt á brunavörnum varðskipa [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslunnar]] og setti upp námskeið sem haldin voru fyrir Landhelgisgæsluna hjá slökkviliðum Keflavíkurflugvallar og Reykjavíkurflugvallar árin 1994 og 1995.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7245802#page/n38/mode/2up|titill=Slökkviliðsmaðurinn}}</ref> [[Mynd:Guðmundur Haraldsson og Haraldur Stefánsson.png|alt=Slökkviliðsstjórinn á Keflvíkurflugvelli, Haraldur Stefánsson, afhendir Guðmundi Haraldssyni gjöf til skólans frá slökkviliðinu við stofnun Brunamálaskólans.|thumb|Slökkviliðsstjórinn á Keflvíkurflugvelli, Haraldur Stefánsson, afhendir Guðmundi Haraldssyni gjöf til skólans frá slökkviliðinu við stofnun Brunamálaskólans.]] Guðmundur var skólastjóri Brunamálaskólans frá 1994 til 2003. Samhliða því starfaði hann við eldvarnareftirlit í skólum og stærri byggingum og sinnti eldvarnarfræðslu og æfingum í mörgum framhaldsskólum landsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7245802#page/n38/mode/2up|titill=Slökkviliðsmaðurinn}}</ref>. Árið 2003 óskaði utanríkisráðuneytið fyrir hönd íslensku friðargæslunnar eftir því að Brunamálastofnun myndi gera úttekt á brunamálum hjá slökkviliði Slatinaflugvallar í Pristina í Kosovo og var Guðmundur sendur til Kosovo til að ráðast í úttektina. Samtímis var gerð úttekt á flugumferðarstjórn við sama flugvöll, framkvæmd af Einari Einarssyni yfirflugumferðarstjóra. Í kjölfar úttekta þeirra Guðmundar og Einars fékk flugvöllurinn alþjóðaviðurkenningu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/02/28/islendingar_taka_vid_stjorn_flugvallar_i_kosovo_a_m/|titill=mbl.is}}</ref> == Félagsstörf == Guðmundur var starfandi í [[Frímúrarareglan á Íslandi|Frímúrareglunni]] frá 1973 og var mjög virkur félagi í þrjá áratugi. Hann var virkur í Félagi húsgagnabólstrara á árunum 1962 til 1963. === Brunamál === Guðmundur var einn af stofnendum Starfsmannafélags slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli árið 1967.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7245393#page/n5/mode/2up|titill=Slökkviliðsmaðurinn}}</ref> Árið 1973 var hann einn af stofnendum Landssambands slökkviliðsmanna og var kjörinn fyrsti formaður þess.<ref>{{cite news |title=Tímamótaárið 1994: Samningur, löggilding, skóli |page=33 |url=https://timarit.is/page/7246808?iabr=on#page/n32/mode/1up |accessdate=20 August 2019 |work=Slökkviliðsmaðurinn |date=2013-06-01|date_access=2026-04-10|language=Icelandic|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> Þá var hann einnig einn af stofnendum Félags tæknimanna í brunamálum árið 1979 og var kjörinn fyrsti formaður þess.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> === Fimleikar === [[Mynd:Forseti.jpg|alt=Guðmundur (t.h.) með forseta Alþjóða Fimleiksambandsins Yuri Tito við Bláa Lónið.|thumb|Guðmundur (t.h.) með forseta Alþjóða Fimleiksambandsins Yuri Tito við Bláa Lónið.]] Guðmundur lét til sín taka í fimleikahreyfingunni. Hann var varaformaður Fimleikadeildar Ármanns 1987-1990 og varaformaður [[Fimleikasamband Íslands|Fimleikasambands Íslands]] á árunum 1990 til 1994 og [https://fimleikasamband.is/formannatal/?utm_source=chatgpt.com formaður] þess frá 1994 til 1996. <ref>{{Vefheimild|url=https://fimleikasamband.is/formannatal/|titill=Formannatal Fimleikasamband Íslands}}</ref> Þá var hann varaformaður Norræna fimleikasambandsins á árunum 1992 til 1994. === Stjórnmál === Guðmundur gegndi formennsku í Alþýðuflokksfélagi Reykjavíkur á árunum 1980 til 1983. Hann sat í fulltrúaráði Alþýðuflokksins og síðar [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] á árunum 1980 til 1999.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> [[Mynd:R listinn.png|alt=Á myndinni eru þrír af fulltrúum flokkanna fjögurra sem saman skipuðu R- Listann. Hér er Guðmundur ásamt Valdimari K Jónssyni (Framsóknaflokki), Einar Daníel Bragasyni ( Alþýðubandlagi). Á myndina vantar Kristínu Ágeirsdóttir fyrir Kvennalistann.|thumb|Á myndinni eru þrír af fulltrúum flokkanna fjögurra sem saman skipuðu R- Listann. Hér er Guðmundur ásamt Valdimari K Jónssyni (Framsóknaflokki), Einar Daníel Bragasyni ( Alþýðubandlagi). Á myndina vantar Kristínu Ágeirsdóttir fyrir Kvennalistann.]] Hann var fulltrúi [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] við myndun [[R-listinn|R-listans]]. Með honum í þeim hópi voru meðal annars [[Kristín Ástgeirsdóttir|Kristín Ágeirsdóttir]], Valdimar K. Jónsson, [[Stefán Jón Hafstein]], Einar Daníel Bragason og [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]]. Í framhaldinu varð Guðmundur formaður fjáröflunarnefndar R-listans fyrir sveitarstjórnarkosningarnar 1994.<ref>{{Vefheimild|url=https://reykjavik.is/fundargerdir/borgarstjorn-2062002|titill=https://reykjavik.is/fundargerdir/borgarstjorn-2062002}}</ref> Guðmundur var skipaður formaður Heilsugæslu efra og neðra Breiðholts af heilbrigðisráðherra 1996 -1998. [[Mynd:STJórn.jpg|alt=Stjórn Heilsugæslu efra og neðra Breiðholts: María A. Kristjánsdóttir, Ólafur F. Magnússson, Guðrún S. Lárusdóttir, Matthea G. Ólafsdóttir, Samúel J. Samúelsson, Jóna L. Pétursdóttir, Guðmundur Haraldsson, , Guðmundur Einarsson, Gísli Teitsson,Lúðvik Ólafsson, Pálína Sigurjónsdóttir og Jónas Engilbertsson. Á myndina vantar Aðalheiði Franzdóttur.|thumb|Stjórn Heilsugæslu efra og neðra Breiðholts: María A. Kristjánsdóttir, Ólafur F. Magnússson, Guðrún S. Lárusdóttir, Matthea G. Ólafsdóttir, Samúel J. Samúelsson, Jóna L. Pétursdóttir, Guðmundur Haraldsson,Guðmundur Einarsson, Gísli Teitsson,Lúðvik Ólafsson, Pálína Sigurjónsdóttir og Jónas Engilbertsson. Á myndina vantar Aðalheiði Franzdóttur.]] Hann sat í stjórn [[Sorpa|Sorpu]] árin 1997 til 1998. Árið 2002 var hann skipaður í skipulags- og bygginganefnd Reykjavíkur fyrir Alþýðuflokkinn og Samfylkinguna. Hann starfaði einnig í Umferðarnefnd Reykjavíkur á árunum 2005 til 2008. == Viðurkenningar == *Guðmundur var sæmdur þýskri orðu árið 1974 fyrir samskipti við slökkviliðsmenn í Seelenberg í Hessen í Þýskalandi.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> *Gullmerki [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] árið 1995. *Gullmerki [[Glímufélagið Ármann|Glímufélagsins Ármanns]] árið 1999. *Viðurkenningu frá finnska fimleikasambandinu árið 2000. *Gullmerki Brunatæknifélags Íslands árið 2012. *Árið 2017 hlaut hann Samfélagsverðlaun [[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]] fyrir störf sín að brunamálum. *Sama ár var hann gerður að heiðursfélaga Fimleikasambands Íslands og hlaut gullmerki sambandsins.<ref>{{cite news |title=Heiðursfélagar FSÍ|url=https://fimleikasamband.is/heidursfelagar/ |accessdate=2026-04-10 |work=[[Fimleikasamband Íslands]]|language=Icelandic}}</ref> == Ritverk == Meðal útgefinna verka Guðmundar eru: * Saga Slökkviliðs Keflavíkurflugvallar (2018) * Saga brunavarna á Íslandi (2025) <ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/01/24/eins_og_enginn_vildi_segja_thessa_sogu/|titill=MBL.is}}</ref> * Saga erlendra samskipta Fimleikasambands Íslands, unnin í samvinnu við aðra fyrrverandi stjórnarmenn sambandsins ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1939}} [[flokkur:íslenskir slökkviliðsmenn]] 0bn2d9m39v3qg9yhz2jmb5wv8fvnud4 1962344 1962342 2026-05-06T09:37:41Z Berserkur 10188 1962344 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Guðmundur Haraldsson | mynd = Guðmundur Haraldsson.png | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1939|10|8}} | fæðingarstaður = | dánardagur = <!-- {{dánardagur og aldur|ÁÁÁÁ|MM|DD|ÁÁÁÁ|MM|DD}} (dánardagur fyrst) --> | dánarstaður = | starf = Slökkviliðsmaður | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = | maki = Guðfinna Sigurðardóttir | börn = 4 }} '''Guðmundur Haraldsson''' (fæddur 8. október 1939) er íslenskur fyrrum slökkviliðsmaður. Hann vann stærstan hluta starfsferils síns á sviði brunamála. Hann var einn af stofnendum Landssambands slökkviliðsmanna og fyrsti formaður þess<ref>{{cite news |title=Afmæli: Guðmundur Haraldsson |page=26 |url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up |accessdate=20 August 2019 |work=[[Dagblaðið Vísir]] |date=1999-10-08|date_access=2026-04-10|language=Icelandic|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> ==Fjölskylda== Guðmundur er sonur hjónanna Ragnheiðar Sigríðar Erlendsdóttur frá Hlíðarenda í Fljótshlíð og Haraldar Kristjánssonar skipstjóra frá Miklholtsseli í Eyjahreppi á Snæfellsnesi. Hann er kvæntur Guðfinnu Sigurðardóttur, fyrrverandi talsímakonu. Þau eiga fjórar dætur og 11 barnabörn.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> Guðmundur er yngstur systkina frá Uppsölum í Sandgerði. Systkini hans voru Marinella Ragnheiður Haraldsdóttir, Kristján Erlendur Haraldsson og Þórður Haraldsson, tvíburabróðir hans. Eldri hálfbræður hans voru Gunnar Hámundur Valdimarsson og Valdimar Ragnar Valdimarsson. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> == Starfsferill == Guðmundur hóf störf 13 ára gamall við verkamannastörf og fiskvinnslu. Á árunum 1963 til 1967 starfaði hann við bólstrun og lauk hann meistaraprófi í húsgagnabólstrun árið 1967.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> Guðmundur hóf feril sinn í brunamálum sem slökkviliðsmaður á Keflavíkurflugvelli árið 1967 og starfaði þar til 1975. Sama ár hóf hann störf hjá Brunamálastofnun ríkisins, þar sem hann starfaði til ársins 2009, þegar hann lét af störfum sjötugur að aldri. Hjá Brunamálastofnun ríkisins sinnti Guðmundur þjálfun og uppbyggingu slökkviliða víða um land. Hann beitti sér meðal annars fyrir uppsetningu æfingagáma sem fluttir voru milli staða og nýttir til þjálfunar slökkviliðsmanna og annarra sem þurftu fræðslu og þjálfun á sviði brunavarna. Hann vann einnig að úttekt á brunavörnum varðskipa [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslunnar]] og setti upp námskeið sem haldin voru fyrir Landhelgisgæsluna hjá slökkviliðum Keflavíkurflugvallar og Reykjavíkurflugvallar árin 1994 og 1995.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7245802#page/n38/mode/2up|titill=Slökkviliðsmaðurinn}}</ref> [[Mynd:Guðmundur Haraldsson og Haraldur Stefánsson.png|alt=Slökkviliðsstjórinn á Keflvíkurflugvelli, Haraldur Stefánsson, afhendir Guðmundi Haraldssyni gjöf til skólans frá slökkviliðinu við stofnun Brunamálaskólans.|thumb|Slökkviliðsstjórinn á Keflvíkurflugvelli, Haraldur Stefánsson, afhendir Guðmundi Haraldssyni gjöf til skólans frá slökkviliðinu við stofnun Brunamálaskólans.]] Guðmundur var skólastjóri Brunamálaskólans frá 1994 til 2003. Samhliða því starfaði hann við eldvarnareftirlit í skólum og stærri byggingum og sinnti eldvarnarfræðslu og æfingum í mörgum framhaldsskólum landsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7245802#page/n38/mode/2up|titill=Slökkviliðsmaðurinn}}</ref>. Árið 2003 óskaði utanríkisráðuneytið fyrir hönd íslensku friðargæslunnar eftir því að Brunamálastofnun myndi gera úttekt á brunamálum hjá slökkviliði Slatinaflugvallar í Pristina í Kosovo og var Guðmundur sendur til Kosovo til að ráðast í úttektina. Samtímis var gerð úttekt á flugumferðarstjórn við sama flugvöll, framkvæmd af Einari Einarssyni yfirflugumferðarstjóra. Í kjölfar úttekta þeirra Guðmundar og Einars fékk flugvöllurinn alþjóðaviðurkenningu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/02/28/islendingar_taka_vid_stjorn_flugvallar_i_kosovo_a_m/|titill=mbl.is}}</ref> == Félagsstörf == Guðmundur var starfandi í [[Frímúrarareglan á Íslandi|Frímúrareglunni]] frá 1973 og var mjög virkur félagi í þrjá áratugi. Hann var virkur í Félagi húsgagnabólstrara á árunum 1962 til 1963. === Brunamál === Guðmundur var einn af stofnendum Starfsmannafélags slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli árið 1967.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/7245393#page/n5/mode/2up|titill=Slökkviliðsmaðurinn}}</ref> Árið 1973 var hann einn af stofnendum Landssambands slökkviliðsmanna og var kjörinn fyrsti formaður þess.<ref>{{cite news |title=Tímamótaárið 1994: Samningur, löggilding, skóli |page=33 |url=https://timarit.is/page/7246808?iabr=on#page/n32/mode/1up |accessdate=20 August 2019 |work=Slökkviliðsmaðurinn |date=2013-06-01|date_access=2026-04-10|language=Icelandic|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> Þá var hann einnig einn af stofnendum Félags tæknimanna í brunamálum árið 1979 og var kjörinn fyrsti formaður þess.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> === Fimleikar === [[Mynd:Forseti.jpg|alt=Guðmundur (t.h.) með forseta Alþjóða Fimleiksambandsins Yuri Tito við Bláa Lónið.|thumb|Guðmundur (t.h.) með forseta Alþjóða Fimleiksambandsins Yuri Tito við Bláa Lónið.]] Guðmundur lét til sín taka í fimleikahreyfingunni. Hann var varaformaður Fimleikadeildar Ármanns 1987-1990 og varaformaður [[Fimleikasamband Íslands|Fimleikasambands Íslands]] á árunum 1990 til 1994 og [https://fimleikasamband.is/formannatal/?utm_source=chatgpt.com formaður] þess frá 1994 til 1996. <ref>{{Vefheimild|url=https://fimleikasamband.is/formannatal/|titill=Formannatal Fimleikasamband Íslands}}</ref> Þá var hann varaformaður Norræna fimleikasambandsins á árunum 1992 til 1994. === Stjórnmál === Guðmundur gegndi formennsku í Alþýðuflokksfélagi Reykjavíkur á árunum 1980 til 1983. Hann sat í fulltrúaráði Alþýðuflokksins og síðar [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] á árunum 1980 til 1999.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> [[Mynd:R listinn.png|alt=Á myndinni eru þrír af fulltrúum flokkanna fjögurra sem saman skipuðu R- Listann. Hér er Guðmundur ásamt Valdimari K Jónssyni (Framsóknaflokki), Einar Daníel Bragasyni ( Alþýðubandlagi). Á myndina vantar Kristínu Ágeirsdóttir fyrir Kvennalistann.|thumb|Á myndinni eru þrír af fulltrúum flokkanna fjögurra sem saman skipuðu R- Listann. Hér er Guðmundur ásamt Valdimari K Jónssyni (Framsóknaflokki), Einar Daníel Bragasyni ( Alþýðubandlagi). Á myndina vantar Kristínu Ágeirsdóttir fyrir Kvennalistann.]] Hann var fulltrúi [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] við myndun [[R-listinn|R-listans]]. Með honum í þeim hópi voru meðal annars [[Kristín Ástgeirsdóttir|Kristín Ágeirsdóttir]], Valdimar K. Jónsson, [[Stefán Jón Hafstein]], Einar Daníel Bragason og [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]]. Í framhaldinu varð Guðmundur formaður fjáröflunarnefndar R-listans fyrir sveitarstjórnarkosningarnar 1994.<ref>{{Vefheimild|url=https://reykjavik.is/fundargerdir/borgarstjorn-2062002|titill=https://reykjavik.is/fundargerdir/borgarstjorn-2062002}}</ref> Guðmundur var skipaður formaður Heilsugæslu efra og neðra Breiðholts af heilbrigðisráðherra 1996 -1998. [[Mynd:STJórn.jpg|alt=Stjórn Heilsugæslu efra og neðra Breiðholts: María A. Kristjánsdóttir, Ólafur F. Magnússson, Guðrún S. Lárusdóttir, Matthea G. Ólafsdóttir, Samúel J. Samúelsson, Jóna L. Pétursdóttir, Guðmundur Haraldsson, , Guðmundur Einarsson, Gísli Teitsson,Lúðvik Ólafsson, Pálína Sigurjónsdóttir og Jónas Engilbertsson. Á myndina vantar Aðalheiði Franzdóttur.|thumb|Stjórn Heilsugæslu efra og neðra Breiðholts: María A. Kristjánsdóttir, Ólafur F. Magnússson, Guðrún S. Lárusdóttir, Matthea G. Ólafsdóttir, Samúel J. Samúelsson, Jóna L. Pétursdóttir, Guðmundur Haraldsson,Guðmundur Einarsson, Gísli Teitsson,Lúðvik Ólafsson, Pálína Sigurjónsdóttir og Jónas Engilbertsson. Á myndina vantar Aðalheiði Franzdóttur.]] Hann sat í stjórn [[Sorpa|Sorpu]] árin 1997 til 1998. Árið 2002 var hann skipaður í skipulags- og bygginganefnd Reykjavíkur fyrir Alþýðuflokkinn og Samfylkinguna. Hann starfaði einnig í Umferðarnefnd Reykjavíkur á árunum 2005 til 2008. == Viðurkenningar == *Guðmundur var sæmdur þýskri orðu árið 1974 fyrir samskipti við slökkviliðsmenn í Seelenberg í Hessen í Þýskalandi.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2990583#page/n25/mode/2up|titill=DV}}</ref> *Gullmerki [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] árið 1995. *Gullmerki [[Glímufélagið Ármann|Glímufélagsins Ármanns]] árið 1999. *Viðurkenningu frá finnska fimleikasambandinu árið 2000. *Gullmerki Brunatæknifélags Íslands árið 2012. *Árið 2017 hlaut hann Samfélagsverðlaun [[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]] fyrir störf sín að brunamálum. *Sama ár var hann gerður að heiðursfélaga Fimleikasambands Íslands og hlaut gullmerki sambandsins.<ref>{{cite news |title=Heiðursfélagar FSÍ|url=https://fimleikasamband.is/heidursfelagar/ |accessdate=2026-04-10 |work=[[Fimleikasamband Íslands]]|language=Icelandic}}</ref> == Ritverk == Meðal útgefinna verka Guðmundar eru: * Saga Slökkviliðs Keflavíkurflugvallar (2018) * Saga brunavarna á Íslandi (2025) <ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/01/24/eins_og_enginn_vildi_segja_thessa_sogu/|titill=MBL.is}}</ref> * Saga erlendra samskipta Fimleikasambands Íslands, unnin í samvinnu við aðra fyrrverandi stjórnarmenn sambandsins ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1939}} [[flokkur:íslenskir slökkviliðsmenn]] pszv8dpmpgrb017tsk6e86x8w47s27l 0 190667 1962319 1961323 2026-05-06T00:10:38Z TKSnaevarr 53243 1962319 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Péter Magyar | mynd = Peter-Magyar-portrait-2026.jpg | myndatexti = Péter Magyar árið 2026. | fæðingarnafn = Magyar Péter | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1981|3|16}} | fæðingarstaður = [[Búdapest]], [[Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Ungverjaland|Ungverskur]] | háskóli = {{ill|Kaþólski Pázmány Péter-háskólinn|en|Pázmány Péter Catholic University}} | starf = {{hlist|Stjórnmálamaður|erindreki|lögmaður}} | maki = {{gifting|{{ill|Judit Varga|en|Judit Varga (politician)}}|2006|2023|orsök=skildu}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Tisza-flokkurinn]] (2024–)<br>[[Fidesz]] (2002–2024) | undirskrift = Péter Magyar signature.svg }} '''Péter Magyar''' (f. 16. mars 1981) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður og leiðtogi stjórnmálaflokksins [[Tisza-flokkurinn|Tisza]]. Áætlað er að Magyar verði næsti forsætisráðherra Ungverjalands í kjölfar stórsigur Tisza í þingkosningum landsins í apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> Magyar er fyrrverandi meðlimur í íhaldsflokknum [[Fidesz]], stjórnmálaflokki ungverska forsætisráðherrans [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]]. Hann gekk í flokkinn árið 2002, þegar hann var 21 árs, og sagðist á þeim tíma dást að Orbán og [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndum lýðræðissinnum]] sem hefðu barist gegn [[Kommúnismi|kommúnistastjórn]] Ungverjalands á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Í stjórnartíð [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|Ungverska sósíalistaflokksins]] á fyrsta áratugi 20. aldar vann Magyar meðal annars ókeypis sem lögmaður við að verja stjórnarandstæðinga sem höfðu verið handteknir í mótmælum gegn ríkisstjórninni.<ref name=vísirkk>{{Vefheimild|titill=Innan­búðar­maðurinn sem lagði Or­bán|url=https://www.visir.is/g/20262868292d/innan-budar-madurinn-sem-lagdi-or-ban|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=13. apríl 2026|höfundur=Kjartan Kjartansson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Eiginkona Magyar frá 2006 til 2023, {{ill|Judit Varga|en|Judit Varga (politician)}}, er einnig stjórnmálakona innan Fidesz. Þau fluttu saman til Brussel árið 2009 þar sem Varga vann sem aðstoðarkona ungversks [[Evrópuþingið|Evrópuþingmanns]]. Magyar sá á þeim tíma um þrjú börn þeirra en var síðar ráðinn til starfa hjá fastanefnd Ungverjalands hjá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Judit Varga var skipuð dómsmálaráðherra í ríkisstjórn Viktors Orbán árið 2019 og talið er að Magyar hafi gramist að hann hafi ekki hlotið álíka frama innan Fidesz-flokksins. Hjónin skildu árið 2023 og Magyar vísaði meðal annars til pólitísks ágreinings milli þeirra sem ástæðu.<ref name=vísirkk/> Ári eftir að þau skildu varð Varga að segja af sér sem dómsmálaráðherra vegna spillingarmáls. Í kjölfarið birti Magyar hljóðupptöku af Varga þar sem hún heyrðist tala um að Viktor Orbán hefði haft afskipti af spillingarrannsókn lögreglunnar. Magyar birti færslu á samfélagsmiðlum þar sem hann fordæmdi spillingu í landinu og varð þannig skyndilega þjóðþekktur stjórnmálamaður.<ref name=vísirkk/> Magyar tók í kjölfarið þátt í stofnun stjórnmálaflokksins Tisza með aðstoð ungverskra athafna- og áhrifamanna til þess að losa tök Fidesz á stjórnmálalífi Ungverjalands. Flokkurinn hlaut 29,6 prósent atkvæðanna í {{ill|Evrópuþingskosningar 2024|en|2024 European Parliament election|lt=Evrópuþingskosningunum 2024}}, næstmest fylgi á eftir Fidesz, sem tapaði fylgi.<ref name=vísirkk/> Eftir þetta var í auknum mæli litið á Magyar sem trúverðugan keppinaut Orbáns um forsætisráðherrastólinn og Tisza tók afgerandi forystu í skoðanakönnunum í aðdraganda þingkosninga sem haldnar voru 12. apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Kerfissigur Orbans eða ungversk lýðræðisbylting|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-11-kerfissigur-orbans-eda-ungversk-lydraedisbylting-472432|útgefandi=[[RÚV]]|dags=11. apríl 2026|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Magyar og Orbán báru hvorn annan þungum sökum í aðdraganda kosninganna, meðal annars um að ganga erinda erlendra ríkja og beita leyniþjónustunni í eigin þágu.<ref>{{Vefheimild|titill=Magyar og Orban skiptast á skotum í aðdraganda kosninga|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-10-magyar-og-orban-skiptast-a-skotum-i-addraganda-kosninga-472384|útgefandi=[[RÚV]]|dags=10. apríl 2026|höfundur=Björn Malmquist|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Tisza vann afgerandi sigur í kosningunum 12. apríl 2026. Viktor Orbán viðurkenndi ósigur á kosninganótt og sagði niðurstöðuna sára en skýra.<ref>{{Vefheimild|titill=Viktor Orbán viðurkennir ósigur|url=https://www.dv.is/pressan/2026/04/12/viktor-orban-jatar-osigur/|útgefandi=[[DV]]|dags=12. apríl 2026|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{f|1981}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Ungverskir stjórnmálamenn]] tso1m5a6l7plsvf8fv9p0dkxahbirr5 0 190729 1962255 1962172 2026-05-05T12:37:08Z Gergocs74 100817 seats 1962255 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = #FF6A00 | flokksnafn_íslenska = Fidesz – Ungverska borgarabandalagið | flokksnafn_formlegt = | mynd = [[Mynd: Fidesz 2015.svg |150px|center|]] | fylgi = | forseti = [[Viktor Orbán]] | varaforseti = {{collapsible list|title=''Sjá lista''| {{Plainlist| * [[Kinga Gál]] * [[Lajos Kósa]] * [[Gábor Kubatov]] * [[Szilárd Németh (stjórnmálamaður)|Szilárd Németh]] }}}} | þingflokksformaður = [[Máté Kocsis]] | frkvstjr = | stofnár = 30. mars 1988 | höfuðstöðvar = Visi Imre utca 6, 1089, Búdapest | hugmyndafræði = {{Plainlist| * {{Nowrap|[[Kristileg þjóðernishyggja]]<ref name="christian">{{bulleted list|{{cite web|url=https://theloop.ecpr.eu/hungary-and-the-future-of-europe/|title=Hungary and the future of Europe|website=The Loop {{!}} [[European Consortium for Political Research]] {{!}} [[European Union]]|author=John Chin, Mirren Hibbert}}|{{cite web|url=https://theweek.com/world-news/hungary-election-global-right-orban-authoritarianism|title=Why Hungary’s elections matter to the global right|website=[[The Week]]|author=Rafi Schwartz|date=8 April 2026}}|{{cite web|url=https://www.au.org/the-latest/articles/hungary-anti-lgbtq/|title=Christian Nationalists See ILLIBERAL Hungary As A Model For America|website=[[Americans United for Separation of Church and State]]|author=Ethan Magistro|date=24 June 2021}}|{{cite web|url=https://www.axios.com/2026/04/07/vance-hungary-election-orban-russia-ukraine|title=MAGA's global model faces existential test in Hungary|website=[[Axios (website)|Axios]]|author=Zachary Basu|date=6 April 2026}}|{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/feb/05/hungary-right-political-abyss|title=Hungary's rabid right is taking the country to a political abyss|website=[[The Guardian]]|author=Carl Rowlands|date=5 February 2013}}|{{cite web|url=https://balkaninsight.com/2024/12/16/abuse-in-the-catholic-church-is-this-hungarys-boston-moment/rd/|title=ABUSE IN THE CATHOLIC CHURCH: IS THIS HUNGARY’S ‘BOSTON’ MOMENT?|website=[[Balkan Insight]]|author=Alexander Faludy|date=16 December 2026}}}}</ref>}} * [[Ófrjálslyndi]]<ref name="illiberal">{{bulleted list|{{cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/explaining-eastern-europe-orbans-laboratory-of-illiberalism/|title=Explaining Eastern Europe: Orbán’s Laboratory of Illiberalism|website=[[Journal of Democracy]]|author=Péter KrekóZsolt Enyedi|date=July 2018}}|{{cite web|url=https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memo/the-battle-for-europes-soul/|title=The Battle for Europe’s Soul|website=[[Council on Foreign Relations]]|author=Steven Blockmans|date=28 May 2019}}|{{cite web|url=https://verfassungsblog.de/constitutional-complaint-as-orbans-tool/|title=Constitutional Complaint as Orbán’s Tool|website=[[Verfassungsblog]]|author=Viktor Z. Kazai|date=1 March 2022}}|{{cite web|url=https://www.cato.org/commentary/hungary-laboratory-illiberal-nationalism-results-are|title=Hungary Is a Laboratory for Illiberal Nationalism. The Results Are In.|website=[[Cato Institute]]|author=Johan Norberg|date=6 April 2026}}|{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/hungary-elections-viktor-orban-who-will-win|title=Hungary elections: what is at stake and who is likely to win?|website=[[The Guardian]]|author=Jon Henley|date=3 April 2026}}|{{cite web|url=https://www.au.org/the-latest/articles/hungary-anti-lgbtq/|title=Christian Nationalists See Illiberal Hungary As A Model For America|website=[[Americans United for Separation of Church and State]]|author=Ethan Magistro|date=24 June 2021}}}}</ref> * [[Valdboðsstefna]]<ref name="authoritarian">{{bulleted list|{{cite web|url=https://theloop.ecpr.eu/digital-governance-and-the-good-digital-citizen-in-hungary/|title=Hungary and the future of Europe|website=The Loop {{!}} [[European Consortium for Political Research]] {{!}} [[European Union]]|author=Alíz Nagy}}|{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/apr/06/hungary-democracy-britain-orban-brexit-deal|title=Hungary’s war on democracy is a war on democracy everywhere|website=[[The Guardian]]|author=Owen Jones|date=6 April 2018}}|{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/feb/05/hungary-right-political-abyss|title=Hungary's rabid right is taking the country to a political abyss|website=[[The Guardian]]|author=Carl Rowlands|date=5 February 2013}}|{{cite web|url=https://corporateeurope.org/en/2019/05/authoritarian-right-hungary|website=Corporate Europe Observatory|title=Authoritarian right: Hungary|date=15 May 2019}}|{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220909IPR40137/meps-hungary-can-no-longer-be-considered-a-full-democracy|website=[[Evrópuþingið]]|title=MEPs: Hungary can no longer be considered a full democracy|date=15 September 2022}}}}</ref> * [[Þjóðernisíhaldsstefna]] * [[Hægri-popúlismi]] }} | einkennislitur = Appelsínugulur {{Colorbox|#FF6A00}} | vettvangur1 = Sæti á þjóðþinginu | sæti1 = 44 | sæti1alls = 199 | vettvangur2 = Sæti á Evrópuþinginu | sæti2 = 10 | sæti2alls = 21 | bókstafur = | vefsíða = {{URL|fidesz.hu}} | bestu kosningaúrslit = | verstu kosningaúrslit = }} '''Fidesz – Ungverska borgarabandalagið''' (ungverska: Fidesz – Magyar Polgári Szövetség), yfirleitt kallað '''Fidesz''' er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálaflokkur sem aðhyllist kristilega þjóðernishyggju.<ref name="christian"/> Leiðtogi flokksins er [[Viktor Orbán]]. Flokkurinn er skilgreindur sem [[Fjarhægristefna|fjarhægriflokkur]]<ref name="far-right1">{{bulleted list|{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/viktor-orban-fidesz-form-new-far-right-alliance-austria-czech-republic|title=Orbán's Fidesz forming new far-right alliance with Austrian, Czech parties|website=[[Politico Europe]]|author=Marianne Gros|date=30 June 2024}}|{{cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20260408-how-orban-benefits-from-hungary-tailor-made-election-system|title=How Orban benefits from Hungary's tailor-made election system|website=[[France 24]]|author=Grégoire Sauvage|date=30 June 2024}}|{{cite book |last=Berberoglu |first=Berch |editor-last=Berberoglu |editor-first=Berch |date=23 September 2020 |chapter=Introduction: Crisis of Neoliberal Globalization and the Rise of Authoritarianism in the Early 21st Century |title=The Global Rise of Authoritarianism in the 21st Century: Crisis of Neoliberal Globalization and the Nationalist Response |edition=1st |location=New York and London |publisher=Routledge |page=10 |doi=10.4324/9780367854379 |isbn=978-0-367-85437-9 |quote=He points out that since gaining a two-thirds majority in the 2010 general elections, the formerly conservative and now far-right Fidesz–KDNP government led by Viktor Orbán has carried out a root-and-branch transformation of Hungarian society. |quote-page=10}}|{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/hungary-elections-viktor-orban-who-will-win|title=Hungary elections: what is at stake and who is likely to win?|website=[[The Guardian]]|author=Jon Henley|date=3 April 2026}}|{{cite web|url=https://www.npr.org/2026/04/05/nx-s1-5770205/will-hungarys-far-right-leader-viktor-orban-be-voted-out-of-power|title=Will Hungary's far-right leader Viktor Orban be voted out of power?|website=[[National Public Radio]]|author=Michael Levitt, Rob Schmitz, Sarah Robbins|date=5 April 2026}}}}</ref> og stefnumál hans eru mjög mótuð af kennisetningum [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] í Ungverjalandi,<ref name="catholic">{{bulleted list|{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57566696|title=Hungary's anti-gay law threatens programming of TV favourites|website=[[British Broadcasting Corporation]]|author=[[Nick Thorpe]]|date=23 June 2021}}|{{cite web|url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2026/10-april/news/world/hungarians-prepare-for-crucial-election|title=Hungarians prepare for crucial election|website=[[Church Times]]|author=Jonathan Luxmoore|date=10 April 2026}}|{{cite web|url=https://emerging-europe.com/hungarys-real-pedophilia-problem-has-nothing-to-do-with-gay-content/|title=Hungary's real pedophilia problem has nothing to do with 'gay content'|website=Emerging Europe|author=Jo Harper|date=25 June 2021}}|{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jul/14/viktor-orban-budapest-hungary-christianity-with-a-twist|title=Orbán deploys Christianity with a twist to tighten grip in Hungary|website=[[The Guardian]]|author=Shaun Walker|date=14 July 2019}}|{{cite web|url=https://www.americamagazine.org/politics-society/2024/03/01/catholic-church-hungary-orban-lgbt-247393/|title=The Catholic Church in Hungary is deeply politicized—and shrinking|website=[[America (magazine)|America]]|author=Bridget Ryder|date=1 March 2024}}}}</ref> sem á í nánu sambandi við flokkinn og þáði miklar fjárhæðir í styrki frá ríkisstjórnum Fidesz.<ref name="catholic"/> Flokkurinn hefur verið vændur um [[Valdboðsstefna|valdboðsstefnu]]<ref name="authoritarian"/> og hann hefur í síauknum mæli lýst sjálfum sér sem [[Ófrjálslyndi|ófrjálslyndum]].<ref name="illiberal"/> Flokkurinn var stofnaður árið 1988 undir nafninu '''Samband ungra lýðræðissinna''' (ungverska: Fiatal Demokraták Szövetsége, skammstafað ''FIDESZ'') og var þá [[Miðvinstristefna|mið-vinstrisinnuð]] og [[Frjálslyndi|frjálslynd]] hreyfing aðgerðasinna sem beittu sér gegn [[Alþýðulýðveldið Ungverjaland|ungverska alþýðulýðveldinu]], sem var undir [[Marx-lenínismi|marx-lenínískri]] stjórn. Hreyfingin var skráð sem [[stjórnmálaflokkur]] árið 1990 og Orbán varð þá leiðtogi flokksins. Flokkurinn var kjörinn á þing Ungverjalands eftir kosningar í landinu árið 1990. Eftir sigur í þingkosningum árið 1998 stofnaði flokkurinn [[Miðhægristefna|mið-hægrisinnaða]] og [[Íhaldsstefna|íhaldssama]] ríkisstjórn. Flokkurinn tók upp aukna áherslu á [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] snemma eftir aldamótin en á svipuðum tíma tapaði flokkurinn fylgi vegna spillingarhneyksla. Fidesz var í stjórnarandstöðu frá 2002 til 2010 og árið 2006 myndaði flokkurinn kosningabandalag við [[Kristilegi lýðræðislegi alþýðuflokkurinn (Ungverjaland)|Kristilega lýðræðislega alþýðuflokkinn]] (KDNP). Fidesz vann aukinn meirihluta á ungverska þinginu eftir þingkosningar í landinu árið 2010. Eftir sigurinn í kosningunum tók flokkurinn upp stefnur í anda [[Þjóðernisíhaldsstefna|þjóðernisíhaldsstefnu]] og [[Kristileg þjóðernishyggja|kristilegrar þjóðernishyggju]].<ref name="christian"/> Um leið færðist flokkurinn lengra til hægri og varð gagnrýnni í garð [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Árið 2011 var tekin upp ný stjórnarskrá sem treysti tök Fidesz á stjórnarinnviðum Ungverjalands. Flokkurinn viðhélt auknum þingmeirihluta sínum eftir þingkosningar árið 2014. Eftir [[Evrópski flóttamannavandinn|evrópsku flóttamannakreppuna]] 2015 tók flokkurinn jafnframt upp orðræðu í anda [[Hægri-popúlismi|hægri-popúlisma]] og á móti [[Innflytjendur|innflytjendum]]. Fidesz var með 135 sæta þingmeirihluta frá 2022 til 2026. Allir forsetar landsins frá árinu 2010 hafa jafnframt komið úr flokknum. Flokkurinn er með meirihluta í sveitarstjórnum allra 19 sýslna Ungverjalands en er í stjórnarandstöðu í borgarstjórn [[Búdapest]]. Fidesz var aðili að [[Alþjóðasamband frjálslyndra flokka|Alþjóðasambandi frjálslyndra flokka]] til ársins 2000 en gekk síðan í [[Evrópski þjóðarflokkurinn|Evrópska þjóðarflokkinn]]. Flokkurinn hélt þeirri aðild til ársins 2021 en hefur upp frá því setið með þinghópi óháðra á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]]. Þann 30. júní 2024 stofnaði flokkurinn, ásamt [[ANO 2011]] frá Tékklandi og [[Frelsisflokkurinn (Austurríki)|Frelsisflokknum]] frá Austurríki, nýtt bandalag undir nafninu [[Föðurlandssinnar fyrir Evrópu]].<ref>{{Cite web|date=2024-06-30|title=Hungary's Orban announces plan to form new far-right bloc in EP|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/06/30/hungarys-orban-announces-new-far-right-bloc-for-the-european-parliament|access-date=2024-06-30|website=[[Euronews]]|language=en}}</ref> Flokkurinn tapaði þingkosningum Ungverjalands árið 2026 fyrir [[Tisza-flokkurinn|Tisza-flokknum]]. ==Gengi í kosningum== === Þingkosningar === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| Kosningar ! rowspan=2| Leiðtogi ! colspan=2| Einmenningskjördæmi ! colspan=2| Fjölmenningskjördæmi ! rowspan=2| Þingsæti ! rowspan=2| +/– ! rowspan=2| Staða |- ! Atkvæði ! % ! Atkvæði ! % |- ! 1990 | ''Sameiginleg forysta'' | 235.611 | 4,75 (#6) | 439.448 | 8,95 (#5) | {{Composition bar|22|386|hex=#FF6A00}} | Nýr flokkur | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1994 | rowspan="5" | [[Viktor Orbán]] | 416.143 | 7,70 (#5) | 379.295 | 7,02 (#6) | {{Composition bar|20|386|hex=#FF6A00}} | {{lækkun}} 2 | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1998 | 1.161.520 | 25,99 (#2) | 1.263.563 | 28,18 (#2) | {{Composition bar|148|386|hex=#FF6A00}} | {{hækkun}} 128 | {{Já|Stjórnarsamstarf}}<br/>{{small|(Fidesz-[[Sjálfstæðir smáeignamenn|FKgP]]-[[Ungverski lýðræðisvettvangurinn|MDF]])}} |- ! 2002{{efn|Bauð fram í bandalagi við [[Ungverski lýðræðisvettvangurinn|MDF]].}} | 2.217.755 | 39,43 (#2) | 2.306.763 | 41,07 (#2) | {{Composition bar|164|386|hex=#FF6A00}} | {{Hækkun}} 16 | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2006{{efn|name="Fidesz-KDNP"|Baup fram undir formerkjum kosningabandalagsins [[Fidesz–KDNP]].}} | 2.269.241 | 41,99 (#1) | 2.272.979 | 43,21 (#2) | {{Composition bar|141|386|hex=#FF6A00}} | {{lækkun}} 23 | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2010{{efn|name="Fidesz-KDNP"}} | 2.732.965 | 53,43 (#1) | 2.706.292 | 52,73 (#1) | {{Composition bar|227|386|hex=#FF6A00}} | {{Hækkun}} 86 | {{Já|Aukinn meirihluti}}<br/>{{small|(Fidesz-[[Kristilegi lýðræðislegi alþýðuflokkurinn (Ungverjaland)|KDNP]])}} |- ! rowspan=2| Kosningar ! rowspan=2| Leiðtogi ! colspan=2| Kjördæmi ! colspan=2| Flokkslisti ! rowspan=2| Sæti ! rowspan=2| +/– ! rowspan=2| Staða |- ! Atkvæði ! % ! Atkvæði ! % |- ! 2014{{efn|name="Fidesz-KDNP"}} | rowspan="4" | [[Viktor Orbán]] | 2.165.342 | 44,11 (#1) | 2.264.780 | 44,87 (#1) | {{Composition bar|117|199|hex=#FF6A00}} | {{lækkun}} 110 | {{Já|Aukinn meirihluti}}<br/>{{small|(Fidesz-[[Kristilegi lýðræðislegi alþýðuflokkurinn (Ungverjaland)|KDNP]])}} |- ! 2018{{efn|name="Fidesz-KDNP"}} | 2.636.201 | 47,89 (#1) | 2.824.551 | 49,27 (#1) | {{Composition bar|117|199|hex=#FF6A00}} | {{stöðugt}} 0 | {{Já|Aukinn meirihluti}}<br/>{{small|(Fidesz-[[Kristilegi lýðræðislegi alþýðuflokkurinn (Ungverjaland)|KDNP]])}} |- ! 2022{{efn|name="Fidesz-KDNP"}} | 2.823.419 | 52,52 (#1) | 3.060.706 | 54,13 (#1) | {{Composition bar|117|199|hex=#FF6A00}} | {{Stöðugt}} 0 | {{Já|Aukinn meirihluti}}<br/>{{small|(Fidesz-[[Kristilegi lýðræðislegi alþýðuflokkurinn (Ungverjaland)|KDNP]])}} |- ! 2026{{efn|name="Fidesz-KDNP"}} | 2.138.002 | 37,77 (#2) |2.381.790 |39,60 (#2) |{{Composition bar|44|199|hex=#FF6A00}} |{{lækkun}} 73 | {{Nei|Stjórnarandstaða}}<br/> |} {{Notelist}} ===Evrópuþingið=== {| class=wikitable style="text-align:center;" |- ! Kosningar ! Oddviti ! Atkvæði ! % ! Sæti ! +/− ! Evrópuþinghópur |- ! 2004 | rowspan=2 | [[Pál Schmitt]] | 1.457.750 | 47,40 (#1) | {{Composition bar|12|24|hex=#FF6A00}} | Nýr flokkur | [[Evrópski þjóðarflokkurinn|EPP-ED]] |- ! 2009{{efn|name="kdnp"|Bauð fram á sameiginlegum lista með KDNP.}} | 1.632.309 | 56,36 (#1) | {{Composition bar|13|22|hex=#FF6A00}} | {{hækkun}} 1 | rowspan=3 | [[Evrópski þjóðarflokkurinn|EPP]]<br/>{{small|(til 2021)}} |- ! 2014{{efn|name="kdnp"}} | [[Ildikó Pelczné Gáll]] | 1.193.991 | 51,48 (#1) | {{Composition bar|11|21|hex=#FF6A00}} | {{decrease}} 2 |- style="height:1.5em" ! rowspan=2 | 2019{{efn|name="kdnp"}} | rowspan=2 | [[László Trócsányi]] | rowspan=2 | 1.824.220 | rowspan=2 | 52,56 (#1) | rowspan=2 | {{Composition bar|12|21|hex=#FF6A00}} | rowspan=2 | {{hækkun}} 1 |- style="height:2em" | ''Óháðir''<br/>{{small|(frá 2021)}} |- ! 2024{{efn|name="kdnp"}} | [[Tamás Deutsch (stjórnmálamaður)|Tamás Deutsch]] | 2.048.211 | 44,82 (#1) | {{Composition bar|10|21|hex=#FF6A00}} | {{lækkun}} 2 | [[Föðurlandssinnar fyrir Evrópu|PfE]] |} {{notelist}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} {{s|1988}} [[Flokkur:Ungverskir stjórnmálaflokkar]] p9ave1lhtuoiquy6jsef8dqwwy3soq9 0 190943 1962257 1962247 2026-05-05T12:54:53Z Berserkur 10188 1962257 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rasmus-Willig-lille2.jpg|thumb|Andlitsmynd]] {{Persóna | nafn = Rasmus Willig | mynd = <!--P18 kan hentes fra Wikidata --> | mynd_stærð = | mynd_texti = <!--P2096 og P585 kan hentes fra Wikidata --> | trú = <!--P140 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | maki = <!--P451 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | vefsíða = <!--P856 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | undirskrift_stærð = }} '''Rasmus Willig''' (fæddur [[7. júlí]] [[1973]] ) er danskur [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] og fyrrverandi framkvæmdastjóri samfélagsábyrgðar hjá líftæknifyrirtækinu Gubra. Hann hefur skrifað margar bækur um loftslags- og líffræðilegan fjölbreytileikakreppuna, er meðstofnandi og leiðtogi Andelsgaarde-samtakanna og einn af arkitektunum á bak við "gagnrýniskóla" Politiken. Rasmus Willig er skólastjóri [https://da.wikipedia.org/w/index.php?title=Suhrs_H%C3%B8jskole&oldid=11952413&#x20;. Suhrs Højskole] . Hann hefur stundað rannsóknir við [[:da:Roskilde_Universitet|Roskilde Universitet]] og hefur skrifað og ritstýrt nokkrum bókum um nútíma atvinnulíf, samfélagsgagnrýni og kenningu [[:da:Axel_Honneth|Axel Honneths]] um viðurkenningu. Bók hans, ''Kritikkens U-vending'' (2013), lýsir því hvernig gagnrýni hefur breyst í dag og hvernig hún er sérstaklega sjálfsgagnrýnin. Bókin greinir einnig hvernig ytri gagnrýni er tekin í sundur í atvinnulífinu með því að skila henni til sendanda síns. Bókin ''Umyndighedrelse (2012)'' lýsir því hvernig hægt er að taka gagnrýna menningu smám saman í sundur með svokölluðum „ómynduggerðarferlum“ == Bakgrunnur í Frankfurtskólanum == Bakgrunnur námsgöngu Rasmus Willigs er að finna í svokölluðum [[Frankfurtskólinn|Frankfurtskóla]], þar sem hann var kenndur af honum. <a href="https://da.wikipedia.org/wiki/Axel_Honneth" rel="mw:ExtLink" title="Axel Honneth" class="cx-link" data-linkid="79">Axel Honneth</a>, en Willig átti þátt í að kynna viðurkenningarkenningu hans í Danmörku. En á nokkrum mikilvægum atriðum er Rasmus Willig ólíkur arfi sínum frá Frankfurt-skólanum. Þótt Honneth vilji þróa umfangsmikla kenningu um gott samfélag, telur Willig að slíkar kenningar geti verið misnotaðar í gagnstæða átt, til dæmis nota stjórnunarfræðirit svokallaða „viðurkennandi forystu“ til að brjóta niður gagnrýni. Þótt [[Jürgen Habermas]] hafi „yfirráðalausa samræður“ í kenningu sinni um lýðræði, telur Willig að slík áhersla hafi í för með sér þá hættu að aðeins samþykkja uppbyggilega gagnrýni, en draga úr neikvæðri gagnrýni í hreina „hörku“. Willig telur í staðinn að það sem talist getur gagnrýnin samskipti milli fólks verði að vera aukið og að raunverulegt lýðræði verði einnig að geta tekið óyrt gagnrýni alvarlega. Í stað efnislegrar kenningar um gott samfélag leggur Willig því til að þróa þurfi ferlisfræðilega kenningu þar sem hugtakið gagnrýni og skilyrði hennar sjálfs eru í brennidepli. == Gagnrýnin kenning == Lykilspurning Willigs snýr að forsendum gagnrýninnar. Samkvæmt honum einkennist gott samfélag af því að þar séu öllum tryggð skilyrði til virkrar þátttöku í samfélagslegri gagnrýni. Þetta snýst ekki einfaldlega um að þróa réttar formlegar aðstæður, til dæmis með lögum um tjáningarfrelsi, þar sem langstærstur hluti daglegrar notkunar gagnrýni er stjórnaður af ríkjandi menningu og viðmiðum hennar. Ef vinnustaður ríkir menning þar sem ótti við að gagnrýna stjórnendur ríkir, getur það af sjálfu sér viðhaldið þögn, án þess að réttindi eða lög komi nokkurn tíma til greina. Spurningin um ástand gagnrýni er því raunvísindaleg spurning, sem Willig hefur byrjað að svara með röð viðtala við kennara um ástand gagnrýni á vinnustöðum þeirra. Hugtakið gagnrýni er oft þrengt við neikvæða dóma eða menningarskrif, en Rasmus Willig setur það í víðara samhengi. Samkvæmt honum getur gagnrýni birst með margvíslegum hætti, svo sem í hversdagslegum athugasemdum, kaldhæðni eða stöðluðu mati þar sem einstaklingurinn fer að gagnrýna sjálfan sig út frá gefnum forsendum. Þannig nær gagnrýni yfir allt frá almennri vinnustaðamenningu til hins persónulega sviðs, þar sem sjálfsgagnrýni er oft áberandi. Vörn Willigs fyrir gagnrýni er ekki vörn fyrir neina tiltekna gagnrýni, heldur vörn fyrir þá hugmynd að hvaða form gagnrýni sem er eigi rétt á að vera til. Hægt er að hækka sig alltaf yfir gagnrýni með því að beita henni á sjálfa sig, en slík hækkuð sjónarstaða er ekki endilega dygð í sjálfri sér. Á hinn bóginn er það dygð að möguleikinn á slíkri sjónarstaðu sé yfirhöfuð til staðar. Hugtakið gagnrýni er í sjálfu sér innantómt formlegt hugtak — hvorki [[Vinstristefna|vinstri-]] né [[Hægristefna|hægrisinnað]]. [[Theodor W. Adorno|Theodor Adorno]] hefur því líkt gagnrýni við [[Flaskepost|flöskuboð]]: óvíst er hver sendandinn er og hver móttakarinn. Auk þess getur gagnrýni alltaf vísað út fyrir sjálfa sig. Tjáning getur verið gagnrýnin að eðli sínu, og ef skilyrðin sem gera hana mögulega eru til staðar, má þá tala um [[Málfrelsi|tjáningarfrelsi]]. Ef tekst að skapa menningu sem uppfyllir þessi skilyrði, má tala um gagnrýna menningu. === Innviðir gagnrýni === Willig hefur skilgreint hvernig gagnrýni er stjórnað sem „mikilvægan innvið“. Til að uppgötva hvar gagnrýni kemur ekki fram, þ.e. þar sem raunverulegt tjáningarfrelsi er bælt niður, er verkefnið að teikna kort af umferðarreglum gagnrýni, t.d. þegar gagnrýni er þvinguð í U-beygju (gagnrýni er snúið aftur að gagnrýnandanum). Frá því að ''Unauthorization'' kom út hafa hann og rannsóknarhópur byrjað að þróa innviði gagnrýni með einföldum myndtáknum, þar sem hvert þeirra sýnir fram á meginhugtak. === Aðferð === Rannsóknir Willigs snúast um hugtakið gagnrýni á tvo vegu: (1) lýsandi félagsfræði gagnrýni, í hefð frönsku pragmatísku viðhorfanna sem [[Luc Boltanski]] og fleiri notuðu, en einnig (2) normatíva gagnrýna félagsfræði, í hefð [[Frankfurtskólinn|Frankfurtskólans]], sem reynir að lýsa normatívum grunni gagnrýni. Afstaða Willigs hefur gagnrýni sjálfa og möguleika hennar sem normatíva grunn. Gagnrýnin kenning Willigs er málsmeðferðargagnrýni („hin mikilvæga innviði“), byggð á örfélagsfræðilegri raunhyggju (t.d. á raunverulegum ferlum valdeflingar sem koma í veg fyrir gagnrýni). == Menntun og skrár == * Tungumálanemi frá menntaskóla Silkeborg-sýslu (1993) * Þátttakandi í Forschungskolloqqium eftir Axel Honneth, [[Goethe-háskóli í Frankfurt|Johann Wolfgang Goethe-Universität]] . Institute for Philosophy, [[Frankfurt am Main]] (2000-2001) * Meistaragráða (MSc ) frá [[Álaborgarháskóli|Háskólanum í Álaborg]] (2002) * Formaður Félags félagsfræðinga í Danmörku (2003-2015) * Gestarannsakandi við [[Frankfurtskólinn|Institut für Sozialforschung]], [[Frankfurt am Main]] . Þátttakandi í Forschungskolloqqium eftir Axel Honneth, Johann Wolfgang Goethe-Universität. Institute for Philosophy, Frankfurt am Main. (2004) * [[Philosophiae Doctor|Doktorsprófessor]] og síðar aðstoðarprófessor við félagsvísinda- og viðskiptafræðideild Háskólans í Roskilde (2006) * Forstöðumaður Rannsóknarmiðstöðvar um tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna og einkaaðila. Háskólinn í Roskilde * [[Lektor|Dósent]] við samfélags- og hnattvæðingardeild Háskólans í Roskilde. * Meðstofnandi www.andelsgaarde.dk * CSR Manager hjá líftæknifyrirtækinu Gubra == Heimildaskrá == * Østergaard, M. og Willig, R. (ritstj.) (2005). ''Félagslegar meinafræði'' . Hans Reitzel. {{ISBN|87-412-0225-2}} * Stampe Lund, H., Petersen, A., Schramm, M., Willig, R. (2006). ''Krafan um viðurkenningu'' . Klim Publishing {{ISBN|978-87-7955-533-4}} * Willig, R. (2007). ''Til varnar gagnrýni'' . Kaupmannahöfn: Hans Reitzel {{ISBN|978-87-412-5039-7}} * Hviid Jacobsen, M. & Willig, R. (ritstj.) (2008). ''Viðurkenningarstefna'', Syddansk Universitetsforlag {{ISBN|978-87-7674-225-6}} * Willig, R. (2009). ''Vanhæfni'' . Kaupmannahöfn: Hans Reitzel {{ISBN|978-87-412-5308-4}} * Willig, R. (2012). ''Réttarleysi'' . Pétur Lang. (þýðing á ''Réttarleysi'' ) {{ISBN|978-3-03-430846-5}} * Willig, R. (2013). ''U-beygja gagnrýninnar'' . Hans Reitzel {{ISBN|9788741257860}} * Willig, R. (2016). ''Óvopnuð gagnrýni.'' Hans Reitzel * Willig, R. & [[Arne Johan Vetlesen]] ; . (2017) ''Hverju eigum við að svara'' (2018 - á norsku) * Willig, R. & Anders Ejrnæs (2018) Sveigjanleiki. Hans Reitzel * Willig, R. & Anders Blok (2021) Sjálfbæra ríkið. Hans Reitzel * Willig, R. Við vitum það mætavel. (2021) Hans Reitzel == Athugasemdir == {{Reflist}} [[Flokkur:Danskir félagsfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] do63gazpi1tgh7q7vflunx8h74idqw0 14 190944 1962258 2026-05-05T12:55:32Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Danir]] [[Flokkur:Félagsfræðingar eftir löndum]]“ 1962258 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Danir]] [[Flokkur:Félagsfræðingar eftir löndum]] c0r4gqi1qw5oppgp62jc789fsz3664j 0 190945 1962270 2026-05-05T14:13:42Z SigmundurFreyr 55580 Gerði siðuna 1962270 wikitext text/x-wiki Benedikt Bogason er forseti Hæstaréttar Íslands. Benedikt er fæddur þann 30. mars árið 1965. Eiginkona Benedikts heitir Jóhanna Úlla Káradóttir. Benedikt á fjögur börn, tvo syni og tvær dætur. Þau heita Þuríður Benediktsdóttir, Bogi Benediktsson, Kári Steinn Benediktsson og Sigrún Benediktsdóttir. j2o5igc5x6691e9revt87yw3ev4m6kn 1962275 1962270 2026-05-05T14:55:25Z TKSnaevarr 53243 1962275 wikitext text/x-wiki {{heimildir}} '''Benedikt Bogason''' er [[forseti Hæstaréttar Íslands]]. Benedikt er fæddur þann 30. mars árið 1965. Eiginkona Benedikts heitir Jóhanna Úlla Káradóttir. Benedikt á fjögur börn, tvo syni og tvær dætur. Þau heita Þuríður Benediktsdóttir, Bogi Benediktsson, Kári Steinn Benediktsson og Sigrún Benediktsdóttir. {{f|1965}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] bf7uuyr2kyam0l9l6iiv0mbk278fphf 0 190946 1962272 2026-05-05T14:49:56Z Salvor 70 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1352569868|Orthohantavirus]]“ 1962272 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref name="klempa2013">{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref name="kruger2011">{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref name="zhang">{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref name="chen" /><ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref name="avsic">{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref name="tariq" /> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref name="koehler" /> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref name="koehler" /><ref name="noack">{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = The [[bank vole]], the natural reservoir of Puumala virus | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = The [[western deer mouse]], the natural reservoir of Sin Nombre virus }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref name="tariq" /><ref name="ricco" /><ref name="dsouza" /><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref name="meier1">{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref name="tkachenko">{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref name="chen" /><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref name="douglas" /> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref name="moirano" /> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="orico">{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref name="douglas" /> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref name="tian" /><ref name="douglas" /> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref name="tian" /> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref name="douglas" /> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref name="ictv">{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref group=note >The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref group=note >''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref name=seewishistory >{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref name="kuhn" /> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref name="gcalvo">{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref name="kuhn" /> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="mustonen" /> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="kuhn" /> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref name="deng">{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref name="engdahl">{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] i3vc7u5aixkxp5vujysqjyueujd2ngz 1962278 1962272 2026-05-05T15:06:46Z Salvor 70 /* Útbreiðsla - Smitleiðir */ 1962278 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref name="klempa2013">{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref name="kruger2011">{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref name="zhang">{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref name="chen" /><ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref name="avsic">{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref name="tariq" /> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref name="koehler" /> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref name="koehler" /><ref name="noack">{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref name="tariq" /><ref name="ricco" /><ref name="dsouza" /><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref name="meier1">{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref name="tkachenko">{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref name="chen" /><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref name="douglas" /> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref name="moirano" /> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="orico">{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref name="douglas" /> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref name="tian" /><ref name="douglas" /> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref name="tian" /> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref name="douglas" /> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref name="ictv">{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref group=note >The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref group=note >''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref name=seewishistory >{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref name="kuhn" /> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref name="gcalvo">{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref name="kuhn" /> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="mustonen" /> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="kuhn" /> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref name="deng">{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref name="engdahl">{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] jd72lldu56zldy3ofccbdvlmas9fwpd 1962279 1962278 2026-05-05T15:13:02Z Salvor 70 1962279 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref name="chen">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 ágúst 2023). „Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance“. Viruses. 15 (8): 1705. doi:10.3390/v15081705.</ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref name="klempa2013">{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref name="kruger2011">{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref name="zhang">{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref name="chen" /><ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref name="avsic">{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref name="tariq" /> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref name="koehler" /> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref name="koehler" /><ref name="noack">{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref name="tariq" /><ref name="ricco" /><ref name="dsouza" /><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref name="meier1">{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref name="tkachenko">{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref name="chen" /><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref name="douglas" /> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref name="moirano" /> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="orico">{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref name="douglas" /> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref name="tian" /><ref name="douglas" /> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref name="tian" /> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref name="douglas" /> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref name="ictv">{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref group=note >The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref group=note >''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref name=seewishistory >{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref name="kuhn" /> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref name="gcalvo">{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref name="kuhn" /> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="mustonen" /> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="kuhn" /> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref name="deng">{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref name="engdahl">{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 1c4oqqqnjg4q43muzamrf4113xmbxx6 1962280 1962279 2026-05-05T15:15:06Z Salvor 70 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1962279|1962279]] frá [[Special:Contributions/Salvor|Salvor]] ([[User talk:Salvor|spjall]]) 1962280 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref name="klempa2013">{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref name="kruger2011">{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref name="zhang">{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref name="chen" /><ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref name="avsic">{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref name="tariq" /> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref name="koehler" /> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref name="koehler" /><ref name="noack">{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref name="tariq" /><ref name="ricco" /><ref name="dsouza" /><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref name="meier1">{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref name="tkachenko">{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref name="chen" /><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref name="douglas" /> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref name="moirano" /> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="orico">{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref name="douglas" /> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref name="tian" /><ref name="douglas" /> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref name="tian" /> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref name="douglas" /> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref name="ictv">{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref group=note >The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref group=note >''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref name=seewishistory >{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref name="kuhn" /> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref name="gcalvo">{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref name="kuhn" /> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="mustonen" /> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="kuhn" /> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref name="deng">{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref name="engdahl">{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] jd72lldu56zldy3ofccbdvlmas9fwpd 1962282 1962280 2026-05-05T15:17:45Z Salvor 70 laga tilvísanalista 1962282 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref name="klempa2013">{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref name="kruger2011">{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref name="zhang">{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref name="chen" /><ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref name="avsic">{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref name="tariq" /> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref name="koehler" /> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref name="koehler" /><ref name="noack">{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref name="tariq" /><ref name="ricco" /><ref name="dsouza" /><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref name="meier1">{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref name="tkachenko">{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref name="chen" /><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref name="douglas" /> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref name="moirano" /> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="orico">{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref name="douglas" /> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref name="tian" /><ref name="douglas" /> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref name="tian" /> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref name="douglas" /> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref name="ictv">{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref group=note >The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref group=note >''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref name=seewishistory >{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref name="kuhn" /> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref name="gcalvo">{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref name="kuhn" /> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="mustonen" /> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="kuhn" /> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref name="deng">{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref name="engdahl">{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] in7haf9qoc1xrxznliqbnu7ya8xfm3x 1962285 1962282 2026-05-05T16:17:06Z Salvor 70 1962285 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref name="klempa2013">{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref name="chen" /><ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref name="avsic">{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref ">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref name="koehler" /> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref name="koehler" /><ref name="noack">{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref name="ricco">{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref name="tariq" /><ref name="ricco" /><ref name="dsouza" /><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref name="meier1">{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref name="tkachenko">{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref name="chen" /><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref name="afzal">{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref name="douglas" /> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref name="moirano" /> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref name="tortosa">{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="orico">{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref name="kim">{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref name="douglas" /> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref name="dsouza">{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref name="tian" /><ref name="douglas" /> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref name="tian" /> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref name="koehler">{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref name="douglas">{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref name="douglas" /> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref name="tian">{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref name="hansen">{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref name="ictv">{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref group=note >The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref group=note >''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref name="ortho">{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref name=seewishistory >{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref name="kuhn" /> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref name="gcalvo">{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref name="lupusoru">{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref name="kuhn" /> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref name="sehgal">{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref name="mustonen" /> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref name="kuhn" /> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref name="deng">{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="toledo">{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref name="moirano">{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref name="engdahl">{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref name="kuhn">{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref name="chen">{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] cr6dyes8ntcjyu3f1iayp43rm6lui7h 1962287 1962285 2026-05-05T16:28:29Z Salvor 70 laga tilvísanir 1962287 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum heimkynnum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS) og Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af vökva hantavírusa í Ameríku. Hantaveirur berst aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti/klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of mikið prótín í þvagi og blóð í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veirunnar og Dobrava-Belgrade veirunnar. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikillar viðbrögð ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í stríðinu var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið 1978 í Suður-Kóreu og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir sýkingum á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðar hantaveirur sem valda HFRS um alla Evrasíu. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum, sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í moldvörpum, snjáldurmúsum og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í Gamlaheims hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og Nýja heims hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá mildu til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingur, lág þvagframleiðsla (oliguria), mikil þvag framleiðsla ("polyuria") og bati. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af f veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótín í þvagi (proteinuria) og blóð í þvagi (hematuria). Önnut einkenni eru höfuðverkur, neðra bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref ">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRiccòPeruzziRanzieriMagnavita2021">Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N (25 October 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 "Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis"]. ''Viruses''. '''13''' (11): 2150. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v13112150|10.3390/v13112150]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8621010 8621010]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34834957 34834957].</cite></ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref ><ref><ref><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref >{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAfzalAliBatoolAfzal2023">Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J (12 October 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 "Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection"]. ''Front Microbiol''. '''14''' 1233433. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fmicb.2023.1233433|10.3389/fmicb.2023.1233433]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10601933 10601933]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37901807 37901807].</cite></ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<ref> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTortosaPerreTognettiLossetti2024">Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A (19 September 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 "Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis"]. ''BMC Public Health''. '''24''' (1): 2553. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s12889-024-20014-w|10.1186/s12889-024-20014-w]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11414058 11414058]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39300359 39300359].</cite></ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKimChoLeeNo2021">Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW (8 January 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 "Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses"]. ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 532388. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fcimb.2020.532388|10.3389/fcimb.2020.532388]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7819890 7819890]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33489927 33489927].</cite></ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'SouzaPatel2020">D'Souza MH, Patel TR (7 August 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 "Biodefense Implications of New-World Hantaviruses"]. ''Front Bioeng Biotechnol''. '''8''': 925. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3389/fbioe.2020.00925|10.3389/fbioe.2020.00925]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369 7426369]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32850756 32850756].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref><ref> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref > Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoehlerDi_CristanzianoSpäthHoyer-Allo2022">Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management"]. ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): <span class="nowrap">1231–</span>1252. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ckj/sfac008|10.1093/ckj/sfac008]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9217627 9217627]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35756741 35756741].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDouglasPayneSabino-SantosAgard2021">Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J (23 December 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 "Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review"]. ''Pathogens''. '''11''' (1): 15. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/pathogens11010015|10.3390/pathogens11010015]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283 8778283]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35055965 35055965].</cite></ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTianStenseth2021">Tian H, Stenseth NC (21 February 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 "The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China"]. ''PLoS Negl Trop Dis''. '''13''' (2) e0006901. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0006901|10.1371/journal.pntd.0006901]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6383869 6383869]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30789905 30789905].</cite></ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHansenCameronLiuSun2015">Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': <span class="nowrap">212–</span>218. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010|10.1016/j.ijid.2015.02.010]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2440/94644|2440/94644]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25704595 25704595].</cite></ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus "Genus: ''Orthohantavirus''"]. ''ictv.global''. International Committee on Taxonomy of Viruses<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 January</span> 2025</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMustonenHenttonenVaheri2024">Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A (27 February 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 "Hantavirus Infections among Military Forces"]. ''Mil Med''. '''189''' (<span class="nowrap">3–</span>4): <span class="nowrap">551–</span>555. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/milmed/usad261|10.1093/milmed/usad261]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10898924 10898924]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37428512 37428512].</cite></ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLupuşoruLupuşoruAilincăiBernea2021">Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G (September 2021). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 "Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)"]. ''Exp Ther Med''. '''22''' (33): 984. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3892/etm.2021.10416|10.3892/etm.2021.10416]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8311249 8311249]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34345266 34345266].</cite></ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSehgalMehtaSahayMartynova2023">Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y (18 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention"]. ''Viruses''. '''15''' (2): 561. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15020561|10.3390/v15020561]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9966805 9966805]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36851775 36851775].</cite></ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTariqKim2022">Tariq M, Kim DM (March 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis"]. ''Infect Chemother''. '''54''' (1): <span class="nowrap">1–</span>19. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.3947/ic.2021.0148|10.3947/ic.2021.0148]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8987181 8987181]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35384417 35384417].</cite></ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJacobZieglerFarhaVivian2023">Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC (9 November 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 "Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen"]. ''Biology''. '''12''' (11): 1143. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/biology12111413|10.3390/biology12111413]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10669331 10669331]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37998012 37998012].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFToledoHabyReveizSosa_Leon2022">Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S (17 October 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 "Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review"]. ''J Infect Dis''. '''226''' (8): <span class="nowrap">1362–</span>1371. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1093/infdis/jiab461|10.1093/infdis/jiab461]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9574657 9574657]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34515290 34515290].</cite></ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoiranoBottaYangMangeruga2024">Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P (July 2024). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 "Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review"]. ''Pathog Glob Health''. '''118''' (5): <span class="nowrap">361–</span>375. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1080/20477724.2023.2272097|10.1080/20477724.2023.2272097]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11338209 11338209]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37876214 37876214].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKuhnSchmaljohn2023">Kuhn JH, Schmaljohn CS (28 February 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 "A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''"]. ''Diseases''. '''11''' (1): 38. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/diseases11010038|10.3390/diseases11010038]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10047430 10047430]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36975587 36975587].</cite></ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenGongWangSun2023">Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M (8 August 2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 "Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance"]. ''Viruses''. '''15''' (8): 1705. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/v15081705|10.3390/v15081705]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10459939 10459939]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37632047 37632047].</cite></ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] okz7nw4paw8po4y1l8jfqvmevcw16pg 1962290 1962287 2026-05-05T19:37:44Z Salvor 70 1962290 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref><nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref><ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er hækkað hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref "="">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastiginu tekur bata venjulega 3 til 6 mánuði,<ref> með pólýúríu. Þó að HFRS sem tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslدا við HFRS.<ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsinn fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }}Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennilausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta breiðst út veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum , þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og yfir fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og og í samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu, svo sem hópar eins og göngufólk, bændur, skógarverkamenn, námuverkafólk, hermenn, og dýrafræðingar<ref ><ref><ref><ref name="mustonen">{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns með snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar frá mönnum til mönnum var ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega milli nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunue er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af mítlum og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í nautgripum, dádýrum og kanínum, og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá köttum og hundum, en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref><ref name="klempa">{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref><ref name="koehler" /> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum.<ref name="tkachenko" /> Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikið landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í náinni nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum , sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengdar útbreiðslu hantavírusar.<ref> Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi.<nowiki><ref> Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvellinum, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreyttum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akra og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref>Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Á sumum stöðum, svo sem Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt plöntu og þar með matarframleiðslu.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið 1993 í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá El Niño-hitunartímabilinu 1992-1993. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframleiðslu fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á áhrif ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og rigningartímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á rigningartíma en á þurrkatímabilum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil rigning og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.<ref><nowiki><ref> Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli rigningar og hantaveiru sjúkdóma.<ref ></nowiki> Hitastigið hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastigið skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti Nýja heimsins, en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og eru þannig aðstæður fyrir meira loftborið smit.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægri hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils.<ref> Hærri meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og bank voles lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína náttúrulegar geymslur Hantaan veirunnar.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgarr í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] g9irzatrr5da5ptibzxhh3h31c22s9d 1962292 1962290 2026-05-05T20:24:01Z Salvor 70 1962292 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslum við HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] galzqo03f5ect0hhn6lyvg054a4rsol 1962293 1962292 2026-05-05T20:24:53Z Salvor 70 /* Útbreiðsla - Smitleiðir */ 1962293 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslum við HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómur var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornrum kínverskum læknisfræðilegum texta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í bandaríska borgarastyrjöldinni og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í seinni heimsstyrjöldinni fengu um um 10.000 japanskir hermenn í [[Mansjúría|Manchuria]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna Sameinuðu þjóðanna sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið 1951<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið 1976 í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran var ábyrg fyrir sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið 1993 braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í Four Corners svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Athugasemdir ==  {{Reflist|group=note}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 40n383mej6ux2iw21z4do8v11f5ez3l 1962294 1962293 2026-05-05T20:34:59Z Salvor 70 /* Saga */ 1962294 wikitext text/x-wiki   '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslum við HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 3q3h8ecqsk8h2d1pvt75kiroeezvmm5 1962296 1962294 2026-05-05T20:49:42Z Salvor 70 1962296 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum innihaldið einkenni hjartasjúkdóms í tengslum við HPS og HPS stundum innihaldið nýrnaeinkenni í tengslum við HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 3gqx2tf602etrc0d59h9qfu2c6g0pvt 1962299 1962296 2026-05-05T21:07:59Z Salvor 70 1962299 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnasbólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til Ólykuría og endurheimt nýrnaheilsu kemur með pólýuríu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] clrns4zjlnojrwqu8uuppzn7fy16f8v 1962300 1962299 2026-05-05T21:18:13Z Salvor 70 1962300 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldurmús|snjáldurmúsum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] t6w6je4wtli7wbbfrm0tibz0k8zqz32 1962301 1962300 2026-05-05T21:22:54Z Salvor 70 1962301 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldum]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 68wo9w0f0pjj9mb0uo02i060pp6utb8 1962302 1962301 2026-05-05T21:24:32Z Salvor 70 bæta við tengli í snjáldrur 1962302 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð.<ref> Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var Four Corners-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (þrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu<ref> í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt".<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu.<ref> Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt".<ref> Aðrar h''antaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega "blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni".<nowiki><ref></nowiki>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] ch2bs6cskyzlug30r32vjv0sm5hp8vd 1962309 1962302 2026-05-05T22:10:21Z Salvor 70 1962309 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]]-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt "Kóresk blæðandi hitasótt {{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður "kóresk blæðandi hitasótt". Aðrar hantaveirur'' sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var "binomial nomenclature" samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 39w3ntb5pyhajqvo7ten15jdzyh7fgq 1962312 1962309 2026-05-05T22:16:31Z Salvor 70 /* Saga */ 1962312 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð Árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún væri ábyrg fyrir þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum Nýja heims hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í nagdýrum heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá væg til alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veirunnar og Sin Nombre veirunnar. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnasig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, úr með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar og hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, vinnufólk í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og dýrafræðingar og eru samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýra eigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit af [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í þessum öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem beindir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýranna geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]]-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] jr0a1ufoc34pqi5rog2oa2xx2igmj57 1962315 1962312 2026-05-05T23:19:41Z Salvor 70 1962315 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir veirutegundir sem eru er '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hver nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Hins vegar valda hantaveirur tveimur sjúkdómum hjá mönnum og þeir eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í Afríku, Asíu og Evrópu og HPS er venjulega af völdum hantaveira í Ameríku. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af eggjahvítuefni í þvagi og blóði í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá minna en 1% til 15% eftir eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík flensu, með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. HPS er með hærra dánartíðni en HFRS, á 30-60%. Bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið 1987 voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið 1993 braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirunni: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul veiran meðallagi HFRS. Puumala veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade veiran veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg til að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala veiru og Dobrava-Belgrade veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes veiru og Sin Nombre veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum birst sem hjartasjúkdómur sem einkennir HPS og HPS stundum birst sem nýrnasjúkdómur sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í gegnum fecal-oral leið og fr+a fylgju á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýranna eru þekktar til að auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andesveiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nánu snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andesveirunnar milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við kynmök.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala veiran geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að svín geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan veiran og Puumala veiran hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum fuglategundum. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. Skógarhögg og of mikill landbúnaður getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að rándýrum fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í holræsum og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. Mótefnaalgengi (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega að veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]]-faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Regn er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinnar samskipta nagdýrs og manna.Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. Hitastig hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í hitabelti [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í Kína en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í keisaraveldi Kína á stríðs tímabilinu 475-221 f.Kr. (Warring States Period)<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] gxnojxm4hn5yuwwuqlv3igg7ndrei6e 1962348 1962315 2026-05-06T10:08:57Z Salvor 70 1962348 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr. en það tímabil <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá breskum hermönnum í Flanders, Belgíu í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í Austur-Asíu, þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið 1913-1914. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið 1942 braust út sjúkdómar með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í Austur-Laplandi í Finnlandi meðal þýskra og finnskra hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum Bank voles og var kölluð Puumala veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan veiran eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] jwpmwwzpjwh536aojnpj3rmiqpnwzds 1962350 1962348 2026-05-06T10:17:23Z Salvor 70 /* Saga */ 1962350 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr, tímabili sem kallast [[Öld hinna stríðandi ríkja]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá [[Bretland|breskum]] hermönnum í [[Flæmingjaland|Flanders]], [[Belgía|Belgíu]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]], þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið [[1913]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1914]]. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið [[1942]] braust út sjúkdómur með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í [[Lappland|Austur-Lapplandi]] í [[Finnland|Finnlandi]] meðal [[Þýskaland|þýskra]] og [[Finnland|finnskra]] hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum og hamstrategundinni Bank voles og var kölluð Puumala-veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina í Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan-veira eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina]] það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran|Andes- veiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] sj61f3b07tly0xx5lstrt9dz9gtsy5y 0 190947 1962304 2026-05-05T21:34:41Z Salvor 70 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1351184545|Four Corners]]“ 1962304 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Four_Corners.svg|thumb|Four Corners svæðið í USA er rauði hringurinn á þessu kort. Fylkin fjögur sem koma þar saman eru í appelsínugulum lit.]] Four Corners er svæði í suðvesturhluta Bandaríkjanna þar sem fjögur fylki koma saman en þau eru [[Colorado]], [[Utah]], [[Arizona]] og [[Nýja-Mexíkó|Nýju Mexíkó]]. Meginhluti af Four Corners svæðinu er innan verndarsvæða fólks af ýmsum ættbálkum innfæddra indjána og er stærsti ættbálkurinn Navajo-þjóðin, næstfjölmennust eru Hopi, Ute og Zuni ættbálkarnir.. Four Corners svæðið er hluti af stærra svæði sem er þekkt sem Colorado sléttan og er svæðið að mestu leyti dreifbýlt, hrjóstrugt og þurrt. Stærsta fylkið á svæðinu er Nýja Mexíkó. [[Flokkur:Landafræði Bandaríkjanna]] 8w3ifq9oegi92rar9d1r4svi6gc5gf8 1962305 1962304 2026-05-05T21:41:04Z Salvor 70 1962305 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Four_Corners.svg|thumb|Four Corners svæðið í [[USA]] er rauði hringurinn á þessu kort0. Fylkin fjögur sem koma þar saman eru í appelsínugulum lit.]] '''Four Corners''' er svæði í suðvesturhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] þar sem fjögur fylki koma saman en þau eru [[Colorado]], [[Utah]], [[Arizona]] og [[Nýja-Mexíkó|Nýju Mexíkó]]. [[Mynd:Navajo (young boy) 2007.jpg|thumb|Ungur indjánadrengur af Navajoættum á hestbaki í Monument Valley.]] Meginhluti af Four Corners svæðinu er innan [[verndarsvæði|verndarsvæða]] fólks af ýmsum ættbálkum innfæddra [[Frumbyggjar Ameríku|indjána]] og er stærsti ættbálkurinn [[Navahóar|Navajo]]-þjóðin, næstfjölmennust eru [[Hopi]], Ute og Zuni ættbálkarnir.. Four Corners svæðið er hluti af stærra svæði sem er þekkt sem Colorado sléttan og er svæðið að mestu leyti dreifbýlt, hrjóstrugt og þurrt. Stærsta fylkið á svæðinu er Nýja Mexíkó. [[Flokkur:Landafræði Bandaríkjanna]] 6gv3iatjk4d86gm57bk49fpf9jucei4 1962307 1962305 2026-05-05T21:44:31Z Salvor 70 1962307 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Four_Corners.svg|thumb|Four Corners svæðið í [[USA]] er rauði hringurinn á þessu kort0. Fylkin fjögur sem koma þar saman eru í appelsínugulum lit.]] '''Four Corners''' er svæði í suðvesturhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] þar sem fjögur fylki koma saman en þau eru [[Colorado]], [[Utah]], [[Arizona]] og [[Nýja-Mexíkó|Nýju Mexíkó]]. [[Mynd:Navajo (young boy) 2007.jpg|thumb|Ungur indjánadrengur af Navajoættum á hestbaki í Monument Valley.]] Meginhluti af Four Corners svæðinu er innan sjálfstjórnarsvæða ([[verndarsvæði|verndarsvæða)]] fólks af ýmsum ættbálkum innfæddra [[Frumbyggjar Ameríku|indjána]] og er stærsti ættbálkurinn [[Navahóar|Navajo]]-þjóðin, næstfjölmennust eru [[Hopi]], Ute og Zuni ættbálkarnir.. Four Corners svæðið er hluti af stærra svæði sem er þekkt sem Colorado sléttan og er svæðið að mestu leyti dreifbýlt, hrjóstrugt og þurrt. Stærsta fylkið á svæðinu er Nýja Mexíkó. [[Flokkur:Landafræði Bandaríkjanna]] bfzace3c00kzipj6uc63zwwh6nafia5 1962308 1962307 2026-05-05T21:44:59Z Salvor 70 1962308 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Four_Corners.svg|thumb|Four Corners svæðið í [[USA]] er rauði hringurinn á þessu kort0. Fylkin fjögur sem koma þar saman eru í appelsínugulum lit.]] '''Four Corners''' er svæði í suðvesturhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] þar sem fjögur fylki koma saman en þau eru [[Colorado]], [[Utah]], [[Arizona]] og [[Nýja-Mexíkó|Nýju Mexíkó]]. [[Mynd:Navajo (young boy) 2007.jpg|thumb|Ungur indjánadrengur af Navajoættum á hestbaki í Monument Valley.]] Meginhluti af Four Corners svæðinu er innan sjálfstjórnarsvæða ([[verndarsvæði|verndarsvæða)]] fólks af ýmsum ættbálkum innfæddra [[Frumbyggjar Ameríku|indjána]] og er stærsti ættbálkurinn [[Navahóar|Navajo]]-þjóðin, næstfjölmennust eru [[Hopi]], Ute og Zuni ættbálkarnir. Four Corners svæðið er hluti af stærra svæði sem er þekkt sem Colorado sléttan og er svæðið að mestu leyti dreifbýlt, hrjóstrugt og þurrt. Stærsta fylkið á svæðinu er Nýja Mexíkó. [[Flokkur:Landafræði Bandaríkjanna]] crjlrrxjeae6p74jho3p9yonzchea63 1962310 1962308 2026-05-05T22:11:53Z Berserkur 10188 Tengill, indjánar-> frumbyggjar 1962310 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Four_Corners.svg|thumb|Four Corners svæðið í [[USA]] er rauði hringurinn á þessu kort0. Fylkin fjögur sem koma þar saman eru í appelsínugulum lit.]] '''Four Corners''' er svæði í suðvesturhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] þar sem fjögur fylki koma saman en þau eru [[Colorado]], [[Utah]], [[Arizona]] og [[Nýja-Mexíkó|Nýju Mexíkó]]. [[Mynd:Navajo (young boy) 2007.jpg|thumb|Ungur frumbyggjadrengur af Navajoættum á hestbaki í Monument Valley.]] Meginhluti af Four Corners svæðinu er innan sjálfstjórnarsvæða ([[verndarsvæði|verndarsvæða)]] fólks af ýmsum ættbálkum innfæddra [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] og er stærsti ættbálkurinn [[Navahóar|Navajo]]-þjóðin, næstfjölmennust eru [[Hopi]], Ute og Zuni ættbálkarnir. Four Corners svæðið er hluti af stærra svæði sem er þekkt sem [[Colorado-sléttan]] og er svæðið að mestu leyti dreifbýlt, hrjóstrugt og þurrt. Stærsta fylkið á svæðinu er Nýja Mexíkó. [[Flokkur:Landafræði Bandaríkjanna]] q37pqzypal89ziz1guxusfou61vsts2 0 190948 1962316 2026-05-06T00:07:23Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „'''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}<...“ 1962316 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhalds. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmis verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnvalda. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{SSRN|632777}}. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdahafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] f9wx8tdkg0dc2f9tm9qul42eqwvh7bt 1962318 1962316 2026-05-06T00:09:08Z TKSnaevarr 53243 1962318 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhalds. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmis verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnvalda. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdahafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] 0bois73wzszggon985o62vwmolptapn 1962337 1962318 2026-05-06T09:12:37Z TKSnaevarr 53243 1962337 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhald. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmis verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnvalda. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdahafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] fw4hvjo5r48skjumih2knhjb9yg2151 1962338 1962337 2026-05-06T09:13:41Z TKSnaevarr 53243 1962338 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhald. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmis verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnstiga. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdahafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] 5dcc1nyy3ac67afukl3pbtvhozfs13l 1962339 1962338 2026-05-06T09:14:32Z TKSnaevarr 53243 1962339 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhald. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmis verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnstiga. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdhafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] fpiripek71q77kmxx0pjx5fc88a0lpx 1 190949 1962317 2026-05-06T00:08:21Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=Liberal democracy |tungumál=en |id=1350688049 }}“ 1962317 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=Liberal democracy |tungumál=en |id=1350688049 }} 0mvzyp5p9u4mbqr1bdsgkehgsh94z9n 1 190950 1962341 2026-05-06T09:29:56Z Kolberto 108172 Nýr hluti: /* Heimildir vantar? */ 1962341 wikitext text/x-wiki == Heimildir vantar? == Við erum búin að setja inn heimildir við flestar málsgreinar. Er það ykkar mat að það vanti frekari heimildir? [[Notandi:Kolberto|Kolberto]] ([[Notandaspjall:Kolberto|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 09:29 (UTC) bmjrljeppyh51sygeb3m26sustx5ncy 1962343 1962341 2026-05-06T09:37:23Z Berserkur 10188 /* Heimildir vantar? */ 1962343 wikitext text/x-wiki == Heimildir vantar? == Við erum búin að setja inn heimildir við flestar málsgreinar. Er það ykkar mat að það vanti frekari heimildir? [[Notandi:Kolberto|Kolberto]] ([[Notandaspjall:Kolberto|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 09:29 (UTC) : Nei, góð ábending, tek sniðið út.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 09:37 (UTC) 3801ayw2wibnz8ke5h20n22plaz3h89 1962345 1962343 2026-05-06T09:38:04Z Kolberto 108172 /* Heimildir vantar? */ Svar 1962345 wikitext text/x-wiki == Heimildir vantar? == Við erum búin að setja inn heimildir við flestar málsgreinar. Er það ykkar mat að það vanti frekari heimildir? [[Notandi:Kolberto|Kolberto]] ([[Notandaspjall:Kolberto|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 09:29 (UTC) : Nei, góð ábending, tek sniðið út.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 09:37 (UTC) ::Kærar þakkir [[Notandi:Kolberto|Kolberto]] ([[Notandaspjall:Kolberto|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 09:38 (UTC) jxo11kok1bve52kkdydshdey1khqqfj 0 190951 1962346 2026-05-06T09:51:38Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Enver Pasja]] 1962346 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Enver Pasja]] 6929wqkmafjw2bjf082kqhug0sjpqh2 14 190952 1962355 2026-05-06T11:13:40Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1566]] [[Flokkur:Stofnað á 16. öld]]“ 1962355 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1566]] [[Flokkur:Stofnað á 16. öld]] mwhc33yjwxgcenxxwq0w73qb1c9nx64