Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2500 1962376 1901237 2026-05-06T13:01:26Z TKSnaevarr 53243 1962376 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|júní}} '''22. júní''' er 173. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (174. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 192 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[168 f.Kr.]] - Rómverjar sigruðu Makedóníumenn í [[Orrustan við Pydna|orrustunni við Pydna]]. * [[431]] - [[Kirkjuþingið í Efesos]] dæmdi [[Nestoríos]] patríarka í Konstantínópel sekan um villutrú. * [[1372]] - Englendingar biðu ósigur fyrir sameinuðum flota Frakka og Kastilíumanna í [[Orrustan við La Rochelle|orrustunni við La Rochelle]]. * [[1483]] - [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharður]] lýsti því yfir að hann yrði konungur Englands þar sem [[Játvarður 5.]] væri óskilgetinn. * [[1593]] - Her Heilaga rómverska ríkisins vann sigur á her Ottómanaveldisins í [[orrustan við Sisak|orrustunni við Sisak]] í Króatíu. Þar með stöðvaðist sókn Tyrkja inn í Mið-Evrópu í bili en bardaginn markaði upphaf [[Langa stríðið|Langa stríðsins]] svonefnda. * [[1633]] - [[Galileo Galilei]] neyddist til að taka aftur [[sólmiðjukenning]]u sína opinberlega fyrir [[Rannsóknarrétturinn|Rannsóknarréttinum]] í [[Róm]]. * [[1636]] - [[Herstjóraveldið]] í [[Japan]] bannaði allar ferðir Japana til og frá landinu. Bannið gilti til ársins [[1853]]. * [[1671]] - [[Tyrkjaveldi]] lýsti [[Pólland]]i stríð á hendur. * [[1679]] - [[James Scott hertogi af Monmouth]] vann sigur á sáttmálamönnum í [[orrustan við Bothwell Brig|orrustunni við Bothwell Brig]]. * [[1815]] - [[Napóleon Bónaparte]] sagði af sér öðru sinni. Fjögurra ára sonur hans, [[Napóleon 2.]], var keisari í tvær vikur, til 7. júlí. * [[1897]] - [[Viktoría Bretadrottning]] fagnaði sextíu árum á valdastóli. * [[1919]] - [[Þjóðabandalagið]] var stofnað í [[París]] með því að 44 ríki undirrituðu stofnsáttmála þess. * [[1919]] - [[Bandamannaleikarnir 1919|Bandamannaleikarnir]] settir [[París]] með þátttöku fjölda íþróttamanna. * [[1939]] - Hitamet var sett á [[Teigarhorn]]i í [[Berufjörður|Berufirði]]: Mesti mældur hiti á Íslandi frá upphafi mælinga, 30,5°C. * [[1941]] - [[Þýskaland]] hóf [[Barbarossaaðgerðin|innrás í Sovétríkin]]. * [[1955]] - Bandaríska teiknimyndin ''[[Hefðarfrúin og umrenningurinn]]'' var frumsýnd. * [[1967]] - Fyrsta [[farþegaþota]]n kom til Íslands. * [[1970]] - [[Led Zeppelin]] lék á tónleikum í [[Laugardalshöll]] á Íslandi. * [[1977]] - Hópferðabíll valt í [[Biskupstungur|Biskupstungum]] og lá við stórslysi. Í bílnum voru 46 farþegar af skemmtiferðaskipi og meiddust margir þeirra en enginn alvarlega. * [[1979]] - Bandaríska tölvuleikjafyrirtækið [[Infocom]] var stofnað í Bandaríkjunum. * [[1981]] - [[Abolhassan Banisadr]] Íransforseti var settur af. * [[1983]] - Danski stjórnmálamaðurinn [[Mogens Glistrup]] var dæmdur í þriggja ára fangelsi fyrir skattaundanskot. * [[1984]] - Fyrsta flug flugfélagsins [[Virgin Atlantic Airways]] fór fram. * [[1986]] - Í leik gegn Englandi á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|Heimsmeistaramóti landsliða í knattspyrnu karla]] skoraði [[Diego Maradona]] mark með hendi („hönd guðs“) og síðan annað með því að rekja boltann framhjá öllum leikmönnum enska liðsins („mark aldarinnar“). * [[1988]] - Bandaríska kvikmyndin ''[[Hver skellti skuldinni á Kalla kanínu]]'' var frumsýnd. * [[1989]] - Háskólarnir [[Dublin City University]] og [[University of Limerick]] tóku til starfa á Írlandi. * [[1989]] - [[Núrsúltan Nazarbajev]] varð forseti Kasakstan. * [[1990]] - Landamærastöðin [[Checkpoint Charlie]] í Berlín var tekin niður. * [[1990]] - [[Norski olíusjóðurinn]] var stofnaður. * [[1991]] - Á [[Snæfellsjökull|Snæfellsjökli]] féllu hjón niður í alldjúpa [[jökulsprunga|sprungu]] en var bjargað. * [[1992]] - Bein [[Nikulás 2.|Nikulásar 2.]] Rússakeisara og [[Alexandra Fjodorovna af Hesse|Alexöndru Fjodorovnu]] voru grafin upp í [[Jekaterínburg]]. * [[1993]] - [[Nýi flokkurinn Sakigake]] klauf sig frá [[Frjálslyndir demókratar (Japan)|Frjálslyndum demókrötum]] í Japan. * [[1995]] - [[Tamílamálið]]: Fyrrum dómsmálaráðherra Danmerkur, [[Erik Ninn-Hansen]], var dæmdur sekur. * [[1997]] - Sænski tónlistarmaðurinn [[Ted Gärdestad]] framdi sjálfsmorð með því að stökkva fyrir lest. <onlyinclude> * [[2004]] - Belgíski barnaníðingurinn [[Marc Dutroux]] var dæmdur í lífstíðarfangelsi. * [[2007]] - [[Spangarheiðarskurðurinn]] var opnaður fyrir bátaumferð að nýju. * [[2010]] - [[Léttlestakerfi Björgvinjar]] var tekið í notkun í Noregi. * [[2010]] - [[Mari Kiviniemi]] tók við embætti forsætisráðherra Finnlands eftir afsögn [[Matti Vanhanen]]. * [[2012]] - Þing Paragvæ samþykkti vantraust á forsetann, [[Fernando Lugo]]. * [[2016]] - [[Karlalandslið Íslands í knattspyrnu]] komst í 16 liða úrslit í Evrópukeppninni í knattspyrnu með 2:1 sigri á Austurríki. * [[2022]] – Að minnsta kosti þúsund manns létu lífið í [[Jarðskjálftinn í Afganistan 2022|jarðskjálfta]] í [[Afganistan]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1000]] - [[Róbert 1. af Normandí]], franskur hertogi (d. [[1035]]). * [[1757]] - [[George Vancouver]], breskur landkönnuður (d. [[1798]]). * [[1821]] - [[Theodor Möbius]], þýskur norrænufræðingur (d. [[1890]]). * [[1897]] - [[Norbert Elias]], þýskur félagsfræðingur (d. [[1990]]). * [[1898]] - [[Erich Maria Remarque]], þýskur rithöfundur (d. [[1970]]). * [[1905]] - [[Lárus Ingólfsson]], íslenskur leikari (d. [[1981]]). * [[1906]] - [[Billy Wilder]], austurrísk-amerískur leikstjóri (d. [[2002]]). * [[1908]] - [[Pablo Dorado]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[1978]]). * [[1928]] ** [[Steingrímur Hermannsson]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[2010]]). ** [[Ralph Waite]], bandarískur leikari (d. [[2014]]). * [[1936]] - [[Kris Kristofferson]], bandarískur kántrýsöngvari. * [[1947]] - [[Bruno Latour]], franskur félagsfræðingur. * [[1949]] ** [[Carlo Petrini]], ítalskur blaðamaður. ** [[Meryl Streep]], bandarísk leikkona. ** [[Elizabeth Warren]], bandarísk stjórnmálakona. * [[1951]] - [[Rosario Murillo]], níkarögsk stjórnmálakona, sam-forseti Níkaragva. * [[1953]] - [[Cyndi Lauper]], bandarísk söngkona. * [[1958]] - [[Bruce Campbell]], bandarískur leikari. * [[1962]] - [[Clyde Drexler]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[1963]] - [[Guðrún Gunnarsdóttir]], íslensk söngkona. * [[1965]] - [[Ľubomír Moravčík]], slóvakískur knattspyrnumaður. * [[1973]] - [[Curt Cornelius]], bandarískur leikari. * [[1974]] - [[Donald Faison]], bandarískur leikari. * [[1987]] - [[Naoyuki Fujita]], japanskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1276]] - [[Innósentíus 5.]] páfi (f. um 1225). * [[1637]] - [[Torfi Finnsson]], íslenskur skólameistari. * [[1931]] - [[Armand Fallières]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1841]]). * [[1936]] - [[Moritz Schlick]], þýskur heimspekingur (f. [[1882]]). * [[1945]] - [[Dzhambúl]], kasakst skáld (f. [[1846]]). * [[1969]] - [[Judy Garland]], bandarísk söng- og leikkona (f. [[1922]]). * [[1974]] - [[Darius Milhaud]], franskt tónskáld (f. [[1892]]). * [[1978]] - [[Jens Otto Krag]], danskur stjórnmálamaður (f. [[1914]]). * [[1987]] - [[Fred Astaire]], bandarískur dansari og leikari (f. [[1899]]). * [[1993]] - [[Pat Nixon]], forsetafru Bandarikjanna (f. [[1912]]). * [[2002]] - [[Yoshio Okada]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1926]]). * [[2008]] - [[George Carlin]], bandarískur leikari (f. [[1937]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Júní]] 7rlyubfhsagrmy7cvepklyzqdyrrwcm 0 2542 1962380 1946616 2026-05-06T13:12:56Z TKSnaevarr 53243 1962380 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|júlí}} '''6. júlí''' er 187. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (188. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 178 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1189]] - [[Ríkharður ljónshjarta]] var krýndur konungur Englands. * [[1483]] - [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharður 3.]] var krýndur konungur Englands. * [[1607]] - Konungssinnar unnu sigur á uppreisnarmönnum í [[Orrustan við Guzów|orrustunni við Guzów]] í [[Pólsk-litháíska samveldið|Pólsk-litháíska samveldinu]]. * [[1609]] - [[Rúdolf 2. keisari]] veitti [[Bæheimur|Bæheimi]] [[trúfrelsi]]. * [[1673]] - Franskur her lagði [[Maastricht]] undir sig. * [[1685]] - [[Orrustan við Sedgemoor]]: Her Jakobs 2. sigraði her hertogans af Monmouth. * [[1699]] - Sjóræningjaforinginn [[William Kidd]] var handtekinn í [[Boston]]. * [[1758]] - Carlo della Torre Rezzonico varð [[Klemens 13.]] páfi. * [[1849]] - Danski herinn vann sigur á [[Prússland|Prússum]] við [[Fredericia]] á [[Jótland]]i. * [[1859]] - [[Queensland]] varð sjálfstæð nýlenda Breta í Ástralíu. * [[1926]] - [[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jón Þorláksson]] varð forsætisráðherra Íslands. * [[1942]] - Fjölskylda [[Anna Frank|Önnu Frank]] fór í felur í [[Amsterdam]]. * [[1946]] - Íslendingar tóku við [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvelli]] af Bretum við hátíðlega athöfn. * [[1950]] - Fyrsta [[landsmót hestamanna]] var sett á [[Þingvellir|Þingvöllum]]. * [[1954]] - Stórrigningar á [[Norðurland]]i ollu skriðuföllum og flóðum, einkum í [[Norðurárdalur (Skagafirði)|Norðurárdal]] í Skagafirði, þar sem jarðirnar Ytri-Kot og [[Fremri-Kot]] urðu mjög illa úti. * [[1958]] - [[Eyjólfur Jónsson (sundkappi)|Eyjólfur Jónsson]] sundkappi synti frá Reykjavík til Akraness, en það er 22 km leið. Sundið tók rúmlega 13 klukkustundir. * [[1964]] - [[Malaví]] hlaut sjálfstæði frá [[Bretland]]i. * [[1971]] - [[Hastings Banda]] var gerður að forseta til æviloka í [[Malaví]]. * [[1975]] - Þing [[Kómoreyjar|Kómoreyja]] samþykkti að lýsa yfir sjálfstæði frá [[Frakkland]]i. * [[1976]] - Hljómsveitin [[The Damned]] kom fyrst fram sem upphitunarhljómsveit fyrir [[The Sex Pistols]] í [[100 Club]] í [[London]]. * [[1987]] - Sænska rokkhljómsveitin [[Europe]] hélt vel sótta tónleika í [[Laugardalshöll]]. * [[1988]] - Eldur braust út á olíuborpallinum [[Piper Alpha]] í Norðursjó. 165 verkamenn og 2 björgunarsveitarmenn fórust. * [[1988]] - [[Sjúkrahússúrgangur]] barst á land á strönd [[Long Island]] í [[New York]] í Bandaríkjunum. * [[1990]] - Lífverðir forseta Sómalíu, [[Siad Barre]], skutu á mótmælendur á knattspyrnuleik með þeim afleiðingum að 65 létust og 300 slösuðust. * [[1994]] - Fjórtán slökkviliðsmenn létust í [[skógareldur|skógareldi]] á [[Storm King Mountain (Kóloradó)|Storm King Mountain]] í Kóloradó í Bandaríkjunum. * [[1998]] - [[Alþjóðaflugvöllurinn í Hong Kong]] var opnaður. * [[1998]] - Bandaríski tennisleikarinn [[Pete Sampras]] sigraði Wimbledon-mótið. * [[2003]] - [[Cosmic Call]]-verkefnið sendi skilaboð frá [[Jevpatoria]] á Krímskaga til fimm stjarna: [[Hip 4872]], [[HD 245409]], [[55 Cancri]], [[HD 10307]] og [[47 Ursae Majoris]]. Skilaboðin munu ná áfangastað á árunum frá 2036 til 2049. * [[2003]] - [[Ísraelsstjórn]] lét 350 palestínska fanga lausa. <onlyinclude> * [[2005]] - [[Evrópuþingið]] hafnaði tillögu að tilskipun um einkaleyfi á tölvuforritum. * [[2006]] - Fjallaskarðið [[Nathu La]] á landamærum [[Kína]] og [[Indland]]s var opnað að nýju eftir að hafa verið lokað í 44 ár. * [[2013]] - Í [[Yobe-fylki]] í Nígeríu réðust hryðjuverkamenn úr [[Boko Haram]] inn í skóla og brenndu 42 kennara og nemendur lifandi. * [[2013]] - [[Járnbrautarslysið við Lac-Mégantic]]: Bensínflutningavagnar í járnbrautarlest við [[Lac-Mégantic]] í Kanada sprungu með þeim afleiðingum að 42 létust. * [[2016]] - Snjallsímaleikurinn ''[[Pokémon Go]]'' kom út. * [[2018]] - [[Shoko Asahara]] og sex aðrir meðlimir japönsku hryðjuverkasamtakanna [[Aum Shinrikyo]] voru teknir af lífi. * [[2018]] - Bandarískir tollar á kínverskar innflutningsvörur að andvirði 34 milljarða dala tóku gildi. Kínverjar ásökuðu Bandaríkjamenn um að hrinda af stað stærsta [[viðskiptastríð]]i sögunnar. * [[2019]] - Bandaríski fjárfestirinn [[Jeffrey Epstein]] var handtekinn og ákærður fyrir mansal og kynlífsþrælkun.</onlyinclude> == Fædd == * [[1387]] - [[Blanka 1. Navarradrottning|Blanka 1.]], drottning Navarra (d. [[1441]]). * [[1621]] - [[Jean de La Fontaine]], franskur rithöfundur (d. [[1695]]). * [[1781]] - [[Stamford Raffles]], stofnandi Singapúr (d. [[1826]]). * [[1796]] - [[Nikulás 1. Rússakeisari]] (d. [[1855]]). * [[1832]] - [[Maximilian 1. Mexíkókeisari]] (d. [[1867]]) * [[1859]] - [[Verner von Heidenstam]] sænskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1940]]) * [[1884]] - [[Gísli Guðmundsson (1884-1928)|Gísli Guðmundsson]], íslenskur gerlafræðingur og frumkvöðull (d. [[1928]]). * [[1886]] - [[Marc Bloch]], franskur sagnfræðingur (d. [[1944]]). * [[1887]] - [[Marc Chagall]], rússnesk-franskur listmálari (d. [[1985]]). * [[1904]] - [[Rannveig Þorsteinsdóttir]], íslensk stjórnmálakona (d. [[1987]]). * [[1907]] - [[Frida Kahlo]], mexíkósk listakona (d. [[1954]]). * [[1914]] - [[Otto Bumbel]], brasilískur knattspyrnuþjálfari (d. [[1998]]). * [[1921]] - [[Nancy Reagan]], bandarísk forsetafrú (d. [[2016]]). * [[1923]] - [[Wojciech Jaruzelski]], forseti Póllands (d. [[2014]]). * [[1927]] - [[Janet Leigh]], bandarísk leikkona (d. [[2004]]). * [[1929]] - [[Högna Sigurðardóttir]], íslenskur arkitekt (d. [[2017]]). * [[1935]] - [[Tenzin Gyatso]], 14. Dalai Lama. * [[1936]] - [[Dave Allen]], írskur skemmtikraftur (d. [[2005]]). * [[1937]] - [[Ned Beatty]], bandarískur leikari. * [[1937]] - [[Vladímír Ashkenazy]], rússneskur píanóleikari. * [[1940]] - [[Núrsúltan Nazarbajev]], kasakskur stjórnmálamaður. * [[1946]] - [[George W. Bush]], 43. forseti Bandaríkjanna. * [[1946]] - [[Peter Singer]], ástralskur heimspekingur. * [[1946]] - [[Sylvester Stallone]], bandarískur leikari. * [[1947]] - [[Guðmundur Magnússon (leikari)|Guðmundur Magnússon]], íslenskur leikari og fyrrum formaður [[Öryrkjabandalag Íslands|Öryrkjabandalags Íslands]]. * [[1951]] - [[Magnús Kjartansson (tónlistarmaður)|Magnús Kjartansson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1951]] - [[Geoffrey Rush]], ástralskur leikari. * [[1955]] - [[Sigurður Sigurjónsson]], íslenskur leikari. * [[1958]] - [[Jónína Rós Guðmundsdóttir]], íslensk stjórnmálakona. * [[1968]] - [[Ásdís Halla Bragadóttir]], íslensk stjórnmála- og athafnakona. * [[1975]] - [[50 Cent]], bandarískur rappari. * [[1976]] - [[Takafumi Ogura]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1979]] - [[Ragnar Pétursson]], íslenskur blaðamaður og handknattleiksmaður. * [[1986]] - [[Luigi Di Maio]], ítalskur stjórnmálamaður. == Dáin == * [[1189]] - [[Hinrik 2. Englandskonungur]] (f. [[1133]]). * [[1218]] - [[Ottó 3. af Búrgund|Ottó 3.]], hertogi af Búrgund (f. [[1166]]). * [[1249]] - [[Alexander 2. Skotakonungur]] (f. [[1198]]). * [[1415]] - [[Jan Hus]], tékkneskur siðbótamaður, brenndur á báli fyrir [[villutrú]] (f. [[1369]]). * [[1533]] - [[Ludovico Ariosto]], ítalskt skáld (f. [[1474]]). * [[1535]] - [[Thomas More]], enskur stjórnmálamaður (f. [[1478]]). * [[1553]] - [[Játvarður 6.]] Englandskonungur (f. [[1537]]). * [[1901]] - [[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]], kanslari Þýskalands (f. [[1819]]). * [[1959]] - [[George Grosz]], þýskur listmálari (f. [[1893]]). * [[1962]] - [[William Faulkner]], bandarískur rithöfundur og [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|nóbelsverðlaunahafi]] (f. [[1897]]). * [[1971]] - [[Louis Armstrong]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1901]]). * [[1978]] - [[Joseph Thorson]], kanadískur stjórnmálamaður (f. [[1889]]). * [[1978]] - [[Denys Page]], breskur fornfræðingur (f. [[1908]]). * [[1984]] - [[Jón Sigurðsson (verkalýðsforingi)|Jón Sigurðsson]], íslenskur verkalýðsforingi (f. [[1902]]). * [[1989]] - [[János Kádár]], ungverskur stjórnmálamaður (f. [[1912]]). * [[1996]] - [[Einar Kristjánsson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1911]]). * [[1999]] - [[Gary Michael Heidnik]], bandarískur morðingi (f. [[1943]]). * [[2005]] - [[Claude Simon]], franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1913]]). * [[2009]] – [[Robert McNamara]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1916]]). * [[2020]] - [[Ennio Morricone]], ítalskt tónskáld (f. [[1928]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Júlí]] k20afhihwgjy8019z7zwkexkwkjhib1 0 3177 1962368 1941835 2026-05-06T12:11:22Z Berserkur 10188 /* Á Íslandi */ 1962368 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1850]]|[[1851]]|[[1852]]|[[1853]]|[[1854]]|[[1855]]|[[1856]]| [[1841–1850]]|[[1851–1860]]|[[1861–1870]]| [[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]| }} Árið '''1853''' ('''MDCCCLIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu á Íslandi]] stofnaði söfnuð. * Fæðingartíðni var fyrst mæld á landinu. ;Fædd * [[3. október]] - [[Stephan G. Stephansson]], íslenskt ljóðskáld. ;Dáin == Erlendis == * [[12. febrúar]] - Borgin [[Puerto Montt]] var stofnuð í Síle. * [[4. mars]] - [[Franklin Pierce]] varð 14. forseti Bandaríkjanna. * [[20. mars]] - [[Taiping-uppreisnin]] í Kína: Uppreisnarherinn náði yfirráðum yfir [[Nanjing]] og drap 30.000 stjórnarhermenn. * [[29. mars]] - [[Manchester]] hlaut borgarstöðu í Bretlandi. * Mars - [[Levi Strauss & Co.]]-fatafyrirtækið var stofnað. * [[23. maí]] - Fyrsta borgarskipulag [[Seattle]]-borgar var gert. * Maí - Fyrsta [[fiskabúr]] til sýnis almenningi var opnað í dýragarðinum í [[London]]. * [[12. ágúst]] - [[Nýja-Sjáland]] hlaut sjálfsstjórn. * [[4. október]] - [[Krímstríðið]]: [[Ottómanveldið]] hóf stríð gegn [[Rússland]]i. * [[30. desember]] - [[Gadsden-kaupin]]: Bandaríkin keyptu 77.000 ferkílómetra af [[Mexíkó]]. ;Fædd * [[18. júlí]] - [[Hendrik Antoon Lorentz]], hollenskur eðlisfræðingur og [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi]] (d. [[1928]]). * [[13. september]] - [[Hans Christian Gram]], danskur örverufræðingur (d. [[1938]]). * [[16. desember]] - [[Roberto Ferruzzi]], ítalskur [[myndlist|listmálari]] (d. [[1934]]). ;Dáin [[Flokkur:1853]] 0qzj81mxa7v2cimyfwdnzobfh9pfqgg 0 4478 1962404 1951912 2026-05-06T19:22:50Z Sveinbjornpalsson 34471 /* Þátttaka í mótmælum */ bætti inn fm belfast á samstöðutónleikana. Heimild: ég. Stóð á þessu risasviði og spilaði á kúabjöllu, enginn þekkti okkur enn, mjög nýtt band þá, það var scary. Bubbi var fyndinn baksviðs, sagði okkur samsæriskenningar og var í megastuði. Leitaði en fann ekki neina heilstæða dagskrá fyrir tónleikana. En við vorum þarna, sverða. 1962404 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Bubbi Morthens | mynd = Bubbi Morthens (285001430).jpg | mynd_texti = Bubbi Morthens árið 2006 | mynd_stærð = 250 | fæðingarnafn = Ásbjörn Kristinsson Morthens | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1956|6|6}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hljóðfæri = {{Hlist|Rödd|gítar|munnharpa}} | stefna = {{Hlist|[[Rokk]]|[[blús]]}} | starf = {{Hlist|Tónlistarmaður|lagahöfundur}} | ár = 1979–í dag | útgefandi = {{Hlist|Iðunnn|Steinar|Safarí|[[Gramm (útgáfa)|Gramm]]|Mistlur|Geisli|[[Sena|Skífan]]|[[Mál og menning]]|[[Sena]]|Blindsker}} | vefsíða = {{URL|bubbi.is}} }} [[Mynd:bubbi-mortens_DSC02704.jpg|thumb|Bubbi Morthens, Laugardal (2007).]] '''Ásbjörn Kristinsson Morthens''' (f. 6. júní 1956), oftast nefndur '''Bubbi Morthens''', er [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]]. Móðir hans var dönsk og pabbi hans hálfíslenskur og hálfnorskur. Bubbi hefur verið þekktur í íslensku tónlistarlífi síðan á 9. áratugnum. Hann hefur verið meðlimur í ýmsum hljómsveitum, þekktastar eru [[Utangarðsmenn]] og [[Egó (hljómsveit)|Egó]], en lengst af hefur hann verið einn með gítarinn sem trúbador. Bubbi hefur í gegnum tíðina selt fleiri plötur á Íslandi en nokkur annar tónlistarmaður. Bubbi hélt tónleika sem voru kallaðir „[[Bubbi 06.06.06|06.06.06]]“ árið 2006 og voru teknir upp til útgáfu á DVD. Bubbi kemur úr fjölskyldu listamanna. Pabbi hans, Kristinn Morthens, var myndlistarmaður. Föðurbróðir Bubba, [[Haukur Morthens]], var frægur söngvari. Eldri bróðir Bubba, Þorlákur Morthens, oftast kallaður [[Tolli]], var söngvari á áttunda og níunda áratug síðustu aldar en er núna myndlistarmaður. == Æska == === Fjölskylda === Ásbjörn Kristinsson Morthens fæddist þann 6. júní 1956 í Reykjavík. Hann er sonur hjónanna Grethe Skotte Pedersen (1928–1982), húsmóður og listakonu, og Kristins Morthens (1917–2002), listamanns. Grethe var dönsk og Kristinn hálfnorskur og hálfíslenskur. Ásbjörn er yngstur fjögurra bræðra. Eldri bræður hans eru þeir Arthur Morthens (1948–2016)<ref>[https://timarit.is/page/6783092?iabr=on#page/n63/mode/1up ''Minningar – Arthur Morthens''], Morgunblaðið, 18. ágúst 2016, bls. 64</ref>, Sveinn Allan Morthens (* 1951) og Þorlákur (Tolli) Morthens (* 1953). Ásbjörn og fjölskyldan bjuggu fyrstu fjögur ár Ásbjarnar á þriðju hæð Barónstígs 43, en fluttu síðan um vorið 1960 í blokk við Gnoðarvoginn. === Ísland === Ásbjörn byrjaði menntun sína hér á landi í tímakennslu hjá [[Árelíus Níelsson|séra Árelíusi Níelssyni]] og segir að hann og Árelíus hafi orðið miklir vinir. Þorleifur Guðjónsson, sem átti eftir að spila með Ásbirni í Egóinu tveimur áratugum eða svo seinna, var einnig í tímakennslu hjá Árelíusi. Eftir tímakennsluna hjá Árelíusi fór Ásbjörn í [[Vogaskóli|Vogaskóla]]. Í ævisögu sinni frá 1990, sem Silja Aðalsteinsdóttir ritaði, talaði hann um hvernig honum var strítt í skóla fyrir talerfiðleika sína. <blockquote>Ég var smámæltur, gat ekki sagt 2 eðlilega og var sendur til talkennara. Ég mætti stíft, skrópaði ekki eitt einasta skipti. Mér var strítt á því að vera að læra að tala, en ég tók því með ró. Ég vissi að það yrði tímabundið.<ref>[https://timarit.is/page/1737634?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Kveið fyrir að vakna og fara í skólann''], Morgunblaðið – Morgunblaðið C, 3. febrúar 1991, bls. 4–5</ref></blockquote> === Danmörk === Árið 1971, þegar Ásbjörn var 15 ára, flutti hann með mömmu sinni og frænda sínum Bergþóri, sem átti eftir að vera með honum í Egóinu, til [[Danmörk|Danmerkur]]. Þegar þangað var komið sendi mamma Ásbjarnar hann og Bergþór í heimavistarskóla í [[Fredericia]] á [[Jótland|Jótlandi]]. Í fyrrnefndri ævisögu sinni talaði Ásbjörn um skólavistina.<blockquote>Mömmu var sagt að þetta var afskaplega góður skóli, en hann reyndist vera beint út úr sögu fyrir Charles Dickens. Menn urðu að vera í skólabúningum, öllum var troðið í kapellu á hverjum morgni til að syngja sálma, krakkarnir voru barðir á fingurna með spanskreyr fyrir minnstu yfirsjónir, hífðir upp á eyrunum og agaðir út í eitt með eilífum hótunum.</blockquote>Vist Bubba í þessum skóla endaði svo einn dag þegar frændi hans, Bergþór, og vinur hans voru á leið í skólann og keyrt var á þá. Bergþór slapp vel, en hinn strákurinn meiddist illa. Þegar þeir komu svo í skólann var þeim refsað fyrir að koma skólanum í vandræði. Bergþór sagði Ásbirni frá þessu öllu og Ásbjörn hringdi í Grethe, móður sína. Þegar hann rak söguna í ævisögu sinni frá 1990, talaði Ásbjörn um þegar umsjónarkennari strákanna labbaði inn á vist þegar Grethe var að hlúa að strákunum.<blockquote>Mamma segir við hann: "Ég fer með syni mína héðan í dag. Ég ætla ekki að kæra ykkur, en ég held að þið ættuð að hringja á sjúkrabíl handa þessum dreng." Þá segir kennarinn – hann kenndi okkur smíði: "Hvis de ikke opfører sig ordentlig så giv dem bare nogen øretæver! – ef þeir haga sér ekki skikkanlega skaltu bara löðrunga þá." Þá labbaði mamma að honum, kerrti hnakkann og sagði "það segir enginn hvernig ég el upp mín börn mín. Og ef einhver á skilið löðrung, þá ert það þú!" Hann varð alveg eins og aumingi.</blockquote>Núna þegar að strákarnir voru fluttir út af heimavistinni og inn á mömmu Bubba, sem leigði íbúð í [[Árósar|Árósum]], þurfti Grethe að finna stærra húsnæði fyrir þau þrjú. Að lokum fluttu þau inn í íbúð sem Pétur Hauksson, sonur Hauks D. Þórðarssonar, yfirlæknis á Reykjalundi, og kærasta hans áttu. == Einkalíf == {{hreingera}} === Hjónabönd og börn === Bubbi hefur verið giftur þrisvar sinnum. Hann var giftur fyrstu eiginkonu sinni, Ingu Sólveigu Friðjónsdóttur ljósmyndara, frá 1980 til 1984.<ref>[https://timarit.is/page/5480663?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Stormasöm ár með rokkstjörnu Íslands''], DV, 16. október 2004, bls. 10–11</ref> Hann samdi ''[[Kona (breiðskífa)|Konu]]'', fyrstu skilnaðarplötu sína, um Ingu. Hann var giftur annari eiginkonu sinni, Brynju Gunnarsdóttur, fyrrverandi bankastarfsmaður og núverandi eigandi útfarastofu, frá 1988 til 2004. Þau eignuðust þrjú börn saman: Hörð (* 1990); Grétu (* 1992) og Brynjar Úlf (* 1998). Bubbi samdi ''[[Ást (breiðskífa)|Ást]]'' og ''[[...í sex skrefa fjarlægð frá paradís]]'', aðra og þriðju skilnaðarplötuna sína, um Brynju. Bubbi giftist þriðju og núverandi eiginkonu sinni, Hrafnhildi Hafsteinsdóttur, 7. júní 2008 og þau eiga tvö börn saman: Dögun París (* 2009) og Aþenu Lind (* 2012).<ref>[https://timarit.is/page/4274551?iabr=on#page/n28/mode/1up ''Að viðurkenna ósigur minn er stærsti sigur lífs míns''], Fréttablaðið, 20. maí 2009, bls. 5 (sérblað „Blaðið“)</ref><ref>[https://timarit.is/page/5771205?iabr=on#page/n31/mode/1up ''Draumur í Kjós''], Fréttablaðið, 15. júní 2012, bls. 6–8 (sérblað „Lífið“)</ref> === Neysla === Bubbi hefur talað mjög opinberlega um neyslu sína sem hann glímdi við frá barnæsku til 1985. Það gerði hann t.d. í laginu ''Manstu'' af plötunni ''[[Dögun (breiðskífa)|Dögun]]'' (1987) og í ''Bubbi'', fyrstu ævisögu sinni sem [[Silja Aðalsteinsdóttir]] skrifaði árið 1990. Eftir að Bubbi fór í meðferð 15. janúar 1985 hélst hann edrú. Í viðtali við [[Alþýðublaðið]] um ljóðaplötu sína frá 1996, ''[[Hvíta hliðin á svörtu]]'', sagði hann að það væri „rökkur í ljóðunum“ og að þau fjalli að stórum hluta um eiturlyf.<ref>[https://timarit.is/page/3347561?iabr=on#page/n4/mode/1up ''Djöfull mikið plastík í poppinu''], Alþýðublaðið, 22. maí 1996, bls. 5</ref> Í ljóði úr ''Öskraðu gat á myrkrið'' (2015) talaði Bubbi um fyrstu kynni sín af kókaíni. Árið 2001 tók Bubbi þátt í átaki gegn fikiniefnum þar sem hann fór í skóla til að tala við nemendur og foreldra um sína reynslu af fikniefnaneyslu.<ref>[https://timarit.is/page/2442067?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Veldu rétt í minningu látinna vina''], Dagur–Helgarútgáfa, 17. mars 2001, bls. 28</ref><ref>[https://timarit.is/page/7350966?iabr=on#page/n67/mode/1up ''Landsliðsmaður í lygi''], Morgunblaðið, 5. nóvember 2020, bls. 68</ref> === Ameríkuferð === Snemma árs 1984 fór Bubbi ásamt vini sínum og fyrrverandi Utangarðsmanni Danna Pollock út til [[Los Angeles]]. Pælingin með ferðinni var upprunalega að stofna nýja hljómsveit. Eiginkona Bubba á þessum tíma, Inga Sólveig Friðjónsdóttir, var úti í Los Angeles að læra ljósmyndun. Þegar Bubba bar að garði var Inga byrjuð að slá sér upp með öðrum manni, eins og Bubbi segir í ævisögu sinni frá 1990. Bubbi var djúpt í neyslu á þessum tíma og, þegar heim var komið aftur, var hann búinn með mestalla peningana sem hann hafði farið út með.<blockquote>Ég fór með honum til LA og San Fransisco þar sem konan hans var. Þetta var bara flipp í raun og veru. Hann talaði um að fara í stúdíó og ég fór með einhverja gítara en þeir voru aldrei notaðir og það varð ekkert af því. Hann var bara að elta konuna og kókið.<small>Danny Pollock (Bubbi Morthens: Ferillinn í fjörutíu ár, 2020)</small></blockquote> Á meðan hann var úti bauðst Bubba aðalhlutverk í stórmynd um goðið [[Þór (norræn goðafræði)|Þór]].<blockquote>Aldrei fékk ég að sjá handrit að kvikmyndinni, en þegar ég fékk loksins að sjá grunn að handriti varð ég skelkaður. Þetta reyndist vera þriðja flokks ævintýra- og ofbeldismynd. Þegar myndin byrjar átti Þór að sitja uppi á himnum með hinum guðunum, en svo fær hann leyfi til að fara niður til jarðar í einn dag. Hann lendir vitaskuld í Los Angeles, í gervi manns en með yfirnáttúrulega hæfileika. Svo kynnist hann stúlku í hvelli og skemmtir sér svo vel að hann neitar að koma til baka og fellur í ónáð hjá Óðni! Inn í þetta átti að koma pönktónlist og svo átti ég að fara með Völuspá á íslensku! Algert Rugl, maður.</blockquote> == Þátttaka í mótmælum == Bubbi Morthens tók virkan þátt í ýmsum mótmælafundum veturinn 2008–9. Aðeins tveimur dögum eftir ávarp [[Geir H. Haarde|Geirs H. Haarde]] þann 6. október boðaði Bubbi til einna fyrstu mótmælanna vegna bankahrunsins. Þann 8. október 2008 boðaði hann til samstöðutónleika á [[Austurvöllur|Austurvelli]]. Yfirskrift tónleikanna var „krónan er fallin“ og mættu um 300 manns á tónleikana. Hljómsveitin [[Stríð og Friður]] spilaði með Bubba á tónleikunum og þar hljómaði lagið ''Ein stór fjölskylda'' í frumflutningi Bubba. Samkvæmt [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] einkenndi ládeyða stemmninguna á Austurvelli þennan dag, en lagið var bjartsýnisóður til þjóðarinnar. Fólk mætti með skilti með trúarlegum boðskap og hægt var að kaupa boli með áletruninni „Bankanum þínum er sama um þig“.<ref>[https://timarit.is/page/4201399?iabr=on#page/n41/mode/1up ''Ládeyða á Austurvelli''], Morgunblaðið, 9. október 2008, bls. 42</ref> Þann 10. nóvember 2008 sungu [[Björn Jörundur Friðbjörnsson]] og Bubbi saman á blaðamannafundi til að vekja athygli á samstöðutónleikum sem haldnir voru í [[Laugardalshöll]] þann 16. nóvember<ref>[https://timarit.is/page/4203696?iabr=on#page/n20/mode/1up ''Af öllu hjarta''], Morgunblaðið, 11. nóvember 2008, bls. 21</ref>. Björn og Bubbi sungu lagið ''Er völlur grær''. Hugmyndin að tónleikunum kom frá Bubba og sá Lára Ómarsdóttir um kynningarmál fyrir tónleikana<ref>[https://timarit.is/page/4010191?iabr=on#page/n31/mode/1up ''Lára til liðs við Bubba''], Fréttablaðið, 11. nóvember 2008, bls. 20</ref>. Allir gáfu vinnu sína við tónleikana, en Bubbi sagði að til af tónleikunum yrði þá vantaði 1,5 milljón krónur fyrir rafmagni og þrifum frá [[Reykjavíkurborg]].<ref>[https://timarit.is/page/4203467?iabr=on#page/n47/mode/1up ''Bubbi ákveðinn í að halda tónleika''], Morgunblaðið, 7. nóvember 2008, bls. 42</ref> Þeir peningar komu ekki frá Reykjavíkurborg, en tónleikarnir voru samt haldnir. Þeir báru yfirskriftina „Áfram með lífið“. Aðgangseyrir var ókeypis og meðal þeirra sem komu fram ásamt Bubba voru [[Baggalútur (hljómsveit)|Baggalútur]], [[Lay Low]], [[Sálin hans Jóns míns (hljómsveit)|Sálin hans Jóns míns]], [[HAM (hljómsveit)|Ham]], [[Ragnheiður Gröndal]], [[Stuðmenn]], Buff, [[FM Belfast]] og [[Nýdönsk]].<ref>[https://timarit.is/page/4204139?iabr=on#page/n39/mode/1up ''Hlýleg stemning á samstöðutónleikum''], Morgunblaðið, 17. nóvember 2008, bls. 40</ref> 23. maí 2009 héldu [[Hagsmunasamtök heimilanna]] samstöðufund á sérstökum útifundi á Austurvelli til að minna á það „neyðarástand“ sem þá var uppi í íslensku þjóðfélagi. Um fjögur hundruð manns mættu samkvæmt lögreglu. Hljómsveitin [[Egó (hljómsveit)|Egó]] með Bubba í fararbroddi spilaði nokkur lög á tónleikunum.<ref>[https://timarit.is/page/5253581?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Vilja enga ölmusu, heldur leiðréttingu''], Morgunblaðið, 25. maí 2009, bls. 11</ref> == Tónlist == === Breiðskífur === * ''[[Ísbjarnarblús]]'' (1980) * ''[[Plágan]]'' (1981) * ''[[Fingraför (breiðskífa)|Fingraför]]'' (1983) * ''[[Ný spor]]'' (1984) * ''[[Kona (breiðskífa)|Kona]]'' (1985) * ''[[Frelsi til sölu]]'' (1986) * ''[[Dögun (breiðskífa)|Dögun]]'' (1987) * ''[[Serbian Flower]]'' (1988) * ''[[Bláir draumar]]'' með [[Megas]]i (1988) * ''[[Nóttin langa]]'' (1989) * ''[[Sögur af landi]]'' (1990) * ''[[Von (breiðskífa)|Von]]'' (1992) * ''[[Lífið er ljúft]]'' (1993) * ''[[3 heimar]]'' (1994) * ''[[Í skugga Morthens]]'' (1995) * ''[[Allar áttir]]'' (1996) * ''[[Hvíta hliðin á svörtu]]'' (1996) * ''[[Trúir þú á engla]]'' (1997) * ''[[Arfur (breiðskífa)|Arfur]]'' (1998) * ''[[Bellman]]'' (2000) * ''[[Nýbúinn]]'' (2001) * ''[[Sól að morgni]]'' (2002) * ''[[1000 kossa nótt]]'' (2003) * ''[[Tvíburinn]]'' (2004) * ''[[Ást (breiðskífa)|Ást]]'' (2005) * ''[[...í sex skrefa fjarlægð frá paradís]]'' (2005) * ''[[Lögin mín]]'' (2006) * ''[[Bláir]]'' (2006) * ''[[Fjórir naglar]]'' (2008) * ''[[Sólskuggarnir|Ég trúi á þig]]'' (2011) (Sena) * ''[[Sólskuggarnir|Þorpið]]'' (2012) (Sena) * ''[[Stormurinn]]'' (2013) (Sena) * ''[[Æsku minnar jól]]'' (2013) (Sena) * ''[[18 Konur]]'' (2015) * ''[[Tungumál (plata)|Túngumál]]'' (2017) * ''[[Regnbogans stræti]]'' (2019) * ''Sjálfsmynd'' (2021) * ''[[Ljós og skuggar]]'' (2023) * ''[[Dansaðu]]'' (2024) * ''[[Ég er ekki sá sem þú heldur ég er sá sem ég er]]'' (2026) === Smáskífur === * ''[[Skapar fegurðin hamingjuna]]'' (1987) * ''[[Moon In The Gutter]]'' (1988) * ''[[56 (smáskífa)|56]]'' (1988) * ''[[Blómið|Hver er næstur]]'' (1989) * ''[[Mér líkar það]]'' (1999) * ''Nei nei nei – Tjáningarfrelsi'' (2004) * ''Ég er kominn heim'' (2008) * ''[[Bubbi og Stórsveit Reykjavíkur|Ísbjarnarblús]]'' (smáskífa fyrir Bubba og Stórsveit Reykjavíkur, 2008) * ''Sól bros þín'' (smáskífa fyrir Túngumál, 2017) * ''Ég hef enga skoðun'' (smáskífa fyrir Tungumál, 2017) * ''Ég rata ekki heim'' (2018) * ''Gamalt vor'' (2018) * ''Velkomin'' (smáskífa fyrir Regnbogans stræti, 2020) * ''Án þín'' (smáskífa fyrir Regnbogans stræti, 2019, með [[Katrín Halldóra Sigurðardóttir|Katrínu Halldóru]]) * ''Límdu saman heiminn minn'' (smáskífa fyrir Regnbogans stræti, 2019) * ''Regnbogans stræti'' (smáskífa fyrir Regnbogans stræti, 2019) * ''Skríða'' (smáskífa fyrir Regnbogans stræti, 2020) * ''Þöggun'' (2020, með [[Hjálmar (hljómsveit)|Hjálmum]]) * ''[[Sól rís]]'' (smáskífa fyrir Sjálfsmynd, 2020) * ''[[Á horni hamingjunnar]]'' (smáskífa fyrir Sjálfsmynd, 2021) * ''Ástrós'' (smáskífa fyrir Sjálfsmynd, 2021, með [[Bríet (söngkona)|BRÍETI]]) * ''Ennþá er tími'' (smáskífa fyrir Sjálfsmynd, 2021) * ''Ertu góður?'' (smáskífa fyrir Sjálfsmynd, 2021) * ''Sunnudagur (með laugardagskvöld í fanginu)'' (2022) * ''[[Tárin falla hægt]]'' (með [[Auður (tónlistarmaður)|Auði]], 2022) === Safnplötur === * ''[[Línudans (breiðskífa)|Línudans]]'' (1983) * ''[[Sögur 1980-1990 (safnplata)|Sögur 1980–1990]]'' (1999) * ''[[Sögur II 1990-2000 (safnplata)|Sögur II 1990–2000]]'' (2000) * ''[[Blindsker (Safnplata)|Blindsker]]'' (safnplata í tilefni [[Blindsker (heimildarmynd)|samnefndrar heimildarmyndar]] um Bubba) (2004) * ''[[Góð verk 07]]'' (safnplata) (2007) * ''[[Sögur af ást, landi og þjóð 1980-2010]]'' (2010) * ''[[06.06.16]]'' (2016) * ''[[Sól rís 1980-2020]]'' (2020) === Tónleikaplötur === * ''[[Blús fyrir Rikka]]'' (1986) * ''[[Ég er]]'' (1991) * ''[[Bubbi 06.06.06]]'' (tónleikaplata) (2006) * ''[[Bubbi og Stórsveit Reykjavíkur]]'' (2008) * ''[[Bubbi og Dimma]]'' (tónleikaplata, hljómsveitin [[Dimma (hljómsveit)|Dimma]] spilar undir) (2015) * ''[[Minnismerki (breiðskífa)|Minnismerki]]'' (2016) Með Dimmu === Fleiri lög === * ''Ástardraumur'' (ásamt Bjarna Tryggvasyni), platan ''Mitt líf, bauðs eitthvað betra?'' (Bjarni Tryggvason, 1986) * ''I hennes sovrum'' (kassagítar), platan ''Tiggarens tal'' (Imperiet, 1988) * ''Hrikaleg'', ''Og augun opnast'', ''Allur lurkum laminn'' og ''Vakandi, sofandi'', platan ''Og augun opnast'' ([[Hilmar Oddsson]], 1989) * ''Hve lengi?'' (með Sævari Sverrissyni), platan ''Andartak'' (Rafn Jónsson „Rabbi“, 1991) * ''Uppgjörið'' (með [[Orri Harðarson|Orra Harðarsyni]]), platan ''Stóri draumurinn'' (Orri Harðarson, 1994) * ''Gott líf'' (með [[Ragnar Bjarnason|Ragnari Bjarnasyni]], [[Kristján Kristjánsson (f. 1956)|KK]] og Borgardætrum), platan ''Bitte nú'' (Borgardætur, 1995) * ''Gemmér'' og ''Matarhlé'', platan ''[[Litla hryllingsbúðin (söngleikur)#1999|Litla hryllingsbúðin]]'' (úr söngleik, 1999) * ''Fæstir fá það frítt (kvittaðu fyrir lífsstílin)'' (ásamt [[Rúnar Júlíusson|Rúnari Júlíussyni]]), platan ''Með stuð í hjarta'' (Rúnar Júlíusson, 1996) * ''Maður og hvalur'', platan ''Kóróna Landsins'' ([[Ómar Ragnarsson]], 2003) * ''Hæ hoppsa-sí'', platan ''Jameson'' ([[Papar (hljómsveit)|Papar]], 2011) * ''Það er gott að elska'' (með [[Björgvin Halldórsson|Björgvini Halldórssyni]]), platan ''Dúett 3'' (Björgvin Halldórsson, 2013) * ''Braggablús'', platan ''Tíminn líður hratt'' ([[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], 2015) * ''Flýg'', platan ''Undrabarnið'' (Haki, 2021) == [[GCD]] (með [[Rúnar Júlíusson|Rúnari Júlíussyni]]) == Árið 1991 var Bubbi byrjaður að verða tíður gestur [[Rúnar Júlíusson|Rúnars Júlíussonar]] á heimili hins síðarnefnda í Keflavík. Þar töluðu þeir um tónlist, sömdu tónlist og unnu að tónlist. Ásamt Bubba í þessum heimsóknum var Óttar Felix Hauksson, athafnamaður og fyrrum söngvari hljómsveitarinnar [[Flosi og Pops - Það er svo geggjað|Pops]]. Rúnar hafði flutt með Bubba tvö [[Hljómar|Hljómalög]] á útgáfutónleikum plötu Bubba ''Sögur af landi'' á skemmtistaðnum Ömmu Lú í desember árið áður, ásamt því að hafa komið fram á Þorláksmessutónleikum Bubba. Í æsku hafði Rúnar verið hálfgert átrúnaðargoð Bubba, svo það að vinna með Rúnari var draumur hjá Bubba. Úr heimsóknunum kom fram hljómsveitin GCD. Nafnið kom frá þeim hljómum sem oftast voru notaðir í lögum sveitarinnar, að sögn Óttars. Sveitin gaf út þrjár breiðskífur á fjórum árum, en Bubbi og Rúnar áttu eftir að vinna meira saman í framtíðinni. Eftir andlát Rúnars árið 2008 kom sonur Rúnars, Júlíus, í stað föðurs síns og söng til dæmis með sveitinni á [[Ljósanótt]] í Keflavík 2009.<ref>{{Cite web|url=https://glatkistan.com/2020/02/12/gcd/ |title=GCD (1991–1995) |first=Helgi |last=J |date=2020-02-12 |website=Glatkistan |access-date=2024-12-20}}</ref> * GCD (1991) * [[Svefnvana]] (1993) * Teika (1995) * Mýrdalssandur (safnplata) (2002) == Hljómsveitir (í tímaröð) == * [[Utangarðsmenn]] (1980–1981) (2000) (2006) * [[Egó (hljómsveit)|Egó]] (1981–1984) (2004–?) * [[Das Kapital (hljómsveit)|Das Kapital]] (1984) (2006) * MX-21 (1986–1987) (2006) * [[Blómið]] (1989) * [[GCD]] (1991–1995) (2006) * [[Stríð og Friður]] (2001–) * [[Sólskuggarnir]] (2011) * [[Spaðadrottningarnar]] (2015) == Bækur == * Bubbi (skrifuð af [[Silja Aðalsteinsdóttir|Silju Aðalsteinsdóttur]], 1990) * Rúmið hans Árna (fyrsta bók Bubba sem rithöfundur, 1994) * BOX (skrifuð af Bubba og Sverri Agnarssyni, 1998) * Djúpríkið (gerð af Bubba og breska rithöfundinum Robert Jackson, 2004) * Ballaðan um Bubba Morthens (skrifuð af Bubba í samstarfi við Jóni Atla Jónassyni, 2006) * Að kasta flugu í straumvatn er að tala við Guð (skrifuð af Bubba, 2007) * Áin (skrifuð af Bubba, 2009) * Bubbi – Samtalsbók (skrifuð af Árna Árnasyni, 2010) * Veiðisögur Bubba (skrifuð af Bubba, 2011) * Bubbi Morthens: Ferillinn í fjörutíu ár (skrifuð af Árna Matthíassyni, 2020) === Ljóðabækur === * Net (2008) * Öskraðu gat á myrkrið (2015) * Hreistur (2017) * Rof (2018) * Velkominn (2019) * Orð, ekkert nema orð (2021) * Föðurráð (2024) == Kvikmyndir, söngleikir og sjónvarpsþættir == * [[Rokk í Reykjavík]] (1982) – birtist í fararbroddi [[Egó (hljómsveit)|Egósins]] * Kvöldstund með listamanni (1986) – [[Megas]] tekur viðtal við Bubba. * Kvöldstund með listamanni (1987) – Bubbi tekur viðtal við Megas. * Bubbi, [[Hörður Torfason]] og Megas: Hljómleikar í [[Háskólabíó|Háskólabíói]] (1988) – Upptaka frá tónleikum sem Bubbi, Hörður Torfason og Megas héldu gegn [[Alnæmi|eyðni]] 30. nóvember 1988. * Carmen Negra (1998) – Söngleikur frumsýndur í Íslensku óperunni. Bubbi syngur hlutverk hermannsins Remendado. * Litla hryllingsbúðin (1999) – Bubbi syngur hlutverk plöntunnar. * Blindsker (2004) – Heimildarmynd um ævi Bubba. * Bubbi og Stórsveit Reykjavíkur (2008) – Upptaka frá tónleikum Bubba og Stórsveit Reykjavíkur sem haldnir voru 4. Janúar sama ár * Áin – Ættbálkurinn á bakkanum (2009) – Heimildarmynd um laxveiði * Ísland Got Talent (2014) – Raunveruleikaþættir byggðir á Got Talent þáttunum == Tenglar == * [https://bubbi.is/ Vefsíða Bubba] * [https://gamli.bubbi.is/index.php Fyrrverandi vefsíða Bubba] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Bubbi Morthens| ]] {{f|1956}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir söngvarar]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] 92vedwdy4evo3uci0aqnzrq2hx70udk 0 5458 1962401 1959195 2026-05-06T17:02:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962401 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = England | nafn_í_eignarfalli = Englands | fáni = Flag of England.svg | skjaldarmerki = Royal Arms of England (1198-1340).svg | staðsetningarkort = England_in_the_UK_and_Europe.svg | kjörorð = Dieu et mon droit | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Guð og réttur minn | þjóðsöngur = [[God Save the King]] | tungumál = [[enska]] | höfuðborg = [[London]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 =[[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Keir Starmer]] | staða = Sameining | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = 12. júlí 927 | atburður2 = Sameining við Skotland | dagsetning2 = 1. maí 1707 | flatarmál = 130.279 | fólksfjöldi = 56.286.961 | mannfjöldaár = 2019 | íbúar_á_ferkílómetra = 432 | gjaldmiðill = [[Sterlingspund]] (£) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = uk | símakóði = 44 }} '''England''' (borið fram /ˈɪŋglənd/ á [[enska|ensku]]) er land sem er hluti af [[Bretland]]i. Íbúar Englands eru yfir 83% af íbúum Bretlands. England á landamæri að [[Skotland]]i í norðri, [[Wales]] í vestri og strönd við [[Norðursjór|Norðursjó]], [[Írlandshaf]], [[Keltahaf]], [[Bristol-sund]] og [[Ermarsund]]. Landið nær yfir 5/8 hluta af [[Stóra-Bretland]]i auk yfir [[eyjar Englands|100 minni eyja]], þar á meðal [[Scilly-eyjar]] og [[Wight-eyja|Wight-eyju]]. Menn settust að á Englandi á [[síðfornsteinöld]], en nafnið er fengið frá [[Englar|Englum]], [[Germanir|germönskum]] ættflokki sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og drógu nafn sitt af skaganum [[Angeln]] í Norður-Þýskalandi. England var sameinað í eitt ríki á 10. öld og hefur haft mikil menningarleg og efnahagsleg áhrif um víða veröld síðan á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] sem hófst á 15. öld.<ref>{{cite web |title=England&nbsp;– Culture |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-date=16 May 2008 |publisher=britainusa.com |access-date=1 February 2009}}</ref> [[Enska|Ensk tunga]], [[ensk lög]] og [[enska biskupakirkjan]] hafa orðið undirstaða [[réttarkerfi]]s margra landa og enskt [[þingræði]] hefur verið tekið upp víða.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm |title=Country profile: United Kingdom |publisher=news.bbc.co.uk |work=BBC News |access-date=1 February 2009 |date=26 October 2009}}</ref> [[Iðnbyltingin]] hófst á Englandi seint á 18. öld og England varð fyrsta iðvædda samfélag heims.<ref>{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |publisher=Ace.mmu.ac.uk |title=Industrial Revolution |access-date=1 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |archive-date=27 April 2008 }}</ref> Á Englandi eru tveir elstu háskólar hins enskumælandi heims: [[Oxford-háskóli]] (stofnaður 1096) og [[Cambridge-háskóli]] (stofnaður 1209), sem teljast báðir með fremstu háskólum heims.<ref>[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings "2022-2023 Best Global Universities Rankings"], ''[[U.S. News & World Report]]''</ref> [[Konungsríkið England]] innlimaði [[Wales]] árið 1535 en hætti að vera til sem sjálfstætt ríki árið 1707 þegar það sameinaðist [[Skotland]]i með [[bresku sambandslögin 1707|bresku sambandslögunum]] þegar sameinaða konungsríkið [[Bretland]] var stofnað.<ref>{{Cite book |first=William E. |last=Burns |title=A Brief History of Great Britain |page=[https://books.google.com/books?id=Fjf4YynnC90C&pg=PT21#v=onepage xxi]}}; {{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny |title=Acts of Union 1707 |website=parliament.uk |access-date=27 January 2011}}</ref> Árið 1801 sameinaðist þetta ríki [[Írland]]i með [[bresku sambandslögin 1801|nýjum sambandslögum]] og til varð sameinað konungsríki Bretlands og Írlands. Árið 1922 sagði [[Írska fríríkið]] sig frá þessu ríki og eftir stóð þá sameinað konungsríki Bretlands og Norður-Írlands.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|title=The Partition Of Ireland: A Short History|last=Phelan|first=Kate|website=Culture Trip|date=4 October 2016|access-date=20 May 2019|archive-date=27 ágúst 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827140219/https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|url-status=dead}}</ref> Landslag á Englandi er að mestu flatt með lágum hæðadrögum, aðallega í [[Midlands]] og [[Suður-England]]i. Flest fjöllin eru í norðurhlutanum, í [[Lake District]] og [[Pennínafjöll]]um, en líka í vestri í [[Dartmoor]] og [[Shropshire Hills]]. Höfuðborg landsins er [[London]] sem er stærsta þéttbýli Bretlands með 14,2 milljón íbúa árið 2021. Íbúar Englands eru 56,3 milljónir, eða 84% af íbúum Bretlands.<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{cite web|last1=Park|first1=Neil|date=24 June 2020|title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest#population-growth-in-england-wales-scotland-and-northern-ireland|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics (United Kingdom)]]}}</ref> Langflestir búa í og við London, í [[Suðaustur-England]]i og borgum í [[Midlands]], [[Norðvestur-England]]i og [[Yorkshire]] þar sem stórar iðnaðarborgir byggðust upp á 19. öld.<ref name=2011census>[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |date=2016-01-05 }}. Accessed 31 May 2013.</ref> == Heiti == Heitið England kemur úr [[fornenska|fornensku]], ''Englaland'', sem merkir „land Engla“.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=England |title=England |website=Online Etymology Dictionary |access-date=21 July 2010}}</ref> Þessir [[Englar]] voru [[Germanir|germanskur]] ættflokkur sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og er talinn hafa komið frá skaganum [[Angeln]], sem í dag er hluti af [[Danmörk]]u og Norður-[[Þýskaland]]i ([[Slésvík]]-[[Holtsetaland]]i). Elsta heimildin um landið er úr handriti með þýðingu á ''[[Kirkjusaga Englendinga|Kirkjusögu Englendinga]]'' eftir [[Beda prestur|Beda prest]], þar sem það kemur fyrir sem ''Engla londe''. Hugtakið merkti landið þar sem Englendingar búa, og náði því líka yfir það sem síðar varð suðausturhluti Skotlands, en var þá hluti [[Norðymbraland]]s og byggt Englendingum. Í ''[[Krónika Engilsaxa|Króniku Engilsaxa]]'' segir að ''[[Dómsdagsbókin]]'' hafi náð yfir allt England, í merkingunni enska konungsríkið, en nokkrum árum síðar stendur þar að [[Malcolm 3.]] hafi farið frá Skotlandi inn í [[Lothian]] í Englalandi, sem þá er eldri merkingin.{{sfn|Molyneaux|2015|pp=6–7}} Samkvæmt ''[[Oxford Dictionary]]'' kom nútímastafsetning orðsins fyrst fyrir árið 1538. Elstu heimildir um Engla eru í ''[[Germanía (Tacitus)|Germaníu]]'' [[Tacitus]]ar frá 1. öld þar sem latneska heitið ''Anglii'' kemur fyrir.<ref name="Fordham">{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |title=Germania |publisher=[[Tacitus]] |access-date=5 September 2009 |archive-date=16 september 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916075339/http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |url-status=dead }}</ref> Uppruni ættbálkaheitisins er umdeildur. Stungið hefur verið upp á því að það sé dregið ýmist af orðinu ''öng'' („beygja“ eða „krókur“) eða ''angr'' („mjór“) og vísi þá annað hvort til skagans við mynni árinnar [[Slien]] eða þess hve árósinn er þröngur.<ref>Pyles, Thomas and John Algeo 1993. ''Origins and development of the English language''. 4th edition. (New York: Harcourt, Brace, Jovanovich). </ref><ref>Barber, Charles, Joan C. Beal and Philip A. Shaw 2009. Other Indo-European languages have derivities of the PIE Sten or Lepto or Dol-ə'kho as root words for narrow. ''The English language. A historical introduction''. Second edition of Barber (1993). Cambridge: University Press.</ref> Ekki er vitað af hverju þetta nafn varð að landaheiti, frekar en önnur ættbálkaheiti (til dæmis [[Saxar]]), en hugsanlega var það til að greina Saxa á Englandi frá Söxum á meginlandinu.<ref>{{harvnb|Crystal|2004| pp=26–27}}</ref> Í [[skosk gelíska|skoskri gelísku]] heitir landið hins vegar eftir Söxum, ''Sasunn''.<ref>{{cite book |last=Forbes |first=John |title=The Principles of Gaelic Grammar |year=1848 |publisher=Oliver, Boyd and Tweeddale |location=Edinburgh}}</ref> Velska heitið yfir ensku er líka dregið af Söxum, ''Saesneg''. Í skáldamáli hefur England líka verið nefnt [[Loegria]] (dregið af velska heitinu ''Lloegr'') og [[Albion]]<ref>{{harvnb|Foster|1988|p=9}}</ref> sem upphaflega náði yfir allt Stóra-Bretland. == Saga == {{aðalgrein|Saga Englands}} === Forsögulegur tími === Bein- og tinnusteinstól hafa fundist í [[Norfolk]] og [[Suffolk]] sem sýna að ''[[Homo erectus]]'' bjó á Englandi fyrir 700.000 árum. Þá tengdist England meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] um [[landbrú]]. [[Ermarsund]]ið var á sem að lágu [[þverá]]rnar [[Thames]] og [[Signa (á)|Signa]]. Á síðustu [[ísöld]] eyddist byggð á þessu svæði. England var síðan ekki byggt aftur fyrr en fyrir 13.000 árum. Þeir íbúar tóku síðar upp [[Keltar|keltneska]] menningu. [[File:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|[[Stonehenge]] er stórt mannvirki frá [[nýsteinöld]].]] [[File:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Veggir hæðavirkisins [[Maiden Castle]] í Dorset.]] Elstu merki um menn á því svæði sem nú er þekkt sem England eru leifar af ''[[Homo antecessor]]'' frá um 780.000 árum. Elstu bein frummanna sem fundist hafa í Englandi eru 500.000 ára gömul.<ref>{{Cite web |date=24 May 2007 |title=500,000 BC&nbsp;– Boxgrove |url=http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm |access-date=20 December 2010 |website=Current Archaeology |publisher=Current Publishing}}</ref> Vitað er að nútímamenn bjuggu á svæðinu á [[síðfornsteinöld]], þótt elstu merki um fasta búsetu séu aðeins um 6000 ára gömul.<ref>{{Cite web |title=Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box |url=http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505012542/http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=20 December 2010 |publisher=Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chalk east |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |archive-date=5 March 2011 |access-date=20 December 2010 |publisher=A Geo East Project}}</ref> Eftir [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] voru einungis stór spendýr eins og [[mammútur|mammútar]], [[vísundur|vísundar]] og [[loðnashyrningur|loðnashyrningar]] eftir. Fyrir um 11.000 árum, þegar ísbreiðurnar hörfuðu, fluttust menn aftur inn á svæðið. Erfðarannsóknir benda til þess að þeir hafi komið frá norðurhluta [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]].{{Sfn|Oppenheimer|2006|p=173}} Sjávarborð var lægra en í dag og Bretland tengdist Írlandi og Evrópu með landbrúm.<ref>{{Cite web |title=Tertiary Rivers: Tectonic and structural background |url=http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |access-date=9 September 2009 |publisher=University of Cambridge}}</ref> Seinna hækkaði sjávarborð svo Bretland og Írland skildust að fyrir um 10.000 árum og Bretland skildist frá meginlandi Evrópu tvö þúsund árum síðar. [[Bikarmenningin]] barst til Bretlands um 2500 f.o.t. með drykkjarílátum úr leir og pottum sem notaðir voru til að bræða kopargrýti.<ref>{{Cite web |title=Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses |url=http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5 |access-date=21 December 2010}}</ref> Á þessum tíma voru stór steinmannvirki, eins og [[Stonehenge]] og [[Avebury]], reist. Með því að bræða saman tin og kopar, sem nóg var af í landinu, var hægt að framleiða [[brons]]. Seinna hófst [[járn]]bræðsla sem leiddi til gerðar betri [[plógur|plóga]] og sterkari [[vopn]]a.<ref>{{Cite book |last=Reid |first=Struan |url=https://books.google.com/books?id=bn88JPk_Fr0C&q=inventions+in+trade |title=Inventions and Trade. P.8 |date=1994 |isbn=978-0-921921-30-1 |access-date=23 December 2010}}</ref> [[Keltar|Keltnesk menning]], afkomandi [[Hallstatt-menningin|Hallstatt-menningarinnar]] og [[La Tène-menningin|La Téne-menningarinnar]], barst til Bretlands frá Mið-Evrópu. Keltneska málið [[breska]] var töluð í landinu á þessum tíma. Samfélagið skiptist í ættbálka. Í ''[[Geographia]]'' áætlar [[Kládíus Ptólmæos]] að þeir hafi verið um 20 talsins. Eldri skiptingar eru óþekktar því Bretar skildu engar ritaðar heimildir eftir sig. Líkt og aðrar þjóðir við jaðar [[Rómaveldi]]s höfðu Bretar lengi stundað viðskipti við Rómverja. [[Júlíus Sesar]] reyndi tvisvar að gera innrás 55 f.Kr., og tókst að koma rómverskum leppkonungi til valda hjá [[Trínóvantar|Trínóvöntum]]. [[File:Queen Boudica by John Opie.jpg|thumb|right|[[Bóadíkea]] leiddi uppreisn gegn Rómaveldi.]] Rómverjar réðust fyrst inn í Bretland árið 43 e.Kr., í valdatíð [[Kládíus]]ar keisara. Í kjölfarið [[Hernám Rómverja á Bretlandi|lögðu þeir undir sig meginhluta landsins]]. Landið var gert að rómverska skattlandinu [[Rómverska Bretland|Britanníu]].<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |date=2 December 2000 |title=Dig uncovers Boudicca's brutal streak |work=The Observer |location=London |url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,406152,00.html |url-status=dead |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031022061846/http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0%2C6903%2C406152%2C00.html |archive-date=22 October 2003}}</ref> Þekktasti ættbálkurinn sem veitti þeim mótspyrnu voru [[Catuvellauni]] undir forystu [[Caratacus]]ar. Síðar leiddi [[Bóadíkea]], drottning [[Íkenar|Íkena]], uppreisn sem lauk með því að hún framdi sjálfsmorð eftir ósigur í [[orrustan við Watling Street|orrustunni við Watling Street]].<ref>{{Cite web |title=Cornelius Tacitus, The Annals |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true |access-date=22 December 2010 |publisher=Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed}}</ref> Höfundur einnar bókar um rómverska Bretland hefur áætlað að Rómverjar hafi drepið milli 100 og 250.000 manns, af um 2 milljónum íbúa.<ref>{{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World |date=2016 |publisher=Hachette UK |page=276}}</ref> Á þessum tíma varð [[grísk-rómversk menning]] ríkjandi með [[rómarréttur|rómverskum lögum]], [[rómversk byggingalist|rómverskri byggingalist]], vatnsveitum, holræsum, skipulegum landbúnaði og silki.<ref>{{Cite web |last=Bedoyere |first=Guy |title=Architecture in Roman Britain |url=http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703012351/http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |archive-date=3 July 2009 |access-date=23 December 2010 |website=Heritage Key}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bylBAAAAIAAJ&q=roman+law+after+roman+invasion+of+britain&pg=PA276 |title=The History of Progress in Great Britain |volume=2 |first=Robert |last=Philip |access-date=23 December 2010 |date=1860}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1qiFEQ1tAHQC&q=roman+occupation+brought+to+britain+a+sewage+system&pg=PT119 |title=Medicine through time |publisher=Heinemann |first1=Bob |last1=Rees |first2=Paul |last2=Shute |first3=Nigel |last3=Kelly |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-435-30841-4 |date=9 January 2003}}</ref> Á 3. öld dó keisarinn [[Septimius Severus]] í [[Eboracum]] (nú [[York]]), þar sem [[Konstantínus mikli]] var lýstur keisari einni öld síðar.{{Sfn|Rankov|1994|p=16}} Það er umdeilt hvenær kristni barst fyrst til Englands. Það hefur ekki verið seinna en á 4. öld, og líklega mun fyrr. Samkvæmt [[Beda prestur|Beda presti]] voru trúboðar sendir frá Róm af [[Elevþeríus páfi|Elevþeríusi páfa]] að beiðni höfðingjans [[Lúsíus af Bretlandi|Lúsíusar af Bretland]] árið 180, til að skera úr um deilur um austræna og vestræna kirkjusiði sem ollu ósætti innan kirkjunnar. Til eru hefðir sem tengjast [[Glastonbury]] sem snúast um komu [[Jósef frá Arímaþeu|Jósefs frá Arímaþeu]].{{Sfn|Wright|2008|p=143}} Um 410 hafði rómverskum herdeildum í Bretlandi fækkað vegna [[hnignun Rómaveldis|hnignunar Rómaveldis]]. Þær voru sendar annað til að berjast á landamærasvæðum eða taka þátt í borgarastyrjöldum.<ref name="james_anglosaxons" /> Keltnesk klausturlífi blómstruðu: [[Heilagur Patrekur]] (Írland á 5. öld) og [[Brendan sæfari]] (6. öld), [[Comgall]], [[heilagur Davíð]], [[Aiden]] og [[Kólumkilli]]. Kristni varð á þessum tíma fyrir áhrifum frá fornri keltneskri menningu. Klaustrin voru miðstöðvar kirkjusókna, og klausturleiðtogar voru eins og ættbálkahöfðingjar til forna.<ref name="Lehane">{{Cite book |last=Lehane |first=Brendan |title=Early Christian Christianity |date=1968 |publisher=John Murray}}</ref> === Miðaldir === [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Endurgerð af spangarhjálmi frá [[Sutton Hoo]] í Austur-Anglíu.]] [[Rómaveldi|Rómverski herinn]] hvarf frá Bretlandi sem leiddi til innrása heiðinna sjóræningja frá norðvesturhluta meginlands Evrópu, sérstaklega [[Saxar|Saxa]], [[Englar (Germanar)|Engla]], [[Jótar|Jóta]] og [[Frísland|Fríslendinga]] sem höfðu lengi stundað strandhögg þar. Þessir hópar tóku að setjast að í Bretlandi á 5. og 6. öld, fyrst í austurhluta landsins.<ref name="james_anglosaxons">{{Cite web |last=James |first=Edward |title=Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> Framrás þeirra stöðvaðist um tíma eftir sigur Breta í [[orrustan við Badon|orrustunni við Badon]], en hélt svo áfram. [[Engilsaxar]] lögðu undir sig frjósamt láglendið á Englandi og Bretar hrökkluðust inn á sífellt minni svæði í vesturhluta landsins undir lok 6. aldar. Samtímaheimildir frá þessum tíma eru mjög fáar og það er því stundum kallað [[myrku aldirnar]]. Sagnfræðingar deila því um umfang og eðli landnáms Engilsaxa; en almennt er talið að það hafi verið mest í suðri og austri, en minna í norðri og vestri, þar sem keltnesk mál voru áfram töluð, jafnvel á landsvæðum sem Engilsaxar réðu yfir.<ref>{{Cite web |last=Dark |first=Ken R. |date=2003 |title=Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD |url=https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601080017/https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |first=Toby F. |last=Martin |title=The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England |publisher=Boydell and Brewer Press |date=2015 |pages=174–178}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coates |first=Richard |title=Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English |url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kortlandt |first=Frederik |year=2018 |title=Relative Chronology |url=https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Fox |first=Bethany |title=The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html }}</ref><ref name="Härke, Heinrich 2011">{{Cite journal |last=Härke |first=Heinrich |title=Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis |journal=Medieval Archaeology |volume=55 |issue=1 |date=2011 |pages=1–28|doi=10.1179/174581711X13103897378311 |s2cid=162331501 }}</ref> [[Engilsaxnesk heiðni]] tók við af rómverskri kristni sem ríkjandi trúarbrögð, en rómverskir trúboðar undir forystu [[Ágústínus frá Kantaraborg|Ágústínusar frá Kantaraborg]] tóku aftur að boða kristni þar frá 597.<ref>{{Cite web |title=The Christian Tradition |url=http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |access-date=5 September 2009 |website=PicturesofEngland.com}}</ref> Afleiðingin varð deilur milli keltneskrar og rómverskrar kristni sem lauk með sigri þeirrar síðarnefndu á [[kirkjuþingið í Whitby|kirkjuþinginu í Whitby]] árið 664, sem að nafninu til snerist um klippingu presta og dagsetningu páskahátíðarinnar.<ref name="Lehane" /> Landnám Saxa virðist hafa skipst í mikinn fjölda smáríkja, en á 7. öld höfðu þau runnið saman í um tylft konungsríkja eins og [[Norðymbraland]], [[Mersía|Mersíu]], [[Wessex]], [[Konungsríkið Austur-Anglía|Austur-Anglíu]], [[Konungsríkið Essex|Essex]], [[Konungsríkið Kent|Kent]] og [[Konungsríkið Sussex|Sussex]]. Næstu aldirnar héldu þessar sameiningar áfram.{{Sfn|Kirby|2000|p=4}} Á 7. öld tókust Norðymbraland og Mersía á um yfirráð yfir landi og á 8. öld náði Mersía undirtökunum í þeim átökum. Fyrsti einvaldurinn sem notaði nafnbótina „[[Listi yfir einvalda Englands|Englandskonungur]]“ var [[Offa af Mersíu]] árið 774 þó svo að listar hefjist oft á [[Egbert af Wessex]] árið [[829]].{{Sfn|Lyon|1960|p=23}} Snemma á 9. öld tók Wessex við sem valdamesta ríkið í Englandi. Seinna á þeirri öld hófust innrásir [[Víkingaöld|Víkinga]] sem lögðu undir sig norður- og austurhluta Englands og hertóku konungsríkin Norðymbraland, Mersíu og Austur-Anglíu. Eina saxneska ríkið sem lifði þetta umrót af var Wessex undir stjórn [[Alfreð mikli|Alfreðs mikla]]. Það stækkaði síðan smátt og smátt með því að ná undir sig löndum frá [[Danalög]]um. Með því móti varð England til sem eitt konungsríki, fyrst undir stjórn [[Aðalsteinn Englandskonungur|Aðalsteins]] árið 927 og síðan eftir landvinninga [[Játráður Englandskonungur|Játráðs]] 953. Árásum víkinga fjölgaði aftur seint á 10. öld og enduðu með því að [[Sveinn tjúguskegg]] lagði England undir sig 1013, og sonur hans, [[Knútur ríki]], árið 1016. Knútur stofnaði skammlíft [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] sem náði líka yfir Danmörku og Noreg. Innlend konungsætt náði aftur völdum þegar [[Játvarður góði]] tók við völdum 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|upright|Hinrik 5. í orrustunni við Agincourt sem lauk með enskum sigri yfir stærri frönsku herliði í hundrað ára stríðinu.]] Deilur um eftirmann Játvarðs leiddu til [[innrás Normanna|innrásar Normanna]] árið 1066 undir forystu [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí.<ref>{{Cite web |title=Overview: The Normans, 1066–1154 |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> [[Normannar]] voru sjálfir ættaðir frá Norðurlöndunum og höfðu sest að í Normandí í Frakklandi á 9. og 10. öld.<ref>{{harvnb|Crouch|2006|pp=2–4}}</ref> Með hernámi Normanna var nær allri ensku yfirstéttinni skipt út fyrir nýjan frönskumælandi aðal, sem hafði mikil og varanleg áhrif á þróun enskrar tungu.<ref>{{Cite news |date=20 February 2008 |title=Norman invasion word impact study |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm |access-date=3 December 2010}}</ref> [[Plantagenet-ætt]] frá Anjou í Frakklandi erfði ensku krúnuna, undir forystu [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinriks 2.]]. England varð þar með hluti af ört stækkandi ríki [[Angevínar|Angevína]], sem ríktu meðal annars yfir [[Akvitanía|Akvitaníu]].<ref name="Bartlett p124">{{harvnb|Bartlett|1999|p=124}}.</ref> Plantagenet-ætt hélt völdum í þrjár aldir. Meðal frægustu konunga af þeirri ætt má nefna [[Ríkharður ljónshjarta|Ríkharð ljónshjarta]], [[Játvarður 1. Englandskonungur|Játvarð 1.]], [[Játvarður 3. Englandskonungur|Játvarð 3.]] og [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]].<ref name="Bartlett p124" /> Á þessum tíma urðu miklar breytingar á verslun og lagasetningu, meðal annars með undirritun ''[[Magna Carta]]'' sem takmarkaði völd konungs og tryggði réttindi frjálsborinna manna. Kaþólsk [[klausturlífi]] blómstruðu og háskólarnir í Oxford og Cambridge voru stofnaðir með stuðningi konungs. [[Furstadæmið Wales]] varð að léni Plantagenet-ættar á 13. öld<ref>{{Cite web |title=Edward I (r. 1272–1307) |url=http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624181028/http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-date=24 June 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> og páfi veitti konungi titilinn [[lávarður Írlands]]. Á 14. öld gerðu bæði Plantagenet-ætt og [[Valois-ætt]] tilkall til þess að erfa krúnuna í Frakklandi frá [[Kapetingar|Kapetingum]]. Í kjölfarið hófst [[hundrað ára stríðið]].{{Sfn|Fowler|1967|p=208}} [[Svarti dauði]] barst til Englands árið 1348 og er talið að um helmingur íbúa hafi látist.<ref>{{harvnb|Ziegler|2003|p=230}}; {{harvnb|Goldberg|1996|p=4}}.</ref> Frá 1453 til 1487 stóð [[rósastríðið]] yfir, borgarastyrjöld milli tveggja greina konungsfjölskyldunnar: [[York-ætt]]ar og [[Lancaster-ætt]]ar.{{Sfn|Crofton|2007|p=111}} Að lokum missti York-ætt krúnuna til velskrar aðalsættar, [[Túdorætt]]ar, sem voru grein af Lancaster-ætt undir forystu [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinriks Tudor]] sem gerði innrás í England með velskum og bretónskum málaliðum og vann sigur í [[orrustan við Bosworth Field|orrustunni við Bosworth Field]]. [[Ríkharður 3. Englandskonungur]] af York-ætt féll í bardaganum.<ref>{{Cite web |title=Richard III (r. 1483–1485) |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080710093939/http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-date=10 July 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> === Árnýöld === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 310 | caption_align = left | align = right | image1 = After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg | caption1 = [[Hinrik 8.]] (1491–1547) | image2 = Elizabeth I in Parliament Robes.jpg | caption2 = [[Elísabet 1.]] (1558–1603) | caption3 = | caption4 = | width = 200 }} Á [[Túdortímabilið|Túdortímabilinu]] barst [[endurreisnin]] til Englands með ítölskum hirðmönnum sem kynntu fyrir ensku hirðinni listræn viðmið og heimspeki klassískrar fornaldar.<ref>{{cite book |last=Hay |first=Denys |url=https://books.google.com/books?id=jzm2Vu9h-CYC&q=italian+influence+on+the+english+renaissance&pg=PA165 |title=Renaissance essays |page=65 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-907628-96-5 |year=1988}}</ref> [[Enski flotinn]] varð til og könnun [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]] hófst fyrir alvöru.<ref>{{cite web |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |title=Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy |access-date=24. desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118040146/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |archive-date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Goldwin |url=https://books.google.com/books?id=RdOTQUDgH54C&q=england+under+the+tudors+by+goldwin+smith |title=England Under the Tudors |page=176 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-1-60620-939-4}}</ref> [[Hinrik 8.]] sleit sambandið við kaþólsku kirkjuna í Róm með [[Drottnunarlögin 1534|Drottnunarlögunum]] árið 1534 þar sem hann lýsti því yfir að konungur væri æðsti ráðamaður [[Enska kirkjan|ensku kirkjunnar]]. Ólíkt meginstraumi [[mótmælendatrú]]ar í Evrópu, voru ástæður [[enska siðbótin|ensku siðbótarinnar]] pólitískar fremur en trúarlegar. Hinrik felldi líka Wales (heimaland Túdorættarinnar) saman við England með [[lög um lög í Wales 1535-1542|lögum um lög í Wales]]. Í valdatíð dætra Hinriks, [[María 1. Englandsdrottning|Maríu 1.]] og [[Elísabet 1.|Elísabetar 1.]], urðu mikil trúarleg átök í landinu. Sú fyrrnefnda færði landið nær kaþólsku kirkjunni, meðan sú síðari sleit það aftur frá henni og kom á [[biskupakirkja|biskupakirkju]] með valdi. [[Elísabetartímabilið]] er oft nefnt sem dæmi um [[gullöld]] í enskri sögu. Á þeim tíma náði [[enska endurreisnin]] hátindi sínum og myndlist, ljóðlist, tónlist og bókmenntir blómstruðu.<ref>Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1</ref> Tímabilið er þekktast fyrir leikhúslíf og fræg leikskáld. Á þessum tíma var stjórn Englands vel skipulögð og áhrifarík vegna hinna miklu umbóta Túdorættarinnar.<ref>{{Cite web|title=Tudor Parliaments|url=https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm|access-date=4 April 2021|website=Spartacus Educational|language=en}}</ref> England átti í harðri samkeppni við [[spænska heimsveldið]] sem hófst þegar fyrsta enska nýlendan í Ameríku var stofnuð af [[Walter Raleigh]] í [[Virginía|Virginíu]] og nefnd [[Roanoke-nýlendan]]. Nýlendustofnunin mistókst og er síðan þekkt sem týnda nýlendan eftir að hún fannst yfirgefin þegar birgðaskip kom þangað.<ref>{{cite book |last=Ordahl |first=Karen |url=https://books.google.com/books?id=W8cr4Vgt9ekC&q=roanoke+colony |title=Roanak:the abandoned colony |publisher=Rowman & Littlefield publishers Inc |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-7425-5263-0 |date=25 February 2007}}</ref> Með stofnun [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]] hóf England líka samkeppni við [[hollenska heimsveldið]] og [[franska heimsveldið]] í [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]]. Á Elísabetartímabilinu átti England í stríðsátökum við Spán sem sendi [[flotinn ósigrandi|flotann ósigrandi]] árið 1588 til að endurreisa kaþólska trú í Englandi. Lélegt skipulag og óhagstætt veður, auk árása enskra skipa undir stjórn [[Charles Howard, jarl af Nottingham|Charles Howard]], urðu til þess að innrásin mistókst. Spánn hugðist endurtaka leikinn 1596 og 1597 en í bæði skiptin hröktu óveður skipin af leið. === Samband við Skotland === Yfirstjórn Stóra-Bretlands breyttist varanlega árið 1603 þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] erfði ensku krúnuna. Þá gengu England og Skotland í [[konungssamband]] en voru áfram tvö ríki.<ref name="Britons">{{harvnb|Colley|1992|p=12}}.; {{cite web |title=Making the Act of Union |url=http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075346/http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |archive-date=9 June 2008}}</ref> Jakob tók að kalla sig „konung Stóra-Bretlands“ þótt enginn grundvöllur væri fyrir þeim titli í enskum lögum.<ref>{{cite web |url=http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |title=The term "Great Britain" in the Middle Ages |last=Hay |first=Denys |publisher=ads.ahds.ac.uk |access-date=19 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325061737/http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |archive-date=25 March 2009 }}</ref> Jakob lét gefa út [[Jakobsbiblían|Jakobsbiblíuna]], sem einu lögmætu útgáfu [[Biblían|Biblíunnar]] á ensku árið 1611. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|upright|left|Konungsvaldið var endurreist í Englandi þegar Karl 2. tók við völdum.]] Í valdatíð sonar Jakobs, [[Karl 1. Englandskonungur|Karls 1.]], braust út [[enska borgarastyrjöldin|borgarastríð]] milli stuðningsmanna konungs annars vegar og [[langa þingið|langa þingsins]] hins vegar. Konungssinnar og þingsinnar voru þekktir sem „[[kavaler]]ar“ og „[[hnatthöfði|hnatthöfðar]]“. Þeir skiptust eftir landfræðilegum, pólitískum, trúarlegum og samfélagslegum átakalínum. Átök brutust líka út í öðrum ríkjum Bretlandseyja og urðu þekkt sem [[þríríkjastríðin]] þar sem þau áttu sér stað í konungsríkjunum þremur, Írlandi, Skotlandi og Englandi. Þingsinnar báru á endanum sigur úr býtum og Karl var tekinn af lífi. Leiðtogi þingliðsins, [[Oliver Cromwell]], varð lávarður ríkisins árið 1653 og [[enska samveldið]] tók við af konungsveldinu.<ref name="Ocromwell">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell |title=Oliver Cromwell (English statesman) |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar Cromwell lést og sonur hans, [[Richard Cromwell]], sagði af sér sem lávarður, var [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2.]] boðaður aftur og krýndur konungur árið 1660. Það markar upphaf [[Stúartendurreisnin|Stúartendurreisnarinnar]] þar sem leikhúsin voru opnuð á ný og listirnar blómstruðu.<ref>Lyndsey Bakewell, "Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016) [https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf online].</ref> Eftir [[dýrlega byltingin|dýrlegu byltinguna]] 1688 var [[þingbundin konungsstjórn]] fest í lög með [[Réttindaskráin 1689|réttindaskrá]], þar sem konungi var gert að ríkja með þinginu. Aðeins þingið gat lagt fram ný lög og konungur mátti hvorki leysa upp þing, boða nýja skatta eða kveða menn í herinn án samþykkis þingsins.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mPoqfoiIp4sC&q=with+the+restoration+it+was+not+constitutionally+established+that+king+and+parliament+should+rule+together&pg=PA340 |title=World Civilization |first1=Philip J. |last1=Adler |first2=Randall L. |last2=Pouwels |page=340 |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-495-50262-3 |date=27 November 2007}}</ref> Frá þeim tíma hefur enginn konungur komið inn í [[neðri deild breska þingsins]] meðan á þingi stendur. Tákn þess er athöfn sem fer fram árlega þar sem dyrum þingsins er skellt framan í fulltrúa konungs.<ref>[http://news.bbc.co.uk/democracylive/hi/guides/newsid_81000/81909.stm "Democracy Live: Black Rod"]. BBC. Retrieved 6 August 2008; </ref> Vísindi tóku miklum framförum eftir stofnun [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélagsins]] árið 1660. Árið 1666 varð [[Lundúnabruninn mikli]] til þess að stór hluti miðborgar London eyðilagðist og var endurbyggður skömmu síðar.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml |work=BBC News |title=London's Burning: The Great Fire |access-date=25 September 2009}}</ref> Margar stórbyggingar voru hannaðar af arkitektinum [[Christopher Wren]]. Tveir flokkar komu fram á þinginu: [[Toríar]] og [[Viggar (Bretland)|Viggar]]. Toríar studdu upphaflega hinn kaþólska [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]], en sumir þeirra gengu í lið með Viggum í dýrlegu byltingunni og buðu [[Vilhjálmur 2. Englandskonungur|Vilhjálmi af Óraníu]] krúnuna. Andstæðingar Vilhjálms voru kallaðir [[Jakobítar]] og þeir nutu einkum fylgis í norðurhluta landsins og Skotlandi. Undir stjórn [[Stúartætt]]ar þandist verslunarveldi Englendinga út um allan heim og hagsæld jókst. Stærsti kaupskipafloti Evrópu varð til í Bretlandi.<ref>{{Cite web|title=The History Press {{!}} The Stuarts|url=https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts |access-date=11 April 2021|website=www.thehistorypress.co.uk|language=en}}</ref> Þing Englands og Skotlands samþykktu hvert í sínu lagi að sameina löndin tvö og stofna [[Konungsríki Stóra-Bretlands]] árið 1707.<ref name="unionwithscotland" /><ref name="Britons" /> Ýmsar stofnanir, löggjöf og kirkjuskipan, voru áfram aðskilin. === Nútíminn === [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|[[Thames-á]] á [[Georgstímabilið|Georgstímabilinu]] frá svölum á Somerset House í átt að Saint Paul's (um 1750).]] Eftir að Konungsríkið Stóra-Bretland var stofnað áttu [[Konunglega breska vísindafélagið]], [[skoska upplýsingin]] og [[enska upplýsingin]] þátt í nýjungum í visindum og verkfræði, meðan mikill vöxtur í [[þríhyrningsverslunin]]ni á Atlantshafi sem naut verndar [[konunglegi breski sjóherinn|konunglega breska sjóhersins]] skapaði undirstöður undir [[breska heimsveldið]]. Í Englandi hófst [[iðnbyltingin]] sem olli miklum efnahagslegum, samfélagslegum og menningarlegum breytingum á ensku samfélagi. Á þeim tíma iðnvæddist landbúnaðurinn, iðnaðarframleiðslan og námavinnsla, auk þess sem nýir innviðir fyrir vöruflutninga og fólksflutninga stóðu undir útþenslu og þróun iðnfyrirtækja.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |title=The Workshop of the World |author=Hudson, Pat |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> Árið 1761 var [[Bridgewater-skurðurinn]] opnaður í Norðvestur-Englandi og markaði upphaf skurðatímabilsins í Bretlandi.<ref name="Briton20015">{{Harvnb|Office for National Statistics|2000|p=5}}; {{harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=4}}.</ref> Árið 1825 hóf fyrsta varanlega farþegalestin starfsemi: [[Stockton- og Darlington-lestin]].<ref name="Briton20015"/> [[File:Turner, The Battle of Trafalgar (1822).jpg|thumb|[[Orrustan við Trafalgar]] var sjóorrusta milli breska sjóhersins og sameinaðs spænsks og fransks flota í Napóleonsstyrjöldunum.<ref>{{Cite web|date=28 July 2014|title=Department of History – Napoleonic Wars|url=http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728203458/http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|url-status=dead|archive-date=28 July 2014|access-date=8. apríl 2021}}</ref>]] Vegna [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] fluttust margir verkamenn frá sveitum Englands í ört vaxandi þéttbýliskjarna til að vinna í verksmiðjum, til dæmis í [[Birmingham]] og [[Manchester]], sem voru nefndar „verkstæði heimsins“ og „vöruhúsaborgin“.<ref>{{Harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=9}}.; {{cite web |url=http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |access-date=4 October 2009 |title=Heritage |publisher=visitbirmingham.com |author=Birmingham City Council |author-link=Birmingham City Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426080011/http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |archive-date=26 April 2012}}</ref> Manchester var fyrsta iðnaðarborg heimsins.<ref name="Industrial city">{{cite web|title=Manchester – the first industrial city|url=http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309184810/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|archive-date=9 March 2012|access-date=17 March 2012|publisher=Entry on Sciencemuseum website}}</ref> Þegar [[franska byltingin]] hófst hélst stöðugleiki í Englandi. [[William Pitt yngri]] var forsætisráðherra í valdatíð [[Georg 3. Bretakonungur|Georgs 3.]] Staðgengilsstjórn [[Georg 4.|Georgs 4.]] var þekkt fyrir framfarir í listum og arkitektúr.<ref>{{Cite web|title=Regency {{!}} British Architectural Dates and Styles {{!}} Property {{!}} UK {{!}} Mayfair Office|url=https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|access-date=8 April 2021|website=www.mayfairoffice.co.uk|archive-date=17 apríl 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|url-status=dead}}</ref> Í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] hugðist Napóleon gera innrás í Bretland úr suðaustri, en það gerðist þó aldrei og [[Horatio Nelson]] vann sigur á her Napóleons á sjó, meðan [[Arthur Wellesley]] vann sigur á landi. Sigur Breta í [[orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] staðfesti yfirburði breska sjóhersins.<ref>Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Á [[Napóleonstímabilið|Napóleonstímabilinu]] varð til bresk sjálfsmynd og hugmynd um [[Bretar|Breta]] sem sameinaða þjóð Englendinga, Skota og Wales-búa.<ref name="Colley1">{{Harvnb|Colley|1992|p=1}}.</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|[[Viktoríutímabilið]] er oft nefnt em dæmi um [[gullöld]]. Málverk eftir [[William Powell Frith]] sem á að sýna menningarmun.]] London varð stærsta og fjölmennasta þéttbýlissvæði heims á [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]] og verslun, her og floti breska heimsveldisins nutu mikillar virðingar.<ref>{{cite book |last=Haggard |first=Robert F. |url=https://books.google.com/books?id=53VUwDw_UYMC&q=prestige+of+the+british+empire+in+victorian+times&pg=PA13 |title=The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900 |page=13 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-313-31305-9 |year=2001}}</ref> Á þessum tíma urðu miklar tækniframfarir sem leiddu til aukinnar velsældar.<ref name=":17">{{Cite web|last=Atterbury|first=Paul|date=17 February 2011|title=Victorian Technology|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml|access-date=13 October 2020|website=BBC History}}</ref> Róttækar stjórnmálahreyfingar eins og [[Chartistar]] og [[súffragettur]] áttu þátt í að hraða lagalegum umbótum sem leiddu til almenns kosningaréttar.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five |title=Women: From Abolition to the Vote |author=Crawford, Elizabeth |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> [[Samuel Hynes]] lýsti [[Játvarðstímabilið|Játvarðstímabilinu]] sem þægilegum tíma þar sem konur gengu með [[myndahattur|myndahatta]] og kusu ekki, ríkt fólk skammaðist sín ekki fyrir að sýna ríkidæmi sitt, og [[Heimsveldi þar sem sólin sest aldrei|sólin settist aldrei á breska fánann]].<ref>{{Cite web|title=Manor House. Edwardian Life {{pipe}} PBS|url=https://www.pbs.org/manorhouse/edwardianlife/introduction.html|website=www.pbs.org}}</ref> Breytingar á valdajafnvægi í Austur- og Mið-Evrópu leiddu til [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]] þar sem hundruð þúsunda enskra hermanna börðust fyrir Bretland sem hluti af [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] Tveimur áratugum síðar var Bretland enn hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Undir lok [[Þykjustustríðið|þykjustustríðsins]] varð [[Winston Churchill]] forsætisráðherra. Margar enskar borgir urðu fyrir miklu tjóni í [[Orrustan um Bretland|loftárásum Þjóðverja]]. Eftir stríðið hófst hröð [[afnýlenduvæðing]] [[breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] og tækniþróun olli miklum breytingum á daglegu lífi fólks. Bílar urðu helsti samgöngumátinn og [[þotuhreyfill]]inn (önnur ensk uppfinning) leiddi til þess að flugferðir urðu hagkvæmari.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html |title=Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle |author=Golley, John |date=10 August 1996 |access-date=2 December 2010 |newspaper=The Independent |location=London}}</ref> Búseta fólks í Englandi breyttist með tilkomu bifreiða og heilsugæslan [[National Health Service]] hóf að veita almenningi ókeypis heilbrigðisþjónustu árið 1948. Þessi þróun leiddi til breytinga á sveitarfélögum í Englandi um miðja 20. öld.<ref>{{Harvnb|Clark|Steed|Marshall|1973|p=1}}; {{Harvnb|Wilson|Game|2002|p=55}}.</ref> Frá og með 20. öld hafa miklir fólksflutningar orðið til Englands, aðallega frá öðrum hlutum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]], en líka frá öðrum [[Breska samveldið|samveldislöndum]], sérstaklega [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]].<ref>{{harvnb|Gallagher|2006|pp=10–11}}.</ref> Frá 8. áratug 20. aldar hefur störfum fækkað í iðnaði og fjölgað í [[þjónustugeirinn|þjónustugeiranum]].<ref name="Thatcher">{{harvnb|Reitan|2003|p=50}}.</ref> England varð hluti af [[Evrópska efnahagssvæðið|evrópska efnahagssvæðinu]] sem síðar varð [[Evrópusambandið]]. Frá lokum 20. aldar breyttist stjórn Bretlands þannig að aukin völd færðust til endurreistra þinga Skotlands, Wales og Norður-Írlands.<ref>{{cite journal |last=Keating |first=Michael |author-link=Michael Keating (political scientist) |date=1 January 1998 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |journal=Publius: The Journal of Federalism |volume=28 |issue=1 |page=217 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}</ref> [[England og Wales]] er þó áfram til sem sérstakt lögsagnarumdæmi innan Bretlands.<ref name="BBC Wales">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml |title=The coming of the Tudors and the Act of Union |year=2009 |publisher=BBC News |website=[[BBC Wales]] |access-date=9 September 2009}}</ref> Aukin valddreifing hefur leitt til meiri áherslu á sérstaka enska sjálfsmynd.<ref>{{harvnb|Kenny|English|Hayton|2008|p=3}}; {{Harvnb|Ward|2004|p=180}}.</ref> Ekkert sérstakt þing eða stjórn Englands er til, og hugmyndum um slíka sérstjórn hefur verið hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslum.<ref name="refreject"/> == Landfræði == England nær yfir tvo þriðju hluta [[Stóra-Bretland]]s með eyjum, eins og [[Wighteyja|Wighteyju]] og [[Scilly-eyjar|Scilly-eyjum]]. [[Skotland]] liggur að landinu í norðri og [[Wales]] í vestri. England er nær [[Meginland Evrópu|meginlandi Evrópu]] en aðrir hlutar Bretlands. [[Ermarsund]] greinir England að meginlandinu og er 52 [[kílómetri|km]] að breidd þar sem það er grennst.<ref name="Engchannel">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel |title=English Channel |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=15 August 2009}}</ref> [[Ermarsundsgöngin]] skammt frá [[Folkestone]] tengja England beint við [[Frakkland]]i.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |publisher=EuroTunnel.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081116055538/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |archive-date=16 November 2008}}</ref> England á líka strönd að [[Norðursjór|Norðursjó]] og [[Atlantshaf]]i. Helstu hafnarborgir landsins, London, [[Liverpool]] og [[Newcastle upon Tyne]], liggja við árnar [[Thames]], [[Mersey]] og [[Tyne-á]]. Lengsta áin sem rennur um England er [[Severn]], 354 km að lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/ |publisher=BBC |title=The River Severn |access-date=5 December 2010}}</ref> Hún rennur út í [[Bristolsund]] og er þekkt fyrir [[Severn-röstin]]a, [[sjávarfallaröst]] sem getur myndað 2 metra brimöldur.<ref>{{cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |title=Severn Bore and Trent Aegir |publisher=Environment Agency |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |archive-date=22 November 2010}}</ref> Lengsta áin sem aðeins rennur um England er þó Thames sem er 346 km að lengd.<ref name="Thames">{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River+Thames-London+(England)/related.do |title=River Thames and London (England) |website=London Evening Standard |location=London |access-date=17 August 2009 }}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> [[File:Malvern Hills - England.jpg|left|thumb|[[Malvern-hæðir]] í ensku sýslunum [[Worcestershire]] og [[Herefordshire]] eru skilgreindar sem svæði einstakrar náttúrufegurðar.]] Í Englandi eru mörg vötn. Stærsta stöðuvatn landsins er [[Windermere]] í vatnasvæðinu [[Lake District]].<ref name="metoffice_nw">{{cite web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |title=North West England & Isle of Man: climate |publisher=Met Office |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605003213/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |archive-date=5 June 2011 }}</ref> Landslag í Englandi einkennist aðallega af lágum hæðardrögum, en í norðri er landið fjalllendara. Þar eru [[Pennínafjöll]], sem eru fjallgarður sem liggur frá austri til vesturs, [[Kúmbríufjöll]] í Lake District og [[Cheviot-hæðir]] við landamæri Englands og Skotlands. Hæsti tindur Englands er [[Scafell Pike]], 978 metrar á hæð.<ref name="metoffice_nw" /> [[Shropshire-hæðir]] liggja að landamærum Wales, og [[Dartmoor]] og [[Exmoor]] eru heiðarlönd í suðvestri. Í [[Austur-Anglía|Austur-Anglíu]] er flatt undirlendi notað sem beitiland. Þetta svæði er kallað [[Fens]]. [[Tees–Exe-línan]] er stundum notuð til að greina norður- og vesturhlutann, með eldra bergi og meira hálendi; frá suður- og austurhlutanum sem einkennist af meira flatlendi og setbergi.<ref>{{cite book|title=World Regional Geography|url=https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&q=tees+exe+line+england+lowland+upland&pg=PA100|publisher=Joseph J. Hobbs|access-date=6 December 2017|isbn=978-0-495-38950-7|date=13 March 2008}}</ref> Elstu fjöll landsins eru [[Pennínafjöll]] sem eru stundum kölluð „hryggjarsúla landsins“ og eru frá lokum [[fornlífsöld|fornlífsaldar]] frá því fyrir um 300 milljón árum..<ref>{{cite web |url=http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html |title=Pennines |publisher=Smmit Post |access-date=8 September 2009}}</ref> Þau eru meðal annars mynduð úr [[sandsteinn|sandsteini]] og [[kalksteinn|kalksteini]] og þar er líka að finna [[kol]]alög. [[Karst]]landslag er að finna í [[Yorkshire]] og [[Derbyshire]]. Við fjöllin eru mýrlendi og frjósamir dalir þar sem árnar skera sig inn í þau. [[Yorkshire Dales-þjóðgarðurinn|Yorkshire Dales]] og [[Peak District]] eru tveir þjóðgarðar í Pennínafjöllum. Í suðvestri eru heiðarlöndin Dartmoor og Exmoor sem liggja á granítklöpp og þar sem milt úthafsloftslag er ríkjandi. Bæði heiðarlöndin eru þjóðgarðar.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |title=National Parks&nbsp;– About us |publisher=nationalparks.gov.uk |access-date=5 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |archive-date=27 October 2010 |url-status=dead }}</ref> [[Ensku láglöndin]] eru í mið- og suðurhluta landsins og einkennast af grónum hæðardrögum, eins og [[Cotswold-hæðir|Cotswold-hæðum]], [[Chiltern-hæðir|Chiltern-hæðum]], [[North Downs]] og [[South Downs]]. Við ströndina eru hvítir kalksteinsklettar, eins og við [[Dover]]. Þar eru líka sléttur eins og [[Salisbury-sléttan]], [[Somerset-flatlendið]], [[Suðurstrandarsléttan]] og [[Fenin (Englandi)|Fenin]]. == Stjórnmál == [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|[[Westminster-höll]] er samkomustaður [[breska þingið|breska þingsins]].]] England er hluti af Bretlandi, þar sem er [[þingbundið konungsvald]] með [[þingræði]]skerfi.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 13 April 2021</ref> England hefur ekki haft sína eigin ríkisstjórn síðan 1707 en með [[Sambandslögin 1707|sambandslögunum]] sameinuðust [[konungsríkið Skotland]] og [[konungsríkið England]] í [[konungsríkið Stóra-Bretland]].<ref name="unionwithscotland">{{cite web |title=The first Parliament of Great Britain |url=http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621165514/http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |archive-date=21 June 2008}}</ref> Fyrir sambandið var landinu stjórnað af [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|konungi]] og [[enska þingið|þinginu]]. Í dag fer [[breska þingið]] með stjórn Englands, en önnur lönd Bretlands hafa sínar eigin ríkisstjórnir og þing sem starfa í umboði þess.<ref name="Devolution">{{cite web |url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx |title=Devolution in the United Kingdom |date=26 March 2009 |author=Cabinet Office |author-link=Cabinet Office |publisher=cabinetoffice.gov.uk |access-date=16 August 2009}}</ref> Í [[Neðri málstofa breska þingsins|neðri málstofu breska þingsins]] sitja 532 fulltrúar einmenningskjördæma á Englandi, af 650 þingmönnum deildarinnar.<ref>{{cite web |title=Lists of MPs |url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/ |publisher=Parliament.uk |access-date=21 May 2009}}</ref> Eftir [[þingkosningar í Bretlandi 2019]] voru fulltrúar úr [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokknum]] 345, 179 úr [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokknum]], sjö úr [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokknum]], einn úr [[Græningjaflokkur Englands og Wales|Græningjum]], og [[forseti neðri málstofu breska þingsins]], [[Lindsay Hoyle]]. Eftir að breska þingið fól þingum annarra landa Bretlands að fara með stjórn að hluta í Skotlandi, Wales og Norður-Írlandi, hefur verið rætt um að koma á líku fyrirkomulagi í Englandi. Upphaflega var rætt um að hvert [[héruð Englands|hérað]] fengi eigin þing, en þegar tillögunni var hafnað af [[Norðaustur-England]]i í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2004, var hætt við það.<ref name="refreject">{{cite news |last=Sherman |first=Jill |author2=Andrew Norfolk |date=5 November 2004 |title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |archive-date=25 May 2010}}</ref> Eitt vandamál er [[spurningin um Vestur-Lothian]] þar sem þingmenn úr Skotlandi og Wales geta kosið um löggjöf sem snertir eingöngu England, meðan enskir þingmenn geta ekki kosið um mál sem hin þingin fást við.<ref>{{cite news |title=West Lothian question |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7702326.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=31 October 2008}}</ref> Þetta hefur verið sett í samhengi við það að England er eina land Bretlands þar sem ekki eru ókeypis lyfseðlar og skráningargjöld í háskóla<ref name="msnmoney">{{cite web |title=Are Scottish people better off? |url=http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417222726/http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-date=17 April 2008 |publisher=MSN Money |access-date=5 September 2009}}</ref> og hefur leitt til vaxandi enskrar þjóðernishyggju.<ref>{{cite news |title=English nationalism "threat to UK" |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/596703.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=9 January 2000}}</ref> Sumir hafa því stungið upp á stofnun sérstaks ensks þings<ref>{{cite news |last=Davidson |first=Lorraine |date=3 June 2008 |title=Gordon Brown pressed on English parliament |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529115803/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |archive-date=29 May 2010}}</ref> meðan aðrir hafa mælt með því að aðeins enskir þingmenn fái að kjósa um löggjöf sem eingöngu varðar England.<ref>{{cite news |title=English votes for English laws' plan by Tories |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/english-votes-for-english-laws-plan-by-tories-857647.html |access-date=5 September 2009 |work=The Independent |location=London |first=Andrew |last=Grice |date=1 July 2008}}</ref> == Efnahagslíf == [[Mynd:City of London Skyline.jpg|thumb|350px|[[Lundúnaborg]] er miðstöð heimsefnahags.]] England er eitt af stærstu efnahagskerfum [[Evrópa|Evrópu]] og fimmta stærsta í heimi. Hagkerfi Englands notar [[engilsaxneskt haglíkan]]. Það er eitt af fjórum hagkerfum á Bretlandi, og 100 af 500 stærstum fyrirtækjum í Evrópu eru með höfuðstöðvar í [[London]]. Sem hluti Bretlands er England aðalmiðstöð fyrir efnahagsmál heimsins. England er eitt iðnvæddu landa í heimi. Aðaliðnaðasvæði eru efna- og lyfjaiðnaðir og tækniiðnaðir eins og [[geimverkfræði]], [[vopn]]aiðnaður og framleiðslu [[hugbúnaður|hugbúnaða]]. London flytur út aðallega iðnaðarvörur and flytja inn efni eins og jarðolía, te, ull, hrásykur, timbur, smjör, málmur og kjöt. Í fyrra flutti út England meira en 30.000 [[tonn]] nautakjöta eiga 75.000.000 [[breskt pund|breskra punda]]. [[Frakkland]], [[Ítalía]], [[Grikkland]], [[Holland]], [[Belgía]] og [[Spánn]] eru aðalinnflytjendur nautakjöta frá Englandi. Seðlabanki Bretlands sem setur vaxtaprósentur og kemur á peningamálastefnu er [[Englandsbanki]] í London. [[Kauphöllin í London]] er líka í borginni og er aðalkauphöllin í Bretlandi og er stærsta í Evrópu. London er alheimsleiðtogi í fjármáli, börgin er stærsta fjármálamiðstöð í Evrópu. Hefðbundnir framleiðslu- og þungaiðnaðir hafa hnignað undanfarið á Englandi eins og annars staðar á Bretlandi. Um leið hafa [[þjónustugrein]]ar orðið öllu meira mikilvægar. Til dæmis er [[ferðaþjónusta]] sjötti stærsti iðnaðurinn á Bretlandi og gaf hagkerfinu 76 milljónir breskra punda. Árið [[2002]] ræður hún 1.800.000 stöðugildi fólks eða 6,1% vinnandi íbúa. Aðalmiðstöð fyrir ferðamenn er London og börgin laðar að milljónum ferðamanna árlega. Embættislegi gjaldmiðill Bretlands er [[breskt pund]] (stundum ''sterlingspund'' eða ''GBP'', e. ''pound sterling''). == Íbúar == [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Kort af Englandi þar sem sýslurnar eru litaðar með missterkum bláum lit.|Borgar- og sveitasýslur eftir mannfjölda.]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Íbúafjöldi Englands og Wales eftir stjórnsýslueiningum.]] England er langfjölmennasta land Bretlands, með yfir 56 milljón íbúa, sem eru 84% af heildarfjöldanum.<ref name="2011census"/>{{rp|12}}<ref>{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2011-and-mid-2012/index.html |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |publisher=statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |date=8 August 2013 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ef England væri sérstakt ríki væri það 25. fjölmennasta ríki heims miðað við árið 2005.<ref>{{cite web |last=United Nations Department of Economic and Social Affairs |author-link=United Nations Department of Economic and Social Affairs |title=World Population Prospects: Analytical Report for the 2004 |url=https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |publisher=United Nations |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090807035831/http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |archive-date=7 August 2009 |url-status=dead }}</ref> [[Englendingar]] eru [[bresk þjóð]].<ref name="ethnicityengl">{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |title=Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |publisher=Statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |year=2011 |archive-date=24 janúar 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |url-status=dead }}</ref> Sumar erfðarannsóknir benda til þess að 75-95% þeirra séu afkomendur landnema frá forsögulegum tíma sem fluttust þangað upprunalega frá [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], með um 5% framlagi [[Englar (þjóð)|Engla]] og [[Saxar|Saxa]], auk þó nokkurs framlags frá [[Norðurlönd]]unum.{{sfn|Oppenheimer|2006|p=378}}<ref>{{cite web |title=British and Irish, descendant of the Basques? |url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |publisher=Eitb24.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516142837/http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |archive-date=16 May 2011}}; {{cite news |title=What does being British mean? Ask the Spanish |url=https://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Stephen |last=Oppenheimer |date=10 October 2006a |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715070548/http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |archive-date=15 July 2009 }}</ref> Aðrar rannsóknir meta framlag germanskra þjóða sem allt að 50%.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/06/science/06brits.html |title=A United Kingdom? Maybe |last=Wade |first=Nicholas |date=6 March 2007 |newspaper=The New York Times |access-date=8 August 2009}}; {{cite journal |title=Evidence for an apartheid-like social structure in early Anglo-Saxon England |pmc=1635457 |year=2006 |volume=273 |issue=1601 |pmid=17002951 |last1=Thomas |first1=M.G. |last2=Stumpf |first2=M.P. |last3=Härke |first3=H. |pages=2651–7 |doi=10.1098/rspb.2006.3627 |journal=Proceedings: Biological Sciences}}</ref> Ýmis menningarsamfélög hafa orðið áhrifamikil á Englandi í gegnum söguna: [[Forsögulegt Bretland|forsöguleg samfélög]], [[Bretar (söguleg þjóð)|Bretar]],<ref>{{cite web |title=Roman Britons after 410 |url=http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |publisher=Britarch.ac.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522193002/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |archive-date=22 May 2009 |url-status=dead}}</ref> [[Rómaveldi]], [[Engilsaxar]],<ref>{{cite book |title=Anglo-Saxon Origins: The Reality of the Myth |url=https://books.google.com/books?id=D3GPUqysfoAC&q=Anglo-Saxon%20Origins%3A%20The%20Reality%20of%20the%20Myth&pg=PA3 |access-date=5 September 2009 |publisher=Malcolm Todd |isbn=978-1-871516-85-2 |last=Cameron |first=Keith |date=March 1994}}</ref> [[Víkingar]],<ref>{{cite news |title=Legacy of the Vikings |url=https://www.bbc.co.uk/history/trail/conquest/after_viking/legacy_vikings_01.shtml |work=BBC News |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Gelar]] og [[Normannar]]. Samfélög brottfluttra Englendinga er víða að finna í fyrrum löndum breska heimsveldisins, sérstaklega í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{cite news |title=Shifting Identities&nbsp;– statistical data on ethnic identities in the US |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123723/http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |url-status=dead |archive-date=12 January 2016 |publisher=Bnet |access-date=29 July 2009 |year=2001}}</ref> <ref>{{cite web |title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |publisher=Statistics Canada |access-date=29 July 2009 |date=2 April 2008 |archive-date=1 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Australian Population: Ethnic Origins |url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |author=Centre for Population and Urban Research, Monash University |access-date=29 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719124226/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |archive-date=19 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web |title=Inmigración británica en Chile |url=http://www.galeon.com/typepad/ |publisher=Galeon.com |access-date=29 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/ |archive-date=22 August 2009 |url-status=dead }}</ref> Frá lokum 20. aldar hafa margir Englendingar flust til Spánar.<ref>{{cite news |title=An Englishman's home is his casa as thousands go south |url=https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Jason |last=Burke |date=9 October 2005}}; {{cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration |title=Record numbers leave the country for life abroad |first=Alan |last=Travis |author2=Sarah Knapton |date=16 November 2007 |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar ''[[Dómsdagsbókin]]'' var samin árið 1086 var íbúafjöldi Englands tvær milljónir. Um 10% bjuggu þá í þéttbýli.<ref>{{cite web |author=University of Wisconsin |title=Medieval English society |url=http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |access-date=14 August 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111025121640/http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |archive-date=25 October 2011 |url-status=dead}}</ref> Árið 1801 var íbúafjöldinn 8,3 milljónir og árið 1901 var hann orðinn 30,5 milljónir.<ref>{{cite report |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=Focus on People and Migration |url=http://ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/index.html |date=7 December 2005 |chapter=Chapter 1 – The UK population: past, present and future |chapter-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/focus-on-people-and-migration---focus-on-people-and-migration---chapter-1.pdf |access-date=16 February 2017 |format=PDF}}</ref> Efnahagslegur vöxtur í [[Suðaustur-England]]i hefur gert það að áfangastað fyrir fólksflutninga annars staðar að í Bretlandi.<ref name="ethnicityengl"/> Þó nokkur fjöldi Íra hefur líka flust til Englands.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm |title=One in four Britons claim Irish roots |work=BBC News |access-date=26 November 2010 |date=16 March 2001}}</ref> Hlutfall íbúa af evrópskum uppruna er 87,5%. Þar á meðal eru íbúar af þýskum<ref name="migra"/> og pólskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/> Innflytjendur hafa flust til Englands lengra að síðan á 6. áratugnum. Um 6% íbúa Englands tilheyra fjölskyldum sem komu upprunalega frá [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] ([[Indland]]i, [[Pakistan]] og [[Bangladess]]).<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra">{{cite news |title=British Immigration Map Revealed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=7 September 2005}}</ref> Um 0,7% íbúa eru af kínverskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> 2,9% íbúa eru þeldökkir af afrískum og karabískum uppruna, sérstaklega frá fyrrum breskum nýlendum þar.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> Árið 2007 tilheyrðu 22% skólabarna í Englandi minnihlutaþjóðarbrotum<ref name="Paton">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=One fifth of children from ethnic minorities |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |first=Graeme |last=Paton |date=1 October 2007 |access-date=14 August 2014}}</ref> og árið 2011 var fjöldi þeirra 26,5%.<ref name="Shepherd">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority |title=Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority |newspaper=The Guardian |location=London |first=Jessica |last=Shepherd |date=22 June 2011 |access-date=17 January 2014}}</ref> Um helmingur fólksfjölgunar milli 1991 og 2001 var vegna aðflutnings.<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |title=Immigration rise increases segregation in British cities |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |work=The Times |location=London |access-date=8 August 2009 |archive-date=11 febrúar 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead }}</ref> Deilur um þennan aðflutning eru áberandi í enskum stjórnmálum.<ref>{{cite web |title=Immigration debate hots up in England |url=http://www.dawn.com/news/821775/immigration-debate-hots-up-in-england |publisher=The Independent News Service |date=26 November 2008 |access-date=14 August 2014}}</ref> Í könnun innanríkisráðuneytisins árið 2009 sögðust 80% aðspurðra vilja takmarka aðflutning fólks.<ref>{{cite news |title=80% say cap immigration |url=http://www.express.co.uk/posts/view/115745/80-say-cap-immigration |newspaper=Daily Express |location=London |date=23 July 2009 |first=Gabriel |last=Milland |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Hagstofa Bretlands]] áætlar að íbúum muni fjölga um 9 milljónir milli 2014 og 2039.<ref>{{cite report |title=National Population Projections: 2014-based Statistical Bulletin |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationprojections/bulletins/nationalpopulationprojections/2015-10-29 |date=29 October 2015 |publisher=Office for National Statistics}}</ref> [[Kornbretar]] eru eina þjóðarbrotið sem er upprunnið á Englandi, sem er viðurkennt af ríkisstjórn Bretlands samkvæmt [[Rammasamkomulag um vernd þjóðarbrota|Rammasamkomulagi um vernd þjóðarbrota]] frá 2014.<ref name="ReferenceB">{{cite news |title=Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |access-date=23 April 2014 |newspaper=The Independent |date=23 April 2014 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424100108/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |url-status=dead }}</ref> === Tungumál === {{aðalgrein|Enska}} Enska varð til á Englandi og er aðaltungumál Englands í dag. Enska er vesturgermanskt [[indóevrópsk tungumál|indóevrópskt]] tungumál og er skylt [[Skoska|skosku]] og [[frísneska|frísnesku]]. Í sögu málsins er tímabilið fram til ársins [[1066]] nefnt [[fornenska]] en frá árinu 1066 til [[15. öld|15. aldar]] er talað um [[miðenska|miðensku]] og frá 15. öld um nútímaensku. Allt frá árinu 1066 hefur enska orðið fyrir miklum áhrifum frá latínu og frönsku, ekki síst orðaforðinn sem er nú að verulegu leyti af latneskum rótum líkt og í [[Rómönsk mál|rómönsku málunum]]. === Borgir === [[London]] er stærsta borg Bretlands og er líka [[höfuðborg]] landsins. Þær eru stærsta þéttbýli á landinu. [[Birmingham]] er önnur stærsta borgin. Aðrar stórar borgir eru [[Manchester]], [[Leeds]], [[Liverpool]], [[Newcastle]], [[Sheffield]], [[Bristol]], [[Coventry]], [[Bradford]], [[Leicester]] og [[Nottingham]]. Stærsta höfnin er [[Poole]] á suðströndinni. {|class="wikitable" |- !Röð !Þéttbýli !Fólksfjöldi<br />(manntal 2011) !Staðir !Stærri þéttbýlisstaðir |- !1 |[[Þéttbýli Stór-Lundúnasvæðisins]] |9.787.426 |67 |[[London]] |- !2 |[[Stór-Manchester]] |2.553.379 |57 |[[Manchester]], [[Salford]], [[Bolton]], [[Stockport]], [[Oldham]] |- !3 |[[Þéttbýli Vestur-Miðhéraðanna]] |2.440.986 |22 |[[Birmingham]], [[Wolverhampton]], [[Dudley]], [[Walsall]] |- !4 |[[Þéttbýli Vestur-Yorkshire]] |1.777.934 |26 |[[Leeds]], [[Bradford]], [[Huddersfield]], [[Wakefield]] |- !5 |[[Þéttbýlið Liverpool]] |864.122 |8 |[[Liverpool]], [[St Helens (Merseyside)|St Helens]], [[Bootle]], [[Huyton-with-Roby]] |- !6 |[[Þéttbýlið South-Hampshire]] |855.569 |16 |[[Southampton]], [[Portsmouth]] |- !7 |[[Tyneside]] |774.891 |25 |[[Newcastle upon Tyne]], [[North Shields]], [[South Shields]], [[Gateshead]], [[Jarrow]] |- !8 |[[Þéttbýlið Nottingham]] |729.977 |15 |[[Nottingham]], [[Beeston (Nottinghamshire)|Beeston]] og [[Stapleford (Nottinghamshire)|Stapleford]], [[Carlton, Nottinghamshire|Carlton]], [[Long Eaton]] |- !9 |[[Þéttbýlið Sheffield]] |685.368 |7 |[[Sheffield]], [[Rotherham]], [[Chapeltown (Suður-Yorkshire)|Chapeltown]], [[Mosborough]]/[[Highlane]] |- !10 |[[Þéttbýlið Bristol]] |617.280 |7 |[[Bristol]], [[Kingswood, South Gloucestershire|Kingswood]], [[Mangotsfield]], [[Stoke Gifford]] |} == Menning == {{aðalgrein|Ensk menning}} Ensk menning er breið og fjölbreytileg. Englendingar hafa spilað inn í þróun [[list]]a og [[vísindi|vísindanna]]. Margir mikilvægir vísindamenn og heimspekingar fæddust á Englandi eða hafa búið á Englandi, til dæmis [[Isaac Newton]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Charles Darwin]], [[Ernest Rutherford]] (fæddur á [[Nýja-Sjáland]]i), [[John Locke]], [[John Stuart Mill]], [[Bertrand Russell]], [[Thomas Hobbes]] og hagfræðingar svo sem [[David Ricardo]] og [[John Maynard Keynes]]. [[Karl Marx]] skrifaði mest af ritverkum sínum í [[Manchester]]. === Matargerð === Mörg lönd telja að ensk matargerð sé gróf og einföld. Ensk matargerð umbreyttist á sjötta áratuginum undir áhrifum frá [[Indland]]i og [[Kína]] sem fylgdu innflytjendum. Dæmi af hefðbundnum enskum mat eru: [[Mynd:English Breakfast.jpg|thumb|180px|Enskur morgunverður]] {{dálkar |width= | col1 = * [[Eplabaka]] * [[Bjúgu og stappa]] * [[Bedfordshire clanger]] * [[Bubble and Squeak]] * [[Kornbresk kjötbaka]] * [[Bústaðarbaka]] * [[Devonshire rjómaté]] * [[Fiskur og franskar]] | col2width = | col2 = * [[Enskur morgunverður]] * [[Kjötsósa|Kjötsósur]] * [[Hlaupaáll]] * [[Lancashire grýta]] * [[Lincolnshire bjúga|Lincolnshire bjúgu]] * [[Kjötbaka|Kjötbökur]] * [[Baka og stappa]] * [[Ploughmans hádegisverður]] | col3 = * [[Svínabaka|Svínabökur]] * [[Scouse]] * [[Smalabaka]] * [[Spotted Dick]] * [[Nýrnabaka]] * [[Sunnudagssteik]]ur * [[Toad in the hole]] * [[Yorkshire pudding]] }} === Verkfræði === England er fæðingarstaður [[Iðnbyltingin|Iðnbyltingarinnar]] og margir uppfinningamenn bjuggu á Englandi á [[18. öld|18.]] og [[19. öld]]. Frægir verkfræðingar eru til dæmis [[Isambard Kingdom Brunel]], [[Charles Babbage]], [[Tim Berners-Lee]], [[John Dalton]], [[James Dyson]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Stephenson]], [[Joseph Swan]] og [[Alan Turing]]. === Vísindi og heimspeki === [[Mynd:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|[[Charles Darwin]].]] Meðal mikilhæfra vísindamanna frá Englandi má nefna [[Isaac Newton]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Boyle]], [[Joseph Priestley]], [[J. J. Thomson]], [[Charles Babbage]], [[Charles Darwin]], [[Stephen Hawking]], [[Christopher Wren]], [[Alan Turing]], [[Francis Crick]], [[Joseph Lister]], [[Tim Berners-Lee]], [[Andrew Wiles]] og [[Richard Dawkins]]. Enskir heimspekingar áttu ríkan þátt í að móta vestræna heimspeki. Þar má nefna [[William af Ockham]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]], [[Jeremy Bentham]], [[Thomas Paine]], [[John Stuart Mill]], [[Herbert Spencer]], [[Bertrand Russell]], [[G.E. Moore]], [[A.J. Ayer]], [[Gilbert Ryle]], [[J.L. Austin]], [[G.E.M. Anscombe]] og [[Bernard Williams]]. === Bókmenntir === [[Mynd:CHANDOS3.jpg|thumb|upright|right|Leikskáld [[William Shakespeare]].]] Saga enskra bókmennta er rótgróin. Margir [[rithöfundur|rithöfundar]] eru frá Englandi til dæmis leikskáldin [[William Shakespeare]], [[Christopher Marlowe]], [[Ben Jonson]] og [[John Webster]], til viðbótar rithöfundarnir [[Daniel Defoe]], [[Henry Fielding]], [[Jane Austen]], [[William Makepeace Thackeray]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[J.R.R. Tolkien]], [[Charles Dickens]], [[Mary Shelley]], [[H. G. Wells]], [[George Eliot]], [[Rudyard Kipling]], [[D.H. Lawrence]], [[E.M. Forster]], [[Virginia Woolf]], [[George Orwell]] og [[Harold Pinter]]. [[J.K. Rowling]], [[Enid Blyton]] og [[Agatha Christie]] eru rithöfundar sem hafa orðið frægir á [[20. öld]]. === Tónlist === Tónskáld frá Englandi eru ekki eins fræg og rithöfundarnir þaðan. Flytjendur eins og [[Bítlarnir]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]], [[Elton John]], [[Queen]] og [[The Rolling Stones]] eru meðal þeirra sem hafa selt mest af plötum í heiminum. England er einnig fæðingarstaður margra [[tónlistarstefna]] til dæmis [[harðrokk]]s, [[þungarokk]]s, [[Britpop]]s, [[glamrokk]]s, [[drum and bass]], [[framsækið rokk|framsækins rokks]], [[pönk]]s, [[gotneskt rokk|gotnesks rokks]] og [[triphop]]s. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{Cite book |last=Colley |first=Linda |url=https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll |title=Britons: Forging the Nation, 1701–1837 |publisher=Yale University Press |date=1992 |isbn=978-0-300-05737-9 |author-link=Linda Colley}} * {{Cite book |last=Crofton |first=Ian |title=The Kings and Queens of England |publisher=Quercus |date=2007 |isbn=978-1-84724-065-1}} * {{Cite book |last=Crouch |first=David |url=https://archive.org/details/isbn_9781852855956 |title=Normans: The History of a Dynasty |publisher=Hambledon Continuum |date=2006 |isbn=978-1-85285-595-6 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Crystal |first=David |url=https://archive.org/details/storiesofenglish00crys |title=The Stories of English |publisher=The Overlook Press |date=2004 |isbn=978-1-58567-601-9 |author-link=David Crystal}} * {{Cite book |last=Fowler |first=Kenneth |url=https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl |title=The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498 |publisher=Putnam |date=1967 |isbn=978-0-236-30832-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Gallagher |first=Michael |title=The United Kingdom Today |publisher=Franklin Watts |date=2006 |isbn=978-0-7496-6488-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Goldberg |first=Jeremy |title=The Black Death in England |publisher=Paul Watkins |date=1996 |isbn=978-1-871615-56-2 |editor-last=Mark Ormrod & P.G. Lindley |location=Stamford |chapter=Introduction |author-link=Jeremy Goldberg}} * {{Cite book |last=Kirby |first=D.P. |title=The earliest English kings |publisher=Routledge |date=2000 |isbn=978-0-415-24210-3}} * {{Cite book |last=Molyneaux |first=George |title=The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century |url=https://archive.org/details/formationofengli0000moly |publisher=Oxford University Press |date=2015 |isbn=978-0-19-871791-1}} * {{Cite book |last=Rankov |first=Boris |title=The Praetorian Guard |url=https://archive.org/details/praetorianguard0000rank |publisher=Osprey Publishing |date=1994 |isbn=978-1-85532-361-2}} * {{Cite book |last=Reitan |first=Earl Aaron |title=The Thatcher Revolution |publisher=Rowman & Littlefield |date=2003 |isbn=978-0-7425-2203-9}} * {{Cite book |last=Oppenheimer |first=Stephen |url=https://archive.org/details/isbn_9780786718900 |title=Origins of the British |publisher=Carroll & Graf |date=2006 |isbn=978-0-7867-1890-0 |author-link=Stephen Oppenheimer}} * {{Cite book |last=Wright |first=Kevin J |url=https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig |title=The Christian Travel Planner |publisher=Thomas Nelson Inc |date=2008 |isbn=978-1-4016-0374-8 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Ziegler |first=Philip |title=The Black Death |url=https://archive.org/details/blackdeath00unse |publisher=Sutton Publishing Ltd. |date=2003 |isbn=978-0-7509-3202-8 |edition=New |location=Sutton |author-link=Philip Ziegler}} == Tenglar == {{Wiktionary|England}} * [https://www.ons.gov.uk/ Office for National Statistics] - Hagstofa Bretlands. * [https://visitengland.com/ ''Visit England''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305164945/https://www.visitengland.com/ |date=2023-03-05 }} — Vefur frá Ferðamálaráði Bretlands. * [https://www.gov.uk/ Opinber vefur ríkisstjórnar Bretlands]. * [https://bbc.co.uk/england/ Fréttir frá Englandi á vef BBC]. * [https://www.gov.uk/government/organisations/natural-england Natural England] — náttúrufræðistofnun Englands. * [https://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage] — félag um enskan menningararf. * {{Vísindavefurinn|14634|Hversu gamalt er England og hvernig myndaðist það?}} {{Evrópa}} [[Flokkur:England| ]] kbonmojt2wvvftebbiril7djyi1tkdj 0 6083 1962399 1955246 2026-05-06T16:56:55Z Egill Blái 113990 /* E */ 1962399 wikitext text/x-wiki Listi yfir algengar [[skammstöfun|skammstafanir]] í [[íslenska|íslensku]]:<br/> {{Stafayfirlit | hlið = já | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = nei | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = nei | q = nei | w = nei | z = nei }} ==0-9<span id="0&ndash;9"></span>== {{Dökkt þema-almennt}} {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="1.p." |1.p.|| [[fyrsta persóna]]|| |- |data-sort-value="2.p." |2.p.|| [[önnur persóna]]|| |- |data-sort-value="3.p." |3.p.|| [[þriðja persóna]] |- |data-sort-value="4to" |4to|| [[quarto]]|| Úr latínu quartus, fjórðungur í ablativus. Fjögurra blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |- |data-sort-value="8vo" |8vo|| [[octavo]]|| Úr latínu octavus, áttungur í ablativus. Átta blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |- |data-sort-value="12mo" |12mo|| [[duodecimo]]|| Úr latínu duodecimus, tólftungur í ablativus. Tólf blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |} ==A== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="a." |'''a.'''||[[aðalsetning]] || |- |data-sort-value="ab.fn." |'''ab.fn.'''||[[afturbeygt fornafn]] || [[Þolfall]]: „sig“, [[Þágufall]]: „sér“, [[Eignarfall]]: „sín“ |- |data-sort-value="a.fn." |'''a.fn.'''||[[afturbeygt fornafn]] || [[Þolfall]]: „sig“, [[Þágufall]]: „sér“, [[Eignarfall]]: „sín“ |- |data-sort-value="afs." |'''afs.'''||sendandi ([[danska]]: ''[[wikt:afsender|afsender]]'')||sá sem sendir bréf t.d. |- |data-sort-value="a.m.k." |'''a.m.k.'''||að minnsta kosti|| Þær hafa svindlað árum saman- eða '''a.m.k.''' reynt það. |- |'''a.m.m''' |að mínu mati | |- |data-sort-value="al." |'''al.'''||[[atviksliður]] || |- |data-sort-value="alm." |'''alm.'''||almennur|| '''Alm.''' upplýsingar. ('''almennar''' upplýsingar)<br> '''Alm.''' hegningarlög. ('''almenn''' hegningarlög) |- |data-sort-value="alg." |'''alg.'''||algengur|| |- |data-sort-value="andh." |'''andh.'''||[[andheiti]] || '''andh.''' orðsins 'andheiti' er 'samheiti' |- |data-sort-value="a.n.l." |'''a.n.l.'''||að nokkru leyti|| |- |data-sort-value="ask" |'''ask'''|| aldur, staður, kyn || [[netslangur]] notað í stað ''[[wikt:en:asl#English|asl]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F563987%2F%3Ft%3D299560409&page_name=article&grein_id=563987|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F617527%2F%3Ft%3D841581272&page_name=article&grein_id=617527|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090814140418/saft.is/netsvar/umraedur/18267/flokkur/8/43/umraeda/47/</ref> |- |data-sort-value="ath." |'''ath.'''||athuga, athugið|| Mætið á föstudaginn ('''ath.''', ekki fimmtudaginn eins og vanalega!) í aðalbyggingunni.<br> '''Ath!''' Það verður fundur á morgun. |- |data-sort-value="aths." |'''aths.'''||athugasemd|| RE: '''aths.''' varðandi brottrekstur. |- |data-sort-value="atr." |'''atr.'''||atriði|| |- |data-sort-value="ao." |'''ao.'''||[[atviksorð]] || |- |data-sort-value="au." |'''au.'''||[[aukasetning]] || |- |data-sort-value="aukaf." |'''aukaf.'''||[[aukafall]] || |} ==Á== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- | data-sort-value="áfn." |'''áfn.'''||[[ábendingarfornafn]] || |- | data-sort-value="áhrl. s." |'''áhrl. s.'''||[[áhrifslaus sögn]] || |- |'''<span id="áhrs."></span>áhrs.'''||[[áhrifssögn]] || |- |'''<span id="ákv. gr."></span>ákv. gr.'''||[[ákveðinn greinir]] || |- |'''<span id="ás."></span>ás.'''||[[áhrifssögn]] || |} ==B== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="b." |'''b.'''||[[beyging]] || |- |data-sort-value="b.b." |'''b.b.'''||[[blönduð beyging]] || |- |data-sort-value="bh." |'''bh.'''||[[boðháttur]] || |- |<span id="BÍN"></span>'''BÍN'''||[[Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]] || |- |data-sort-value="bls." |'''bls.'''||blaðsíða||oft notað til að gefa upp ákveðna blaðsíðu í bók <br>''Flettið á '''bls.''' 196.'' |- |data-sort-value="b.t." |'''b.t.'''||berist til||notað til að gefa til kynna hvert og á hvern pakki/böggull/bréf skal sendast<br>'''''B.t.''' [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]].'' |} ==D== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="dr." |'''dr.'''||[[doktor]]|| |} ==E== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |'''e.a.''' |eftir atvikum | |- |data-sort-value="e.h." |'''e.h.'''||eftir hádegi|| |- |data-sort-value="ehf" |'''ehf.'''|| [[einkahlutafélag]] || |- |data-sort-value="e.k." |'''e.k.'''||einhvers konar; eins konar|| |- |data-sort-value="e.Kr." |'''e.Kr.'''||eftir Krist|| |- |data-sort-value="et." |'''et.'''||[[eintala]]|| |- |data-sort-value="ef." |'''ef.'''||[[eignarfall]] || |- |data-sort-value="efn." |'''efn.'''||[[eignarfornafn]] || |- |'''e.f.o.a.r.''' |eins fljótt og auðið er | |- |data-sort-value="e.s." |'''es.'''||[[eftirskrift]] || sama og {{skammst|p.s.}} á [[latína|latínu]] |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-a.'''||einhverja|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-s.'''||einhvers|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-n.'''||einhvern|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''ennfr.'''||enn fremur|| |- |data-sort-value="eink." |'''eink.'''||[[einkunn]] || |- |data-sort-value="e.m.." |'''e.m.'''||eftir miðdegi ||12 klukkustundir, frá hádegi til miðnættis. Sama og ''post meridiem'' (p.m.) á latnesku |- |data-sort-value="end." |'''end.'''||ending || |- |data-sort-value="e.st." |'''e.st.'''||[[efsta stig]] || |- |data-sort-value="erl." |'''erl.'''||erlendur, erlend, erlent|| |- |data-sort-value="e.t.v." |'''e.t.v.'''||ef til vill|| |- |<span id="e.þ.h."></span>'''e.þ.h.'''||eða þess háttar|| |- |e.o.t. |eftir okkar tímatal | |} ==F== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="fél."></span>'''fél.'''||félag, félagi|| |- |data-sort-value="fskj." |'''fskj.'''||fylgiskjal|| Til að gefa til kynna að eitthvað hafi fylgiskjal. |- |data-sort-value="fh." |'''fh.'''||[[framsöguháttur]] || |- |data-sort-value="f.h." |'''f.h.'''||fyrir hönd|| Þegar skrifað er undir skjöl fyrir hönd annars aðila. |- |data-sort-value="f.hl." |'''f.hl.'''||fyrri hluti|| Fyrri hluti einhvers; [[bók]]ar, [[handrit]]s, [[saga|sögu]]... |- |data-sort-value="fl." |'''fl.'''||[[forsetningarliður]]|| |- |data-sort-value="f.m." |'''f.m.'''||fyrra mánaðar|| |- |data-sort-value="f.m." |'''f.m.'''||fyrir miðdegi||12 klukkustundir, frá miðnætti til hádegis. Sama og ''ante meridiem'' (a.m.) á latnesku. |- |data-sort-value="fn." |'''fn.'''||[[fornafn]] || |- |data-sort-value="fo." |'''fo.'''||[[fallorð]] || |- |data-sort-value="forl." |'''forl.'''||[[forliður]] || |- |data-sort-value="frb." |'''frb.'''||framburður|| Mie-dreifing (frb. míe)<br>Rayleigh-dreifing (frb. reilei) |- |data-sort-value="frkvstj." |'''frkvstj.''' || framkvæmdastjóri || |- |data-sort-value="frl." |'''frl.'''||[[frumlag]] || |- |data-sort-value="frh." |'''frh.'''||framhald|| Notað til að gefa til kynna framhald af einhverju. |- |frv. |frumvarp<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/althingistidindi/L026/026_thing_1915_umraedur_sameinad_thing.pdf|titill=Alþingi 1915 - Þingsetning|höfundur=Alþingi|útgefandi=Alþingi|mánuður=7|ár=1915|mánuðurskoðað=11|árskoðað=2024}}</ref> | |- |data-sort-value="frt." |'''frt.'''||[[Framtíð (málfræði)|framtíð]] || |- |data-sort-value="fsl." |'''fsl.'''||[[forsetningarliður]]|| (sjá '''fl.''') |- |data-sort-value="fsh." |'''fsh.'''||[[framsöguháttur]] || |- |data-sort-value="fs." |'''fs.'''||[[forsetning]] || |- |data-sort-value="fsk." |'''fsk.'''||[[forskeyti]] || |- |data-sort-value="fst." |'''fst.'''||[[frumstig]] || |- |data-sort-value="f.Kr." |'''f.Kr.'''||fyrir Krist|| Notað fyrir ártöl til að gefa til kynna að viðkomandi ár hafi verið fyrir [[Kristur|Kristburð]]. |- |data-sort-value="f.o.t." |'''f.o.t.'''||fyrir okkar tímatal|| |- |data-sort-value="ft." |'''ft.'''||[[fleirtala]]||Notað til að sýna að eitthvað sé í [[fleirtala|fleirtölu]]. |- |data-sort-value="fv." |'''fv.'''||fyrrverandi||Gefur til kynna að eitthvað/einhver sé fyrrverandi. <br> *''Frv. [[forsætisráðherra]]'' <br> *''frv. kærasta/kærasti''... |- |data-sort-value="fyrrn." |'''fyrrn.'''||fyrrnefndur|| |- |data-sort-value="fyrrv" |'''fyrrv.'''||fyrrverandi|| ''Sjá '''fv.'''.'' |} ==G== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="g" |'''g'''||[[gramm]]|| |- |data-sort-value="germ." |'''germ.'''||[[germynd]]|| |- |data-sort-value="gm." |'''gm.'''||[[germynd]]|| |- |'''g.m.g.''' |guð minn góður | |- |data-sort-value="g.n." |'''g.n.'''||góða nótt|| |- |data-sort-value="gr." |'''gr.'''||grein|| |- |data-sort-value="gr." |'''gr.'''||[[greinir]]|| sjá einnig {{skammst|ákv. gr.}} eða {{skammst|óákv. gr.}} |- |'''g.r.f.''' |gera ráð fyrir | |} ==H== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="hdl." |'''hdl.'''||[[héraðsdómslögmaður]]|| |- |data-sort-value="hdr." |'''hdr.'''||[[handrit]]|| |- |data-sort-value="hf." |'''hf.'''||[[hlutafélag]]|| |- |data-sort-value="hl." |'''hl.'''||hluti|| |- |data-sort-value="hlsk." |'''hlsk.'''||hlutskipti|| |- |data-sort-value="hljsk." |'''hljsk.'''||[[hljóðskipti]]|| |- |data-sort-value="hljv." |'''hljv.'''||[[hljóðvarp]]|| |- |data-sort-value="hr." |'''hr.'''||herra|| |- |<span id="-hr.">'''-hr.'''||[[hreppur]]|| Dæmi: [[Áshreppur]] → [[Áshreppur|Ás''hr.'']] |- |data-sort-value="h.u.b." |'''h.u.b.'''||hér um bil|| |- |data-sort-value="hv." |'''hv.'''||háttvirtur|| |- |data-sort-value="hvk." |'''hvk.'''||[[hvorugkyn]]|| |- |data-sort-value="holl." |'''holl.'''||[[Holland|hollenskur]]|| |- |data-sort-value="Hos." |'''Hos.'''||[[Hósea]]|| (spámaður) |- |<span id="höf."></span>'''höf.'''||[[höfundur]]|| |- |data-sort-value="hk." |'''hk.'''||[[hvorugkyn]]|| |- |data-sort-value="hrl." |'''hrl.'''||[[hæstaréttarlögmaður]]|| |} ==Í== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="ísl."></span>'''ísl.'''||[[íslenska]] eða einhver [[Íslendingur|íslenskur / íslensk / íslenskt]]|| |- |í.þ.t.orð |í þessum töluðu orðum | |} ==K== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="k." |'''k.'''||[[kyn (málfræði)|Kyn]]|| Notað í {{skammst|kk.}}, {{skammst|hvk.}}, {{skammst|hk.}} og {{skammst|kvk.}} |- |data-sort-value="kap." |'''kap.'''||kapituli|| |- |'''k.a.v.s''' |kem að vörmu spori | |- |<span id="Khöfn"></span>'''Khöfn'''||[[Kaupmannahöfn]]|| |- |data-sort-value="kg" |'''kg'''||[[Kílógramm|Kílógramm/kílógrömm]], [[kíló]]|| |- |data-sort-value="kk." |'''kk.'''||[[karlkyn (málfræði)|karlkyn]]|| |- |data-sort-value="km." |'''km.'''||[[kennimynd]]|| |- |data-sort-value="km" |'''km'''||[[kílómetri]]|| |- |data-sort-value="kl." |'''kl.'''||[[klukka]]n|| |- |data-sort-value="klst." |'''klst.'''||[[klukkustund]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kr.'''||[[króna]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kt.'''||[[kennitala]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kgsúrsk.'''||[[konungsúrskurður]]|| Dæmi um notkun: ''Það gerðist með kgsúrsk. 23. júlí sama'' ár...<ref>[http://www.timarit.is/ordaleit.jsp?offset=0&lang=0&publication=300064&ordaleit=kgs%FArsk&is_ordaleit=Leita&month_from=0&year_from=1874&winsize=30&month_to=11&year_to=1929&orderby=score Dæmi af Tímarit.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- |'''kv,''' |[[wiktionary:kveðja|kveðja]] | |- |data-sort-value="kvk." |'''kvk.'''||[[kvenkyn (málfræði)|kvenkyn]]|| |} ==L== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="l" |'''l'''||[[lítri]]|| |- |data-sort-value="leturbr." |'''leturbr.'''||leturbreyting|| |- |data-sort-value="lh." |'''lh.'''||[[lýsingarháttur]]|| |- |data-sort-value="lh. nt." |'''lh. nt.'''||[[lýsingarháttur nútíðar]]|| |- |data-sort-value="lh. þt." |'''lh. þt.'''||[[lýsingarháttur þátíðar]]|| |- |data-sort-value="lo." |'''lo.'''||[[lýsingarorð]]|| |- |data-sort-value="l.s." |'''l.s.'''||''loco sigilli eða locus sigilli''|| Úr latínu. Staður innsiglis, notað við þýðingar eða afritun til að tákna hvar innsigli stóð í frumriti. |- |data-sort-value="l.s.g." |'''l.s.g.'''||lof sé Guði|| |- |data-sort-value="ltr" |'''ltr'''||[[lítri]]|| |} ==M== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="m.a.o." |'''m.a.o.'''||meðal annarra orða|| |- |data-sort-value="m.a.s." |'''m.a.s.'''||meira að segja|| |- |data-sort-value="m.a." |'''m.a.'''||meðal annars|| |- |data-sort-value="ma." |'''ma.'''||[[milljarður]]|| |- |data-sort-value="m.b." |'''m.b.'''||mótorbátur|| |- |data-sort-value="m.e.h." |'''m.e.h.'''||með eigin hendi|| |- |data-sort-value="mg" |'''mg'''||[[milligramm]]|| |- |data-sort-value="mlja" |'''mlja.'''||[[milljarður]]|| |- |<span id="mljó"></span>'''mljó.'''||[[milljón]]|| |- |data-sort-value="mm." |'''mm.'''||[[miðmynd]]|| |- |data-sort-value="mms." |'''mms.'''||[[miðmyndarsögn]]|| |- |data-sort-value="m.m." |'''m.m.'''||með meiru|| |- |data-sort-value="m.fl." |'''m.fl.'''||með fleiru|| |- |'''m.s.br.''' |með síðari breytingum | |- |data-sort-value="m.t.t." |'''m.t.t.'''||með tilliti til|| |- |<span id="miðm."></span>'''miðm.'''||[[miðmynd]]|| |- |'''m.v.''' |miðað við | |- |<span id="m.ö.o."></span>'''m.ö.o.'''||með öðrum orðum|| |- |data-sort-value="m.fl." |'''m.fl.'''||með fleiru|| |- |data-sort-value="mgr." |'''mgr.'''||[[málsgrein]]|| |- |data-sort-value="mst." |'''mst.'''||[[miðstig]]|| |- |<span id="mín."></span>'''mín.'''||[[mínúta]]|| |- |<span id="-mo"></span>'''''-mo'''''||''duodeci'''mo'''''||Úr [[latína|latínu]] ''duodecimo'' sem þýðir "tólfta"); tólfblöðungur, í mjög smáu broti; dæmi: "þetta handrit er í 12'''mo'''" (sjá einnig {{skammst|-vo}}) |} ==N== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="n.á."></span>''n.á.''||næsta ár|| |- |data-sort-value="nf." |''nf.''||[[nefnifall]]|| |- |data-sort-value="nh." |''nh.''||[[nafnháttur]]|| |- |data-sort-value="nhm." |''nhm.''||[[nafnháttarmerki]]|| |- |data-sort-value="nl." |''nl.''||[[nafnliður]]|| |- |data-sort-value="nk." |''nk.''||næstkomandi|| |- |data-sort-value="n.k." |''n.k.''||nokkurs konar|| |- |data-sort-value="nmgr." |''nmgr.''||neðanmálsgrein|| |- |data-sort-value="no." |''[[no|no.]]''||[[nafnorð]]|| |- |<span id="núv."></span>''núv.''||núverandi|| |- |data-sort-value="nr." |''nr.''||[[númer]]|| |- |data-sort-value="nt." |''n.tt.''||[[nánar til tekið|nánar tiltekið]]|| |- |data-sort-value="nt." |''nt.''||[[nútíð]]|| |} ==O== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="o.áfr."></span>''o.áfr.''||og áfram|| |- |data-sort-value="o.m.fl." |''o.m.fl.''||og margt fleira|| |- |data-sort-value="ohf." |''ohf.''||[[opinbert hlutafélag]]||Dæmi: <br>[[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpið ''ohf.'']]<br>[[Flugstoðir|Flugstoðir ''ohf.'']]<br>[[RARIK|RARIK ''ohf.'']] |- |data-sort-value="o.fl." |''o.fl.''||og fleira|| |- |data-sort-value="o.s.frv." |''o.s.frv.''||og svo framvegis|| Já já, fara í skóla, mennta sig, sækja um vinnu ''o.s.frv.'', þú hljómar eins og gömul plata. |- |<span id="o.þ.h."></span>''o.þ.h.''||og þess háttar|| |- |<span id="o.þ.u.l."></span>''o.þ.u.l.''||og því um líkt|| |} ==Ó== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="ófn."></span>''ófn.''||[[óákveðið fornafn]]|| |- |<span id="ób."></span>'''ób.'''||[[óbeygjanlegt orð]]|| |- |<span id="óp."></span>'''óp.'''||[[ópersónulegt]]|| |- |<span id="óákv. gr."></span>'''óákv. gr.'''||[[óákveðinn greinir]]|| |} ==P== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="p." |'''p.'''||[[persóna]]|| |- |data-sort-value="pfn." |'''pfn.'''||[[persónufornafn]]|| |- |data-sort-value="pk." |'''pk.'''||pakki|| |- |data-sort-value="p.s." |'''p.s.'''||[[eftirskrift]]||Úr [[latína|latínu]]; '''''p'''ost '''s'''criptum'', sem þýðir "ritað á eftir". Sbr. {{skammst|e.s.}}. |} ==Q== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="q.e.d." |'''q.e.d.'''||[[það sem átti að sanna/sýna fram á]]||Úr [[latína|latínu]]; ''quod erat demonstrandum'' Notað í rökfræði og stærðfræði. Sjá þ.s.s.á. |} ==R== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="ritstj." |'''ritstj.'''||ritstjóri, ritstjórar, ritstjórn|| |- |data-sort-value="rslm." |''rslm.''||rannsóknarlögreglumaður|| |- |<span id="Rvík"></span>''Rvík''||[[Reykjavík]]|| |- |data-sort-value="Rvk" |''Rvk''||[[Reykjavík]]|| |- |data-sort-value="R." |''R.''||[[Reykjavík]]||[[wikt:R.|wikiorðabók: R.]] |} ==S== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="s.á."></span>''s.á.''||sama ár|| |- |data-sort-value="samb." |''samb.''||[[sambeyging]]|| |- |data-sort-value="samh." |''samh.''||[[samheiti]]|| |- |data-sort-value="samhlj." |''samhlj.''||[[samhljóð]]|| |- |data-sort-value="samn." |''samn.''||[[samnafn]]|| |- |data-sort-value="s.b." |''s.b.''||[[sterk beyging]]|| |- |data-sort-value="s.d." |''s.d.''||sama dag|| |- |data-sort-value="sbr." |''sbr.''||samanber|| |- |data-sort-value="s.e." |''s.e.''||sjá einnig || |- |data-sort-value="sek." |''sek.''||[[sekúnda]]|| |- |<span id="sérn."></span>''sérn.''||[[sérnafn]]|| |- |data-sort-value="sf." |''sf.''||[[sagnfylling]]|| |- |data-sort-value="sf." |''sf.''||[[sameignarfélag]]|| |- |data-sort-value="sfn." |''sfn.''||[[spurnarfornafn]]|| |- |data-sort-value="sh." |''sh.''||[[samheiti]]|| |- |data-sort-value="sign." |''sign.''||[[signatum]]|| Úr latínu (part. perf. af signare) og þýðir undirritað. Notað í uppskriftum og útgáfum til að auðkenna þar sem um eiginhandarundirritun var að ræða í frumriti. |- |data-sort-value="s.hl." |''s.hl.''||síðari hluti|| |- |data-sort-value="sk." |''sk.''||svokallaður|| |- |data-sort-value="skv." |''skv.''||samkvæmt|| |- |data-sort-value="sl." |''sl.''||síðastliðinn|| |- |data-sort-value="sl." |''sl.''||[[sagnliður]]|| |- |data-sort-value="s.m." |'''s.m.'''||sama mánaðar|| |- |data-sort-value="sn." |''sn.''||svonefndur|| |- |data-sort-value="so." |''so.''||[[sagnorð]]|| |- |<span id="s.ó."></span>''s.ó.''||svar óskast|| |- |<span id="ss. us."></span>''ss. us.''{{heimild vantar}}<!--ÉG ER EKKI VISS HVORT ÞAÐ EIGI AÐ VERA BIL Á MILLI "ss." og "us.", skv. reglunum á það að vera þannig, en skv. [http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm þessu] þá er ekki bil?-->||[[samsett umsögn]]|| |- |data-sort-value="s.s." |''s.s.''||svo sem, sama sem ||einnig stundum notað fyrir sem sagt |- |data-sort-value="s.st." |''s.st.''||sama stað|| |- |<span id="samþ."></span>''samþ.''||samþykkt|| |- |data-sort-value="shlj." |''shlj.''||[[samhljóða]]|| |- |data-sort-value="sign." |''sign.''||eiginhandarundirskrift|| |- |<span id="skál."></span>''skál.''||[[skáletur]]|| |- |data-sort-value="sl." |''sl.''||síðastliðinn|| |- |data-sort-value="st." |''st.''||[[samtenging]]|| |- |data-sort-value="st.s." |''st.s.''||[[sterk sögn]]|| |- |data-sort-value="stk." |''stk.''||stykki|| |- |<span id="sþ."></span>''sþ.''||samþykkt|| |} ==T== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="t.a.m." |''t.a.m.''||til að mynda|| |- |data-sort-value="teg." |''teg.''||[[tegund]]|| |- |data-sort-value="tbl." |''tbl.''||[[tölublað]]|| |- |data-sort-value="t.d." |''t.d.''||til dæmis|| |- |data-sort-value="tfn." |''tfn.''||[[tilvísunarfornafn]]|| |- |data-sort-value="t.h." |''t.h.''||til hægri|| |- |data-sort-value="tl." |''tl.''||[[tengiliður]]|| |- |<span id="tvíhlj."></span>''tvíhlj.''||[[tvíhljóði]]|| |- |data-sort-value="t.v." |''t.v.''||til vinstri|| |- |data-sort-value="tvt." |''tvt.''||[[tvítala]]|| |- |data-sort-value="till." |'''till.'''||tillaga|| |- |data-sort-value="to." |'''to.'''||[[töluorð]]|| |} ==U== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="umr." |'''umr.'''||umræða|| |- |data-sort-value="uh." |'''uh.'''||[[upphrópun]]|| |- |'''uh.h''' |uppháttur hlátur | |- |data-sort-value="us." |'''us.'''||[[umsögn]]|| |- |data-sort-value="uppl." |'''uppl.'''||upplýsingar|| |- |<span id="u.þ.b."></span>'''u.þ.b.'''||um það bil|| |} ==Ú== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="útg."></span>'''útg.'''||Útgáfa|| |} ==V== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |V/ |við | |- |data-sort-value="vb." |'''vb.'''||[[vélbátur]]|| |- |data-sort-value="v.b." |'''v.b.'''||[[veik beyging]]|| |- |<span id="v/b"></span>'''v/b'''||sjá '''vb.'''|| |- |data-sort-value="Vf." |'''[[Vestfirðir|Vf.]].'''||[[Vestfirðir]] → [[Vestfirðir|Vf.]] / Víkurfréttir|| |- |data-sort-value="vh." |'''vh.'''||[[viðtengingarháttur]]|| |- |data-sort-value="vkf." |'''vkf.'''||verkakvennafélag|| |- |data-sort-value="Vl." |'''Vl.'''||[[Vesturland]]|| |- |data-sort-value="vl." |'''vl.'''||viðurlag|| |- |data-sort-value="v.l." |'''v.l.'''||vestlæg lægð|| |- |data-sort-value="vlf." |'''vlf.'''||[[verkalýðsfélag]]|| |- |data-sort-value="vmf." |'''vmf.'''||[[verkamannafélag]]|| |- |data-sort-value="VNV." |'''VNV.'''||[[vestnorðvestur]]|| |- |<span id="-vo"></span>'''-vo'''||''octa'''vo'''''||Úr [[latína|latínu]] ''octavo'' sem þýðir "áttunda", áttblöðungur; dæmi: "þetta handrit er í 8'''vo'''" (sjá einnig {{skammst|-mo}}) |- |data-sort-value="v.s." |'''v.s.'''||[[veik sögn]]|| |- |data-sort-value="vsk." |'''vsk.'''||[[viðskeyti]]|| |- |data-sort-value="vth." |'''vth.'''||[[viðtengingarháttur]]|| |} ==Y== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align="center" cellpadding="7" |- align="center" ! width="130" |Skammstöfun!! width="200" |Merking!! width="470" |Athugasemdir |- |'''y.t.u.''' |ykkur til upplýsinga | |} ==Þ== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="þt."></span>'''þt.'''||[[þátíð]]|| |- |<span id="þ.á."></span>'''þ.á.'''||þessa árs|| |- |<span id="þf."></span>'''þf.'''||[[þolfall]]|| |- |<span id="þ.h."></span>'''þ.h.'''||þess háttar|| |- |<span id="þjs."></span>'''þjs.'''||þjóðsögur||„Þjs. J. Á.“ þýðir „þjóðsögur [[Jón Árnason (1819)|Jóns Árnasonar]]“ |- |<span id="þ.m."></span>'''þ.m.'''||þessa mánaðar|| |- |<span id="þgf."></span>'''þgf.'''||[[þágufall]]|| |- |þgskj. |þingskjal<ref name=":0" /> |Einnig "þskj." |- |<span id="þlt."></span>'''þlt.'''||[[þáliðin tíð]]|| |- |<span id="þolm."></span>'''þolm.'''||[[þolmynd]]|| |- |<span id="þm."></span>'''þm.'''||[[þolmynd]]|| |- |<span id="þml."></span>'''þml.'''||[[þumlungur]]|| |- |þskj. |þingskjal<ref name=":0" /> |Einnig "þgskj." |- |<span id="þ.u.l."></span>'''þ.u.l.'''||því um líkt|| |- |<span id="þýð."></span>'''þýð.'''||[[þýðandi]] / þýðing|| |- |<span id="þ.a.l."></span>'''þ.a.l.'''||þar af leiðandi|| |- |<span id="þ. á m."></span>'''þ. á m.'''||þar á meðal|| Ekki er ritaður punktur á eftir ''á'', enda er það ekki stytt. Sjá [[Listi yfir íslenskar stafsetningar– og málfræðivillur|listann yfir íslenskar stafsetningar- og málfræðivillur]] og [[Skammstöfun#Reglur um skammstöfun í íslensku|reglurnar um skammstöfun í íslensku]]. |- |<span id="þ.e."></span>'''þ.e.'''||það er|| |- |'''þ.e.s.''' |það er svoleiðis | |- |<span id="þ.e.a.s."></span>'''þ.e.a.s.'''||það er að segja|| |- |<span id="þ.s.s.á."></span>'''þ.s.s.á.'''||[[Það sem sanna átti]]|| |- |<span id="þ.m.t."></span>'''þ.m.t.'''||þar með talinn|| |- |<span id="þ.þ.a.a."></span>'''þ.þ.a.a.'''||[[Eff|þá og því aðeins að]]|| Sama og það sem oft er skrifað eff, þ.e. ef og aðeins ef. |} ==Neðanmálsgreinar== <references/> ==Tenglar== ===Listar=== *[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline.TEId-idx?type=HTML&rgn=DIV1&byte=11856836 Icelandic Online Dictionary and Readings] *[http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm Málfræði skammstafanir í íslensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103090642/http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm |date=2008-11-03 }} ===Vísindavefurinn=== *{{vísindavefurinn|3884|Fyrir hvað stendur skammstöfunin GSM?}} *{{vísindavefurinn|5256|Hvað þýðir skammstöfunin et al. í tilvitnanasvigum?}} *{{vísindavefurinn|662|Fyrir hvaða orð standa skammstafanirnar a.m. og p.m.?}} *{{vísindavefurinn|3220|Hvert er íslenska orðið yfir ADSL eða hvernig má þýða skammstöfunina?}} *{{vísindavefurinn|2981|Hver er munurinn á B.A.- og B.S.-gráðu og hvað táknar skammstöfunin?}} *{{vísindavefurinn|2533|Hvað táknar skammstöfunin SMS?}} *{{vísindavefurinn|3139|Hvað þýðir skammstöfunin DNA?}} *{{vísindavefurinn|339|Fyrir hvað stendur skammstöfunin NASA?}} *{{vísindavefurinn|1928|Hvað þýðir táknið µ til dæmis í skammstöfunum eins og µm og µA?}} *{{vísindavefurinn|6744|Af hverju er "etc." eitt orð en "et al." tvö orð, "et" er jú heilt orð úr latínu?}} *{{vísindavefurinn|4024|Hvers vegna stendur oft Ltd, eða limited, á eftir fyrirtækjanöfnum? Dæmi: R. Winter & Co. Ltd.}} *{{vísindavefurinn|6925|Er rétt að fallbeygja vefsíðuheiti, vegna .is endingarinnar?}} *{{vísindavefurinn|415|Hvað þýðir P.S.?}} *{{vísindavefurinn|5142|Af hverju eru salerni merkt með stöfunum WC?}} *{{vísindavefurinn|4413|Hvað þýðir INRI?}} *{{vísindavefurinn|960|Hvað þýðir www?}} *{{vísindavefurinn|6002|Hvað er ADHD?}} *{{vísindavefurinn|3884|Fyrir hvað stendur skammstöfunin GSM?}} *{{vísindavefurinn|4311|Er rangt að skrifa skammstafanir án bila á milli punkta, til dæmis þegar maður skrifar t.d. eða eiga að vera bil á milli?}} {{Stafayfirlit | hlið = já | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = já | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = nei | q = nei | w = nei | z = nei }} [[Flokkur:Íslenska]] [[Flokkur:Listar yfir skammstafanir]] fht6dvfp00tsdyy4du1ig2xeir06f1c 1962400 1962399 2026-05-06T16:57:36Z Egill Blái 113990 /* E */ 1962400 wikitext text/x-wiki Listi yfir algengar [[skammstöfun|skammstafanir]] í [[íslenska|íslensku]]:<br/> {{Stafayfirlit | hlið = já | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = nei | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = nei | q = nei | w = nei | z = nei }} ==0-9<span id="0&ndash;9"></span>== {{Dökkt þema-almennt}} {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="1.p." |1.p.|| [[fyrsta persóna]]|| |- |data-sort-value="2.p." |2.p.|| [[önnur persóna]]|| |- |data-sort-value="3.p." |3.p.|| [[þriðja persóna]] |- |data-sort-value="4to" |4to|| [[quarto]]|| Úr latínu quartus, fjórðungur í ablativus. Fjögurra blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |- |data-sort-value="8vo" |8vo|| [[octavo]]|| Úr latínu octavus, áttungur í ablativus. Átta blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |- |data-sort-value="12mo" |12mo|| [[duodecimo]]|| Úr latínu duodecimus, tólftungur í ablativus. Tólf blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |} ==A== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="a." |'''a.'''||[[aðalsetning]] || |- |data-sort-value="ab.fn." |'''ab.fn.'''||[[afturbeygt fornafn]] || [[Þolfall]]: „sig“, [[Þágufall]]: „sér“, [[Eignarfall]]: „sín“ |- |data-sort-value="a.fn." |'''a.fn.'''||[[afturbeygt fornafn]] || [[Þolfall]]: „sig“, [[Þágufall]]: „sér“, [[Eignarfall]]: „sín“ |- |data-sort-value="afs." |'''afs.'''||sendandi ([[danska]]: ''[[wikt:afsender|afsender]]'')||sá sem sendir bréf t.d. |- |data-sort-value="a.m.k." |'''a.m.k.'''||að minnsta kosti|| Þær hafa svindlað árum saman- eða '''a.m.k.''' reynt það. |- |'''a.m.m''' |að mínu mati | |- |data-sort-value="al." |'''al.'''||[[atviksliður]] || |- |data-sort-value="alm." |'''alm.'''||almennur|| '''Alm.''' upplýsingar. ('''almennar''' upplýsingar)<br> '''Alm.''' hegningarlög. ('''almenn''' hegningarlög) |- |data-sort-value="alg." |'''alg.'''||algengur|| |- |data-sort-value="andh." |'''andh.'''||[[andheiti]] || '''andh.''' orðsins 'andheiti' er 'samheiti' |- |data-sort-value="a.n.l." |'''a.n.l.'''||að nokkru leyti|| |- |data-sort-value="ask" |'''ask'''|| aldur, staður, kyn || [[netslangur]] notað í stað ''[[wikt:en:asl#English|asl]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F563987%2F%3Ft%3D299560409&page_name=article&grein_id=563987|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F617527%2F%3Ft%3D841581272&page_name=article&grein_id=617527|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090814140418/saft.is/netsvar/umraedur/18267/flokkur/8/43/umraeda/47/</ref> |- |data-sort-value="ath." |'''ath.'''||athuga, athugið|| Mætið á föstudaginn ('''ath.''', ekki fimmtudaginn eins og vanalega!) í aðalbyggingunni.<br> '''Ath!''' Það verður fundur á morgun. |- |data-sort-value="aths." |'''aths.'''||athugasemd|| RE: '''aths.''' varðandi brottrekstur. |- |data-sort-value="atr." |'''atr.'''||atriði|| |- |data-sort-value="ao." |'''ao.'''||[[atviksorð]] || |- |data-sort-value="au." |'''au.'''||[[aukasetning]] || |- |data-sort-value="aukaf." |'''aukaf.'''||[[aukafall]] || |} ==Á== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- | data-sort-value="áfn." |'''áfn.'''||[[ábendingarfornafn]] || |- | data-sort-value="áhrl. s." |'''áhrl. s.'''||[[áhrifslaus sögn]] || |- |'''<span id="áhrs."></span>áhrs.'''||[[áhrifssögn]] || |- |'''<span id="ákv. gr."></span>ákv. gr.'''||[[ákveðinn greinir]] || |- |'''<span id="ás."></span>ás.'''||[[áhrifssögn]] || |} ==B== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="b." |'''b.'''||[[beyging]] || |- |data-sort-value="b.b." |'''b.b.'''||[[blönduð beyging]] || |- |data-sort-value="bh." |'''bh.'''||[[boðháttur]] || |- |<span id="BÍN"></span>'''BÍN'''||[[Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]] || |- |data-sort-value="bls." |'''bls.'''||blaðsíða||oft notað til að gefa upp ákveðna blaðsíðu í bók <br>''Flettið á '''bls.''' 196.'' |- |data-sort-value="b.t." |'''b.t.'''||berist til||notað til að gefa til kynna hvert og á hvern pakki/böggull/bréf skal sendast<br>'''''B.t.''' [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]].'' |} ==D== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="dr." |'''dr.'''||[[doktor]]|| |} ==E== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |'''e.a.''' |eftir atvikum | |- |data-sort-value="e.h." |'''e.h.'''||eftir hádegi|| |- |data-sort-value="ehf" |'''ehf.'''|| [[einkahlutafélag]] || |- |data-sort-value="e.k." |'''e.k.'''||einhvers konar; eins konar|| |- |data-sort-value="e.Kr." |'''e.Kr.'''||eftir Krist|| |- |data-sort-value="et." |'''et.'''||[[eintala]]|| |- |data-sort-value="ef." |'''ef.'''||[[eignarfall]] || |- |data-sort-value="efn." |'''efn.'''||[[eignarfornafn]] || |- |'''e.f.o.a.r.''' |eins fljótt og auðið er | |- |data-sort-value="e.s." |'''es.'''||[[eftirskrift]] || sama og {{skammst|p.s.}} á [[latína|latínu]] |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-a.'''||einhverja|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-s.'''||einhvers|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-n.'''||einhvern|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''ennfr.'''||enn fremur|| |- |data-sort-value="eink." |'''eink.'''||[[einkunn]] || |- |data-sort-value="e.m.." |'''e.m.'''||eftir miðdegi ||12 klukkustundir, frá hádegi til miðnættis. Sama og ''post meridiem'' (p.m.) á latnesku |- |data-sort-value="end." |'''end.'''||ending || |- |data-sort-value="e.st." |'''e.st.'''||[[efsta stig]] || |- |data-sort-value="erl." |'''erl.'''||erlendur, erlend, erlent|| |- |data-sort-value="e.t.v." |'''e.t.v.'''||ef til vill|| |- |<span id="e.þ.h."></span>'''e.þ.h.'''||eða þess háttar|| |- |'''e.o.t.''' |eftir okkar tímatal | |} ==F== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="fél."></span>'''fél.'''||félag, félagi|| |- |data-sort-value="fskj." |'''fskj.'''||fylgiskjal|| Til að gefa til kynna að eitthvað hafi fylgiskjal. |- |data-sort-value="fh." |'''fh.'''||[[framsöguháttur]] || |- |data-sort-value="f.h." |'''f.h.'''||fyrir hönd|| Þegar skrifað er undir skjöl fyrir hönd annars aðila. |- |data-sort-value="f.hl." |'''f.hl.'''||fyrri hluti|| Fyrri hluti einhvers; [[bók]]ar, [[handrit]]s, [[saga|sögu]]... |- |data-sort-value="fl." |'''fl.'''||[[forsetningarliður]]|| |- |data-sort-value="f.m." |'''f.m.'''||fyrra mánaðar|| |- |data-sort-value="f.m." |'''f.m.'''||fyrir miðdegi||12 klukkustundir, frá miðnætti til hádegis. Sama og ''ante meridiem'' (a.m.) á latnesku. |- |data-sort-value="fn." |'''fn.'''||[[fornafn]] || |- |data-sort-value="fo." |'''fo.'''||[[fallorð]] || |- |data-sort-value="forl." |'''forl.'''||[[forliður]] || |- |data-sort-value="frb." |'''frb.'''||framburður|| Mie-dreifing (frb. míe)<br>Rayleigh-dreifing (frb. reilei) |- |data-sort-value="frkvstj." |'''frkvstj.''' || framkvæmdastjóri || |- |data-sort-value="frl." |'''frl.'''||[[frumlag]] || |- |data-sort-value="frh." |'''frh.'''||framhald|| Notað til að gefa til kynna framhald af einhverju. |- |frv. |frumvarp<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/althingistidindi/L026/026_thing_1915_umraedur_sameinad_thing.pdf|titill=Alþingi 1915 - Þingsetning|höfundur=Alþingi|útgefandi=Alþingi|mánuður=7|ár=1915|mánuðurskoðað=11|árskoðað=2024}}</ref> | |- |data-sort-value="frt." |'''frt.'''||[[Framtíð (málfræði)|framtíð]] || |- |data-sort-value="fsl." |'''fsl.'''||[[forsetningarliður]]|| (sjá '''fl.''') |- |data-sort-value="fsh." |'''fsh.'''||[[framsöguháttur]] || |- |data-sort-value="fs." |'''fs.'''||[[forsetning]] || |- |data-sort-value="fsk." |'''fsk.'''||[[forskeyti]] || |- |data-sort-value="fst." |'''fst.'''||[[frumstig]] || |- |data-sort-value="f.Kr." |'''f.Kr.'''||fyrir Krist|| Notað fyrir ártöl til að gefa til kynna að viðkomandi ár hafi verið fyrir [[Kristur|Kristburð]]. |- |data-sort-value="f.o.t." |'''f.o.t.'''||fyrir okkar tímatal|| |- |data-sort-value="ft." |'''ft.'''||[[fleirtala]]||Notað til að sýna að eitthvað sé í [[fleirtala|fleirtölu]]. |- |data-sort-value="fv." |'''fv.'''||fyrrverandi||Gefur til kynna að eitthvað/einhver sé fyrrverandi. <br> *''Frv. [[forsætisráðherra]]'' <br> *''frv. kærasta/kærasti''... |- |data-sort-value="fyrrn." |'''fyrrn.'''||fyrrnefndur|| |- |data-sort-value="fyrrv" |'''fyrrv.'''||fyrrverandi|| ''Sjá '''fv.'''.'' |} ==G== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="g" |'''g'''||[[gramm]]|| |- |data-sort-value="germ." |'''germ.'''||[[germynd]]|| |- |data-sort-value="gm." |'''gm.'''||[[germynd]]|| |- |'''g.m.g.''' |guð minn góður | |- |data-sort-value="g.n." |'''g.n.'''||góða nótt|| |- |data-sort-value="gr." |'''gr.'''||grein|| |- |data-sort-value="gr." |'''gr.'''||[[greinir]]|| sjá einnig {{skammst|ákv. gr.}} eða {{skammst|óákv. gr.}} |- |'''g.r.f.''' |gera ráð fyrir | |} ==H== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="hdl." |'''hdl.'''||[[héraðsdómslögmaður]]|| |- |data-sort-value="hdr." |'''hdr.'''||[[handrit]]|| |- |data-sort-value="hf." |'''hf.'''||[[hlutafélag]]|| |- |data-sort-value="hl." |'''hl.'''||hluti|| |- |data-sort-value="hlsk." |'''hlsk.'''||hlutskipti|| |- |data-sort-value="hljsk." |'''hljsk.'''||[[hljóðskipti]]|| |- |data-sort-value="hljv." |'''hljv.'''||[[hljóðvarp]]|| |- |data-sort-value="hr." |'''hr.'''||herra|| |- |<span id="-hr.">'''-hr.'''||[[hreppur]]|| Dæmi: [[Áshreppur]] → [[Áshreppur|Ás''hr.'']] |- |data-sort-value="h.u.b." |'''h.u.b.'''||hér um bil|| |- |data-sort-value="hv." |'''hv.'''||háttvirtur|| |- |data-sort-value="hvk." |'''hvk.'''||[[hvorugkyn]]|| |- |data-sort-value="holl." |'''holl.'''||[[Holland|hollenskur]]|| |- |data-sort-value="Hos." |'''Hos.'''||[[Hósea]]|| (spámaður) |- |<span id="höf."></span>'''höf.'''||[[höfundur]]|| |- |data-sort-value="hk." |'''hk.'''||[[hvorugkyn]]|| |- |data-sort-value="hrl." |'''hrl.'''||[[hæstaréttarlögmaður]]|| |} ==Í== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="ísl."></span>'''ísl.'''||[[íslenska]] eða einhver [[Íslendingur|íslenskur / íslensk / íslenskt]]|| |- |í.þ.t.orð |í þessum töluðu orðum | |} ==K== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="k." |'''k.'''||[[kyn (málfræði)|Kyn]]|| Notað í {{skammst|kk.}}, {{skammst|hvk.}}, {{skammst|hk.}} og {{skammst|kvk.}} |- |data-sort-value="kap." |'''kap.'''||kapituli|| |- |'''k.a.v.s''' |kem að vörmu spori | |- |<span id="Khöfn"></span>'''Khöfn'''||[[Kaupmannahöfn]]|| |- |data-sort-value="kg" |'''kg'''||[[Kílógramm|Kílógramm/kílógrömm]], [[kíló]]|| |- |data-sort-value="kk." |'''kk.'''||[[karlkyn (málfræði)|karlkyn]]|| |- |data-sort-value="km." |'''km.'''||[[kennimynd]]|| |- |data-sort-value="km" |'''km'''||[[kílómetri]]|| |- |data-sort-value="kl." |'''kl.'''||[[klukka]]n|| |- |data-sort-value="klst." |'''klst.'''||[[klukkustund]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kr.'''||[[króna]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kt.'''||[[kennitala]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kgsúrsk.'''||[[konungsúrskurður]]|| Dæmi um notkun: ''Það gerðist með kgsúrsk. 23. júlí sama'' ár...<ref>[http://www.timarit.is/ordaleit.jsp?offset=0&lang=0&publication=300064&ordaleit=kgs%FArsk&is_ordaleit=Leita&month_from=0&year_from=1874&winsize=30&month_to=11&year_to=1929&orderby=score Dæmi af Tímarit.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- |'''kv,''' |[[wiktionary:kveðja|kveðja]] | |- |data-sort-value="kvk." |'''kvk.'''||[[kvenkyn (málfræði)|kvenkyn]]|| |} ==L== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="l" |'''l'''||[[lítri]]|| |- |data-sort-value="leturbr." |'''leturbr.'''||leturbreyting|| |- |data-sort-value="lh." |'''lh.'''||[[lýsingarháttur]]|| |- |data-sort-value="lh. nt." |'''lh. nt.'''||[[lýsingarháttur nútíðar]]|| |- |data-sort-value="lh. þt." |'''lh. þt.'''||[[lýsingarháttur þátíðar]]|| |- |data-sort-value="lo." |'''lo.'''||[[lýsingarorð]]|| |- |data-sort-value="l.s." |'''l.s.'''||''loco sigilli eða locus sigilli''|| Úr latínu. Staður innsiglis, notað við þýðingar eða afritun til að tákna hvar innsigli stóð í frumriti. |- |data-sort-value="l.s.g." |'''l.s.g.'''||lof sé Guði|| |- |data-sort-value="ltr" |'''ltr'''||[[lítri]]|| |} ==M== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="m.a.o." |'''m.a.o.'''||meðal annarra orða|| |- |data-sort-value="m.a.s." |'''m.a.s.'''||meira að segja|| |- |data-sort-value="m.a." |'''m.a.'''||meðal annars|| |- |data-sort-value="ma." |'''ma.'''||[[milljarður]]|| |- |data-sort-value="m.b." |'''m.b.'''||mótorbátur|| |- |data-sort-value="m.e.h." |'''m.e.h.'''||með eigin hendi|| |- |data-sort-value="mg" |'''mg'''||[[milligramm]]|| |- |data-sort-value="mlja" |'''mlja.'''||[[milljarður]]|| |- |<span id="mljó"></span>'''mljó.'''||[[milljón]]|| |- |data-sort-value="mm." |'''mm.'''||[[miðmynd]]|| |- |data-sort-value="mms." |'''mms.'''||[[miðmyndarsögn]]|| |- |data-sort-value="m.m." |'''m.m.'''||með meiru|| |- |data-sort-value="m.fl." |'''m.fl.'''||með fleiru|| |- |'''m.s.br.''' |með síðari breytingum | |- |data-sort-value="m.t.t." |'''m.t.t.'''||með tilliti til|| |- |<span id="miðm."></span>'''miðm.'''||[[miðmynd]]|| |- |'''m.v.''' |miðað við | |- |<span id="m.ö.o."></span>'''m.ö.o.'''||með öðrum orðum|| |- |data-sort-value="m.fl." |'''m.fl.'''||með fleiru|| |- |data-sort-value="mgr." |'''mgr.'''||[[málsgrein]]|| |- |data-sort-value="mst." |'''mst.'''||[[miðstig]]|| |- |<span id="mín."></span>'''mín.'''||[[mínúta]]|| |- |<span id="-mo"></span>'''''-mo'''''||''duodeci'''mo'''''||Úr [[latína|latínu]] ''duodecimo'' sem þýðir "tólfta"); tólfblöðungur, í mjög smáu broti; dæmi: "þetta handrit er í 12'''mo'''" (sjá einnig {{skammst|-vo}}) |} ==N== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="n.á."></span>''n.á.''||næsta ár|| |- |data-sort-value="nf." |''nf.''||[[nefnifall]]|| |- |data-sort-value="nh." |''nh.''||[[nafnháttur]]|| |- |data-sort-value="nhm." |''nhm.''||[[nafnháttarmerki]]|| |- |data-sort-value="nl." |''nl.''||[[nafnliður]]|| |- |data-sort-value="nk." |''nk.''||næstkomandi|| |- |data-sort-value="n.k." |''n.k.''||nokkurs konar|| |- |data-sort-value="nmgr." |''nmgr.''||neðanmálsgrein|| |- |data-sort-value="no." |''[[no|no.]]''||[[nafnorð]]|| |- |<span id="núv."></span>''núv.''||núverandi|| |- |data-sort-value="nr." |''nr.''||[[númer]]|| |- |data-sort-value="nt." |''n.tt.''||[[nánar til tekið|nánar tiltekið]]|| |- |data-sort-value="nt." |''nt.''||[[nútíð]]|| |} ==O== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="o.áfr."></span>''o.áfr.''||og áfram|| |- |data-sort-value="o.m.fl." |''o.m.fl.''||og margt fleira|| |- |data-sort-value="ohf." |''ohf.''||[[opinbert hlutafélag]]||Dæmi: <br>[[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpið ''ohf.'']]<br>[[Flugstoðir|Flugstoðir ''ohf.'']]<br>[[RARIK|RARIK ''ohf.'']] |- |data-sort-value="o.fl." |''o.fl.''||og fleira|| |- |data-sort-value="o.s.frv." |''o.s.frv.''||og svo framvegis|| Já já, fara í skóla, mennta sig, sækja um vinnu ''o.s.frv.'', þú hljómar eins og gömul plata. |- |<span id="o.þ.h."></span>''o.þ.h.''||og þess háttar|| |- |<span id="o.þ.u.l."></span>''o.þ.u.l.''||og því um líkt|| |} ==Ó== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="ófn."></span>''ófn.''||[[óákveðið fornafn]]|| |- |<span id="ób."></span>'''ób.'''||[[óbeygjanlegt orð]]|| |- |<span id="óp."></span>'''óp.'''||[[ópersónulegt]]|| |- |<span id="óákv. gr."></span>'''óákv. gr.'''||[[óákveðinn greinir]]|| |} ==P== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="p." |'''p.'''||[[persóna]]|| |- |data-sort-value="pfn." |'''pfn.'''||[[persónufornafn]]|| |- |data-sort-value="pk." |'''pk.'''||pakki|| |- |data-sort-value="p.s." |'''p.s.'''||[[eftirskrift]]||Úr [[latína|latínu]]; '''''p'''ost '''s'''criptum'', sem þýðir "ritað á eftir". Sbr. {{skammst|e.s.}}. |} ==Q== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="q.e.d." |'''q.e.d.'''||[[það sem átti að sanna/sýna fram á]]||Úr [[latína|latínu]]; ''quod erat demonstrandum'' Notað í rökfræði og stærðfræði. Sjá þ.s.s.á. |} ==R== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="ritstj." |'''ritstj.'''||ritstjóri, ritstjórar, ritstjórn|| |- |data-sort-value="rslm." |''rslm.''||rannsóknarlögreglumaður|| |- |<span id="Rvík"></span>''Rvík''||[[Reykjavík]]|| |- |data-sort-value="Rvk" |''Rvk''||[[Reykjavík]]|| |- |data-sort-value="R." |''R.''||[[Reykjavík]]||[[wikt:R.|wikiorðabók: R.]] |} ==S== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="s.á."></span>''s.á.''||sama ár|| |- |data-sort-value="samb." |''samb.''||[[sambeyging]]|| |- |data-sort-value="samh." |''samh.''||[[samheiti]]|| |- |data-sort-value="samhlj." |''samhlj.''||[[samhljóð]]|| |- |data-sort-value="samn." |''samn.''||[[samnafn]]|| |- |data-sort-value="s.b." |''s.b.''||[[sterk beyging]]|| |- |data-sort-value="s.d." |''s.d.''||sama dag|| |- |data-sort-value="sbr." |''sbr.''||samanber|| |- |data-sort-value="s.e." |''s.e.''||sjá einnig || |- |data-sort-value="sek." |''sek.''||[[sekúnda]]|| |- |<span id="sérn."></span>''sérn.''||[[sérnafn]]|| |- |data-sort-value="sf." |''sf.''||[[sagnfylling]]|| |- |data-sort-value="sf." |''sf.''||[[sameignarfélag]]|| |- |data-sort-value="sfn." |''sfn.''||[[spurnarfornafn]]|| |- |data-sort-value="sh." |''sh.''||[[samheiti]]|| |- |data-sort-value="sign." |''sign.''||[[signatum]]|| Úr latínu (part. perf. af signare) og þýðir undirritað. Notað í uppskriftum og útgáfum til að auðkenna þar sem um eiginhandarundirritun var að ræða í frumriti. |- |data-sort-value="s.hl." |''s.hl.''||síðari hluti|| |- |data-sort-value="sk." |''sk.''||svokallaður|| |- |data-sort-value="skv." |''skv.''||samkvæmt|| |- |data-sort-value="sl." |''sl.''||síðastliðinn|| |- |data-sort-value="sl." |''sl.''||[[sagnliður]]|| |- |data-sort-value="s.m." |'''s.m.'''||sama mánaðar|| |- |data-sort-value="sn." |''sn.''||svonefndur|| |- |data-sort-value="so." |''so.''||[[sagnorð]]|| |- |<span id="s.ó."></span>''s.ó.''||svar óskast|| |- |<span id="ss. us."></span>''ss. us.''{{heimild vantar}}<!--ÉG ER EKKI VISS HVORT ÞAÐ EIGI AÐ VERA BIL Á MILLI "ss." og "us.", skv. reglunum á það að vera þannig, en skv. [http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm þessu] þá er ekki bil?-->||[[samsett umsögn]]|| |- |data-sort-value="s.s." |''s.s.''||svo sem, sama sem ||einnig stundum notað fyrir sem sagt |- |data-sort-value="s.st." |''s.st.''||sama stað|| |- |<span id="samþ."></span>''samþ.''||samþykkt|| |- |data-sort-value="shlj." |''shlj.''||[[samhljóða]]|| |- |data-sort-value="sign." |''sign.''||eiginhandarundirskrift|| |- |<span id="skál."></span>''skál.''||[[skáletur]]|| |- |data-sort-value="sl." |''sl.''||síðastliðinn|| |- |data-sort-value="st." |''st.''||[[samtenging]]|| |- |data-sort-value="st.s." |''st.s.''||[[sterk sögn]]|| |- |data-sort-value="stk." |''stk.''||stykki|| |- |<span id="sþ."></span>''sþ.''||samþykkt|| |} ==T== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="t.a.m." |''t.a.m.''||til að mynda|| |- |data-sort-value="teg." |''teg.''||[[tegund]]|| |- |data-sort-value="tbl." |''tbl.''||[[tölublað]]|| |- |data-sort-value="t.d." |''t.d.''||til dæmis|| |- |data-sort-value="tfn." |''tfn.''||[[tilvísunarfornafn]]|| |- |data-sort-value="t.h." |''t.h.''||til hægri|| |- |data-sort-value="tl." |''tl.''||[[tengiliður]]|| |- |<span id="tvíhlj."></span>''tvíhlj.''||[[tvíhljóði]]|| |- |data-sort-value="t.v." |''t.v.''||til vinstri|| |- |data-sort-value="tvt." |''tvt.''||[[tvítala]]|| |- |data-sort-value="till." |'''till.'''||tillaga|| |- |data-sort-value="to." |'''to.'''||[[töluorð]]|| |} ==U== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="umr." |'''umr.'''||umræða|| |- |data-sort-value="uh." |'''uh.'''||[[upphrópun]]|| |- |'''uh.h''' |uppháttur hlátur | |- |data-sort-value="us." |'''us.'''||[[umsögn]]|| |- |data-sort-value="uppl." |'''uppl.'''||upplýsingar|| |- |<span id="u.þ.b."></span>'''u.þ.b.'''||um það bil|| |} ==Ú== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="útg."></span>'''útg.'''||Útgáfa|| |} ==V== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |V/ |við | |- |data-sort-value="vb." |'''vb.'''||[[vélbátur]]|| |- |data-sort-value="v.b." |'''v.b.'''||[[veik beyging]]|| |- |<span id="v/b"></span>'''v/b'''||sjá '''vb.'''|| |- |data-sort-value="Vf." |'''[[Vestfirðir|Vf.]].'''||[[Vestfirðir]] → [[Vestfirðir|Vf.]] / Víkurfréttir|| |- |data-sort-value="vh." |'''vh.'''||[[viðtengingarháttur]]|| |- |data-sort-value="vkf." |'''vkf.'''||verkakvennafélag|| |- |data-sort-value="Vl." |'''Vl.'''||[[Vesturland]]|| |- |data-sort-value="vl." |'''vl.'''||viðurlag|| |- |data-sort-value="v.l." |'''v.l.'''||vestlæg lægð|| |- |data-sort-value="vlf." |'''vlf.'''||[[verkalýðsfélag]]|| |- |data-sort-value="vmf." |'''vmf.'''||[[verkamannafélag]]|| |- |data-sort-value="VNV." |'''VNV.'''||[[vestnorðvestur]]|| |- |<span id="-vo"></span>'''-vo'''||''octa'''vo'''''||Úr [[latína|latínu]] ''octavo'' sem þýðir "áttunda", áttblöðungur; dæmi: "þetta handrit er í 8'''vo'''" (sjá einnig {{skammst|-mo}}) |- |data-sort-value="v.s." |'''v.s.'''||[[veik sögn]]|| |- |data-sort-value="vsk." |'''vsk.'''||[[viðskeyti]]|| |- |data-sort-value="vth." |'''vth.'''||[[viðtengingarháttur]]|| |} ==Y== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align="center" cellpadding="7" |- align="center" ! width="130" |Skammstöfun!! width="200" |Merking!! width="470" |Athugasemdir |- |'''y.t.u.''' |ykkur til upplýsinga | |} ==Þ== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="þt."></span>'''þt.'''||[[þátíð]]|| |- |<span id="þ.á."></span>'''þ.á.'''||þessa árs|| |- |<span id="þf."></span>'''þf.'''||[[þolfall]]|| |- |<span id="þ.h."></span>'''þ.h.'''||þess háttar|| |- |<span id="þjs."></span>'''þjs.'''||þjóðsögur||„Þjs. J. Á.“ þýðir „þjóðsögur [[Jón Árnason (1819)|Jóns Árnasonar]]“ |- |<span id="þ.m."></span>'''þ.m.'''||þessa mánaðar|| |- |<span id="þgf."></span>'''þgf.'''||[[þágufall]]|| |- |þgskj. |þingskjal<ref name=":0" /> |Einnig "þskj." |- |<span id="þlt."></span>'''þlt.'''||[[þáliðin tíð]]|| |- |<span id="þolm."></span>'''þolm.'''||[[þolmynd]]|| |- |<span id="þm."></span>'''þm.'''||[[þolmynd]]|| |- |<span id="þml."></span>'''þml.'''||[[þumlungur]]|| |- |þskj. |þingskjal<ref name=":0" /> |Einnig "þgskj." |- |<span id="þ.u.l."></span>'''þ.u.l.'''||því um líkt|| |- |<span id="þýð."></span>'''þýð.'''||[[þýðandi]] / þýðing|| |- |<span id="þ.a.l."></span>'''þ.a.l.'''||þar af leiðandi|| |- |<span id="þ. á m."></span>'''þ. á m.'''||þar á meðal|| Ekki er ritaður punktur á eftir ''á'', enda er það ekki stytt. Sjá [[Listi yfir íslenskar stafsetningar– og málfræðivillur|listann yfir íslenskar stafsetningar- og málfræðivillur]] og [[Skammstöfun#Reglur um skammstöfun í íslensku|reglurnar um skammstöfun í íslensku]]. |- |<span id="þ.e."></span>'''þ.e.'''||það er|| |- |'''þ.e.s.''' |það er svoleiðis | |- |<span id="þ.e.a.s."></span>'''þ.e.a.s.'''||það er að segja|| |- |<span id="þ.s.s.á."></span>'''þ.s.s.á.'''||[[Það sem sanna átti]]|| |- |<span id="þ.m.t."></span>'''þ.m.t.'''||þar með talinn|| |- |<span id="þ.þ.a.a."></span>'''þ.þ.a.a.'''||[[Eff|þá og því aðeins að]]|| Sama og það sem oft er skrifað eff, þ.e. ef og aðeins ef. |} ==Neðanmálsgreinar== <references/> ==Tenglar== ===Listar=== *[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline.TEId-idx?type=HTML&rgn=DIV1&byte=11856836 Icelandic Online Dictionary and Readings] *[http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm Málfræði skammstafanir í íslensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103090642/http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm |date=2008-11-03 }} ===Vísindavefurinn=== *{{vísindavefurinn|3884|Fyrir hvað stendur skammstöfunin GSM?}} *{{vísindavefurinn|5256|Hvað þýðir skammstöfunin et al. í tilvitnanasvigum?}} *{{vísindavefurinn|662|Fyrir hvaða orð standa skammstafanirnar a.m. og p.m.?}} *{{vísindavefurinn|3220|Hvert er íslenska orðið yfir ADSL eða hvernig má þýða skammstöfunina?}} *{{vísindavefurinn|2981|Hver er munurinn á B.A.- og B.S.-gráðu og hvað táknar skammstöfunin?}} *{{vísindavefurinn|2533|Hvað táknar skammstöfunin SMS?}} *{{vísindavefurinn|3139|Hvað þýðir skammstöfunin DNA?}} *{{vísindavefurinn|339|Fyrir hvað stendur skammstöfunin NASA?}} *{{vísindavefurinn|1928|Hvað þýðir táknið µ til dæmis í skammstöfunum eins og µm og µA?}} *{{vísindavefurinn|6744|Af hverju er "etc." eitt orð en "et al." tvö orð, "et" er jú heilt orð úr latínu?}} *{{vísindavefurinn|4024|Hvers vegna stendur oft Ltd, eða limited, á eftir fyrirtækjanöfnum? Dæmi: R. Winter & Co. Ltd.}} *{{vísindavefurinn|6925|Er rétt að fallbeygja vefsíðuheiti, vegna .is endingarinnar?}} *{{vísindavefurinn|415|Hvað þýðir P.S.?}} *{{vísindavefurinn|5142|Af hverju eru salerni merkt með stöfunum WC?}} *{{vísindavefurinn|4413|Hvað þýðir INRI?}} *{{vísindavefurinn|960|Hvað þýðir www?}} *{{vísindavefurinn|6002|Hvað er ADHD?}} *{{vísindavefurinn|3884|Fyrir hvað stendur skammstöfunin GSM?}} *{{vísindavefurinn|4311|Er rangt að skrifa skammstafanir án bila á milli punkta, til dæmis þegar maður skrifar t.d. eða eiga að vera bil á milli?}} {{Stafayfirlit | hlið = já | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = já | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = nei | q = nei | w = nei | z = nei }} [[Flokkur:Íslenska]] [[Flokkur:Listar yfir skammstafanir]] h65saoap633kl2s5lte0vm7dfftf5nn 0 8253 1962397 1956059 2026-05-06T15:58:32Z Snævar 16586 /* Þátttaka */ farsímastíll 1962397 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = {{noitalic|Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | annað_nafn = {{Plainlist| * {{noitalic|Eurovision Song Contest}} * {{noitalic|Eurovision}} * {{noitalic|ESC}} }} | tegund = [[Söngvakeppni]] | skapari = [[Samband evrópskra sjónvarpsstöðva]] | byggt_á = [[Sanremo tónlistarhátíðin]] | land = | tungumál = Enska og franska | fjöldi_þátta = {{Plainlist| * 69 keppnir * 107 beinar útsendingar }} | lengd = {{Plainlist| * ~2 klukkutímar (undanúrslit) * ~4 klukkutímar (úrslit) }} | frumsýning = {{Start date|1956|05|24}} | síðasti_þáttur = í dag | italic_title = no }} [[Mynd:ESC_2021_Rotterdam_-_Greenfloor_and_podium.jpg|thumb|hægri|Græna herbergið í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva í [[Rotterdam]] árið 2021.]] '''Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest}}; [[franska]]: ''Concours Eurovision de la chanson'') er alþjóðleg söngvakeppni sem er haldin árlega af [[Samband evrópskra sjónvarpsstöðva|Sambandi evrópskra sjónvarpsstöðva]]. Hvert þátttökuland sendir inn frumsamið lag til að flytja í beinni útsendingu í keppninni og gefur lögum hinna landanna stig til að ákvarða sigurvegara. Keppnin hefur verið haldin árlega síðan [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1956|1956]] (fyrir utan [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2020|2020]]), sem gerir hana að langlífustu alþjóðlegu tónlistarkeppninni og eina af langlífustu sjónvarpsþáttum sem hafa verið gerðir. Keppnin er byggð á [[Sanremo-tónlistarhátíðin|Sanremo tónlistarhátíðinni]] sem hefur verið haldin í Ítalíu síðan árið 1951. Sjónvarpsstöðvar sem eru virkir meðlimir í Sambandi evrópskra sjónvarpsstöðva og aðrar sem hafa fengið til þess boð hafa þátttökurétt í keppninni. Til og með 2025 hafa 52 lönd tekið þátt að minnsta kosti einu sinni. Hver sjónvarpsstöð sendir eitt frumsamið lag sem er þrjár mínútur að lengd eða styttra sem er svo flutt í beinni útsendingu af söngvara eða allt að sex manna hópi 16 ára og eldri. Hvert land gefur 1-8, 10 og 12 stig til tíu uppáhalds laga sinna, byggt á skoðunum dómnefndar landsins og áhorfenda í landinu. Lagið sem fær flest stig sigrar keppnina. Auk flutnings frá keppendum fara einnig fram opnunaratriði og ýmis skemmtiatriði. Þekktir flytjendur sem hefur komið fram sem skemmtiatriði eru [[Cirque du Soleil]], [[Madonna]], [[Justin Timberlake]], [[Mika (söngvari)|Mika]] og [[Rita Ora]]. Keppnin hófst sem stakur kvöldviðburður, en hefur stækkað eftir því sem ný lönd hafa bæst við (þar á meðal lönd utan Evrópu, eins og [[Ísrael í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Ísrael]] og [[Ástralía í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Ástralía]]) sem leiddi til þess að undankeppni var bætt við árið 2004, og annarri undankeppni árið 2008. Til og með 2025 hefur [[Þýskaland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Þýskaland]] tekið oftast þátt, en það hefur tekið þátt á hverju ári frá upphafi, nema árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1996|1996]] þegar landið komst ekki upp úr forvalinu. [[Írland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Írland]] og [[Svíþjóð í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Svíþjóð]] eiga metið yfir flesta sigra, með sjö sigra hvort í heildina. Hefð er fyrir því að keppnin sé haldin í því landi sem sigraði árið á undan og gefur því landi tækifæri til að kynna landið sem ferðamannastað. Þúsundir áhorfenda mæta á hverju ári, ásamt blaðamönnum sem fjalla um alla hluta keppninnar, þar á meðal æfingar á staðnum, blaðamannafundi með keppendum, auk annarra tengdra viðburða og sýninga í borginni sem keppnin er haldin í. Samhliða almenna Eurovision lógóinu er einstakt þema venjulega skapað fyrir hvert ár. Keppnin hefur verið sýnd í löndum í öllum heimsálfum og hefur verið aðgengileg í gegnum opinbera vefsíðu keppninnar síðan 2001. Árlega horfa hundruð milljóna áhorfenda á keppnina um allan heim. Að koma fram í keppninni hefur oft gefið flytjendum aukinn árangur í heimalandi sínu og í sumum tilfellum langvarandi árangri á heimsvísu. Nokkuð af söluhæsta tónlistarfólki heims hefur keppt í gegnum tíðina, þar á meðal [[ABBA]], [[Céline Dion|Celine Dion]], [[Julio Iglesias]], [[Cliff Richards]] og [[Olivia Newton-John]]. == Þátttaka == {{Aðalgrein|Lönd í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[File:European Broadcasting Area.svg|thumb|upright=1.5|alt=Kort af löndum í Evrópu, norður-Afríku og vestur-Asíu með gráum lit. Mörk evrópska útendingar svæðsisins lituð með rauðu|Svæði evrópska útsendingar svæðsins litað með rauðu]] [[File:EurovisionParticipants.svg|thumb|upright=1.5|alt=Kort af löndum í Evrópu, norður-Afríku og vestur-Asíu með viðbættri mynd af Ástralíu efst í hægra horni; lönd eru lituð til að gefa til kynna þátttöku og þátttökurétt.|right|Þátttaka síðan 1956: {{legend|#22b14c|Tók þátt einu sinni eða oftar}} {{legend|#ffc20e|Tók aldrei þátt, en hefur þátttökurétt}} {{legend|#d40000|Ætlaði að taka þátt, en hætti við}} {{legend|#00ff00|Tók þátt sem hluti af öðru landi, en aldrei sem sjálfstætt ríki}}]] Virkir meðlimir Sambands evrópskra sjónvarpsstöðva (EBU) hafa rétt til að taka þátt; virkir meðlimir eru þeir sem eru í ríkjum sem eru innan [[Evrópska útsendingar svæðið|Evrópska útsendingar svæðisins]], eða eru [[meðlimir Evrópuráðsins]].<ref name="EBUmembership">{{Cite web |date=27 April 2018 |title=EBU – Admission |url=https://www.ebu.ch/about/members/admission |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913022313/https://www.ebu.ch/about/members/admission |archive-date=13 September 2019 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Virkir meðlimir eru fjölmiðlar sem eru oft aðgengileg 98% heimila landsins sem hafa tækjabúnað til að taka á móti slíkum sendingum.<ref>{{Cite web |date=June 2013 |title=Regulation on Detailed Membership Criteria under Article 3.6 of the EBU Statutes |url=https://www.ebu.ch/files/live/sites/ebu/files/About/Governance/Regulation%202013_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516221310/https://www.ebu.ch/files/live/sites/ebu/files/About/Governance/Regulation%202013_EN.pdf |archive-date=16 May 2019 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Fjölmiðlar sem eru meðlimir þurfa samþykki frá hópi keppninnar til þess að keppa.<ref name="Who can take part">{{Cite web |title=Which countries can take part? |url=https://eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which%20countries? |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317083448/https://eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which%20countries? |archive-date=17 March 2017 |access-date=28 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Evrópska útsendingar svæðið er skilgreint af [[Alþjóða símasambandið|Alþjóða símasambandinu]] sem landsvæðið á milli [[Alþjóða símasambands svæði |ITU svæði 1]] í vestri, 40° lengdargráðu í austri og breiddargráðu 30° í norðri. Armenía, Aserbaíjan, Georgía, hluti Íraks, Sýrlands og Úkraínu sem liggja utan þessara marka teljast einnig hluti af evrópska útsendingar svæðinu.<ref name="ITU-R Radio Regulation 2012">{{Cite web |year=2012 |title=ITU-R Radio Regulations 2012–15 |url=http://www.sma.gov.jm/sites/default/files/publication_files/ITU-R_Radio_Regulations_2012_%202015_%20Article_5_Table%20of%20Frequencies.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816092114/http://sma.gov.jm/sites/default/files/publication_files/ITU-R_Radio_Regulations_2012_%202015_%20Article_5_Table%20of%20Frequencies.pdf |archive-date=16 August 2013 |access-date=28 June 2019 |publisher=[[International Telecommunication Union]], available from the Spectrum Management Authority of Jamaica}}</ref><ref name="ITU-R Radio Regulation 2004">{{Cite web |year=2004 |title=ITU-R Radio Regulations – Articles edition of 2004 (valid in 2004–07) |url=http://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S020200001A4501PDFE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010235726/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S020200001A4501PDFE.pdf |archive-date=10 October 2017 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref> Rétturinn til að taka þátt í keppninni er því ekki bundinn við lönd í Evrópu, þar sem nokkur ríki sem eru landfræðilega utan marka heimsálfunnar eða spanna nokkrar heimsálfur eru hluti af evrópska útsendingar svæðinu.<ref name="Who can take part" /> Lönd frá þessum hópum hafa áður tekið þátt, þar á meðal lönd í vestur-Asíu, eins og Ísrael og Kýpur, lönd sem eru bæði í Evrópu og Asíu eins og Rússland og Tyrkland, og norður-afrísk lönd eins og Morokkó.<ref name="ESC History">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: History by events |url=https://eurovision.tv/events |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825083217/https://eurovision.tv/events |archive-date=25 August 2017 |access-date=27 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Ástralía varð fyrsta ríkið utan evrópska útsendingar svæðisins árið 2015, eftir að þeir fengu boðsbréf frá hópi keppninnar.<ref name="Australia">{{Cite web |date=10 February 2015 |title=Australia to compete in the 2015 Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/story/australia-to-compete-in-the-2015-eurovision-song-contest |access-date=27 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Meðlimir EBU verða að uppfylla skilyrði sem eru skilgreind í reglum keppninnar, drög eru gerð af afriti þeirra árlega. Mest geta 44 lönd tekið þátt í einni keppni.<ref name="Rules">{{Cite web |date=12 January 2017 |title=Eurovision Song Contest: Rules |url=https://eurovision.tv/about/rules/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826013327/https://eurovision.tv/about/rules |archive-date=26 August 2022 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Fjölmiðlar verða að greiða EBU þátttökugjald áður en fresturinn sem tilgreindur er í reglum ársins rennur út. Þetta gjald er mishátt eftir stærð landana og áhorfstölum.<ref name="FAQ">{{Cite web |date=12 January 2017 |title=FAQ – Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/about/faq/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623153206/https://eurovision.tv/about/faq/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=28 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Fimmtíu og tvö lönd hafa tekið þátt að minnsta kosti einu sinni.<ref name="ESC History" /> Þessi lönd eru skráð hér ásamt ári frumraunarinnar. <br clear="all" /> <div style="width:706px; padding-top:1px"> {| class="wikitable" style="font-size:94%; width:203px; float:left; vertical-align:top" |- ! scope="col"| Ár ! scope="col"| Land með frumraun |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="7"| {{Escyr|1956}} | {{esc|Belgía}} |- | {{esc|Frakkland}} |- | {{esc|Holland}} |- | {{esc|Ítalía}} |- | {{esc|Lúxemborg}} |- | {{esc|Sviss}} |- | {{esc|Þýskaland}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir [[Vestur-Þýskaland]] til 1990; [[Austur-Þýskaland]] tók aldrei þátt. Kynnt öll árin sem 'Þýskaland', nema 1967 sem 'sambandslýðveldið Þýskaland', 1970 og 1976 sem 'Vestur-Þýskaland', og 1990 sem 'F.R. Germany'.}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="3"| {{Escyr|1957}} | {{esc|Austurríki}} |- | {{esc|Bretland}} |- | {{esc|Danmörk}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1958}} | {{esc|Svíþjóð}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1959}} | {{esc|Mónakó}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1960}} | {{esc|Noregur}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="3"| {{Escyr|1961}} | {{esc|Finnland}} |- | {{esc|Júgóslavía}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía]] til 1991, og [[Serbía og Svartfjallaland|sambandslýðveldið Júgóslavía]] 1992.}} |- | {{esc|Spánn}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1964}} | {{esc|Portúgal}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1965}} | {{esc|Írland}} |} {| class="wikitable" style="font-size:94%; width:255px; float:right; vertical-align:top" |- ! scope="col"| Ár ! scope="col"| Land með frumraun |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|2000}} | {{esc|Lettland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|2003}} | {{esc|Úkraína}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="4"| {{Escyr|2004}} | {{esc|Albanía}} |- | {{esc|Andorra}} |- | {{esc|Hvíta-Rússland}} |- | {{esc|Serbía og Svartfjallaland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="2"| {{Escyr|2005}} | {{esc|Búlgaría}} |- | {{esc|Moldóva}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|2006}} | {{esc|Armenía}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="4"| {{Escyr|2007}} | {{esc|Georgía}} |- | {{esc|Serbía}} |- | {{esc|Svartfjallaland}} |- | {{esc|Tékkland}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir 'Czechia' frá 2023.}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="2"| {{Escyr|2008}} | {{esc|Aserbaísjan}} |- | {{esc|San Marínó}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="1"| {{Escyr|2015}} | {{esc|Ástralía}}{{efn|group=Participation|Samstarfsaðili, fyrst tilkynntur sem þátttakandi í einni keppni til að fagna 60 ára afmæli keppninnar, en hefur tekið þátt árlega síðan þá.<ref name="Australia 2023">{{Cite web |date=12 February 2019 |title=Australia secures spot in Eurovision for the next five years |url=https://eurovision.tv/story/australia-secures-spot-in-eurovision-until-2023 |access-date=27 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref><ref name="Participants">{{cite web |date=5 December 2023 |title=Eurovision 2024: 37 broadcasters head to Malmö |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2024-37-broadcasters-head-malmo |access-date=5 December 2023 |website= |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>}} |- |} {| class="wikitable" style="font-size:94%; width:248px; vertical-align:top" |- ! scope="col"| Ár ! scope="col"| Land með frumraun |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1971}} | {{esc|Malta}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1973}} | {{esc|Ísrael}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1974}} | {{esc|Grikkland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1975}} | {{esc|Tyrkland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="1"| {{Escyr|1980}} | {{esc|Marokkó}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1981}} | {{esc|Kýpur}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1986}} | {{esc|Ísland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="3"| {{Escyr|1993}} | {{esc|Bosnía og Hersegóvína}} |- | {{esc|Króatía}} |- | {{esc|Slóvenía}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="7"| {{Escyr|1994}} | {{esc|Eistland}} |- | {{esc|Litáen}} |- | {{esc|Pólland}} |- | {{esc|Rúmenía}} |- | {{esc|Rússland}} |- | {{esc|Slóvakía}} |- | {{esc|Ungverjaland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="1"| {{Escyr|1998}} | {{esc|Norður-Makedónía}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir 'fyrrum Júgóslavíska lýðveldið Makedónía' (vegna nafnadeilu við Grikkland) fyrir 2019.}} |} </div> {{notelist|group=Participation}} == Sigurvegarar == {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" width="100%" ! Ár ! Land ! Lag ! Flytjandi ! Tungumál ! scope="col" width=40px data-sort-type="number" | Stig |- ! scope="row" | {{Escyr|1956}} | {{Esc|Sviss}} | „Refrain“ | [[Lys Assia]] | [[franska]] | {{Sdash}}{{Efn|Niðurstöðurnar fyrir keppnina árið 1956 eru ekki vitaðar, aðeins var sigurvegarinn kynntur.}} |- ! scope="row" | {{Escyr|1957}} | {{Esc|Holland}} | „Net als toen“ | [[Corry Brokken]] | [[hollenska]] | align=center | 31 |- ! scope="row" | {{Escyr|1958}} | {{Esc|Frakkland}} | „Dors, mon amour“ | [[André Claveau]] | franska | align=center | 27 |- ! scope="row" | {{Escyr|1959}} | {{Esc|Holland}} | „Een beetje“ | [[Teddy Scholten]] | hollenska | align=center | 21 |- ! scope="row" | {{Escyr|1960}} | {{Esc|Frakkland}} | „Tom Pillibi“ | [[Jacqueline Boyer]] | franska | align=center | 32 |- ! scope="row" | {{Escyr|1961}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Nous les amoureux“ | [[Jean-Claude Pascal]] | franska | align=center | 31 |- ! scope="row" | {{Escyr|1962}} | {{Esc|Frakkland}} | „Un premier amour“ | [[Isabelle Aubret]] | franska | align=center | 26 |- ! scope="row" | {{Escyr|1963}} | {{Esc|Danmörk}} | „Dansevise“ | [[Grethe & Jørgen Ingmann]] | [[danska]] | align=center | 42 |- ! scope="row" | {{Escyr|1964}} | {{Esc|Ítalía}} | „Non ho l'età“ | [[Gigliola Cinquetti]] | [[ítalska]] | align=center | 49 |- ! scope="row" | {{Escyr|1965}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Poupée de cire, {{nowrap|poupée de son“}} | [[France Gall]] | franska | align=center | 32 |- ! scope="row" | {{Escyr|1966}} | {{Esc|Austurríki}} | „Merci, Chérie“ | [[Udo Jürgens]] | [[þýska]] | align=center | 31 |- ! scope="row" | {{Escyr|1967}} | {{Esc|Bretland}} | „Puppet on a String“ | [[Sandie Shaw]] | [[enska]] | align=center | 47 |- ! scope="row" | {{Escyr|1968}} | {{Esc|Spánn}} | „La La La“ | [[Massiel]] | [[spænska]] | align=center | 29 |- ! scope="row" rowspan="4" | {{Escyr|1969}} | {{Esc|Bretland}} | „Boom Bang-a-Bang“ | [[Lulu (söngvari)|Lulu]] | enska | align=center rowspan="4" | 18{{Efn|Í keppninni árið 1969 voru fjórir sigurvegarar. Engar reglur voru þá til um bráðabana og voru þar af leiðandi öll löndin talin sem sigurvegarar.}} |- | {{Esc|Frakkland}} | „Un jour, un enfant“ | [[Frida Boccara]] | franska |- | {{Esc|Holland}} | „De troubadour“ | [[Lenny Kuhr]] | hollenska |- | {{Esc|Spánn}} | „Vivo cantando“ | [[Salomé (söngvari)|Salomé]] | spænska |- ! scope="row" | {{Escyr|1970}} | {{Esc|Írland}} | „All Kinds of Everything“ | [[Dana Rosemary Scallon|Dana]] | enska | align=center | 32 |- ! scope="row" | {{Escyr|1971}} | {{Esc|Mónakó}} | „Un banc, un arbre, une rue“ | [[Séverine]] | franska | align=center | 128 |- ! scope="row" | {{Escyr|1972}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Après toi“ | [[Vicky Leandros]] | franska | align=center | 128 |- ! scope="row" | {{Escyr|1973}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Tu te reconnaîtras“ | [[Anne-Marie David]] | franska | align=center | 129 |- ! scope="row" | {{Escyr|1974}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Waterloo“ | [[ABBA]] | enska | align=center | 24 |- ! scope="row" | {{Escyr|1975}} | {{Esc|Holland}} | „Ding-a-dong“ | [[Teach-In]] | enska | align=center | 152 |- ! scope="row" | {{Escyr|1976}} | {{Esc|Bretland}} | „Save Your Kisses for Me“ | [[Brotherhood of Man]] | enska | align=center | 164 |- ! scope="row" | {{Escyr|1977}} | {{Esc|Frakkland}} | „L'Oiseau et l'Enfant“ | [[Marie Myriam]] | franska | align=center | 136 |- ! scope="row" | {{Escyr|1978}} | {{Esc|Ísrael}} | „A-Ba-Ni-Bi“ {{small|(א-ב-ני-בי)}} | [[Izhar Cohen]] & [[Alphabeta]] | [[hebreska]] | align=center | 157 |- ! scope="row" | {{Escyr|1979}} | {{Esc|Ísrael}} | „Hallelujah“ {{small|(הללויה)}} | [[Milk and Honey (tónlistarhópur)|Milk and Honey]] | hebreska | align=center | 125 |- ! scope="row" | {{Escyr|1980}} | {{Esc|Írland}} | „What's Another Year“ | [[Johnny Logan]] | enska | align=center | 143 |- ! scope="row" | {{Escyr|1981}} | {{Esc|Bretland}} | „Making Your Mind Up“ | [[Bucks Fizz]] | enska | align=center | 136 |- ! scope="row" | {{Escyr|1982}} | {{Esc|Þýskaland}} | „Ein bißchen Frieden“ | [[Nicole Seibert|Nicole]] | þýska | align=center | 161 |- ! scope="row" | {{Escyr|1983}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Si la vie est cadeau“ | [[Corinne Hermès]] | franska | align=center | 142 |- ! scope="row" | {{Escyr|1984}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Diggi-Loo Diggi-Ley“ | [[Herreys]] | [[sænska]] | align=center | 145 |- ! scope="row" | {{Escyr|1985}} | {{Esc|Noregur}} | „La det swinge“ | [[Bobbysocks|Bobbysocks!]] | [[norska]] | align=center | 123 |- ! scope="row" | {{Escyr|1986}} | {{Esc|Belgía}} | „J'aime la vie“ | [[Sandra Kim]] | franska | align=center | 176 |- ! scope="row" | {{Escyr|1987}} | {{Esc|Írland}} | „Hold Me Now“ | [[Johnny Logan]] | enska | align=center | 172 |- ! scope="row" | {{Escyr|1988}} | {{Esc|Sviss}} | „Ne partez pas sans moi“ | [[Céline Dion]] | franska | align=center | 137 |- ! scope="row" | {{Escyr|1989}} | {{Esc|Júgóslavía}} | „Rock Me“ | [[Riva]] | [[serbókróatíska]] | align=center | 137 |- ! scope="row" | {{Escyr|1990}} | {{Esc|Ítalía}} | „Insieme: 1992“ | [[Toto Cutugno]] | ítalska | align=center | 149 |- ! scope="row" | {{Escyr|1991}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Fångad av en stormvind“ | [[Carola Häggkvist|Carola]] | sænska | align=center | 146 |- ! scope="row" | {{Escyr|1992}} | {{Esc|Írland}} | „Why Me?“ | [[Linda Martin]] | enska | align=center | 155 |- ! scope="row" | {{Escyr|1993}} | {{Esc|Írland}} | „In Your Eyes“ | [[Niamh Kavanagh]] | enska | align=center | 187 |- ! scope="row" | {{Escyr|1994}} | {{Esc|Írland}} | „Rock 'n' Roll Kids“ | [[Paul Harrington]] & [[Charlie McGettigan]] | enska | align=center | 226 |- ! scope="row" | {{Escyr|1995}} | {{Esc|Noregur}} | „Nocturne“ | [[Secret Garden]] | norska | align=center | 148 |- ! scope="row" | {{Escyr|1996}} | {{Esc|Írland}} | „The Voice“ | [[Eimear Quinn]] | enska | align=center | 162 |- ! scope="row" | {{Escyr|1997}} | {{Esc|Bretland}} | „Love Shine a Light“ | [[Katrina and the Waves]] | enska | align=center | 227 |- ! scope="row" | {{Escyr|1998}} | {{Esc|Ísrael}} | „Diva“ {{small|(דיווה)}} | [[Dana International]] | hebreska | align=center | 172 |- ! scope="row" | {{Escyr|1999}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Take Me to Your Heaven“ | [[Charlotte Perrelli|Charlotte Nilsson]] | enska | align=center | 163 |- ! scope="row" | {{Escyr|2000}} | {{Esc|Danmörk}} | „Fly on the Wings of Love“ | [[Olsen-bræður]] | enska | align=center | 195 |- ! scope="row" | {{Escyr|2001}} | {{Esc|Eistland}} | „Everybody“ | [[Tanel Padar]], [[Dave Benton]] & 2XL | enska | align=center | 198 |- ! scope="row" | {{Escyr|2002}} | {{Esc|Lettland}} | „I Wanna“ | [[Marie N]] | enska | align=center | 176 |- ! scope="row" | {{Escyr|2003}} | {{Esc|Tyrkland}} | „Everyway That I Can“ | [[Sertab Erener]] | enska | align=center | 167 |- ! scope="row" | {{Escyr|2004}} | {{Esc|Úkraína}} | „Wild Dances“ | [[Rúslana]] | enska, [[úkraínska]] | align=center | 280 |- ! scope="row" | {{Escyr|2005}} | {{Esc|Grikkland}} | „My Number One“ | [[Helena Paparizou]] | enska | align=center | 230 |- ! scope="row" | {{Escyr|2006}} | {{Esc|Finnland}} | „[[Hard Rock Hallelujah]]“ | [[Lordi]] | enska | align=center | 292 |- ! scope="row" | {{Escyr|2007}} | {{Esc|Serbía}} | „Molitva“ {{small|(Молитва)}} | [[Marija Šerifović]] | [[serbneska]] | align=center | 268 |- ! scope="row" | {{Escyr|2008}} | {{Esc|Rússland}} | „Believe“ | [[Díma Bílan]] | enska | align=center | 272 |- ! scope="row" | {{Escyr|2009}} | {{Esc|Noregur}} | „Fairytale“ | [[Alexander Rybak]] | enska | align=center | 387 |- ! scope="row" | {{Escyr|2010}} | {{Esc|Þýskaland}} | „Satellite“ | [[Lena Meyer-Landrut|Lena]] | enska | align=center | 246 |- ! scope="row" | {{Escyr|2011}} | {{Esc|Aserbaísjan}} | „Running Scared“ | [[Eldar Gasimov|Ell]] & [[Nigar Jamal|Nikki]] | enska | align=center | 221 |- ! scope="row" | {{Escyr|2012}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Euphoria“ | [[Loreen]] | enska | align=center | 372 |- ! scope="row" | {{Escyr|2013}} | {{Esc|Danmörk}} | „Only Teardrops“ | [[Emmelie de Forest]] | enska | align=center | 281 |- ! scope="row" | {{Escyr|2014}} | {{Esc|Austurríki}} | „Rise Like a Phoenix“ | [[Conchita Wurst]] | enska | align=center | 290 |- ! scope="row" | {{Escyr|2015}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Heroes“ | [[Måns Zelmerlöw]] | enska | align=center | 365 |- ! scope="row" | {{Escyr|2016}} | {{Esc|Úkraína}} | „1944“ | [[Jamala]] | enska, [[krímtataríska]] | align=center | 534 |- ! scope="row" | {{Escyr|2017}} | {{Esc|Portúgal}} | „Amar pelos dois“ | [[Salvador Sobral]] | [[portúgalska]] | align=center | 758 |- ! scope="row" | {{Escyr|2018}} | {{Esc|Ísrael}} | „Toy“ | [[Netta Barzilai|Netta]] | enska | align=center | 529 |- ! scope="row" | {{Escyr|2019}} | {{Esc|Holland}} | „Arcade“ | [[Duncan Laurence]] | enska | align=center | 498 |- ! scope="row" | {{Escyr|2020}} | colspan="5" {{N/A|''Keppni aflýst vegna [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldursins]].''}} |- ! scope="row" | {{Escyr|2021}} | {{Esc|Ítalía}} | „Zitti e buoni“ | [[Måneskin]] | ítalska | align=center | 524 |- ! scope="row" | {{Escyr|2022}} | {{Esc|Úkraína}} | „Stefania“ {{small|(Стефанія)}} | [[Kalush Orchestra]] | úkraínska | align=center | 631 |- ! scope="row" | {{Escyr|2023}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „[[Tattoo (lag)|Tattoo]]“ | [[Loreen]] | enska | align=center | 583 |- ! scope="row" | {{Escyr|2024}} | {{Esc|Sviss}} | „The Code“ | [[Nemo (rappari)|Nemo]] | enska | align=center | 591 |- ! scope="row" | {{Escyr|2025}} | {{Esc|Austurríki}} | „Wasted Love“ | [[JJ (söngvari)|JJ]] | enska | align=center | 436 |} == Gagnrýni og deilur == {{Aðalgrein|Deilur í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} Keppnin hefur verið gangrýnd fyrir tónlistaratriðin, ætluð [[Stjórnmál|pólitísk]] áhrif á keppnina og nokkur umdeild atvik sem hafa gerst.<ref>{{Cite web |last=Robinson |first=Frances |date=3 May 2017 |title=13 times Eurovision got super political |url=https://www.politico.eu/article/13-times-eurovision-song-contest-got-political/ |access-date=8 July 2020 |website=[[Politico]]}}</ref> === Tónlistarstíll og framkoma === Gæði tónlistarinnar frá fyrrum atriðum hefur verið gagnrýnd og bent á að ákveðnir tónlistarstílar eru sýndir oftar en aðrir til að reyna að höfða til sem flestra kjósenda í alþjóðlegum áhorfshóp.<ref name="How to win">{{Cite news |date=16 May 2019 |title=How to win the Eurovision Song Contest |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2019/05/16/how-to-win-the-eurovision-song-contest |access-date=8 July 2020}}</ref> Ballöður, [[þjóðlagatónlist]] og [[tyggigúmmítónlist]] eru taldar grunntónlistarstefnur keppninnar síðustu árin, sem hefur leitt til ásakana um að keppnin sé kerfisbundin.<ref>{{Cite web |last=Carniel |first=Jess |date=10 May 2018 |title=The Six Types of Eurovision Contestant |url=https://www.lifehacker.com.au/2018/05/the-six-types-of-eurovision-contestant/ |access-date=8 July 2020 |website=lifehacker.com.au}}</ref><ref name="Fringe">{{Cite web |last=Majendie |first=Paul |date=11 August 2007 |title=Fringe show celebrates Eurovision kitsch |url=https://uk.reuters.com/article/stage-arts-edinburgh-eurovision-dc/edinburgh-fringe-show-celebrates-eurovision-kitsch-idUKL1142844820070811 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010235342/http://uk.reuters.com/article/stage-arts-edinburgh-eurovision-dc/edinburgh-fringe-show-celebrates-eurovision-kitsch-idUKL1142844820070811 |url-status=dead |archive-date=10 October 2017 |access-date=7 July 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref> Önnur algeng atriði í fyrri keppnum sem hefur verið gert grín að er skortur á breytingum í [[tóntegund]], textar um ást og/eða frið og enskur framburður af fólki sem hefur það ekki sem móðurtungumál.<ref name="How to win" /><ref>{{Cite web |date=11 May 2018 |title=What makes the perfect Eurovision song? |url=https://www.radiotimes.com/news/tv/2018-05-11/what-makes-the-perfect-eurovision-song/ |access-date=8 July 2020 |website=[[Radio Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |date=29 June 2020 |title=Want to win Eurovision? Write a nice, slow song about love |url=https://edition.cnn.com/style/article/eurovision-winners-analysis-scli-intl-style/index.html |access-date=8 July 2020 |publisher=[[CNN]]}}</ref> Þar sem keppnin er aðallega sjónvarpsþáttur, hafa atriði síðustu ára reynt að fanga athygli áhorfenda með öðru en tónlist, eins og með ljósasýningu, brellum, leikhústilburðum og búningum.<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |date=18 May 2019 |title=Eurovision: What is it and what time is it on? |url=https://edition.cnn.com/2019/05/18/europe/eurovision-explainer-2019-intl/index.html |access-date=8 July 2020 |publisher=[[CNN]]}}</ref> Gagnrýnt hefur verið að þetta sé til að trufla áhorfanda frá lélegum tónlistaratriðum.<ref name="Antes cursi">{{Cite journal |last=Allatson |first=Paul |year=2007 |title='Antes cursi que sencilla': Eurovision Song Contests and the Kitsch-Drive to Euro-Unity |journal=Culture, Theory and Critique |volume=48 |issue=1 |pages=87–98 |doi=10.1080/14735780701293540 |s2cid=146449408}}</ref> Þó gert sé grín að mörgum þessara þátta þá eru aðrir sem fagna þessum þáttum og áskilja þá sem grunnatriði að því sem geri keppnina góða.<ref>{{Cite web |last=Campbell |first=Chuck |date=5 July 2020 |title='Eurovision' soundtrack kicks up the camp |url=https://eu.knoxnews.com/story/entertainment/columnists/chuck-campbell/2020/07/05/eurovision-soundtrack-will-ferrell-rachel-mcadams-6-lack-jessie-ware-dream-wife-peter-manos-review/5378820002/ |access-date=8 July 2020 |website=knoxnews.com}}</ref> Þó margir keppendanna á hverju ári uppfylli þessi atriði þá hefur keppnin sýnt marga tónlistarstíla eins og [[rokk]], [[þungarokk]], [[kántrítónlist]], [[raftónlist]], [[nútíma ryþmablús]], [[hipphopp]] og framandi tónlist.<ref>{{Cite web |last=Pattillo |first=Alice |date=14 May 2019 |title=The 10 Most Metal Moments in Eurovision |url=https://www.loudersound.com/features/the-most-metal-moments-in-eurovision |access-date=8 July 2020 |website=loudersound.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Escudero |first=Victor M. |date=11 August 2017 |title=Eurovision and all that jazz! |url=https://eurovision.tv/story/history-of-jazz-in-eurovision |access-date=8 July 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref><ref>{{Cite web |last=Osborn |first=Michael |date=16 May 2006 |title=Rapping for glory at Eurovision |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4900892.stm |access-date=8 July 2020 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Holden |first=Steve |date=4 June 2021 |title=Måneskin: The Eurovision winners storming the UK charts |url=https://www.bbc.co.uk/news/newsbeat-57331991 |access-date=22 November 2021 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Macdonald |first=Kyle |date=17 May 2022 |title=Serbia's viral Eurovision song featured Allegri's Miserere, and you might have missed it... |url=https://www.classicfm.com/composers/allegri/in-corpore-sano-konstrakta-eurovision-miserere-serbia/ |access-date=20 May 2022 |website=[[Classic FM (UK)|Classic FM]]}}</ref> === Pólitískar deilur === Þar sem tónlistarmenn og lög eru í forsvari fyrir land, hefur keppnin haft nokkur umdeild atvik á milli þjóða í keppninni vegna deilna án samkomulags og í sumum tilfellum stríðsástands sem endurspeglast í framkomu og kosningu.<ref>{{Cite news |last=Robinson |first=Frances |date=3 May 2017 |title=13 times Eurovision got super political |work=[[Politico]] |url=https://www.politico.eu/article/13-times-eurovision-song-contest-got-political/ |access-date=21 March 2021}}</ref> === Pólitísk og landfræðileg kosning === Keppninni hefur verið lýst að hafa einkenni pólitískra atriða í kosningu, áhrif þar sem lönd fá oftar og í meiri magni atkvæði frá öðrum löndum út frá pólitískum tengslum frekar en tónlistargæðum laganna sjálfra.<ref>{{Cite web |date=16 May 2004 |title=Eurovision votes 'farce' attack |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3719157.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040603125500/http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3719157.stm |archive-date=3 June 2004 |access-date=6 July 2020 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 May 2007 |title=Malta slates Eurovision's voting |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6654719.stm |url-status=live |access-date=6 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709104543/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6654719.stm |archive-date=9 July 2007}}</ref> Fjöldi rannsókna og fræðigreina hafa verið skrifaðar um viðfangsefnið, sem er lýst þannig að ákveðin lönd mynda hópa eða „klíkur“ með því að kjósa oft á sama hátt; ein rannsókn segir að þessir kosningahópar geta spilað stórt hlutverk til að ákvarða sigurvegara, á grundvelli þess að minnst tvisvar spiluðu kosningahópar lykilhlutverk í kosningu á sigurlaginu.<ref>{{Cite journal |last1=Fenn |first1=Daniel |last2=Suleman |first2=Omer |last3=Efstathiou |first3=Janet |last4=Johnson |first4=Niel F. |date=1 February 2006 |title=How does Europe Make Its Mind Up? Connections, cliques, and compatibility between countries in the Eurovision Song Contest |journal=Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications |volume=360 |issue=2 |pages=576–598 |arxiv=physics/0505071 |bibcode=2006PhyA..360..576F |doi=10.1016/j.physa.2005.06.051 |s2cid=119406544}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gatherer |first=Derek |date=31 March 2006 |title=Comparison of Eurovision Song Contest Simulation with Actual Results Reveals Shifting Patterns of Collusive Voting Alliances |url=https://jasss.soc.surrey.ac.uk/9/2/1.html |journal=Journal of Artificial Societies and Social Simulation |volume=9 |issue=2 |issn=1460-7425 |access-date=6 July 2020}}</ref> === Hinsegin sýnileiki === Keppnin hefur haft dyggan stuðningshóp á meðal hinsegin samfélagsins og skipuleggjendur keppninnar hafa reynt að höfða til þeirra síðan 1990.<ref>{{Cite web |date=22 May 2015 |title=How Eurovision became a gay-friendly contest |url=https://www.france24.com/en/20150522-eurovision-gay-friendly-song-contest-lgbt-conchita-wurst |access-date=7 July 2020 |publisher=[[France 24]]}}</ref> [[Páll Óskar]] var fyrsti opinberlega samkynhneigði tónlistarmaðurinn til að keppa þegar hann keppti fyrir {{Esccnty|Ísland|y=1997}} árið {{Escyr|1997}}. Ísraelska söngkonan [[Dana International]], fyrsti trans tónlistarmaðurinn, varð fyrsti hinsegin tónlistarmaðurinn til að vinna keppnina {{Escyr|1998}}.{{sfn|West|2020|pp=191–195}}<ref name="Birmingham 98">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Birmingham 1998 |url=https://eurovision.tv/event/birmingham-1998 |access-date=7 July 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> == Neðanmálsgreinar == * Keppnin er einnig stundum kölluð Eurovision, ESC eða Evróvision en sá titill er [[tvíræðni|tvíræður]]. Einnig hefur keppnin verið nefnd Evrópusöngvakeppnin.<ref>[http://www.timarit.is/?issueID=429974&pageSelected=11&lang=0 Morgunblaðið 1991]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * RÚV og Íslensk málstöð hefur mælt með að menn segi Evrósjón (eða - en síður - Evróvisjón). Meginrökin eru þau að Evrópa heitir ekki Júrópa á íslensku, heldur Evrópa með vaffi. * Árið 1969 voru fjögur lönd sigurvegarar keppninnar, því að þá voru engar reglur til um hvað gera skyldi ef jafntefli kæmi upp. * Írland og Svíþjóð hafa unnið keppnina oftast eða 7 sinnum. * Árið 1993 var haldin [[Kvalifikacija za Millstreet|undankeppni]] þar sem að nokkur lönd kepptu sem voru úr [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og eitt land úr [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] og nokkur önnur lönd sem voru sjálfstæð á tíma hinna landana.Löndin sem unnu og komust til Millstreet voru [[Króatía]], [[Slóvenía]] og [[Bosnía og Hersegóvína]]. Keppnin var haldin í Slóveníu 3. apríl 1993. Þetta er fyrsta undankeppni Eurovision í sögunni þegar að lönd keppa saman. * Árið 1973 sendi [[Noregur]] lag sem var sungið á 12 tungumálum; ensku, frönsku, spænsku, ítölsku, hollensku, írsku, þýsku, hebresku, bosnísku (Júgóslavía), finnsku, sænsku og norsku. Lagið var með ensku nafni, „It's Just a Game“. Noregur var nr. 5 í röðinni en Ísrael var nr. 17. Ísrael var að gera frumþáttöku, þannig að Noregur var hálfgerðlega fyrsta landið til að syngja á [[hebreska|hebresku]] í Eurovision. * Árið 1977 var [[Túnis]] í sæti nr. 4 í röðinni til að syngja í [[London]] en sjónvarpsstöðin dró þátttökuna til baka. Sagt er að þau vildu ekki keppa við [[Ísrael]]. Sé það rétt þá gerðist það árið 2005 að [[Líbanon]] ætlaði að taka þátt en hætti við af sömu ástæðum og það er staðfest. * [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldurinn]] gerði það að verkum að keppninni var aflýst árið 2020. == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons|Eurovision Song Contest|Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} * {{Opinber vefsíða}} * [https://www.ruv.is/songvakeppnin Íslensk vefsíða í umsjá Ríkissjónvarpssins] * [https://esctoday.com/ Ein helsta aðdáendasíða keppninnar] * [https://glatkistan.com/2015/01/19/songvakeppni_sjonvarpsins_3__undankeppni_eurovision_tonlistarvidburdur/ Glatkistan] {{Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva| ]] {{S|1956}} q1vz40k3wybfzfjf5qsqpiswohbse8r 0 11041 1962396 1931281 2026-05-06T14:34:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962396 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Dódóma | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|sw|Jiji la Dodoma}} ([[svahílí]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = 000 1333 Dodoma Cathedral.JPG | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Dómkirkja Dódómu | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Tansanía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Tansaníu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Tansanía}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 2.576 | hæð_m = 1.120 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web|url=http://www.nbs.go.tz/sensa/popu2.php|title=2012 The United Republic of Tanzania Population and Housing Census|access-date=2014-03-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413063741/http://www.nbs.go.tz/sensa/popu2.php|archive-date=2014-04-13}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 765.179 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Austur-Afríkutími|EAT]] | utc_hliðrun = +03:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = 026 | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Dódóma''' er opinber [[höfuðborg]] [[Tansanía|Tansaníu]] og höfuðstaður [[Dódómahérað]]s. Íbúafjöldi var um 765 þúsund árið [[2022]].<ref name="mannfjöldi" /> Árið [[1973]] var ákveðið að færa höfuðborgina frá [[Dar es Salaam]] til Dódómu þar sem hún er meira miðsvæðis. Þjóð[[þing]] Tansaníu flutti þangað árið [[1996]] en margar stofnanir eru enn í gömlu höfuðborginni. Upphaf borgarinnar má rekja til nýlenduáhrifa Þjóðverja þegar þeir voru að byggja upp járnbrautakerfi í Tansaníu. Þegar ákveðið var að flytja höfuðborgina þá var það hluti af stærri áætlun um efnahagslega uppbyggingu svæðisins; áætlun upp á um 200 milljónir punda sem átti að taka tíu ár. Allt frá byrjun 20. aldar höfðu verið uppi hugmyndir um að Dódóma að höfuðborg. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://dodoma.go.tz Heimasíða borgarinnar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Höfuðborgir í Afríku}} {{Stubbur|afríka}} [[Flokkur:Höfuðborgir í Afríku]] [[Flokkur:Borgir í Tansaníu]] dimlu1dez2kanaa9jhs5yk9hn226ls1 0 11419 1962373 1957247 2026-05-06T12:55:25Z TKSnaevarr 53243 1962373 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kasakstan | nafn_á_frummáli = Қазақстан Республикасы<br />Qazaqstan Respūblīkasy {{mál|kk}}<br />Республика Казахстан<br />Respublika Kazakhstan {{mál|ru}} | nafn_í_eignarfalli = Kasakstans | fáni = Flag of Kazakhstan.svg | skjaldarmerki = Emblem of Kazakhstan latin.svg | þjóðsöngur = [[Menıñ Qazaqstanym]] | staðsetningarkort = Kazakhstan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Astana]] | tungumál = [[Kasakska]], [[rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Kasakstans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Qasym-Jomart Toqaev]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kasakstans|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Oljas Bektenov]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = 16. desember 1991 | stærðarsæti = 9 | flatarmál = 2.724.900 | hlutfall_vatns = 1,7 | mannfjöldasæti = 64 | fólksfjöldi = 18.711.560 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 7 | VLF_ár = 2020 | VLF = 569,813 | VLF_sæti = 41 | VLF_á_mann = 30.178 | VLF_á_mann_sæti = 53 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.817 | VÞL_sæti = 50 | gjaldmiðill = [[Tenga]] | tímabelti = [[UTC]]+5 til +6 | tld = kz | símakóði = 7 }} '''Kasakstan''' er stórt [[land]] sem nær yfir mikinn hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Hluti landsins er vestan [[Úralfljót]]s og telst til [[Evrópa|Evrópu]]. Landamæri Kasakstan liggja að [[Rússland]]i, [[Kína]] og Mið-Asíuríkjunum [[Kirgistan]], [[Úsbekistan]] og<nowiki/> [[Túrkmenistan]] og einnig að strönd [[Kaspíahaf]]sins. Kasakstan var áður Sovétlýðveldi en er nú aðili að [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. == Heiti == Kasakstan var í upphafi nokkurs konar stórveldi hirðingja. Orðið ''kasak'' ([[Kasakska|kk:]] Қазақ, [[Rússneska|ru:]] Казах) sem merkir „frjáls maður“ eða „hirðingi“ á rætur að rekja til [[Tyrkneska|tyrknesku]] (sbr. einnig orðið [[Kósakkar|kósakki]], sem er af sömu rót). Orðið ''stan'' merkir „(föður)land“. Nafn landsins gæti því þýtt „hirðingjaland“. == Saga == === Fornaldarsaga === Árið 500 f.Kr. bjuggu [[Sakar]] í Suður-Kasakstan. Sakar voru hirðingjar sem ríktu á svæðum frá [[Altaífjöll]]um til [[Úkraína|Úkraínu]]. Þó svo að Sakar væru herskáir, urðu þeir að lúta í lægra haldi fyrir [[Alexander mikli|Alexander mikla]]. Í grafhýsi rétt utan við Almaty fundust frægar fornleifar, sem nefndar hafa verið „[[Issyk kurgan|gullni maðurinn]]“. Þessi „gullni maður“ er sakneskur stríðsmaður í gylltum einkennisbúningi og þykir merkilegur gripur í Kasakstan, sem og í allri Mið-Asíu. * Árið 200 f.Kr. bjuggu [[Húnar]] og Tyrkir í [[Mongólía|Mongólíu]] eða Norður-Kína. * Frá 550 til 750 e.Kr. var Suður-Kasakstan undir stjórn [[Köktyrkir|Köktyrkneska ríkisins]] (Blátyrkneska ríkisins). * Á [[9. öld]] stofnaði [[Samanídaríkið]] borgirnar [[Otrar]] og [[Yasy]]. Veldi þetta lagði líka grunninn að [[Silkivegurinn|Silkiveginum]]. * Á [[10. öld]] sóttu Tyrkir inn í Suður-Kasakstan og [[Túrkistan]] og náðu valdi yfir Silkiveginum. Við það féll Samanídaríkið en menning þess hélt þó enn um sinn velli innan [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>Á valdatíma tyrkja varð [[íslam]] aðaltrúarbrögðin í Kasakstan og byggingar frá þessu tímabili standa sumar hverjar enn í Túrkistan og eru heilagar byggingar í huga múslima í Mið-Asíu. ''[http://shop.lonelyplanet.com/Primary/Product/Destination_Guides/Regional_Guides/Asia/PRD_PRD_2006/Central+Asia.jsp?bmUID=1182097716400 Lonely Planet Central Asia]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}, júlí 2004: 82-95. ISBN 978-1-74104-614-4</ref> === Djengis Khan === [[Djengis Khan]] og [[Mongólaveldið|heimsveldi Mongólíu]] lögðu undir sig Kasakstan og Mið-Asíu með stærsta [[her]] heims á þeim tíma. Í hernum voru yfir 150.000 hermenn. Rétt eftir að Djengis Khan lést var heimsveldinu skipt á milli sona hans og Kasakstan varð hluti af ríki [[Chaghatai]]s. === Þrjár hirðir í Kasakstan === Forfeður Kasaka voru [[Mongólar]] og [[Úsbekar]]. Á [[16. öld]] yfirtóku Kasakar mongólska hirð í Norður-Kasakstan sem hét [[Gullhirðin]]. Kasakar sameinuðust í þrjár hirðir. Þessar hirðir voru Miklahirðin í Suður-Kasakstan, Miðhirðin í Mið- og Norðaustur-Kasakstan, og Litlahirðin í Vestur-Kasakstan. Yfir hverri hirð voru þrír [[kan]]ar. Titlar þeirra voru ''axíal'', ''bi'', og ''batýr''. Árin [[1690]] til [[1720]] voru tímar stóráfalla í Kasakstan. [[Ojradar]] frá Mongóliu sögðu Kasakstan, þ.e. hirðunum þremur, stríð á hendur. Hirðirnar þrjár gátu ekki varist þeim þannig að Kasakar tóku þann kost að biðja um aðstoð frá Rússlandi. === Kasakstan undir stjórn Rússa === Á tímum rússneska [[Rússakeisari|keisaradæmisins]] var sífellt verið að stækka ríki þess og yfirtaka önnur landsvæði. Þegar Ojradar réðust inn í Kasakstan, átti þjóðin, eins og áður sagði, engan kost annan en að leita til Rússlands um vernd fyrir þeim. Hirðirnar þrjár hétu Rússlandi hollustu sína árið [[1731]]. Rússar innlimuðu svo Kasakstan eftir að þeir höfðu yfirbugað Ojrada árið [[1742]]. En að því kom að hirðirnar þrjár vildu ekki lengur vera hluti af Rússlandi og varð þá mikil uppreisn í Kasakstan. Um milljón Kasaka var drepin í þessari uppreisn sem lauk með því að Rússar héldu yfirráðum sínum í landinu. Árið [[1861]] sendi Rússland landflótta fólk til Kasakstans. [[Taras Sjevtsjenko]], úkraínskur listamaður og rithöfundur sem vildi frelsa Úkraínu, var á meðal þeirra. Meðan á [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni stóð var óöld í Kasakstan. Fleiri uppreisnir urðu, um 150.000 manns létu lífið og um 200.000 flúðu til Kína. === Kommúnismi og Sovétríkin === Árið [[1917]], rétt eftir að Rússar yfirtóku Kasakstan, stofnaði [[Alasj Órda]] flokk sem hét [[Þjóðernissinnaflokkur Kasakstans]] og hugðist frelsa Kasakstan á ný. Borgarastyrjöldin í Kasakstan var hörmuleg fyrir Kasaka. Með tíð og tíma ákvað Alasj Órda að ganga í lið með [[Stalín]] og bolsévíkum í Rússlandi. Þegar Kommúnistaflokkur Kasakstans (CPK) náði yfirráðum yfir Kasakstan, eftir að borgarastyrjöldinni lauk, voru Alasj Órda og allir í Þjóðernissinnaflokki Kasakstans myrtir að fyrirskipan Stalíns og Kommúnistaflokks Kasakstans. Margt fólk í Kasakstan var myrt í stjórnartíð Stalíns. Margir aðrir flúðu til Kína og Mongólíu. Kasakstan varð Sovétlýðveldi árið [[1936]]. === Stalín og Bækónúr-skotpallurinn === [[Mynd:Minnismerki í Astönu.jpeg|thumbnail|vinstri|210px|Minnismerki í Astönu til að heiðra fólk sem var myrt í vinnubúðum í Kasakstan]] Stalín sendi þúsundir manna til Kasakstans á árunum 1936 til 1940 til að byggja upp verksmiðjuborgir í Kasakstan. Frá 1940 til 1950 var margt fólk frá öðrum Sovétlýðveldum sent til Kasakstans til að vinna í kolanámum eða vinnubúðum. Margar þessara kolanáma og vinnubúða voru í nágrenni borga eins og [[Karaganda]] og [[Úst-Kamenogórsk]]. Árið 1953 varð Nikita Kruschev forseti í Sovétríkjunum. Hann lét loka vinnubúðum í Sovétríkjunum en í staðinn hófst hann handa við „[[Jómfrúarlandaáætlun|Jómfrúarlandaáætlunina]]“ sem ætlað var að auka frjósemi steppunnar í Kasakstan. Yfir 250.000&nbsp;km² lands, einkum í Norður-Kasakstan, var uppskorið sem akurlendi á meðan „Jómfrúarlandaáætlunin“ stóð yfir. Meðan á [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] stóð létu Sovétríkin byggja [[Bækónur Skotpallur|Bækónúr-skotpallinn]]“ í Suðvestur-Kasakstan. Hann var eins og skotpallurinn í [[Nevada]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Gerðar voru kjarnorkutilraunir og tilraunir til þess að skjóta eldflaugum út í geim. Árið [[1989]] voru áttu mestu mótmæli í öllum Sovétríkjunum sér stað í Kasakstan. Fjöldi fólks hvarvetna í Kasakstan mótmælti. Mótmælendur fylgtu liði undir nafninu „[[Nevada-Semey Hreyfing|Nevada-Semey hreyfingin]]“ og árið 1989 hættu Sovétríkin kjarnorkutilraunum sínum. En enn í dag er eldflaugum skotið út í geim frá Kasakstan og geimfarar stunda enn nám í Bækónúr-stöðinni. === Nazarbajev og Lýðveldið Kasakstan === Árið 1989 var [[Núrsúltan Nazarbajev]] kjörinn forseti í Kasakstan. Tveimur árum síðar féllu Sovétríkin. Nazarbajev vildi ekki ganga úr Sovétríkjunum, en svo fór eigi að síður að hann samþykkti það. Þann [[16. desember]] 1991 varð Kasakstan að [[lýðveldi]]nu Kasakstan. Borgin [[Aqmola]], sem þá var aðeins lítill kolanámubær, var gerð að höfuðborg Kasakstans. Margir töldu Nazarbajev ruglaðan að gera þetta, en nýja höfuðborgin var hluti af [[Kasakstan 2030]] áætlun hans. Aqmola skipti um nafn og var nefnd [[Astana]], sem þýðir á kasöksku „höfuðborg“. Árið 2019 var borgin nefnd Núrur-Súltan í höfuðið á Nazarbajev.<ref name=nursultan>{{Vefheimild|titill=Astana heitir nú Nursultan|url=https://www.ruv.is/frett/astana-heitir-nu-nursultan|útgefandi=RÚV|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|ár=2019|mánuður=20. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. apríl}}</ref> Nafnbreytingin var tekin til baka árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Höfuðborg Kasakstans fær aftur nafnið Astana|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/14/hofudborg-kasakstans-faer-aftur-nafnid-astana|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ævar Örn Jósepsson|ár=2022|mánuður=14. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=14. september}}</ref> === Kasakstan í dag === [[Mynd:Hvítthúsið í Astönu.jpeg|hægri|thumbnail|200px|„Hvíta húsið“ í Astana, þar sem forseti landsins býr.]] Kasakstan er núna lýðveldi í Mið-Asíu og 9. stærsta land í heimi. Höfuðborgin er Astana, sem er á miðri steppunni í Norður-Kasakstan. Auðvaldsskipulag er hægt og rólega að umbreyta efnahagslífi Kasakstans en ríkinu svipar þó enn um margt til Sovétríkjanna gömlu. Nazarbajev var forseti Kasakstans í tæp 30 ár; frá sjálfstæði Kasakstans árið 1991 þar til hann sagði skyndilega af sér í mars árið 2019.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Kasakstans segir af sér|url=https://www.ruv.is/frett/forseti-kasakstans-segir-af-ser|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=19. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=21. mars}}</ref> Fólk velti fyrir sér þeirri staðreynd að hann væri valdamesti maður landsins og hann var gjarnan talinn ríkja með gerræðislegum hætti. Í janúar 2022 fóru fram [[Mótmælin í Kasakstan 2022|fjöldamótmæli í Kasakstan]] vegna hækkunar á olíuverði sem snerust brátt upp í óeirðir og allsherjarmótmæli gegn ríkjandi stjórnvöldum. Ríkisstjórn Kasakstans brást við mótmælunum af hörku og kallaði til hernaðaraðstoðar frá [[Sameiginlega öryggissáttmálastofnunin|Sameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni]] (CSTO), varnarbandalagi fyrrverandi Sovétlýðvelda. [[Qasym-Jomart Toqaev]] forseti gaf her­liðum CSTO og örygg­is­sveitum Kasakstan heimild til að „skjóta til að drepa“ mótmælendur án viðvörunar og sagði mótmælin hafa verið valdaránstilraun að áeggjan erlendra hryðjuverkamanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir óeirðirnar tilraun til valdaráns|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/01/10/segir_oeirdirnar_tilraun_til_valdarans/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=10. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum létust að minnsta kosti 164 manns og yfir 2.200 særðust í óeirðunum, auk þess sem rúmlega sex þús­und voru handteknir.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvað er að gerast í Kasakstan?|url=https://kjarninn.is/skyring/hvad-er-ad-gerast-i-kasakstan/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2022|mánuður=9. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar|höfundur=Jónas Atli Gunnarsson}}</ref> == Stjórnmál == [[Mynd:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumbnail|150px|vinstri|Núrsultan Nazarbaev, forseti Kasakstans frá 1991 til 2019.]] [[16. desember]] [[1986]], þegar Kasakstan var enn hluti Sovétríkjanna, varð [[Gennadý Kólbin]] forseti landsins. Hann var ekki kasakskur heldur rússneskur. [[Míkhaíl Gorbatsjov]], þáverandi aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, tilnefndi Gennadý Kólbin sem forseta Sovétlýðveldisins Kasakstans. Mikhaíl Gorbatsjev vissi af mikilli spillingu innan Kommúnistaflokks Kasakstans. Upphlaup varð í Kasakstan vegna þjóðernis Gennadýs Kólbins. Í [[Almaty]] fóru fram fræg mótmæli sem nefnd voru [[Djeltóksan]], sem merkir „desember“ á kasöksku. Fáir létu lífið í mótmælunum en margir slösuðust. Í Almaty er minnisvarði við [[Respúblika Alangý]] sem heitir [[Djeltóksan 1986]].<ref>Þetta er minnisvarði til að heiðra nemendur sem létu lífið í mótmælunum. ''Қазақ Тарих'', 1993. ISBN 5-615-01303-6</ref> Þann [[22. júní]] [[1989]] varð Nazarbajev forseti Kasakstans. Hann var forseti frá því að Kasakstan varð lýðveldi árið 1991 til ársins 2019. [[Sara Alpýsóvna]] eiginkona hans er mjög atorkusöm í efnahagsmálum landsins og er hún einnig forstjóri „líknarmálasjóðs fyrir börn“. Þau eiga þrjár dætur og sú elsta, Daríga Nazarbajeva, var lengi forstjóri ríkisrekinnar sjónvarpsstöðvar í Kasakstan. === Ríkisstjórn === Kasakstan er lýðveldi bundið stjórnarskrá. Forseti landsins er [[þjóðhöfðingi]] og getur hann beitt [[neitunarvald]]i. [[Forsætisráðherra]] stýrir [[ríkisstjórn]] Kasakstans. Núverandi forsætisráðherra er [[Alihan Smaiylov]], en hann var útnefndur árið 2022. [[Þing]] Kasakstans skiptist í tvær [[deild]]ir, neðri deild ([[madjílis]]) og efri deild ([[öldungadeild]]). === Fylki === Kasasktan er stórt land, sem skiptist í 17 [[fylki]] og 3 [[borg]]ir. Borgirnar eru Almaty, Astana og Bækónúr. [[Mynd:Kzk delenie.png|vinstri|200px]] <br clear="all"> {| width="100%" |- | width="40%" style="vertical-align:top" | {{Kjördæmi Kasakstans}} | width="60%" style="vertical-align:top" | {{Borgir í Kasakstan list}} |} == Landfræði == [[Mynd:Kazakhstan-CIA WFB Map.png|vinstri|thumbnail|200px|Landkort af Kasakstan (frá [[CIA]])]] Kasakstan er 9. stærsta land í heimi og er í Mið-Asíu. Í Suður-Kasakstan er eyðimörk hjá [[Sjimkent]] og einnig í Norður-Kasakstan. Þar er líka stór steppa í nágrenni [[Astana]] og [[Karaganda]]. Altaifjöll liggja að landamærum Kasakstan og Kirgistan hjá [[Almaty]]. Hæsti tindurinn er 4.572 m hár. Láglendi er í Vestur-Kasakstan við [[Kaspíahaf]]. Í Kasakstan eru hvirfilvindar mjög algengir, sérstaklega yfir láglendinu í Vestur-Kasakstan. Kasakstan liggur að Kaspíahafi og á landamæri að [[Aserbaídsjan|Aserbaídsjan]] og [[Íran]]. == Efnahagsmál == Olía hefur lengi verið afar mikilvæg fyrir efnahag Kasakstans. Kasakstan hafði yfir 66.320.000.000 kr. í tekjur af olíu árið [[1996]]. Nazarbajev vildi leggja þjóðartekjurnar fyrir. Margt fólk í Kasakstan sem vinnur í olíuiðnaðinum býr í Vestur-Kasakstan í borgum eins og [[Aktá]] og [[Atýrá]]. Kasakar segja að Atýrá sé olíuhöfuðborg Kasakstan. Mörg erlend fyrirtæki starfa í Kasakstan, bæði frá Evrópu og Ameríku og jafnvel [[Japan]]. Fjármálamiðstöð Kasakstans er í Almaty. ===Fyrirtæki í Kasakstan frá Íslandi=== * [http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm Actavis í Kasakstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429201418/http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm |date=2007-04-29 }} === Auðvaldið === Í Kasakstan í dag eru yfirstétt, borgarastétt og lágstétt eins og í hverju öðru auðvaldskerfi. Mánaðartekjur borgarastéttarinnar eru einungis um 30.000 kr. Yfirstéttin býr einkum í fjallahéruðum, í risastórum húsum, en þénar þó einungis eins og millistéttarfólk í Evrópu. Lágstéttin býr við kröpp kjör í Kasakstan. Litlar íbúðir með lélegu vatns-, orku- og fráveitukerfi eru ekki óalgeng sjón í bæjum Kasakstan. === Kazakhstan 2030 === „Kazakhstan 2030“ er áætlun Nazarbajevs um að gera Kasakstan að auðugu landi. Nazarbajev vill reyna að selja mikla olíu og laða fyrirtæki frá öllum heimshornum til Kasakstans. Þegar maður fer til Kasakstans má sjá veggspjöld sem á stendur „Kazakhstan 2030“ alls staðar í Kasakstan. === Gjaldmiðill === [[Mynd:200 tenge (2006).jpg|thumbnail|vinstri|200px|Kasakska tenga 200TГ]] [[Tenga]] er gjaldmiðill Kasakstans. Tenga kemur úr orðinu ''dengi'' í rússnesku sem þýðir einfaldlega ''peningur''. Þann [[15. nóvember]] [[1993]] hætti ríkisstjórn Kasakstans að nota [[rúbla|rúblur]] og tenga var tekin í notkun í landinu. === Landbúnaður === [[Landbúnaður]] í Kasakstan er mjög háður olíu og búfjárrækt. Yfir 70% landsins eru ræktarlönd og bóndabæir. Mest er ræktað af [[hveiti]] í Kasakstan. Þess vegna er bjór í Kasakstan mjög ódýr. Hálfur lítri af bjór kostar einungis 200TГ (100 kr.) í [[dúkan]], sem er kasakstönsk verslun. Ávextir og grænmeti eru ræktuð í sveitum Kasakstan, en ávallt seld á markaði í borgunum, eins og í [[Silóný Basar]] (grænn markaður). Algengasta búfé í Kasakstan eru hestar og sauðfé. === Samgöngur === [[Mynd:Sjimkent3.jpg|thumbnail|hægri|200px|Air Astana flugvél Fokker-50 í Sjimkent]] Flugfélag Kasakstans heitir [[Air Astana]]. Vilji maður ferðast til Kasakstan frá Evrópu verður maður að fljúga með [[KLM]] frá [[Amsterdam]], [[Lufthansa]] frá [[Frankfurt]], [[Turkish Airlines]] frá [[Istanbul]], [[Air Astana]] frá [[London]] eða [[Moskva|Moskvu]], eða [[Aeroflot]]. Air Astana flýgur til næstum allra áfangastaða í Kasakstan. [[Járnbrautarlest]]ir eru líka algeng samgöngutæki í Kasakstan. Hægt er að fara frá Almaty til Astönu á 20 klukkutímum. Einnig eru til hópferðabílar í Kasakstan en þeir eru ekki jafn almennur ferðamáti eins og járnbrautarlestir og flugvélar. Í borgum er hægt að ná í leigubíl með því að veifa hendinni við veginn. Leigubílar eru ekki á vegum hins opinbera heldur einkareknir. Þeir eru ódýr og mjög almennur ferðamáti í borgum eins og [[Almaty]]. == Íbúar == Einungis um 53% íbúa Kasakstan eru fæddir í Kasakstan. Allt frá því að Kasakstan gekk Rússlandi á hönd hafa Rússar flust um allt Kasakstan. Flestir Rússar búa Í stærstu borgunum, eins og Astana og Almaty og í Norður-Kasakstan, og eru Rússar stundum fjölmennari en Kasakar. En í bæjum eins og [[Sjimkent]] og [[Túrkistan]] eru um 80% íbúanna Kasakar. Í Kasakstan býr enn fólk frá því að Stalín sendi fólk frá Sovétríkjunum í vinnubúðir til Kasakstans, svo sem Téténar, Úkraínumenn, Úsbekar og jafnvel Hvít-Rússar. Einnig má þar finna þýska Gyðinga sem flúðu [[Þýskaland]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref>Taflan hér að neðan sýnir þjóðarbrot í Kasakstan frá árinu 1959 til ársins 1999, sem er næstum eins og í dag. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD#.D0.9D.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5 Население á<br />rússnesku Wikipediu].</ref> ===Þjóðernishópar í Kasakstan=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" !align="left"| Þjóðerni !! 1959 % !! 1970 % !! 1979 % !! 1989 % !! 1999 %</tr> |align="left"| Kasakar || 30,0 || 32,6 || 36,0 || 40,1 || 53,4</tr> |align="left"| Rússar || 42,7 || 42,4 || 40,8 || 37,4 || 29,9</tr> |align="left"| Úkraínumenn || 8,2 || 7,2 || 6,1 || 5,4 || 3,7</tr> |align="left"| Þjóðverjar || 7,1 || 6,6 || 6,1 || 5,8 || 2,4</tr> |align="left"| Tatarar || 2,1 || 2,2 || 2,1 || 2,0 || 1,7</tr> |align="left"| Úsbekar || 1,5 || 1,7 || 1,8 || 2,0 || 2,5</tr> |align="left"| Hvítrússar || 1,2 || 1,5 || 1,2 || 1,1 || 0,8</tr> |align="left"| Úígúrar <td> 0,6 </td>|| 0,9 || 1,0 || 1,1 || 1,4</tr> |align="left"| Kóreumenn || 0,8 || 0,6 || 0,6 || 0,6 || 0,7</tr> |} === Tungumál === {{Wikibækur|Kasakska|Kasöksku}} {{Aðalgrein|Kasakska}} [[Kasakska]] er opinbert tungumál í Kasakstan, en ekki kunna allir þeir sem búa eða eru innfæddir í Kasakstan þá tungu. [[Rússneska]] er reyndar töluð meira en kasakska í Kasakstan. Í fyrirtækjum er rússneska opinbert tungumál og kasakska er þar sjaldan eða aldrei töluð. En í stjórnkerfinu er alltaf töluð kasakska vegna þess að Nazarbajev vill að kasakska sé opinbert tungumál í Kasakstan. Í borgum eins og Almaty og Astana, sem eru mjög alþjóðlegar, er rússneska töluð meira en kasakska. En ef maður fer til Suður-Kasakstan og heimsækir borgir eins og Sjimkent og Túrkistan, mun maður einungis heyra kasöksku.<ref>Rússneska er venjulega tungumálið fyrir fólk til að tala við annað fólk af öðrum kynþætti, en það eru margir kynþættir í Kasakstan og rússneska er bara eins og alþjóðlegt tungumál. Tangat Tangirberdi kyzy Ayapova, ''[http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 Kazakh Textbook: Beginning and Intermediate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718203206/http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 |date=2007-07-18 }}'', 2002. ISBN 1-881265-91-9</ref> === Menntun === Kennsla í skólum í Kasakstan fór áður fram á rússnesku. Frá og með árinu 1991 hefur kennsla farið fram bæði á rússnesku og kasöksku í skólum en sumir skólar nota aðeins annað málið. Í alþjóðlegum skólum er stundum kennt á ensku, en venjulega á rússnesku. Einnig er skóli í Túrkestan þar sem kennt er á tyrknesku. Læsi í Kasakstan er 99,5%. Allir kunna kýrillíska og latneska stafrófið og sumir kunna arabíska stafrófið. Börn í Kasakstan byrja á leikskóla fimm eða sex ára gömul. Árið 2004 voru 100 leikskólar í Kasakstan og í þá gengu 135.856 börn (eða 63% barna á aldrinum fimm til sex ára í Kasakstan). Á leikskólum er bæði kennt á kasöksku og rússnesku, þó oftast er rússneska algengari. Eftir leikskóla hefst grunnskóli og þar á eftir menntaskóli. Nemendur ljúka menntaskóla 18 ára og fara svo í háskóla. Til eru margir háskólar í Kasakstan, sérstaklega í Almaty. == Menning == Menning í Kasakstan verður fyrir áhrifum frá Rússlandi, Mongólíu og Tyrklandi. Inntak hins fullkomna í kasaskri menningu er lífsmáti hirðingjans. Kúlutjöld eru enn mjög almenn í sveitum og eru líka tákn kasöksku menningarinnar. Kasakskt fólk er mjög gestrisið og gleðst alltaf yfir að hitta útlendinga sem hafa áhuga á landi þess. === Hátíðisdagar === {|class="wikitable" style="font-size:95%;" |- style="background:#efefef;" !width="90px"| Dagsetning !!width="190px"| Íslenskt nafn ! Kasakskt nafn |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur | Жаңа жыл |- | [[7. janúar]] || Jól (rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar) | Рождество Христово |- | [[8. mars]] || Alþjóðlegi kvennadagurinn |style="white-space:nowrap;"| Халықаралық әйелдер күні |- | [[22. mars]] || Nárús (Mars) | Наурыз мейрамы |- | [[1. maí]] || Fyrsti maí | Қазақстан Ұлттарының Бірлік Күні |- | [[9. maí]] || Sigurdagurinn í seinni heimsstyrjöldinni | Жеңіс күні |- | [[30. ágúst]] || Stjórnarskrárdagurinn | Конституция күні |- | [[25. október]] || Lýðveldisdagurinn | Республика күні |- | [[16. desember]] || Þjóðhátíðardagur | |- |} === Matur === [[Mynd:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb|right|200px|Besjbarmak: Þjóðarréttur Kasakstans]] [[Besjbarmak]] er þjóðarréttur í Kasakstan. Hann er úr hveitimjöli og hrossakjöti. Te er mjög almennur drykkur í Kasakstan og mjög ódýrt. Þjóðardrykkurinn í Kasakstan er kúmis, sem er úr geitamjólk. Margar kjörbúðir eru í borgum þar sem fólk getur keypt ávexti, kjöt og fleira. === Trúarbrögð === [[Íslam]] er útbreiddast trúarbragða í Kasakstan. Í Kasakstan hefur aldrei verið lagt mikið upp úr trúarbrögðum. Nær 47% íbúa í Kasakstan eru múslimar, en einungis 3% af þeim telja sig trúaða. Því er eins farið með önnur trúarbrögð. Gyðingar frá Rússlandi búa einnig í Kasakstan, einkum í borgunum [[Almaty]] og [[Pavlódar]]. [[Kristni|Kristindómur]] og búddismi eru líka meðal trúarbragða í Kasakstan, en ekki jafn útbreidd. Samfélagið í Kasakstan er undir áhrifum frá íslam. Þau áhrif leyna sér ekki í Kasakstan, til dæmis í tungumálinu, á kasöksku heilsar maður með orðunum ''Assalam alaikum,'' sem er algeng kveðja í íslömskum löndum. === Fólk === * [[Abæ Kúnanbæuli]] - Þjóðskáld * [[Alasj Órda]] - Stjórnmálamaður * [[Al-Farabi]] - Heimspekingur * [[Bakýtdjan Kanapjanov]] - Hnefaleikakappi og rithöfundur * [[Íbrahym Altynsaryn]] - Skipulagði kýrilliska stafrófið * [[Khoja Ahmed Jasaví]] - Þjóðskáld og heimspekingur * [[Nursúltan Nazarbajev]] - Forseti * [[Talgat Músabaev]] - Geimfari * [[Toktar Ábakirov]] - Geimfari === Tónlist === Nú á dögum er tónlist í Kasakstan blanda af poppi og hefðbundinni tónlist. [[Dombra]], sem er kasakskur gítar, er enn notaður í tónlist nútímans, bæði í poppi og hefðbundnari tónlist. Tónlist frá Kasakstan er ekki mjög vinsæl í Kasakstan, vegna þess að mörgum landsmanna þykir tónlist frá Rússlandi, Englandi og Bandaríkjunum skemmtilegri. Hér fyrir neðan eru tenglar á tónlistarmyndbönd frá Kasakstan og einnig má smella á hljómsveitirnir til að lesa meira um þær. * [[Akbota Kerimbekova]] - [http://youtube.com/watch?v=Jshv5_wO0K8 Begimbaydin Zheri] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Almas Kisjkenbaev]] - [http://youtube.com/watch?v=VUVCMs1Mdz4 Mengilikke] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Bangor]] - [http://youtube.com/watch?v=v_7ZmNbqWQY Suju degen osi ma] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Ulytau]] - [http://youtube.com/watch?v=1B6ISJwIsos Turk] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Urker]] - [http://youtube.com/watch?v=5Y8EbOEJLbk Tugan Elim] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary}} * [http://www.air-astana.kz Air Astana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218003027/http://air-astana.kz/ |date=2020-02-18 }} * [http://www.nationalbank.kz Bank Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312084124/http://www.nationalbank.kz/ |date=2014-03-12 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html CIA Worldfactbook: Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226010136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html%20 |date=2018-12-26 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 Forsætið Kasakstans opinber vefsíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405183348/http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 |date=2007-04-05 }} * [http://www.irgetas.org Irgetas Kasakskt Spjall]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.khabar.kz Khabar Fréttir] * [http://www.government.kz Ríkisstjórn Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715062336/http://www.government.kz/ |date=2019-07-15 }} * [http://aboutkazakhstan.com Um Kasakstan] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm USA Department of State Upplýsingar] {{SSR}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{Asía}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Kasakstan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] fsu21j014da2o8gu9llke8ztugrlqog 1962374 1962373 2026-05-06T12:57:46Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnmál */ 1962374 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kasakstan | nafn_á_frummáli = Қазақстан Республикасы<br />Qazaqstan Respūblīkasy {{mál|kk}}<br />Республика Казахстан<br />Respublika Kazakhstan {{mál|ru}} | nafn_í_eignarfalli = Kasakstans | fáni = Flag of Kazakhstan.svg | skjaldarmerki = Emblem of Kazakhstan latin.svg | þjóðsöngur = [[Menıñ Qazaqstanym]] | staðsetningarkort = Kazakhstan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Astana]] | tungumál = [[Kasakska]], [[rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Kasakstans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Qasym-Jomart Toqaev]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kasakstans|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Oljas Bektenov]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = 16. desember 1991 | stærðarsæti = 9 | flatarmál = 2.724.900 | hlutfall_vatns = 1,7 | mannfjöldasæti = 64 | fólksfjöldi = 18.711.560 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 7 | VLF_ár = 2020 | VLF = 569,813 | VLF_sæti = 41 | VLF_á_mann = 30.178 | VLF_á_mann_sæti = 53 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.817 | VÞL_sæti = 50 | gjaldmiðill = [[Tenga]] | tímabelti = [[UTC]]+5 til +6 | tld = kz | símakóði = 7 }} '''Kasakstan''' er stórt [[land]] sem nær yfir mikinn hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Hluti landsins er vestan [[Úralfljót]]s og telst til [[Evrópa|Evrópu]]. Landamæri Kasakstan liggja að [[Rússland]]i, [[Kína]] og Mið-Asíuríkjunum [[Kirgistan]], [[Úsbekistan]] og<nowiki/> [[Túrkmenistan]] og einnig að strönd [[Kaspíahaf]]sins. Kasakstan var áður Sovétlýðveldi en er nú aðili að [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. == Heiti == Kasakstan var í upphafi nokkurs konar stórveldi hirðingja. Orðið ''kasak'' ([[Kasakska|kk:]] Қазақ, [[Rússneska|ru:]] Казах) sem merkir „frjáls maður“ eða „hirðingi“ á rætur að rekja til [[Tyrkneska|tyrknesku]] (sbr. einnig orðið [[Kósakkar|kósakki]], sem er af sömu rót). Orðið ''stan'' merkir „(föður)land“. Nafn landsins gæti því þýtt „hirðingjaland“. == Saga == === Fornaldarsaga === Árið 500 f.Kr. bjuggu [[Sakar]] í Suður-Kasakstan. Sakar voru hirðingjar sem ríktu á svæðum frá [[Altaífjöll]]um til [[Úkraína|Úkraínu]]. Þó svo að Sakar væru herskáir, urðu þeir að lúta í lægra haldi fyrir [[Alexander mikli|Alexander mikla]]. Í grafhýsi rétt utan við Almaty fundust frægar fornleifar, sem nefndar hafa verið „[[Issyk kurgan|gullni maðurinn]]“. Þessi „gullni maður“ er sakneskur stríðsmaður í gylltum einkennisbúningi og þykir merkilegur gripur í Kasakstan, sem og í allri Mið-Asíu. * Árið 200 f.Kr. bjuggu [[Húnar]] og Tyrkir í [[Mongólía|Mongólíu]] eða Norður-Kína. * Frá 550 til 750 e.Kr. var Suður-Kasakstan undir stjórn [[Köktyrkir|Köktyrkneska ríkisins]] (Blátyrkneska ríkisins). * Á [[9. öld]] stofnaði [[Samanídaríkið]] borgirnar [[Otrar]] og [[Yasy]]. Veldi þetta lagði líka grunninn að [[Silkivegurinn|Silkiveginum]]. * Á [[10. öld]] sóttu Tyrkir inn í Suður-Kasakstan og [[Túrkistan]] og náðu valdi yfir Silkiveginum. Við það féll Samanídaríkið en menning þess hélt þó enn um sinn velli innan [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>Á valdatíma tyrkja varð [[íslam]] aðaltrúarbrögðin í Kasakstan og byggingar frá þessu tímabili standa sumar hverjar enn í Túrkistan og eru heilagar byggingar í huga múslima í Mið-Asíu. ''[http://shop.lonelyplanet.com/Primary/Product/Destination_Guides/Regional_Guides/Asia/PRD_PRD_2006/Central+Asia.jsp?bmUID=1182097716400 Lonely Planet Central Asia]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}, júlí 2004: 82-95. ISBN 978-1-74104-614-4</ref> === Djengis Khan === [[Djengis Khan]] og [[Mongólaveldið|heimsveldi Mongólíu]] lögðu undir sig Kasakstan og Mið-Asíu með stærsta [[her]] heims á þeim tíma. Í hernum voru yfir 150.000 hermenn. Rétt eftir að Djengis Khan lést var heimsveldinu skipt á milli sona hans og Kasakstan varð hluti af ríki [[Chaghatai]]s. === Þrjár hirðir í Kasakstan === Forfeður Kasaka voru [[Mongólar]] og [[Úsbekar]]. Á [[16. öld]] yfirtóku Kasakar mongólska hirð í Norður-Kasakstan sem hét [[Gullhirðin]]. Kasakar sameinuðust í þrjár hirðir. Þessar hirðir voru Miklahirðin í Suður-Kasakstan, Miðhirðin í Mið- og Norðaustur-Kasakstan, og Litlahirðin í Vestur-Kasakstan. Yfir hverri hirð voru þrír [[kan]]ar. Titlar þeirra voru ''axíal'', ''bi'', og ''batýr''. Árin [[1690]] til [[1720]] voru tímar stóráfalla í Kasakstan. [[Ojradar]] frá Mongóliu sögðu Kasakstan, þ.e. hirðunum þremur, stríð á hendur. Hirðirnar þrjár gátu ekki varist þeim þannig að Kasakar tóku þann kost að biðja um aðstoð frá Rússlandi. === Kasakstan undir stjórn Rússa === Á tímum rússneska [[Rússakeisari|keisaradæmisins]] var sífellt verið að stækka ríki þess og yfirtaka önnur landsvæði. Þegar Ojradar réðust inn í Kasakstan, átti þjóðin, eins og áður sagði, engan kost annan en að leita til Rússlands um vernd fyrir þeim. Hirðirnar þrjár hétu Rússlandi hollustu sína árið [[1731]]. Rússar innlimuðu svo Kasakstan eftir að þeir höfðu yfirbugað Ojrada árið [[1742]]. En að því kom að hirðirnar þrjár vildu ekki lengur vera hluti af Rússlandi og varð þá mikil uppreisn í Kasakstan. Um milljón Kasaka var drepin í þessari uppreisn sem lauk með því að Rússar héldu yfirráðum sínum í landinu. Árið [[1861]] sendi Rússland landflótta fólk til Kasakstans. [[Taras Sjevtsjenko]], úkraínskur listamaður og rithöfundur sem vildi frelsa Úkraínu, var á meðal þeirra. Meðan á [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni stóð var óöld í Kasakstan. Fleiri uppreisnir urðu, um 150.000 manns létu lífið og um 200.000 flúðu til Kína. === Kommúnismi og Sovétríkin === Árið [[1917]], rétt eftir að Rússar yfirtóku Kasakstan, stofnaði [[Alasj Órda]] flokk sem hét [[Þjóðernissinnaflokkur Kasakstans]] og hugðist frelsa Kasakstan á ný. Borgarastyrjöldin í Kasakstan var hörmuleg fyrir Kasaka. Með tíð og tíma ákvað Alasj Órda að ganga í lið með [[Stalín]] og bolsévíkum í Rússlandi. Þegar Kommúnistaflokkur Kasakstans (CPK) náði yfirráðum yfir Kasakstan, eftir að borgarastyrjöldinni lauk, voru Alasj Órda og allir í Þjóðernissinnaflokki Kasakstans myrtir að fyrirskipan Stalíns og Kommúnistaflokks Kasakstans. Margt fólk í Kasakstan var myrt í stjórnartíð Stalíns. Margir aðrir flúðu til Kína og Mongólíu. Kasakstan varð Sovétlýðveldi árið [[1936]]. === Stalín og Bækónúr-skotpallurinn === [[Mynd:Minnismerki í Astönu.jpeg|thumbnail|vinstri|210px|Minnismerki í Astönu til að heiðra fólk sem var myrt í vinnubúðum í Kasakstan]] Stalín sendi þúsundir manna til Kasakstans á árunum 1936 til 1940 til að byggja upp verksmiðjuborgir í Kasakstan. Frá 1940 til 1950 var margt fólk frá öðrum Sovétlýðveldum sent til Kasakstans til að vinna í kolanámum eða vinnubúðum. Margar þessara kolanáma og vinnubúða voru í nágrenni borga eins og [[Karaganda]] og [[Úst-Kamenogórsk]]. Árið 1953 varð Nikita Kruschev forseti í Sovétríkjunum. Hann lét loka vinnubúðum í Sovétríkjunum en í staðinn hófst hann handa við „[[Jómfrúarlandaáætlun|Jómfrúarlandaáætlunina]]“ sem ætlað var að auka frjósemi steppunnar í Kasakstan. Yfir 250.000&nbsp;km² lands, einkum í Norður-Kasakstan, var uppskorið sem akurlendi á meðan „Jómfrúarlandaáætlunin“ stóð yfir. Meðan á [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] stóð létu Sovétríkin byggja [[Bækónur Skotpallur|Bækónúr-skotpallinn]]“ í Suðvestur-Kasakstan. Hann var eins og skotpallurinn í [[Nevada]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Gerðar voru kjarnorkutilraunir og tilraunir til þess að skjóta eldflaugum út í geim. Árið [[1989]] voru áttu mestu mótmæli í öllum Sovétríkjunum sér stað í Kasakstan. Fjöldi fólks hvarvetna í Kasakstan mótmælti. Mótmælendur fylgtu liði undir nafninu „[[Nevada-Semey Hreyfing|Nevada-Semey hreyfingin]]“ og árið 1989 hættu Sovétríkin kjarnorkutilraunum sínum. En enn í dag er eldflaugum skotið út í geim frá Kasakstan og geimfarar stunda enn nám í Bækónúr-stöðinni. === Nazarbajev og Lýðveldið Kasakstan === Árið 1989 var [[Núrsúltan Nazarbajev]] kjörinn forseti í Kasakstan. Tveimur árum síðar féllu Sovétríkin. Nazarbajev vildi ekki ganga úr Sovétríkjunum, en svo fór eigi að síður að hann samþykkti það. Þann [[16. desember]] 1991 varð Kasakstan að [[lýðveldi]]nu Kasakstan. Borgin [[Aqmola]], sem þá var aðeins lítill kolanámubær, var gerð að höfuðborg Kasakstans. Margir töldu Nazarbajev ruglaðan að gera þetta, en nýja höfuðborgin var hluti af [[Kasakstan 2030]] áætlun hans. Aqmola skipti um nafn og var nefnd [[Astana]], sem þýðir á kasöksku „höfuðborg“. Árið 2019 var borgin nefnd Núrur-Súltan í höfuðið á Nazarbajev.<ref name=nursultan>{{Vefheimild|titill=Astana heitir nú Nursultan|url=https://www.ruv.is/frett/astana-heitir-nu-nursultan|útgefandi=RÚV|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|ár=2019|mánuður=20. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. apríl}}</ref> Nafnbreytingin var tekin til baka árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Höfuðborg Kasakstans fær aftur nafnið Astana|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/14/hofudborg-kasakstans-faer-aftur-nafnid-astana|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ævar Örn Jósepsson|ár=2022|mánuður=14. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=14. september}}</ref> === Kasakstan í dag === [[Mynd:Hvítthúsið í Astönu.jpeg|hægri|thumbnail|200px|„Hvíta húsið“ í Astana, þar sem forseti landsins býr.]] Kasakstan er núna lýðveldi í Mið-Asíu og 9. stærsta land í heimi. Höfuðborgin er Astana, sem er á miðri steppunni í Norður-Kasakstan. Auðvaldsskipulag er hægt og rólega að umbreyta efnahagslífi Kasakstans en ríkinu svipar þó enn um margt til Sovétríkjanna gömlu. Nazarbajev var forseti Kasakstans í tæp 30 ár; frá sjálfstæði Kasakstans árið 1991 þar til hann sagði skyndilega af sér í mars árið 2019.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Kasakstans segir af sér|url=https://www.ruv.is/frett/forseti-kasakstans-segir-af-ser|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=19. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=21. mars}}</ref> Fólk velti fyrir sér þeirri staðreynd að hann væri valdamesti maður landsins og hann var gjarnan talinn ríkja með gerræðislegum hætti. Í janúar 2022 fóru fram [[Mótmælin í Kasakstan 2022|fjöldamótmæli í Kasakstan]] vegna hækkunar á olíuverði sem snerust brátt upp í óeirðir og allsherjarmótmæli gegn ríkjandi stjórnvöldum. Ríkisstjórn Kasakstans brást við mótmælunum af hörku og kallaði til hernaðaraðstoðar frá [[Sameiginlega öryggissáttmálastofnunin|Sameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni]] (CSTO), varnarbandalagi fyrrverandi Sovétlýðvelda. [[Qasym-Jomart Toqaev]] forseti gaf her­liðum CSTO og örygg­is­sveitum Kasakstan heimild til að „skjóta til að drepa“ mótmælendur án viðvörunar og sagði mótmælin hafa verið valdaránstilraun að áeggjan erlendra hryðjuverkamanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir óeirðirnar tilraun til valdaráns|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/01/10/segir_oeirdirnar_tilraun_til_valdarans/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=10. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum létust að minnsta kosti 164 manns og yfir 2.200 særðust í óeirðunum, auk þess sem rúmlega sex þús­und voru handteknir.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvað er að gerast í Kasakstan?|url=https://kjarninn.is/skyring/hvad-er-ad-gerast-i-kasakstan/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2022|mánuður=9. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar|höfundur=Jónas Atli Gunnarsson}}</ref> == Stjórnmál == [[Mynd:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumbnail|150px|vinstri|Núrsultan Nazarbaev, forseti Kasakstans frá 1991 til 2019.]] [[16. desember]] [[1986]], þegar Kasakstan var enn hluti Sovétríkjanna, varð [[Gennadý Kólbin]] forseti landsins. Hann var ekki kasakskur heldur rússneskur. [[Míkhaíl Gorbatsjov]], þáverandi aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, tilnefndi [[Gennadíj Kolbín]] sem forseta Sovétlýðveldisins Kasakstans. Gorbatsjov vissi af mikilli spillingu innan Kommúnistaflokks Kasakstans. Upphlaup varð í Kasakstan vegna þjóðernis Kolbíns. Í [[Almaty]] fóru fram fræg mótmæli sem nefnd voru [[Djeltóksan]], sem merkir „desember“ á kasöksku. Fáir létu lífið í mótmælunum en margir slösuðust. Í Almaty er minnisvarði við [[Respúblika Alangý]] sem heitir [[Djeltóksan 1986]].<ref>Þetta er minnisvarði til að heiðra nemendur sem létu lífið í mótmælunum. ''Қазақ Тарих'', 1993. ISBN 5-615-01303-6</ref> Þann [[22. júní]] [[1989]] varð Nazarbajev forseti Kasakstans. Hann var forseti frá því að Kasakstan varð lýðveldi árið 1991 til ársins 2019. [[Sara Alpýsóvna]] eiginkona hans er mjög atorkusöm í efnahagsmálum landsins og er hún einnig forstjóri „líknarmálasjóðs fyrir börn“. Þau eiga þrjár dætur og sú elsta, Daríga Nazarbajeva, var lengi forstjóri ríkisrekinnar sjónvarpsstöðvar í Kasakstan. === Ríkisstjórn === Kasakstan er lýðveldi bundið stjórnarskrá. Forseti landsins er [[þjóðhöfðingi]] og getur hann beitt [[neitunarvald]]i. [[Forsætisráðherra]] stýrir [[ríkisstjórn]] Kasakstans. Núverandi forsætisráðherra er [[Oljas Bektenov]], en hann var útnefndur árið 2024. [[Þing]] Kasakstans skiptist í tvær [[deild]]ir, neðri deild ([[madjílis]]) og efri deild ([[öldungadeild]]). === Fylki === Kasasktan er stórt land, sem skiptist í 17 [[fylki]] og 3 [[borg]]ir. Borgirnar eru Almaty, Astana og Bækónúr. [[Mynd:Kzk delenie.png|vinstri|200px]] <br clear="all"> {| width="100%" |- | width="40%" style="vertical-align:top" | {{Kjördæmi Kasakstans}} | width="60%" style="vertical-align:top" | {{Borgir í Kasakstan list}} |} == Landfræði == [[Mynd:Kazakhstan-CIA WFB Map.png|vinstri|thumbnail|200px|Landkort af Kasakstan (frá [[CIA]])]] Kasakstan er 9. stærsta land í heimi og er í Mið-Asíu. Í Suður-Kasakstan er eyðimörk hjá [[Sjimkent]] og einnig í Norður-Kasakstan. Þar er líka stór steppa í nágrenni [[Astana]] og [[Karaganda]]. Altaifjöll liggja að landamærum Kasakstan og Kirgistan hjá [[Almaty]]. Hæsti tindurinn er 4.572 m hár. Láglendi er í Vestur-Kasakstan við [[Kaspíahaf]]. Í Kasakstan eru hvirfilvindar mjög algengir, sérstaklega yfir láglendinu í Vestur-Kasakstan. Kasakstan liggur að Kaspíahafi og á landamæri að [[Aserbaídsjan|Aserbaídsjan]] og [[Íran]]. == Efnahagsmál == Olía hefur lengi verið afar mikilvæg fyrir efnahag Kasakstans. Kasakstan hafði yfir 66.320.000.000 kr. í tekjur af olíu árið [[1996]]. Nazarbajev vildi leggja þjóðartekjurnar fyrir. Margt fólk í Kasakstan sem vinnur í olíuiðnaðinum býr í Vestur-Kasakstan í borgum eins og [[Aktá]] og [[Atýrá]]. Kasakar segja að Atýrá sé olíuhöfuðborg Kasakstan. Mörg erlend fyrirtæki starfa í Kasakstan, bæði frá Evrópu og Ameríku og jafnvel [[Japan]]. Fjármálamiðstöð Kasakstans er í Almaty. ===Fyrirtæki í Kasakstan frá Íslandi=== * [http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm Actavis í Kasakstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429201418/http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm |date=2007-04-29 }} === Auðvaldið === Í Kasakstan í dag eru yfirstétt, borgarastétt og lágstétt eins og í hverju öðru auðvaldskerfi. Mánaðartekjur borgarastéttarinnar eru einungis um 30.000 kr. Yfirstéttin býr einkum í fjallahéruðum, í risastórum húsum, en þénar þó einungis eins og millistéttarfólk í Evrópu. Lágstéttin býr við kröpp kjör í Kasakstan. Litlar íbúðir með lélegu vatns-, orku- og fráveitukerfi eru ekki óalgeng sjón í bæjum Kasakstan. === Kazakhstan 2030 === „Kazakhstan 2030“ er áætlun Nazarbajevs um að gera Kasakstan að auðugu landi. Nazarbajev vill reyna að selja mikla olíu og laða fyrirtæki frá öllum heimshornum til Kasakstans. Þegar maður fer til Kasakstans má sjá veggspjöld sem á stendur „Kazakhstan 2030“ alls staðar í Kasakstan. === Gjaldmiðill === [[Mynd:200 tenge (2006).jpg|thumbnail|vinstri|200px|Kasakska tenga 200TГ]] [[Tenga]] er gjaldmiðill Kasakstans. Tenga kemur úr orðinu ''dengi'' í rússnesku sem þýðir einfaldlega ''peningur''. Þann [[15. nóvember]] [[1993]] hætti ríkisstjórn Kasakstans að nota [[rúbla|rúblur]] og tenga var tekin í notkun í landinu. === Landbúnaður === [[Landbúnaður]] í Kasakstan er mjög háður olíu og búfjárrækt. Yfir 70% landsins eru ræktarlönd og bóndabæir. Mest er ræktað af [[hveiti]] í Kasakstan. Þess vegna er bjór í Kasakstan mjög ódýr. Hálfur lítri af bjór kostar einungis 200TГ (100 kr.) í [[dúkan]], sem er kasakstönsk verslun. Ávextir og grænmeti eru ræktuð í sveitum Kasakstan, en ávallt seld á markaði í borgunum, eins og í [[Silóný Basar]] (grænn markaður). Algengasta búfé í Kasakstan eru hestar og sauðfé. === Samgöngur === [[Mynd:Sjimkent3.jpg|thumbnail|hægri|200px|Air Astana flugvél Fokker-50 í Sjimkent]] Flugfélag Kasakstans heitir [[Air Astana]]. Vilji maður ferðast til Kasakstan frá Evrópu verður maður að fljúga með [[KLM]] frá [[Amsterdam]], [[Lufthansa]] frá [[Frankfurt]], [[Turkish Airlines]] frá [[Istanbul]], [[Air Astana]] frá [[London]] eða [[Moskva|Moskvu]], eða [[Aeroflot]]. Air Astana flýgur til næstum allra áfangastaða í Kasakstan. [[Járnbrautarlest]]ir eru líka algeng samgöngutæki í Kasakstan. Hægt er að fara frá Almaty til Astönu á 20 klukkutímum. Einnig eru til hópferðabílar í Kasakstan en þeir eru ekki jafn almennur ferðamáti eins og járnbrautarlestir og flugvélar. Í borgum er hægt að ná í leigubíl með því að veifa hendinni við veginn. Leigubílar eru ekki á vegum hins opinbera heldur einkareknir. Þeir eru ódýr og mjög almennur ferðamáti í borgum eins og [[Almaty]]. == Íbúar == Einungis um 53% íbúa Kasakstan eru fæddir í Kasakstan. Allt frá því að Kasakstan gekk Rússlandi á hönd hafa Rússar flust um allt Kasakstan. Flestir Rússar búa Í stærstu borgunum, eins og Astana og Almaty og í Norður-Kasakstan, og eru Rússar stundum fjölmennari en Kasakar. En í bæjum eins og [[Sjimkent]] og [[Túrkistan]] eru um 80% íbúanna Kasakar. Í Kasakstan býr enn fólk frá því að Stalín sendi fólk frá Sovétríkjunum í vinnubúðir til Kasakstans, svo sem Téténar, Úkraínumenn, Úsbekar og jafnvel Hvít-Rússar. Einnig má þar finna þýska Gyðinga sem flúðu [[Þýskaland]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref>Taflan hér að neðan sýnir þjóðarbrot í Kasakstan frá árinu 1959 til ársins 1999, sem er næstum eins og í dag. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD#.D0.9D.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5 Население á<br />rússnesku Wikipediu].</ref> ===Þjóðernishópar í Kasakstan=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" !align="left"| Þjóðerni !! 1959 % !! 1970 % !! 1979 % !! 1989 % !! 1999 %</tr> |align="left"| Kasakar || 30,0 || 32,6 || 36,0 || 40,1 || 53,4</tr> |align="left"| Rússar || 42,7 || 42,4 || 40,8 || 37,4 || 29,9</tr> |align="left"| Úkraínumenn || 8,2 || 7,2 || 6,1 || 5,4 || 3,7</tr> |align="left"| Þjóðverjar || 7,1 || 6,6 || 6,1 || 5,8 || 2,4</tr> |align="left"| Tatarar || 2,1 || 2,2 || 2,1 || 2,0 || 1,7</tr> |align="left"| Úsbekar || 1,5 || 1,7 || 1,8 || 2,0 || 2,5</tr> |align="left"| Hvítrússar || 1,2 || 1,5 || 1,2 || 1,1 || 0,8</tr> |align="left"| Úígúrar <td> 0,6 </td>|| 0,9 || 1,0 || 1,1 || 1,4</tr> |align="left"| Kóreumenn || 0,8 || 0,6 || 0,6 || 0,6 || 0,7</tr> |} === Tungumál === {{Wikibækur|Kasakska|Kasöksku}} {{Aðalgrein|Kasakska}} [[Kasakska]] er opinbert tungumál í Kasakstan, en ekki kunna allir þeir sem búa eða eru innfæddir í Kasakstan þá tungu. [[Rússneska]] er reyndar töluð meira en kasakska í Kasakstan. Í fyrirtækjum er rússneska opinbert tungumál og kasakska er þar sjaldan eða aldrei töluð. En í stjórnkerfinu er alltaf töluð kasakska vegna þess að Nazarbajev vill að kasakska sé opinbert tungumál í Kasakstan. Í borgum eins og Almaty og Astana, sem eru mjög alþjóðlegar, er rússneska töluð meira en kasakska. En ef maður fer til Suður-Kasakstan og heimsækir borgir eins og Sjimkent og Túrkistan, mun maður einungis heyra kasöksku.<ref>Rússneska er venjulega tungumálið fyrir fólk til að tala við annað fólk af öðrum kynþætti, en það eru margir kynþættir í Kasakstan og rússneska er bara eins og alþjóðlegt tungumál. Tangat Tangirberdi kyzy Ayapova, ''[http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 Kazakh Textbook: Beginning and Intermediate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718203206/http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 |date=2007-07-18 }}'', 2002. ISBN 1-881265-91-9</ref> === Menntun === Kennsla í skólum í Kasakstan fór áður fram á rússnesku. Frá og með árinu 1991 hefur kennsla farið fram bæði á rússnesku og kasöksku í skólum en sumir skólar nota aðeins annað málið. Í alþjóðlegum skólum er stundum kennt á ensku, en venjulega á rússnesku. Einnig er skóli í Túrkestan þar sem kennt er á tyrknesku. Læsi í Kasakstan er 99,5%. Allir kunna kýrillíska og latneska stafrófið og sumir kunna arabíska stafrófið. Börn í Kasakstan byrja á leikskóla fimm eða sex ára gömul. Árið 2004 voru 100 leikskólar í Kasakstan og í þá gengu 135.856 börn (eða 63% barna á aldrinum fimm til sex ára í Kasakstan). Á leikskólum er bæði kennt á kasöksku og rússnesku, þó oftast er rússneska algengari. Eftir leikskóla hefst grunnskóli og þar á eftir menntaskóli. Nemendur ljúka menntaskóla 18 ára og fara svo í háskóla. Til eru margir háskólar í Kasakstan, sérstaklega í Almaty. == Menning == Menning í Kasakstan verður fyrir áhrifum frá Rússlandi, Mongólíu og Tyrklandi. Inntak hins fullkomna í kasaskri menningu er lífsmáti hirðingjans. Kúlutjöld eru enn mjög almenn í sveitum og eru líka tákn kasöksku menningarinnar. Kasakskt fólk er mjög gestrisið og gleðst alltaf yfir að hitta útlendinga sem hafa áhuga á landi þess. === Hátíðisdagar === {|class="wikitable" style="font-size:95%;" |- style="background:#efefef;" !width="90px"| Dagsetning !!width="190px"| Íslenskt nafn ! Kasakskt nafn |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur | Жаңа жыл |- | [[7. janúar]] || Jól (rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar) | Рождество Христово |- | [[8. mars]] || Alþjóðlegi kvennadagurinn |style="white-space:nowrap;"| Халықаралық әйелдер күні |- | [[22. mars]] || Nárús (Mars) | Наурыз мейрамы |- | [[1. maí]] || Fyrsti maí | Қазақстан Ұлттарының Бірлік Күні |- | [[9. maí]] || Sigurdagurinn í seinni heimsstyrjöldinni | Жеңіс күні |- | [[30. ágúst]] || Stjórnarskrárdagurinn | Конституция күні |- | [[25. október]] || Lýðveldisdagurinn | Республика күні |- | [[16. desember]] || Þjóðhátíðardagur | |- |} === Matur === [[Mynd:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb|right|200px|Besjbarmak: Þjóðarréttur Kasakstans]] [[Besjbarmak]] er þjóðarréttur í Kasakstan. Hann er úr hveitimjöli og hrossakjöti. Te er mjög almennur drykkur í Kasakstan og mjög ódýrt. Þjóðardrykkurinn í Kasakstan er kúmis, sem er úr geitamjólk. Margar kjörbúðir eru í borgum þar sem fólk getur keypt ávexti, kjöt og fleira. === Trúarbrögð === [[Íslam]] er útbreiddast trúarbragða í Kasakstan. Í Kasakstan hefur aldrei verið lagt mikið upp úr trúarbrögðum. Nær 47% íbúa í Kasakstan eru múslimar, en einungis 3% af þeim telja sig trúaða. Því er eins farið með önnur trúarbrögð. Gyðingar frá Rússlandi búa einnig í Kasakstan, einkum í borgunum [[Almaty]] og [[Pavlódar]]. [[Kristni|Kristindómur]] og búddismi eru líka meðal trúarbragða í Kasakstan, en ekki jafn útbreidd. Samfélagið í Kasakstan er undir áhrifum frá íslam. Þau áhrif leyna sér ekki í Kasakstan, til dæmis í tungumálinu, á kasöksku heilsar maður með orðunum ''Assalam alaikum,'' sem er algeng kveðja í íslömskum löndum. === Fólk === * [[Abæ Kúnanbæuli]] - Þjóðskáld * [[Alasj Órda]] - Stjórnmálamaður * [[Al-Farabi]] - Heimspekingur * [[Bakýtdjan Kanapjanov]] - Hnefaleikakappi og rithöfundur * [[Íbrahym Altynsaryn]] - Skipulagði kýrilliska stafrófið * [[Khoja Ahmed Jasaví]] - Þjóðskáld og heimspekingur * [[Nursúltan Nazarbajev]] - Forseti * [[Talgat Músabaev]] - Geimfari * [[Toktar Ábakirov]] - Geimfari === Tónlist === Nú á dögum er tónlist í Kasakstan blanda af poppi og hefðbundinni tónlist. [[Dombra]], sem er kasakskur gítar, er enn notaður í tónlist nútímans, bæði í poppi og hefðbundnari tónlist. Tónlist frá Kasakstan er ekki mjög vinsæl í Kasakstan, vegna þess að mörgum landsmanna þykir tónlist frá Rússlandi, Englandi og Bandaríkjunum skemmtilegri. Hér fyrir neðan eru tenglar á tónlistarmyndbönd frá Kasakstan og einnig má smella á hljómsveitirnir til að lesa meira um þær. * [[Akbota Kerimbekova]] - [http://youtube.com/watch?v=Jshv5_wO0K8 Begimbaydin Zheri] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Almas Kisjkenbaev]] - [http://youtube.com/watch?v=VUVCMs1Mdz4 Mengilikke] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Bangor]] - [http://youtube.com/watch?v=v_7ZmNbqWQY Suju degen osi ma] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Ulytau]] - [http://youtube.com/watch?v=1B6ISJwIsos Turk] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Urker]] - [http://youtube.com/watch?v=5Y8EbOEJLbk Tugan Elim] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary}} * [http://www.air-astana.kz Air Astana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218003027/http://air-astana.kz/ |date=2020-02-18 }} * [http://www.nationalbank.kz Bank Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312084124/http://www.nationalbank.kz/ |date=2014-03-12 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html CIA Worldfactbook: Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226010136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html%20 |date=2018-12-26 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 Forsætið Kasakstans opinber vefsíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405183348/http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 |date=2007-04-05 }} * [http://www.irgetas.org Irgetas Kasakskt Spjall]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.khabar.kz Khabar Fréttir] * [http://www.government.kz Ríkisstjórn Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715062336/http://www.government.kz/ |date=2019-07-15 }} * [http://aboutkazakhstan.com Um Kasakstan] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm USA Department of State Upplýsingar] {{SSR}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{Asía}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Kasakstan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 4f3jcgsow3qtpiyzi1v0zwgphow2zxv 1962394 1962374 2026-05-06T13:55:27Z Snævar 16586 /* Fylki */ farsímastíll, eins á borðtölvu 1962394 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kasakstan | nafn_á_frummáli = Қазақстан Республикасы<br />Qazaqstan Respūblīkasy {{mál|kk}}<br />Республика Казахстан<br />Respublika Kazakhstan {{mál|ru}} | nafn_í_eignarfalli = Kasakstans | fáni = Flag of Kazakhstan.svg | skjaldarmerki = Emblem of Kazakhstan latin.svg | þjóðsöngur = [[Menıñ Qazaqstanym]] | staðsetningarkort = Kazakhstan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Astana]] | tungumál = [[Kasakska]], [[rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Kasakstans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Qasym-Jomart Toqaev]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kasakstans|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Oljas Bektenov]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = 16. desember 1991 | stærðarsæti = 9 | flatarmál = 2.724.900 | hlutfall_vatns = 1,7 | mannfjöldasæti = 64 | fólksfjöldi = 18.711.560 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 7 | VLF_ár = 2020 | VLF = 569,813 | VLF_sæti = 41 | VLF_á_mann = 30.178 | VLF_á_mann_sæti = 53 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.817 | VÞL_sæti = 50 | gjaldmiðill = [[Tenga]] | tímabelti = [[UTC]]+5 til +6 | tld = kz | símakóði = 7 }} '''Kasakstan''' er stórt [[land]] sem nær yfir mikinn hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Hluti landsins er vestan [[Úralfljót]]s og telst til [[Evrópa|Evrópu]]. Landamæri Kasakstan liggja að [[Rússland]]i, [[Kína]] og Mið-Asíuríkjunum [[Kirgistan]], [[Úsbekistan]] og<nowiki/> [[Túrkmenistan]] og einnig að strönd [[Kaspíahaf]]sins. Kasakstan var áður Sovétlýðveldi en er nú aðili að [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. == Heiti == Kasakstan var í upphafi nokkurs konar stórveldi hirðingja. Orðið ''kasak'' ([[Kasakska|kk:]] Қазақ, [[Rússneska|ru:]] Казах) sem merkir „frjáls maður“ eða „hirðingi“ á rætur að rekja til [[Tyrkneska|tyrknesku]] (sbr. einnig orðið [[Kósakkar|kósakki]], sem er af sömu rót). Orðið ''stan'' merkir „(föður)land“. Nafn landsins gæti því þýtt „hirðingjaland“. == Saga == === Fornaldarsaga === Árið 500 f.Kr. bjuggu [[Sakar]] í Suður-Kasakstan. Sakar voru hirðingjar sem ríktu á svæðum frá [[Altaífjöll]]um til [[Úkraína|Úkraínu]]. Þó svo að Sakar væru herskáir, urðu þeir að lúta í lægra haldi fyrir [[Alexander mikli|Alexander mikla]]. Í grafhýsi rétt utan við Almaty fundust frægar fornleifar, sem nefndar hafa verið „[[Issyk kurgan|gullni maðurinn]]“. Þessi „gullni maður“ er sakneskur stríðsmaður í gylltum einkennisbúningi og þykir merkilegur gripur í Kasakstan, sem og í allri Mið-Asíu. * Árið 200 f.Kr. bjuggu [[Húnar]] og Tyrkir í [[Mongólía|Mongólíu]] eða Norður-Kína. * Frá 550 til 750 e.Kr. var Suður-Kasakstan undir stjórn [[Köktyrkir|Köktyrkneska ríkisins]] (Blátyrkneska ríkisins). * Á [[9. öld]] stofnaði [[Samanídaríkið]] borgirnar [[Otrar]] og [[Yasy]]. Veldi þetta lagði líka grunninn að [[Silkivegurinn|Silkiveginum]]. * Á [[10. öld]] sóttu Tyrkir inn í Suður-Kasakstan og [[Túrkistan]] og náðu valdi yfir Silkiveginum. Við það féll Samanídaríkið en menning þess hélt þó enn um sinn velli innan [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>Á valdatíma tyrkja varð [[íslam]] aðaltrúarbrögðin í Kasakstan og byggingar frá þessu tímabili standa sumar hverjar enn í Túrkistan og eru heilagar byggingar í huga múslima í Mið-Asíu. ''[http://shop.lonelyplanet.com/Primary/Product/Destination_Guides/Regional_Guides/Asia/PRD_PRD_2006/Central+Asia.jsp?bmUID=1182097716400 Lonely Planet Central Asia]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}, júlí 2004: 82-95. ISBN 978-1-74104-614-4</ref> === Djengis Khan === [[Djengis Khan]] og [[Mongólaveldið|heimsveldi Mongólíu]] lögðu undir sig Kasakstan og Mið-Asíu með stærsta [[her]] heims á þeim tíma. Í hernum voru yfir 150.000 hermenn. Rétt eftir að Djengis Khan lést var heimsveldinu skipt á milli sona hans og Kasakstan varð hluti af ríki [[Chaghatai]]s. === Þrjár hirðir í Kasakstan === Forfeður Kasaka voru [[Mongólar]] og [[Úsbekar]]. Á [[16. öld]] yfirtóku Kasakar mongólska hirð í Norður-Kasakstan sem hét [[Gullhirðin]]. Kasakar sameinuðust í þrjár hirðir. Þessar hirðir voru Miklahirðin í Suður-Kasakstan, Miðhirðin í Mið- og Norðaustur-Kasakstan, og Litlahirðin í Vestur-Kasakstan. Yfir hverri hirð voru þrír [[kan]]ar. Titlar þeirra voru ''axíal'', ''bi'', og ''batýr''. Árin [[1690]] til [[1720]] voru tímar stóráfalla í Kasakstan. [[Ojradar]] frá Mongóliu sögðu Kasakstan, þ.e. hirðunum þremur, stríð á hendur. Hirðirnar þrjár gátu ekki varist þeim þannig að Kasakar tóku þann kost að biðja um aðstoð frá Rússlandi. === Kasakstan undir stjórn Rússa === Á tímum rússneska [[Rússakeisari|keisaradæmisins]] var sífellt verið að stækka ríki þess og yfirtaka önnur landsvæði. Þegar Ojradar réðust inn í Kasakstan, átti þjóðin, eins og áður sagði, engan kost annan en að leita til Rússlands um vernd fyrir þeim. Hirðirnar þrjár hétu Rússlandi hollustu sína árið [[1731]]. Rússar innlimuðu svo Kasakstan eftir að þeir höfðu yfirbugað Ojrada árið [[1742]]. En að því kom að hirðirnar þrjár vildu ekki lengur vera hluti af Rússlandi og varð þá mikil uppreisn í Kasakstan. Um milljón Kasaka var drepin í þessari uppreisn sem lauk með því að Rússar héldu yfirráðum sínum í landinu. Árið [[1861]] sendi Rússland landflótta fólk til Kasakstans. [[Taras Sjevtsjenko]], úkraínskur listamaður og rithöfundur sem vildi frelsa Úkraínu, var á meðal þeirra. Meðan á [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni stóð var óöld í Kasakstan. Fleiri uppreisnir urðu, um 150.000 manns létu lífið og um 200.000 flúðu til Kína. === Kommúnismi og Sovétríkin === Árið [[1917]], rétt eftir að Rússar yfirtóku Kasakstan, stofnaði [[Alasj Órda]] flokk sem hét [[Þjóðernissinnaflokkur Kasakstans]] og hugðist frelsa Kasakstan á ný. Borgarastyrjöldin í Kasakstan var hörmuleg fyrir Kasaka. Með tíð og tíma ákvað Alasj Órda að ganga í lið með [[Stalín]] og bolsévíkum í Rússlandi. Þegar Kommúnistaflokkur Kasakstans (CPK) náði yfirráðum yfir Kasakstan, eftir að borgarastyrjöldinni lauk, voru Alasj Órda og allir í Þjóðernissinnaflokki Kasakstans myrtir að fyrirskipan Stalíns og Kommúnistaflokks Kasakstans. Margt fólk í Kasakstan var myrt í stjórnartíð Stalíns. Margir aðrir flúðu til Kína og Mongólíu. Kasakstan varð Sovétlýðveldi árið [[1936]]. === Stalín og Bækónúr-skotpallurinn === [[Mynd:Minnismerki í Astönu.jpeg|thumbnail|vinstri|210px|Minnismerki í Astönu til að heiðra fólk sem var myrt í vinnubúðum í Kasakstan]] Stalín sendi þúsundir manna til Kasakstans á árunum 1936 til 1940 til að byggja upp verksmiðjuborgir í Kasakstan. Frá 1940 til 1950 var margt fólk frá öðrum Sovétlýðveldum sent til Kasakstans til að vinna í kolanámum eða vinnubúðum. Margar þessara kolanáma og vinnubúða voru í nágrenni borga eins og [[Karaganda]] og [[Úst-Kamenogórsk]]. Árið 1953 varð Nikita Kruschev forseti í Sovétríkjunum. Hann lét loka vinnubúðum í Sovétríkjunum en í staðinn hófst hann handa við „[[Jómfrúarlandaáætlun|Jómfrúarlandaáætlunina]]“ sem ætlað var að auka frjósemi steppunnar í Kasakstan. Yfir 250.000&nbsp;km² lands, einkum í Norður-Kasakstan, var uppskorið sem akurlendi á meðan „Jómfrúarlandaáætlunin“ stóð yfir. Meðan á [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] stóð létu Sovétríkin byggja [[Bækónur Skotpallur|Bækónúr-skotpallinn]]“ í Suðvestur-Kasakstan. Hann var eins og skotpallurinn í [[Nevada]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Gerðar voru kjarnorkutilraunir og tilraunir til þess að skjóta eldflaugum út í geim. Árið [[1989]] voru áttu mestu mótmæli í öllum Sovétríkjunum sér stað í Kasakstan. Fjöldi fólks hvarvetna í Kasakstan mótmælti. Mótmælendur fylgtu liði undir nafninu „[[Nevada-Semey Hreyfing|Nevada-Semey hreyfingin]]“ og árið 1989 hættu Sovétríkin kjarnorkutilraunum sínum. En enn í dag er eldflaugum skotið út í geim frá Kasakstan og geimfarar stunda enn nám í Bækónúr-stöðinni. === Nazarbajev og Lýðveldið Kasakstan === Árið 1989 var [[Núrsúltan Nazarbajev]] kjörinn forseti í Kasakstan. Tveimur árum síðar féllu Sovétríkin. Nazarbajev vildi ekki ganga úr Sovétríkjunum, en svo fór eigi að síður að hann samþykkti það. Þann [[16. desember]] 1991 varð Kasakstan að [[lýðveldi]]nu Kasakstan. Borgin [[Aqmola]], sem þá var aðeins lítill kolanámubær, var gerð að höfuðborg Kasakstans. Margir töldu Nazarbajev ruglaðan að gera þetta, en nýja höfuðborgin var hluti af [[Kasakstan 2030]] áætlun hans. Aqmola skipti um nafn og var nefnd [[Astana]], sem þýðir á kasöksku „höfuðborg“. Árið 2019 var borgin nefnd Núrur-Súltan í höfuðið á Nazarbajev.<ref name=nursultan>{{Vefheimild|titill=Astana heitir nú Nursultan|url=https://www.ruv.is/frett/astana-heitir-nu-nursultan|útgefandi=RÚV|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|ár=2019|mánuður=20. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. apríl}}</ref> Nafnbreytingin var tekin til baka árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Höfuðborg Kasakstans fær aftur nafnið Astana|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/14/hofudborg-kasakstans-faer-aftur-nafnid-astana|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ævar Örn Jósepsson|ár=2022|mánuður=14. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=14. september}}</ref> === Kasakstan í dag === [[Mynd:Hvítthúsið í Astönu.jpeg|hægri|thumbnail|200px|„Hvíta húsið“ í Astana, þar sem forseti landsins býr.]] Kasakstan er núna lýðveldi í Mið-Asíu og 9. stærsta land í heimi. Höfuðborgin er Astana, sem er á miðri steppunni í Norður-Kasakstan. Auðvaldsskipulag er hægt og rólega að umbreyta efnahagslífi Kasakstans en ríkinu svipar þó enn um margt til Sovétríkjanna gömlu. Nazarbajev var forseti Kasakstans í tæp 30 ár; frá sjálfstæði Kasakstans árið 1991 þar til hann sagði skyndilega af sér í mars árið 2019.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Kasakstans segir af sér|url=https://www.ruv.is/frett/forseti-kasakstans-segir-af-ser|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=19. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=21. mars}}</ref> Fólk velti fyrir sér þeirri staðreynd að hann væri valdamesti maður landsins og hann var gjarnan talinn ríkja með gerræðislegum hætti. Í janúar 2022 fóru fram [[Mótmælin í Kasakstan 2022|fjöldamótmæli í Kasakstan]] vegna hækkunar á olíuverði sem snerust brátt upp í óeirðir og allsherjarmótmæli gegn ríkjandi stjórnvöldum. Ríkisstjórn Kasakstans brást við mótmælunum af hörku og kallaði til hernaðaraðstoðar frá [[Sameiginlega öryggissáttmálastofnunin|Sameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni]] (CSTO), varnarbandalagi fyrrverandi Sovétlýðvelda. [[Qasym-Jomart Toqaev]] forseti gaf her­liðum CSTO og örygg­is­sveitum Kasakstan heimild til að „skjóta til að drepa“ mótmælendur án viðvörunar og sagði mótmælin hafa verið valdaránstilraun að áeggjan erlendra hryðjuverkamanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir óeirðirnar tilraun til valdaráns|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/01/10/segir_oeirdirnar_tilraun_til_valdarans/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=10. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum létust að minnsta kosti 164 manns og yfir 2.200 særðust í óeirðunum, auk þess sem rúmlega sex þús­und voru handteknir.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvað er að gerast í Kasakstan?|url=https://kjarninn.is/skyring/hvad-er-ad-gerast-i-kasakstan/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2022|mánuður=9. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar|höfundur=Jónas Atli Gunnarsson}}</ref> == Stjórnmál == [[Mynd:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumbnail|150px|vinstri|Núrsultan Nazarbaev, forseti Kasakstans frá 1991 til 2019.]] [[16. desember]] [[1986]], þegar Kasakstan var enn hluti Sovétríkjanna, varð [[Gennadý Kólbin]] forseti landsins. Hann var ekki kasakskur heldur rússneskur. [[Míkhaíl Gorbatsjov]], þáverandi aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, tilnefndi [[Gennadíj Kolbín]] sem forseta Sovétlýðveldisins Kasakstans. Gorbatsjov vissi af mikilli spillingu innan Kommúnistaflokks Kasakstans. Upphlaup varð í Kasakstan vegna þjóðernis Kolbíns. Í [[Almaty]] fóru fram fræg mótmæli sem nefnd voru [[Djeltóksan]], sem merkir „desember“ á kasöksku. Fáir létu lífið í mótmælunum en margir slösuðust. Í Almaty er minnisvarði við [[Respúblika Alangý]] sem heitir [[Djeltóksan 1986]].<ref>Þetta er minnisvarði til að heiðra nemendur sem létu lífið í mótmælunum. ''Қазақ Тарих'', 1993. ISBN 5-615-01303-6</ref> Þann [[22. júní]] [[1989]] varð Nazarbajev forseti Kasakstans. Hann var forseti frá því að Kasakstan varð lýðveldi árið 1991 til ársins 2019. [[Sara Alpýsóvna]] eiginkona hans er mjög atorkusöm í efnahagsmálum landsins og er hún einnig forstjóri „líknarmálasjóðs fyrir börn“. Þau eiga þrjár dætur og sú elsta, Daríga Nazarbajeva, var lengi forstjóri ríkisrekinnar sjónvarpsstöðvar í Kasakstan. === Ríkisstjórn === Kasakstan er lýðveldi bundið stjórnarskrá. Forseti landsins er [[þjóðhöfðingi]] og getur hann beitt [[neitunarvald]]i. [[Forsætisráðherra]] stýrir [[ríkisstjórn]] Kasakstans. Núverandi forsætisráðherra er [[Oljas Bektenov]], en hann var útnefndur árið 2024. [[Þing]] Kasakstans skiptist í tvær [[deild]]ir, neðri deild ([[madjílis]]) og efri deild ([[öldungadeild]]). === Fylki === Kasasktan er stórt land, sem skiptist í 17 [[fylki]] og 3 [[borg]]ir. Borgirnar eru Almaty, Astana og Bækónúr. [[Mynd:Kzk delenie.png|vinstri|200px]] <br clear="all"> <div style="max-width:1049px"> <div style="max-width:541px; vertical-align:top; float:left"> {{Kjördæmi Kasakstans}} </div> <div style="max-width:400px; vertical-align:top; float:right"> {{Borgir í Kasakstan list}} </div> </div> == Landfræði == [[Mynd:Kazakhstan-CIA WFB Map.png|vinstri|thumbnail|200px|Landkort af Kasakstan (frá [[CIA]])]] Kasakstan er 9. stærsta land í heimi og er í Mið-Asíu. Í Suður-Kasakstan er eyðimörk hjá [[Sjimkent]] og einnig í Norður-Kasakstan. Þar er líka stór steppa í nágrenni [[Astana]] og [[Karaganda]]. Altaifjöll liggja að landamærum Kasakstan og Kirgistan hjá [[Almaty]]. Hæsti tindurinn er 4.572 m hár. Láglendi er í Vestur-Kasakstan við [[Kaspíahaf]]. Í Kasakstan eru hvirfilvindar mjög algengir, sérstaklega yfir láglendinu í Vestur-Kasakstan. Kasakstan liggur að Kaspíahafi og á landamæri að [[Aserbaídsjan|Aserbaídsjan]] og [[Íran]]. == Efnahagsmál == Olía hefur lengi verið afar mikilvæg fyrir efnahag Kasakstans. Kasakstan hafði yfir 66.320.000.000 kr. í tekjur af olíu árið [[1996]]. Nazarbajev vildi leggja þjóðartekjurnar fyrir. Margt fólk í Kasakstan sem vinnur í olíuiðnaðinum býr í Vestur-Kasakstan í borgum eins og [[Aktá]] og [[Atýrá]]. Kasakar segja að Atýrá sé olíuhöfuðborg Kasakstan. Mörg erlend fyrirtæki starfa í Kasakstan, bæði frá Evrópu og Ameríku og jafnvel [[Japan]]. Fjármálamiðstöð Kasakstans er í Almaty. ===Fyrirtæki í Kasakstan frá Íslandi=== * [http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm Actavis í Kasakstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429201418/http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm |date=2007-04-29 }} === Auðvaldið === Í Kasakstan í dag eru yfirstétt, borgarastétt og lágstétt eins og í hverju öðru auðvaldskerfi. Mánaðartekjur borgarastéttarinnar eru einungis um 30.000 kr. Yfirstéttin býr einkum í fjallahéruðum, í risastórum húsum, en þénar þó einungis eins og millistéttarfólk í Evrópu. Lágstéttin býr við kröpp kjör í Kasakstan. Litlar íbúðir með lélegu vatns-, orku- og fráveitukerfi eru ekki óalgeng sjón í bæjum Kasakstan. === Kazakhstan 2030 === „Kazakhstan 2030“ er áætlun Nazarbajevs um að gera Kasakstan að auðugu landi. Nazarbajev vill reyna að selja mikla olíu og laða fyrirtæki frá öllum heimshornum til Kasakstans. Þegar maður fer til Kasakstans má sjá veggspjöld sem á stendur „Kazakhstan 2030“ alls staðar í Kasakstan. === Gjaldmiðill === [[Mynd:200 tenge (2006).jpg|thumbnail|vinstri|200px|Kasakska tenga 200TГ]] [[Tenga]] er gjaldmiðill Kasakstans. Tenga kemur úr orðinu ''dengi'' í rússnesku sem þýðir einfaldlega ''peningur''. Þann [[15. nóvember]] [[1993]] hætti ríkisstjórn Kasakstans að nota [[rúbla|rúblur]] og tenga var tekin í notkun í landinu. === Landbúnaður === [[Landbúnaður]] í Kasakstan er mjög háður olíu og búfjárrækt. Yfir 70% landsins eru ræktarlönd og bóndabæir. Mest er ræktað af [[hveiti]] í Kasakstan. Þess vegna er bjór í Kasakstan mjög ódýr. Hálfur lítri af bjór kostar einungis 200TГ (100 kr.) í [[dúkan]], sem er kasakstönsk verslun. Ávextir og grænmeti eru ræktuð í sveitum Kasakstan, en ávallt seld á markaði í borgunum, eins og í [[Silóný Basar]] (grænn markaður). Algengasta búfé í Kasakstan eru hestar og sauðfé. === Samgöngur === [[Mynd:Sjimkent3.jpg|thumbnail|hægri|200px|Air Astana flugvél Fokker-50 í Sjimkent]] Flugfélag Kasakstans heitir [[Air Astana]]. Vilji maður ferðast til Kasakstan frá Evrópu verður maður að fljúga með [[KLM]] frá [[Amsterdam]], [[Lufthansa]] frá [[Frankfurt]], [[Turkish Airlines]] frá [[Istanbul]], [[Air Astana]] frá [[London]] eða [[Moskva|Moskvu]], eða [[Aeroflot]]. Air Astana flýgur til næstum allra áfangastaða í Kasakstan. [[Járnbrautarlest]]ir eru líka algeng samgöngutæki í Kasakstan. Hægt er að fara frá Almaty til Astönu á 20 klukkutímum. Einnig eru til hópferðabílar í Kasakstan en þeir eru ekki jafn almennur ferðamáti eins og járnbrautarlestir og flugvélar. Í borgum er hægt að ná í leigubíl með því að veifa hendinni við veginn. Leigubílar eru ekki á vegum hins opinbera heldur einkareknir. Þeir eru ódýr og mjög almennur ferðamáti í borgum eins og [[Almaty]]. == Íbúar == Einungis um 53% íbúa Kasakstan eru fæddir í Kasakstan. Allt frá því að Kasakstan gekk Rússlandi á hönd hafa Rússar flust um allt Kasakstan. Flestir Rússar búa Í stærstu borgunum, eins og Astana og Almaty og í Norður-Kasakstan, og eru Rússar stundum fjölmennari en Kasakar. En í bæjum eins og [[Sjimkent]] og [[Túrkistan]] eru um 80% íbúanna Kasakar. Í Kasakstan býr enn fólk frá því að Stalín sendi fólk frá Sovétríkjunum í vinnubúðir til Kasakstans, svo sem Téténar, Úkraínumenn, Úsbekar og jafnvel Hvít-Rússar. Einnig má þar finna þýska Gyðinga sem flúðu [[Þýskaland]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref>Taflan hér að neðan sýnir þjóðarbrot í Kasakstan frá árinu 1959 til ársins 1999, sem er næstum eins og í dag. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD#.D0.9D.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5 Население á<br />rússnesku Wikipediu].</ref> ===Þjóðernishópar í Kasakstan=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" !align="left"| Þjóðerni !! 1959 % !! 1970 % !! 1979 % !! 1989 % !! 1999 %</tr> |align="left"| Kasakar || 30,0 || 32,6 || 36,0 || 40,1 || 53,4</tr> |align="left"| Rússar || 42,7 || 42,4 || 40,8 || 37,4 || 29,9</tr> |align="left"| Úkraínumenn || 8,2 || 7,2 || 6,1 || 5,4 || 3,7</tr> |align="left"| Þjóðverjar || 7,1 || 6,6 || 6,1 || 5,8 || 2,4</tr> |align="left"| Tatarar || 2,1 || 2,2 || 2,1 || 2,0 || 1,7</tr> |align="left"| Úsbekar || 1,5 || 1,7 || 1,8 || 2,0 || 2,5</tr> |align="left"| Hvítrússar || 1,2 || 1,5 || 1,2 || 1,1 || 0,8</tr> |align="left"| Úígúrar <td> 0,6 </td>|| 0,9 || 1,0 || 1,1 || 1,4</tr> |align="left"| Kóreumenn || 0,8 || 0,6 || 0,6 || 0,6 || 0,7</tr> |} === Tungumál === {{Wikibækur|Kasakska|Kasöksku}} {{Aðalgrein|Kasakska}} [[Kasakska]] er opinbert tungumál í Kasakstan, en ekki kunna allir þeir sem búa eða eru innfæddir í Kasakstan þá tungu. [[Rússneska]] er reyndar töluð meira en kasakska í Kasakstan. Í fyrirtækjum er rússneska opinbert tungumál og kasakska er þar sjaldan eða aldrei töluð. En í stjórnkerfinu er alltaf töluð kasakska vegna þess að Nazarbajev vill að kasakska sé opinbert tungumál í Kasakstan. Í borgum eins og Almaty og Astana, sem eru mjög alþjóðlegar, er rússneska töluð meira en kasakska. En ef maður fer til Suður-Kasakstan og heimsækir borgir eins og Sjimkent og Túrkistan, mun maður einungis heyra kasöksku.<ref>Rússneska er venjulega tungumálið fyrir fólk til að tala við annað fólk af öðrum kynþætti, en það eru margir kynþættir í Kasakstan og rússneska er bara eins og alþjóðlegt tungumál. Tangat Tangirberdi kyzy Ayapova, ''[http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 Kazakh Textbook: Beginning and Intermediate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718203206/http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 |date=2007-07-18 }}'', 2002. ISBN 1-881265-91-9</ref> === Menntun === Kennsla í skólum í Kasakstan fór áður fram á rússnesku. Frá og með árinu 1991 hefur kennsla farið fram bæði á rússnesku og kasöksku í skólum en sumir skólar nota aðeins annað málið. Í alþjóðlegum skólum er stundum kennt á ensku, en venjulega á rússnesku. Einnig er skóli í Túrkestan þar sem kennt er á tyrknesku. Læsi í Kasakstan er 99,5%. Allir kunna kýrillíska og latneska stafrófið og sumir kunna arabíska stafrófið. Börn í Kasakstan byrja á leikskóla fimm eða sex ára gömul. Árið 2004 voru 100 leikskólar í Kasakstan og í þá gengu 135.856 börn (eða 63% barna á aldrinum fimm til sex ára í Kasakstan). Á leikskólum er bæði kennt á kasöksku og rússnesku, þó oftast er rússneska algengari. Eftir leikskóla hefst grunnskóli og þar á eftir menntaskóli. Nemendur ljúka menntaskóla 18 ára og fara svo í háskóla. Til eru margir háskólar í Kasakstan, sérstaklega í Almaty. == Menning == Menning í Kasakstan verður fyrir áhrifum frá Rússlandi, Mongólíu og Tyrklandi. Inntak hins fullkomna í kasaskri menningu er lífsmáti hirðingjans. Kúlutjöld eru enn mjög almenn í sveitum og eru líka tákn kasöksku menningarinnar. Kasakskt fólk er mjög gestrisið og gleðst alltaf yfir að hitta útlendinga sem hafa áhuga á landi þess. === Hátíðisdagar === {|class="wikitable" style="font-size:95%;" |- style="background:#efefef;" !width="90px"| Dagsetning !!width="190px"| Íslenskt nafn ! Kasakskt nafn |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur | Жаңа жыл |- | [[7. janúar]] || Jól (rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar) | Рождество Христово |- | [[8. mars]] || Alþjóðlegi kvennadagurinn |style="white-space:nowrap;"| Халықаралық әйелдер күні |- | [[22. mars]] || Nárús (Mars) | Наурыз мейрамы |- | [[1. maí]] || Fyrsti maí | Қазақстан Ұлттарының Бірлік Күні |- | [[9. maí]] || Sigurdagurinn í seinni heimsstyrjöldinni | Жеңіс күні |- | [[30. ágúst]] || Stjórnarskrárdagurinn | Конституция күні |- | [[25. október]] || Lýðveldisdagurinn | Республика күні |- | [[16. desember]] || Þjóðhátíðardagur | |- |} === Matur === [[Mynd:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb|right|200px|Besjbarmak: Þjóðarréttur Kasakstans]] [[Besjbarmak]] er þjóðarréttur í Kasakstan. Hann er úr hveitimjöli og hrossakjöti. Te er mjög almennur drykkur í Kasakstan og mjög ódýrt. Þjóðardrykkurinn í Kasakstan er kúmis, sem er úr geitamjólk. Margar kjörbúðir eru í borgum þar sem fólk getur keypt ávexti, kjöt og fleira. === Trúarbrögð === [[Íslam]] er útbreiddast trúarbragða í Kasakstan. Í Kasakstan hefur aldrei verið lagt mikið upp úr trúarbrögðum. Nær 47% íbúa í Kasakstan eru múslimar, en einungis 3% af þeim telja sig trúaða. Því er eins farið með önnur trúarbrögð. Gyðingar frá Rússlandi búa einnig í Kasakstan, einkum í borgunum [[Almaty]] og [[Pavlódar]]. [[Kristni|Kristindómur]] og búddismi eru líka meðal trúarbragða í Kasakstan, en ekki jafn útbreidd. Samfélagið í Kasakstan er undir áhrifum frá íslam. Þau áhrif leyna sér ekki í Kasakstan, til dæmis í tungumálinu, á kasöksku heilsar maður með orðunum ''Assalam alaikum,'' sem er algeng kveðja í íslömskum löndum. === Fólk === * [[Abæ Kúnanbæuli]] - Þjóðskáld * [[Alasj Órda]] - Stjórnmálamaður * [[Al-Farabi]] - Heimspekingur * [[Bakýtdjan Kanapjanov]] - Hnefaleikakappi og rithöfundur * [[Íbrahym Altynsaryn]] - Skipulagði kýrilliska stafrófið * [[Khoja Ahmed Jasaví]] - Þjóðskáld og heimspekingur * [[Nursúltan Nazarbajev]] - Forseti * [[Talgat Músabaev]] - Geimfari * [[Toktar Ábakirov]] - Geimfari === Tónlist === Nú á dögum er tónlist í Kasakstan blanda af poppi og hefðbundinni tónlist. [[Dombra]], sem er kasakskur gítar, er enn notaður í tónlist nútímans, bæði í poppi og hefðbundnari tónlist. Tónlist frá Kasakstan er ekki mjög vinsæl í Kasakstan, vegna þess að mörgum landsmanna þykir tónlist frá Rússlandi, Englandi og Bandaríkjunum skemmtilegri. Hér fyrir neðan eru tenglar á tónlistarmyndbönd frá Kasakstan og einnig má smella á hljómsveitirnir til að lesa meira um þær. * [[Akbota Kerimbekova]] - [http://youtube.com/watch?v=Jshv5_wO0K8 Begimbaydin Zheri] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Almas Kisjkenbaev]] - [http://youtube.com/watch?v=VUVCMs1Mdz4 Mengilikke] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Bangor]] - [http://youtube.com/watch?v=v_7ZmNbqWQY Suju degen osi ma] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Ulytau]] - [http://youtube.com/watch?v=1B6ISJwIsos Turk] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Urker]] - [http://youtube.com/watch?v=5Y8EbOEJLbk Tugan Elim] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary}} * [http://www.air-astana.kz Air Astana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218003027/http://air-astana.kz/ |date=2020-02-18 }} * [http://www.nationalbank.kz Bank Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312084124/http://www.nationalbank.kz/ |date=2014-03-12 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html CIA Worldfactbook: Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226010136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html%20 |date=2018-12-26 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 Forsætið Kasakstans opinber vefsíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405183348/http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 |date=2007-04-05 }} * [http://www.irgetas.org Irgetas Kasakskt Spjall]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.khabar.kz Khabar Fréttir] * [http://www.government.kz Ríkisstjórn Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715062336/http://www.government.kz/ |date=2019-07-15 }} * [http://aboutkazakhstan.com Um Kasakstan] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm USA Department of State Upplýsingar] {{SSR}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{Asía}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Kasakstan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] n6uxthcza9rhhbgr7l0hp2852i4hbnu 1962395 1962394 2026-05-06T13:55:50Z Snævar 16586 /* Fylki */ 1962395 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kasakstan | nafn_á_frummáli = Қазақстан Республикасы<br />Qazaqstan Respūblīkasy {{mál|kk}}<br />Республика Казахстан<br />Respublika Kazakhstan {{mál|ru}} | nafn_í_eignarfalli = Kasakstans | fáni = Flag of Kazakhstan.svg | skjaldarmerki = Emblem of Kazakhstan latin.svg | þjóðsöngur = [[Menıñ Qazaqstanym]] | staðsetningarkort = Kazakhstan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Astana]] | tungumál = [[Kasakska]], [[rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Kasakstans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Qasym-Jomart Toqaev]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kasakstans|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Oljas Bektenov]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = 16. desember 1991 | stærðarsæti = 9 | flatarmál = 2.724.900 | hlutfall_vatns = 1,7 | mannfjöldasæti = 64 | fólksfjöldi = 18.711.560 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 7 | VLF_ár = 2020 | VLF = 569,813 | VLF_sæti = 41 | VLF_á_mann = 30.178 | VLF_á_mann_sæti = 53 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.817 | VÞL_sæti = 50 | gjaldmiðill = [[Tenga]] | tímabelti = [[UTC]]+5 til +6 | tld = kz | símakóði = 7 }} '''Kasakstan''' er stórt [[land]] sem nær yfir mikinn hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Hluti landsins er vestan [[Úralfljót]]s og telst til [[Evrópa|Evrópu]]. Landamæri Kasakstan liggja að [[Rússland]]i, [[Kína]] og Mið-Asíuríkjunum [[Kirgistan]], [[Úsbekistan]] og<nowiki/> [[Túrkmenistan]] og einnig að strönd [[Kaspíahaf]]sins. Kasakstan var áður Sovétlýðveldi en er nú aðili að [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. == Heiti == Kasakstan var í upphafi nokkurs konar stórveldi hirðingja. Orðið ''kasak'' ([[Kasakska|kk:]] Қазақ, [[Rússneska|ru:]] Казах) sem merkir „frjáls maður“ eða „hirðingi“ á rætur að rekja til [[Tyrkneska|tyrknesku]] (sbr. einnig orðið [[Kósakkar|kósakki]], sem er af sömu rót). Orðið ''stan'' merkir „(föður)land“. Nafn landsins gæti því þýtt „hirðingjaland“. == Saga == === Fornaldarsaga === Árið 500 f.Kr. bjuggu [[Sakar]] í Suður-Kasakstan. Sakar voru hirðingjar sem ríktu á svæðum frá [[Altaífjöll]]um til [[Úkraína|Úkraínu]]. Þó svo að Sakar væru herskáir, urðu þeir að lúta í lægra haldi fyrir [[Alexander mikli|Alexander mikla]]. Í grafhýsi rétt utan við Almaty fundust frægar fornleifar, sem nefndar hafa verið „[[Issyk kurgan|gullni maðurinn]]“. Þessi „gullni maður“ er sakneskur stríðsmaður í gylltum einkennisbúningi og þykir merkilegur gripur í Kasakstan, sem og í allri Mið-Asíu. * Árið 200 f.Kr. bjuggu [[Húnar]] og Tyrkir í [[Mongólía|Mongólíu]] eða Norður-Kína. * Frá 550 til 750 e.Kr. var Suður-Kasakstan undir stjórn [[Köktyrkir|Köktyrkneska ríkisins]] (Blátyrkneska ríkisins). * Á [[9. öld]] stofnaði [[Samanídaríkið]] borgirnar [[Otrar]] og [[Yasy]]. Veldi þetta lagði líka grunninn að [[Silkivegurinn|Silkiveginum]]. * Á [[10. öld]] sóttu Tyrkir inn í Suður-Kasakstan og [[Túrkistan]] og náðu valdi yfir Silkiveginum. Við það féll Samanídaríkið en menning þess hélt þó enn um sinn velli innan [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>Á valdatíma tyrkja varð [[íslam]] aðaltrúarbrögðin í Kasakstan og byggingar frá þessu tímabili standa sumar hverjar enn í Túrkistan og eru heilagar byggingar í huga múslima í Mið-Asíu. ''[http://shop.lonelyplanet.com/Primary/Product/Destination_Guides/Regional_Guides/Asia/PRD_PRD_2006/Central+Asia.jsp?bmUID=1182097716400 Lonely Planet Central Asia]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}, júlí 2004: 82-95. ISBN 978-1-74104-614-4</ref> === Djengis Khan === [[Djengis Khan]] og [[Mongólaveldið|heimsveldi Mongólíu]] lögðu undir sig Kasakstan og Mið-Asíu með stærsta [[her]] heims á þeim tíma. Í hernum voru yfir 150.000 hermenn. Rétt eftir að Djengis Khan lést var heimsveldinu skipt á milli sona hans og Kasakstan varð hluti af ríki [[Chaghatai]]s. === Þrjár hirðir í Kasakstan === Forfeður Kasaka voru [[Mongólar]] og [[Úsbekar]]. Á [[16. öld]] yfirtóku Kasakar mongólska hirð í Norður-Kasakstan sem hét [[Gullhirðin]]. Kasakar sameinuðust í þrjár hirðir. Þessar hirðir voru Miklahirðin í Suður-Kasakstan, Miðhirðin í Mið- og Norðaustur-Kasakstan, og Litlahirðin í Vestur-Kasakstan. Yfir hverri hirð voru þrír [[kan]]ar. Titlar þeirra voru ''axíal'', ''bi'', og ''batýr''. Árin [[1690]] til [[1720]] voru tímar stóráfalla í Kasakstan. [[Ojradar]] frá Mongóliu sögðu Kasakstan, þ.e. hirðunum þremur, stríð á hendur. Hirðirnar þrjár gátu ekki varist þeim þannig að Kasakar tóku þann kost að biðja um aðstoð frá Rússlandi. === Kasakstan undir stjórn Rússa === Á tímum rússneska [[Rússakeisari|keisaradæmisins]] var sífellt verið að stækka ríki þess og yfirtaka önnur landsvæði. Þegar Ojradar réðust inn í Kasakstan, átti þjóðin, eins og áður sagði, engan kost annan en að leita til Rússlands um vernd fyrir þeim. Hirðirnar þrjár hétu Rússlandi hollustu sína árið [[1731]]. Rússar innlimuðu svo Kasakstan eftir að þeir höfðu yfirbugað Ojrada árið [[1742]]. En að því kom að hirðirnar þrjár vildu ekki lengur vera hluti af Rússlandi og varð þá mikil uppreisn í Kasakstan. Um milljón Kasaka var drepin í þessari uppreisn sem lauk með því að Rússar héldu yfirráðum sínum í landinu. Árið [[1861]] sendi Rússland landflótta fólk til Kasakstans. [[Taras Sjevtsjenko]], úkraínskur listamaður og rithöfundur sem vildi frelsa Úkraínu, var á meðal þeirra. Meðan á [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni stóð var óöld í Kasakstan. Fleiri uppreisnir urðu, um 150.000 manns létu lífið og um 200.000 flúðu til Kína. === Kommúnismi og Sovétríkin === Árið [[1917]], rétt eftir að Rússar yfirtóku Kasakstan, stofnaði [[Alasj Órda]] flokk sem hét [[Þjóðernissinnaflokkur Kasakstans]] og hugðist frelsa Kasakstan á ný. Borgarastyrjöldin í Kasakstan var hörmuleg fyrir Kasaka. Með tíð og tíma ákvað Alasj Órda að ganga í lið með [[Stalín]] og bolsévíkum í Rússlandi. Þegar Kommúnistaflokkur Kasakstans (CPK) náði yfirráðum yfir Kasakstan, eftir að borgarastyrjöldinni lauk, voru Alasj Órda og allir í Þjóðernissinnaflokki Kasakstans myrtir að fyrirskipan Stalíns og Kommúnistaflokks Kasakstans. Margt fólk í Kasakstan var myrt í stjórnartíð Stalíns. Margir aðrir flúðu til Kína og Mongólíu. Kasakstan varð Sovétlýðveldi árið [[1936]]. === Stalín og Bækónúr-skotpallurinn === [[Mynd:Minnismerki í Astönu.jpeg|thumbnail|vinstri|210px|Minnismerki í Astönu til að heiðra fólk sem var myrt í vinnubúðum í Kasakstan]] Stalín sendi þúsundir manna til Kasakstans á árunum 1936 til 1940 til að byggja upp verksmiðjuborgir í Kasakstan. Frá 1940 til 1950 var margt fólk frá öðrum Sovétlýðveldum sent til Kasakstans til að vinna í kolanámum eða vinnubúðum. Margar þessara kolanáma og vinnubúða voru í nágrenni borga eins og [[Karaganda]] og [[Úst-Kamenogórsk]]. Árið 1953 varð Nikita Kruschev forseti í Sovétríkjunum. Hann lét loka vinnubúðum í Sovétríkjunum en í staðinn hófst hann handa við „[[Jómfrúarlandaáætlun|Jómfrúarlandaáætlunina]]“ sem ætlað var að auka frjósemi steppunnar í Kasakstan. Yfir 250.000&nbsp;km² lands, einkum í Norður-Kasakstan, var uppskorið sem akurlendi á meðan „Jómfrúarlandaáætlunin“ stóð yfir. Meðan á [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] stóð létu Sovétríkin byggja [[Bækónur Skotpallur|Bækónúr-skotpallinn]]“ í Suðvestur-Kasakstan. Hann var eins og skotpallurinn í [[Nevada]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Gerðar voru kjarnorkutilraunir og tilraunir til þess að skjóta eldflaugum út í geim. Árið [[1989]] voru áttu mestu mótmæli í öllum Sovétríkjunum sér stað í Kasakstan. Fjöldi fólks hvarvetna í Kasakstan mótmælti. Mótmælendur fylgtu liði undir nafninu „[[Nevada-Semey Hreyfing|Nevada-Semey hreyfingin]]“ og árið 1989 hættu Sovétríkin kjarnorkutilraunum sínum. En enn í dag er eldflaugum skotið út í geim frá Kasakstan og geimfarar stunda enn nám í Bækónúr-stöðinni. === Nazarbajev og Lýðveldið Kasakstan === Árið 1989 var [[Núrsúltan Nazarbajev]] kjörinn forseti í Kasakstan. Tveimur árum síðar féllu Sovétríkin. Nazarbajev vildi ekki ganga úr Sovétríkjunum, en svo fór eigi að síður að hann samþykkti það. Þann [[16. desember]] 1991 varð Kasakstan að [[lýðveldi]]nu Kasakstan. Borgin [[Aqmola]], sem þá var aðeins lítill kolanámubær, var gerð að höfuðborg Kasakstans. Margir töldu Nazarbajev ruglaðan að gera þetta, en nýja höfuðborgin var hluti af [[Kasakstan 2030]] áætlun hans. Aqmola skipti um nafn og var nefnd [[Astana]], sem þýðir á kasöksku „höfuðborg“. Árið 2019 var borgin nefnd Núrur-Súltan í höfuðið á Nazarbajev.<ref name=nursultan>{{Vefheimild|titill=Astana heitir nú Nursultan|url=https://www.ruv.is/frett/astana-heitir-nu-nursultan|útgefandi=RÚV|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|ár=2019|mánuður=20. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. apríl}}</ref> Nafnbreytingin var tekin til baka árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Höfuðborg Kasakstans fær aftur nafnið Astana|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/14/hofudborg-kasakstans-faer-aftur-nafnid-astana|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ævar Örn Jósepsson|ár=2022|mánuður=14. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=14. september}}</ref> === Kasakstan í dag === [[Mynd:Hvítthúsið í Astönu.jpeg|hægri|thumbnail|200px|„Hvíta húsið“ í Astana, þar sem forseti landsins býr.]] Kasakstan er núna lýðveldi í Mið-Asíu og 9. stærsta land í heimi. Höfuðborgin er Astana, sem er á miðri steppunni í Norður-Kasakstan. Auðvaldsskipulag er hægt og rólega að umbreyta efnahagslífi Kasakstans en ríkinu svipar þó enn um margt til Sovétríkjanna gömlu. Nazarbajev var forseti Kasakstans í tæp 30 ár; frá sjálfstæði Kasakstans árið 1991 þar til hann sagði skyndilega af sér í mars árið 2019.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Kasakstans segir af sér|url=https://www.ruv.is/frett/forseti-kasakstans-segir-af-ser|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=19. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=21. mars}}</ref> Fólk velti fyrir sér þeirri staðreynd að hann væri valdamesti maður landsins og hann var gjarnan talinn ríkja með gerræðislegum hætti. Í janúar 2022 fóru fram [[Mótmælin í Kasakstan 2022|fjöldamótmæli í Kasakstan]] vegna hækkunar á olíuverði sem snerust brátt upp í óeirðir og allsherjarmótmæli gegn ríkjandi stjórnvöldum. Ríkisstjórn Kasakstans brást við mótmælunum af hörku og kallaði til hernaðaraðstoðar frá [[Sameiginlega öryggissáttmálastofnunin|Sameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni]] (CSTO), varnarbandalagi fyrrverandi Sovétlýðvelda. [[Qasym-Jomart Toqaev]] forseti gaf her­liðum CSTO og örygg­is­sveitum Kasakstan heimild til að „skjóta til að drepa“ mótmælendur án viðvörunar og sagði mótmælin hafa verið valdaránstilraun að áeggjan erlendra hryðjuverkamanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir óeirðirnar tilraun til valdaráns|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/01/10/segir_oeirdirnar_tilraun_til_valdarans/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=10. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum létust að minnsta kosti 164 manns og yfir 2.200 særðust í óeirðunum, auk þess sem rúmlega sex þús­und voru handteknir.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvað er að gerast í Kasakstan?|url=https://kjarninn.is/skyring/hvad-er-ad-gerast-i-kasakstan/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2022|mánuður=9. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar|höfundur=Jónas Atli Gunnarsson}}</ref> == Stjórnmál == [[Mynd:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumbnail|150px|vinstri|Núrsultan Nazarbaev, forseti Kasakstans frá 1991 til 2019.]] [[16. desember]] [[1986]], þegar Kasakstan var enn hluti Sovétríkjanna, varð [[Gennadý Kólbin]] forseti landsins. Hann var ekki kasakskur heldur rússneskur. [[Míkhaíl Gorbatsjov]], þáverandi aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, tilnefndi [[Gennadíj Kolbín]] sem forseta Sovétlýðveldisins Kasakstans. Gorbatsjov vissi af mikilli spillingu innan Kommúnistaflokks Kasakstans. Upphlaup varð í Kasakstan vegna þjóðernis Kolbíns. Í [[Almaty]] fóru fram fræg mótmæli sem nefnd voru [[Djeltóksan]], sem merkir „desember“ á kasöksku. Fáir létu lífið í mótmælunum en margir slösuðust. Í Almaty er minnisvarði við [[Respúblika Alangý]] sem heitir [[Djeltóksan 1986]].<ref>Þetta er minnisvarði til að heiðra nemendur sem létu lífið í mótmælunum. ''Қазақ Тарих'', 1993. ISBN 5-615-01303-6</ref> Þann [[22. júní]] [[1989]] varð Nazarbajev forseti Kasakstans. Hann var forseti frá því að Kasakstan varð lýðveldi árið 1991 til ársins 2019. [[Sara Alpýsóvna]] eiginkona hans er mjög atorkusöm í efnahagsmálum landsins og er hún einnig forstjóri „líknarmálasjóðs fyrir börn“. Þau eiga þrjár dætur og sú elsta, Daríga Nazarbajeva, var lengi forstjóri ríkisrekinnar sjónvarpsstöðvar í Kasakstan. === Ríkisstjórn === Kasakstan er lýðveldi bundið stjórnarskrá. Forseti landsins er [[þjóðhöfðingi]] og getur hann beitt [[neitunarvald]]i. [[Forsætisráðherra]] stýrir [[ríkisstjórn]] Kasakstans. Núverandi forsætisráðherra er [[Oljas Bektenov]], en hann var útnefndur árið 2024. [[Þing]] Kasakstans skiptist í tvær [[deild]]ir, neðri deild ([[madjílis]]) og efri deild ([[öldungadeild]]). === Fylki === Kasasktan er stórt land, sem skiptist í 17 [[fylki]] og 3 [[borg]]ir. Borgirnar eru Almaty, Astana og Bækónúr. [[Mynd:Kzk delenie.png|vinstri|200px]] <br clear="all"> <div style="max-width:1049px"> <div style="max-width:541px; vertical-align:top; float:left"> {{Kjördæmi Kasakstans}} </div> <div style="max-width:400px; vertical-align:top; float:right"> {{Borgir í Kasakstan list}} </div> </div> <br clear="all"> == Landfræði == [[Mynd:Kazakhstan-CIA WFB Map.png|vinstri|thumbnail|200px|Landkort af Kasakstan (frá [[CIA]])]] Kasakstan er 9. stærsta land í heimi og er í Mið-Asíu. Í Suður-Kasakstan er eyðimörk hjá [[Sjimkent]] og einnig í Norður-Kasakstan. Þar er líka stór steppa í nágrenni [[Astana]] og [[Karaganda]]. Altaifjöll liggja að landamærum Kasakstan og Kirgistan hjá [[Almaty]]. Hæsti tindurinn er 4.572 m hár. Láglendi er í Vestur-Kasakstan við [[Kaspíahaf]]. Í Kasakstan eru hvirfilvindar mjög algengir, sérstaklega yfir láglendinu í Vestur-Kasakstan. Kasakstan liggur að Kaspíahafi og á landamæri að [[Aserbaídsjan|Aserbaídsjan]] og [[Íran]]. == Efnahagsmál == Olía hefur lengi verið afar mikilvæg fyrir efnahag Kasakstans. Kasakstan hafði yfir 66.320.000.000 kr. í tekjur af olíu árið [[1996]]. Nazarbajev vildi leggja þjóðartekjurnar fyrir. Margt fólk í Kasakstan sem vinnur í olíuiðnaðinum býr í Vestur-Kasakstan í borgum eins og [[Aktá]] og [[Atýrá]]. Kasakar segja að Atýrá sé olíuhöfuðborg Kasakstan. Mörg erlend fyrirtæki starfa í Kasakstan, bæði frá Evrópu og Ameríku og jafnvel [[Japan]]. Fjármálamiðstöð Kasakstans er í Almaty. ===Fyrirtæki í Kasakstan frá Íslandi=== * [http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm Actavis í Kasakstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429201418/http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm |date=2007-04-29 }} === Auðvaldið === Í Kasakstan í dag eru yfirstétt, borgarastétt og lágstétt eins og í hverju öðru auðvaldskerfi. Mánaðartekjur borgarastéttarinnar eru einungis um 30.000 kr. Yfirstéttin býr einkum í fjallahéruðum, í risastórum húsum, en þénar þó einungis eins og millistéttarfólk í Evrópu. Lágstéttin býr við kröpp kjör í Kasakstan. Litlar íbúðir með lélegu vatns-, orku- og fráveitukerfi eru ekki óalgeng sjón í bæjum Kasakstan. === Kazakhstan 2030 === „Kazakhstan 2030“ er áætlun Nazarbajevs um að gera Kasakstan að auðugu landi. Nazarbajev vill reyna að selja mikla olíu og laða fyrirtæki frá öllum heimshornum til Kasakstans. Þegar maður fer til Kasakstans má sjá veggspjöld sem á stendur „Kazakhstan 2030“ alls staðar í Kasakstan. === Gjaldmiðill === [[Mynd:200 tenge (2006).jpg|thumbnail|vinstri|200px|Kasakska tenga 200TГ]] [[Tenga]] er gjaldmiðill Kasakstans. Tenga kemur úr orðinu ''dengi'' í rússnesku sem þýðir einfaldlega ''peningur''. Þann [[15. nóvember]] [[1993]] hætti ríkisstjórn Kasakstans að nota [[rúbla|rúblur]] og tenga var tekin í notkun í landinu. === Landbúnaður === [[Landbúnaður]] í Kasakstan er mjög háður olíu og búfjárrækt. Yfir 70% landsins eru ræktarlönd og bóndabæir. Mest er ræktað af [[hveiti]] í Kasakstan. Þess vegna er bjór í Kasakstan mjög ódýr. Hálfur lítri af bjór kostar einungis 200TГ (100 kr.) í [[dúkan]], sem er kasakstönsk verslun. Ávextir og grænmeti eru ræktuð í sveitum Kasakstan, en ávallt seld á markaði í borgunum, eins og í [[Silóný Basar]] (grænn markaður). Algengasta búfé í Kasakstan eru hestar og sauðfé. === Samgöngur === [[Mynd:Sjimkent3.jpg|thumbnail|hægri|200px|Air Astana flugvél Fokker-50 í Sjimkent]] Flugfélag Kasakstans heitir [[Air Astana]]. Vilji maður ferðast til Kasakstan frá Evrópu verður maður að fljúga með [[KLM]] frá [[Amsterdam]], [[Lufthansa]] frá [[Frankfurt]], [[Turkish Airlines]] frá [[Istanbul]], [[Air Astana]] frá [[London]] eða [[Moskva|Moskvu]], eða [[Aeroflot]]. Air Astana flýgur til næstum allra áfangastaða í Kasakstan. [[Járnbrautarlest]]ir eru líka algeng samgöngutæki í Kasakstan. Hægt er að fara frá Almaty til Astönu á 20 klukkutímum. Einnig eru til hópferðabílar í Kasakstan en þeir eru ekki jafn almennur ferðamáti eins og járnbrautarlestir og flugvélar. Í borgum er hægt að ná í leigubíl með því að veifa hendinni við veginn. Leigubílar eru ekki á vegum hins opinbera heldur einkareknir. Þeir eru ódýr og mjög almennur ferðamáti í borgum eins og [[Almaty]]. == Íbúar == Einungis um 53% íbúa Kasakstan eru fæddir í Kasakstan. Allt frá því að Kasakstan gekk Rússlandi á hönd hafa Rússar flust um allt Kasakstan. Flestir Rússar búa Í stærstu borgunum, eins og Astana og Almaty og í Norður-Kasakstan, og eru Rússar stundum fjölmennari en Kasakar. En í bæjum eins og [[Sjimkent]] og [[Túrkistan]] eru um 80% íbúanna Kasakar. Í Kasakstan býr enn fólk frá því að Stalín sendi fólk frá Sovétríkjunum í vinnubúðir til Kasakstans, svo sem Téténar, Úkraínumenn, Úsbekar og jafnvel Hvít-Rússar. Einnig má þar finna þýska Gyðinga sem flúðu [[Þýskaland]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref>Taflan hér að neðan sýnir þjóðarbrot í Kasakstan frá árinu 1959 til ársins 1999, sem er næstum eins og í dag. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD#.D0.9D.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5 Население á<br />rússnesku Wikipediu].</ref> ===Þjóðernishópar í Kasakstan=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" !align="left"| Þjóðerni !! 1959 % !! 1970 % !! 1979 % !! 1989 % !! 1999 %</tr> |align="left"| Kasakar || 30,0 || 32,6 || 36,0 || 40,1 || 53,4</tr> |align="left"| Rússar || 42,7 || 42,4 || 40,8 || 37,4 || 29,9</tr> |align="left"| Úkraínumenn || 8,2 || 7,2 || 6,1 || 5,4 || 3,7</tr> |align="left"| Þjóðverjar || 7,1 || 6,6 || 6,1 || 5,8 || 2,4</tr> |align="left"| Tatarar || 2,1 || 2,2 || 2,1 || 2,0 || 1,7</tr> |align="left"| Úsbekar || 1,5 || 1,7 || 1,8 || 2,0 || 2,5</tr> |align="left"| Hvítrússar || 1,2 || 1,5 || 1,2 || 1,1 || 0,8</tr> |align="left"| Úígúrar <td> 0,6 </td>|| 0,9 || 1,0 || 1,1 || 1,4</tr> |align="left"| Kóreumenn || 0,8 || 0,6 || 0,6 || 0,6 || 0,7</tr> |} === Tungumál === {{Wikibækur|Kasakska|Kasöksku}} {{Aðalgrein|Kasakska}} [[Kasakska]] er opinbert tungumál í Kasakstan, en ekki kunna allir þeir sem búa eða eru innfæddir í Kasakstan þá tungu. [[Rússneska]] er reyndar töluð meira en kasakska í Kasakstan. Í fyrirtækjum er rússneska opinbert tungumál og kasakska er þar sjaldan eða aldrei töluð. En í stjórnkerfinu er alltaf töluð kasakska vegna þess að Nazarbajev vill að kasakska sé opinbert tungumál í Kasakstan. Í borgum eins og Almaty og Astana, sem eru mjög alþjóðlegar, er rússneska töluð meira en kasakska. En ef maður fer til Suður-Kasakstan og heimsækir borgir eins og Sjimkent og Túrkistan, mun maður einungis heyra kasöksku.<ref>Rússneska er venjulega tungumálið fyrir fólk til að tala við annað fólk af öðrum kynþætti, en það eru margir kynþættir í Kasakstan og rússneska er bara eins og alþjóðlegt tungumál. Tangat Tangirberdi kyzy Ayapova, ''[http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 Kazakh Textbook: Beginning and Intermediate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718203206/http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 |date=2007-07-18 }}'', 2002. ISBN 1-881265-91-9</ref> === Menntun === Kennsla í skólum í Kasakstan fór áður fram á rússnesku. Frá og með árinu 1991 hefur kennsla farið fram bæði á rússnesku og kasöksku í skólum en sumir skólar nota aðeins annað málið. Í alþjóðlegum skólum er stundum kennt á ensku, en venjulega á rússnesku. Einnig er skóli í Túrkestan þar sem kennt er á tyrknesku. Læsi í Kasakstan er 99,5%. Allir kunna kýrillíska og latneska stafrófið og sumir kunna arabíska stafrófið. Börn í Kasakstan byrja á leikskóla fimm eða sex ára gömul. Árið 2004 voru 100 leikskólar í Kasakstan og í þá gengu 135.856 börn (eða 63% barna á aldrinum fimm til sex ára í Kasakstan). Á leikskólum er bæði kennt á kasöksku og rússnesku, þó oftast er rússneska algengari. Eftir leikskóla hefst grunnskóli og þar á eftir menntaskóli. Nemendur ljúka menntaskóla 18 ára og fara svo í háskóla. Til eru margir háskólar í Kasakstan, sérstaklega í Almaty. == Menning == Menning í Kasakstan verður fyrir áhrifum frá Rússlandi, Mongólíu og Tyrklandi. Inntak hins fullkomna í kasaskri menningu er lífsmáti hirðingjans. Kúlutjöld eru enn mjög almenn í sveitum og eru líka tákn kasöksku menningarinnar. Kasakskt fólk er mjög gestrisið og gleðst alltaf yfir að hitta útlendinga sem hafa áhuga á landi þess. === Hátíðisdagar === {|class="wikitable" style="font-size:95%;" |- style="background:#efefef;" !width="90px"| Dagsetning !!width="190px"| Íslenskt nafn ! Kasakskt nafn |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur | Жаңа жыл |- | [[7. janúar]] || Jól (rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar) | Рождество Христово |- | [[8. mars]] || Alþjóðlegi kvennadagurinn |style="white-space:nowrap;"| Халықаралық әйелдер күні |- | [[22. mars]] || Nárús (Mars) | Наурыз мейрамы |- | [[1. maí]] || Fyrsti maí | Қазақстан Ұлттарының Бірлік Күні |- | [[9. maí]] || Sigurdagurinn í seinni heimsstyrjöldinni | Жеңіс күні |- | [[30. ágúst]] || Stjórnarskrárdagurinn | Конституция күні |- | [[25. október]] || Lýðveldisdagurinn | Республика күні |- | [[16. desember]] || Þjóðhátíðardagur | |- |} === Matur === [[Mynd:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb|right|200px|Besjbarmak: Þjóðarréttur Kasakstans]] [[Besjbarmak]] er þjóðarréttur í Kasakstan. Hann er úr hveitimjöli og hrossakjöti. Te er mjög almennur drykkur í Kasakstan og mjög ódýrt. Þjóðardrykkurinn í Kasakstan er kúmis, sem er úr geitamjólk. Margar kjörbúðir eru í borgum þar sem fólk getur keypt ávexti, kjöt og fleira. === Trúarbrögð === [[Íslam]] er útbreiddast trúarbragða í Kasakstan. Í Kasakstan hefur aldrei verið lagt mikið upp úr trúarbrögðum. Nær 47% íbúa í Kasakstan eru múslimar, en einungis 3% af þeim telja sig trúaða. Því er eins farið með önnur trúarbrögð. Gyðingar frá Rússlandi búa einnig í Kasakstan, einkum í borgunum [[Almaty]] og [[Pavlódar]]. [[Kristni|Kristindómur]] og búddismi eru líka meðal trúarbragða í Kasakstan, en ekki jafn útbreidd. Samfélagið í Kasakstan er undir áhrifum frá íslam. Þau áhrif leyna sér ekki í Kasakstan, til dæmis í tungumálinu, á kasöksku heilsar maður með orðunum ''Assalam alaikum,'' sem er algeng kveðja í íslömskum löndum. === Fólk === * [[Abæ Kúnanbæuli]] - Þjóðskáld * [[Alasj Órda]] - Stjórnmálamaður * [[Al-Farabi]] - Heimspekingur * [[Bakýtdjan Kanapjanov]] - Hnefaleikakappi og rithöfundur * [[Íbrahym Altynsaryn]] - Skipulagði kýrilliska stafrófið * [[Khoja Ahmed Jasaví]] - Þjóðskáld og heimspekingur * [[Nursúltan Nazarbajev]] - Forseti * [[Talgat Músabaev]] - Geimfari * [[Toktar Ábakirov]] - Geimfari === Tónlist === Nú á dögum er tónlist í Kasakstan blanda af poppi og hefðbundinni tónlist. [[Dombra]], sem er kasakskur gítar, er enn notaður í tónlist nútímans, bæði í poppi og hefðbundnari tónlist. Tónlist frá Kasakstan er ekki mjög vinsæl í Kasakstan, vegna þess að mörgum landsmanna þykir tónlist frá Rússlandi, Englandi og Bandaríkjunum skemmtilegri. Hér fyrir neðan eru tenglar á tónlistarmyndbönd frá Kasakstan og einnig má smella á hljómsveitirnir til að lesa meira um þær. * [[Akbota Kerimbekova]] - [http://youtube.com/watch?v=Jshv5_wO0K8 Begimbaydin Zheri] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Almas Kisjkenbaev]] - [http://youtube.com/watch?v=VUVCMs1Mdz4 Mengilikke] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Bangor]] - [http://youtube.com/watch?v=v_7ZmNbqWQY Suju degen osi ma] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Ulytau]] - [http://youtube.com/watch?v=1B6ISJwIsos Turk] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Urker]] - [http://youtube.com/watch?v=5Y8EbOEJLbk Tugan Elim] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary}} * [http://www.air-astana.kz Air Astana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218003027/http://air-astana.kz/ |date=2020-02-18 }} * [http://www.nationalbank.kz Bank Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312084124/http://www.nationalbank.kz/ |date=2014-03-12 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html CIA Worldfactbook: Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226010136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html%20 |date=2018-12-26 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 Forsætið Kasakstans opinber vefsíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405183348/http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 |date=2007-04-05 }} * [http://www.irgetas.org Irgetas Kasakskt Spjall]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.khabar.kz Khabar Fréttir] * [http://www.government.kz Ríkisstjórn Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715062336/http://www.government.kz/ |date=2019-07-15 }} * [http://aboutkazakhstan.com Um Kasakstan] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm USA Department of State Upplýsingar] {{SSR}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{Asía}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Kasakstan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 3hpuuq6zzxbi2756szske6dy9664a69 0 21242 1962414 1873322 2026-05-06T22:46:06Z Salvor 70 1962414 wikitext text/x-wiki {{Fylki Bandaríkjanna | nafn = Utah | nafn_í_eignarfalli = Utah | nafn_opinbert = | nafn_á_frummáli = | nafn_annað = | fáni = Flag of Utah.svg | innsigli = Seal of Utah.svg | orðsifjar = | viðurnefni = {{Hlist|Beehive State (opinbert)|The Mormon State|Deseret}} | kjörorð = {{Lang|en|Industry}} | söngur = | kort = Utah in United States.svg | undan_ríkisstöðu = | varð_fylki_dagsetning = {{Upphafsdagur og aldur|1845|12|29}} | varð_fylki_röð = 28. fylkið | höfuðborg = [[Salt Lake City]] | stærsta_borg = höfuðborg | stærsta_sýsla = [[Salt Lake-sýsla (Utah)|Salt Lake]] | stærsta_stórborgarsvæði = | fylkisstjóri = Spencer Cox ([[Repúblikanaflokkurinn|R]]) | varafylkisstjóri = Deidre Henderson (R) | öldungadeild = {{Plainlist| * Mike Lee (R) * [[Mitt Romney]] (R) }} | fulltrúadeild = {{Plainlist| * 4 Repúblikanar }} | flatarmál_heild_km2 = 219.887 | flatarmál_land_km2 = 212.761 | flatarmál_vatn_km2 = 7.136 | flatarmál_vatn_prósenta = 3,25 | flatarmál_sæti = 13. sæti | lengd_km = 560 | breidd_km = 435 | hæð_m = 1.860 | hæð_hámark_m = 4.120,3 | hæð_hámark_staður = Kings Peak | hæð_lágmark_m = 664,4 | hæð_lágmark_staður = Beaver Dam Wash | mannfjöldi_neðan = <ref>{{cite web |url = https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2020-2023/state/totals/NST-EST2023-POP.xlsx |title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States |date = 12 December 2023 |website = census.gov |access-date = 21 February 2024}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_heild = 3.417.734 | mannfjöldi_sæti = 30. sæti | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 14,12 | mannfjöldi_þéttleiki_sæti = 41. sæti | mannfjöldi_heiti_íbúa = {{Plainlist| * Utahn * Utahan }} | opinbert_tungumál = Enska | tungumál = | tímabelti1 = MST | utc_hliðrun1 = −07:00 | tímabelti1_sumartími = MDT | utc_hliðrun1_sumartími = −06:00 | tímabelti1_staðsetning = | tímabelti2 = | utc_hliðrun2 = | tímabelti2_sumartími = | utc_hliðrun2_sumartími = | tímabelti2_staðsetning = | póstnúmer = UT | iso_kóði = US-UT | stytting = Ut. | breiddargráða = 37°N {{small|til}} 42°N | lengdargráða = 109°3'V {{small|til}} 114°3'V | vefsíða = {{URL|utah.gov}} | neðan = | module = }} '''Utah''' er [[Fylki Bandaríkjanna|fylki]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Nafn fylkisins kemur frá Ute ættbálki frumbyggja. Utah liggur að [[Idaho]] og [[Wyoming]] í norðri, [[Colorado]] í austri, [[Arizona]] í suðri og [[Nevada]] í vestri. Utah og [[Nýja-Mexíkó]] eru einnig horn í horn í suðaustri frá Utah. Flatarmál Utah er 219.887 [[ferkílómetri|ferkílómetrar]]. ==Landsvæði== [[Mynd:Map of Utah NA.png|thumb|Kort af Utah.]] Þrjú landfræðileg svæði eru meginhlutar fylkisins: [[Klettafjöll]], [[Lægðin mikla]] ([[the Great Basin]]) og [[Colorado-sléttan]]. Vesturhluti fylkisins er aðallega eyðimörk. Vindur og vatn hafa mótað [[sandsteinn|sandstein]] og skapað fögur fjöll og gljúfur. [[Stóra-Saltvatn]] er stærsta vatn Bandaríkjanna utan Vatnanna miklu og er sérstakt vegna efnasamsetningar sinnar. Hæsti punktur Utah er Kings Peak (4,123 metrar). Ríkið á 70% lands í Utah. Þjóðgarðar eru fimm: [[Arches-þjóðgarðurinn]], [[Bryce Canyon-þjóðgarðurinn]], [[Canyonlands-þjóðgarðurinn]], [[Capitol Reef-þjóðgarðurinn]] og [[Zion-þjóðgarðurinn]]. Ferðaþjónusta er stór atvinnugrein og námavinnsla er enn mikilvæg. [[Mynd:Monumentvalley.jpg|thumb|800px|center|Monument valley hefur verið kvikmyndaður í mörgum vestrum.]] [[Mynd:Colob Canyon, Zion National Park.jpg|thumb|Colob-gljúfur í Zion National Park.]] ==Samfélag== Höfuðborg Utah heitir [[Salt Lake City]] og það er einnig stærsta borg fylkisins. Um 3,4 milljónir manns búa í Utah (2023) og flestir í kringum höfuðborgina á svæði sem heitir Wasatch Front. Í Utah liggur borgin [[Spanish Fork]] sem er elsta íslenska samfélagið í Bandaríkjunum. 81.4% íbúanna teljast vera hvítir, 13% latinos/spænskumælandi, 1% svartir og 1% frumbyggjar. Um 62% íbúa Utah teljast til [[mormónatrú]]ar. Íbúar hneigjast til [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] og hafa kosið hann í meirihluta í síðan 1964. Þrátt fyrir að vera íhaldssamt ríki var [[hjónaband samkynhneigðra]] leyft árið 2013. Áfengi og tóbak lúta ströngum reglum í fylkinu og ríkið rekur áfengisbúðir. Fjárhættuspil eru bönnuð og er Utah þar eina fylkið ásamt [[Hawaii]] til að banna þau. ==Söguágrip== Þúsundum ára áður en Evrópubúar komu til svæðisins sem telst til Utah voru þar ættbálkar sem kenndir eru við Pueblo og Fremont. Pueblo frumbyggjar grófu híbýli sín í kletta en Fremont frumbyggjar byggju stráhús. Spánverjar könnuðu suður-Utah á 16 öld og næstu tvær aldir fóru þeir um svæðið en ekki var áhugi fyrir landnámi þar vegna eyðimerkurlandslags. [[Navajó indíánar|Navajo]], Ute, Shoshone og aðrir frumbyggjar fluttust inn á svæðið á 18. öld. Árið 1821 fékk [[Mexíkó]] sjálfsstæði frá [[Spánn|Spáni]] og þá varð Utah hluti þess eða af Alta California (Há-Kalifornía). Veiðimenn af evrópskum uppruna sóttu í auknum mæli á svæðið á 19. öld og námavinnsla hófst. Um miðja öldina fluttust mormónar búferlum meðal annars frá [[Illinois]] til Utah vegna deilna þar. Salt Lake City stækkaði af þeim völdum. Eftir [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna]] náðu Bandaríkin yfirráðum á svæðinu árið 1848 og úr varð [[Utah territory]] sem einnig innihélt [[Nevada]] og hluta [[Wyoming]] og [[Colorado]]. Ríkisstjórn Bandaríkjanna átti í átökum við mormóna og frumbyggja á svæðinu. Ríkinu var í nöp við [[fjölkvæni]] sem átti sér stað eðal mormóna. Árið 1896 varð Utah 45. fylki Bandaríkjanna. Á 20. öld bötnuðu samgöngur og varð eyðimerkurlandslag fylkisins vinsælt í vestra-kvikmyndum. Árið 1957 voru fyrstu þjóðgarðar (state parks) stofnaðir. Fólki fjölgaði mjög á 8. áratug aldarinnar. [[Vetrarólympíuleikarnir 2002]] voru haldnir í Salt Lake City. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Utah|mánuðurskoðað= 24. nóv.|árskoðað= 2016 }} == Tenglar == {{Commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{Bandaríkin}} {{stubbur|Bandaríkin}} [[Flokkur:Utah| ]] [[Flokkur:Fylki í Bandaríkjunum]] g7jtd6r92yu088te70q21pqow6jp7qm 1962415 1962414 2026-05-06T22:46:37Z Salvor 70 /* Landsvæði */ 1962415 wikitext text/x-wiki {{Fylki Bandaríkjanna | nafn = Utah | nafn_í_eignarfalli = Utah | nafn_opinbert = | nafn_á_frummáli = | nafn_annað = | fáni = Flag of Utah.svg | innsigli = Seal of Utah.svg | orðsifjar = | viðurnefni = {{Hlist|Beehive State (opinbert)|The Mormon State|Deseret}} | kjörorð = {{Lang|en|Industry}} | söngur = | kort = Utah in United States.svg | undan_ríkisstöðu = | varð_fylki_dagsetning = {{Upphafsdagur og aldur|1845|12|29}} | varð_fylki_röð = 28. fylkið | höfuðborg = [[Salt Lake City]] | stærsta_borg = höfuðborg | stærsta_sýsla = [[Salt Lake-sýsla (Utah)|Salt Lake]] | stærsta_stórborgarsvæði = | fylkisstjóri = Spencer Cox ([[Repúblikanaflokkurinn|R]]) | varafylkisstjóri = Deidre Henderson (R) | öldungadeild = {{Plainlist| * Mike Lee (R) * [[Mitt Romney]] (R) }} | fulltrúadeild = {{Plainlist| * 4 Repúblikanar }} | flatarmál_heild_km2 = 219.887 | flatarmál_land_km2 = 212.761 | flatarmál_vatn_km2 = 7.136 | flatarmál_vatn_prósenta = 3,25 | flatarmál_sæti = 13. sæti | lengd_km = 560 | breidd_km = 435 | hæð_m = 1.860 | hæð_hámark_m = 4.120,3 | hæð_hámark_staður = Kings Peak | hæð_lágmark_m = 664,4 | hæð_lágmark_staður = Beaver Dam Wash | mannfjöldi_neðan = <ref>{{cite web |url = https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2020-2023/state/totals/NST-EST2023-POP.xlsx |title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States |date = 12 December 2023 |website = census.gov |access-date = 21 February 2024}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_heild = 3.417.734 | mannfjöldi_sæti = 30. sæti | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 14,12 | mannfjöldi_þéttleiki_sæti = 41. sæti | mannfjöldi_heiti_íbúa = {{Plainlist| * Utahn * Utahan }} | opinbert_tungumál = Enska | tungumál = | tímabelti1 = MST | utc_hliðrun1 = −07:00 | tímabelti1_sumartími = MDT | utc_hliðrun1_sumartími = −06:00 | tímabelti1_staðsetning = | tímabelti2 = | utc_hliðrun2 = | tímabelti2_sumartími = | utc_hliðrun2_sumartími = | tímabelti2_staðsetning = | póstnúmer = UT | iso_kóði = US-UT | stytting = Ut. | breiddargráða = 37°N {{small|til}} 42°N | lengdargráða = 109°3'V {{small|til}} 114°3'V | vefsíða = {{URL|utah.gov}} | neðan = | module = }} '''Utah''' er [[Fylki Bandaríkjanna|fylki]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Nafn fylkisins kemur frá Ute ættbálki frumbyggja. Utah liggur að [[Idaho]] og [[Wyoming]] í norðri, [[Colorado]] í austri, [[Arizona]] í suðri og [[Nevada]] í vestri. Utah og [[Nýja-Mexíkó]] eru einnig horn í horn í suðaustri frá Utah. Flatarmál Utah er 219.887 [[ferkílómetri|ferkílómetrar]]. ==Landsvæði== [[Mynd:Map of Utah NA.png|thumb|Kort af Utah.]] Þrjú landfræðileg svæði eru meginhlutar fylkisins: [[Klettafjöll]], [[Lægðin mikla]] (the Great Basin) og [[Colorado-sléttan]]. Vesturhluti fylkisins er aðallega eyðimörk. Vindur og vatn hafa mótað [[sandsteinn|sandstein]] og skapað fögur fjöll og gljúfur. [[Stóra-Saltvatn]] er stærsta vatn Bandaríkjanna utan Vatnanna miklu og er sérstakt vegna efnasamsetningar sinnar. Hæsti punktur Utah er Kings Peak (4,123 metrar). Ríkið á 70% lands í Utah. Þjóðgarðar eru fimm: [[Arches-þjóðgarðurinn]], [[Bryce Canyon-þjóðgarðurinn]], [[Canyonlands-þjóðgarðurinn]], [[Capitol Reef-þjóðgarðurinn]] og [[Zion-þjóðgarðurinn]]. Ferðaþjónusta er stór atvinnugrein og námavinnsla er enn mikilvæg. [[Mynd:Monumentvalley.jpg|thumb|800px|center|Monument valley hefur verið kvikmyndaður í mörgum vestrum.]] [[Mynd:Colob Canyon, Zion National Park.jpg|thumb|Colob-gljúfur í Zion National Park.]] ==Samfélag== Höfuðborg Utah heitir [[Salt Lake City]] og það er einnig stærsta borg fylkisins. Um 3,4 milljónir manns búa í Utah (2023) og flestir í kringum höfuðborgina á svæði sem heitir Wasatch Front. Í Utah liggur borgin [[Spanish Fork]] sem er elsta íslenska samfélagið í Bandaríkjunum. 81.4% íbúanna teljast vera hvítir, 13% latinos/spænskumælandi, 1% svartir og 1% frumbyggjar. Um 62% íbúa Utah teljast til [[mormónatrú]]ar. Íbúar hneigjast til [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] og hafa kosið hann í meirihluta í síðan 1964. Þrátt fyrir að vera íhaldssamt ríki var [[hjónaband samkynhneigðra]] leyft árið 2013. Áfengi og tóbak lúta ströngum reglum í fylkinu og ríkið rekur áfengisbúðir. Fjárhættuspil eru bönnuð og er Utah þar eina fylkið ásamt [[Hawaii]] til að banna þau. ==Söguágrip== Þúsundum ára áður en Evrópubúar komu til svæðisins sem telst til Utah voru þar ættbálkar sem kenndir eru við Pueblo og Fremont. Pueblo frumbyggjar grófu híbýli sín í kletta en Fremont frumbyggjar byggju stráhús. Spánverjar könnuðu suður-Utah á 16 öld og næstu tvær aldir fóru þeir um svæðið en ekki var áhugi fyrir landnámi þar vegna eyðimerkurlandslags. [[Navajó indíánar|Navajo]], Ute, Shoshone og aðrir frumbyggjar fluttust inn á svæðið á 18. öld. Árið 1821 fékk [[Mexíkó]] sjálfsstæði frá [[Spánn|Spáni]] og þá varð Utah hluti þess eða af Alta California (Há-Kalifornía). Veiðimenn af evrópskum uppruna sóttu í auknum mæli á svæðið á 19. öld og námavinnsla hófst. Um miðja öldina fluttust mormónar búferlum meðal annars frá [[Illinois]] til Utah vegna deilna þar. Salt Lake City stækkaði af þeim völdum. Eftir [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna]] náðu Bandaríkin yfirráðum á svæðinu árið 1848 og úr varð [[Utah territory]] sem einnig innihélt [[Nevada]] og hluta [[Wyoming]] og [[Colorado]]. Ríkisstjórn Bandaríkjanna átti í átökum við mormóna og frumbyggja á svæðinu. Ríkinu var í nöp við [[fjölkvæni]] sem átti sér stað eðal mormóna. Árið 1896 varð Utah 45. fylki Bandaríkjanna. Á 20. öld bötnuðu samgöngur og varð eyðimerkurlandslag fylkisins vinsælt í vestra-kvikmyndum. Árið 1957 voru fyrstu þjóðgarðar (state parks) stofnaðir. Fólki fjölgaði mjög á 8. áratug aldarinnar. [[Vetrarólympíuleikarnir 2002]] voru haldnir í Salt Lake City. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Utah|mánuðurskoðað= 24. nóv.|árskoðað= 2016 }} == Tenglar == {{Commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{Bandaríkin}} {{stubbur|Bandaríkin}} [[Flokkur:Utah| ]] [[Flokkur:Fylki í Bandaríkjunum]] a7gp8k3ci2wmatdqb9xugfsmkcvwflf 0 28611 1962453 1934128 2026-05-07T10:35:18Z ~2026-27629-34 116226 what was gavirilo princip 1962453 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Gavrilo Princip | nafn_á_frum={{nobold|Гаврило Принцип}} | mynd = Gavrilloprincip.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Princip í fangelsi í Theresienstadt. | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1894|7|25}} | fæðingarstaður = [[Obljaj]], [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1918|4|28|1894|7|25}} | dánarstaður = Kleine Festung Theresienstadt, [[Bæheimur|Bæheimi]], [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæminu]] (nú [[Tékkland]]i) | þekktur_fyrir = [[Morðið á Frans Ferdinand erkihertoga]] }} '''Gavrilo Princip''' was a monkey that started a war ==Tilvísanir== <references/> {{commonscat|Gavrilo Princip}} {{DEFAULTSORT:Princip, Gavrilo}} {{Stubbur|æviágrip|saga}} {{fd|1894|1918}} [[Flokkur:Bosníuserbar]] [[Flokkur:Fólk tengt fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Hryðjuverkamenn]] qoe6r17gewkk9rvs6ppv87b2bk9jy4f 1962455 1962453 2026-05-07T11:01:24Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-27629-34|~2026-27629-34]] ([[User talk:~2026-27629-34|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1934128 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Gavrilo Princip | nafn_á_frum={{nobold|Гаврило Принцип}} | mynd = Gavrilloprincip.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Princip í fangelsi í Theresienstadt. | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1894|7|25}} | fæðingarstaður = [[Obljaj]], [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1918|4|28|1894|7|25}} | dánarstaður = Kleine Festung Theresienstadt, [[Bæheimur|Bæheimi]], [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæminu]] (nú [[Tékkland]]i) | þekktur_fyrir = [[Morðið á Frans Ferdinand erkihertoga]] }} '''Gavrilo Princip''' ([[serbneska|serbnesk kyrillíska]]: ''Гаврило Принцип''; [[25. júlí]] [[1894]] – [[28. apríl]] [[1918]]) var [[Bosníuserbi]] sem barðist fyrir þann málstað að allir [[Suður-Slavar]] fengju sjálfstæði frá [[Austurríki-Ungverjaland]]i og að [[Bosnía]] yrði hluti [[Serbía|Serbíu]]. Hann myrti [[Frans Ferdinand erkihertogi|Frans Ferdinand erkihertoga]], ríkisarfa Austurrísk-ungverska keisaradæmisins og eiginkonu hans, [[Soffía af Hohenberg|Soffíu af Hohenberg]], þegar þau voru í opinberri heimsókn í [[Sarajevó]] [[28. júní]] [[1914]].<ref>{{Tímarit.is|1588526|Morðið í Sarajevo|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=56–58|útgáfudagsetning=19. febrúar 1984}}</ref> Atvikið, sem varð þekkt sem [[morðin í Sarajevó]], varð til þess að Austurríki lýsti yfir stríði á hendur Serbum, sem aftur leiddi af sér [[fyrri heimsstyrjöldin]]a.<ref>{{Vísindavefurinn|19111|Er rétt að morðið á austurríska ríkisarfanum í Sarajevó 28. júní 1914 hafi hleypt heimsstyrjöldinni fyrri af stað?|höfundur=Gunnar Þór Bjarnason|dags=27. júní 2014|skoðað=1. júlí 2024}}</ref> Princip var dæmdur fyrir morðið á Frans Ferdinand í lok október 1914 ásamt fjórum samverkamönnum sínum. Þar sem hann hafði ekki verið 20 ára þegar hann framdi morðið mátti ekki dæma hann til dauða samkvæmt austurrískum lögum. Því var Princip dæmdur í 20 ára fangelsi, sem var hámarks refsing. Hann var sendur í fangelsi í [[Theresiendstadt]], sem er í norðvesturhluta núverandi Tékklands. Aðbúnaður þar var slæmur og Princip þjáðist þar bæði af næringarskorti og sýktist af [[Berklar|berklum]] sem leiddu til þess að taka þurfti af honum annan handlegginn. Princip lést í fangelsinu þann 28. apríl árið 1918.<ref>{{Vísindavefurinn|69519|Hvað varð um Gavrilo Princip eftir að hann fór í fangelsi?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=31. mars 2015|skoðað=1. júlí 2024}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{commonscat|Gavrilo Princip}} {{DEFAULTSORT:Princip, Gavrilo}} {{Stubbur|æviágrip|saga}} {{fd|1894|1918}} [[Flokkur:Bosníuserbar]] [[Flokkur:Fólk tengt fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Hryðjuverkamenn]] sfxm4l3rh7244g44sihsa2ix4gms0w3 0 29083 1962390 1959249 2026-05-06T13:27:26Z TKSnaevarr 53243 1962390 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Kalífi]] [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldisins]] | skjaldarmerki = | ætt = Banu Hashím | nafn = Alí ibn Abu Talib<br>علي بن أﺑﻲ طالب‎ | mynd = Fonds Christian Bromberger - Affiches de la période de la Révolution islamique (Iran, 1978-1979) - Au premier plan Ali ibn Abi Talib, premier imam chiite, se tient derrière un lion, un sabre à la main et un paysa (MédiHAL 1791071).jpg | fæðingardagur = {{circa}} 600 | fæðingarstaður = [[Mekka]], [[Hejaz]], [[Arabía|Arabíu]] | dánardagur = {{circa}} 28. janúar 661 ({{circa}} 60 ára) | dánarstaður = [[Kufa]], [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldinu]] | grafinn = [[Moska Ímams Alí]], [[Najaf]], [[Írak]] | ríkisár = 17. júní 656 – 28. janúar 661 | faðir = [[Abu Talib ibn Abd al-Muttalib]] | móðir = [[Fatíma bint Asad]] | maki = {{Plainlist| * [[Fatíma|Fatíma bint Múhameð]] * [[Umama bint Abi al-As]] * [[Umm al-Banin|Fatima bint Huzam]] * [[Asma bint Umais]] * [[Khawla al-Hanafiyya]] * Layla bint Mas'ud * Al-Sahba bint Rabi'a * Umm Sa'id bint Urwa * Muhayya bint Imru al-Qays}} | börn = {{plainlist| * [[Hasan ibn Alí|Hasan]] * [[Husayn ibn Alí|Husayn]] * [[Zaynab bint Alí|Zaynab]] * [[Umm Kulthum bint Alí|Umm Kulthum]] * [[Muhsin ibn Alí|Muhsin]] * [[Muhammad ibn al-Hanafiyya|Muhammad]] * [[Abbas ibn Alí|Abbas]] * [[Ruqayya bint Alí|Ruqayya]] * Umamah * [[Abdullah ibn Alí ibn Abi Talib|Abdullah]] * [[Ja'far ibn Alí|Ja'far]] * [[Muhammad al-Awsat ibn Ali|Muhammad al-Awsat]] * [[Uthman ibn Alí|Uthman]] * [[Umar ibn Alí|Umar]] * [[Abu Bakr ibn Alí|Abu Bakr]] * [[Muhammad al-Asghar ibn Alí|Muhammad al-Asghar]] }} | titill_maka = Eiginkonur }} '''Alí ibn Abu Talib''' eða '''‘Alī ibn Abī Ṭālib''' ([[arabíska]]: علي بن أﺑﻲ طالب‎, [[persneska]]: علی پسر ابو طالب‎; [[599]]–[[661]]) var einn fyrstu leiðtoga [[íslam]]s. [[Súnní]]múslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra [[Kalífarnir réttleiddu|Réttleiddu Kalífa]] en [[Sjía|sjítar]] að hann hafi verið fyrsti [[imam]]inn og fyrsti lögmæti [[kalífi]]nn.<ref>{{Vísindavefurinn|2841|Hver er munurinn á súnnítum og sjíta-múslimum?|höfundur=Haraldur Ólafsson|skoðað=28. mars 2024|dags=7. nóvember 2002}}</ref> Hann var frændi [[Múhameð]]s og eftir að hann kvæntist [[Fatíma|Fatímu al-Zahra]] varð hann einnig tengdasonur hans. Sjíar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast ''[[hanif]]'', það er einhver sem aðhylltist [[eingyðistrú]] (aðra en [[kristni]] eða [[Gyðingdómur|gyðingdóm]]) fyrir tíma íslams. Alí tók við völdum eftir andlát [[Uthman ibn Affan]] kalífa árið 656. [[Medína]] var þá í upplausn í stjórnleysi og því vildu margir að Alí tæki að sér stjórn kalífadæmisins. Eftir að Alí varð kalífi skipti hann út ríkisstjórum sem höfðu verið hliðhollir Uthman og skipaði fyrir um að höfuðborgin yrði færð til [[Kufa]]. Á ríkisárum Alí var háð borgarastyrjöld innan kalífadæmisins vegna ósættis múslima um hver ætti rétt til að stýra því. Í kjölfar borgarastyrjaldarinnar, árið 644, var Alí myrtur í Kufa þegar ráðist var á hann með eitruðu sverði. Hann lifði í tvo daga eftir árásina og skipaði sonum sínum á þeim tíma að hefna sín ekki á hópi fólks, aðeins á morðingjanum.<ref>{{Vísindavefurinn|73284|Hverjir voru helstu leiðtogar íslams strax eftir dauða Múhameðs?|höfundur=Andri Már Hermannsson|höfundur2=Arnþór Daði Guðmundsson|höfundur3=Bjarki Kolbeinsson|höfundur4=Ólöf Rún Gunnarsdóttir|skoðað=28. mars 2024|dags=17. mars 2017}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Kalífi]] [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldisins]] | frá =[[17. júní]] [[599]] | til =[[28. janúar]] [[661]] | fyrir = [[Uthman ibn Affan]] | eftir =[[Hasan ibn Alí]] }} {{Töfluendir}} {{Réttleiddu kalífarnir}} {{fd|599|661}} [[Flokkur:Kalífar Rasídunveldisins]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] 3aty03to1y0cvc0bwiwzpcfmfkwpk59 1962392 1962390 2026-05-06T13:31:01Z TKSnaevarr 53243 1962392 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Kalífi]] [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldisins]] | skjaldarmerki = | ætt = Banu Hashím | nafn = Alí ibn Abu Talib<br>علي بن أﺑﻲ طالب‎ | mynd = Fonds Christian Bromberger - Affiches de la période de la Révolution islamique (Iran, 1978-1979) - Au premier plan Ali ibn Abi Talib, premier imam chiite, se tient derrière un lion, un sabre à la main et un paysa (MédiHAL 1791071).jpg | fæðingardagur = {{circa}} 600 | fæðingarstaður = [[Mekka]], [[Hejaz]], [[Arabía|Arabíu]] | dánardagur = {{circa}} 28. janúar 661 ({{circa}} 60 ára) | dánarstaður = [[Kufa]], [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldinu]] | grafinn = [[Moska Ímams Alí]], [[Najaf]], [[Írak]] | ríkisár = 17. júní 656 – 28. janúar 661 | faðir = [[Abu Talib ibn Abd al-Muttalib]] | móðir = [[Fatíma bint Asad]] | maki = {{Plainlist| * [[Fatíma|Fatíma bint Múhameð]] * [[Umama bint Abi al-As]] * [[Umm al-Banin|Fatíma bint Huzam]] * [[Asma bint Umais]] * [[Khawla al-Hanafiyya]] * Layla bint Mas'ud * Al-Sahba bint Rabi'a * Umm Sa'id bint Urwa * Muhayya bint Imru al-Qays}} | börn = {{plainlist| * [[Hasan ibn Alí|Hasan]] * [[Husayn ibn Alí|Husayn]] * [[Zaynab bint Alí|Zaynab]] * [[Umm Kulthum bint Alí|Umm Kulthum]] * [[Muhsin ibn Alí|Muhsin]] * [[Múhameð ibn al-Hanafiyya|Múhameð]] * [[Abbas ibn Alí|Abbas]] * [[Ruqayya bint Alí|Ruqayya]] * Umamah * [[Abdúlla ibn Alí ibn Abi Talib|Abdúlla]] * [[Ja'far ibn Alí|Ja'far]] * [[Múhameð al-Awsat ibn Ali|Múhameð al-Awsat]] * [[Uthman ibn Alí|Uthman]] * [[Umar ibn Alí|Umar]] * [[Abú Bakr ibn Alí|Abu Bakr]] * [[Múhameð al-Asghar ibn Alí|Múhameð al-Asghar]] }} | titill_maka = Eiginkonur }} '''Alí ibn Abu Talib''' eða '''‘Alī ibn Abī Ṭālib''' ([[arabíska]]: علي بن أﺑﻲ طالب‎, [[persneska]]: علی پسر ابو طالب‎; [[599]]–[[661]]) var einn fyrstu leiðtoga [[íslam]]s. [[Súnní]]múslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra [[Kalífarnir réttleiddu|Réttleiddu Kalífa]] en [[Sjía|sjítar]] að hann hafi verið fyrsti [[imam]]inn og fyrsti lögmæti [[kalífi]]nn.<ref>{{Vísindavefurinn|2841|Hver er munurinn á súnnítum og sjíta-múslimum?|höfundur=Haraldur Ólafsson|skoðað=28. mars 2024|dags=7. nóvember 2002}}</ref> Hann var frændi [[Múhameð]]s og eftir að hann kvæntist [[Fatíma|Fatímu al-Zahra]] varð hann einnig tengdasonur hans. Sjíar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast ''[[hanif]]'', það er einhver sem aðhylltist [[eingyðistrú]] (aðra en [[kristni]] eða [[Gyðingdómur|gyðingdóm]]) fyrir tíma íslams. Alí tók við völdum eftir andlát [[Uthman ibn Affan]] kalífa árið 656. [[Medína]] var þá í upplausn í stjórnleysi og því vildu margir að Alí tæki að sér stjórn kalífadæmisins. Eftir að Alí varð kalífi skipti hann út ríkisstjórum sem höfðu verið hliðhollir Uthman og skipaði fyrir um að höfuðborgin yrði færð til [[Kufa]]. Á ríkisárum Alí var háð borgarastyrjöld innan kalífadæmisins vegna ósættis múslima um hver ætti rétt til að stýra því. Í kjölfar borgarastyrjaldarinnar, árið 644, var Alí myrtur í Kufa þegar ráðist var á hann með eitruðu sverði. Hann lifði í tvo daga eftir árásina og skipaði sonum sínum á þeim tíma að hefna sín ekki á hópi fólks, aðeins á morðingjanum.<ref>{{Vísindavefurinn|73284|Hverjir voru helstu leiðtogar íslams strax eftir dauða Múhameðs?|höfundur=Andri Már Hermannsson|höfundur2=Arnþór Daði Guðmundsson|höfundur3=Bjarki Kolbeinsson|höfundur4=Ólöf Rún Gunnarsdóttir|skoðað=28. mars 2024|dags=17. mars 2017}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Kalífi]] [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldisins]] | frá =[[17. júní]] [[599]] | til =[[28. janúar]] [[661]] | fyrir = [[Uthman ibn Affan]] | eftir =[[Hasan ibn Alí]] }} {{Töfluendir}} {{Réttleiddu kalífarnir}} {{fd|599|661}} [[Flokkur:Kalífar Rasídunveldisins]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] 14kpw56pm8vxwo6a33hs4fi43a1gh51 0 32282 1962387 1933735 2026-05-06T13:16:31Z TKSnaevarr 53243 1962387 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Astana | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|kk|Астана}} ([[kasakska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Astana-2021-10 - 5.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Kasakstan | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Kasakstan | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Kasakstan}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 810,2 | hæð_m = 347 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web | url=https://stat.gov.kz/en/region/astana/ | title=Astana city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics }}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = September 2025 | mannfjöldi_heild = 1.601.490 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +05:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Astana''' er [[höfuðborg]] [[Kasakstan]]. Íbúafjöldi borgarinnar var árið [[2025]] áætlaður 1,6 milljónir.<ref name="mannfjöldi" /> Borgin var nefnd '''Nur-Sultan''' í mars árið 2019 í höfuðið á forseta landsins til um þrjátíu ára, [[Núrsúltan Nazarbajev]]. Nafnbreytingin tók gildi daginn eftir að Nazarbajev sagði af sér sem forseti.<ref name=nursultan>{{Vefheimild|titill=Astana heitir nú Nursultan|url=http://www.ruv.is/frett/astana-heitir-nu-nursultan|útgefandi=RÚV|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|ár=2019|mánuður=20. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. apríl}}</ref> Nafni borgarinnar var aftur breytt í Astana í september árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Höfuðborg Kasakstans fær aftur nafnið Astana|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/14/hofudborg-kasakstans-faer-aftur-nafnid-astana|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ævar Örn Jósepsson|ár=2022|mánuður=14. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=14. september}}</ref> Heimssýningin [[Expo 2017]] var haldin í borginni. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Navboxes |list= {{Borgir í Kasakstan}} {{Fylki í Kasakstan}} {{Höfuðborgir í Asíu}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} }} {{Stubbur|Kasakstan}} [[Flokkur:Borgir í Kasakstan]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] d4yuf7fbgwtd4k3pxug1pwkvpidoizw 0 37187 1962410 1702505 2026-05-06T21:23:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962410 wikitext text/x-wiki '''Forrit''' er safn skipana sem lýsa verkefni eða verkefnum sem [[tölva]] á að vinna. Með orðinu „forrit“ er átt við [[frumkóði|frumkóða]] sem ritaður er á [[forritunarmál]]i eða [[keyrslukóði|keyrslukóða]] sem gerður hefur verið eftir því. Tölvuforrit eru oftast nefnd [[hugbúnaður]] eða keyrsluforrit eða bara einfaldlega „forrit“. [[Frumkóði]] flestra tölvuforrita er röð skipana sem eiga að framkvæma skrefin í [[reiknirit]]um á beinan hátt. Í öðrum forritum er því sem framkvæma á lýst þannig að viðkomandi [[verkvangur]] (enska: „platform“) geti séð um það. Forrit eru oft rituð af [[forritari|forriturum]], en einnig geta önnur forrit búið þau til. == Orðasafn == Forrit sem látin eru notendum í té eru nefnd [[notendahugbúnaður]] þar sem virkni þeirra beinist að því sem á að nota tölvuna í, umfram það sem [[stýrikerfi]] hennar (til dæmis Windows) sér um. Í raun og veru kallast bæði notendahugbúnaður og stýrikefið „hugbúnaður“, rétt eins og safn ýmssa forritaþátta sem er innbyggt í [[vélbúnaður|vélbúnaðinn]]. Þau forrit sem gefa vélbúnaðinum beinar skipanir eru á formi sem [[örgjörvi]]nn skilur og bregst við með því að virkja aðrar skipanir eða framkvæma einfaldar reikniaðgerðir eins og til dæmis samlagningu. En tölvur framkvæma milljónir slíkra skipana á sekúndu og það er þannig heild sem forritið lætur verða til - skipanir sem hver á fætur annarri gera eitthvað gagnlegt í sameiningu og sem oftast má endurtaka og treysta að verki á sama hátt. == Keyrsla forrits == Forriti er hlaðið í minni tölvunnar (venjulega af [[stýrikerfi]]nu) og það síðan „keyrt“ með því að láta tölvuna framkvæma skipanir þess þangað til þær eru ekki fleiri eða keyrslan stöðvuð eða villa kemur upp, annað hvort í hugbúnaði eða vélbúnaði. Áður en tölva getur keyrt forrit, hverrar gerðar sem það er (þar með talið stýrikerfið, sem einnig er forrit), verður að ræsa vélbúnaðinn. Þetta er gert á venjulegum PC-tövlum með því að hleypa straum á [[kísilflaga|kísilflögu]] sem oftast er á [[móðurborð]]i tölvunnar og setja þannig af stað einfalt forrit sem hleður stýrikerfinu inn í [[vinnsluminni]]ð af [[harður diskur|harða diskinum]]. Þessi kísilflaga er nefnd [[BIOS]] eða BIOS-kubburinn. Eftir það getur tölvan tekið við flóknari skipunum. == Forrit eða gögn == Keyranlegt form forrits (oft kallað innanlegt form, þar sem skipanirnar eru [[viðfangskóði]]) er stundum greint að frá þeim [[gögn]]um sem forritið vinnur með. Í sumum tilvikum hverfur þessi aðgreining þegar forritið sjálft býr til eða breytir gögnum sem verða svo hluti af sama forritinu (þetta gerist til að mynda oft í [[Lisp]]-forritunarmállýskum). == Forritun == Sköpun forrits kallast ''forritun''. Í forriti er líklegast nokkur fjöldi [[gagnaskipan]]a svo og [[reiknirit]]a sem vinnur úr þeim. Gerð forrits er síendurtekið ferli nýskráningar [[frumkóði|frumkóða]] og breytinga á honum með prófunum, greiningum og endurbótum. Sá sem fæst við þetta kallast [[forritari]] eða er sagður starfa að [[hugbúnaðargerð]]. Hið síðarnefnda verður æ algengara eftir því sem starfinn þroskast og verður líkari [[verkfræði]]grein. Nú er algengast að forritað sé í teymi þar sem allir leggja sitt af mörkum. Hópstjórinn tekur af skarið ef menn greinir á. 10 manna teymi eru algeng, erfiðara er að stjórna stærri hóp. Annar möguleiki er að tveir og tveir vinni saman (enska: pair programming). == Smælki == Stysta forritið sem gerði eitthvað gagn er talið hafa verið skipunin ‘cont/rerun’ sem tilheyrði stýrikerfinu CP/M. Hún var tvö [[bæti]] (JMP 100) og var stökk á byrjunarstað forritsins sem ræsti hana. Hún gat því látið það byrja aftur án þess að það þyrfti að sækja það á ný frá hinum hægfara [[harður diskur|diskageymslum]] níunda áratugar síðustu aldar. Í alþjóðlegri forritunarkeppni reyndist tóm [[skrá]] hlutskörpust sem minnsta „forrit“ í heimi. Hún var núll bæta löng, skilaði núll bætum á [[tölvuskjár|skjáinn]] og var þannig minnsta forritið sem gat endurgert sjálft sig. Vegna orðalags í keppnisreglum varð að taka þetta „forrit“ gilt, en reglunum var síðan breytt og þess krafist að forritin yrðu að vera meira en núll bæta löng. [[Ada Lovelace]] greindi frá því í smæstu smáatriðum í ritgerð hvernig reikna mætti út svokallaðar Bernoulli tölur með hliðrænni reiknivél sem [[Charles Babbage]] hafði hugsað upp. Þetta er talið fyrsta tölvuforrit í heiminum og hún sjálf fyrsti forritarinn. == Heimild == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Computer program | mánuðurskoðað = 4. febrúar | árskoðað = 2007}} == Ytri hlekkir == * [http://www.webopedia.com/TERM/P/program.html Definition of Program @ Webopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041105012507/http://www.webopedia.com/TERM/P/program.html |date=2004-11-05 }} * [http://www.agtivity.com/def/computer_program.htm Definition of Computer program @ Agtivity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819012138/http://agtivity.com/def/computer_program.htm |date=2013-08-19 }} * [http://wombat.doc.ic.ac.uk/foldoc/foldoc.cgi?query=software Definition of Software @ FOLDOC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050907153523/http://wombat.doc.ic.ac.uk/foldoc/foldoc.cgi?query=software |date=2005-09-07 }} [[Flokkur:Hugbúnaðarfræði]] dgqh3pgzde9b3rnef27q051mdholxc9 0 57190 1962460 1571945 2026-05-07T11:30:24Z Akigka 183 1962460 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Colorado_Springs_Hot_Air_Balloon_Competition.jpg|thumb|Loftbelgir í Colorado Springs 2008.]] '''Loftfar''' er [[farartæki]] sem ferðast um [[andrúmsloft jarðar]]. Loftfar getur verið léttara en [[loft]], eins og til dæmis [[loftbelgur]], eða þyngra en loft, eins og [[flugvél]]. Flest loftför eru knúin áfram með [[hreyfill|hreyflum]], en [[sviffluga]] og [[svifdreki]] nota [[uppstreymi]] til að haldast á lofti. Algeng dæmi um loftför eru flugvélar, [[þyrla|þyrlur]], [[dróni|drónar]], [[loftskip]], svifflugur, [[flygildi]] og loftbelgir.<ref name="wingsoverkansas">{{Cite web|title=Different Kinds & Types of Aircraft|url=http://www.wingsoverkansas.com/features/a1037/|website=wingsoverkansas.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121165354/http://www.wingsoverkansas.com/features/a1037/|archive-date=21 November 2016}}</ref> [[Flugöryggisstofnun Evrópu]] (EASA) flokkar loftför sem falla undir kröfur EASA um [[lofthæfi]] í 10 flokka.<ref>{{cite web|url=https://www.reglugerd.is/reglugerdir/eftir-raduneytum/samgonguraduneyti/nr/21011|title=Reglugerð um breytingar á reglugerð nr. 202/2007 um flokkun loftfara og lofthæfivottorða og reglugerð nr. 854/2016 um tæknilegar kröfur og stjórnsýslumeðferð fyrir skírteini og þjálfun flugumferðarstjóra.|website=Reglugerðasafn|date=22. mars 2018|publisher=Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|samgöngur}} [[Flokkur:Loftför]] hk45z01dk8j19on1auou635gbh7v5a9 0 57925 1962429 1962067 2026-05-07T01:58:20Z TKSnaevarr 53243 1962429 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Heinz Fischer | mynd = Heinz Fischer - Buchmesse Wien 2018.JPG | titill= Forseti Austurríkis | stjórnartíð_start = 8. júlí 2004 | stjórnartíð_end = 8. júlí 2016 | kanslari = {{ubl | [[Wolfgang Schüssel]] | [[Alfred Gusenbauer]] | [[Werner Faymann]] | [[Christian Kern]] }} | forveri = [[Thomas Klestil]] | eftirmaður = [[Alexander Van der Bellen]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1938|10|9}} | fæðingarstaður = [[Graz]], [[Þriðja ríkið|Þýskalandi]] (nú Austurríki) | þjóderni = [[Austurríki|Austurrískur]] | maki = {{gifting|[[Margit Fischer|Margit Binder]]|1968}} | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Austurríki)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] (til 2004) | börn = 2 | háskóli = [[Vínarháskóli]] ([[PhD]]) }} '''Heinz Fischer''' (f. 9. október 1938) er austurrískur stjórnmálamaður sem var forseti Austurríkis frá 2004 til 2016. Fischer var áður vísindamálaráðherra frá 1983 og forseti neðri deildar austurríska þingsins frá 1990 til 2002.<ref name="parlamentat">{{cite web |title=Präsidentinnen und Präsidenten seit 1920 {{!}} Parlament Österreich |url=https://www.parlament.gv.at/WWER/NR/PRAES/ |website=www.parlament.gv.at}}</ref> Hann var meðlimur í [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Austurríki)|Jafnaðarmannaflokknum]] (SPÖ) til ársins 2004 en sagði upp aðild sinni að flokknum þegar hann varð forseti.<ref>{{cite web|url=http://www.wienerzeitung.at/DesktopDefault.aspx?TabID=4975&Alias=WZO&cob=483224|title=Wiener Zeitung Online – Tageszeitung für Österreich|first=Wiener Zeitung|last=Online|website=Wiener Zeitung Online – Tageszeitung für Österreich|access-date=1 May 2010|archive-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524111709/https://www.wienerzeitung.at/DesktopDefault.aspx?TabID=4975&Alias=WZO&cob=483224|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.br-online.de/bayerisches-fernsehen/rundschau/oesterreich-praesidentenwahl-wahl-ID1272184893984.xml?_requestid=14 |archive-url=https://archive.today/20120729092050/http://www.br-online.de/bayerisches-fernsehen/rundschau/oesterreich-praesidentenwahl-wahl-ID1272184893984.xml?_requestid=14 |url-status=dead |archive-date=29 July 2012 |title=Neuer alter Präsident |publisher=[[Bayerischer Rundfunk]] |date=25 April 2010 |access-date=13 November 2010 }}</ref><ref>{{cite web |author1=Christian Böhmer |author2=Michael Hammerl |title=Warum Heinz Fischer Rendi-Wagner unterstützt - aber nicht für sie abstimmt|url=https://kurier.at/politik/inland/warum-heinz-fischer-nicht-fuer-rendi-wagner-abstimmen-kann/402423830 |website=kurier.at |publisher=k-digital Medien GmbH & Co KG |access-date=4 June 2023 |location=Wien |language=German |date=25 April 2023}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Forsetar Austurríkis}} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Forsetar Austurríkis|Fischer, Heinz]] {{fe|1938|Fischer, Heinz}} 7dnirzv3jr4krtxa3c9new77bssvz66 0 59530 1962418 1715580 2026-05-06T23:07:09Z TKSnaevarr 53243 1962418 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Konungur Englands |ætt = York-ætt |skjaldarmerki = Coat of Arms of Edward IV of England (1461-1483) Variant Motto 1.svg |mynd = Edward IV Plantagenet.jpg |nafn = Játvarður 4. |ríkisár = 4. mars 1461 – 3. október 1470 <br>11. apríl 1471 – 9. apríl 1483 |skírnarnafn = Edward York |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1442|4|28}} |fæðingarstaður = [[Rúðuborg]], [[Normandí]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1483|4|28|1442|4|28}} |dánarstaður = [[Westminster]], [[Middlesex]], [[Konungsríkið England|Englandi]] |grafinn = [[Windsor-kastali]] |undirskrift = Edward IV signature.svg |faðir = [[Ríkharður Plantagenet, hertogi af York]] |móðir = [[Cecily Neville]] |titill_maka = Drottning |maki = {{gifting|[[Elísabet Woodville]]|1464}} |börn = {{Plainlist| * [[Elísabet af York|Elísabet Englandsdrottning]] * [[María af York]] * [[Sesselja af York|Sesselja, vísigreifynjan Welles]] * [[Játvarður 5.]] * [[Margrét af York (1472)|Margrét af York]] * [[Ríkharður af Shrewsbury, hertogi af Jórvík|Ríkharður hertogi af York]] * [[Anna af York (dóttir Játvarðar 4.)|Anna, lafði Howard]] * [[Georg hertogi af Bedford]] * [[Katrín greifynja af Devon]] * [[Birgitta af York]] * [[Artúr, vísigreifinn Lisle]] ({{small|óskilgetinn}}) }} }} '''Játvarður 4.''' ([[28. apríl]] [[1442]] – [[9. apríl]] [[1483]]) var konungur [[England]]s frá [[1461]] til [[1470]] og svo aftur frá [[1471]] til [[1483]]. Hann var djarfur og snjall herstjórnandi og tapaði aldrei orrustu. Játvarður var að mörgu leyti hæfur konungur þótt hann þætti stundum sýna dómgreindarbrest og naut mikill vinsælda meðal þegna sinna. Hann er sagður hafa verið hávaxnastur allra enskra konunga, 1,93 m á hæð, og hraustlegur og íþróttamannslegur á yngri árum en þreknaði mjög með aldrinum. == Rósastríðin == Játvarður var af [[York-ætt]]inni, elsti sonur [[Ríkharður Plantagenet, hertogi af York|Ríkharðs Plantagenet]], 3. hertoga af York. og konu hans Cecily Neville, og bróðir [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharðs 3.]], sem síðar varð konungur Englands. Ríkharður hertogi var leiðtogi York-ættarinnar í Rósastríðunum og barðist um ensku krúnuna við [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinrik 6.]], sem var af [[Lancaster-ætt]]inni. Hann féll í [[Orrustan við Wakefield|orrustunni við Wakefield]] daginn fyrir gamlársdag [[1460]]. Játvarður tók við leiðtogahlutverkinu og náði um vorið völdum með hjálp frænda síns, [[Richard Neville, jarl af Warwick|Richard Neville]], 16. jarlsins af Warwick. Þeir náðu London í sínar hendur á meðan Hinrik og drottning hans, [[Margrét af Anjou, Englandsdrottning|Margrét af Anjou]], sem var hinn raunverulegi stjórnandi Lancaster-manna, voru í Norður-Englandi. Játvarður var lýstur konungur [[4. mars]] [[1461]], tæplega nítján ára að aldri, og krýndur um sumarið, eftir að þeir Warwick höfðu unnið stórsigur á Lancaster-mönnum. == Hjónaband og ósætti við Warwick == Játvarður var mikill kvennamaður og átti margar hjákonur en 1464 giftist hann á laun ekkju, [[Elísabet Woodville]], sem tengdist Lancaster-ætt. Hún var nokkrum árum eldri en konungur en sögð fegursta kona Englands. Ástæðan fyrir leyndinni var að konungur vissi að hertoginn af Warwick, helsti ráðgjafi hans, yrði ekki ánægður, enda hafði hann haft í hyggju að láta konung giftast einhverri evrópskri prinsessu til að styrkja pólitísk tengsl. Warwick varð þó að sætta sig við orðinn hlut en brátt fjölgaði mjög ættmennum drottningar við hirðina og systkini hennar, sem voru fjölmörg, giftust inn í ýmsar helstu valdaættir landsins. Warwick var ekki ánægður með að ættmenni drottningar hefðu áhrif á konunginn og gerði því uppreisn gegn honum ásamt bróður Játvarðs, [[Georg hertogi af Clarence|Georg]] hertoga af Clarence. Her þeirra og her konungsins mættust í bardaganum við Edgecote Moor árið [[1469]], þar sem her Játvarðs beið ósigur og var hann tekinn til fanga skömmu síðar. Richard af Warwick ætlaði sér að stjórna í nafni Játvarðs en hafði ekki nægan stuðnings til þess og sættist því við konunginn um stundar sakir. Árið [[1470]] gerðu þó Richard og Georg af Clarence aftur uppreisn sem mistókst og í kjölfarið flúðu þeir til [[Frakkland]]s. Þar ákváðu þeir að ganga í lið með Hinriki 6. - eða öllu heldur Margréti drottningu - og fengu einnig liðsinni [[Loðvík 11.|Loðvíks 11.]] Frakkakonungs. Um haustið tókst þeim að velta Játvarði úr stóli og endurreistu Hinrik 6. sem konung Englands þótt öll völd væru í raun í höndum tvímenninganna. Játvarður flúði til Frakklands og leitaði hælis hjá [[Karl djarfi|Karli djarfa]], hertoga af Búrgund, sem giftur var systur hans, en snéri aftur árið eftir og gekk bróðir hans, Georg af Clarence, þá í lið með honum. Játvarður mætti svo herjum Lancaster-ættarinnar í nokkrum bardögum og sigraði þá, í einum bardaganna féll Richard af Warwick. Lokabardaginn var svo [[orrustan við Tewkesbury]] [[4. maí]] [[1471]] og þar féll [[Játvarður af Westminster]], einkasonur Hinriks 6. Stuttu síðar dó Hinrik 6. í Lundúnaturni og var sagður hafa dáið úr harmi en líklegt er talið að Játvarður hafi látið koma honum fyrir kattarnef. == Síðustu æviár og dauði == Friður ríkti innanlands í Englandi síðustu tólf ríkisstjórnarár Játvarðar en heilsu hans fór hrakandi og um páskana árið [[1483]] veiktist hann svo illa að ljóst var að hann væri dauðvona. Af tíu börnum þeirra Elizabeth voru sjö á lífi, þar af tveir synir, [[Játvarður 5.|Játvarður]], sem var tólf ára, og Ríkharður hertogi af York, sem var tæplega tíu ára. Játvarður útnefndi [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharð hertoga af Gloucester]], yngsta bróður sinn, sem tilsjónarmann með hinum verðandi konungi og dó síðan. Ríkharður hertogi var fljótur að senda bróðursyni sína í [[Lundúnaturn]], fá þá lýsta óskilgetna og sjálfan sig konung, en til prinsanna ungu hefur ekki spurst síðan. Dætur Játvarðar og Elísabetar sem upp komust voru [[Elísabet af York, Englandsdrottning|Elísabet af York]], sem giftist [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinrik 7.]] og varð Englandsdrottning; Cecily, sem á barnsaldri var trúlofuð [[Jakob 4. Skotakonungur|Jakobi 4.]] Skotakonungi og síðar Alexander hertoga af Albany, föðurbróður hans; Anne, sem giftist Thomas Howard, hertoga af Norfolk og föðurbróður [[Anna Boleyn|Önnu Boleyn]]; Catherine, sem á barnsaldri var trúlofuð Jóhanni af Aragóníu, einkasyni [[Ferdinand og Ísabella|Ferdinands og Ísabellu]], og Bridget, sem varð nunna. Játvarður átti einnig nokkur óskilgetin börn með hjákonum sínum. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Englands]]<br />[[Lávarður Írlands]] | frá = 1461 | til = 1470 | fyrir = [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinrik 6.]] | eftir = [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinrik 6.]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Englands]]<br />[[Lávarður Írlands]] | frá = 1471 | til = 1483 | fyrir = [[Hinrik 6. Englandskonungur|Hinrik 6.]] | eftir = [[Játvarður 5.]] | }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} [[Flokkur:Konungar Englands]] [[Flokkur:York-ætt]] [[Flokkur:Plantagenetætt]] [[Flokkur:Rósastríðin]] [[Flokkur:Hertogar af Jórvík]] {{fd|1442|1483}} 33mgzv6gmt0oi2g88h5f3iygrenthf5 0 77656 1962446 1653936 2026-05-07T09:44:59Z TKSnaevarr 53243 1962446 wikitext text/x-wiki '''Þorkell Sigurbjörnsson''' (fæddur í Reykjavík [[16. júlí]] [[1938]] - látinn í Kópavogi [[30. janúar]] [[2013]]) var íslenskt tónskáld. Þorkell var sonur hjónanna [[Sigurbjörn Einarsson|Sigurbjörns Einarssonar]] biskups og [[Magnea Þorkelsdóttir|Magneu Þorkelsdóttur]] biskupsfrúar og hannyrðakonu. Þorkell lauk [[Stúdentspróf|stúdentsprófi]] frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1957]], hóf nám við Hamline háskólann í [[Minnesota]] og lauk mastersprófi frá háskólanum í Illinois í Bandaríkjunum [[1961]]. Hann stjórnaði útvarpsþættinum Tónlist á atómöld hjá [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]] auk fleiri útvarpsþátta um árabil. Hann er höfundur fjölda tónverka, þeirra þekktast er ''[[Heyr, himna smiður|Heyr, himna smiðu]]<nowiki/>r''. Hann samdi einnig lagið ''Dúfa á brún'' fyrir skólakór Öldutúnsskóla. Þema 18. landsmóts barnakóra sem haldið var í Kópavogi dagana 19.- 21. apríl 2013 voru Þorkell og var lagið sungið undir stjórn Þórunnar Björnsdóttur. Þorkell var kennari við [[Tónlistarskólinn í Reykjavík|Tónlistarskólann í Reykjavík]] í [[Píanóleikur|píanóleik]], [[tónfræði]] og [[Tónlistarsaga|tónlistarsögu]] um áratugaskeið. Hann var formaður Tónskáldafélags Íslands 1983-1987, sat um tíma í stjórn [[Félag íslenskra tónlistarmanna|Félags íslenskra tónlistarmanna]] og var forseti [[Bandalag íslenskra listamanna|Bandalags íslenskra listamanna]] frá 1982-1986.<ref>Ismus.is, [https://www.ismus.is/i/person/uid-5f453a74-e692-4f67-b4cf-d839c977be8e „Þorkell Sigurbjörnsson“] (skoðað 24. júlí 2019)</ref> Árið 1993 var Þorkell sæmdur riddarakrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf sín á vettvangi tónlistar. == Tilvísanir == <references/> {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1938|2013}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslensk tónskáld]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] 4s3il3wch7uyi6pu3rc5r2p26048feg 0 79869 1962381 1888023 2026-05-06T13:13:25Z TKSnaevarr 53243 1962381 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2019''' ('''MMXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var almennt ár sem byrjar á þriðjudegi samkvæmt [[Gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. Það hefur því [[Sunnudagsbókstafur|sunnudagsbókstafinn]] F. ==Atburðir== ===Janúar=== [[Mynd:Solenidades._Homenagens_(44744824410).jpg|thumb|right|[[Michel Temer]] ásamt [[Jair Bolsonaro|Jair]] og [[Michelle Bolsonaro]] við embættistöku Bolsonaros 1. janúar.]] * [[1. janúar]] ** [[Jair Bolsonaro]] tók við embætti sem forseti [[Brasilía|Brasilíu]]. ** Geimkönnunarfarið ''[[New Horizons]]'' flaug í námunda við loftsteininn [[486958 Arrokoth]] í [[Kuiper-beltið|Kuiper-beltinu]]. ** [[Katar]] dró sig út úr [[Samtök olíuframleiðsluríkja|Samtökum olíuframleiðsluríkja]]. ** [[Hjónaband samkynhneigðra|Hjónabönd samkynhneigðra]] urðu lögleg í [[Austurríki]]. * [[3. janúar]] ** Nýtt þingtímabil hófst í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. [[Nancy Pelosi]] var kjörin [[forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]] af nýjum þingmeirihluta [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]]. ** Kínverska könnunarfarið ''[[Chang'e 4]]'' lenti á myrku hlið Tunglsins. * [[5. janúar]] – [[Bartólómeus 1. af Konstantínópel]] heimilaði sjálfstæði [[Úkraínska rétttrúnaðarkirkjan|Úkraínsku rétttrúnaðarkirkjunnar]] frá þeirri rússnesku. * [[6. janúar]] – [[Múhameð 5. af Kelantan]] sagði af sér sem [[konungur Malasíu]]. * [[10. janúar]] – Stjórnarkreppa hófst í [[Venesúela]] þegar [[Juan Guaidó]], forseti venesúelska þingsins, lýsti yfir að stjórn [[Nicolás Maduro|Nicolásar Maduro]] forseta væri ólögmæt og lýsti sjálfan sig forseta til bráðabirgða. * [[11. janúar]] – Þing [[Norður-Makedónía|Lýðveldisins Makedóníu]] samþykkti að nafni landsins skyldi breytt í [[Norður-Makedónía|Lýðveldið Norður-Makedónía]]. * [[18. janúar]] – Eldsneytisþjófar ollu sprengingu í oliuleiðslu í [[Tlahuelilpan]] í Mexíkó sem varð minnst 248 að bana. * [[25. janúar]] – Stífla fyrir námuúrgang brast í [[Brumadinho]] í Brasilíu með þeim afleiðingum að 270 létust. * [[28. janúar]] – [[Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna]] ákærði kínverska tæknirisann [[Huawei]] fyrir svik. ===Febrúar=== [[Mynd:2019_Haitian_protests_tire_fire.png|thumb|right|Dekkjabrennur í Hinche á Haítí.]] * [[1. febrúar]] – [[Donald Trump]] dró Bandaríkin út úr [[Samningur um meðaldræg kjarnavopn|Samningi um meðaldræg kjarnavopn]] frá 1987 vegna meintra brota Rússa gegn samningnum. Daginn eftir drógu Rússar sig út úr samningnum. * [[3. febrúar]] – [[Frans páfi]] kom fyrstur páfa til [[Arabíuskaginn|Arabíuskagans]] þegar hann heimsótti [[Abú Dabí]]. * [[6. febrúar]] – Bandarísku samtökin [[Freedom House]] breyttu stöðu [[Ungverjaland]]s í „frjálst að hluta“, sem var í fyrsta sinn sem Evrópusambandsland fékk ekki stöðuna „frjálst“. [[Serbía]] fékk sömu stöðu. * [[7. febrúar]] – [[Mótmælin á Haítí 2019]]: Mótmæli gegn stjórn [[Jovenel Moïse]] hófust í mörgum borgum landsins. * [[12. febrúar]] – Lýðveldið Makedónía breytti nafni sínu í [[Norður-Makedónía]] til að binda enda á áratugalangar deilur við [[Grikkland]] um notkun heitisins [[Makedónía]], til að geta átt möguleika á aðild að [[NATO]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. * [[21. febrúar]] – Fyrirtækið [[SpaceIL]] sendi ''[[Beresheet]]'', fyrsta könnunarfar einkaaðila, til Tunglsins. * [[23. febrúar]] – [[Nicolás Maduro]] sleit stjórnmálasamband Venesúela við [[Kólumbía|Kólumbíu]] vegna sendinga þeirra á mannúðaraðstoð yfir landamærin. * [[26. febrúar]] – [[Indverski flugherinn]] hóf loftárásir á meintar búðir vígamanna í [[Balakot]] í Pakistan. * [[27. febrúar]] – [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti og [[Kim Jong-un]] leiðtogi Norður-Kóreu funduðu í [[Hanoi]] í [[Víetnam]] um hugsanlega afvopnun Norður-Kóreu. Fundinum var slitið næsta dag án samnings. ===Mars=== [[Mynd:Patsy_Reddy_lays_flowers_at_Hagley_Park.jpg|thumb|right|Blóm í minningu fórnarlambanna í Christchurch.]] * [[3. mars]] – Mannlausa geimfarinu [[SpaceX Dragon]] tókst að lenda við [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðina]]. * [[10. mars]] – [[Boeing 737 MAX 8]]-flugvél á leið frá [[Addis Ababa]] í [[Eþíópía|Eþíópíu]] til [[Naíróbí]] í [[Kenía|Keníu]] brotlenti sex mínútum eftir flugtak. Allir um borð, alls 157 manns, létu lífið. * [[15. mars]] ** Vopnaður maður [[Skotárásin í Christchurch|réðist inn í tvær moskur]] í [[Christchurch]] á [[Nýja-Sjáland]]i og skaut á fólkið þar inni. Alls létust um fimmtíu manns í árásinni. ** Fellibylurinn [[Idai (fellibylur)|Idai]] gekk á land í [[Mósambík]] og olli dauða yfir 1000 manns, rafmagnsleysi og flóðum í sunnanverðri Afríku. * [[19. mars]] – [[Núrsúltan Nazarbajev]], forseti [[Kasakstan]]s, sagði af sér eftir 29 ár á valdastóli. * [[20. mars]] – [[Google]] var dæmt til að greiða 1,49 milljarð evra í sekt fyrir brot gegn samkeppnislögum í Evrópusambandinu. * [[21. mars]] – 78 fórust og yfir 600 slösuðust í sprengingu sem varð í efnaverksmiðju í [[Xiangshui]] í Kína. * [[23. mars]] – Síðasta landsvæðið sem var undir stjórn [[Íslamska ríkið|Íslamska ríkisins]], [[Al-Baghuz Fawqani]], var frelsað. * [[26. mars]] – Evrópusambandið samþykkti [[Tilskipun um höfundarétt á stafrænum innri markaði]] með hinni umdeildu 13. grein um ábyrgð vefsíðna. * [[30. mars]] – [[Zuzana Čaputová]] var kjörin forseti [[Slóvakía|Slóvakíu]]. ===Apríl=== [[Mynd:Incendie Notre Dame de Paris.jpg|thumb|right|Notre Dame í París brennur þann 15. apríl 2019.]] * [[2. apríl]] – [[Abdelaziz Bouteflika]] sagði af sér sem forseti [[Alsír]] eftir nokkurra mánaða mótmæli gegn áframhaldandi stjórn hans. * [[9. apríl]] – Þingkosningar fóru fram í [[Ísrael]]. Kosningarnar skiluðu jafntefli milli [[Likud]]-flokksins og [[Bláhvíta bandalagið|Bláhvíta bandalagsins]] og voru því endurteknar í september sama ár. * [[10. apríl]] – Fyrsta staðfesta ljósmyndin af [[svarthol]]i sem náðst hefur var kynnt. * [[11. apríl]]: ** [[Omar al-Bashir]], forseta [[Súdan]]s til 30 ára, var steypt af stóli af súdanska hernum eftir langa mótmælaöldu. ** [[Julian Assange]] var úthýst úr sendiráði [[Ekvador]]s í London eftir sjö ára dvöl þar. Lögreglan í London handtók hann síðan. * [[15. apríl]] – Eldsvoði hófst í [[Notre Dame]] í París. Þak og turnspíra dómkirkjunnar hrundu í eldinum en slökkviliðsmönnum tókst að bjarga burðarvirki og klukkuturnum hennar frá gereyðileggingu. * [[21. apríl]]: ** Um 290 manns létust í sprengjuárásum á kirkjur og hótel í [[Srí Lanka]]. ** [[Volodimír Selenskij]] var kjörinn forseti Úkraínu í seinni umferð forsetakosninga landsins. * [[25. apríl]] – [[Vladimír Pútín]], Rússlandsforseti, og [[Kim Jong-un]], leiðtogi Norður-Kóreu, mættust á fundi í Vladivostok. * [[26. apríl]] – Bandaríska kvikmyndin ''[[Avengers: Endgame]]'' var frumsýnd og varð ein tekjuhæsta mynd allra tíma. * [[28. apríl]] ** Þingkosningar fóru fram á [[Spánn|Spáni]]. [[Spænski sósíalíski verkamannaflokkurinn]], flokkur [[Pedro Sánchez]] forsætisráðherra, hlaut um 30 prósent atkvæða, mest allra flokka. ** [[Victor Vescovo]] náði að kafa dýpra en nokkur maður hefur áður gert með því að komast niður á 10.928 metra dýpi í [[Maríanadjúpállinn|Maríanadjúpálnum]]. * [[30. apríl]] – [[Akihito]] Japanskeisari sagði af sér sökum aldurs og sonur hans, krónprinsinn [[Naruhito]], settist á keisarastól. ===Maí=== [[Mynd:The_Coronation_of_King_Rama_X_B.E._2562_(A.D._2019).JPG|thumb|right|Krýningarhátíð Vajiralongkorns Taílandskonungs.]] * [[1. maí]] – [[Vajiralongkorn]], konungur Taílands, gekk að eiga lífvörð sinn, [[Suthida Tidjai]], í óvæntri athöfn. * [[3. maí]] – Fjöldi látinna í [[Ebólafaraldurinn í Kivu|ebólafaraldrinum í Kivu]] náði 1.000. Þetta var annar skæðasti ebólafaraldur sögunnar. * [[3. maí|3.]]-[[6. maí]] – [[Átök Ísraela og Palestínumanna á Gasa 2019]]: Ísraelsher skaut flugskeytum á Gasaströndina með þeim afleiðingum að 20 létust. * [[4. maí]] – Krýningarhátíð [[Vajiralongkorn]]s, konungs Taílands, hófst. * [[5. maí]] – 41 fórst þegar eldur kom upp í [[Aeroflot flug 1492|Aeroflot flugi 1492]] eftir neyðarlendingu á [[Sjeremetevos-flugvöllur|Sjeremetevos-flugvelli]] í Moskvu. * [[7. maí]] - [[Ísland]] tók við formennsku í [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðinu]] af [[Finnland|Finnlandi]]. * [[12. maí]] – [[Ómanflóaatvikið 2019]]: Fjögur flutningaskip voru skemmd nærri höfninni í [[Fujairah]] í Sameinuðu arabísku furstadæmunum. Bandaríkjastjórn sakaði [[Íran]] um að standa á bak við árásirnar. * [[14. maí]] - [[Alþingi]] samþykkti frumvarp [[Svandís Svavarsdóttir|Svandísar Svavarsdóttur]] um að konur gætu óskað eftir [[þungunarrof]]i fram að lokum 22. viku [[Þungun|þungunar]], óháð ástæðu. * [[15. maí]] – [[Þungunarrof]] var bannað nema í undantekningatilvikum í bandaríska fylkinu [[Alabama]]. * [[17. maí]] – [[Taívan]] lögleiddi [[hjónabönd samkynhneigðra]], fyrst Asíuríkja. * [[18. maí]]: ** Þingkosningar fóru fram í [[Ástralía|Ástralíu]]. Ríkisstjórn Frjálslynda flokksins undir forsæti [[Scott Morrison|Scotts Morrison]] vann sigur gegn stjórnarandstöðunni, þvert á væntingar. ** [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] var haldin í [[Tel Aviv]] í Ísrael. [[Duncan Laurence]] vann keppnina fyrir [[Holland]] með laginu „Arcade“. Hljómsveitin [[Hatari]] keppti fyrir hönd Íslands og lenti í 10. sæti. * [[19. maí]] – Vegna banns bandarískra stjórnvalda gat kínverska fyrirtækið [[Huawei]] ekki notað [[Android]]-stýrikerfið í tæki sín. * [[20. maí]] – Meirihluti landa heims samþykkti endurskilgreiningu [[SI-kerfið|SI-kerfisins]]. Mælieiningin [[kílógramm]] var endurskilgreind út frá [[Plancks-fasti|Plancks-fasta]]. * [[22. maí]] - [[Selfoss]] varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn í [[Handknattleikur|handbolta]] eftir 3-1 sigur á [[Haukar|Haukum]] í úrslitaviðureign. * [[24. maí]] – [[Theresa May]], forsætisráðherra Bretlands, tilkynnti að hún hygðist segja af sér eftir að [[Brexit]]-samningum hennar við Evrópusambandið hafði þrisvar verið hafnað af breska þinginu. * [[29. maí]] – 29 drukknuðu þegar ferðamannaferja lenti í árekstri og sökk í [[Dóná]] við [[Búdapest]]. ===Júní=== [[Mynd:President_Trump_and_First_Lady_Melania_Trump's_Trip_to_the_United_Kingdom_(48007770612).jpg|thumb|right|Theresa May, ásamt Elísabetu Bretadrottningu og Donald Trump Bandaríkjaforseta í minningarathöfn um [[D-dagur|D-dag]] 5. júní.]] * [[1. júní]] - [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool F.C.]] sigrar [[Meistaradeild Evrópu]] í sjötta sinn eftir sigur á [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] 2-0 í [[Madríd]]. [[Mohamed Salah]] og [[Divock Origi]] skoruðu mörkin. * [[3. júní]] – [[Blóðbaðið í Kartúm]]: Yfir 100 mótmælendur voru drepnir þegar stjórnarhermenn og [[Janjaweed]]-hópar réðust á búðir mótmælenda í Kartúm, Súdan. * [[3. júní]] – [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti hóf opinbera heimsókn sína til [[Bretland]]s. * [[5. júní]] – Forseti Kína, [[Xi Jinping]], hélt í opinbera heimsókn til [[Rússland]]s. * [[6. júní]] – [[Mótmælin í Súdan 2018-2019]]: [[Afríkusambandið]] felldi niður aðild [[Súdan]]s vegna blóðbaðsins í Kartúm. * [[7. júní]] – [[Theresa May]] sagði af sér formennsku í [[Breski íhaldsflokkurinn|Breska íhaldsflokknum]]. * [[9. júní]] – [[Mótmælin í Hong Kong 2019–20|Mótmælin í Hong Kong]]: Rúmlega milljón manns í [[Hong Kong]] mótmæltu fyrirhugaðri löggjöf um framsal glæpamanna til [[Kína]] í stærstu mótmælum Hong Kong frá árinu 1997. * [[9. júní]] – Sprengigos varð í [[Sinabung-fjall]]i á Indónesíu. 7 km hár gosmökkur barst frá eldfjallinu. * [[11. júní]] – [[Botsvana]] afnam lög sem gerðu [[samkynhneigð]] ólöglega. * [[13. júní]] – [[Ómanflóaatvikið]]: Ráðist var á tvö olíuflutningaskip í [[Hormússund]]i sem jók enn á spennu milli [[Íran]]s og [[BNA|Bandaríkjanna]]. * [[17. júní]] – 30 létust í þremur [[sjálfsmorðssprengjuárás]]um á knattspyrnuleik í [[Borno]] í Nígeríu. * [[19. júní]] – Þrír Rússar og einn Úkraínumaður voru formlega ákærðir fyrir að hafa skotið niður [[Malaysia Airlines flug 17]] árið 2014. * [[20. júní]] – [[Xi Jinping]], forseti Kína, fór í opinbera heimsókn til [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]]. ===Júlí=== [[Mynd:Yuen Long Station White Tee people open the gate 20190721.png|thumb|right|Árásarmenn á Yuen Long-stöðinni í Hong Kong.]] * [[1. júlí]] – [[Japan]]ar hófu aftur [[hvalveiðar]] í hagnaðarskyni eftir 30 ára hlé. * [[1. júlí]] – [[Mótmælin í Hong Kong 2019-2020]]: Hundruð mótmælenda réðust inn í þinghúsið í Hong Kong og unnu þar eignaspjöll. * [[3. júlí]] – 53 létust í [[Loftárásin á Tajoura-flóttamannabúðirnar|loftárás]] á Tajoura-flóttamannabúðirnar í Líbíu. * [[6. júlí]] – Bandaríski fjárfestirinn [[Jeffrey Epstein]] var handtekinn og ákærður fyrir mansal og kynlífsþrælkun. * [[10. júlí]] – Síðasta [[Volkswagen-bjalla]]n var framleidd í Mexíkó. * [[12. júlí]] – [[Árásin á Asasey Hotel]]: 26 létust þegar bílsprengja sprakk og árásarmenn hófu skothríð á [[Asasey Hotel]] í [[Kismajó]] í Sómalíu. * [[16. júlí]] – [[Ursula von der Leyen]] tók við embætti sem [[forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]], fyrst kvenna. * [[17. júlí]] – Eiturlyfjabaróninn [[Joaquín "El Chapo" Guzmán]] var dæmdur í lífstíðarfangelsi og 30 ár að auki. * [[18. júlí]] – [[Brennuárásin á Kyoto Animation]]: 36 létust þegar maður kveikti í skrifstofum japanska teiknimyndafyrirtækisins [[Kyoto Animation]]. * [[19. júlí]] – [[Íranski byltingarvörðurinn]] hertók breska olíuflutningaskipið ''Stena Impero'' í Persaflóa. * [[21. júlí]] – 100 hvítklæddir óeirðaseggir sem taldir voru tengjast [[kínverska mafían|kínversku mafíunni]], réðust á vegfarendur á [[Yuen Long-lestarstöðin]]ni í Hong Kong vopnaðir kylfum. * [[23. júlí]] – [[Sigrún Þuríður Geirsdóttir]] synti fyrst kvenna [[Eyjasund]] en það er sundið milli [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]] og [[Landeyjar|Landeyjasands]]. * [[24. júlí]] – [[Boris Johnson]] tók við embætti [[forsætisráðherra Bretlands]]. * [[30. júlí]] – [[Skyndiskilnaður|Skyndskilnaðir]] að íslömskum hætti voru bannaðir á Indlandi. ===Ágúst=== [[Mynd:Hong_Kong_anti-extradition_bill_protest_(48108527758).jpg|thumb|right|Mótmæli gegn lögum um framsal fanga í Hong Kong.]] * [[1. ágúst]] – Danska heimskautarannsóknastöðin [[Polar Portal]] sagði frá því að 11 milljarðar tonna af ís hefðu bráðnað á einum degi á [[Grænlandsjökull|Grænlandsjökli]]. * [[2. ágúst]] – Bandaríkin drógu sig formlega út úr [[samningur um meðaldræg kjarnavopn|samningi um meðaldræg kjarnavopn]] sem þau höfðu gert við [[Sovétríkin]] árið 1987. * [[3. ágúst]] ** 23 létust í [[Skotárásin í El Paso 2019|skotárás]] í [[Walmart]]-búð í [[El Paso]] í Texas. ** Hraðvagnakerfið [[Metrobuss]] hóf starfsemi í Þrándheimi í Noregi. * [[4. ágúst]] ** [[Sprengingin í Kaíró 2019]]: Bíll ók á þrjá aðra bíla og olli sprengingu sem kostaði 20 manns lífið. ** [[Skotárásin í Dayton 2019]]: Tíu létust, þar á meðal árásarmaðurinn, og 27 særðust í skotárás í [[Dayton]], Ohio. * [[5. ágúst]] ** [[Ríkisstjórn Indlands]] afturkallaði sérstöðu [[Jammú og Kasmír]] í indversku stjórnarskránni. ** [[Mótmælin í Hong Kong 2019-2020]]: Fyrsta allsherjarverkfallið í Hong Kong frá 1967 hófst. * [[10. ágúst]] ** [[Tankbílasprengingin í Morogoro]]: Olíuflutningabíll sprakk í [[Morogoro]] í Tansaníu með þeim afleiðingum að 89 létust. ** Maður hóf skothríð í mosku í [[Bærum]] í Noregi með þeim afleiðingum að einn lést. Síðar kom í ljós að hann hafði áður myrt stjúpsystur sína. * [[11. ágúst]] ** [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2015–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]]: Aðskilnaðarsinnar í suðurhluta landsins hertóku borgina [[Aden]] og hröktu burt hina alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórn [[Abdrabbuh Mansur Hadi]]. ** [[Flóðin á Indlandi 2019]]: Yfir 100 létust í flóðum á Indlandi. * [[12. ágúst]] – [[Alþjóðaflugvöllurinn í Hong Kong|Alþjóðaflugvellinum í Hong Kong]] var lokað vegna mótmælaöldunnar. * [[14. ágúst]] – [[Greta Thunberg]] sigldi af stað yfir Atlantshafið á skútunni ''Malizia II'' til að taka þátt í loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York. Hún kom þangað 2 vikum síðar. * [[16. ágúst]] – 20 flóttamenn biðu bana í loftárásum Rússa á [[Hass-flóttamannabúðirnar]] í Sýrlandi. * [[18. ágúst]] – Um 100 manns komu saman í minningarathöfn um jökulinn [[Ok]] á Íslandi. * [[21. ágúst]] ** [[Skógareldarnir í Amasón 2019]]: [[Brasilíska geimferðastofnunin]] sagði frá metfjölda skógarelda í Amasónfrumskóginum. ** [[Giuseppe Conte]], forsætisráðherra Ítalíu, sagði af sér til að forðast vantraust. * [[26. ágúst]] – Lyfjafyrirtækið [[Johnson & Johnson]] var dæmt til að greiða 572 milljónir dala í bætur vegna [[ópíóíðafaraldurinn í Bandaríkjunum|ópíóíðafaraldursins í Bandaríkjunum]]. ===September=== [[Mynd:Toronto_Climate_Strike_27-09-2019.jpg|thumb|right|Loftslagsverkfall í Torontó 27. september.]] * [[1. september]] – Fellibylurinn [[Dorian (fellibylur)|Dorian]] gekk á land á Bahamaeyjum þar sem 43 fórust. * [[2. september]] – 34 fórust þegar köfunarbáturinn ''[[MV Conception]]'' brann og sökk undan strönd Kaliforníu. * [[2. september]] – Íranska baráttukonan [[Sahar Khodayari]] kveikti í sér eftir að hafa verið handtekin fyrir að fara á knattspyrnuleik. Hún lést viku síðar. * [[4. september]] - [[Mike Pence]], [[varaforseti Bandaríkjanna]] heimsækir [[Ísland]] ásamt konu sinni [[Karen Pence]]. Pence átti fund með [[Katrín Jakobsdóttir|Katrínu Jakobsdóttur]] [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] og [[Guðni Th. Jóhannesson|Guðna Th. Jóhannessyni]] [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. Guðni Th. og Pence funduðu í [[Höfði|Höfða]]. * [[4. september]] – [[Mótmælin í Hong Kong 2019–20|Mótmælin í Hong Kong]]: [[Carrie Lam]], stjórnarformaður Hong Kong, lýsti yfir að umdeilt frumvarp um framsal brotafólks frá Hong Kong til meginlands Kína hefði verið dregið til baka. * [[10. september]] – [[Þingfrestunardeilan í Bretlandi 2019]]: [[Boris Johnson]] frestaði þingfundum þrátt fyrir hávær mótmæli þingmanna. * [[14. september]] – [[Drónaárás]] var gerð á tvær olíuhreinsistöðvar [[Aramco]] í [[Abqaiq]] og [[Khurais]] í Sádi-Arabíu. [[Hútífylkingin]] lýsti ábyrgð á hendur sér. * [[17. september]] – Þingkosningar fóru fram í [[Ísrael]] í annað skipti á einu ári. Líkt og fyrri kosningar ársins skiluðu kosningarnar hnífjafnri niðurstöðu milli [[Likud]]-flokksins og [[Bláhvíta bandalagið|Bláhvíta bandalagsins]]. * [[20. september]] – Alþjóðlegt [[loftslagsverkfall]] fór fram um allan heim. * [[23. september]] – Rússland lögfesti [[Parísarsamkomulagið]]. * [[24. september]] – [[Nancy Pelosi]] lýsti því yfir að [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] hygðist hefja formlegt ákæruferli gegn [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta fyrir mögulegt embættisbrot. * [[27. september]] – 4 milljónir tóku þátt í [[loftslagsverkfall]]i um allan heim. [[Greta Thunberg]] og [[Justin Trudeau]] leiddu mótmælagöngu í Kanada með 400.000 þátttakendum. * [[29. september]] – Fjórði áfangi [[neðanjarðarlestarkerfi Kaupmannahafnar|neðanjarðarlestarkerfis Kaupmannahafnar]], [[Cityringen]], var opnaður. * [[29. september]] – Þingkosningar voru haldnar í [[Austurríki]]. [[Austurríski þjóðarflokkurinn]] undir forystu [[Sebastian Kurz|Sebastians Kurz]] vann um 37% atkvæða. * [[30. september]] – [[Brú Maríu Krónprinsessu]] sem liggur yfir [[Hróarskeldufjörður|Hróarskeldufjörð]] var opnuð fyrir umferð. ===Október=== [[Mynd:Protestas en Chile 20191022 07.jpg|thumb|right|Mótmælasamkoma í [[Santíagó]] í [[Síle]].]] * [[1. október]] – [[Kína|Alþýðulýðveldið Kína]] fagnaði 70 ára afmæli kommúnistastjórnar landsins. * [[1. október]] – [[5. október]]: Að minnsta kosti 90 manns létu lífið í mótmælum gegn ríkisstjórn [[Írak]]s. * [[6. október]] – Þingkosningar voru haldnar í [[Portúgal]]. [[Sósíalistaflokkurinn (Portúgal)|Sósíalistaflokkurinn]] undir forystu [[António Costa]] vann sigur með um 36,65% atkvæða. * [[9. október]] ** Her [[Tyrkland]]s hóf [[Friðarvorið|innrás]] á yfirráðasvæði [[Rojava]] í Norður-Sýrlandi í kjölfar þess að [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti tilkynnti að [[Bandaríkjaher]] myndi ekki skipta sér að hernaðaraðgerðum Tyrkja á svæðinu. ** Tveir létust í hryðjuverkaárás á [[Sýnagóga|sýnagógu]] í [[Halle]] á Þýskalandi á [[jom kippúr]]-hátíðinni. * [[13. október]] ** [[Kais Saied]] var kjörinn forseti [[Túnis]] í annarri umferð forsetakosninga þar í landi. ** Þingkosningar fóru fram í [[Pólland]]i. Ríkisstjórn [[Lög og réttlæti|Laga og réttlætis]] vann sigur og viðhélt hreinum þingmeirihluta sínum. * [[14. október]] – Leiðtogar [[Katalónía|katalónskra]] sjálfstæðissinna voru dæmdir í fangelsi fyrir að lýsa yfir [[Katalónska lýðveldið (2017)|aðskilnaði Katalóníu frá Spáni]] árið 2017. * [[19. október]] – [[Sebastián Piñera]], forseti [[Síle]], lýsti yfir neyðarástandi vegna fjöldamótmæla Sílemanna gegn verðhækkun á lestarmiðum. * [[21. október]] – Þingkosningar voru haldnar í [[Kanada]]. [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslyndi flokkurinn]] undir stjórn [[Justin Trudeau]] forsætisráðherra vann flest þingsæti en tapaði þó hreinum þingmeirihluta sínum. * [[24. október]] – Lík spænska einræðisherrans [[Francisco Franco]] var fjarlægt úr grafarminnismerki í [[Dalur hinna föllnu|Dal hinna föllnu]] og endurgreftrað í kirkjugarði í Madríd. * [[27. október]] ** Forsetakosningar voru haldnar í [[Argentína|Argentínu]]. Sitjandi forsetinn [[Mauricio Macri]] tapaði endurkjöri fyrir mótframbjóðandanum [[Alberto Fernández]]. ** [[Abu Bakr al-Baghdadi]], leiðtogi [[Íslamska ríkið|íslamska ríkisins]], var drepinn í árás sérsveita Bandaríkjahers í Sýrlandi. * [[29. október]] – [[Saad Hariri]], forsætisráðherra [[Líbanon]], sagði af sér vegna [[Mótmælin í Líbanon 2019|fjöldamótmæla í landinu]]. ===Nóvember=== [[Mynd:DSCF5290_(49094872852).jpg|thumb|right|Götuvígi við Tækniháskóla Hong Kong.]] * [[4. nóvember]] – [[LeBarón- og Langford-morðin]]: Níu Bandaríkjamenn voru myrtir af mexíkósku glæpagengi er þeir óku til brúðkaups rétt sunnan við landamærin. * [[5. nóvember]] - Flugfélagið [[Play]] var stofnað. * [[6. nóvember]] – [[Árásin í Fada N'gourma]]: 37 létust þegar byssumenn réðust á bílalest kanadíska námafyrirtækisins [[Semafo]] í Búrkína Fasó. * [[7. nóvember]] – Kongóski uppreisnarleiðtoginn [[Bosco Ntaganda]] var dæmdur í 30 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi og glæpi gegn mannkyni af [[Alþjóðaglæpadómstóllinn|Alþjóðaglæpadómstólnum]]. * [[10. nóvember]] ** [[Evo Morales]], forseti [[Bólivía|Bólivíu]] til þrettán ára, sagði af sér í skugga mótmæla gegn kosningamisferli í landinu. ** Þingkosningar voru haldnar á Spáni í annað skipti á árinu. * [[12. nóvember]] – [[WikiLeaks]] birti [[Samherjaskjölin]] (e. ''Fishrot Files'') sem fjölluðu um meintar mútugreiðslur sjávarútvegsfyrirtækisins [[Samherji|Samherja]] til [[Namibía|namibískra]] stjórnvalda í skiptum fyrir veiðileyfi við strendur Namibíu. * [[17. nóvember]] – [[Mótmælin í Hong Kong 2019-20]]: Lögreglu og mótmælendum lenti saman utan við [[Tækniháskóli Hong Kong|Tækniháskóla Hong Kong]]. * [[19. nóvember]] – [[Google]] gaf út leikjaþjónustuna [[Stadia]]. * [[21. nóvember]] – Forsætisráðherra Ísraels, [[Benjamin Netanyahu]], var ákærður fyrir spillingu. * [[23. nóvember]] ** Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði [[Bougainville]] fór fram. Yfirgnæfandi meirihluti kaus með sjálfstæði. ** Síðasti [[súmötrunashyrningur]]inn dó í Malasíu. * [[25. nóvember]] – [[Alþjóðaveðurfræðistofnunin]] gaf út að uppsöfnun [[gróðurhúsalofttegund]]a í lofthjúpnum hefði náð nýjum hæðum og engin merki væru um að hægðist á henni. * [[26. nóvember]] ** [[Jarðskjálftinn í Albaníu 2019]]: 51 lést og yfir 2.000 særðust þegar jarðskjálfti, 6,4 að stærð, reið yfir Norðvestur-Albaníu. ** [[Mótmælin í Chile 2019]]: [[Human Rights Watch]] og [[Amnesty International]] gáfu út skýrslur um alvarleg mannréttindabrot lögreglu í Chile gegn mótmælendum. * [[30. nóvember]] ** [[Adil Abdul-Mahdi]], forsætisráðherra [[Írak]]s, sagði af sér í kjölfar [[Mótmælin í Írak 2019|mannskæðra mótmæla í landinu]]. ** [[Þungarokk]]ssveitin [[Slayer]] spilaði sína síðustu tónleika. ===Desember=== [[Mynd:House_of_Representatives_Votes_to_Adopt_the_Articles_of_Impeachment_Against_Donald_Trump.jpg|thumb|right|Bandaríkjaþing samþykkir að gefa út vantraust á Donald Trump.]] * [[1. desember]] – [[Ursula von der Leyen]] tók við embætti forseta [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]]. * [[1. desember]] – [[Kórónaveirufaraldurinn]]: Fyrsta þekkta dæmið um smit í manni kom upp í [[Wuhan]] í Kína. * [[2. desember]] – [[Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna 2019]] hófst í Madríd á Spáni þar sem forseti Chile hafði hafnað því að halda ráðstefnuna vegna mótmælanna í landinu. * [[5. desember]] – [[Skriðurnar í Búrúndí 2019]]: 26 fórust í skriðum í Búrúndí. * [[9. desember]] – Eldgos hófst á nýsjálensku eyjunni [[Whakaari/White Island]] með þeim afleiðingum að 20 fórust. * [[9. desember]] – [[Alþjóðalyfjaeftirlitsstofnunin]] kaus samhljóða að útiloka Rússland frá alþjóðlegum keppnisíþróttum í 4 ár vegna ólöglegrar lyfjanotkunar. * [[10. desember]] – [[Sanna Marin]] varð yngsti forsætisráðherra heims, 34 ára gömul, þegar hún var kjörin leiðtogi [[Finnski sósíaldemókrataflokkurinn|Finnska sósíaldemókrataflokksins]]. * [[11. desember]] - [[Lög um ríkisborgararétt á Indlandi 2019|Lög um ríkisborgararétt á Indlandi]]: Indverjar slaka á lögum um minnihlutartrúarhópa sem eru innflytjendur á Indlandi. * [[12. desember]] – [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkurinn]] undir forystu [[Boris Johnson|Borisar Johnson]] vann meirihluta í þingkosningum í [[Bretland]]i. * [[17. desember]] – Fyrsta flugmóðurskipið sem smíðað var að öllu leyti í Kína, ''[[Shandong (flugmóðurskip)|Shandong]]'', hóf siglingar. * [[18. desember]] – Geimsjónaukanum [[CHEOPS]] var skotið á loft. * [[18. desember]] – [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] kærði [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta formlega fyrir valdníðslu og að hindra störf þingsins. Öldungadeildin felldi kæruna niður í febrúar árið eftir. * [[20. desember]] – [[Geimher Bandaríkjanna]] var stofnaður sem einn af átta heröflum landsins. * [[28. desember]] – 78 létust í [[bílsprengja|bílsprengju]] á vegum [[al-Shabaab]] í [[Mógadisjú]] í Sómalíu. * [[30. desember]] – Yfirvöld í Kína tilkynntu að vísindamaðurinn [[He Jiankui]], sem sagðist hafa skapað fyrstu erfðabreyttu börn heims, hefði verið dæmdur í lífstíðarfangelsi. * [[30. desember]] – Lengstu og dýpstu neðansjávargöng heims, [[Ryfylkegöngin]], voru opnuð í Noregi. * [[31. desember]] – [[Írak|Íraskir]] skæruliðar og mótmælendur hlynntir stjórn [[Íran]]s réðust á sendiráð Bandaríkjanna í [[Bagdad]]. * [[31. desember]] – [[Kórónaveirufaraldurinn]]: Fyrstu opinberu fréttirnar bárust af nýjum kórónaveirufaraldri í [[Wuhan]] í Kína. ==Fædd== * [[6. maí]] – [[Archie Mountbatten-Windsor]], sonur [[Harry Bretaprins]] og [[Meghan, hertogaynja af Sussex|Meghan hertogaynju]] ==Dáin== * [[14. janúar]] – [[Stefán Dan Óskarsson]], íslenskur líkamsræktarfrömuður (f. [[1947]]). * [[23. janúar]] – [[Loftur Jóhannesson]], íslenskur vopnasali (f. [[1930]]). * [[7. febrúar]] – [[Karólína Lárusdóttir]], íslenskur myndlistamaður (f. [[1944]]). * [[15. febrúar]] – [[Lee Radziwill]], bandarísk yfirstéttarkona (f. [[1933]]). * [[20. mars]] – [[Mary Warnock]], breskur heimspekingur (f. [[1924]]). * [[2. apríl]]: ** [[Jón Helgason (alþingismaður)|Jón Helgason]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1931]]). ** [[Sigrún Pálína Ingvarsdóttir]], íslenskur þroskaþjálfi (f. [[1955]]). * [[12. apríl]] – [[Georgia Engel]], bandarísk leikkona (f. [[1948]]). * [[17. apríl]] – [[Alan García]], fyrrum forseti Perú (f. [[1949]]). * [[22. apríl]] – [[Hörður Sigurgestsson]], íslenskur viðskiptafræðingur (f. [[1938]]). * [[23. apríl]] – [[Jóhann af Lúxemborg|Jóhann]], fyrrum [[stórhertogi Lúxemborgar]] (f. [[1921]]). * [[13. maí]] – [[Doris Day]], bandarísk leikkona og söngkona (f. [[1922]]). * [[16. maí]]: ** [[Bob Hawke]], fyrrum forsætisráðherra Ástralíu (f. [[1929]]). ** [[I. M. Pei]], kínversk-bandarískur arkitekt (f. [[1917]]). * [[20. maí]] – [[Niki Lauda]], austurrískur kappakstursbílstjóri (f. [[1949]]). * [[1. júní]] – [[Michel Serres]], franskur heimspekingur (f. 1930). * [[14. júní]] – [[Atli Magnússon]], íslenskur rithöfundur (f. [[1944]]). * [[17. júní]]: ** [[Gloria Vanderbilt]], bandarísk yfirstéttarkona (f. [[1924]]). ** [[Múhameð Morsi]], fyrrum forseti Egyptalands (f. [[1951]]). * [[21. júní]] – [[Dimitris Kristófías]], fyrrum forseti Kýpur (f. [[1946]]). * [[9. júlí]] – [[Ross Perot]], bandarískur viðskiptamaður og forsetaframbjóðandi (f. [[1930]]). * [[15. júlí]] – [[Þorsteinn Ingi Sigfússon]], íslenskur eðlisfræðingur (f. [[1954]]). * [[22. júlí]] – [[Li Peng]], fyrrum forsætisráðherra Kína (f. [[1928]]). * [[25. júlí]] – [[Beji Caid Essebsi]], forseti Túnis (f. [[1926]]). * [[5. ágúst]] – [[Toni Morrison]], bandarískur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1931]]). * [[10. ágúst]] – [[Jeffrey Epstein]], bandarískur fjárfestir og kynferðisbrotamaður (f. [[1953]]). * [[16. ágúst]] – [[Peter Fonda]], bandarískur leikari (f. [[1940]]). * [[6. september]] – [[Robert Mugabe]], fyrrum forseti Simbabve (f. [[1924]]). * [[19. september]] – [[Zine El Abidine Ben Ali]], fyrrum forseti Túnis (f. [[1936]]). * [[26. september]] – [[Jacques Chirac]], fyrrum forseti Frakklands (f. [[1932]]). * [[5. október]] – [[Tome]], belgískur myndasöguhöfundur (f. [[1957]]). * [[27. október]] – [[Abu Bakr al-Baghdadi]], íraskur hryðjuverkamaður (f. [[1971]]). * [[28. október]] – [[Gunnar Karlsson (sagnfræðingur)|Gunnar Karlsson]], íslenskur sagnfræðingur (f. [[1939]]). * [[29. október]] – [[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]], íslenskur stjórnmálamaður og seðlabankastjóri (f. [[1936]]). * [[3. nóvember]] – [[Yvette Lundy]], frönsk andspyrnukona og kennari (f. [[1916]]). * [[29. nóvember]] – [[Yasuhiro Nakasone]], fyrrum forsætisráðherra Japans (f. [[1918]]). * [[5. desember]] – [[George J. Laurer]], bandarískur verkfræðingur (f. [[1925]]). * [[28. desember]] – [[Vilhjálmur Einarsson]], skólastjóri og frjálsíþróttamaður (f. [[1934]]). * [[31. desember]] – [[Guðrún Ögmundsdóttir]] íslenskur félagsráðgjafi, borgarfulltrúi í Reykjavík og alþingismaður (f. [[1950]]). ==Nóbelsverðlaunin== * [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum|Bókmenntir]]: [[Peter Handke]] * [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: [[John B. Goodenough]], [[M. Stanley Whittingham]] og [[Akira Yoshino]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]]: [[Abiy Ahmed]] * [[Nóbelsverðlaunin í hagfræði|Hagfræði]]: [[Abhijit Banerjee]], [[Esther Duflo]] og [[Michael Kremer]]. * [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[James Peebles]], [[Michel Mayor]] og [[Didier Queloz]] * [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[William G. Kaelin]], [[Peter J. Ratcliffe]] og [[Gregg L. Semenza]] [[Flokkur:2019]] [[Flokkur:2011-2020]] o1jyxx2iqvwayjdwhrgu1bty659kn9y 0 82162 1962432 1957201 2026-05-07T03:10:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962432 wikitext text/x-wiki [[Mynd:K0626 Vadmand, Rancke-Madsen, Madsen, Kure.jpg|thumb|right|Per Vadmand, Hans Rancke-Madsen, Peter Madsen og Henning Kure, aðalhöfundar sagnaflokksins um Goðheima.]]'''Goðheimar''' ([[danska]]: ''Valhalla'') er [[Danmörk|dönsk]] teiknimyndasögusería. Upphaflega var hún gefin út af [[Interpresse]] forlaginu en síðan [[1997]] hefur [[Carlsen Comics]] séð um útgáfuna. ==Saga Goðheima== Seint á áttunda áratugnum fékk ungur teiknari að nafni [[Peter Madsen (teiknari)|Peter Madsen]] það tækifæri að búa til teiknimyndasögur um veröld víkinganna. Hann fékk [[Hans Rancke-Madsen]] til að hjálpa sér við skriftir og þeir ákváðu að byggja sögurnar á norrænni goðafræði. Þeir voru undir áhrifum frönsk/belgísku hreyfingarinnar sem hafði getið af sér [[Tinni|Tinna]], [[Ástríkur|Ástrík]] og fleira sem nú er talið sígilt. Þeir notuðu Eddurnar sem heimildir við gerð bókanna og helstu sögupersónurnar voru þekkt goð eins og [[Þór (norræn goðafræði)|Þór]] og [[Óðinn]] auk manna og þursa. Fyrstu teiknimyndasögurnar sáust í danska dagblaðinu [[Politiken]] árið [[1978]] og fyrsta bókin kom út ári seinna við góðar undirtektir. Þó að Eddurnar séu undirstaðan í teiknimyndasögunum er skáldaleyfið mikið notað og margt gengur greinilega í berhögg við þær. Kímnin er ekki langt undan og bækurnar geta tæpast talist barnabækur sökum mikils ofbeldis og nektar. Mikil vinna var lögð í hverja bók og stundum liðu mörg ár á milli þeirra. Árið 2007 komu Goðheimar fyrst á internetið þegar [[Jótlandspósturinn]] birti fjórtándu bókina í heild sinni, eina blaðsíðu í hverri viku. Árið 2009 kom út síðasta bókin í seríunni, Vølvens syner, sem gjallar um [[fimbulvetur]] og [[ragnarök]]. Bækurnar hafa verið þýddar á mörgum tungumálum, t.d. Norðurlandatungumálunum, hollensku og indónesísku. Fyrstu fimm bækurnar voru þýddar á íslensku (fyrstu þrjár af Guðna Kolbeinssyni, hinar af Bjarna Frímanni Karlssyni) og gefnar út af [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunni]] á árunum 1979-1989. Þær voru svo endurútgefnar af Iðunni á árunum 2010-2014 og næstu bækur í bókaflokknum hafa komið út að mestu árlega síðan. ==Listi yfir bækurnar== Eftirfarandi er Listi yfir bækurnar.<ref>https://www.litteratursiden.dk/forfattere/peter-madsen{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- !Ár !Titill á dönsku !Titill á íslensku !Byggt á... |- |1979 |Ulven er Løs |[[Úlfurinn bundinn]] (1979; endurútgefin 2010) |Snorra-Edda |- |1980 |Thors Brudefærd |[[Hamarsheimt]] (1980; endurútgefin 2011) |Þrymskviða |- |1982 |Odins Væddemål |[[Veðmál Óðins]] (1982; endurútgefin 2012) |Snorra-Edda og Ynglingasaga |- |1987 |Historien om Quark |[[Sagan um Kark]] (1988; endurútgefin 2013) |Ekkert |- |1989 |Rejsen Til Udgårdsloke |[[Förin til Útgarða-Loka]] (1989; endurútgefin 2014) |Snorra-Edda |- |1990 |De Gyldne Æbler |[[Gulleplin]] (2015) |Snorra-Edda |- |1991 |Ormen i Dybet |[[Krækt í orminn]] (2016) |Snorra-Edda og Hýmiskviða |- |1992 |Frejas Smykke |[[Brísingamenið (Goðheimar)|Brísingamenið]] (2017) |Snorra-Edda og Sörla saga |- |1993 |Den Store Udfordring |[[Hólmgangan]] (2019) |Snorra-Edda |- |1997 |Gudernes Gaver |[[Gjafir guðanna]] (2020) |Snorra-Edda |- |1998 |Mysteriet om Digtermjøden |[[Ráðgátan um skáldamjöðinn]] (2021) |Snorra-Edda og Ynglingasaga |- |2001 |Gennem Ild og Vand |[[Gegnum eld og vatn]] (2022) |Snorra-Edda og Grímnismál |- |2006 |Balladen om Balder |[[Feigðardraumar]] (2023) |Snorra-Edda, Baldurs draumar og Gesta Danorum |- |2007 |Muren ||[[Múrinn (Goðheimar)|Múrinn]] (2024) |Snorra-Edda og Skírnismál |- |2009 |Vølvens syner |[[Sýnir völvunnar]] (2025) |Snorra-Edda og Völuspá |} ==Sögupersónur== Sögupersónur Goðheima eru þær persónur sem koma fyrir í fornritunum auk nokkurra skáldaðra. Aðalfókusinn er á systkinin [[Þjálfi|Þjálfa]] og [[Röskva|Röskvu]] og dvöl þeirra í [[Ásgarður|Ásgarði]]. Þeir [[Ás|Æsir]] sem koma mest við sögu eru [[Þór (norræn goðafræði)|Þór]], [[Óðinn]] og [[Loki]]. Einnig má nefna [[Baldur]], [[Heimdallur|Heimdall]], [[Frigg]], [[Sif (norræn goðafræði)|Sif]] auk margra annarra. [[Vanir]] koma einnig mikið við sögu, þá sérstaklega systkinin [[Freyr (norræn goðafræði)|Freyr]] og [[Freyja|Freyja]]. Æsirnir og Vanirnir eru hetjur Goðheima, hafa mikla hæfileika og krafta en eru jafnframt breyskir eins og mennirnir. Jötnarnir eru yfirleitt hinir vondu í bókunum, forljótir og yfirleitt heimskir. Þeir geta þó búið yfir miklum kröftum og verið stórvarasamir. Á meðan Æsirnir og Vanirnir verða góðkunningjar lesenda bókanna er sjaldgæfara er að sömu jötnar komi fram í fleiri en einni bók. Meðal helstu jötna ber að nefna [[Hýmir|Hými]], [[Þrymur|Þrym]] og [[Útgarða-Loki|Útgarða-Loka]]. Ein þekktasta persóna Goðheima er jötnastrákurinn [[Karkur]] en hann kemur hvergi fram í fornritunum. Einnig ber að nefna að fjölmörg dýr og kynjaskepnur koma fram í bókunum, svo sem [[Fenrisúlfur]], [[Miðgarðsormur]] og [[Sleipnir]]. ==Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Goðheimar| ]] dyj2ifw9511ashp3k4vhmp56n2lxfqd 0 82438 1962435 1958980 2026-05-07T04:51:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962435 wikitext text/x-wiki [[Mynd:I. E. C. Rasmussen - Sommernat under den Grønlandske Kyst circa Aar 1000.jpg|thumb|alt=Sumarnótt við Grænland um árið 1000. Málverk eftir Carl Rasmussen (1875|Sumarnótt við Grænland um árið 1000. Málverk eftir Carl Rasmussen (1875]] '''Gunnbjörn Úlfsson''' var [[Noregur|norskur]] maður, sonur [[Úlfur kráka|Úlfs kráku]], sem sigldi til Íslands um ár 900. Skip hans bar af leið og sá hann þá eyjar vestan við Ísland sem síðar voru kallaðar [[Gunnbjarnarsker]] og talið er að það hafi verið [[Grænland]]. Allmörg nútíma örnefni á Grænlandi eru kölluð eftir honum, þar á meðal hæsta fjall Grænlands, [[ Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] (danska Gunnbjørn Fjeld). Gunnbjörns er getið í samhljóða örstuttum frásögnum [[Landnámabók|Landnámabókar]]<ref>[ https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Landnámabók (Sturlubók)]</ref> og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm Eiríks saga rauða]</ref> þar sem sagt er frá er áformum Eiríks að rannsaka lönd vestan við Ísland: „… ''hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker''; …“. Í Grænlands annál [[Björn Jónsson á Skarðsá|Björns Jónssonar á Skarðsá]] segir: „''Ástæðan fyrir því að Eiríkur rauði sigldi til Grænlands er ekki annað en að í gamlla manna minni var sagt að Gunnbjörn, sonur Úlfs kráku, þóttist hafa séð jökul í hafinu í vestur um leið og Snæfellsjökul þegar hann rak vestur í haf eftir að hann fór frá Gunnbjarnaeyjum''.“ <ref>Upphaf ok meðal þartil, hvarfyrir Eiríkr rauði uppsigldi Grænland, var ei annað enn þetta, at þat orð var í gamalla manna minni, at Gunnbjörn, son Úlfs kráku, þóttist sèð hafa til annars jökulsins í vestrhafinu, en Snæfellsjökul híngat, þá er hann rak vestr í haf, eptir þat hann fór frá Gunnbjarnareyjum. [https://heimskringla.no/wiki/Om_Gunbjørns_Skjær_(CCR/FM) Grønlands historiske mindesmærker I]</ref> Annars er lítið um hann sagt nema á nokkrum öðrum stöðum í Landnámabók í framhjáhlaupi. Hann er sagður vera sonur Úlfs kráku Hreiðarssonar og bróðir [[Grímkell Úlfsson|Grímkels Úlfssonar]]. Þess ekki getið í Landnámabók hvað varð um Gunnbjörn eftir að hann sá skerin en bróðir hans, Grímkell, og synir [[Gunnsteinn Gunnbjarnarson|Gunnsteinn]] og [[Halldór Gunnbjarnarson|Halldór]] eru skráðir meðal landnámsmanna á Íslandi (Grímkell á Snæfellsnesi og synirnir við Ísafjarðardjúp) og þess vegna hefur verið talið að sigling hans vestur um Ísland hafi gerst við upphaf landnáms á Íslandi. Í Sturlubók Landnámubókar er sagt frá því að [[Snæbjörn galti]] hafi hafi einnig leitað Gunnbjarnarskerja eins og Eiríkur rauði eftir manndráp. Waldemar Lehn (f. 1911 – d. 2005), prófessor emeritus við Manitoba-háskóla og sérfræðingur í ljósbroti í lofthjúpi jarðar og speglunum, hélt því fram að skerin sem Gunnbjörn sá hefðu frekar verið [[Hillingar|hillingar]], speglun, af strönd Grænlands fremur en raunverulegar eyjar <ref>Lehn. Waldemar (Jul 2000) Skerrylike mirages and the discovery of Greenland. Applied Optics. 39 árgangur, 21 tölublað, bls 3612–9 |pmid=18349932 |doi=[http://10.1364/ao.39.003612 10.1364/ao.39.003612]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |bibcode=[http://2000ApOpt..39.3612L 2000ApOpt..39.3612L]</ref> <ref>Seaver. Kirsten A. The Last Vikings: The Epic Story of the Great Norse Voyagers, Bloomsbury Academic. bls 16–17 ISBN 9781784530570 </ref> ==Tilvitnanir== {{reflist}} ==Heimildir== * Helgi Þorláksson 2001, ‘Enterprizing explorers in the North Atlantic.’ Voyages and Exploration in the North Atlantic from the Middle Ages to the XVIIth Century , Anna Agnarsdóttir ritstj., Reykjavík: University of Iceland, bls. 13-28. * Ólafur Halldórsson 1978, Grænland í miðaldaritum, Reykjavík: Sögufélag. * Theódór Friðriksson 1944, Ofan jarðar og neðan, Reykjavík: Víkingsútgáfan, bls. 56-58. * Þorvaldur Thoroddsen 2003-2009, Landfræðisaga Íslands. Hugmyndir manna um Ísland, náttúruskoðun og rannsóknir, fyrr og síðar I-V, Reykjavík: Ormstunga. * {{vísindavefurinn| 75173 | Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru? |höfundur= Orri Vésteinsson |dags= 22.2.2018}} [[Flokkur:Landkönnuðir]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] oo2ti5cihfzcteu2k5cc3uz9iprval0 0 87487 1962447 1961415 2026-05-07T09:53:48Z TKSnaevarr 53243 /* Efnahagsumbætur */ 1962447 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Deng, eiginnafnið er Xiaoping.'' {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Deng Xiaoping | nafn_á_frummáli = {{Nobold|邓小平}} | mynd = Deng Xiaoping and Jimmy Carter at the arrival ceremony for the Vice Premier of China. - NARA - 183157-restored(cropped).jpg | titill= Formaður ráðgjafarráðs kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[13. september]] [[1982]] | stjórnartíð_end = [[2. nóvember]] [[1987]] | forseti = [[Li Xiannian]] | forsætisráðherra = [[Zhao Ziyang]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = [[Chen Yun]] | titill2= Formaður hernaðarnefndar kommúnistaflokkins | stjórnartíð_start2 = [[28. júní]] [[1981]] | stjórnartíð_end2 = [[19. mars]] [[1990]] | forveri2 = [[Hua Guofeng]] | eftirmaður2 = [[Jiang Zemin]] | titill3= Formaður ráðgjafarráðstefnu kínversku þjóðarinnar | stjórnartíð_start3 = [[8. mars]] [[1978]] | stjórnartíð_end3 = [[17. júní]] [[1983]] | forveri3 = [[Zhou Enlai]] (til 1976) | eftirmaður3 = [[Deng Yingchao]] | myndatexti1 = {{small|Deng Xiaoping (邓小平) árið 1979.}} | fæddur = [[22. ágúst]] [[1904]] | fæðingarstaður = [[Guang'an]], [[Sesúan]], [[Tjingveldið|Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1997|2|19|1904|8|22}} | dánarstaður = [[Peking]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]] | þjóderni = [[Kína|Kínverskur]] | maki = Zhang Xiyuan (1928–1929)<br>Jin Weiying (1931–1939)<br>Zhuo Lin (1939–1997) | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | börn = Deng Lin, Deng Pufang, Deng Nan, Deng Rong, Deng Zhifang | bústaður = | atvinna = | háskóli = | starf = Hagfræðingur, stjórnmálamaður | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Deng Xiaoping''' {{Audio|zh-Deng_Xiaoping.ogg|hlusta}} ([[22. ágúst]] [[1904]] – [[19. febrúar]] [[1997]]) (eða Teng Hsiao-p'ing) var kínverskur leiðtogi og stjórnmálamaður, kenningasmiður og stjórnarerindreki.<ref>Yahuda (1993): 551-72.</ref> Sem leiðtogi Kommúnistaflokksins í [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]] var Deng siðbótarmaður sem leiddi Kína í átt að markaðshagkerfi. Þrátt fyrir að hafa aldrei gegnt formlegu embætti sem þjóðhöfðingi eða leiðtogi ríkisstjórnar Kína þá var hann engu að síður talinn meginleiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„annarrar valdakynslóðar“]] Alþýðulýðveldisins Kína frá 1978 til 1990. Deng fæddist í Guang'an, [[Sesúan]]héraði þann 22. ágúst 1904. Hann dvaldi við nám og störf í [[Frakkland]]i á árunum 1920 – 1925 og kynntist þar [[Marxismi|marxisma]]. Þar gekk hann liðs við [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokk Kína]] árið 1923. Þegar hann sneri aftur til Kína starfaði hann sem stjórnmálaerindreki á dreifbýlli svæðum Kína. Hann hófst hratt til hárra metorða innan Kommúnistaflokksins. Hann varð aðalritari flokksforystunnar þegar „[[gangan langa]]“ hófst og því talinn til „byltingahetja göngunnar“.<ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=LUcNg8xYHtEC&pg=PA131&lpg=PA131&dq=#v=onepage&q=&f=false |title=„China's leaders“ |publisher=Books.google.ca |mánuðurskoðað = 12. maí |árskoðað = 2010}}</ref> Hann varð einn æðsti yfirmaður hersins í stríðinu við Japani og í [[Kínverska borgarastyrjöldin|borgarastríðinu]] stýrði hann helmingi alls herafla kommúnista.<ref>Chang og Halliday (2007): 673-674.</ref> Hann tók sæti miðstjórnar Kommúnistaflokks Kína 1945. Eftir stofnun Alþýðulýðveldisins Kína árið 1949 vann Deng í Tíbet og í Suðvestur-Kína til að treysta yfirráð kommúnista þar. Hann var kallaður til starfa til Beijing sem varaforsætisráðherra (1952) þar sem frami hann reis hratt. Hann gekk til liðs við framkvæmdanefnd Miðstjórnarinnar árið 1956. Hann ásamt [[Liu Shaoqi]] gegndi lykilhlutverki í efnahagslegri endurreisn Kína eftir „[[Stóra stökkið fram á við|stóra stökkið]]“ á sjötta áratugnum. Efnahagsstefna hans var talinn andstæð pólitískri hugmyndafræði [[Maó Zedong]] formanns. Vegna þessa lenti hann tvívegis í „hreinsunum“ [[Menningarbyltingin|menningarbyltingarinnar]]. Í fyrra skiptið (1966) var hann sendur til endurhæfingarstarfa í dráttarvélaverksmiðju. Árið 1973 var hann síðan kallaður aftur til starfa með [[Zhou Enlai]] sem varaforsætisráðherra. Í veikindum Zhou tók Deng við að innleiða kennisetningar Zhou um nútímavæðingu. Eftir dauða Zhou Enlai 1976 féll Deng aftur í ónáð og lenti í „flokkshreinsunum“. En enn reis Deng til valda 1977 í sitt fyrra embætti sem varaforsætisráðherra og að auki varaformaður flokksins. Hann heimsótti [[Bandaríkin]] árið 1979 til að leita nánari tengsla. Deng styrkti valdastöðu sína 1981 þegar hann skipti andstæðingnum [[Hua Guofeng]] flokksformanni út fyrir liðsmann sinn. Þrátt fyrir að hafa aldrei gengt formlegu hæstu embættum sem þjóðhöfðingi, leiðtogi ríkisstjórnar eða aðalritari kommúnistaflokksins í Kína er Deng engu að síður talinn meginleiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„annarrar valdakynslóðar“]] Alþýðulýðveldisins Kína sem tók við eftir Maó Zedong. Hann tók við Kína í sárum þar sem félagskerfi og stofnanir höfðu verið brotnar niður í menningarbyltingunni og öðrum stjórnmálaátökum Maó tímabilsins. Deng var höfundur nýrra áherslna í kínverskum sósíalisma, þar sem efnahagslegar umbætur byggðu á kennismíð um „sósíalískan markaðsbúskap“. Hann opnaði Kína fyrir erlendum fjárfestingum, ruddi braut landsins fyrir þátttöku á heimsmarkaði og heimilaði starfsemi einkafyrirtækja á samkeppnismarkaði. Hann er yfirleitt talinn hafa lagt grunn að gríðarlegri efnahagsframþróun Kína síðast liðin þrjátíu ár. Þessi mikli hagvöxtur hefur breytt lífskjörum hundraða milljóna Kínverja til betri vegar.<ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=mDS0GW7FH_0C&pg=PA179&dq=#v=onepage&q=&f=false |title=China in the Era of Deng Xiaoping |publisher=Books.google.ca |mánuðurskoðað=13. maí |árskoðað = 2010}}</ref> En þrátt fyrir að hafa losað um ríkishöft og eftirlit krafðist hann þess að flokkurinn hefði tögl og hagldir í stjórnsýslu og stjórnmálum landsins. Hann studdi til að mynda notkun hervalds til að stöðva [[mótmælin á Torgi hins himneska friðar]]. Deng kvaddi flokkstarfið formlega árið 1989 og tilnefndi [[Jiang Zemin]] sem eftirmann sinn. Á síðustu æviárunum þjáður af [[Parkinsonsveiki]], gat hann varla fylgst með málefnum ríkisins. Hann taldist engu að síður til [[Æðsti leiðtogi Kína|æðsta leiðtoga Kína]] fram á síðasta dag 19. febrúar 1997. [[Mynd:Student Deng Xiaoping in France.jpg|thumb |right|180px| Deng Xiaoping á námsárum í Frakklandi.]] == Æskuár == === Barnæska í Sesúan (1904―1920) === Deng Xiaoping (á einfaldaðri kínversku: 邓 先 圣; hefðbundin kínverska: 邓 先 圣), fæddist þann 22. ágúst 1904, í þorpinu Paifang (牌坊村) Xiexin bænum (协 兴镇) í Guang sýslu [[Sesúan]]héraðs, sem er um 160 km. frá [[Chongqing]]-borg. Rætur hans má rekja aftur til Meixian. Upphaflega bar hann nafnið Xixi (希贤). Deng er föðurnafn hans. Faðir hans, bóndinn Deng Wenming, bjó á eignarlandi sem tryggði Deng fjölskyldunni ágæt lífskjör. Að loknu námi í Guang-sýslu fór Deng fjórtán ára gamall til frænda síns, Deng Shaosheng, sem var þremur árum eldri, í skóla í [[Chongqing]]-borg þar sem franska var kennd og nemendur undirbúnir fyrir frekara nám í [[Frakkland]]i. Ekki er vitað hvað varð til þess að drengir frá svo afskekktu þorpi fóru til náms í alþjóðlegum skóla. Deng (enn sem Xixia) dvaldi ár í skólanum, þar sem hann lærði meðal annars frönsku. Sumarið 1920 bauðst honum að loknum inntökuprófum að fara í námsferð fyrir kínverska nemendur með skipi til Frakklands.<ref>New China News Agency, Communist Party Literature & Document Office of China and A.S.M.: „The life of Deng Xiaoping“ Sjá vefheimild.</ref> Faðir Dengs spurði soninn, sem var yngstur í ferðinni, hvað hann vonast til að læra í Frakklandi. Hann endurtók þá orð kennara síns: „Að sækja þekkingu og sannleika Vesturlanda til bjargar Kína“. Deng Xiaoping hafði verið kennt að Kína væri veikt og fátækt ríki og til bjargar landinu yrðu Kínverjar að koma á vestrænni menntun nútímans.<ref>Stewart, Whitney, Deng Xiaoping: Leader in a Changing China, 2001.</ref> Deng ferðaðist með frænda sínum Shaosheng, á bát niður Yangtze á til [[Sjanghæ]]borgar, steig hann á skipsfjöl með 80 öðrum kínverskum skólafélögum og sigldi til Frakklands. Þeir komu til hafnar í [[Marseille]] í nóvember sama ár. === Nám og störf í Frakklandi (1920―1926) === [[Mynd:Deng02.jpg|left|thumb|250px| Í námsferð frá Kína. Deng Xiaoping er þriðji frá hægri í fremstu röð. Í Frakklandi 1920 – 1925 kynntist hann [[Marxismi|marxisma]] líkt og margir aðrir byltingarmenn Asíu ([[Ho Chi Minh]], [[Zhou Enlai]], og [[Pol Pot]]).]] Í október 1920 kom skipið í höfn í [[Marseille]]. Ferðin var ekki eins og til hennar hafði verið stofnað í fyrstu, enda ferðafé af skornum skammti. Deng Xiaoping nam einungis í skamman tíma í gagnfræðiskóla í [[Bayeux]] og [[Chatillon]] en síðan varði hann mestum tíma í Frakklandi við vinnu. Fyrst vann hann í járn- og stálverksmiðju í [[Le Creusot]] í Mið-Frakklandi, síðar var hann vélamaður í Renault verksmiðjum í Billancourt úthverfi Parísar, þá sem slökkviliðsmaður á járnbraut og við eldhúshjálp í veitingahúsum. Hann rétt skrimti við lítil kjör og bágborið vinnuöruggi. Seinna sagði Deng að þar hefði hann fyrst kynnst svartnætti hins kapítalíska samfélags. Í Frakklandi komst Deng í kynni við aðra kínverska innflytjendur. Fyrir hvatningu eldi félaga (meðal annars [[Zhao Shiyan]] og [[Zhou Enlai]]) nam Deng marxisma og vann að pólitískum áróðri. [[Októberbyltingin]] í Rússlandi var í algleymingi. Árið 1921 gekk hann til liðs við Æskulýðshreyfingu kínverska kommúnista í Evrópu. Á seinni hluta ársins 1924 gekk Deng formlega til liðs við [[Kommúnistaflokkur Kína|Kínverska kommúnistaflokkinn]], sem stofnaður hafði verið nokkrum árum fyrr með stuðningi frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Deng varð leiðandi innan æskulýðshreyfingarinnar flokksins í Evrópu. Hann skrifaði meðal annars pólitískar greinar í „Rauða ljósið“ en það var tímarit sem gefið af kínverskum kommúnistum í Frakklandi. Þessi fyrstu skrif Deng byggja á róttækri hugmyndafræði þar sem kommúnísk bylting er talin lausn á vandamálum í Kína. [[Mynd:Jin weiying.jpg|right|thumb|180px| Jin Weiying, önnur eiginkona Deng Xiaoping, yfirgaf eiginmanninn þegar hann sætti pólitískum árásum árið 1933.]] === Í Sovétríkjunum (1926―1927) === Árið 1926 ferðaðist Deng Xiaoping til Sovétríkjanna og stundaði næstu ellefu mánuði nám aðallega við Sun Yat-sen-háskólann í Moskvu sem Þriðju alþjóðasamtök kommúnista ([[Komintern]]) ráku fyrir kínverska byltingarsinna. Þar lærði hann rússnesku, heimspeki, stjórnmálahagsfræði og Lenínisma. Þar var hann m.a. bekkjarfélagi [[Chiang Ching-kuo]] sem var sonur [[Chiang Kai-shek]] og síðar forsætisráðherra Taívan (1972– 1978).<ref>{{cite web|url= http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=167965&sectioncode=22 |title= Exiled son who saved the state|publisher= TSL Education Ltd |mánuðurskoðað=18. maí |árskoðað = 2010}}</ref> === Heimkoma til Kína (1927) === [[Feng Yuexiang]] sem var foringi í her kínverskra þjóðernissinna í Norðvestur-Kína, kom til Moskvu og leitaði liðsinnis Sovétríkjanna í gegnum [[Alþjóðasamtök kommúnista|Alþjóðasamtök kommúnista]] (Komintern) til ráðningar Kínverja í her sinn. Á þeim tíma studdu Sovétríkin bandalag kínverska kommúnista við þjóðernissinna í [[Kuomintang]]-flokknum sem [[Sun Yat-sen]] hafði stofnað. Hann var þó ekki kommúnisti en nýtti skipulag ættað úr kennisetningum Leníns. Deng Xiaoping varð fyrir valinu og fór með Feng Yuexiang. Eftir átta ára dvöl erlendis og strangt ferðalag yfir eyðimerkur Mongólíu kom hann loks til heimalandsins vorið 1927. Deng dvaldi fyrst í höfuðvígi hers Feng Yuxiang í Xi'an frá mars 1927. En þegar [[Chiang Kai-shek]] tók við af [[Sun Yat-sen]] sem leiðtogi þjóðernissinna rofnaði bandalag þeirra við kommúnista. Hann stofnaði [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] með [[Nanking]] sem höfuðborg og hóf að ofsækja kommúnista. Feng Yuxiang studdi Chiang Kai-Shek og kommúnistar á borg við Deng sem þjónuðu í her hans neyddust til að flýja. [[Mynd:Deng1941.jpg|thumb|right|180px|Deng Xiaoping árið 1942.]] == Frami í Kommúnistaflokknum == === Pólitísk neðanjarðarstarfsemi í Sjanghæ og Wuhan (1927―1929) === Deng Xiaoping flýði undan her Feng Yuxiang í Norðvestur-Kína til borgarinnar [[Wuhan]] þar sem kommúnistar höfðu höfuðstöðvar á þeim tíma. Þar byrjaði Deng að nota gælunafnið „Xiaoping“ og tók við ýmsum stöðum innan hreyfingarinnar. Hann tók þar þátt í sögulegum fundi í Wuhan 7. ágúst 1927, þar sem [[Chen Duxiu]] stofnanda Kommúnistaflokksins var vikið frá, að undirlagi Sovétríkjanna, og [[Qu Qiubai]] varð aðalritari flokksins. Þar hitti Deng fyrst [[Maó Zedong]] sem þá var lítils metinn af flokksforystunni. Milli 1927 og 1929, bjó Deng (sem hét nú „Xiaoping“) í [[Sjanghæ]], þar sem hann aðstoðaði við skipulag mótmæla sem kostuðu harkaleg viðbrögð af hálfu yfirvalda þjóðernissinna. Dráp á uppreisnarmönnum meðal kommúnista fækkaði flokksfélögunum í kommúnistaflokknum, sem aftur auðveldaði Deng frama innan flokksins. Árið 1928 giftist Deng (þá 24 ára), fyrstu eiginkonu sinni, Zhang Xi-Yuan (Xiyuan) (þá 21 árs) í Sjanghæ. Þau höfðu verið skólafélagar í Moskvu. Hún lést 18 mánuðum síðar af barnsförum. Stúlkubarn þeirra dó einnig. === Hernaður í Guangxi héraði (1929 ―1931) === Árið 1929 leiddi Deng Xiaoping uppreisn í [[Guangxi]]-héraði gegn ríkisstjórn þjóðernissinna ([[Kuomintang]]). Við mikið ofurefli liðsveita [[Chiang Kai-shek]] var að etja og stefnumörkun leiðtoga kommúnista var kolröng. Uppreisnin mistókst því hrapallega og kommúnistar urðu fyrir gríðarlegu mannfalli. Í mars 1931 yfirgaf Deng bardagasvæðin og þar með sjöunda her kommúnista og fór til Sjanghæ-borgar til starfa í neðanjarðarhreyfingu kommúnistaflokksins. Óljóst er hvort hann flýði eða hvort hann var sendur til Sjanghæ. Hvort sem það var liðhlaup eða ekki, var það notað gegn honum síðar í menningarbyltingu Maó. === Aftur til Sjanghæ og til „Kínverska Sovétlýðveldisins“ (1931―1934) === [[Mynd:Chinese soviet flag.svg|thumb |left|150px| Fáni „Kínverska Sovétlýðveldisins“ í fjallahéruðum Jiangxi héraðs. Þangað fór Deng árið 1931.]] Við komuna til Sjanghæ-borgar biðu Deng Xiaoping slæm tíðindi. Hann frétti af dauða konu sinnar og nýfæddrar dóttur. Að auki höfðu margir af félögum verið drepnir af þjóðernissinnum Kuomintang. Hann flýði því til yfirráðasvæðis kommúnista í Jiangxi héraði. Herferðir þjóðernissinna gegn kommúnistum í borgunum voru mikið áfall fyrir hreyfinguna. Það var fyrirséð af ráðgjöfum [[Komintern]] frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] sem litu á liðsöfnun meðal öreiga í dreifbýlinu sem hina einu rétt leið. Maó Zedong hafi sömu framtíðarsýn um bændabyltingu og safnaði því liði í fjallahéruðum [[Jiangxi]]-héraðs. Þar kom hann á kommúnísku byltingarsamfélagi sem tók upp opinbera heitið „[[Kínverska sovétlýðveldið]]“ en var oft kallað „Jiangxi-sovétið“. Ein mikilvægasta borg Kínverska sovétlýðveldisins var [[Ruijin]]. Þangað fór Deng sumarið 1931 og tók þar stöðu ritara flokksnefndar borgarinnar. Ári síðar, veturinn 1932, tók Deng við sambærilegri stöðu í [[Huichang]] sem var nærliggjandi hérað. Og árið 1933 varð hann forstöðumaður áróðursdeildar flokksins í Jiangxi. Á þeim tíma giftist hann í annað sinn, ungri konu sem hét Jin Weiying. Þau höfði hist í Sjanghæ. Vaxandi árekstrar voru á milli hugmynda Maó og annarra leiðtoga flokksins um dreifbýlisáherslur hinna sovésku ráðgjafa þeirra. Maó fylgdi ráðgjöfunum að málum og Deng fylgdi þeim einnig. Átökin urðu til þess að Deng misstri stöðu sína í áróðursdeild flokksins. Þrátt fyrir þessi innri átök var Kínverska sovétlýðveldið fyrsta árangursríka tilraun kommúnista til að stjórna í dreifbýlum héruðum. Gefin voru út frímerki og peningaseðlar prentaðir með nafni Sovétlýðveldisins. Her [[Chiang Kai-shek]] ákvað loks að láta til skara skríða gegn svæðinu. === „Gangan langa“ (1934―1935) === {{aðalgrein|Gangan langa}} Umkringdur lýðveldisher þjóðernissinna sem var mun öflugri en sveitir kommúnista voru kommúnistar neyddir til að flýja frá Jiangxi héraði í október 1934. Þessi flótti yfir hálendi Kína fékk síðar nafnið „[[gangan langa]]“ og átti eftir að marka tímamót í þróun hreyfingar kínverskra kommúnista. Alls lögðu 80.000 manns af stað í „gönguna“ sem náði yfir hálendi Kína allt til norðurhluta Shaanxi héraðs ári síðar. Einungis 8.000 eða 9.000 menn komust á leiðarenda. Deng Xiaoping var einn þeirra. Við upphaf „göngunnar löngu“ var Maó Zedong orðinn nýr leiðtogi kínverska kommúnistaflokksins. Hann hafði ýtt til hliðar öllum helstu keppinautum sínum. Maó og Sovésku ráðgjafarnir höfðu betur. Deng fékk aftur fyrri störf í flokki á endanum vann [[Kínverska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöldina]] gegn þjóðernissinnum [[Kuomintang]]. En átök kommúnista og þjóðernissinna voru rofin með innrás Japana. Það neyddi fylkingarnar til að mynda í annað skiptið, bandalag til varnar Kína fyrir yfirgangi erlendra herja. [[Mynd:Deng xiaoping and his family in 1945.jpg|thumb|right|220px|Deng Xiaoping með fjölskyldu sinni árið 1945]] === Innrás Japana (1937―1945) === {{aðalgrein|Seinna stríð Kína og Japans}} Innrás japanskra herdeilda í Kína árið 1937 markaði upphaf [[Annað stríð Kína og Japan|seinna stríðs Kínverja og Japana]]. Í stríðinu dvaldi Deng Xiaoping á svæðum sem stjórnað var af kommúnistum í norðri, þar sem hann tók við pólitískri stjórnun þriggja herdeilda kommúnista. Þar var hann að mestu á átakasvæðum er liggja við héruð Shanxi, Henan og Hebei. Hann fór í nokkrar ferðir til Yan'an borgar þar sem Maó hafði komið upp bækistöð. Í einni þeirra ferða til Yan'an árið 1939, fyrir framan hinn fræga hellisbústað Maó í Yan'an, giftist Deng í þriðja sinn, Zhuo Lin, ungri dóttur iðnrekenda í Yunnan héraði, ættaðri frá Kunming, sem hafði af hugsjón ferðast til Yan'an til að berjast með kommúnistum. === Áframhald stríðs gegn þjóðernissinnum (1945―1949) === {{aðalgrein|Kínverska borgarastyrjöldin}} [[Mynd:1937 Deng Xiaoping in NRA uniform.jpg|thumb |right|150px| Deng Xiaoping í herskrúða 1937.]] Eftir ósigur í Japana í síðari heimsstyrjöldinni, ferðaðist Deng Xiaoping til [[Chongqing]]-borgar, þar sem Chiang Kai-Shek hafði bækistöð í stríðinu við Japani, til að taka þátt í friðarviðræðum friður milli þjóðernissinna og kommúnista. Niðurstöður viðræðnanna voru neikvæðar og [[Kínverska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöld]] hófst milli fylkinganna á ný. Á meðan Chiang Kai-Shek kom á nýrri stjórn í [[Nanjing]], höfuðborg „[[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldisins Kína]]“ söfnuðu kommúnistar, með bækistöð í Chiang, liði og landsvæðum. Skæruhernaður þeirra var árangursríkur, yfirráðasvæði þeirra stækkaði mjög og sífellt fleiri liðhlaupar úr her þjóðernissinna gengu til liðs við kommúnista. Í þessum síðasta áfanga stríðsins gegn her þjóðernissinna gegndi Deng auknu hlutverki sem stjórnmálaleiðtogi og áróðursmeistari. Hann var pólitískur embættismaður fyrir her [[Liu Bocheng]] hershöfðingja, þar sem hann miðlaði kennismíð Maó Zedong. Pólitískt og hugmyndafræðilegt starf, ásamt því að vera talinn til „byltingahetjanna“ sem tóku þátt í „göngunni löngu“, gerði Deng kleift að komast til æðri valda, eftir sigur kommúnista á þjóðernissinnum og stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. == Stjórnmálaferill undir stjórn Maó == === Aftur í Chongqing héraði (1949―1952) === Þann 1. október 1949, fagnaði Deng Xiaoping í Peking ásamt öðrum leiðtogum kommúnista, stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. Á þeim tíma stýrðu kommúnistar norðurhluta Kína, en landsvæði í suður Kína voru enn undir stjórn þjóðernissinna. Deng fékk það ábyrgðarstarf að leiða kommúnista til lokasigurs í suðvestur Kína sem aðalritari flokksins í þeim landshluta. Verkefnið var annars vegar að ná stjórn á suðvestur Kína þar sem stór landsvæði voru enn undir stjórn þjóðernissinna Kuomintang og hins vegar að hertaka Tíbet sem hafði í raun verið sjálfstætt til margra ára. Þegar ríkisstjórn þjóðernissinna hafði verið neydd til að yfirgefa Nanking borg völdu þeir Chongqing sem nýja höfuðborg til bráðabirgða, líkt og þeir höfðu gert á tímum innrásar Japana. Þar varðist Chiang Kai-Shek með syni sínum Chiang Ching-kuo, fyrrum bekkjarfélaga Deng í Moskvu. Undir pólitíska stjórn Deng Xiaoping, sigraði her kommúnista Chongqing borg í suðvestur Kína 1. desember 1949 og var Deng strax ráðinn borgarstjóri, auk þess að vera leiðtogi kommúnistaflokksins í suðvestur Kína. Chiang Kai-Shek flýði til höfuðborgar Chengdu héraðs. Þá borg misstu þjóðernissinnar þann 10. desember og Chiang flúði til Taiwan á sama dag. Árið 1950, tóku kommúnistar einnig stjórn á [[Tíbet]]. Deng varði þremur árum í Chongqing, þar sem hann ungur að árum numið fyrir ferðina til Frakklands. Árið 1952 flutti hann til höfuðborgarinnar Beijing, til að takast á hendur mismunandi störf á vegum hins nýja ríkis. === Stjórnmálaframi í Beijing (1952―1968) === Í júlí 1952 kom Deng til Beijing til að taka við sem aðstoðarforsætisráðherra og varaformaður fjármálanefndarinnar. Skömmu síðar varð hann fjármálaráðherra og forstöðumaður skrifstofu fjarskiptamála. Árið 1954, lét hann af þessum embættum, nema staðgengilstöðu forsætisráðherra, til að verða framkvæmdastjóri miðstjórnar flokksins, forstöðumaður skipulagsskrifstofu flokksins og varaformaður hermálanefndarinnar. Deng fékk sem stuðningsmaður Maó Zedong nokkrar mikilvægar vegtyllur í nýrri ríkisstjórn Alþýðulýðveldisins. Árið 1955 tók hann sæti í framkvæmdanefnd miðstjórnarinnar, sem var æðsta stjórn Alþýðulýðveldisins. Eftir að styðja Maó opinberlega í herferð hans gegn „hægri öflunum“, varð Deng varð framkvæmdastjóri skrifstofu flokksins og sá um hefðbundin rekstrarmál landsins í samstarfi við [[Liu Shaoqi]] forseta landsins og aðalritara flokksins. Þeirri stöðu hélt Deng næstu tíu ár eða til 1966. Á þeim tíma vann Deng að skipulagningu ríkisins. Þar var hann hægri hönd Liu Shaoqi forseta. Bæði Liu og Deng studdu Maó í herferðum hans gegn „borgaralegum öflum“ og kapítalistum, og kröfunni um hollustu við stjórn kommúnista. [[Mynd:Xiaoping Deng factory.jpg|thumb|right|220px|Deng Xiaoping heimsækir í desember 1958, járn og stálverksmiðjuna í Wuhan. (Annar frá vinstri)]] Í Sovéskum anda kynnti Maó nýja 5 ára efnahagsáætlun — „[[Stóra stökkið fram á við|Stóra stökkið]]“ — sem skyldi koma bændasamfélaginu Kína í helstu röð iðnríkja á örfáum árum. Kommúnismann átti að fullkomna: Allur einkarekstur í landbúnaði var bannaður og því fylgt eftir með ofbeldi. Tilraunin um stökkið stóra reyndist gríðarleg hörmung fyrir þjóðina. Niðurstaðan var hrun landbúnaðarkerfisins. Áætlað er að um 20 milljón Kínverja hafi soltið í hel.<ref>Yang (2008): 1-29. Opinberar tölur segja 14 milljónir. Aðrir hafa telja á milli 20 – 43 milljónir manna hafi dáið í manngerðri hungursneiðinni.</ref> Það mistókst að þróa fram „hin félagslegu framleiðsluöfl“ í „Stóra stökkinu“ 1958 til 1961, með því að „láta vinda kommúnismans“ blása. Árið 1963, leiddi Deng kínverska sendinefnd til Moskvu að funda með eftirmanni Stalíns, [[Níkíta Khrústsjov]]. Tengsl á milli Alþýðulýðveldisins og Sovétríkjanna höfðu versnað til muna frá dauða Stalíns, og eftir þennan fund var þeim nær alveg slitið. Liu Shaoqi og Deng tóku varkár skref í breyttri hagstjórn, þar sem Maó var meir í táknrænu hugmyndafræðilegu hlutverki. Maó samþykkti að eftirláta Liu Shaoqi forsetaembætti Alþýðulýðveldisins, en hélt flokksformennsku og stjórn hersins. Liu Shaoqi forseti og Deng leyfðu bændum í dreifðari byggðum að eiga æ stærri landskika til framleiðslu sem hægt væri að selja á mörkuðum. Fjárfesting í landbúnaði jókst og bændum var leyft að leigja land af kommúnum þannig að þeir urðu meir sjálfstæðir. Þetta sló á hungursneyðina og ýtti undir framleiðni.<ref>Chang og Halliday (2007): 522.</ref> En það dró að sama skapi úr áherslu bænda á samyrkjustörfin. Og þau urðu meira á höndum einkaaðila sem aftur þýddi vaxandi ójöfnuð meðal bænda ásamt vaxandi spillingu meðal flokksforystunnar í sveitum landsins. Í borgum Kína var iðnaður endurskipulagður þannig að meira vald var fært í hendur stjórnendum og sérfræðingum. Bónusar og hagnaðarhlutdeild sem víða voru kynntir til að stuðla að meiri hagkvæmni, leiddu til meira efnahagslegs og félagslegs misréttis. Þeir félagar Deng og Liu notuðu vaxandi óánægju með „Stóra stökkið fram á við“ til að sækja meiri áhrif innan Kommúnistaflokksins. Þeir hófu efnahagslegar umbætur sem jók orðstír þeirra meðal embættismanna og flokksstjórnenda. Þeir voru því að færast meir til „hægri“ frá vinstri sinnaðri stefnu Maó. Það var á ráðstefnu í [[Guangzhou]] árið 1961 sem Deng lét fræga tilvitnun falla: „Mér er sama hvort kötturinn er hvítur eða svartur. Það er góður köttur svo lengi sem hann veiðir mýs“<ref>Zhi-Sui (1994).</ref>. Það skipti sumsé litlu hvort fylgt væri kommúnisma eða kapítalisma. Meginatriðið er að afkastameiri framleiðsla. Þeir félagar Liu og Deng voru taldir æ meir til „hægrisinnaðra tækifærisafla“. Maó greip til aðgerða til að ná aftur stjórn á landsmálum. Hann höfðaði til byltingarhugmynda þeirra og hratt af stað menningarbyltingunni í nóvember 1965. === „Menningarbyltingin“ (1965―1973) === „[[Menningarbyltingin|Hin mikla menningarbylting öreiganna]]“ varð fjöldahreyfing sem Maó Zedong sjálfur stýrði. Með kraftmiklu orðfæri byltingar og blindri trú samstarfsaðila á borð við [[Lin Biao]], var fjöldinn hvattur til byltingaranda kommúnismans. Maó hvatti kínverska æsku til að ráðast á þá sem voru ekki trúir hans forystu. Markmið hans virðist verið að ná fyrri völdum sem höfðu veikst eftir efnahagshrun „Stóra stökksins“. Hann hafði vaxandi áhyggjur af því að „hægri stefna“ þeirra Deng og Liu forseta gæti leitt til þess að endurreisn markaðskerfis og endaloka kommúnistabyltingarinnar.<ref name="Li 2008">Li (2008).</ref> Menningarbyltingu Maó var ætlað að vera allsherjar uppgjör hins róttækra og hins hægfara arms („hægriöflin“) Kommúnistaflokks Kína. Uppræta átti menningu og listir í landinu enda taldar í mótsögn við kommúnismann. Kommúnistaflokkurinn nánast klofnaði og flokksfélagar voru bornir fáránlegum sökum og fangelsaðir. Öfgafull persónudýrkun Maó náði nýjum hæðum undir skipulagi Lin Biao. Maó var gerður guðlegur. Róttæklingar hvöttu til uppreisnar sem leiddi síðan af sér fylkingu „Rauðra varðliða“ sem hugðust gera uppreisn gegn öllum andstæðingum Maó. Deng féll úr flokksnáð. Hann og Zhuo Lin eiginkona hans dvöldu í stofufangelsi í Beijing stóran hluta ársins 1968. Í október sama ár var Deng gert að segja sig frá öllum flokksstörfum. Hann var sendur til verkamannastarfa í Dráttarvélaverksmiðju Xinjian sýslu sem er í Jiangxi héraði. Þar nýtti hann einnig tíma til ritstarfa. Honum var hafnað opinberlega á landsvísu, en þó í minna mæli en Liu Shaoqi fyrrum forseta. Hinir „Rauðu varðliðar“ menningarbyltingarinnar réðust á Deng Xiaoping og fjölskyldu hans. [[Deng Pufang]] sonur Dengs var illa pyntaður og var hent út um glugga á fjögurra hæða byggingu Beijing-háskóla. Hann bakbrotnaði og varð lamaður fyrir neðan mitti upp frá því. Deng Pufang var strax tekinn á spítala en var neitað um inngöngu vegna stjórnmála föður hans. Seinna átti hann eftir að stofna Samtök fatlaðra í Kína. Fyrir þau störf hlaut hann [[Mannréttindaverðlaun Sameinuðu þjóðanna]] árið 2003. Hann leiddi skipulag [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikanna í Beijing 2008]].<ref>Chang og Halliday (2007): 674.</ref> Í bók Chang og Halliday, er sagt að hann hafi stokkið út um glugga í háskólanum af ótta við pyntingar. Við fallið hafi hann lamast. Líkt og Maó hafði hvatt til var Alþýðulýðveldið í upplausn. Stjórnleysi, tilviljanakenndar aftökur, opinberar pyntingar og samfélagsleg eyðilegging blasti hvarvetna við. Fræðimenn hafa áætlað að í dreifbýlinu einu hafi um 36 miljónir manna verið ofsóttar og á milli 750.000 til 1,5 milljón manna verði drepin. Svipaður fjöldi var varanlega skaddað líkamlega.<ref>MacFarquhar og Schoenhals (2006): 262.</ref> Sumir telja mun hærri tölu látinna.<ref>Chang og Halliday (2007): 600. Í bók Chang og Halliday er fullyrt að þrjár miljónir manna hafi látið lífið í ofbeldisverkum menningarbyltingarinnar að um 100 milljónir hafi fyrir barðinu á ofsóknum af einhverju tagi.</ref> === „Önnur endurhæfing“ Deng ― Dauði Maó (1973―1976) === Undir lok menningarbyltingarinnar lá við borgarastríði í Kína og herinn skarst í leikinn. Eftir að [[Lin Biao]] (sem tók við af Liu Shaoqi sem forseti og var opinber eftirmaður Maó) hafði látist í „flugslysi“ naut Deng Xiaoping stuðnings leiðtoga hersins. Hann hafði einn fárra stjórnað herfylkingum í borgarastyrjöldinni. Í ágúst 1972 dró Maó í land og baðst afsökunar á gerðum sínum. Þegar [[Zhou Enlai]] forsætisráðherra veiktist úr krabbameini valdi hann Deng sem eftirmann sinn. Zhou tókst að sannfæra Maó að kalla Deng aftur til stjórnmál í febrúar 1973.<ref name="Li 2008"/> En menningarbyltingunni var í raun ekki lokið enn. Róttækur hópur sem seinna var kallaður „[[fjórmenningaklíkan]]“ undir forystu [[Jiang Qing]] eiginkonu Maó, vildi meiri völd innan kommúnistaflokksins (Maó sjálfur gaf hópnum þetta heiti). Þar töldu þau Deng sína stærstu hindrun. Maó grunaði Deng um græsku og óttaðist að hann eyðilagði hið „jákvætt orðspor“ menningarbyltingarinnar. Hann taldi Deng í raun til andstæðinga sinna innan flokksins.<ref>Chang og Halliday (2007): 686.</ref> Deng komst því aftur til áhrifa. Þann 20. mars 1973, þegar honum var skipað að koma aftur til Beijing sem varaforseti. Völd hans voru þó ekki söm og áður. Hann átti fyrst og fremst að sinna ytri samskiptum en Maó og „fjórmenningarklíkan“ streittust við að stjórna innanlands. Deng fór því varlega í sakirnar og gætti þess ― að minnsta kosti opinberlega ― að fara ekki gegn stefnu Maó. Deng sinnti þó innanríkismálum einnig. Hann reyndi að stöðva menningarbyltinguna og bæta lífkjör fólksins. Hann reyndi að aflétta nær algeru banni á bókum, listum og skemmtunum sem hafði gilt í tíu ár í stjórnartíð Maó. Það tókst hann á við eiginkonu Maó og síðar Maó sjálfan.<ref>Chang og Halliday (2007): 677 og 683.</ref> [[Mynd:Gerald and Betty Ford meet with Deng Xiaoping, 1975 A7598-20A.jpg|thumb|left|220px|Árið 1975 fundaði Deng Xiaoping með [[Gerald Ford]] forseta Bandaríkjanna og frú.]] Með andláti Zhou Enlai forsætisráðherra í janúar 1976 var horfið það pólitíska bakland sem Zhou veitti Deng innan miðstjórnarinnar. Að lokinni jarðaför Zhou hóf „fjórmenningarklíkan“ með stuðningi Maó opinbera herferð gegn Deng.<ref name="Li 2008"/> Hann var gagnrýndur og aðgerða krafist gegn Deng og „hægri öflunum“. [[Hua Guofeng]] ― en ekki Deng ― varð því fyrir valinu sem eftirmaður Zhou Enlai. Miðstjórnin gaf síðan út fyrirmæli um að Deng yrði fluttur til að vinna að „ytri málefnum“ og í raun þannig tekinn út úr valdakerfi flokksins. Hann var í varðhaldi að fyrirskipan Maó í þrjá mánuði.<ref>Chang og Halliday (2007): 687.</ref> Deng dvaldi því heima næstu mánuði að bíða örlaga sinna. Efnahagsframfarir Deng hægðu á sér. Enn gaf Maó út tilskipun þar sem lögmæti Menningarbyltingarinnar var áréttað og bent á Deng sem sérstakt vandamál. Í framhaldinu gaf miðstjórnin út tilskipun til allra flokksstofnana þar sem þær voru beðnar að gagnrýna Deng. Í jarðskjálftanum mikla 1976 voru björgunarmenn hvattir af fjölmiðlum að „fordæma Deng af rústunum“.<ref>Chang og Halliday (2007): 694.</ref> Maó krafist þess að Deng viki úr öllum ábyrgðarstöðum.<ref name="Li 2008"/> Hann mátti þó halda flokkskírteininu. Maó Zedong andaðist þann 9. september 1976. Við það átti staða Deng eftir að breytast smám saman til batnaðar. == Leiðtogi Kína == === Baráttan við Hua Guofeng (1976―1977) === Eftir dauða Maó dvaldi Deng Xiaoping í fyrstu í höfuðborginni Beijing en var utan stjórnmála. Hann átti þó eftir að takast annars vegar á við [[Hua Guofeng]] forsætisráðherra, sem var arftakinn sem Maó hafði tilnefnt og hins vegar við „[[Fjórmenningaklíkan|fjórmenningarklíkuna]]“ sem skipulagt hafði menningarbyltinguna með Maó. Til að treysta vald sitt lét Hua forseti handtaka „fjórmenningarklíkuna“ og ásakaði hana fyrir óeirðir og eyðileggingu menningarbyltingarinnar. Hann hugðist gera „klíkuna“ að blóraböggli fyrir róttækni síðustu ára Maó. Þannig ætlaði Hua að kynna sjálfan sig sem sannan arftaka arfleifðar Maó formanns. En Hua átti lítinn stuðning innan flokksins. Til að draga úr eyðileggingu menningarbyltingarinnar var hann var talsmaður miðstýrðar efnahagsuppbyggingar í anda Sovétríkjanna, nokkuð sem Den og fylgismenn voru andsnúnir. Margir frammámenn í flokknum höfðu orðið fyrir barðinu á menningarbyltingunni og studdu því fremur Deng Xiaoping. Stuðningurinn við Deng þrýsti á Hua Guofeng og samstarfsmenn hans að samþykkja pólitíska endurkomu Deng. Að lokum var Hua ljóst að hann neyddist til þess. Á flokksþinginu 22. júlí 1977 var Deng aftur gerður að varaforsætisráðherra landsins og varaformaður framkvæmdanefndar miðstjórnarinnar og varaformaður herráðsins. Á sama tíma jukust áhrif stuðningsmanna Deng. Áhrif [[Zhao Ziyang]] flokksleiðtoga í Sesúan jukust vegna mikils árangurs af efnahagslegum umbótum. === Hin pólitíska endurkoma (1977―1979) === Á næstu árum eftir andlát Maó birtist Deng smám saman sem pólitískur leiðtogi Kína. Hann hafnaði menningarbyltingunni og kynnti „Vorið í Beijing“ árið 1977, þar sem leyfð var opin gagnrýni á þær öfgar og þjáningar sem höfðu átt sér stað á tímabilinu.<ref name="Li 2008"/> Byggja þurfti aftur upp menntakerfi Alþýðulýðveldisins sem var í algerri rúst eftir menningarbyltingua. Á sama tíma var Deng drifkraftur í að afnema opinbert kerfi Kommúnistaflokksins sem kannaði bakgrunn manna og kom í veg fyrir að Kínverjar sem taldir voru með rætur í landeigendastétt fengju vinnu eða frama. Afnámið þýddi í raun að kínverskum kapítalistum var leyfð innganga í kommúnistaflokknum. Hægt og rólega yfirvann Deng pólitíska andstæðinga sína. Með því að hvetja til opinberrar gagnrýni á Menningarbyltinguna, veikti hann stöðu þeirra sem höfðu átt frama sinn undir henni. Að sama skapi styrktist staða þeirra sem höfðu sætt „pólitískum hreinsunum“ þessa tíma. Deng var vinsæll meðal almennings. Þótt Hua Guofeng hafi formlega farið með æðstu stöður í Alþýðulýðveldinu var staða hans sífellt erfiðari. Í desember 1978 á flokksráðsfundi miðstjórnarinnar var Deng kominn með flesta þræði í sínar hendur. Stuðningsmönnum Deng fjölgaði. Völd Hua Guofeng, sem enn var flokksformaður, forsætisráðherra ríkisráðsins og formaður herráðsins fóru minnkandi. Formleg titlar og raunveruleg völd fóru ekki saman. Og þegar Deng náði nægum yfirráðum yfir flokknum var Hua skipt út fyrir hinn frjálslynda [[Zhao Ziyang]] sem forsætisráðherra árið 1980 og með Hu Yaobang sem flokksformanni árið 1981. Loks þegar Zhao Ziyang hraktist frá vegna [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|stúdentaóeirðanna á Torgi hins himneska friðar]] 1989, kom Deng þriðja liðsmanni sínum [[Jiang Zemin]], til valda. Deng hélt áfram að vera valdamestur meðal flokksmanna, þó að eftir 1987 hafi hann einungis verið formaður ríkisins og fulltrúi í herráði Kommúnistaflokksins. Deng leyfði þó Hua að vera áfram í miðstjórn flokksins og hætta síðan hljóðlega störfum. Þannig markaði Deng fordæmi um valdaskipti án ofbeldis. Upphaflega var forsetaembættið hugsað sem leiðtogastaða fyrir ríkið en raunveruleg völd væru á hendi forsætisráðherra og flokksformanns. Þessi embætti áttu ekki að vera á einni hendi til að koma í veg fyrir persónudýrkun (líkt og raunin varð með Maó). Flokknum var því ætlað að móta stefnuna og ríkisvaldinu að framkvæma hana. Frami Deng til leiðtoga Alþýðulýðveldisins Kína kallaði á að svara þyrfti sögulegum og hugmyndafræðilegum spurningum frá Maó Zedong tímanum. Deng vildi ná raunverulegum breytingum og því var óhugsandi að halda áfram harðlínustefnu Maó um „stéttabaráttuna“ og fjölda opinberra funda. Á miðstjórnarfundi kommúnistaflokksins árið 1982 var gefið út skjal sem ber heitið „Um ýmis söguleg atriði frá stofnun Alþýðulýðveldisins Kína“<ref name="Li 2008"/> Þar hélt Maó stöðu sinni sem „mikill marxisti, byltingarmaður öreiganna, hernaðarsnillingur, og hershöfðingi“ almenna". Óvefengjanlegt væri að hann væri stofnandi og frumkvöðull landsins og „Frelsishersins“. „Afrek hans verður að telja á undan mistökum hans,“ segir skjalið. Deng sjálfur sagði Maó „að sjö hlutum góður en þremur illur“. Skjalið beindi einnig ábyrgð á Menningarbyltingunni frá Maó, þó að fullyrt sé að hann hafi hafið byltinguna fyrir mistök. Byltingin hafi í raun verið á ábyrgð „fjórmenningarklíkunnar“ og Lin Biao. == Opnun Kína == Undir leiðsögn Deng voru samskipti við Vesturlönd bætt verulega. Hann ferðaðist til útlanda og átti vinsamlega fundi með vestrænum leiðtogum. Í janúar 1979 varð hann fyrstur kínverskra leiðtoga til að heimsækja Bandaríkin með því að funda [[Jimmy Carter]] forseta í Hvíta húsinu. Skömmu fyrir fundinn höfðu Bandaríkin slitið diplómatískum samskiptum við Lýðveldið Kína (í Taiwan) og komið þeim á við Alþýðulýðveldið Kína. Samskipti Kína og Japan tóku verulegum framförum. Deng notaði Japan sem dæmi um ört vaxandi efnahagsveldi sem setti Kína gott fordæmi fyrir komandi ár. Og alþjóðaviðskiptin létu ekki á sér standa. Síðla árs 1978 tilkynnti bandaríski flugvélaframleiðandinn Boeing um sölu á nokkrum farþegaþotum til Alþýðulýðveldisins og gosdrykkjarframleiðandinn [[Coca-Cola]] tilkynnti um fyrirhugaða verksmiðju fyrirtækisins í Sjanghæ-borg. [[Mynd:Deng Thatcher 2.JPG|thumb|left|240px|Frægur fundur þeirra Deng Xiaoping og [[Margaret Thatcher|Margrétar Thatcher]] forsætisráðherra Bretlands um framtíð Hong Kong 24 September 1984, hefur verið endurgerður í vaxi í gestamóttöku Diwang Dasha, í Shenzhen borg í Guangdong héraði.]] Annað afrek var samningur sem undirritaður af Bretlandi og Kína 1984 þar sem [[Hong Kong]] yrði afhent Alþýðulýðveldinu árið 1997. Gegn lokum 99 ára sögu Breta í Hong Kong samþykkti Deng að raska ekki markaðskerfi svæðisins næstu 50 árin. Samsvarandi samningur var undirritaður við Portúgal vegna [[Makaó]]. Deng kynnti þar hugtakið „eitt land, tvö kerfi“,<ref name="Li 2008"/> sem Alþýðulýðveldið hefur bent á sem mögulega leið fyrir sameiningu Taiwan við meginlandið á komandi árum. Deng gerði þó lítið til að bæta samskiptin við Sovétríkin. Hann hélt áfram að fylgja línu Maó um samstarfsleysi við Sovétríkin. Þau voru sem heimsveldi á sama stalli og Bandaríkin, en gátu jafnvel skapað meiri hættu vegna nálægðarinnar við Kína. Á flokksþingi Kommúnistaflokksins í október 1987 var Deng Xiaoping endurkjörinn formaður Hernefndar framkvæmdastjórnarinnar, en hann sagði af sér sem formaður ráðgjafarráðsins og við tók [[Chen Yun]]. Hann hélt áfram að þróað umbætur sem meginstef. Hann setti fram þriggja þrepa stefnu fyrir efnahagslega framþróun Kína innan 70 ára: Fyrsta skrefið var að tvöfalda þjóðarframleiðslu 1980 og tryggja að fólk hafi í sig og á — því var náð í lok níunda áratugarins, í öðru lagi skyldi ferfalda þjóðarframleiðsluna 1980, fyrir lok 20. aldar — því var náð árið 1995 á undan áætlun. Í þriðja lagi þyrfti að auka þjóðarframleiðslu á mann sem nemur miðlungs -þróuðum ríkjum fyrir árið 2050 — þá verði Kínverjar nokkuð vel stæðir og nútímavæðing hefur í grundvallaratriðum orðið að veruleika. Þannig getur Kína orðið fyrirmynd annarra vanþróaðri ríkja sem telja til ¾ mannkyns.<ref name="Li 2008"/> [[Mynd:Carter DengXiaoping.jpg|thumb|200px|Deng Xiaoping, ásamt forseta Bandaríkjanna [[Jimmy Carter]], í Washington 31. janúar 1979, í tilefni þess að diplómatísku sambandi var komið á milli ríkjanna.]] == Efnahagsumbætur == Bætt samskipti við umheiminn var önnur af tveimur mikilvægum áherslubreytingum sem komu fram í umbótaáætlun Deng sem bar heitið „Umbætur og opnun“. Innlend félagsleg, pólitísk og ekki síst, efnahagsleg kerfi breyttust verulega á leiðtogatíma Deng. Markmið nútímavæðingar Deng náðu til landbúnaðar, iðnaðar, vísinda og þróunar og hersins. Til að ná þeim markmiðum að verða nútíma iðnríki „sósíalískur markaðsbúskapur“.<ref>„Flokksþing kínverskra kommúnista: Vilja sósíalískt markaðskerfi“ ''Morgunblaðið'' 233 tbl., 13. október 1992, bls. 1.</ref> Deng hélt því fram að Kína væri að stíga fyrstu skref sósíalisma og að skylda flokksins væri að fullkomna svokallaðan „sósíalisma með kínverskum eiginleikum“ og að „leita sannleika meðal staðreynda“. Þessi túlkun á maóisma dró úr hlutverki hugmyndafræði við ákvarðanatöku og stefnumörkun efnahagsmála. Þannig var að mati sumra dregið úr mikilvægi [[Sameignarstefna|sameignargilda]] en ekki endilega að hugmyndafræði [[Marx-lenínismi|marx-lenínisma]]. Deng sagði: „sósíalismi þýðir ekki að deila með sér fátækt“. Þetta réttlætti frelsi markaðsaflanna, sagði Deng: {{tilvitnun2|Meginmunur á sósíalisma og kapítalisma liggur ekki í skipulagi og markaðsöflum. Skipulagt hagkerfi er ekki skilgreining á sósíalisma, því skipulag á sér stað einnig í kapítalisma og markaðshagkerfi er einnig undir sósíalisma. Skipulags-og markaðsöfl eru leiðir til að stjórna atvinnustarfsemi.<ref name="Gitting 2005">Tilvitnun í Deng Xiaoping fengin úr bók Gitting (2005).</ref>}} Ólíkt [[Hua Guofeng]] taldi Deng að engri stefnu bæri að hafna þó hún samræmdist ekki kennismíð Maó. Ólíkt íhaldssamari leiðtogum á borð við [[Chen Yun]] mótmælti Deng ekki stefnu á þeim forsendum einum að hún líktist stefnu kapítalískra þjóða. [[Mynd:Visit of Chinese Vice Premier Deng Xiaoping to Johnson Space Center - GPN-2002-000077.jpg|thumb|left|220px|Deng Xiaoping (í miðju) og kona hans Zhuo Lin (til vinstri) að heimsækja Johnson Geimferðastöðvarinnar í Houston, Bandaríkjunum 2. febrúar 1979. Stjórnandi stöðvarinnar Christopher C. Kraft, (til hægri) var þeim til leiðsagnar í heimsókninni.]] Þessi sveigjanleiki gagnvart undirstöðum sósíalismans er studdur tilvitnunum í Deng á borð við: {{tilvitnun2|Við megum ekki óttast að taka upp háþróaðri stjórnunaraðferðir sem beitt er í kapítalískum ríkjum (...) Meginkjarni sósíalisma er frelsun og framþróun framleiðsluaflanna (...) Sósíalismi og markaðshagkerfi eru ekki óásættanleg (... ) Við ættum að hafa áhyggjur af frávikum til hægri, en mest af öllu verðum við að hafa áhyggjur af frávikum á vinstri-væng stjórnmálanna.<ref>Tilvitnun fengin úr bók Caeiro (2004).</ref>}} En Deng var ekki einn að verki. Þrátt fyrir að Deng hafi lagt „fræðilegan bakgrunn“ og pólitískan stuðning fyrir efnahagslegum umbótum, er almennt álitið að meðal sagnfræðinga, að efnahagsumbætur sem Deng kynnti, væru runnar undan hans rifjum. [[Zhou Enlai]] forsætisráðherra var til dæmis, brautryðjandi til nútímavæðingar löngu fyrir Deng. Auk þess voru margar umbætur kynntar af leiðtogum einstakra sveitarfélaga. Gengu þær vel eftir voru þær framkvæmdar á æ stærri svæðum og loks í landinu öllu.<ref>Yang (1996).</ref> Einnig var sótt í reynslu [[Asíutígrarnir fjórir|Asíutígranna fjögurra]] (Hong Kong, Singapúr, Suður-Kóreu og Taívan). Meginþróunin í átt til markaðshagkerfis fólst í að leyfa sveitarfélögum og héraðsstjórnum að fjárfesta í þeim iðnaði sem þeir töldu skila mestum arði. Þessi stefna ýtti undir fjárfestingar í léttum iðnaði. Þannig ýttu umbætur Deng á að Kína færðist til létts framleiðsluiðnaðar og útflutningshvetjandi. Með stuttum aðdraganda, lágmarks fjármagni og mjög hárri gjaldeyrissköpun útflutningstekna, mynduðust tekjur til að endurfjárfesta í þróaðri tækniframleiðslu og síðan í frekari fjármagnsútgjöldum og fjárfestingum. Þessar fjárfestingar voru ekki að boði ríkisstjórnarinnar. Fjármagn fjárfest í stóriðju kom að mestu úr bankakerfinu sem byggði að mestu á innlánum. Eitt af fyrstu atriðum umbóta Deng var að koma í veg fyrir endurúthlutun á hagnaði nema í gegnum skatta eða í gegnum bankakerfið; endurúthlutun til ríkisiðnaðar var þess vegna nokkuð óbein, sem gerði hann óháðari ríkisvaldinu. Í stuttu máli kveiktu umbætur Dengs þannig iðnbyltingu í Kína.<ref>FlorCruz (2008).</ref> Þessar umbætur voru viðsnúningur frá þeirri stefnu Maó að Kína yrði að vera sjálfu sér um nægt í öllu. Nútímavæðingu var flýtt með því að auka erlend viðskipti, einkum með sölu véla til Japan og Vesturlanda. Útflutningsdrifinn hagvöxtur hraðaði efnahagslegri þróun með yfirtöku á erlendum sjóðum, markaði, tækniþróun og stjórnunarreynslu. Afleiðingin var nútímavæðing Kína. Deng ýtti undir þessa þróun með því að setja upp fjögur „sérstök fríverslunarsvæði“ og opnaði fyrir erlend samskipti 14 strandborga.<ref>Li (2008). Það voru [[Shenzhen]], [[Zhuhai]] og [[Shantou]] í [[Guangdong]]-héraði, og [[Xiamen]] í [[Fujian]]-héraði. Allt [[Hainan]]-hérað var síðan lýst „sérstakt fríverslunarsvæði“.</ref> sem dró að erlend fyrirtæki þar sem hvatt var til erlendra fjárfestinga og markaðsfrelsis. Umbætur Deng fólu einnig í sér framleiðniaukningu. Hvatar til notkunar nýrra efna og bónuskerfi til starfsmanna voru kynnt til sögunnar. Bændur á landsbyggðinni voru hvattir til að selja framleiðslu sína á markaði sem jók landbúnaðarframleiðslu og einnig iðnþróun. Þessi virðisauki bænda á opnum markaði ýtti undir meiri neyslugetu og þannig á iðnþróun. Að sama skapi jókst pólitískur stuðningur við enn frekari efnahagsumbætur. Eftir flokksþing Kommúnistaflokksins 22. desember 1978, hófust undir forystu Deng Xiaoping efnahagsumbætur byggðar á stefnu sem er í raun enn ríkjandi í dag. Það markmið að skapa nægan tekjuafgang til að til að fjármagna nútímavæðingu hagkerfis meginlands Kína, gekk eftir. Þrátt fyrir opinberar kennisetningar um kommúnisma er hagkerfi Alþýðulýðveldisins Kína í raun nú hagkerfi einkarekstrar. Um 70% af þjóðarframleiðslu alþýðulýðveldisins kemur í dag frá einkafyrirtækjum.<ref>{{cite web|url= http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |title=China Is a Private-Sector Economy|publisher= Bloomberg BusinessWeek: Online Extra |mánuðurskoðað=18. maí |árskoðað = 2010}} Viðtal við hagfræðinginn Fan Gang en hann er einn þekktasti hagfræðingur Kína og ráðgjafi stjórnarinnar í Beijing og Alþjóðabankans.</ref> Afgangurinn byggir að mestu á 200 afar stórum ríkisfyrirtækjum í fjarskiptum, veitum og orku. Hagkerfi alþýðulýðveldisins er eitt þeirra hagkerfa sem hafa vaxið hvað hraðast í heiminum á undanförnum 25 árum. Þessi ótrúlegi hagvöxtur hefur leitt til gríðarlegra breytinga á lífskjörum almennings. Samkvæmt mati Alþjóðabankans hafa meira en 600 milljónir Kínverja risið frá fátækt til bjargálna frá 1981 til 2004.<ref>[http://go.worldbank.org/ZJJXPMK6Z0 „Fighting Poverty: Findings and Lessons from China’s Success“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, World Bank, 2010. (Tekið af vef Alþjóðabankans þann 16. maí 2010.)</ref> Á 20 árum frá árinu 1981, féll hlutfall þeirra kínverja sem lifðu fyrir neðan fátækramörk úr 53% í 8%.<ref>Ravallion og Shaohua, 2005.</ref> [[Alþjóðabankinn]] hefur áætlað að fyrir efnahagsumbætur 1978 hafi meira en 60% Kínverja hafi haft viðurværi sitt af minna en einum bandaríkjadal ($ USD) á dag (KMJ) en það eru fátæktarviðmið bankans. Það fátæktarhlutfall var komið niður í 10% árið 2004. En á tímum gríðarlegra efnahagslegra framfara blöstu við margvísleg félagsleg vandamál. Samkvæmt opinberu manntali 1982 fór fjöldi Kínverja yfir einn milljarð. Deng Xiaoping studdi áætlanir sem byggðu á frumkvæði Hua Guofeng um takmörkun fæðinga og kynntar voru 1978. Hin frægu lög sem takmörkuðu pörum að eiga einungis eitt barn, ella sæta sektum. Skiljanlega jókst gagnrýni á stjórnvöld vegna þessa. Á hinn bóginn kallaði vaxandi efnahagslegt frelsi á meira frelsi til skoðanaskipta og gagnrýni á kerfið, yfiráð flokksins og spillingu embættismanna jókst. Meira efnahagslegt frelsi þýddi aukinn ójöfnuð. Lok níunda áratugarins sem mörkuðust af ósætti með alræði kommúnistaflokksins og vaxandi misrétti, urðu Deng Xiaoping þung í skauti. == Mótmælin á Torgi hins himneska friðar == {{aðalgrein|Mótmælin á Torgi hins himneska friðar}} Árið 1986 ákvað Deng að óhagkvæm ríkisfyrirtæki gætu farið í gjaldþrot. Milljónir manna misstu vinnuna. Í landi sem hafði byggt á hugmyndum um að sjá um fólk frá vöggu til grafar. Fáheyrt var að menn gætu yfir höfuð orðið atvinnulausir. Á sama tíma og fólk horfði á allan uppgang „fríverslunarsvæðanna“ sem Deng hafði byggt upp. Mörgum fannst þeir vera af missa af tækifærum. Ójöfnuður jókst mjög. Árið 1988 ákvað Deng til að flýta enn frekar fyrir markaðsvæðingunni með því að afnema að mestu opinbert verðeftirlit. Verðbólga tók flug og enn jókst ójöfnuður. Glæpum fjölgaði mjög, Spilling varð mun meir áberandi ekki síst vegna þess erlenda fjármagns sem flæddi inn í landið. Ríkisvaldið skóp ekki það haldreipi sem því var ætlað. Óvissa jókst meðal almennings um framtíðina og að sama skapi ósætti út í stjórnvöld. Það var að sjóða upp úr. Andlát hins frjálslynda [[Hu Yaobang]] þann 15. apríl 1989 ýtti undir [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|mótmælaöldu í alþýðulýðveldinu]]. Mikill mannfjöldi kom saman á Torgi hins himneska friðar í Beijing til minningar um Hu, frjálslyndan siðbótarmann sem hafði verið hrakinn frá völdum tveimur árum áður af harðlínumönnum. Hópurinn samanstóð upphaflega aðallega af háskólanemum og krafðist umbóta í kerfinu, baráttu gegn misrétti og spillingu. Krafan um meira frelsi jókst þegar leið á mótmælin. Draga yrði úr völdum hins íhaldssama forsætisráðherra [[Li Peng]]. Mótmælin gegn kommúnisma fjögurra áratuga efldust og víða í Kína voru mótmæli. Þann 20. maí lýstu yfirvöld yfir herlögum kröfðust þess að mótmælendur yfirgæfu torgið. Hér klofnaði miðstjórn kommúnistaflokksins í tvær fylkingar. Annars vegar voru menn á borð við [[Zhao Ziyang]], sem vildu meira frjálsræði og efnahagumbætur og viðræður við mótmælendur. Hins vegar voru var hópur með Li Peng forsætisráðherra sem töluðu fyrir beitingu hervalds gegn mótmælum. Hafa verður í huga að á þessum tíma voru Sovétríkin í upplausn og kommúnisminn þar í landi kominn að endastöð. Það hafði eðlilega áhrif á pólitískar umræður valdhafa í Alþýðulýðveldinu í Kína. Íhaldssamari öfl tóku að vara við of miklu frelsi „borgaralegra afla“. Tryggja yðri stöðugleika kerfisins. Meðal annars birtist hörð ádeila á Deng frá liðsmanni Li Peng, í flokksblaðinu „Dagblaði fólksins“, þar sem Deng var talinn bera meginábyrgð á framgangi hægri aflanna síðasta áratuginn.<ref>Yiu-chung Wong: „From Deng Xiaoping to Jiang Zemin...“, bls. 198-199.</ref> Deng Xiaoping hafði hikað í um mánuð um notkun hervalds. Hann óttaðist drauga úr fortíðinni. Drauga glundroða og óstöðugleika. Á fundi leiðtoga flokksins sem haldinn var á heimili Deng sagði hann: {{tilvitnun2|Auðvitað viljum við lýðræði, en við getum ekki komið því á í flýti. Ef einn milljarður manna stekkur til fjölflokkakerfis fáum við glundroða svipað borgarastríðinu sem við sáum í menningarbyltingunni. Það þarf ekki byssur í borgarastríði. Hnefar og kylfur duga vel.<ref>Coldstream: China's Capitalist Revolution. 2008</ref>}} Þann 17. maí úrskurðaði hann Li Peng í hag og heimilað valdbeitingu hersins. Deng hikaði engu að síður og hvatti Li Peng til lokatilraunar á samningum við stúdenta. Þeim viðræðum var sjónvarpað um allt alþýðulýðveldið. Viðræðurnar skiluðu engu. Daginn eftir var herinn sendur inn 4. júní. [[Mynd:Shenzhen.Statue.Deng Xiaoping.jpg|thumb|right|220px|Stytta af Deng Xiaoping í Shenzhen borg. Zbigniew Brzezinski Þjóðaröryggisráðgjafi Bandaríkjanna sagði um Deng:„Þegar þú talaðir við Deng vissir þú að hann átti ekki í erfiðleikum með að taka erfiðar ákvarðanir. Hann kom mér fyrir sjónir sem maður sem hefði sögulegu hlutverki að gegna“.<ref>Coldstream: China's Capitalist Revolution. BBC viðtal 2008</ref>]] Ekki er vitað um nákvæmt mannfall mótmælenda. Opinberar tölur segja að 200 manns hafi verið drepnir en Rauði Krossinn telur að 2.000 manns hafi fallið. Pólitísk afleiðing var að Zhao Ziyang, sem hingað til hafði verið talinn næsti arftaki Deng og var að komast að völdum, dvaldi í stofufangelsi í 15 ár allt til dauðadags árið 2005. Hann hafði talað fyrir aðgreiningu á kommúnistaflokknum og ríkinu, vildi draga úr skrifræði, spillingu og einkavæða ríkisfyrirtæki. Íhaldssamari öfl undir forystu Li Peng styrktu sig mjög. Í staðinn studdi Deng [[Jiang Zemin]] þáverandi borgarstjóra í Sjanghæ til valda í miðstjórn flokksins. Jiang hafði tekist að viðhalda allsherjarreglu í Sjanghæ-borg. Enn hélt þó Deng formennsku í hernefnd flokksins. Maóistarnir voru búnir að ná aftur völdum í alþýðulýðveldinu. Jiang Zemin fylgdi þeim. Nú átti að aftur að herða tök flokksins á öllu efnahagslífi. Mótmælin og óeirðirnar í höfuðborginni voru mjög alvarlegt áfall fyrir Deng. Nú 87 ára varð Deng að koma hlutunum aftur í rétt horf. Hann fór til Sjanghæ til sinna gömlu liðsmanna og sótti einnig stuðning til hersins. Þar voru gamlir félagar og stuðningsmenn margir. Skilaboðin frá hernum voru mjög skýr: Þeir lýstu yfir stuðningi við Deng. Allir sem færu gegn honum færu gegn hernum. Þessi skilaboð til harðlínumanna flokksins áréttaði Deng þegar hann heimsótti herstöð í desember 1991, án allra flokksheimilda og var vel tekið. Með stuðning hersins tryggan, heimsótti Deng 1992 Shenzhen borg, miðstöð efnahagsumbóta sinna. Í heimsókn sinni til Suður-Kína lýsti hann yfir að :„Án efnahagsumbóta og stefnunnar um opnun dyr Kína, efnahagsframfarir og bætt lífskjör væru allar leiðir lokaðar fyrir land okkar,“. Og á flokksráðstefnunni árið 1994 lét Jiang Zemin flokksformaður af stuðningi við maóistana og lýsti yfir stuðningi við efnahagsumbæturnar, nútímavæðingu landsins og markaðshagkerfi er byggði á opnun landamæranna. Deng hafði unnið. == Arfur og sögulegt mat == Deng Xiaoping lést í Peking á 92 ára gamall þann 19. febrúar 1997. Hann hafði síðustu æviárin dregið sig út úr skarkala opinbers líf þar sem hann þjáðist af Parkinsonsveiki og gat vart haft samskipti við ættingja sína. Hann lét eftir sig eiginkonu sína, Zhuo Lin (lést 2009) og fimm börn: þrjár dætur (Deng Lin, Deng Nan og Deng Rong) og tvo syni (Deng Pufang og Deng Zhifang). Þrátt fyrir háan aldur var Deng allt til dauðadags álitinn [[Æðsti leiðtogi Kína|æðsti leiðtogi Alþýðulýðveldisins Kína]]. Jafnvel eftir dauða hans hefur Kommúnistaflokkur Kína fylgt stefnu hans í stórum dráttum.<ref>Útvarpsviðtal BBC við Powell lávarð 208.</ref> Eftirmaður hans, [[Jiang Zemin]], afhenti síðar völd til [[Hu Jintao]] forseta, en Hu er einnig talinn til liðsmanna gamla Deng. Undir forystu Deng Xiaoping, tók Alþýðulýðveldið Kína með meira en milljarð íbúa, efnahagsframförum sem vart eiga sér sögulega hliðstæðu. Frá 1997 hefur verið árlegur hagvöxtur verið að meðaltali 10%. Það er þrátt fyrir mörg félagsleg vandamál sem eiga meðal annars rætur í efnahagsumbótum Deng. Á móti þessum árangri í efnahags- og félagslegri þróun, hefur Deng Xiaoping sætt gagnrýni fyrir alræðismynd kommúnismans sem hann stóð fyrir og hlutverk hans í valdbeitingu gegn mótmælendum á Torgi hins himneska friðar árið 1989. Fáir deila þó um að stjórnmálastíll hans hafi verið mannúðlegri en forvera hans Maó Zedong. Ólíkt Maó lagði Deng ekki mikið upp úr því að upphefja persónu sína opinberlega og vart verður um það deilt að frjálsræði á valdatíma Deng var mun meira. Eftirmæli leiðtogans Deng Xiaoping munu þó fyrst og síðast vera tengd þeim efnahagsumbótum sem hann barðist fyrir og árangri þeirra. Hundruð milljóna Kínverja frá fátækt til bjargálna á tveimur áratugum er árangur sem vart verður deilt um. Það gerir hann að einum merkilegasta stjórnmálamanni síðari hluta 20. aldar. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Cultural Revolution|mánuðurskoðað=14. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Deng Xiaoping |mánuðurskoðað=12. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = es|titill = Deng Xiaoping |mánuðurskoðað=13. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Deng Xiaoping Theory |mánuðurskoðað=12. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Economic reform in the People's Republic of China |mánuðurskoðað=18. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = One-child policy |mánuðurskoðað=14. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Poverty in China |mánuðurskoðað=16. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Zhao Ziyang|mánuðurskoðað=14. maí |árskoðað = 2010}} * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/meta/dps/2008/12/nb/081219_powell1_nh_sl_au_nb.asx „What sort of man was Deng Xiaoping?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Viðtal BBC (á ensku 5 mín. og 3 sek.) við Powell lávarð sem var utanríkisráðgjafi Margrétar Thatcher fyrrverandi forætisráðherra Breta. Powell var einn fárra útlendinga sem hittu Deng Xiaoping árin fyrir andlátið 1997. Hér svara hann spurningunni hvaða mann Deng Xiaoping hafi haft að geyma. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2864708 „Deng Xiaoping og félagar kynna nýja stafsetningu: Latnesk stöfun orða breytist.“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201007/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2864708 |date=2016-03-05 }}, ''Þjóðviljinn'' 5. tbl., 7. janúar 1979, bls. 3. * Bloomberg BusinessWeek: Online Extra: Greinin [http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm: „China Is a Private-Sector Economy“] (Viðtal við Fan Gang einn þekktasta hagfræðing Kína og ráðgjafi stjórnarinnar í Beijing og Alþjóðabankans). * Bo, Zhiyue. „China's Elite Politics: Political Transition and Power Balancing“ ''World Scientific'' (Hackensack, New Jersey, 2007). ISBN 981-270-041-2. * Caeiro, António. ''Pela China Dentro''. Dom Quixote (þýð.) (Lissabon, 2004). ISBN 972-20-2696-8. * Chang, Jung og Jon Halliday. ''Maó: sagan sem aldrei var sögð'' Ólafur Teitur Guðnason (þýð.) (Reykjavík: Mál og menning, 2007). * Coldstream, Robert (framleiðandi): Heimildarmyndin ''China's Capitalist Revolution'' sýnd á BBC Two í Bretlandi 20. júní 2009, í tilefni þess að 20 ára voru liðin átökunum á Torgi hins himneska friðar. * Davin, Delia. [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=167965&sectioncode=22 „History: Exiled son who saved the state“], ritdómur um bókina „The Generalissimo's Son“ eftir Jay Taylor. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3746377 „Er heilsa Chou En-lai að bila? - Söguleg mannaskipti framundan í Kína“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305193818/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3746377 |date=2016-03-05 }} Teng Hsiao-Ping, sem féll í ónáð í menningarbyltingunniendurreistur sem vara-forsætisráðherra. ― Tíminn, 91. tbl. bls. 9, 8. júní 1974. * Europa Publications (ritstjórn): „The People's Republic of China: Introductory Survey“ úr bókinni ''The Europa World Year Book 2003'', fyrra bindi (London, Routledge). * Evans, Richard. ''Deng Xiaoping and the Making of Modern China'' (New York, 1994). ISBN 0-14-026747-6. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1772867 „Flokksþing kínverskra kommúnista: Vilja sósíalískt markaðskerfi“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195756/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1772867 |date=2016-03-05 }} Morgunblaðið 233 tbl. bls. 1, 13. október 1992. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1773272 „Flokksþing kínverskra kommúnista: Mikil mannaskipti í forystunni styrkir umbótastefnu Dengs“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201318/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1773272 |date=2016-03-05 }} ― Morgunblaðið, 239. tbl. bls. 26-27, 20. október 1992. {{col-2}}<div class="references-small"> * FlorCruz, Jaime. [http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/12/18/china.reform.florcruz/index.html „Looking back over China's last 30 years“], CNN, 19. desember 2008. * Gitting, John. ''The Changing Face of China'' (Oxford: Oxford University Press, 2005). ISBN 0-19-280612-2. * Harvey, D. „Brief history of neolibealismo“, (2005), Ediciones Akal, 2007, ISBN 978-84-460-2517-7. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1456620 „Hver verður arftaki Maós formanns?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195837/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1456620 |date=2016-03-05 }}. „Ef stjórnmálaástandið i Peking er sem sýnist verður Teng Hsiao-ping arftaki Chou-En lai í forsætisráðherraembættinu..." ― Morgunblaðið, 197. tbl., bls. 18, 11. október 1974. * Kau, Michael Y. M., Susan H. Marsh. (ritstjórar) ''China in the Era of Deng Xiaoping: A Decade of Reform'' (M.E. Sharpe, 1993). * Li, Cheng. ''China's leaders: The new generation'' (Rowman & Litterfield Publishers, 2001). * Li, Minqi. „Socialism, capitalism, and class struggle: The Political economy of Modern China“, ''Economic & Political Weekly'' (2008). * MacFarquhar, Roderick og Michael Schoenhals. ''Maó's Last Revolution'' (Cambridge MA: Harvard University Press, 2006). * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3743957 „Maó veldur fréttamönnum heilabrotum: Vandi hans er að halda bylfingunni áfram“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}- Um val á eftirmanni Maó: Teng Hsiao-Ping. ― Tíminn 15. tbl. bls. 7, 19. janúar 1974. * Marti, Michael E. ''China and the Legacy of Deng Xiaoping: From Communist Revolution to Capitalist Revoluton'' (Brassey's, 2002). * New China News Agency, Communist Party Literature & Document Office of China and A.S.M.: [http://www.cbw.com/asm/xpdeng/life.html „The life of Deng Xiaoping“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208002701/http://www.cbw.com/asm/xpdeng/life.html |date=2010-02-08 }} (Tekið af vefnum þann 13. Maí 2010.) * Pipes, Richard. ''Kommúnisminn. Sögulegt ágrip''. Jakob F. Ásgeirsson og Margrét Gunnarsdóttir (þýð.) (Reykjavík: Bókafélagið Ugla ehf, 2005). * Ragnar Baldursson. ''Kína. Frá keisaraveldi til kommúnisma'' (Reykjavík: Mál og menning, 1985). * Ravallion, Martin, and Shaohua Chen: „China’s (Uneven) Progress Against Poverty“. Journal of Development Economics, 2005. * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (New York, 1999). ISBN 0-393-97351-4. * Stewart, Whitney. ''Deng Xiaoping: Leader in a Changing China'' (Lerner Publications Company, 2001). * Vogel, Ezra F. [http://www.nytimes.com/2009/10/04/opinion/04vogel.html „But Deng Is the Leader to Celebrate“], ''New York Times'', 3. október 2009. * Yahuda, Michael. [http://www.jstor.org/pss/654102 „Deng Xiaoping: The Statesman“], ''The China Quarterly'' 135 (1993), 551-72. * Yang, Benjamin. ''Deng. A political biography.'' (Nueva York, 1998). ISBN 1-56324-722-4. * Yang, Dali. ''Calamity and Reform in China'' (Stanford University Press, 1996). * Yang, Dennis Tao. (2008) [http://www.palgrave-journals.com/ces/journal/v50/n1/full/ces20084a.html „China's Agricultural Crisis and Famine of 1959–1961: A Survey and Comparison to Soviet Famines.“], Palgrave MacMillan, ''Comparatrive economic Studies'' (2008), 1–29. * Zhi-Sui, Li. ''The Private Life of Chairman Maó'' (New York: Random House, 1994). * Yiu-chung Wong: „From Deng Xiaoping to Jiang Zemin: Two decades of political reform in the People´´s Republic og China“, University Press of America Inc., Maryland, USA, 2005. </div> {{col-end}} == Tenglar == * [http://english.people.com.cn/data/people/dengxiaoping.shtml People's Daily: Deng Xiaoping] Æviferill Deng Xiaoping í „Dagblaði Fólksins“ opinberu málgagni Kommúnistaflokks Kína (á ensku). * [http://english.cpc.people.com.cn/index.html Opinber vefur Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211135841/http://english.cpc.people.com.cn/index.html |date=2010-02-11 }} * [http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515295500635.swf Úr ræðum Deng Xiaoping (1938-1965) af opinberum vef Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215201805/http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515295500635.swf |date=2010-12-15 }} * [http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515261400629.swf Úr ræðum Deng Xiaoping (1975-1982) af opinberum vef Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215201356/http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515261400629.swf |date=2010-12-15 }} * [http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515274900631.swf Úr ræðum Deng Xiaoping (1982-1992) af opinberum vef Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215202032/http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515274900631.swf |date=2010-12-15 }} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1904|1997}} [[Flokkur:Kínverskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] mkg6v5evcs3pqx1nsxisyckom9jcizq 0 108001 1962377 1900119 2026-05-06T13:03:47Z Makenzis 56151 1962377 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Sport Club Corinthians Paulista | Mynd = | Gælunafn = ''Timão'' (Stórveldið)<br />''Time do Povo'' (Lið fólksins)<br />''Todo Poderoso'' (Þeir almáttugu)<br />''Coringão'' | Stytt nafn = Corinthians | Stofnað = 1. september 1910 | Leikvöllur = Neo Química Arena, [[São Paulo]] | Stærð = 49.205 | Knattspyrnustjóri = Vanderlei Luxemburgo | Deild = Campeonato Brasileiro Série A | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 13.sæti (Série A); 11.sæti (Paulista) | pattern_la1 = _corinthians2324h | pattern_b1 = _corinthians2324h | pattern_ra1 = _corinthians2324h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _corinthians2324a | pattern_b2 = _corinthians2324a | pattern_ra2 = _corinthians2324a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _corinthians2223t | pattern_b3 = _corinthians2223t | pattern_ra3 = _corinthians2223t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = _corinthians2223tl | leftarm3 = F3EACB | body3 = F3EACB | rightarm3 = F3EACB | shorts3 = 000000 | socks3 = F3EACB }} '''Corinthians''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[São Paulo]]. Liðið var stofnað [[1. september]] [[1910]]. Corinthians hefur unnið brasilísku deildina fimm sinnum síðan hún var stofnuð [[1971]]. == Þekktir leikmenn == * [[Neco]] * [[Sócrates]] * [[Dida]] * [[Javier Mascherano]] * [[Deco]] * [[Rivaldo]] * [[Carlos Tévez]] * [[Roberto Carlos]] * [[Ronaldo]] * [[Marcos Senna]] == Titlar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 6 1990, 1998, 1999, 2005, 2011, 2015 * '''Brasilíska bikarkeppnin''': 3 1995, 2002, 2009 * '''São Paulo meistarar''': 27 1914, 1916, 1922, 1923, 1924, 1928, 1929, 1930, 1937, 1938, 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2009, 2013 * '''[[Heimsmeistarakeppni félagsliða í knattspyrnu|FIFA heimsmeistarakeppni félagsliða]]''': 2 2000, 2012 * '''[[Litla heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu|Pequeña Copa del Mundo]]''': 1 1953 == Tengill == * [http://www.corinthians.com.br Heimasíða félagsins] {{S|1910}} [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] kmpdfmkuiczzkybn2przotgxcfc9yxc 1962378 1962377 2026-05-06T13:04:09Z Makenzis 56151 1962378 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Sport Club Corinthians Paulista | Mynd = | Gælunafn = ''Timão'' (Stórveldið)<br />''Time do Povo'' (Lið fólksins)<br />''Todo Poderoso'' (Þeir almáttugu)<br />''Coringão'' | Stytt nafn = Corinthians | Stofnað = 1. september 1910 | Leikvöllur = Neo Química Arena, [[São Paulo]] | Stærð = 49.205 | Knattspyrnustjóri = Vanderlei Luxemburgo | Deild = Campeonato Brasileiro Série A | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 13.sæti (Série A); <br /> 4.sæti (Paulista) | pattern_la1 = _corinthians2324h | pattern_b1 = _corinthians2324h | pattern_ra1 = _corinthians2324h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _corinthians2324a | pattern_b2 = _corinthians2324a | pattern_ra2 = _corinthians2324a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _corinthians2223t | pattern_b3 = _corinthians2223t | pattern_ra3 = _corinthians2223t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = _corinthians2223tl | leftarm3 = F3EACB | body3 = F3EACB | rightarm3 = F3EACB | shorts3 = 000000 | socks3 = F3EACB }} '''Corinthians''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[São Paulo]]. Liðið var stofnað [[1. september]] [[1910]]. Corinthians hefur unnið brasilísku deildina fimm sinnum síðan hún var stofnuð [[1971]]. == Þekktir leikmenn == * [[Neco]] * [[Sócrates]] * [[Dida]] * [[Javier Mascherano]] * [[Deco]] * [[Rivaldo]] * [[Carlos Tévez]] * [[Roberto Carlos]] * [[Ronaldo]] * [[Marcos Senna]] == Titlar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 6 1990, 1998, 1999, 2005, 2011, 2015 * '''Brasilíska bikarkeppnin''': 3 1995, 2002, 2009 * '''São Paulo meistarar''': 27 1914, 1916, 1922, 1923, 1924, 1928, 1929, 1930, 1937, 1938, 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2009, 2013 * '''[[Heimsmeistarakeppni félagsliða í knattspyrnu|FIFA heimsmeistarakeppni félagsliða]]''': 2 2000, 2012 * '''[[Litla heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu|Pequeña Copa del Mundo]]''': 1 1953 == Tengill == * [http://www.corinthians.com.br Heimasíða félagsins] {{S|1910}} [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] avu1q0o2v4pyxf6z0c0eh3ur2dlyj15 0 115034 1962439 1961925 2026-05-07T05:55:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962439 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarstefna | nafn = Gó-gó tónlist | bakgrunns-litur = brown | litur = white | uppruni = Seinni hluti áttunda áratugarins í [[Washington (borg)|Washington, D.C.]] | hljóðfæri = [[Gítar]], Konga-trommur, [[Tromma|Trommur]], [[Hljómborð]], Kúabjalla, [[Trompet]], | vinsældir = Mest hjá blökkufólki í [[Bandaríkjunum]] | tengdar-stefnur = [[Fönk]] – [[Hipp hopp]] - [[Rapp]] }}'''Gó-gó tónlist''' ([[Enska|e.]] ''Go-go'') er [[Tónlistarstefna|tónlistarstefna]] sem að á uppruna sinn til seinni hluta áttunda áratugarins í [[Washington (borg)|Washington, D.C.]]. Upphafsmaður stefnunnar var [[Chuck Brown]], en fyrir það hann fékk viðurnefnið Guðfaðir gó-gó tónlistar. Gó-gó tónlist er afbrigði af [[fönk]] tónlist og er þetta ein af tónlistarstefnunum sem að gáfu af sér [[rapp]] tónlist. Tónlistarstefnan hefur hlotið mestar vinsældir sínar hjá blökkumönnum í Washington, D.C. == Saga == === Uppruni === Gó-gó tónlist á uppruna sinn til áttunda áratugarins. Tónlistarstefnan átti sínar bestu stundir í borgun innan [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] eins og Washington D.C. og [[Virginía (fylki)|Norður-Virginía]]. Upphafsmaður gó-gósins var tónlistarmaðurinn Chuck Brown. Árið [[1976|1976]] sá hann sig knúinn til þess að búa til þessa nýju tónlistarstefnu þar sem að plötusnúðar voru að taka yfir öllum þeim störfum sem að upphaflega höfðu alltaf farið til tónlistarmanna. Brown prufaði það að láta hljómsveitina sína, The Soul Searchers, spila endalaust á tóneikum, þeir fengu ekki að stoppa á milli laga. Stundum fór það svo langt að spilað var stanslaust í tvo tíma. Þessi stíll reynist síðan einkenna gó-gó tónlist. Sagan segir að heitið á tónlistarstefnunni kom þegar að Brown var að spila með hljómsveitinni sinni og þegar að lagið var að klárast byrjaði fólkið að fara. Brown snéri sér þá að hljómsveitinni og sagði ,,Go, go“, eða ,,Áfram, áfram“. Þeir héldu áfram að spila og fólkið snéri við og hélt áfram að hlusta.<ref>,Johnhenry22.tripod.com, ''Go Go History''</ref> George Clinton og Parliament-Funkadelic höfðu mikil áhrif á Brown, en þeir áttu það til að vera með tónleika sem að voru yfir fjóra tíma. Einnig hafði reggí-tónlist og danstónlist frá Karabíska hafinu áhrif á hann.<ref>Britannica. Academic Edition, , ''Go-go'', 2013</ref> === Níundi áratugurinn === Árið [[1982|1982]] varð gó-gó tónlist orðin vinsælasta tónlistin á dansklúbbum í blökkumannahverfunum í Washington. Grace Jones lagið ''Slave to the Rhythm'', hafði greinileg áhrif frá gó-gó tónlist á meðan Little Benny lagið ''Who comes to Boogie'' var greinilega aðeins gó-gó lag af hjarta og sál. Það lag var lagið sem að færði gó-gó yfir til [[Bretland|Bretlands]], en lagið lenti þar á topplagalista Breta þegar að það kom út. Vinsælasta gó-gó lag allra tíma er ef til vill E.U. lagið ''Da Butt''. Lagið lagið kom út árið [[1987|1987]] og varð fyrsta gó-gó lagið til þess að lenda á [[Billboard 200|Billboard]] Billboard lagalistanum, en lagið var númer 37.<ref>,Markham, Rachel og Negro, Joey, Dummymag.com ''The 10 best Go-go records, according to Joey Negro''</ref> === Tíundi áratugurinn og nýlegra === Nýr áratugurinn byrjaði og með honum komu nýir tónlistarmenn. Þessir tónlistarmenn féllu undir þann flokk sem að kallaðir voru ´nýja kynslóðin´. Þeirra tónlist hljómaði almennt meira eins og hip-hop heldur en fönk. Vinsældir gó-gó tónlistarinnar óx á þessum áratugi út af [[Plötusnúður|plötusnúðum]], sem að byrjuðu að spila tónlistina í meira magni. <ref>Oldschoolgogo.com ''The History of Go-go''</ref> Washington, D.C. var ein af fáu borgunum í Bandaríkjunum þar sem að svartir voru ekki í minnihlutahóp. Hinsvegar hefur dregist úr gó-gó tónlist á almannafæri eftir aldamótin og dauði gó-gósins hefur verið kenndur við dauða Chuck Browns árið [[2012|2012]].<ref>Ali, Abdul, Theatlantic.com, ''How Washington, D.C., Turned It's Back on Go-go, the Music it Inventid'', 2012</ref> Því náðu þeir að tjá sig mikið í gegnum gó-gó tónlistina á tíunda áratugnum. Útvarpstöðin GoGoRadio er útvarpstöð sem er tileinkum gó-gó tónlist og spilar hana allan daginn. Útvarpstöðin er staðsett í heimabæ gó-gó tónlistarinnar, Washington, D.C. <ref>Gogoradio.com</ref> [[Mynd:ChuckBrownOct012005b.jpg|thumb|right|Chuck Brown á tónleikum 1. október 2005.]] == Chuck Brown (1936-2012) == Chuck Brown, eða Guðfaðir gó-gó tónlistar, fæddist 22. ágúst [[1936|1936]]. Hann var söngvari og gítarleikari og byrjaði að spila með Jerry Butler and the Earls of Rhythm á sjöunda áratugnum. <ref>Biography.com, ''Chuck Brown Biography''</ref> Hann seinna byrjaði að spila með latneskum hljómsveitum eins og Los Latinos. Hann spilaði alla þá tónlist sem að hann ólst upp með og byrjaði að blanda þeim saman í sinn eigin stíl, sem að seinna fékk nafnið gó-gó. Í þessum nýja stíl sínum átti hann til að kalla áhorfendur og hvetja þá til þess að svara honum. Hann gaf út marga stórsmelli eins og ''We Need Some Money'' og ''The Other Side''.<ref>Windmeupchuck.com, ''Chuck Brown''</ref> == Einkenni == Þau hljóðfæri sem að einkenna gó-gó tólist eru [[Tromma|trommur]], konga-trommur, [[Gítar|gítarar]], [[Hljómborð|hljómborð]], kúbjöllur og ýmis [[Trompet|trompet]] og horn. Yfirleitt er þessi tónlist spiluð af svörtum mönnum.<ref>Hopkinson, Natalie, Washingtonpost.com, ''Go-go music is the sole of Washington, but it's slipping away'', 2010</ref> Fólk hefur átt það til að kalla aðal söngvarann „aðal talarann“, þar sem að það hefur oft tíðkast að söngvarinn tali beint til áhorfendanna á milli laga. Áhorendur svara svo í sama stíl.<ref>Nachman, Ron, , Dangerousminds.net, ''Go-go Swing: Fantastic late 80's Documentary About Washington D.C.'s Funk Scene'', 2010</ref> Gó-gó tónlist er í eðli sínu fönk tónlist en Brown skapaði gó-gó út frá þeirri tónlistarstefnu. Fönk tónlist einkennist af [[Bassagítar|bassagítar]] og hröðum takti, en fönkið átti að vera eins átakanlegt og það gæti verið í hraða sínum.<ref>Nero, Mark Edward , Rand.about.com, ''What is Funk music?''</ref> Gó-gó tónlist hefur verið gagnrýnd fyrir það að vera með frekar innihaldslausa texta en textinn er í raun aðeins aukaatriði, þar sem að aðalboðskapurinn er í raun takturinn.<ref>Allmusic.com, ''Go-go''</ref> === Konga-trommur === [[Mynd:2006-06-03_Congas1.JPG|thumb|left|Hefðbundnar konga-trommur.]] Konga-tromma er tromma sem að er oftast há, mjó og aðeins með einn flöt til að slá á. Það eru ekki notaði kjuðar heldur er slegið með höndunum.<ref>Thefreedictionary.com, ''Conga drum'', 2000</ref> Konga-tromman er upprunalega frá [[Afríka|Afríku]] og fær nafn sitt frá heimalandi sínu Congolaise (e. Conga-drumms). Þegar að tromman kom fyrst fram spiluðu tónlistarmennirnir aðeins á eina trommu og tók það á því voru þeir aðeins sérfræðingar í einum ákveðnum takti. Þeir þróuðu tæknina sína til þess að geta spilað á tvær eða þrjár trommur í einu og ná það blanda saman mismunandi töktum.<ref>Artdrum.com, ''History of Conga drums''</ref> Konga-trommuslátturinn í gó-gó tónlist er mismunandi, frá því að vera hægur og rólegur yfir í að vera einstaklega hraður. Oftast er spilað á fjórar trommur, tvær litlar og tvær stórar.<ref>Hammond, Kevin, Tmottgogo.com, ''Goombox - The Junior Congas''</ref> == Áhrif == Gó-gó tónlist hefur haft mikil áhrif á rapptónlist og hvernig hún er í dag. Það á þá sérstaklega við um hröðu textana í lögunum. Sumir telja að rapp eigi uppruna sinn til þeirra hluta á gó-gó plötum þegar að söngvarinn er að tala á milli laga.<ref>Moore, Marcus J., , Washingtoncitypaper.com, ''Chuck Brown - Rap Patriarch'' 2012</ref> Margir atvinnurapparar byrjuðu í gó-gó hljómsveitum, eins og rapparinn Wale. Einnig hefur tónlistarstefnan haft áhrif á R&B, eða [[Ryþmablús|ryþmablús]], bæði með lagatextum og töktum. <ref>Thewallmag.com, ''Go-go's influence on hip-hop''</ref> == Hljómsveitir og tónlistarmenn == === Vinsælar gó-gó hljómsveitir === Trouble Funk var stofnuð árið [[1978|1978]]. Þeir sungu mikið á klúbbum og á tónleikum og voru ómissandi fyrir alvöru gó-gó aðdáendur. Þeir gáfu út sína fyrstu plötu, ''Straight Up Funk Go-Go Stile'', árið [[1981|1981]]. Framleiðendur tónleika sem að þeir sungu á létu oft [[Harðkjarnapönk|harðkjarna pönkhljómsveitir]] hita upp fyrir þá, en aðdáendur gó-gó tónlistarinnar fannst það ekki ásættanlegt og því varð ekki meira af svoleiðis tónlistarblöndu. Þeirra hápunktur var á miðjum níunda áratugnum þó að þeir spiluðu áfram fram eftir tíunda áratugnum. <ref>Troublefunk.com, ''The history of Trouble Funk''</ref> Í byrjun níunda áratugarins byrjaði hljómsveitin Rare Essence. Þeir gáfu út sitt fyrsta lag, ''Body Moves'', árið 1981. Þeir fóru á mörg hljómsveitarferðalög en byrjuðu að fara hægt um sig um miðjan tíunda áratuginn. Þeir eru af mörgum taldir vera ein af klassískum gó-gó hljómsveitunum sem að komu frá Washongton D.C. <ref>Ankeny, Jason, Allmusic.com, ''Rare Essence''</ref> Experience Unlimited, eða E.U., hófu feril sinn snemma á áttunda áratuginum. Þeir eru frægasti fyrir lagið sitt ''Da Butt'' sem að kom út árið 1987. Þeir fóru í mörg tónleikaferðalög, t.d. til [[Japan|Japans]] og [[Þýskaland|Þýskalands]]. <ref>Gogobands.tripod.com, ''Experience Unlimited''</ref> [[Mynd:Amerie,_Red_Dress_Collection_2006.jpg|thumb|right|Amerie á góðgerðarkvöldi Red Dress Collection árið 2006.]] Aðrar vinsælar gó-gó hljómsveitir eru UCB Uncalled 4 Experience, Northwest Youngins og BYB, eða Backyard Band. <ref>Johnhenry22.tripod.com, ''The Major Bands''</ref> === Vinsælir gó-gó tónlistarmenn === Fæðingarstaður gó-gó tónlistarinnar, Washington, D.C., hefur haft mikil áhrif á suma tónlistarmenn. Olubowale Victor Akintimehin Folarin (21. september [[1984|1984]]), betur þekktur undir listamannanafninu sínu Whale, fæddist í Washington, D.C. Þar ólst hann upp við gó-gó tónlistina og hafði hún mikil áhrif á tónlistarferil hans. Það sem að einkennir hann er að hann blandar saman öllum helstu hip-hop tegundum, sem að hann ólst upp við, saman í lögunum sínum. <ref>Last.fm, ''Wale''</ref> John W. Bowman Jr. ([[1958|1958]]), betur þekktur undir listamannanafninu DJ Kool, fæddist í Washington, D.C. Hann er bandarískur rappari sem að semur lög sín undir áhrifum frá gó-gó tónlist. Hann byrjaði feril sinn á níunda áratugnum. Þá var hann upphitunaratriði fyrir aðra rappara en fékk plötusamning stuttu seinna. Hann gaf út nokkur lög í byrjun tíunda áratugarins og gaf út sitt vinsælasta lag, ''Let Me Clear My Throat'', árið [[1996|1996]]. <ref>Ranker.com, ''DJ Kool''</ref> Amerie Rogers (12. janúar [[1980|1980]] ) í Fitchburg [[Massachusetts|Massachusetts]]. Faðir hennar var af afrískum uppruna en móðir hennar var frá [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]]. Faðir hennar var í [[Bandaríkjaher|bandaríksa hernum]] og því þurfti hún að flytja mikið. Hún hefur þó sagt það opinberlega að hún telur Washington, D.C. vera heimabær sinn. Hún gaf út sitt fyrsta lag, ''Why Don‘t We Fall In Love'', árið [[2002|2022]]. Síðan þá hefur hún gefið út fjórar plötur.<ref>Nero, Mark Edward, Randb.about.com, ''All About Amerie''</ref> Aðrir vinsælir gó-gó söngvarar eru Sy Smith<ref>Ranker.com, ''Go Go Bands/Atists''</ref> og Belinda Carlisle. <ref>Malkin, Mark, Uk.eonline.com, ''Go Go Singer Belinda Carlisle: I Should Look Like S--t or I Should Be Dead'', 2010</ref> == Ofbeldi == Oft hafa ofbeldisglæpir verið tengdir við gó-gó tónlist. Árið [[2005|2005]] lagði Larry D. McCoy, lögreglustjóri yfir Washington, D.C., það til að klúbbar ættu að banna gó-gó tónlist vegna þess að það hvetur til ofeldis. Á milli [[2003|2003]] og 2005 voru þrjú morð, tveir ofeldisglæpir þar sem að menn voru stungnir og tveir ofbeldisglæpir gegn lögreglumönnum framdir á svæðum í eða nálægt klúbbum þar sem að gó-gó tónlist var spiluð. Margir mótmæltu þessu, þar á meðal nokkrir klúbbeigendur, og lögreglan var gagnrýnd fyrir það að vilja banna tónlistina aðeins út af því að hún höfðaði til unga svarta fólksins.<ref>Montgomery, Lory, Washingtonpost.com, ''D.C. Police Blame Go-Go For Violence at NW Club'', 2005</ref> Út af þessu settu þó sumir klúbbar sér þá stefnu að banna gó-gó tónlist á staðnum. Þessa stefnu er enn hægt að finna á mörgum klúbbum.<ref>Gogoko.net, ''Violence Related to Gogo Bands''</ref> Þetta áreiti lögreglunnar byrjaði þó ekki þarna heldur hefur lögreglan haft vandamál við gó-gó tónlist síðan snemma á níunda áratugnum. Þó voru gó-gó tónlistarmenn tengdir við fíkniefnasölu og ofbeldi tengt gengjum.<ref>Izadi, Elahe, Dcentric.wamu.org, ''Go-go in D.C.'s Neighbourhoods: Soon to be a Thing of the Past?'', 2011</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == *Abdul, Ali, (2012) "How Washington, D.C., Turned It's Back on Go-Go, the Music it Invented", https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/how-washington-dc-turned-its-back-on-go-go-the-music-it-invented/259147/ í ''The Atlantic''. Skoðað 1. mars 2013. *Ankeny, Jason, "Rare Essence", https://www.allmusic.com/artist/rare-essence-mn0000403171 í ''Allmusic.com''. Skoðað 27. febrúar 2013. *"Chuck Brown", http://www.windmeupchuck.com/biography.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204064607/http://www.windmeupchuck.com/biography.html |date=2013-02-04 }} í ''Windmeupchuc.com''. Skoðað 2. mars 2013. *"Chuck Brown Biography", http://www.biography.com/people/chuck-brown-20833509 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305151752/http://www.biography.com/people/chuck-brown-20833509 |date=2013-03-05 }} í ''Biography.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"Conga drum", http://www.thefreedictionary.com/conga+drum í ''Thefreedictionary.com''. Skoðað 28. febrúar 2013. *"DJ Kool", https://www.ranker.com/review/dj-kool/867995 í ''Ranker.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"Experience Unlimited", http://gogobands.tripod.com/eu.htm{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Gogobands.tripod.com''. Skoðað 27. febrúar 2013. *"Go Go Bands/Artists", https://www.ranker.com/list/go-go-bands-and-artists/reference í ''Ranker.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"Go-Go", https://www.allmusic.com/style/go-go-ma0000004428 í ''Allmusic.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *"Go-Go", http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1688506/The-Warehouse/1688506suppinfo/Supplemental-Information#ref710784/ í ''Britannica. Academic Edition''. Skoðað 25. febrúar 2013. *"Go-go's influence on hip-hop", http://www.thewallmag.com/go-goxxxs-influence-on-hip-hop-in-the-dmv/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Thewallmag.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Hammond, Kevin, "Goombox -- The Junior Congas", http://www.tmottgogo.com/goombox.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717070741/http://www.tmottgogo.com/goombox.html |date=2011-07-17 }} í ''Tmottgogo.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *"History of Conga Drums", https://artdrum.com/HISTORY_OF_CONGA_DRUMS.htm í ''Artdum.com''. Skoðað 28. febrúar 2013. *"The History of Go-go", http://johnhenry22.tripod.com/gogo1/info/history.html/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Johnhenry22.tripod.com''. Skoðað 25. febrúar 2013. *"The History of Gogo", https://www.oldschoolgogo.com/History_Of_GoGo.htm í ''Oldschoolgogo.com''. Skoðað 25. febrúar 2013. *"The history of Trouble Funk", http://www.troublefunk.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711052430/http://www.troublefunk.com/history.htm |date=2013-07-11 }} í ''Troublefunk.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Hopkinson, Natalie, (2010) "Go-go music is the soul of Washington, but it's slipping away" http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/09/AR2010040903257.html í ''Washingtonpost.com''. Skoðað 25. febrúar 2013) *http://www.gogoradio.com/home/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724164135/http://www.gogoradio.com/home/ |date=2012-07-24 }} í ''Gogoradio.com''. Skoðað 2. mars 2013. *Izadi, Elahe, (2011) "Go-Go in D.C.'s Neighbourhoods: Soon to be a Thing of the Past?" http://dcentric.wamu.org/2011/05/6510/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221090804/http://dcentric.wamu.org/2011/05/6510/index.html |date=2012-12-21 }} í ''Dcentric.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"The Major Bands", https://johnhenry22.tripod.com/gogo1/bandlist.html{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Johnhenry22.tripod.com''. Skoðað 28. febrúar 2013. *"Malkin, Mark, (2010) "Go-Go's Singer Belinga Carlisle: I Should Look Like S--t or I Should Be Dead", https://uk.eonline.com/news/183704/go-go-s-singer-belinda-carlisle-i-should-look-like-s-t-or-i-should-be-dead í ''Uk.eonline.com''. Skoðað 1. mars 2013. *Markham, Rachel og Negro, Joey, "The 10 best go-go records, according to Joey Negro", http://www.dummymag.com/lists/2012/06/27/go-go-funk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206044246/http://www.dummymag.com/lists/2012/06/27/go-go-funk/ |date=2013-02-06 }} í ''Dummymag.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Montgomery, Lori, (2005) "D.C. Police Blame Go-Go For Violence at NW Club", http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A38379-2005Feb19.html í ''Washingtonpost.com''. Skoðað 1. mars 2013. *Moore, Marcus J., (2012) "Chuck Brown, Rap Patriarch". https://www.washingtoncitypaper.com/articles/42727/chuck-brown-rap-patriarch-the-complicated-relationship-between-go-go í ''Washingtoncitypapre.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Nachman, Ron, " Go-go Swing: Fantastic Late-80's Doucemantary About Washington D.C.'s Funk Scene", http://dangerousminds.net/comments/go-go_swing_fantastic_late-80s_documentary_about_washington_d.c.s_funk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315002740/http://dangerousminds.net/comments/go-go_swing_fantastic_late-80s_documentary_about_washington_d.c.s_funk |date=2013-03-15 }} í ''Dangerousminds.net''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Nero, Mark Edward, "All about Amerie", http://randb.about.com/od/g1/p/Amerie.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403182138/http://randb.about.com/od/g1/p/Amerie.htm |date=2013-04-03 }} í ''Randb.about.com''. Skoðað 1. mars 2013. *Nero, Mark Edward, "What is Funk music?", http://randb.about.com/od/rb12/a/Funk_Music.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328195352/http://randb.about.com/od/rb12/a/Funk_Music.htm |date=2013-03-28 }} í ''Randb.about.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *"Violence Related to Gogo Bands", http://www.gogoko.net/discussing-about-violence-related-to-gogo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327171031/http://www.gogoko.net/discussing-about-violence-related-to-gogo.html |date=2013-03-27 }} í ''Gogoko.net''. Skoðað 1. mars 2013. *"Wale", https://www.last.fm/music/Wale í ''Last.fm''. Skoðað 28. febrúar 2013. [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] pje72sxesc9f8z3wbxcazmvbrxxp2h8 0 127271 1962384 1958172 2026-05-06T13:14:30Z TKSnaevarr 53243 1962384 wikitext text/x-wiki {{Alþjóðasamtök |fáni = Mynd:Flag_of_the_Eurasian_Economic_Union.svg |fánatexti = Fáni Evrasíska efnahagssambandsins |staðsetning = [[Mynd:Eurasian Economic Union (orthographic projection) - Crimea disputed - no borders.svg|250px]] |aðildarríki = {{ARM}} [[Armenía]]<br />{{BLR}} [[Hvíta-Rússland]]<br />{{KAZ}} [[Kasakstan]]<br />{{RUS}} [[Rússland]]<br />{{KGZ}} [[Kirgistan]] |höfuðstöðvar = [[Almaty]] <small>(Framkvæmdabanki)</small><br />[[Minsk]] <small>(Réttur)</small><br />[[Moskva]] <small>(Framkvæmdastjórn)</small> |leiðtogar_1 = &nbsp;- Formaður Framkvæmdastjórnar Evrasíska efnahagssambandsins |leiðtogar_2 = [[Míkhaíl Mjasníkovítsj]] |flatarmál = 20.087.480 |fólksfjöldi_1 = &nbsp;- 2014<br /> |fólksfjöldi_2 = 176.742.770 (þar með [[Krímskagi]] og [[Sevastópol]]) |þéttleiki = 9,01 |vlf_1 = &nbsp;- 2013 samtals |vlf_2 = $4,064·10 |stofnun_atburðir_1 = &nbsp;- Lagt fram<br />&nbsp;- Stofnun samþykkt<br />&nbsp;- Sáttmáli undirritaður<br />&nbsp;- Stofnað |stofnun_dagsetningar_1 = 1994<br />18. nóvember 2011<br />29. maí 2014<br /><br />1. janúar 2015 |gjaldmiðill = [[Armenskt dram]]<br />[[Hvítrússnesk rúbla]]<br />[[Kasakstönsk tenga]]<br />[[Rússnesk rúbla]] |tímabelti = [[UTC]] +2 til +12 |lén = .am<br />.by<br />.kz<br />.ru }} '''Evrasíska efnahagssambandið''' ('''EVES''' eða '''Evrasíusambandið''') er efnahagsleg alþjóðasamtök ríkja sem eru staðsett að mestu í Norður-[[Evrasía|Evrasíu]]. Sáttmáli vegna stofnunar Evrasíusambandsins var undirritaður þann 29. maí 2014 af [[Hvíta-Rússland]]i, [[Kasakstan]] og [[Rússland]]i en samstarf hófst formlega 1. janúar 2015. Sáttmálar um inngöngu [[Armenía|Armeníu]] og [[Kirgistan]] voru undirritaðir þann 9. október 2014 og 23. desember sama ár. Inngöngu Armeníu var lokið 2. janúar 2015. Inngöngusáttmáli Kirgistans tók gildi í maí 2015 en það tók þátt í sambandinu frá stofnunardeginum sem aðildarríki. Íbúar aðildaríkjanna eru 176 milljónir en þar af er 130 milljónir Rússar.<ref>{{fréttaheimild|url=https://kjarninn.is/2015/01/evrasiusambandid-russland-gegn-evropusambandinu/|titill=Evrasíusambandið – Rússland gegn Evrópusambandinu?|útgefandi=Kjarninn|dagsetningskoðað=1. mars 2015}}</ref> Innan sambandsins eru frjáls för varnings, fjármagns, þjónustu og fólks tryggð. Gert er ráð fyrir sameiginlegar stefnur um samgöngur, landbúnað og orku. Stefnt er á því að sameiginlegur [[gjaldmiðill]] verði tekinn í notkun í framtíðinni og að samstarf verði nánara. Aðgerðir sambandsins eru framkvæmdar af nokkrum milliríkjastofnunum. [[Framkvæmdastjórn Evrasíska efnahagssambandsins]] er framkvæmdavaldið, [[Réttur Evrasíska efnahagssambandsins]] er dómsvaldið og svo er [[Framkvæmdabanki Evrasíu]]. == Saga == === Aðdragandi === Eftir lok [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]] og upplausn [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] voru Rússland og hin miðasísku lýðveldi í lélegri efnahagsstöðu og mikið dró úr hagfræðilegum vexti. Í þessum ríkjum voru umfangsmiklar [[efnahagsumbót|efnahagsumbætur]] og [[einkavæðing]]. Ferlið að samstarfi milli evrasískra landa hófst strax eftir fall Sovétríkjanna, með björgun efnahagstengsla milli þessara nýstofnuðu ríkja að markmiði. Forsetar Hvíta-Rússlands, Kasakstans og Rússlands stofnuðu [[Samveldi sjálfstæðra ríkja]] þann 8. desember 1991. Árið 1994 lagði [[Núrsúltan Nazarbajev]] fram hugmynd um að stofna viðskiptablokk til þess að komast inn í evrópska og asíska markaði, sem voru þá í mikilli grósku. Litið var á hugmyndina sem leið til að ýta undir verslun, efla fjárfestingar á svæðinu og vinna á móti vestrænum efnahagssamböndum. === Stofnunarsáttmálar (tíundi áratugur) === Á tíunda áratugnum gekk evrasíska samstarfsferlið hægt og rólegt, hugsanlega vegna efnahagskreppu eftir upplausn Sovétríkjanna og stærðar þeirra ríkja sem hún snerti (Rússland, Hvíta-Rússland og Kasakstan nær yfir um 20 milljón km²). Í kjölfar þess voru ýmsir sáttmálar undirritaðir sem leiddi smám saman til stofnunar verslunarblokkar. Árið 1995 skrifuðu Hvíta-Rússland, Kasakstan og Rússland, og svo síðar Kirgistan og [[Tadsjikistan]], undir fyrstu sáttmálana vegna stofnunar [[tollsamband]]s. Tilgangur hans var sá að ryðja brautina að opnum landamærum án vegabréfaskoðunar milli aðildarríkja. Árið 1996 skrifuðu Hvíta-Rússland, Kasakstan, Kirgistan og Rússland undir sáttmála um aukið samstarf á sviðum efnahagsfræði og mannúðar til að koma efnahaglegri samvinnu í gang milli ríkja, sem gerði ráð fyrir myndun [[sameiginlegur markaður|sameiginlegs markaðs]] fyrir varning, þjónustu, fjármagn og vinnuafl og þróun náinna samgöngu-, orku- og upplýsingakerfa. Árið 1999 skrifuðu Hvíta-Rússland, Kasakstan, Kirgistan, Rússland og Tadsjikistan undir sáttmála um tollsambandið og [[Einstaka efnahagssvæðið]] og skýrðu frá þeim markmiðum og stefnum sem ríkin myndu taka á við myndun þess og [[Evrasíska tollsambandið|Evrasíska tollsambandsins]]. === Efnahagsbandalag Evrasíu (2000) === Til að efla nánari efnahahslega sameiningu og samstarf stofnuðu Hvíta-Rússland, Kasakstan, Kirgistan, Rússland og Tadsjikistan [[Efnahagsbandalag Evrasíu]] árið 2000. Árið 2006 varð Úsbekistan aðildarríki að því. Stofnunarsáttmáli bandalagsins gerði ráð fyrir sameiginlegan markað fyrir aðildarríkin. Bandalagið var byggt á [[Evrópubandalagið|Efnahagsbandalagi Evrópu]]. Fólksfjöldar bandalaganna voru svipaðir, eða um 171 og 169 milljónir. Svo var annar sáttmáli árið 2003 um Einstaka efnahagssvæðið sem Hvíta-Rússland, Kasakstan og Rússland skrifuðu undir með það markmið að skapa yfirgripsmeiri og nánari sameiginlegan markað. Tilraunir þessara landa héltu áfrám árið 2006 þegar undirbúningsvinna á Evrasíska tollsambandinu hófst. === Tollsamband og sameiginlegur markaður (2010–2012) === [[Tollsambandið milli Hvíta-Rússlands, Kasakstans og Rússlands]] varð formlega til 1. janúar 2010. Sambandið lagði áherslu á að útrýma [[tollur|tolla]] milli aðildarríkja, að skapa sameiginlega stefnu um tolla við önnur lönd, og að leggja niður aðrar hindranir ekki tengdar tollum. Því var hleypt af stokkunum sem fyrsta skrefið að yfirgripsmeiri sameiginlegum markaði byggðum á [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], en ekki með pólitíska sameiningu að markmiði (eins og [[Bandalag Suður-Ameríkuþjóða]], [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] eða [[Samband Suðaustur-Asíuríkja]]). Stefnt var að því að byggja upp bandalag milli fyrrverandi Sovétríkja. Aðildaríkin ætluðu að halda áfram með efnahagslega sameiningu og hyggðust sleppa öllum tollum sín á milli í júlí 2011. Árið 2011 stakk þáverandi forsætisráðherra Rússlands [[Vladímír Pútín]] upp á að stofna Evrasískt efnahagssamband byggt á hugmynd Núrsúltans Nazarbajevs. Þann 18. nóvember 2011 skrifuðu forsetar Hvíta-Rússlands, Kasakstans og Rússlands undir sáttmála vegna stofnunar sambandsins fyrir árið 2015. Aðildarríkin settu saman nefnd um að fóstra nánari efnahagstengsl. Þann 1. janúar 2012 stofnuðu ríkin þrjú Einstaka efnahagssvæðið sem tryggði framkvæmd sameiginlegs markaðs fyrir varning, þjónustur, fjármagn og vinnuafl, og settu fram samhangandi stefnur í sambandi við samgöngur, orku og landbúnað. Samningurinn fólst í sér tímaáætlun um nánari sameiningu og setti [[Framkvæmdastjórn Evrasíska efnahagssambandsins]] á laggirnar (byggða á [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins]]). === Evrasíska efnahagssambandið === Þann 29. maí 2014 skrifuðu forsetar Hvíta-Rússlands, Kasakstans og Rússlands undir stofnunarsáttmála Evrasíska efnahagssambandsins sem tók gildi 1. janúar 2015. Forsetar [[Armenía|Armeníu]] og Kirgistans voru líka til staðar við undirskriftina. Vladímír Pútín, þá forseti Rússlands, sagði, „Í dag höfum við skapað kraftmikla, aðlaðandi miðstöð fyrir efnahagslega þróun, stóran svæðismarkað sem sameinir yfir 170 milljón manns.“ Kasakstanskir stjórnmálamenn lögðu áherslu á því að sambandið væri ekki stjórnmálablokk, frekar efnahagssamband. Bakytsjan Sagintajev aðstoðarforsætisráðherra Kasakstans og helsti samningsmaður sagði, „Við sköpum ekki stjórnmálasamtök; við myndum hreinlega efnahagssamband.“ Svo hélt hann áfram, „þetta er gagnleg leið til að annast ávinninga. Við blöndum okkur ekki í því sem Rússland gerir pólitískt, og þeir geta ekki sagt okkur hver utanríkisstefna okkar eigi að vera.“ Fyrir október hafði sáttmálinn verið samþykktur í öllum þremur þingunum. Þann 9. október sama ár var sambandið stækkað við undirritun sáttmála um aðild Armeníu. Kirgistan skrifaði undir sáttmála 23. desember 2014 og varð fullkomið aðildarríki sambandsins 1. maí 2015. == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Evrasíska efnahagssambandið]] [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] ox7h7kpz4px62wh7shqkizkrnre0zfo 0 130484 1962445 1787595 2026-05-07T09:42:58Z TKSnaevarr 53243 1962445 wikitext text/x-wiki [[File:Raoul Cauvin, 2012 (cropped).jpg|thumb|Raoul Cauvin (2012).]] '''Raoul Cauvin''' (f. [[26. september]] [[1938]], d. [[19. ágúst]] [[2021]]) var [[Belgía|belgískur]] myndasöguhöfundur sem kom að fjölda vinsælla myndasagna, má þar nefna [[Bláfrakkarnir|Bláfrakkana]], [[Sammi og Kobbi|Samma & Kobba]] og [[Svalur og Valur|Sval & Val]]. == Ferill == Raoul Cauvin fæddist í [[Antwerpen]] árið 1938 . Hann lauk námi í steinprenti en uppgötvaði fljótlega eftir útskrift að starfsmöguleikarnir í þeirri iðn voru litlir. Hann gekk til liðs við Dupuis-útgáfuna árið 1960 og vann að gerð teiknimyndaþátta fyrir [[sjónvarp]] um [[Strumparnir|Strumpana]]. Með tímanum sneri hann sér að því að semja myndasögur fyrir ýmsa af teiknurum útgáfufélagsins og birtust þær í [[teiknimyndablaðið Svalur|myndasögublaðinu Sval]]. Árið 1967 flutti [[Maurice De Bevere|Morris]], höfundur [[Lukku Láki|Lukku Láka]] sig um set frá Dupuis til [[Frakkland|franska]] samkeppnisblaðsins [[Pilote]]. Til að bregðast við brotthvarfi hinnar vinsælu söguhetju, skapaði Cauvin nýjan sagnaflokk, ''Bláfrakkana'', um sveit í riddaraliðinu á tímum [[bandaríska borgarastríðið|bandaríska borgarastríðsins]]. Hefur bókaflokkurinn, sem fyrst var teiknaður af Louis Salvérius en síðar listamanninum Lambil verið einn sá vinsælasti í sögu fransk/belgísku myndasögunnar. Árið 1972 hóf Cauvin ritun annars vinsæls sagnaflokks, um einkaspæjarana Samma og Kobba, sem teiknaðir voru af Berck. Sögurnar gerast í [[Chicago]] á [[bannár|bannárunum]]. Snemma á níunda áratugnum samdi Cauvin í samstarfi við teiknarann [[Nic Broca]] þrjár sögur um [[Svalur og Valur|Sval og Val]]: [[La ceinture du grand froid|Kuldakastið]], [[La boîte noire|Svarta kassann]] og [[Les faiseurs de silence|Hljóðsuguna]]. Þær sögur hafa þó almennt hlotið fremur rýr eftirmæli. Af öðrum þekktum sögum eftir Cauvin mætti nefna bækurnar um barnunga prakkarann ''Cedric'', ''Agent 212'' sem fjallar um treggáfaðan lögregluþjón, ''Les Femmes en Blanc'' sem gerast á sjúkrahúsi og ''Cupidon'' um seinheppinn ástarengil. {{f|1938}} {{DEFAULTSORT:Cauvin, Raoul}} [[Flokkur:Belgískir myndasöguhöfundar|Cauvin, Raoul]] [[Flokkur:Svalur og Valur]] np344knjhxyvjhj43ivdwgcux0iqeee 0 131134 1962379 1916917 2026-05-06T13:10:10Z TKSnaevarr 53243 1962379 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2022''' ('''MMXXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var í [[Gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á laugardegi]]. ==Atburðir== ===Janúar=== [[Mynd:2022_Kazakhstan_protests_—_Aqtobe,_January_4_(01).jpg|thumb|right|Mótmæli í Aqtobe í Kasakstan 4. janúar.]] * [[1. janúar]] - [[RCEP-samningurinn]], stærsti fríverslunarsamningur heims, tók gildi í Ástralíu, Brúnei, Japan, Kambódíu, Kína, Laos, Nýja-Sjálandi, Singapúr, Taílandi og Víetnam. * [[2. janúar]] ** [[Abdalla Hamdok]] sagði af sér sem forsætisráðherra [[Súdan]]s. ** Yfir 40 mótmælendur í [[Kasakstan]] létu lífið í kjölfar [[Mótmælin í Kasakstan 2022|mótmæla]] gegn hækkandi eldsneytisverði og ríkisstjórn landsins. * [[4. janúar]] - Öll fimm fastaríkin í [[öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] gáfu út sameiginlega yfirlýsingu um að enginn yrði sigurvegari í [[kjarnorkustríð]]i og slíkt stríð skyldi aldrei háð. * [[5. janúar]] - Neyðarástandi var lýst yfir í Kasakstan vegna [[Mótmælin í Kasakstan 2022|mótmælanna]]. Ríkisstjórn [[Askar Mamin]] sagði af sér og fyrrum forsetinn [[Núrsúltan Nazarbajev]] var færður úr embætti formanns [[Öryggisráð Kasakstans|Öryggisráðs Kasakstans]]. * [[6. janúar]] - [[Sameiginlega öryggissáttmálastofnunin]] sendi friðargæslulið til Kasakstans að beiðni forsetans, [[Qasym-Zjomart Toqajev]]. * [[7. janúar]] - [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-]]: Fjöldi smita náði yfir 300 milljónum á heimsvísu. * [[10. janúar]] - Læknum við [[Maryland-háskóli|Maryland-háskóla]] tókst í fyrsta sinn að græða erfðabreytt [[svínshjarta]] í mann. Sjúklingurinn lifði í tvo mánuði eftir það. * [[14. janúar]] - [[Margrét Þórhildur]] Danadrottning fagnaði 50 ára [[krýningarafmæli]] sínu. * [[15. janúar]] – Kraftmikið eldgos varð í neðansjávareldstöðinni [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] í [[Tonga]]-eyjaklasanum. Flóðbylgjuviðvaranir voru gefnar út allt til Bandaríkjanna. * [[16. janúar]] - Serbneski tennisleikarinn [[Novak Djokovic]] var rekinn frá Ástralíu vegna þess að hann var óbólusettur við [[COVID-19]]-veirunni og gat því ekki tekið þátt í [[Opna ástralska meistaramótið|Opna ástralska meistaramótinu]]. * [[23. janúar]] ** [[Roch Marc Christian Kaboré]], forseta [[Búrkína Fasó]], var steypt af stóli í [[Valdaránið í Búrkína Fasó 2022|valdaráni hersins]]. ** Yfir 100 létust á [[Madagaskar]], [[Malaví]] og [[Mósambík]] þegar hitabeltisstormurinn [[Ana (stormur)|Ana]] gekk þar yfir. * [[28. janúar]] - [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-]]: Fjöldi bóluefnaskammta náði 10 milljörðum á heimsvísu. * [[30. janúar]] - [[Sósíalistaflokkurinn (Portúgal)|Sósíalistaflokkurinn]] í Portúgal undir forystu [[António Costa]] vann óvænt meirihluta þingsæta í þingkosningum. === Febrúar === [[Mynd:Житловий_будинок_у_Києві_(вул._Кошиця)_після_обстрілу_(cropped).jpg|thumb|right|Slökkviliðsmenn að störfum í Kyiv þar sem rússneskt flugskeyti hefur lent á íbúðablokk.]] * [[1. febrúar]] - Öllum takmörkunum vegna [[COVID-19]]-faraldursins í Danmörku var aflétt. * [[3. febrúar]] – [[Flugslysið á Þingvallavatni 2022]]: Lítil Cessna-flugvél með fjórum innanborðs fórst á [[Þingvallavatn]]i. * [[4. febrúar]] - [[Vetrarólympíuleikarnir 2022]] voru settir í Beijing í Kína. * [[5. febrúar]] - Fellibylurinn [[Batsirai (fellibylur)|Batsirai]] olli dauða 123 manna á Madagaskar. * [[15. febrúar]] – [[Justin Trudeau]] forsætisráðherra Kanada virkjaði neyðarlög til að binda enda á [[Mótmælin í Kanada 2022|mótmæli vörubílstjóra]] og fleiri gegn bólusetningaskyldu og sóttvarnareglum. * [[18. febrúar]] - Hin árlega [[öryggisráðstefnan í München|öryggisráðstefna í München]] var haldin, en Rússland sniðgekk hana. * [[20. febrúar]] – [[Vetrarólympíuleikarnir 2022|Vetrarólympíuleikunum í Beijing]] lauk. * [[22. febrúar]] – [[Stríð Rússlands og Úkraínu]]: [[Vladímír Pútín]] Rússlandsforseti viðurkenndi sjálfstæði [[Alþýðulýðveldið Donetsk|Alþýðulýðveldanna Donetsk]] og [[Alþýðulýðveldið Lúhansk|Lúhansk]] í austurhluta [[Úkraína|Úkraínu]] og sendi rússneska hermenn yfir úkraínsku landamærin til að sinna „friðargæslu“. * [[24. febrúar]] – Rússar hófu [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrás í Úkraínu]]. * [[25. febrúar]] - Öllum takmörkunum vegna [[COVID-19]]-faraldursins á Íslandi var aflétt innanlands þrátt fyrir mikinn fjölda daglegra smita. * [[26. febrúar]] - Evrópusambandið, Bandaríkin og bandamenn þeirra sammæltust um að útiloka Rússland frá [[SWIFT]]-millifærslukerfinu sem hratt af stað [[fjármálakreppan í Rússlandi 2022|fjármálakreppu í Rússlandi]]. * [[27. febrúar]] - ** Evrópuríki bönnuðu alla umferð flugvéla frá Rússlandi í lofthelgi sinni. ** [[Fjöldamorðin í Bútsja]] hófust í Úkraínu af hendi Rússa. * [[28. febrúar]] - [[Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar]] ályktaði að yfirstandandi loftslagsbreytingar væru á mörkum þess að verða óafturkræfar. === Mars === [[Mynd:Mariupol_Drama_Theatre_Destroyed_2.jpg|thumb|right|Leikhúsið í Mariupol eftir loftárásir Rússa.]] * [[1. mars]] - [[Sameinuðu þjóðirnar]] samþykktu ályktun þar sem þess var krafist að Rússar drægju herlið sitt tafarlaust frá Úkraínu. * [[2. mars]] - Rússar hertóku úkraínsku borgina [[Kherson]] við strönd Svartahafs. * [[3. mars]] ** Þjóðarleiðtogar víða um heim fordæmdu árás rússneskra hersveita á [[kjarnorkuverið í Zaporízjzja]]. ** [[Vahagn Khatsjatúrjan]] var kjörinn forseti Armeníu. * [[4. mars]] ** [[Vetrarólympíuleikar fatlaðra 2022]] voru settir í Kína. ** 63 létust þegar sjálfsmorðssprengjumaður sprengdi sig í loft upp í sjíamosku í [[Peshawar]] í Pakistan. ** Rússnesk stjórnvöld lokuðu fyrir aðgang landsmanna að [[Facebook]] og [[Twitter]]. * [[5. mars]] - Flakið af könnunarskipinu ''[[Endurance (skip frá 1912)|Endurance]]'' sem sökk árið 1915 fannst við Suðurskautslandið. * [[7. mars]] - Fjöldi andláta vegna [[COVID-19]]-faraldursins náði 6 milljónum á heimsvísu. * [[8. mars]] - Bandaríkin og Bretland tilkynntu viðskiptabann á rússneska olíu og Evrópusambandið samþykkti að draga úr notkun gass frá Rússlandi um tvo þriðju. * [[9. mars]] – [[Yoon Suk-yeol]] var kjörinn forseti Suður-Kóreu. * [[10. mars]] - [[Katalin Novák]] var kjörin forseti Ungverjalands. * [[12. mars]] ** [[Serdar Berdimuhamedow]], sonur fyrrum forseta, var kjörinn forseti Túrkmenistans. ** 81 [[aftaka]] var framkvæmd í Sádi-Arabíu á einum degi. * [[16. mars]] ** Loftárás Rússa á leikhús í [[Mariupol]] í Úkraínu olli dauða 600 almennra borgara sem höfðu leitað þar skjóls. ** Rússland var rekið úr [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]] vegna innrásarinnar í Úkraínu. * [[21. mars]] - [[China Eastern Airlines flug 5735]] hrapaði í [[Guangxi]] með þeim afleiðingum að 133 fórust. * [[22. mars]] - Rússneski stjórnarandstöðuleiðtoginn [[Aleksej Navalníj]] var dæmdur í níu ára fangelsi fyrir svik og vanvirðingu við dómstóla. * [[24. mars]] ** [[NATO]] tilkynnti að fjögur ný orrustufylki með 40.000 hermönnum yrðu staðsett í Búlgaríu, Ungverjalandi, Rúmeníu og Slóvakíu. ** [[Stríðið í Tigray]]: Ríkisstjórn Eþíópíu tilkynnti ótímabundið vopnahlé. * [[27. mars]] ** [[Sókn M23-hreyfingarinnar]] hófst í [[Norður-Kivu]] í Kongó. ** [[Will Smith]] löðrungaði kynninn á Óskarsverðlaunaafhendingunni í Los Angeles, [[Chris Rock]], vegna móðgandi ummæla hans um eiginkonu Smith, [[Jada Pinkett Smith]]. === Apríl === [[Mynd:Denys_Shmyhal,_EU_officials_and_Eduard_Heger_visited_Bucha_after_the_massacre_(2).jpg|thumb|right|[[Ursula von der Leyen]], forseti Evrópusambandsins, heimsækir Bútsja ásamt fleiri embættismönnum þann 8. apríl.]] * [[1. apríl]] - Forseti Srí Lanka, [[Gotabaya Rajapaksa]], lýsti yfir neyðarástandi eftir víðtæk mótmæli vegna bágs efnahagsástands. * [[2. apríl]] - Tveggja mánaða vopnahlé hófst í [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2015–)|borgastyrjöldinni í Jemen]]. * [[3. apríl]] ** Þingkosningar voru haldnar í [[Ungverjaland]]i. [[Viktor Orbán]] vann fjórða kjörtímabil sitt sem forsætisráðherra þar sem flokkur hans, [[Fidesz]], vann tvo þriðju hluta þingsæta. ** [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022]]: Þegar rússneskt herlið hörfaði frá Kyiv komu í ljós merki um stríðsglæpi gegn almennum borgurum, eins og [[blóðbaðið í Bútsja]]. * [[4. apríl]] - [[Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar]] gaf út þriðja hluta sjöttu matsskýrslu sinnar um [[loftslagsbreytingar]] þar sem kom fram að aukning útblásturs gróðurhúsalofttegunda yrði að stöðvast árið 2025 ef takast ætti að halda hnattrænni hlýnun undir 1,5°. * [[7. apríl]] ** Tilnefning [[Ketanji Brown Jackson]] til [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar Bandaríkjanna]] var staðfest af [[öldungadeild Bandaríkjaþings]]. ** [[Sameinuðu þjóðirnar]] samþykktu með 93 atkvæðum gegn 24 að reka Rússland úr [[Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna|Mannréttindaráðinu]]. 58 ríki sátu hjá. ** Margir þjóðarleiðtogar fordæmdu sprengjuárás Rússa á [[lestarstöðin í Kramatorsk|lestarstöðina í Kramatorsk]] þar sem 59 almennir borgarar létu lífið. ** Forseti Jemen, [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], afsalaði sér völdum í hendur forsætisráðs undir stjórn [[Rashad al-Alimi]]. * [[9. apríl]] - Þing Pakistans samþykkti vantraust á forsætisráðherra landsins, [[Imran Khan]]. * [[11. apríl]] - Þing Pakistans kaus [[Shehbaz Sharif]] sem forsætisráðherra. * [[15. apríl]] - Danski hægriöfgamaðurinn [[Rasmus Paludan]] úr flokknum [[Stram Kurs]] hóf ferð um bæi í Svíþjóð þar sem hann brenndi Kóraninn, sem olli víða uppþotum. * [[18. apríl]] - [[Orrustan um Donbas]] hófst í Úkraínu. * [[19. apríl]] - Elsta kona heims, [[Kane Tanaka]], lést 119 ára að aldri. * [[20. apríl]] - [[José Ramos-Horta]] var kjörinn forseti Austur-Tímor. * [[24. apríl]] ** [[Emmanuel Macron]] var endurkjörinn forseti Frakklands. ** [[Frelsishreyfingin (Slóveníu)|Frelsishreyfingin]] varð stærsti flokkur Slóveníu með 41 af 90 þingsætum. * [[25. apríl]] - Stjórn [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðlinum X]] samþykkti 44 milljarða dala tilboð [[Elon Musk]] í fyrirtækið. * [[28. apríl]] ** Forsætisráðherra Bresku Jómfrúaeyja, [[Andrew Fahie]], var handtekinn í Bandaríkjunum fyrir eiturlyfjasmygl og peningaþvætti. ** [[Dritan Abazović]] var kjörinn forsætisráðherra Svartfjallalands eftir að þingið samþykkti vantraust á [[Zdravko Krivokapić]]. ===Maí=== [[Mynd:Eurovision_2022_-_Semi-final_2_-_Mika_and_Laura_Pausini.jpg|thumb|right|Undanúrslit Eurovision í Tórínó.]] * [[6. maí]] - [[Apabólufaraldurinn 2022–2023|Apabólufaraldurinn 2022]] hófst þegar tilkynnt var um tilfelli [[apabóla|apabólu]] í London. * [[9. maí]] ** [[Bongbong Marcos]], sonur einræðisherrans [[Ferdinand Marcos|Ferdinands Marcos]], var kjörinn [[forseti Filippseyja]]. ** [[Mahinda Rajapaksa]], forsætisráðherra Srí Lanka, sagði af sér eftir mótmælaöldu. * [[11. maí]] – Palestínska blaðakonan [[Shireen Abu Akleh]] var skotin til bana þar sem hún flutti fréttir af aðgerðum [[Ísraelsher]]s í Jenin á [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]]. * [[12. maí]] - Fyrstu myndir af risasvartholi í miðju [[Vetrarbrautin|Vetrarbrautarinnar]], [[Sagittarius A*]], bárust frá [[Event Horizon-sjónaukinn|Event Horizon-sjónaukanum]]. * [[13. maí]] - [[Mohamed bin Zayed Al Nahyan]] var kjörinn forseti Sameinuðu arabísku furstadæmanna. * [[14. maí]] ** [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2022]] var haldin í Tórínó á Ítalíu. Úkraíska sveitin [[Kalush Orchestra]] vann með laginu „Stefania“. ** [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022]] voru haldnar. * [[15. maí]] - [[Hassan Sheikh Mohamud]] var kjörinn forseti Sómalíu í annað sinn. * [[16. maí]] - [[Magdalena Andersson]] tilkynnti að Svíþjóð hygðist sækja um aðild að [[NATO]]. * [[18. maí]] - [[Finnland]] og [[Svíþjóð]] sóttu um aðild að NATO. * [[19. maí]] - [[Stykkishólmur]] sameinaðist [[Helgafellssveit]]. * [[20. maí]] - [[Rússneski herinn]] lagði [[Mariupol]] undir sig eftir langt umsátur. * [[24. maí]] - [[Skotárásin á Robb-grunnskólann]]: 19 börn og 2 fullorðnir létust þegar 18 ára maður hóf skothríð í grunnskóla í Uvalde í Texas. * [[27. maí]] - [[Fídjí]] tilkynnti um aðild sína að [[IPEF-samstarfið|IPEF-samstarfinu]] gegn auknum áhrifum Kína á Kyrrahafi. * [[28. maí]] ** Spænska knattspyrnuliðið [[Real Madrid]] sigraði [[Meistaradeild Evrópu 2022]] með 1-0 sigri á [[Liverpool FC]]. ** [[Léttlestin í Óðinsvéum]] hóf starfsemi. ===Júní=== [[Mynd:Pro-abortion_rights_rally_at_the_SCOTUS_(June_24,_2022)_00288_01.jpg|thumb|right|Mótmæli gegn úrskurði hæstaréttar í máli Dobbs gegn Jackson Women's Health Organization í Bandaríkjunum.]] * [[1. júní]] ** Rússneska gasfyrirtækið [[Gazprom]] hætti sölu gass til Danmerkur eftir að danska fyrirtækið [[Ørsted]] neitaði að greiða fyrir gasið með rúblum. ** Danir kusu í þjóðaratkvæðagreiðslu að gerast þátttakendur í [[varnarsamstarf Evrópusambandsins|varnarsamstarfi Evrópusambandsins]]. * [[2. júní]] – [[5. júní]]: Bretar héldu upp á 70 ára krýningarafmæli [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetar 2. drottningar]]. * [[4. júní]] - [[Bajram Begaj]] var kjörinn forseti Albaníu af albanska þinginu. * [[5. júní]] - Yfir 50 manns létust í árás á kirkju í [[Owo]] í Nígeríu. * [[11. júní]] ** [[Jeanine Áñez]], fyrrum forseti [[Bólivía|Bólivíu]], var dæmd í tíu ára fangelsi fyrir aðild sína að meintu valdaráni árið 2019. ** [[Nasjonalmuseet]] í Noregi var opnað í nýrri byggingu í Osló. * [[14. júní]] - [[Danmörk]] og [[Kanada]] sömdu um frið í [[viskístríðið|viskístríðinu]] með því að skipta [[Hanseyja|Hanseyju]] á milli sín. * [[17. júní]] ** [[Golden State Warriors]] unnu sinn 4. [[NBA]]-titil á sjö árum. [[Stephen Curry]] var valinn mikilvægasti leikmaðurinn í úrslitum. ** [[Úkraína]] og [[Moldóva]] fengu formlega stöðu umsóknarríkja að Evrópusambandinu. * [[19. júní]] – [[Gustavo Petro]] var kjörinn forseti [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]] – Að minnsta kosti þúsund manns létu lífið í [[Jarðskjálftinn í Afganistan 2022|jarðskjálfta]] í [[Afganistan]]. * [[23. júní]] - [[Dickon Mitchell]] varð forsætisráðherra Grenada, eftir að flokkur hans vann meirihluta þingsæta í þingkosningum. * [[24. júní]] – [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] sneri við fordæmi sínu úr máli [[Roe gegn Wade]] frá 1973 og dæmdi að bandarískar konur ættu ekki stjórnarskrárbundinn rétt til [[þungunarrof]]s í máli [[Dobbs gegn Jackson Women's Health Organization]]. * [[27. júní]] - 53 ólöglegir innflytjendur fundust látnir í flutningavagni í [[San Antonio (Texas)|San Antonio]] í Texas. ===Júlí=== [[Mynd:Prime_Minister_Boris_Johnson's_statement_in_Downing_Street_7_July_2022.png|thumb|right|Boris Johnson tilkynnir afsögn sína.]] * [[1. júlí]] - [[Yair Lapid]] tók við embætti forsætisráðherra Ísraels af [[Naftali Bennett]]. * [[3. júlí]] – Byssumaður skaut þrjá til bana í verslunarmiðstöðinni [[Field's]] á [[Amager]] í [[Kaupmannahöfn]]. Fimm særðust alvarlega. * [[4. júlí]] - Sjö létust og 47 særðust í [[skotárásin í Highland Park 2022|skotárás]] sem var gerð á skrúðgöngu á þjóðhátíðardegi Bandaríkjanna. * [[7. júlí]] ** [[Boris Johnson]] tilkynnti afsögn sína sem leiðtogi [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokksins]] í Bretlandi. ** [[Heimsleikarnir 2022]] voru settir í [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]] í Alabama í Bandaríkjunum. * [[8. júlí]] – [[Shinzō Abe]], fyrrum forsætisráðherra Japans, var skotinn til bana á útifundi í borginni [[Nara]]. * [[11. júlí]] - Fyrsta ljósmyndin frá [[James Webb-geimsjónaukinn|James Webb-geimsjónaukanum]] birtist almenningi. * [[18. júlí]] - [[Droupadi Murmu]] var kjörin forseti Indlands, fyrst kvenna af frumbyggjaættum. * [[19. júlí]] - [[Hitabylgjurnar í Evrópu 2022]] hófust og urðu yfir 50.000 að bana áður en yfir lauk í ágúst. * [[21. júlí]] ** Þing Srí Lanka kaus [[Ranil Wickremesinghe]] sem forseta landsins. ** [[Seðlabanki Evrópu]] hækkaði stýrivexti í fyrsta sinn í yfir 11 ár, úr mínus 0,5 í núll. ** [[Sergio Mattarella]] leysti upp ítalska þingið og boðaði kosningar innan 70 daga vegna stjórnarkreppu. * [[24. júlí]] - Danski hjólreiðamaðurinn [[Jonas Vingegaard]] sigraði [[Tour de France 2022]]. * [[25. júlí]] - [[Armand Duplantis]] setti heimsmet í hástökki, þegar hann stökk yfir 6,21 metra á heimsmeistaramótinu í frjálsum íþróttum í Eugene í Bandaríkjunum. * [[27. júlí]] - Ellefu létust þegar jarðskjálfti að stærð 7,0 gekk yfir [[Luzon]] á Filippseyjum. * [[28. júlí]] - [[Samveldisleikarnir 2022]] hófust í [[Birmingham]] á Englandi. * [[31. júlí]] ** England sigraði [[Evrópumótið í knattspyrnu kvenna 2022]] með 2-1 sigri á Þýskalandi. ** Egypski hryðjuverkamaðurinn [[Ayman al-Zawahiri]] var drepinn í loftárás á Kabúl að undirlagi [[Bandaríska leyniþjónustan|Bandarísku leyniþjónustunnar]]. ===Ágúst=== [[Mynd:08.03_總統與美國聯邦眾議院議長裴洛西媒體互動會_(52259967861).jpg|thumb|right|Nancy Pelosi ásamt [[Tsai Ing-wen]] á blaðamannafundi í Taívan.]] * [[3. ágúst]] - [[Eldgosið við Meradali 2022|Eldgos hófst við Meradali]] á Reykjanesskaga. * [[4. ágúst]] - [[Alþýðulýðveldið Kína]] hóf miklar heræfingar í kringum [[Taívan]] sem svar við umdeildri heimsókn [[Nancy Pelosi]], forseta Bandaríkjaþings, þangað tveimur dögum fyrr. * [[5. ágúst]] - [[Ísraelsher]] hóf loftárásir á [[Gasaströndin]]a þar sem [[Tayseer Jabari]], leiðtogi íslamistasamtaka, lét lífið. * [[8. ágúst]] - [[Bandaríska alríkislögreglan]] gerði húsleit á heimili [[Donald Trump]] í [[Mar-a-Lago]] í Flórída og fann þar mikið af trúnaðarskjölum. * [[9. ágúst]] - [[William Ruto]] var kosinn forseti Kenía. * [[12. ágúst]] - Rithöfundurinn [[Salman Rushdie]] var stunginn mörgum sinnum af ungum Bandaríkjamanni af líbönskum ættum í [[Chautauqua (New York)|Chautauqua]] í New York. Hann lifði árásina af. * [[17. ágúst]] - [[Tyrkland]] og [[Ísrael]] tóku aftur upp stjórnmálasamband. * [[19. ágúst]] - Þing Svartfjallalands samþykkti vantraust á ríkisstjórn [[Dritan Abazović]] eftir umdeilt samkomulag sem hann gerði við [[Serbneska rétttrúnaðarkirkjan|Serbnesku rétttrúnaðarkirkjuna]]. * [[24. ágúst]] - [[Árásin á lestarstöðina í Tsjapline]]: Rússar gerðu loftárásir á lestarstöð í Úkraínu með þeim afleiðingum að 25 almennir borgarar létust. * [[27. ágúst]] - [[Asíubikarinn í krikket 2022]] hófst í Sameinuðu arabísku furstadæmunum. * [[28. ágúst]] - [[Flóðin í Pakistan 2022]]: Pakistan lýsti yfir loftslagshörmungum þegar tala látinna vegna flóða fór yfir 1000. ===September=== [[Mynd:Amir_Kabir_University_uprising_September_2022_(3).jpg|thumb|right|Mótmælin í Íran.]] * [[1. september]] - [[Sameinuðu þjóðirnar]] gáfu út skýrslu þess efnis að meðferð Kínverja á [[Úígúrar|Úígúrum]] í [[fangabúðir í Xinjiang|fangabúðum í Xinjiang]] gætu talist [[glæpur gegn mannkyni|glæpir gegn mannkyni]]. * [[5. september]] - Yfir 100 fórust þegar jarðskjálfti að stærðinni 6,8 reið yfir [[Sesúan]]-hérað í Kína. * [[6. september]] – [[Liz Truss]] tók við embætti [[forsætisráðherra Bretlands]]. * [[8. september]] – [[Elísabet 2. Bretadrottning]] lést eftir rúm sjötíu ár á valdastóli og Karl prins tók við bresku krúnunni undir nafninu [[Karl 3. Bretakonungur]]. * [[11. september]] - [[Magdalena Andersson]] sagði af sér embætti forsætisráðherra Svíþjóðar eftir að hafa misst meirihluta þingsæta í þingkosningum. * [[12. september]] - Átök hófust milli [[Aserbaísjan]] og [[Armenía|Armeníu]] á landamærum ríkjanna. * [[14. september]] - Átök hófust milli [[Tadsíkistan|Tadsíka]] og [[Kirgistan|Kirgisa]] á landamærum ríkjanna. * [[15. september]] - Úkraínskir hermenn í [[Ízjúm]] uppgötvuðu fjöldagrafir með 440 líkum, sem mörg báru merki um pyntingar. * [[16. september]] – [[Mótmælin í Íran 2022|Mótmæli hófust]] í Íran eftir að kona að nafni [[Jina Amini]] lést í haldi siðgæðislögreglunnar, sem hafði handtekið hana fyrir að hylja hár sitt ekki nægilega vel með [[hijab]]-slæðu. * [[19. september]] - Útför [[Elísabet 2.|Elísabetar drottningar]] fór fram í [[Windsor-höll]]. * [[21. september]] – [[Úkraínuher]] hóf mikla gagnsókn í austurhluta landsins. [[Vladímír Pútín]] tilkynnti herkvaðningu meðal Rússa vegna [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|stríðsins í Úkraínu]]. * [[24. september]] - [[Russ Kun]] var kjörinn forseti Naúrú. * [[25. september]] - Hægriöfgaflokkurinn [[Bræður Ítalíu]] varð stærsti flokkurinn á ítalska þinginu með fjórðung þingsæta. * [[26. september]] ** [[DART-geimfarið]] flaug á loftstein til að prófa hvort hægt sé að beina aðvífandi loftsteinum annað. ** Óþekktur aðili sprengdi tvær sprengjur sem eyðilögðu [[Nord Stream-gasleiðslan|Nord Stream-gasleiðsluna]] í Eystrasalti. * [[27. september]] - Fellibylurinn [[Ian (fellibylur)|Ian]] gekk á land á Kúbu og Bandaríkjunum og olli dauða 157 manna. * [[28. september]] - [[Margrét Þórhildur]] Danadrottning tilkynnti að börn [[Jóakim Danaprins|Jóakims prins]] væru ekki lengur titluð prinsar og prinsessur. * [[30. september]] ** Vladímír Pútín tilkynnti innlimun Rússa á hernumdu úkraínsku héruðunum [[Khersonska Oblast|Kherson]], [[Zaporízjzja-fylki|Zaporízjzja]], [[Donetska Oblast|Donetsk]] og [[Lúhanska Oblast|Lúhansk]]. ** Herforinginn [[Ibrahim Traoré]] rændi völdum í Búrkína Fasó. ===Október=== [[Mynd:Candlelight_Action_vigil-protest_for_Itaewon_disaster,_Nov_5,_2022_-_5.jpg|thumb|right|Minningarathöfn um fórnarlömb Itaewon-slyssins.]] * [[1. október]] - Yfir 130 létust í troðningi á knattspyrnuleik á [[Kanjuruhan-leikvangurinn|Kanjuruhan-leikvanginum]] í Indónesíu. * [[6. október]] - Fyrsti fundur [[Evrópska stjórnmálabandalagið|Evrópska stjórnmálabandalagsins]] fór fram í Prag. * [[8. október]] - Sprenging varð á [[Krímbrúin|Krímbrúnni]] þannig að hún hrundi að hluta. * [[14. október]] - Fjármálaráðherra Bretlands, [[Kwasi Kwarteng]], sagði af sér. * [[16. október]] - [[Xi Jinping]] var kjörinn aðalritari kínverska kommúnistaflokksins í þriðja sinn. * [[18. október]] - [[Ulf Kristersson]] varð forsætisráðherra Svíþjóðar. * [[20. október]] – [[Liz Truss]] sagði af sér sem forsætisráðherra Bretlands eftir aðeins 45 daga í embætti. * [[21. október]] - [[Giorgia Meloni]] varð forsætisráðherra Ítalíu, fyrst kvenna. * [[24. október]] – [[Rishi Sunak]] tók við embætti forsætisráðherra Bretlands. * [[28. október]] - [[Elon Musk]] lauk við kaup sín á [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðlinum X]] fyrir 44 milljarða dala. * [[29. október]] ** Yfir 150 létust í troðningi á [[hrekkjavaka|hrekkjavökuskemmtun]] í [[Itaewon]] í [[Seúl]]. ** Yfir 120 létust þegar tvær bílsprengjur á vegum [[al-Shabaab]] sprungu í [[Mógadisjú]] í Sómalíu. * [[30. október]] ** Seinni umferð forsetakosninga fór fram í [[Brasilía|Brasilíu]]. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] vann nauman sigur á sitjandi forsetanum [[Jair Bolsonaro]]. ** 135 létust þegar hengibrú yfir ána [[Machchhu]] hrundi í [[Gujarat]] á Indlandi. === Nóvember === [[Mynd:Launch_of_Artemis_1_(NHQ202211160002)_(cropped).jpg|thumb|right|Geimskot Artemis 1.]] * [[1. nóvember]] - Bandalag hægriflokka undir forystu [[Benjamin Netanyahu]] vann meirihluta í þingkosningum í Ísrael. * [[2. nóvember]] – Ríkisstjórn [[Eþíópía|Eþíópíu]] samdi um vopnahlé við uppreisnarmenn í [[Stríðið í Tígraí|stríðinu í Tígraí]]. * [[6. nóvember]] - [[Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna 2022]] hófst í [[Sharm El Sheikh]] í Egyptalandi. * [[8. nóvember]] ** Miðannarkosningar voru haldnar í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. [[Demókrataflokkurinn]] hélt naumum meirihluta á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] en [[Repúblikanaflokkurinn]] vann nauman meirihluta á [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeildinni]]. ** [[Miðflokkurinn í Færeyjum]] dró stuðning sinn við ríkisstjórnina til baka eftir að ráðherra flokksins, [[Jenis av Rana]], hafði verið vikið úr ráðherraembætti. * [[11. nóvember]] ** [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|Innrás Rússa í Úkraínu]]: Úkraínskar hersveitir endurheimtu borgina [[Kherson]] í suðurhluta landsins. ** Rafmyntamiðlarinn [[FTX]] lýsti sig gjaldþrota. * [[15. nóvember]] ** Áætlaður íbúafjöldi jarðarinnar náði 8 milljörðum. ** Leiðtogafundur [[G20]]-ríkjanna hófst á Balí. * [[16. nóvember]] - [[Artemis 1]]: NASA sendi ómannað geimfar á braut um tunglið til að prófa nýtt geimskotakerfi fyrir mönnuð geimför, [[Space Launch System]]. * [[19. nóvember]] - Ekkert kosningabandalag náði meirihluta í [[þingkosningar í Malasíu 2022|þingkosningum í Malasíu]] í fyrsta skipti í sögu landsins. * [[20. nóvember]] – [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2022|HM í knattspyrnu karla]] hófst í [[Katar]]. * [[21. nóvember]] - Yfir 600 létust þegar jarðskjálfti reið yfir á [[Java|Jövu]] í Indónesíu. * [[27. nóvember]] – Gos hófst í [[Mauna Loa]] á [[Havaí]]. * [[29. nóvember]] - Yfir 100 létust í árás vopnaðra hópa á bæinn [[Kishishe]] í [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó]]. * [[30. nóvember]] - Gervigreindinni [[ChatGPT]] var hleypt af stokkunum af bandarísku rannsóknarstofnuninni [[OpenAI]]. === Desember === [[Mynd:La Gran Marcha de los Conos de Lima 23.jpg|thumb|right|Mótmæli í Líma eftir að þing Perú leysti Pedro Castillo forseta úr embætti.]] * [[2. desember]] - [[Jón Baldvin Hannibalsson]], fyrrverandi [[ráðherra]] og [[sendiherra]], var dæmdur í tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi í [[Landsréttur|Landsrétti]] fyrir [[Kynferðisleg áreitni|kynferðislega áreitni]]. * [[5. desember]] - Vísindamönnum við [[Lawrence Livermore-rannsóknarstöðin]]a í Kaliforníu tókst að framleiða umframorku með [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]]. * [[7. desember]] – [[Pedro Castillo]], forseti Perú, var leystur úr embætti af þingi landsins og handtekinn eftir misheppnaða tilraun til að leysa upp þingið. [[Dina Boluarte]] tók við sem forseti. Í kjölfarið brutust út óeirðir þar sem stuðningsmenn og andstæðingar forsetans fyrrverandi tókust á. * [[14. desember]] - Fimm simpansar flúðu frá sænska dýragarðinum [[Furuviksparken]]. Fjórir þeirra voru skotnir til bana og einn særður lífshættulega. * [[17. desember]] - [[Leo Varadkar]] varð forsætisráðherra Írlands. * [[18. desember]] - [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann sinn þriðja heimsmeistaratitil á [[heimsmeistaramótið í knattspyrnu karla 2022|HM í knattspyrnu karla]] í Katar. * [[19. desember]] - Á [[þing Sameinuðu þjóðanna um líffjölbreytni 2022|þingi Sameinuðu þjóðanna um líffjölbreytni 2022]] var samþykkt að yfir þriðjungur yfirborðs jarðar yrði náttúruverndarsvæði fyrir árið 2030. * [[21. desember|21.]]-[[26. desember]] - [[Vetrarhríðin í Norður-Ameríku í desember 2022|Stórhríð]] gekk yfir Kanada og Bandaríkin með þeim afleiðingum að yfir 90 fórust. * [[22. desember]] - [[Aksel V. Johannesen]] varð lögmaður Færeyja eftir að flokkur hans, [[Jafnaðarflokkurinn (Færeyjum)|Jafnaðarflokkurinn]] hafði unnið sigur í þingkosningum. * [[24. desember]] - [[Sitiveni Rabuka]] var kjörinn forsætisráðherra Fídjí. * [[29. desember]] - Handknattleiksmaðurinn [[Ómar Ingi Magnússon]], leikmaður [[Magdeburg]] og [[Íslenska karlalandsliðið í handknattleik|íslenska landsliðsins]], var kjörinn [[íþróttamaður ársins]]. * [[31. desember]] - Síðasta prentútgáfa danska dagblaðsins ''[[B.T.]]'' kom út. ==Dáin== * [[6. janúar]] – [[Sidney Poitier]], [[Bahamaeyjar|bahamísk]]-[[Bandaríkin|bandarískur]] leikari (f. [[1927]]). * [[9. janúar]] – [[Bob Saget]], bandarískur leikari (f. [[1956]]). * [[11. janúar]] - [[Örn Steinsen]], íslenskur knattspyrnumaður og þjálfari (f. [[1940]]) * [[16. janúar]] – [[Ibrahim Boubacar Keïta]], fyrrum forseti Malí (f. [[1945]]). * [[20. janúar]] – [[Meat Loaf]], tónlistarmaður og leikari (f. [[1947]]). * [[22. febrúar]] - [[Mark Lanegan]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1964]]) * [[5. mars]] – [[Adda Bára Sigfúsdóttir]], íslenskur veðurfræðingur og stjórnmálakona (f. [[1926]]). * [[23. mars]] – [[Guðrún Helgadóttir]], íslenskur rithöfundur og stjórnmálakona (f. [[1935]]). * 23. mars – [[Madeleine Albright]], fyrrum utanríkisráðherra Bandaríkjanna (f. [[1937]]). * [[25. mars]] – [[Taylor Hawkins]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1972]]). * [[5. apríl]] – [[Bjarni Tryggvason]], kanadískur geimfari (f. [[1945]]). * [[6. apríl]] – [[Vladímír Zhírínovskíj]], rússneskur stjórnmálamaður (f. [[1946]]). * [[12. apríl]] – [[Gilbert Gottfried]], bandarískur gamanleikari (f. [[1955]]). * [[22. apríl]] - [[Leifur Hauksson]], íslenskur útvarpsmaður (f. [[1951]]). * [[10. maí]] – [[Leoníd Kravtsjúk]], fyrsti forseti Úkraínu (f. [[1934]]). * [[11. maí]] – [[Shireen Abu Akleh]], palestínsk blaðakona (f. [[1971]]). * [[18. júní]] – [[Uffe Ellemann-Jensen]], danskur stjórnmálamaður (f. [[1941]]). * [[1. júlí]] – [[Árni Gunnarsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1940]]). * 1. júlí – [[Örn Steinsen]], íslenskur knattspyrnumaður (f. [[1940]]). * [[6. júlí]] – [[James Caan]], bandarískur leikari (f. [[1940]]). * [[8. júlí]] – [[Shinzō Abe]], fyrrum forsætisráðherra Japans (f. [[1954]]). * [[25. júlí]] – [[David Trimble]], norður-írskur stjórnmálamaður og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1944]]). * [[8. ágúst]] – [[Olivia Newton-John]], áströlsk söng- og leikkona (f. [[1948]]). * 8. ágúst – [[Eiríkur Guðmundsson (útvarpsmaður og rithöfundur)|Eiríkur Guðmundsson]], íslenskur útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1969]]). * [[12. ágúst]] – [[Þuríður Pálsdóttir]], íslensk óperusöngkona (f. [[1927]]). * [[17. ágúst]] – [[Ingvar Gíslason]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1926]]). * [[30. ágúst]] – [[Míkhaíl Gorbatsjov]], síðasti leiðtogi Sovétríkjanna (f. [[1931]]). * [[8. september]] – [[Elísabet 2. Bretadrottning]] (f. [[1926]]). * [[13. september]] - [[Jean-Luc Godard]], franskur kvikmyndaleikstjóri (f. [[1930]]). * [[17. september]] - [[Hrafn Jökulsson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1965]]). * [[29. september]] - [[Svavar Pétur Eysteinsson]], íslenskur tónlistarmaður (f. 1977). * [[28. október]] – [[Jerry Lee Lewis]], bandarískur rokksöngvari (f. [[1935]]). * [[30. nóvember]] – [[Jiang Zemin]], fyrrum forseti Kína (f. [[1926]]). * [[29. desember]] - [[Pelé]], brasilískur knattspyrnumaður (f. 1940). * [[29. desember]] - [[Vivienne Westwood]], enskur fatahönnuður (f. [[1941]]). * [[31. desember]] - [[Benedikt 16.]] páfi (f. 1927) ==Nóbelsverðlaunin== * [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntir]]: [[Annie Ernaux]] * [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: [[Carolyn R. Bertozzi]], [[Morten Meldal]] og [[K. Barry Sharpless]] * [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Alain Aspect]], [[John Clauser]] og [[Anton Zeilinger]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]]: [[Ales Bjaljatskí]], [[Memorial]] og [[Miðstöð borgaralegs frelsis]] * [[Nóbelsverðlaunin í hagfræði|Hagfræði]]: [[Ben Bernanke]], [[Douglas Diamond]] og [[Philip Dybvig]] * [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[Svante Pääbo]] [[Flokkur:2022]] [[Flokkur:2021-2030]] af5ke77rn27wrbhsg9z0xe2n640ajlo 0 131138 1962408 1962356 2026-05-06T20:23:44Z Berserkur 10188 1962408 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** Yfir 41 lést í sprengingu sem varð í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgefa [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] verður haldið í Austurríki. * [[16. maí]]: [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] verða haldnar. * Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinast [[Borgarbyggð]]. ===Júní=== * [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] verður haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada í júní og júlí. ===Júlí=== ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] er fyrirhuguð um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. * Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]) [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 03if25n62uc6h0610ib7wfo5s8w80ys 0 131169 1962367 1925499 2026-05-06T12:07:44Z Berserkur 10188 /* Breiðskífur */ 1962367 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Deep Purple (1971).JPG|thumbnail|Deep Purple árið 1971]] [[Mynd:Deep Purple in 2004.jpg|thumbnail|Deep Purple árið 2004]] [[Mynd:Deep Purple - MN Gredos - 01.jpg|thumbnail|Roger Glover (t.v.) og Steve Morse (t.h.) á Spáni árið 2013]] '''Deep Purple''' er [[England|ensk]] [[rokk]]hljómsveit. Purple ásamt [[Black Sabbath]] og [[Led Zeppelin]] hafa haft mikil áhrif á [[harðrokk]] og [[þungarokk]]. Meðal þekktustu laga þeirra eru ''Smoke on the Water'' og ''Child in Time''. Sveitin var stofnuð árið 1968 í Hertford. Liðskipan sveitarinnar hefur tekið ýmsum breytingum í gegnum árin. Þekktasta og vinsælasta liðskipanin var frá 1969 til 1973 með [[Ian Gillan]] (söngur), [[Jon Lord]] (hljómborð/orgel), [[Roger Glover]] (bassi), [[Ian Paice]] (trommur) og [[Ritchie Blackmore]] (gítar). Þessi liðskipan kom aftur saman 1984–1989 og 1992–1993. Árin 1976–1984 tók Deep Purple hlé. Fyrrum meðlimir sveitarinnar stofnuðu þá aðrar hljómsveitir: Ritchie Blackmore stofnaði [[Rainbow]], [[David Coverdale]] stofnaði [[Whitesnake]] og Ian Gillan stofnaði Ian Gillan Band. Gítarleikarinn [[Steve Morse]] spilaði með Deep Purple frá 1994 til 2022. Ian Gillan hefur lengst af verið söngvari sveitarinnar en aðrir söngvarar hafa verið [[Rod Evans]] í blábyrjun, David Coverdale frá 1973–1976 og Joey Lynn Turner á einni plötu. Purple hefur verið virk fram á 21. öld og komst platan Whoosh í 4. sæti breska plötulistans sem var hæsta sæti plötu Purple í 46 ár. Árið 2022 varð Simon Mcbride nýr gítarleikari sveitarinnar eftir að Morse hætti vegna veikinda konu sinnar. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/deep-purple-mn0000192382#biography Deep Purple - Biography] Allmusic</ref> *Deep Purple hefur spilað á [[Ísland]]i nokkrum sinnum, árin 1971, 2004, 2007 og 2012.<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/789485/ Deep Purple til Íslands] Mbl.is </ref> <ref>[https://www.visir.is/deep-purple-kemur-til-islands-i-fjorda-sinn/article/2012711299981 Deep Purple kemur til Íslands] Vísir.is</ref> ==Breiðskífur== * Shades of Deep Purple (1968) * The Book of Taliesyn (1968) * Deep Purple (1969) * Deep Purple in Rock (1970) * Fireball (1971) * Machine Head (1972) * Who Do We Think We Are (1973) * Burn (1974) * Stormbringer (1974) * Come Taste the Band (1975) * Perfect Strangers (1984) * The House of Blue Light (1987) * Slaves and Masters (1990) * The Battle Rages On... (1993) * Purpendicular (1996) * Abandon (1998) * Bananas (2003) * Rapture of the Deep (2005) * Now What?! (2013) * Infinite (2017) * Whoosh (2020) * Turning to Crime (2021) * = 1 (2024) * Splat! (2026) ==Tilvísanir== {{s|1968}} [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Enskar þungarokkshljómsveitir]] c96lprzfel9va5btnrmfh483c3dnqem 1962403 1962367 2026-05-06T19:08:04Z Niegodzisie 65073 /* Breiðskífur */ 1962403 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Deep Purple (1971).JPG|thumbnail|Deep Purple árið 1971]] [[Mynd:Deep Purple in 2004.jpg|thumbnail|Deep Purple árið 2004]] [[Mynd:Deep Purple - MN Gredos - 01.jpg|thumbnail|Roger Glover (t.v.) og Steve Morse (t.h.) á Spáni árið 2013]] '''Deep Purple''' er [[England|ensk]] [[rokk]]hljómsveit. Purple ásamt [[Black Sabbath]] og [[Led Zeppelin]] hafa haft mikil áhrif á [[harðrokk]] og [[þungarokk]]. Meðal þekktustu laga þeirra eru ''Smoke on the Water'' og ''Child in Time''. Sveitin var stofnuð árið 1968 í Hertford. Liðskipan sveitarinnar hefur tekið ýmsum breytingum í gegnum árin. Þekktasta og vinsælasta liðskipanin var frá 1969 til 1973 með [[Ian Gillan]] (söngur), [[Jon Lord]] (hljómborð/orgel), [[Roger Glover]] (bassi), [[Ian Paice]] (trommur) og [[Ritchie Blackmore]] (gítar). Þessi liðskipan kom aftur saman 1984–1989 og 1992–1993. Árin 1976–1984 tók Deep Purple hlé. Fyrrum meðlimir sveitarinnar stofnuðu þá aðrar hljómsveitir: Ritchie Blackmore stofnaði [[Rainbow]], [[David Coverdale]] stofnaði [[Whitesnake]] og Ian Gillan stofnaði Ian Gillan Band. Gítarleikarinn [[Steve Morse]] spilaði með Deep Purple frá 1994 til 2022. Ian Gillan hefur lengst af verið söngvari sveitarinnar en aðrir söngvarar hafa verið [[Rod Evans]] í blábyrjun, David Coverdale frá 1973–1976 og Joey Lynn Turner á einni plötu. Purple hefur verið virk fram á 21. öld og komst platan Whoosh í 4. sæti breska plötulistans sem var hæsta sæti plötu Purple í 46 ár. Árið 2022 varð Simon Mcbride nýr gítarleikari sveitarinnar eftir að Morse hætti vegna veikinda konu sinnar. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/deep-purple-mn0000192382#biography Deep Purple - Biography] Allmusic</ref> *Deep Purple hefur spilað á [[Ísland]]i nokkrum sinnum, árin 1971, 2004, 2007 og 2012.<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/789485/ Deep Purple til Íslands] Mbl.is </ref> <ref>[https://www.visir.is/deep-purple-kemur-til-islands-i-fjorda-sinn/article/2012711299981 Deep Purple kemur til Íslands] Vísir.is</ref> ==Breiðskífur== * Shades of Deep Purple (1968) * The Book of Taliesyn (1968) * Deep Purple (1969) * Deep Purple in Rock (1970) * Fireball (1971) * Machine Head (1972) * Who Do We Think We Are (1973) * Burn (1974) * Stormbringer (1974) * Come Taste the Band (1975) * Perfect Strangers (1984) * The House of Blue Light (1987) * Slaves and Masters (1990) * The Battle Rages On... (1993) * Purpendicular (1996) * Abandon (1998) * Bananas (2003) * Rapture of the Deep (2005) * Now What?! (2013) * Infinite (2017) * Whoosh (2020) * Turning to Crime (2021) * = 1 (2024) * SPLAT! (2026) ==Tilvísanir== {{s|1968}} [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Enskar þungarokkshljómsveitir]] dwr6jkhqq99oyhluw768rscsvhushrm 0 131865 1962421 1951269 2026-05-06T23:51:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962421 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Flag of Chile.svg|300px|thumbnail|[[Mynd:FIAV 111111.svg|23px]] Fáni Síle]] '''Fáni Síle''' er [[þjóðfáni]] suðurameríska ríkisins [[Síle]]. Hann skiptist í tvær jafn breiðar láréttar rendur, þar sem sú efri er hvít en sú neðri rauð. Fáninn er með bláan [[hornreitur|hornreit]] með hvítri fimmhyrndri stjörnu í miðjunni. Fáninn er oft kallaður ''la estrella solitaria'' („stjarnan eina“) á spænsku.<ref>{{cite web|url=http://www.zocalo.cl/fonda/bandera.asp |title= Símbolos: La Bandera|access-date=8 June 2008 |author=Claudio Navarro|author2=Verónica Guajardo |language=es|archive-url = https://web.archive.org/web/20081017105050/http://www.zocalo.cl/fonda/bandera.asp |archive-date=17 October 2008 |url-status=dead}}</ref> Fáninn var lögfestur 18. október 1817. Stjarnan táknar reikistjörnuna [[Venus (reikistjarna)|Venus]] sem hefur sérstaka þýðingu í menningu [[Mapuche-fólk]]s.<ref name="Guaquil">{{cite book|url=https://issuu.com/albedu/docs/los_verdaderos_emblemas_de_la_rep_b|title=Los verdaderos emblemas de la República de Chile: 1810-2010|page=23|last1=Guaquil|first1=Rodolfo Manzo|date=5 May 2018|language=es|access-date=23 mars 2026|archive-date=24 febrúar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224072353/https://issuu.com/albedu/docs/los_verdaderos_emblemas_de_la_rep_b|url-status=dead}}</ref> Blái liturinn táknar himininn og [[Kyrrahaf]]ið. Hvíta röndin táknar snævi þakin [[Andesfjöll]] og rauða röndin blóðið sem var úthellt fyrir sjálfstæði landsins.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109224147/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |title=The CIA World Factbook |access-date=21 April 2010}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Þjóðfánar|Síle]] [[Flokkur:Síle]] drqa36cfpziho65o8jcsmpjq2t4214k 0 132374 1962426 1866442 2026-05-07T00:33:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962426 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Gagea'' | image = Gagea_whole_plant.jpg | image_caption = ''Gagea lutea'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | genus = '''''Gagea''''' | genus_authority = [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]] | synonyms_ref = <ref name="WCSP_280365"/> | synonyms = *''Upoxis'' <small>Adans.</small> *''Rhabdocrinum'' <small>Rchb.</small> *''Ornithoxanthum'' <small>Link</small> *''Lloydia'' <small>Salisb. ex Rchb. 1830 not Delile 1844 (Poaceae)</small> *''Nectarobothrium'' <small>Ledeb.</small> *''Cronyxium'' <small>Raf.</small> *''Hemierium'' <small>Raf.</small> *''Hornungia'' <small>Bernh.</small> [1840], illegitimate homonym not Rchb. [1837] ([[Brassicaceae]]) *''Reggeria'' <small>Raf.</small> *''Bulbillaria'' <small>Zucc.</small> *''Plecostigma'' <small>Turcz.</small> *''Boissiera'' <small>Haens. ex Willk.</small> [1846], illegitimate homonym not Hochst. ex Steud. [1840] (syn of ''[[Bromus]]'' in [[Poaceae]]) nor Hochst. ex Griseb. [1852] (Poaceae) *''Solenarium'' <small>Dulac</small> *''Szechenyia'' <small>Kanitz</small> *''Giraldiella'' <small>Dammer</small> }} [[File:Gagea close-up.jpg|upright|thumb|Nærmynd af blómi]] '''''Gagea''''' er stór ættkvísl af vorblómstrandi plöntum í [[liljuætt]].<ref>Salisbury, Richard Anthony. 1806. Annals of Botany 2: 555</ref> Hún finnst aðallega í Evrasíu með nokkrar tegundir sem ná til Norður Afríku og Norður Ameríku.<ref name="WCSP_280365"/><ref>Zarrei, M., Zarre, S., Wilkin, P. & Rix, M. (2007). Systematic revision of the genus Gagea Salisb. (Liliaceae) in Iran. Botanical Journal of the Linnean Society 154: 559-588.</ref><ref>Tison, J.M. (2009). An update of the genus ''Gagea'' Salisb. (Liliaceae) in the Iberian peninsula. Lagascalia 29: 7-22</ref><ref>{{Cite web |url=http://luirig.altervista.org/flora/taxa/flora.php?genere=Gagea |title=Altervista Flora Italiana, genere ''Gagea'' |access-date=2016-01-18 |archive-date=2015-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723012633/http://luirig.altervista.org/flora/taxa/flora.php?genere=Gagea |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=113125 Flora of China Vol. 24 Page 117 <big>顶冰花属</big> ding bing hua shu ''Gagea'' Salisbury, Ann. Bot. (Oxford). 2: 555. 1806. ]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=118768 Flora of China, Vol. 24 Page 121 <big>洼瓣花属</big> wa ban hua shu ''Lloydia'' Reichenbach, Fl. Germ. Excurs. 102. 1830. ]</ref> Ættkvíslin er nefnd eftir enska náttúrufræðingnum [[Thomas Gage (grasafræðingur)|Sir Thomas Gage]] (1791-1820). Henni var upphaflega lýst sem hluta af ''[[Ornithogalum]]''.<ref name=FE5>{{cite book |year=1980 |editor-last=Tutin |editor-first=T.G. |editor2-last=Heywood |editor2-first=V.H. |editor3-last=Burges |editor3-first=N.A. |editor4-last=Moore |editor4-first=D.M. |editor5-last=Valentine |editor5-first=D.H. |editor6-last=Walters |editor6-first=S.M. |editor7-last=Webb |editor7-first=D.A. |title=Flora Europaea |volume=5 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20108-7 |name-list-style = amp }} p. 25.</ref><ref name="WCSP_280365">{{Cite web |title=''Lloydia'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=280365 |accessdate=2014-01-09 |archive-date=2020-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726160147/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=280365 |url-status=dead }}</ref> ==Tegundir== [[World Checklist of Selected Plant Families]] viðurkennir yfir 200 tegundir, þar á meðal þær sem áður voru undir ''Lloydia''.<ref name="WCSP_Gagea">{{Cite web |title=''Gagea''|work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Gagea |accessdate=2014-01-09 }}</ref> *''[[Gagea afghanica]]'' <small>A.Terracc.</small> – Íran, Afghanistan, Mið Asia *''[[Gagea aipetriensis]]'' <small>Levichev</small> – Krím *''[[Gagea alashanica]]'' <small>Y.Z.Zhao & L.Q.Zhao</small> – Innri Mongólía *''[[Gagea alberti]]'' <small>Regel</small> – Xinjiang, Kazakhstan, Kyrgyzstan *''[[Gagea alexeenkoana]]'' <small>Miscz.</small> – Tyrkland, Íran, Kákasus *''[[Gagea alexejana]]'' <small>Kamelin ex Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea alexii]]'' <small>Ali & Levichev</small> – Tajikistan, Íran, Pakistan *''[[Gagea algeriensis]]'' <small>(Chabert) Chabert ex Batt.</small> – Spánn, Marokkó, Algería *''[[Gagea alii]]'' <small>Levichev</small> – Pakistan *''[[Gagea altaica]]'' <small>Schischk. & Sumnev.</small> – Xinjiang, Kazakhstan, Síbería *''[[Gagea amblyopetala]]'' <small>Boiss. & Heldr.</small> – suðaustur Evrópa *''[[Gagea ancestralis]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea angelae]]'' <small>Levichev & Schnittler</small> – Xinjiang *''[[Gagea angrenica]]'' <small>Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea anisopoda]]'' <small>Popov</small> – Túrkmenistan *''[[Gagea artemczukii]]'' <small>Krasnova</small> – Úkraína, Rússland (meðt. Krím, Norður Kákasus) *''[[Gagea azutavica]]'' <small>Kotukhov</small> – Altay Krai *''[[Gagea baluchistanica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea baschkyzylsaica]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan, Úsbekistan *''[[Gagea bashoensis]]'' <small>Ali</small> – Pakistan, Kashmír *''[[Gagea bergii]]'' <small>Litv.</small> – Íran, Afghanistan, Úsbekistan, Kazakhstan *''[[Gagea bezengiensis]]'' <small>Levichev</small> – Norður Kákasus *''[[Gagea bithynica]]'' <small>Pascher</small> – Tyrkland *''[[Gagea bohemica]]'' <small>(Zauschn.) Schult. & Schult.f.</small> (syn. ''G. fistulosa'') – – Evrópa, Miðjarðarhafssvæðið *''[[Gagea bornmuelleriana]]'' <small>Pascher</small> – Íran *''[[Gagea bowes-lyonii]]'' <small>Levichev</small> – Pakistan, Kashmír *''[[Gagea brevistolonifera]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea bulbifera]]'' <small>(Pall.) Salisb.</small> – Evrasía, frá Rúmeníu til Xinjiang *''[[Gagea caelestis]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea calantha]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea calcicola]]'' <small>Zarrei & Wilkin</small> – Íran *''[[Gagea calyptrifolia]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea capillifolia]]'' <small>Vved.</small> – Íran, Afghanistan, mið Asia *''[[Gagea capusii]]'' <small>A.Terracc.</small> – Afghanistan, mið Asia *''[[Gagea caroli-kochii]]'' <small>Grossh.</small> – Íran, suður Kákasus *''[[Gagea chabertii]]'' <small>A.Terracc.</small> – Algería, Túnis *''[[Gagea chanae]]'' <small>Grossh.</small> – Íran, Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea charadzeae]]'' <small>Davlian.</small> – Kákasus *''[[Gagea chinensis]]'' <small>Y.Z.Zhao & L.Q.Zhao</small> – Innri Mongólía *''[[Gagea chitralensis]]'' <small>S.Dasgupta & D.B.Deb</small> – Kyrgyzstan, Tajikistan, Pakistan *''[[Gagea chlorantha]]'' <small>(M.Bieb.) Schult. & Schult.f.</small> – Mipðausturlönd, Túrkmenistan, Kákasus *''[[Gagea chloroneura]]'' <small>Rech.f.</small> – Afghanistan *''[[Gagea chomutovae]]'' <small>(Pascher) Pascher</small> – Tyrkland, Kákasus, Íran, Afghanistan, mið Asía *''[[Gagea chrysantha]]'' <small>(Jan) Schult. & Schult.f.</small> – Ítalía og Sikiley *''[[Gagea circumplexa]]'' <small>Vved.</small> – Miðausturlönd, mið Asía *''[[Gagea commutata]]'' <small>K.Koch</small> – Kákasus, Íran *''[[Gagea confusa]]'' <small>A.Terracc.</small> – Íran, Írak, Tyrkland, Kákasus, Túrkmenistan *''[[Gagea cuneata]]'' <small>Levichev & Murtaz.</small> – norður Kákasus *''[[Gagea czatkalica]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea daghestanica]]'' <small>Levichev & Murtaz.</small> – norður Kákasus *''[[Gagea daqingshanensis]]'' <small>L.Q.Zhao & Jie Yang</small> – Innri Mongólía *''[[Gagea davlianidzeae]]'' <small>Levichev</small> Kyrgyzstan *''[[Gagea dayana]]'' <small>Chodat & Beauverd</small> – Miðausturlönd *''[[Gagea delicatula]]'' <small>Vved.</small> – Úsbekistan, Tajikistan *''[[Gagea deserticola]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea divaricata]]'' <small>Regel</small> – Xinjiang, mið Asía *''[[Gagea drummondii]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan, Kashmír *''[[Gagea dschungarica]]'' <small>Regel</small> – Xinjiang, mið Asía, Pakistan, Afghanistan, Íran *''[[Gagea dubia]]'' <small>A.Terracc.</small> – Miðjarðarhafssvæðið, Íran *''[[Gagea durieui]]'' <small>Parl. ex Trab.</small> – Marokkó, Algería, Spánn ásamt Baleareyjar *''[[Gagea eleonorae]]'' <small>Levichev</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea elliptica]]'' <small>(A.Terracc.) Prain</small> – Spánn, Portúgal, Marokkó *''[[Gagea exilis]]'' <small>Vved.</small> – Íran, Afghanistan, Kyrgyzstan, Tajikistan *''[[Gagea extremadurensis]]'' <small>M.Gut. & F.M.Vázquez</small> – Spánn *''[[Gagea fedtschenkoana]]'' <small>Pascher</small> – Mongólía, Xinjiang, Kazakhstan, Síbería *''[[Gagea ferganica]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan, Tajikistan, Úsbekistan *''[[Gagea fibrosa]]'' <small>(Desf.) Schult. & Schult.f.</small> – Norður Afríka *''[[Gagea filiformis]]'' <small>(Ledeb.) Kar. & Kir.</small> – Altay Krai, mið Asía, Xinjiang, Mongólía, Afghanistan, Pakistan *''[[Gagea flavonutans]]'' <small>(H.Hara) Zarrei & Wilkin</small> – Tíbet, Nepal, Sikkim, Bhutan, Assam *''[[Gagea foliosa]]'' <small>(C.Presl) Schult. & Schult.f.</small> – Frakkland, Ítalía, Algería *''[[Gagea gageoides]]'' <small>(Zucc.) Vved.</small> – Kákasus, Miðausturlönd, mið Asía *''[[Gagea germainae]]'' <small>Grossh.</small> – Kákasus *''[[Gagea glacialis]]'' <small>K.Koch</small> – Kákasus, Tyrkland *''[[Gagea glaucescens]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea goljakovii]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea gracillima]]'' <small>Pamp.</small> – Kashmír *''[[Gagea graeca]]'' <small>(L.) Irmsch.</small> – Grikkland, Tyrkland, Kýpur, Ísrael *''[[Gagea graminifolia]]'' <small>Vved.</small> – Íran, Afghanistan, mið Asía *''[[Gagea granatellii]]'' <small>(Parl.) Parl.</small> – Miðjarðarhafssvæðið og kringum Svartahaf *''[[Gagea granulosa]]'' <small>Turcz.</small> – Rússland, Kazakhstan, Xinjiang, Mongólía *''[[Gagea grey-wilsonii]]'' <small>Rech.f.</small> – Íran *''[[Gagea gymnopoda]]'' <small>Vved.</small> – Tajikistan, Uzbekistan *''[[Gagea gypsacea]]'' <small>Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea helenae]]'' <small>Grossh.</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea hiensis]]'' <small>Pascher</small> – Rússland, Kína, Kórea, Mongólía *''[[Gagea hissarica]]'' <small>Lipsky</small> – Afghanistan, mið Asía *''[[Gagea humicola]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea huochengensis]]'' <small>Levichev</small> – Xinjiang *''[[Gagea ignota]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea incrustata]]'' <small>Vved.</small> – Úsbekistan, Tajikistan *''[[Gagea intercedens]]'' <small>Pascher</small> – Íran *''[[Gagea iranica]]'' <small>Zarrei & Zarre</small> – Íran *''[[Gagea jaeschkei]]'' <small>Pascher</small> – Xinjiang, mið Asía,Afghanistan, Pakistan, vestur Himalaja *''[[Gagea japonica]]'' <small>Pascher</small> – Japan *''[[Gagea jensii]]'' <small>Levichev & Schnittler</small> – Xinjiang *''[[Gagea jispensis]]'' <small>Ali & Levichev</small> – vestur Himalaja *''[[Gagea joannis]]'' <small>Grossh.</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea juliae]]'' <small>Pascher</small> – Tyrkland, Kýpur *''[[Gagea kamelinii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea kneissea]]'' <small>J.Thiébaut</small> – Sýrland *''[[Gagea kopetdagensis]]'' <small>Vved.</small> – Túrkmenistan *''[[Gagea kunawurensis]]'' <small>(Royle) Greuter</small> – mið og suðvaestur Asía *''[[Gagea kuraiensis]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea kuraminica]]'' <small>Levichev</small> – Tajikiistan *''[[Gagea lacaitae]]'' <small>A.Terracc.</small> – Frakkland, Spánn, Ítalía, Algería, Marokkó *''[[Gagea leosii]]'' <small>Ali & Levichev</small> – vestur Himalajas *''[[Gagea libanotica]]'' <small>(Hochst.) Greuter.</small> – Sýrland, Líbanon, Ísrael *''[[Gagea liotardii]]'' <small>(Sternb.) Schult. & Schult.f.</small> – Evrasía frá Spáni til Mongólía *''[[Gagea lojaconoi]]'' <small>Peruzzi</small> – Sikiley, Sardinía, Tyrkland *''[[Gagea longiscapa]]'' <small>Grossh.</small> – Síbería, Prinorye *''[[Gagea ludmilae]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea lusitanica]]'' <small>A.Terracc.</small> – Spánn, Portúgal *''[[Gagea lutea]]'' <small>(L.) Ker Gawl.</small> – Gullstirni – Evrasía frá Spáni til Japan *''[[Gagea luteoides]]'' <small>Stapf</small> – Kákasus, Miðausturlönd *''[[Gagea maeotica]]'' <small>Artemczuk</small> – Úkraína, Rússland ásamt norður Kákasus *''[[Gagea marchica]]'' <small>Henker</small> – Þýskaland *''[[Gagea mauritanica]]'' <small>Durieu</small> – Frakkland, Ítalía, Balearikeyjar, Algería *''[[Gagea menitskyi]]'' <small>Levichev</small> – Íran, suður Kákasus *''[[Gagea mergalahensis]]'' <small>Ali & Levichev</small> – vestur Himalaja, Pakistan *''[[Gagea michaelis]]'' <small>Golosk.</small> – Kazakhstan, Kyrgyzstan *''[[Gagea micrantha]]'' <small>(Boiss.) Pascher</small> – Líbanon, Sýrland *''[[Gagea minima]]'' <small>(L.) Ker Gawl.</small> –Lensugullstirni – Evrópa, Kákasus *''[[Gagea minutiflora]]'' <small>Regel</small> – mið Asía *''[[Gagea minutissima]]'' <small>Vved.</small> – Tajikiistan *''[[Gagea multipedunculifera]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea nabievii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea nakaiana]]'' <small>Kitag.</small> – austur og mið Asía, Himalaja *''[[Gagea neopopovii]]'' <small>Golosk.</small> – Kazakhstan, Xinjiang *''[[Gagea nevadensis]]'' <small>Boiss.</small> – Spánn, Marokkó *''[[Gagea noltiei]]'' <small>Peruzzi. syn Lloydia delicatula</small> – Nepal, Sikkim, Bhútan *''[[Gagea novoascanica]]'' <small>Klokov</small> – Úkraíne *''[[Gagea olgae]]'' <small>Regel</small> – Íran, Afghanistan, Pakistan, mið Asía, Xinjiang *''[[Gagea paedophila]]'' <small>Vved.</small> – Tajikiistan, Afghanistan *''[[Gagea pakistanica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – vestur Himalaja, Pakistan *''[[Gagea paniculata]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea pauciflora]]'' <small>(Turcz. ex Trautv.) Ledeb.</small> – Asíuhluti Rússlands, Kína, Mongólía *''[[Gagea pedata]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea peduncularis]]'' <small>(C.Presl) Pascher</small> – Miðjarðarhafssvæðið *''[[Gagea podolica]]'' <small>Schult. & Schult.f.</small> – Rússland, Úkraína *''[[Gagea polymorpha]]'' <small>Boiss.</small> – Spánn *''[[Gagea popovii]]'' <small>Vved.</small> – mið Asía *''[[Gagea praemixta]]'' <small>Vved.</small> – Úsbekistan *''[[Gagea pratensis]]'' <small>(Pers.) Dumort.</small> – Engjagullstirni – Evrópa, Marokkó, Tyrkland *''[[Gagea pseudominutiflora]]'' <small>Levichev</small> – Kazakhstan, Kyrgyzstan *''[[Gagea punjabica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – vestur Himalaja, Pakistan *''[[Gagea pusilla]]'' <small>(F.W.Schmidt) Sweet</small> – Evrópa, Kazakhstan *''[[Gagea quasitenuifolia]]'' <small>Levichev</small> – Kákasus, Íran, Túrkmenistan, Afghanistan, Úsbekistan *''[[Gagea quettica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea ramulosa]]'' <small>A.Terracc.</small> – austur Miðjarðarhafssvæðið, Svartahafssvæðið *''[[Gagea rawalpindica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea reinhardii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea reticulata]]'' <small>(Pall.) Schult. & Schult.f.</small> suðaustur Evrópa, N Afríka, SV Asía *''[[Gagea reverchonii]]'' <small>Degen</small> – Spánn *''[[Gagea rigida]]'' <small>Boiss. & Spruner</small> – Miðausturlönd, austur Miðjarðarhafssvæðið *''[[Gagea robusta]]'' <small>Zarrei & Wilkin</small> – Íran, Afghanistan *''[[Gagea rubicunda]]'' <small>Meinsh.</small> – Rússland, Eystrasaltslöndin(Baltic) *''[[Gagea rubinae]]'' <small>Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea rufidula]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea rupicola]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea sarmentosa]]'' <small>K.Koch</small> – Kákasus, Íran *''[[Gagea sarysuensis]]'' <small>Murz.</small> – Kazakhstan *''[[Gagea schachimardanica]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea schugnanica]]'' <small>Levichev & Navruzsh.</small> – Tajikistan *''[[Gagea scythica]]'' <small>Artemczuk</small> – Rússland, Úkraína *''[[Gagea serotina]]'' <small>(L.) Ker Gawl.</small> – Arctic + Subarctic Evrasía + N-Ameríka *''[[Gagea setifolia]]'' <small>Baker</small> – Kákasus, Íran, Afghanistan, Pakistan, Himalaja, Tajikistan, Kazakhstan *''[[Gagea shmakoviana]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea sicula]]'' <small>Lojac.</small> – Sikiley *''[[Gagea siphonantha]]'' <small>Rech.f.</small> – Afghanistan *''[[Gagea sivasica]]'' <small>Hamzaoglu</small> – Tyrkland *''[[Gagea soleirolii]]'' <small>F.W.Schultz</small> – Spánn, Frakkland, Portúgal, Sardinía *''[[Gagea spathacea]]'' <small>(Hayne) Salisb.</small> – Slíðurgullstirni – Evrópa *''[[Gagea spumosa]]'' <small>Levichev</small> – Pakistan, Tajikistan, Kyrgyzstan *''[[Gagea staintonii]]'' <small>Rech.f.</small> – Afghanistan, Pakistan *''[[Gagea stepposa]]'' <small>L.Z.Shue</small> – Xinjiang *''[[Gagea subtilis]]'' <small>Vved.</small> – Tajikistan, Kyrgyzstan, Uzbekistan *''[[Gagea subtrigona]]'' <small>J.-M.Tison</small> – Spánn, Marokkó *''[[Gagea sulfurea]]'' <small>Miscz.</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea tadshikistanica]]'' <small>Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea takhtajanii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea talassica]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea taschkentica]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea taurica]]'' <small>Steven</small> – Krím, norður Kákasus *''[[Gagea tenera]]'' <small>Pascher</small> – mið og suðvestur Asía, Xinjiang, Himalaja *''[[Gagea tenuissima]]'' <small>Miscz.</small> – Kákasus, Tyrkland *''[[Gagea tesquicola]]'' <small>Krasnova</small> – Úkraína *''[[Gagea tisoniana]]'' <small>Peruzzi</small> – Ítalía *''[[Gagea toktogulii]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea toppinii]]'' <small>S.Dasgupta & D.B.Deb</small> – Pakistan *''[[Gagea transversalis]]'' <small>(Pall.) Steven</small> – austur Evrópa *''[[Gagea triflora]]'' <small>(Ledeb.) Schult. & Schult.f.</small> – austast í Rússlandi, Kórea, Japan, norðaustur Kína *''[[Gagea trinervia]]'' <small>(Viv.) Greuter</small> – Sikiley, Líbía *''[[Gagea turanica]]'' <small>Levichev</small> – suður Kákasus, Íran, Afghanistan, Turkmenistan, Úsbekistan *''[[Gagea ucrainica]]'' <small>Klokov</small> – Úkraína, Rússland, Xinjiang, Mongólía *''[[Gagea ugamica]]'' <small>Pavlov</small> – Kazakhstan *''[[Gagea ulazsaica]]'' <small>Levichev</small> – Kazakhstan, Uzbekistan *''[[Gagea uliginosa]]'' <small>Siehe & Pascher</small> – Íran, Írak, Tyrkland *''[[Gagea utriculosa]]'' <small>Levichev</small> – Himachal Pradesh *''[[Gagea vaginata]]'' <small>Pascher</small> – Kúrileyjar, Hokkaido *''[[Gagea vegeta]]'' <small>Vved.</small> – Kyrgyzstan, Tajikistan, Afghanistan, Íran, Kákasus *''[[Gagea villosa]]'' <small>(M.Bieb.) Sweet</small> – – Evrópa, Miðjarðarhafssvæðið, Miðausturlönd *''[[Gagea villosula]]'' <small>Vved.</small> – Tajikistan *''[[Gagea vvedenskyi]]'' <small>Grossh.</small> – mið Asía, Afghanistan, Pakistan *''[[Gagea wallichii]]'' <small>Levichev & Ali</small> – vestur Himalaja *''[[Gagea wendelboi]]'' <small>Rech.f.</small> – Íran *''[[Gagea xiphoidea]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai ==Tilvísanir== {{Reflist|30em}} == Heimildir == * {{cite journal|last1=Peterson|first1=Angela|last2=Levichev|first2=Igor G.|last3=Peterson|first3=Jens|title=Systematics of ''Gagea'' and ''Lloydia'' (Liliaceae) and infrageneric classification of ''Gagea'' based on molecular and morphological data|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=February 2008|volume=46|issue=2|pages=446–465|doi=10.1016/j.ympev.2007.11.016|ref={{harvid|Peterson et al|2008}}}} * {{cite journal|last1=Tison|first1=Jean-Marc|last2=Peterson|first2=Angela|last3=Harpke|first3=Dörte|last4=Peruzzi|first4=Lorenzo|title=Reticulate evolution of the critical Mediterranean ''Gagea'' sect. ''Didymobulbos'' (Liliaceae) and its taxonomic implications|journal=Plant Systematics and Evolution|date=28 November 2012|volume=299|issue=2|pages=413–438|doi=10.1007/s00606-012-0731-4}} ==Ytri tenglar== *[http://pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Gagea Pacific Bulb Society] myndir af nokkrum tegundum *[http://www.treknature.com/themes.php?thid=2072 Treknature, Photos of ''Gagea'' sp., a genus of the Liliaceae family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054038/http://www.treknature.com/themes.php?thid=2072 |date=2016-03-04 }} myndir af nokkrum tegundum [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} 8l0y9x9xti8tuqu2i0xkub8mehz1yjb 0 134373 1962402 1955165 2026-05-06T18:27:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962402 wikitext text/x-wiki '''Eyðilandið''' (The Waste Land) er ljóð eftir [[T.S. Eliot]]. Það kom út á [[íslenska|íslensku]] árið [[1990]] í tvítyngdri útgáfu, á frummálinu og í íslenskri þýðingu [[Sverrir Hólmarsson|Sverris Hólmarssonar]] ásamt skýringum (þýðingum á skýringum Eliots og viðbótarskýringum þýðanda). Fyrsti kaflinn, „Greftrun hinna dauðu“ hafði birst í Ljóðormi árið [[1988]]. Einnig höfðu [[Helgi Hálfdanarson]], [[Stefán Sigurkarlsson]] og [[Magnús Ásgeirsson]] þýtt hluta af ljóðinu. Eyðilandið kom út árið 1922 en sama ár kom einnig út skáldsagan Ulysses eftir James Joyce. Þessi verk voru framúrstefnuleg og merki um formgerðarbyltingu sem síðar hefur oft verið kennd við módernisma. ==Tenglar== {{Wikisource|en:The Waste Land}} {{Commons|The Waste Land}} ;Greinar á íslensku * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=001088591 Kendra Willson, Á mörkum lausamáls – Són, 6. hefti 2008 (01.01.2008), Bls. 85-96] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3428787 Eliot og Völsungasaga, Morgunblaðið 9.12.2001, Bls. 26] ;Ljóðið sjálft * [https://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=1321 gutenberg] *[http://www.bartleby.com/201/1.html Complete annotated poem] *[http://www.bl.uk/works/the-waste-land ''The Waste Land''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803091952/http://www.bl.uk/works/the-waste-land |date=2016-08-03 }} at the British Library ;Útgáfur með skýringum *[http://modernism.research.yale.edu/wiki/index.php/The_Waste_Land Critical essay on ''The Waste Land'' @ the Yale Modernism Lab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110621023145/http://modernism.research.yale.edu/wiki/index.php/The_Waste_Land |date=2011-06-21 }} *[https://world.std.com/~raparker/exploring/thewasteland/explore.html Exploring ''The Waste Land''] *[http://eliotswasteland.tripod.com/ Hypertext version of ''The Waste Land'' with sources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102645/http://eliotswasteland.tripod.com/ |date=2011-07-17 }} *[http://hedothepolice.org He Do the Police in Different Voices, a Website for Exploring Voices in ''The Waste Land''] ;Hljóðupptökur *[http://town.hall.org/Archives/radio/IMS/HarperAudio/011894_harp_ITH.html Audio of T.S. Eliot reading the poem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040610201304/http://town.hall.org/Archives/radio/IMS/HarperAudio/011894_harp_ITH.html |date=2004-06-10 }} * [https://librivox.org/the-waste-land-by-t-s-eliot/ The Waste Land] *[http://www.bbc.co.uk/programmes/b00hlb38 BBC audio file]. Discussion of ''The Waste Land'' and Eliot on BBC Radio 4 in ''In our time''. [[Flokkur:Ljóð]] 7h3f1miw1aa834bjdej0tdfk948ryi2 0 134483 1962430 1903723 2026-05-07T02:01:17Z TKSnaevarr 53243 1962430 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Alexander Van der Bellen | mynd = Am 23. September 2025 nahm Außenministerin Beate Meinl-Reisinger gemeinsam mit Bundespräsident Alexander Van der Bellen (M) und Bundeskanzler Christian Stocker (L) (54813003241) (cropped).jpg | myndatexti1 = Van der Bellen árið 2025 | titill= Forseti Austurríkis | stjórnartíð_start = [[26. janúar]] [[2017]] | stjórnartíð_end = | kanslari = [[Christian Kern]]<br>[[Sebastian Kurz]]<br>[[Brigitte Bierlein]]<br>[[Sebastian Kurz]]<br>[[Alexander Schallenberg]]<br>[[Karl Nehammer]]<br>[[Christian Stocker]] | forveri = [[Heinz Fischer]] | myndatexti = | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1944|1|18}} | fæðingarstaður = [[Vín (Austurríki)|Vín]], [[Þriðja ríkið|Þýskalandi nasismans]] (nú [[Austurríki]]) | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Austurríki|Austurrískur]] | maki = Brigitte Hüttner (skilin 2015)<br>Doris Schmidauer (g. 2015) | stjórnmálaflokkur = [[Græni flokkurinn (Austurríki)|Græni flokkurinn]] | börn = 2 | bústaður = | atvinna = | háskóli = Háskólinn í Innsbruck | starf = Kennari, skólastjóri, hagfræðingur, stjórnmálamaður | trúarbrögð = |undirskrift = Unterschrift Alexander Van der Bellen (2017).png }} '''Alexander Van der Bellen''' (f. [[18. janúar]] [[1944]]) er austurrískur stjórnmálamaður og hagfræðingur sem er núverandi [[forseti Austurríkis]]. Hann hlaut kosningu til forseta [[Austurríki]]s í desember 2016 og var endurkjörinn í október 2022. Van der Bellen er fyrrverandi prófessor í hagfræði við háskólann í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Hann tók doktorspróf frá Háskólanum í Innsbruck og er sérfræðingur í opinberri fjársýslu og áætlanagerð. Bellen er meðlimur í austurríska sósíalíska græningjaflokknum og hefur gegnt ýmsum nefndarstörfum fyrir hann. Hann bauð sig fram til forseta [[2016]] að nafninu til sem óháður en þó með yfirlýstum stuðningi græningjaflokksins. Van der Bellen vann mjög nauman sigur gegn [[Norbert Hofer]], frambjóðanda austurríska Frelsisflokksins, í forsetakosningum í annarri umferð þann 22. maí árið 2016. Fyrsta júlí, áður en hann tók við embætti, ógilti hæstiréttur Austurríkis kosningarnar og kvað á að þær skildu endurteknar.<ref>{{Vefheimild|titill=Forsetakosningar í Austurríki ógildar|mánuður=1. júlí|ár=2016|mánuðurskoðað=16.ágúst|árskoðað=2018|útgefandi=[[RÚV]]|url=http://www.ruv.is/frett/forsetakosningar-i-austurriki-ogildar}}</ref> Þegar kosningarnar voru endurteknar þann [[4. desember]] [[2016]] vann Van der Bellen í annað skipti með auknum atkvæðamun<ref>{{Vefheimild|titill=Fram­bjóðandi hægriöfga­flokks tapaði|mánuður=4. desember|ár=2016|mánuðurskoðað=16. ágúst|árskoðað=2018|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2016/12/04/van_der_bellen_kjorinn_forseti_austurrikis/}}</ref> og tók við embætti forseta í janúar næsta ár. Van der Bellen styður græn og vinstrisinnuð stefnumál. Hann styður tilvist Evrópusambandsins og aðild Austurríkis að því og hefur mælt fyrir því að Evrópusambandið þróist í sambandsríki. Van der Bellen var endurkjörinn til annars sex ára kjörtímabils í fyrstu umferð kosninga þann 10. október 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Van der Bellen endur­kjörinn sem for­seti Austur­ríkis|dags=10. október 2022|skoðað=18. október 2022|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20222322111d/van-der-bellen-endur-kjorinn-sem-for-seti-austur-rikis|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Austurríkis]] | frá = [[26. janúar]] [[2017]] | til = | fyrir = [[Heinz Fischer]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Austurríkis}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Van der Bellen, Alexander}} {{fe|1944|Van der Bellen, Alexander}} [[Flokkur:Forsetar Austurríkis]] a62aejw78cxt2o46xinvvgs4ug2f4jk 0 135774 1962436 1959082 2026-05-07T04:52:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962436 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gunnbjørn Fjeld 1400x1320.jpg |thumb|Gunnbjarnarfjall, ljósmynd frá 2011]] [[Mynd:Watkinsmountains.jpg|thumb|Hluti af Watkins fjallgarðinum, Gunnbjarnarfjall til hægri um miðju]] {{Location map |Grænland | label=Gunnbjarnarfjall |alt= Gunnbjarnarfjall á Grænlandi. |mark=<!--dot-->red pog.svg |lat_dir=N|lat_deg=68|lat_min=55 |lon_dir=W |lon_deg=29|lon_min=53 |position=right |width=300 |float=right }} '''Gunnbjarnarfjall''' ([[Danska|danska]]: Gunnbjørn Fjeld) (einnig nefnt '''Gunnbjörnsfjall''') er hæsta fjall Grænlands. Það er hluti af [[Ittoqqortoormiit]] sveitarfélaginu. Gunnbjarnarfjall er svo kallað [[Jökulsker|jökulsker]] (eða núnatak), klettur eða fjall fjall sem stendur upp úr jökulbreiðunni. Toppur Gunnbjarnarfjalls rís upp úr jökli við austurströndina og er um leið hæsti tindur norðan [[Heimskautsbaugur|heimskautsbaugs]]. Fjallið er kennt við [[Gunnbjörn Úlfsson|Gunnbjörn]], son Úlfs kráku, sem rak vestur um haf á níundu öld frá Islandi, og sagðist hafa séð sker eða eyjur sem síðar voru kölluð [[Gunnbjarnarsker]]. Hann er talinn vera fyrsti evrópumaðurinn sem sá Grænland. Gunnbjarnarfjall er oft talið vera fjallið ''Hvítserkur'' sem norrænir menn á miðöldum tóku mið af þegar þeir sigldu til Grænlands. Gunnbjarnarfjall er hluti af í [[Watkins-fjöll|Watkins-fjallgarðinum]], mikill fjallgarður með jökulskersfjöllum á austurströndinni, um 80 til 100 km frá [[Blosseville-strönd|Blosseville-ströndinni]] á austur Grænlandi. Þar eru einnig fleiri fjöll sem eru yfir 3.500 metra hæð, Qaqqaq Kershaw (3.683 m yfir sjávarmáli, áður kallað Dome <ref> https://web.archive.org/web/20160817115229/http://www.scottisharcticclub.org.uk/wp/content/gatherings/documents/davidmatthewswme1971.pdf The second ascent of Gunnbjorn’s Fjeld, East Greenland.]</ref> og Qaqqaq Johnson (3.669 m yfir sjávarmáli, áður kallað Cone<ref>[ https://www.westcoastpeaks.com/Peaks/g4.html Watkins Mountains, East Greenland]</ref>. Í Grænlands annál [[Björn Jónsson á Skarðsá|Björns Jónssonar á Skarðsá]] er sagt að Gunnbjörn hafi talið sig hafa séð jökla samtímis á Grænlandi og Íslandi. Næsti jökull á Íslandi er [[Snæfellsjökull]] sem er 1446 m hár, og er í 530,2 kílómetra fjarðlægð á Snæfellsnesi. <ref>{{cite web | url=https://www.mountain-forecast.com/peaks/Gunnbjorn-Fjeld | title=Gunnbjørn Fjeld Mountain Information }}</ref> [[Þorvaldur Búason]] eðlisfræðingur komst að þessari niðurstöðu: „Fyrirbærið, sem oftast er álitið vera fjöll á Grænlandi, þegar horft er frá Vestfjörðum, spannar sjóndeildarhringinn frá vestri til norðurs, og er það þá örugglega skýjabólstrar handan hans. “<ref>{{vísindavefurinn| 346 | Er hægt að sjá með berum augum frá Íslandi til Grænlands?|höfundur= Þorvaldur Búason og Þorsteinn Vilhjálmsson|dags= 22.1.2026}}</ref> Ekki er hægt að sjá Gunnbjörnsfjall og Snæfellsjökul samtímis vegna kúrfu Jarðar. Hins vegar gera ljósbrot að hillingar norðurslóða mögulegt að sjá langar vegalengdir. <ref>Polar Mirages as Aids to Norse Navigation [https://web.archive.org/web/20160527161156/http://home.cc.umanitoba.ca/~lehn/_Papers_for_Download/lehn-PF79.pdf]</ref> Waldemar Lehn (f. 1911 – d. 2005), prófessor emeritus við Manitoba-háskóla og sérfræðingur í ljósbroti í lofthjúpi jarðar og speglunum, hélt því fram að skerin sem Gunnbjörn sá hefðu frekar verið [[Hillingar|hillingar]], af strönd Grænlands fremur en raunverulegar eyjar <ref>Lehn. Waldemar (Jul 2000) Skerrylike mirages and the discovery of Greenland. Applied Optics. 39 árgangur, 21 tölublað, bls 3612–9 |pmid=18349932 |doi=[http://10.1364/ao.39.003612 10.1364/ao.39.003612]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |bibcode=[http://2000ApOpt..39.3612L 2000ApOpt..39.3612L]</ref> <ref>Seaver. Kirsten A. The Last Vikings: The Epic Story of the Great Norse Voyagers, Bloomsbury Academic. bls 16–17 ISBN 9781784530570 </ref> Vegna þess að fjallið er langt frá ströndinni , hátt upp á jökli og langt frá byggð er fjallið sjaldan klifið og reyndir fjallgöngumenn nota oft þyrlur til að komast með gönguútbúnað til fjallasvæðisins. Fyrsta skiptið sem gengið var á Gunnbjörnsfjallið var 16. ágúst 1935 af fimm manna breskum leiðangri. <ref>Stan Woolley, (1988) [https://aac-publications.s3.amazonaws.com/documents/aaj/1988/PDF/AAJ_1988_30_62_153.pdf Gunnbjørnsfjeld] í American Alpine Journal, 30 árgangur, 62 tölublað</ref> ==Tilvitnanir== {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Gunnbjørn Fjeld}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1967012 Hæstu fjöll Grænlands, Morgunblaðið, 07.05.2000] [[Flokkur:Fjöll á Grænlandi]] 852yal9w6p2bp6mcrzzxs30twfj89el 0 136111 1962454 1919258 2026-05-07T10:56:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962454 wikitext text/x-wiki {{Heimildir}} '''Hornhimna''' er ysta lag [[Auga|augans]] eða fremri hluti fremsta lags augans. Ysta lag augans er trefjahjúpur (e. fibrous tunic) sem er gerður úr [[hornhimna|hornhimnu]] (e. cornea) að framan og [[hvíta|hvítu]] (e. sclera) að aftan. Hvítan er hjúpur úr þéttum bandvef sem þekur allan [[Augnknöttur|augnknöttinn]] nema hornhimnuna. Hún gefur augnknettinum lögun sína, gerir hann stinnan og verndar innri hluta hans. Hornhimnan er gegnsær trefjahjúpur sem þekur lithimnu augans (e. iris). Í hornhimnunni eru engar æðar. Ytra borð hennar er þakið táru (e. conjunctiva) sem er þekjuvefur sem klæðir einnig auglokið að innan. Hornhimnan brýtur ljósgeisla sem berast inn í augað og beinir þeim á réttan stað á augnbotni. Við það verður myndin skýr. Sé hornhimnan ekki sveigð á réttan hátt verður mynd ekki stillt á það svæði augans þar sem sjónin er skörpust og sjónin verður óskýr.<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1959|title=Hvað er sjónskekkja og hvað veldur henni? Hvernig sjá þeir sem eru með sjónskekkju?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-06-04}}</ref> Hægt er að fjarlægja gallaða hornhimnu og setja aðra með svipað þvermál í staðinn frá vefjagjafa. Þetta kallast glæruígræðsla eða hornhimnuígræðsla (e. corneal transplant) og er árangursríkasta ígræðslan sem framkvæmd er þar sem engar æðar eru í hornhimnunni og því lítil hætta á að ónæmiskerfi líkamans hafni henni.<ref>{{Cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5852|title=Úr hverju er augað?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2023-07-31}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.landspitali.is/library/Sameiginlegar-skrar/Gagnasafn/Sjuklingar-og-adstandendur/Sjuklingafraedsla---Upplysingarit/Skurdlaekningasvid/igraedsla_innthekju_i_hornhimnu_auga.pdf|titill=Ígtæðsla innþekju í hornhimnu auga|útgefandi=Landsspítali|skoðað=4. júní, 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sjonlag.is/Augnlaekningar/Augnsjukdomar/Keiluglaera/|title=Sjónlag - Keiluglæra|website=www.sjonlag.is|language=en-US|access-date=2025-06-04}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Flokkur:Augað]] 9ky2nu60oq9am6bir315c3bt23zpevi 0 145480 1962462 1961198 2026-05-07T11:45:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962462 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Cynomya mortuorum'' | status = | image = Cynomya mortuorum (male) - Collage.jpg | image_caption = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | subphylum = [[Sexfætlur]] (''Hexapoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | subclassis = [[Vængberar]] (''Pterygota'') | superordo = [[Innvængjur]] (''Endopterygota'') | ordo = [[Tvívængjur]] (''Diptera'') | subordo = [[Eiginlegar flugur]] (''Brachycera'') | superfamilia = ''[[Oestroidea]]'' | familia = [[Maðkaflugnaætt]] (''Calliphoridae'') | genus = ''[[Cynomya]]'' | species = '''''C. mortuorum''''' | binomial = ''Cynomya mortuorum'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761) | range_map = | range_map_caption = | synonyms = *''Cynomya vomitoria''<small> ([[Moses Harris|Harris]], 1780)</small><!-- misident. --> *''Musca mortuorum'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761</small> *''Musca vomitoria'' <small>[[Moses Harris|Harris]], 1780</small><!-- misident. --> }} '''Hræbokka''' ([[fræðiheiti]]: ''Cynomya mortuorum'')<ref name = "COL"/><ref name = "dyn">[https://www.dyntaxa.se/taxon/info/244028?changeRoot=True Dyntaxa Cynomya mortuorum]</ref> er flugutegund<ref name = "source">''Systema Dipterorum''. Pape T. & Thompson F.C. (eds), 2011-01-06</ref> sem var fyrst lýst af [[Carl von Linné]] 1761. Engar undirtegundir eru skráðar í [[Catalogue of Life]].<ref name = "COL">{{vefheimild|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/cynomya+mortuorum/match/1|titill= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|sótt= 24 september 2012 |höfundar= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|dags= 2011|verk= |útgefandi=Species 2000: Reading, UK.}}</ref> Hræbokka finnst víðast á norðurhveli nema á Norður-Ameríku og þá á Íslandi nær öllu.<ref name = "NÍ">{{cite web|url=https://www.natt.is/is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/diptera/calliphoridae/hraebokka-cynomya-mortuorum|title=Hræbokka (Cynomya mortuorum)|website=Náttúrufræðistofnun|author=Erling Ólafsson|date=28. mars 2012}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Maðkaflugnaætt]] [[Flokkur:Skordýr á Íslandi]] 9mao1zv69n7svz2o9q6pr6mx7vfa6l8 0 148160 1962433 1961974 2026-05-07T03:47:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962433 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Valhúsaskóli.jpg|thumb|Bygging Valhúsaskóla.]] '''Grunnskóli Seltjarnarness''' er skóli á [[Seltjarnarnes|Seltjarnarnesi]] á [[Höfuðborgarsvæðið|Höfuðborgarsvæðinu]]. Hann varð til árið 2004 við sameiningu Mýrarhúsaskóla og Valhúsaskóla. Nemendur voru 524 talsins árið 2017.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=http://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Samfelag/Samfelag__born__1_menntun__2_grunnskolaborn/SKO02102.px/table/tableViewLayout1/?rxid=5366cf13-bb8c-4445-9ebc-cf3e49330f5b|titill=Grunnskólanemendur eftir bekkjum og skóla 2001-2017|höfundur=[[Hagstofa Íslands]]}}</ref> Skólastjóri er Ólína Thoroddsen. == Mýrarhúsaskóli (1.–6. bekkur) == Mýrarhúsaskóli er hluti af Grunnskóla Seltjarnarness og í honum eru nemendur frá 1.–6. bekk. Hann hefur verið starfandi frá árinu 1875 og er einn elsti skólinn á Íslandi. == Valhúsaskóli (7.–10. bekkur) == Valhúsaskóli er hluti af Grunnskóla Seltjarnarness og í honum eru nemendur frá 7.–10. bekk. Hann var stofnaður út frá Mýrarhúsaskóla árið 1974 sem [[gagnfræðaskóli]] en var sameinaður Mýrarhúsaskóla 2004. Félagsmiðstöð Valhúsaskóla nefnist ''Selið''. == Tenglar == * [http://grunnskoli.seltjarnarnes.is/skolinn/ Um Grunnskóla Seltjarnarness]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} == Heimildir == <references />{{stubbur|skóli}} [[Flokkur:Grunnskólar á höfuðborgarsvæðinu]] [[Flokkur:Seltjarnarnes]] rrkjvdphjvfj6cpju1nlqwpeyzghesv 0 148234 1962442 1941523 2026-05-07T08:41:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962442 wikitext text/x-wiki '''Heiðurshöll ÍSÍ''' er viðurkenning sem stofnað var til á aldarafmæli [[Íþróttasamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] árið 2012. Í hana eru valdir afreksíþróttamenn og -þjálfarar sem teljast hafa unnið einstök afrek í íþróttasögu landsmanna. Nýir fulltrúar í Heiðurshöllina eru valdir af framkvæmdastjórn ÍSÍ og er tilkynnt um valið í tengslum við útnefningu [[íþróttamaður ársins|íþróttamanns ársins]] ár hvert. 27 íþróttamenn skipa Heiðurshöllina nú um stundir.<ref>Isi.is, [https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/ „Heiðurshöll ÍSÍ“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 29. desember 2020)</ref> {| class="wikitable" |- ! Ár ! Íþróttamaður ! Íþróttagrein |- | 2012 | [[Vilhjálmur Einarsson]] | [[Frjálsar íþróttir]] |- | 2012 | [[Bjarni Friðriksson]] | [[Júdó]] |- | 2012 | [[Vala Flosadóttir]] | Frjálsar íþróttir |- | 2013 | [[Jóhannes Jósefsson]] | [[Glíma]] |- | 2013 |[[Sigurjón Pétursson]] | Glíma |- | 2013 | [[Albert Guðmundsson]] | [[Knattspyrna]] |- | 2013 |[[Kristín Rós Hákonardóttir]] | [[sund (hreyfing)|Sund]] |- | 2015 | [[Ásgeir Sigurvinsson]] | Knattspyrna |- | 2015 | [[Pétur Guðmundsson]] | [[Körfuknattleikur]] |- | 2015 | [[Gunnar Huseby]] | Frjálsar íþróttir |- | 2015 | [[Torfi Bryngeirsson]] | Frjálsar íþróttir |- | 2015 | Ríkharður Jónsson | Knattspyrna |- | 2015 |[[Sigríður Sigurðardóttir]] | [[Handknattleikur]] |- | 2016 |[[Guðmundur Gíslason (sundmaður)|Guðmundur Gíslason]] | Sund |- | 2016 |[[Geir Hallsteinsson]] | Handknattleikur |- | 2017 | [[Jón Kaldal]] | Frjálsar íþróttir |- | 2017 | [[Skúli Óskarsson]] | [[Kraftlyftingar]] |- | 2018 |[[Hreinn Halldórsson]] | Frjálsar íþróttir |- | 2019 |[[Alfreð Gíslason (þjálfari)|Alfreð Gíslason]] | Handknattleikur |- |2020 |[[Haukur Gunnarsson]] |Frjálsar íþróttir |- |2021 |[[Haukur Clausen]] |Frjálsar íþróttir |- |2021 |[[Örn Clausen]] |Frjálsar íþróttir |- |2021 |[[Einar Vilhjálmsson]] |Frjálsar íþróttir |- |2022 |[[Guðrún Arnardóttir]] |Frjálsar íþróttir |- |2024 |[[Sigrún Huld Hrafnsdóttir]] | Sund |- |2025 |[[Sigurbjörn Bárðarson]] | [[Hestaíþróttir]] |- |2026 |[[Jón Arnar Magnússon]] |Frjálsar íþróttir |} {{s|2012}} == Tilvísanir == 1uo4pj65k22tiezep9ci1fqeb8dza1t 0 153304 1962443 1916349 2026-05-07T09:20:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962443 wikitext text/x-wiki '''Herdís Þorvaldsdóttir''' ([[15. október]] [[1923]] - [[1. apríl]] [[2013]]) var íslensk leikkona. Hún lék fjölda hlutverka bæði á leiksviði og í kvikmyndum. == Fjölskylda == Herdís fæddist í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] en foreldrar hennar voru hjónin Þorvaldur Tómas Bjarnason (1895-1932) bóksali í Hafnarfirði og María Víðis Jónsdóttir (1895-1982). Faðir Herdísar lést þegar hún var 9 ára gömul og stóð móðir hennar þá ein eftir með 5 börn. Eiginmaður Herdísar var Gunnlaugur Þórðarson (1919-1998) hæstaréttarlögmaður og eignuðust þau fjögur börn, [[Hrafn Gunnlaugsson|Hrafn]] kvikmyndaleikstjóra, Þorvald stærðfræðing, Snædísi lögfræðing og [[Tinna Gunnlaugsdóttir|Tinnu]] leikkonu og fyrrum leikhússtjóra. == Leikferill == Herdís lærði fyrst leiklist hjá [[Lárus Pálsson|Lárusi Pálssyni]] og [[Haraldur Björnsson|Haraldi Björnssyni]] en árið 1945 hélt hún til [[London]] og nam við The Royal Aca­demy of Dramatic Art (RADA). Leikferill Herdísar hófst er hún var níu ára gömul í Gúttó í Hafnarfirði og 17 ára gömul lék hún í fyrsta sinn hjá [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélagi Reykjavíkur]]. Þegar [[Þjóðleikhúsið]] tók til starfa árið 1950 lék Herdís [[Snæfríður Íslandssól|Snæfríði Íslandssól]] í [[Íslandsklukkan|''Íslandsklukkunni'']], sem var ein af opnunarsýningum leikhússins. Upp frá því starfaði Herdís við Þjóðleikhúsið til dauðadags en hún stóð á sviði þess í síðasta sinn aðeins viku fyrir andlát sitt, þá 89 ára gömul, er hún fór með hlutverk í verkinu ''Karma fyrir fugla''. Herdís fór með fjöl­mörg aðal­hlut­verk í Þjóðleikhúsinu til dæmis titil­hlut­verkið í ''Önnu Christie'', Lóu í [[Silfurtúnglið|''Silf­ur­tungl­inu'']], Geirþrúði drottn­ingu í ''[[Hamlet]]'', frú Smith í ''Sköll­óttu söng­kon­unni'', Maggí í ''Eft­ir synda­fallið'', titil­hlut­verkið í ''Candidu'' og frök­en Mar­gréti í sam­nefnd­um ein­leik. Herdís lék einnig í fjölda útvarps- og sjónvarpsleikrita og einnig í fjölmörgum kvikmyndum og meðal annars fékk hún [[Edduverðlaunin 2002]] fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Hafið (kvikmynd)|Hafið]]''. Hún hlaut riddarakross [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] árið 1969, heiðursverðlaun Leiklistarsambands Íslands [[Íslensku leiklistarverðlaunin|Grímuna]] árið 2007 og heiðursverðlaun [[Menningarverðlaun DV|Menningarverðlauna DV]] árið 2010. == Náttúruvernd == Her­dís var mik­ill nátt­úru­unn­andi og baráttumanneskja fyr­ir gróður­vernd á Íslandi. Hún stofnaði og var formaður nátt­úru­vernd­ar­sam­tak­anna Lífs og lands og ritaði á þriðja hundruð blaðagreina um umhverfismál og fjármagnaði úr eigin vasa og framleiddi heimildamynd um lausagöngu búfjár á Íslandi, ''Fjallkonan hrópar á vægð'' en myndin var sýnd í [[Ríkissjónvarpið|Ríkissjónvarpinu]] árið 2012.<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/04/01/herdis_orvaldsdottir_er_latin/ „Herdís Þorvaldsdóttir er látin“] (skoðað 3. ágúst 2019)</ref> Þremur árum eftir lát Herdísar var afhjúpaður minnisvarði til minningar um framlag hennar til náttúruverndar. Minnisvarðinn er í reit Skógræktarfélags Reykjavíkur í [[Heiðmörk]]. <ref>Skogarbondi.is, [https://www.skogarbondi.is/single-post/2016/11/11/Minnisvar%C3%B0i-um-Herd%C3%ADsi-%C3%9Eorvaldsd%C3%B3ttur „Minnisvarði um Herdísi Þorvaldsdóttur“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 3. ágúst 2019)</ref> == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == [https://glatkistan.com/2024/03/13/herdis-thorvaldsdottir/ Umfjöllun um Herdísi Þorvaldsdóttur á Glatkistunni] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1923]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2013]] [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Handhafar Edduverðlaunanna]] [[Flokkur:Handhafar Grímunnar]] 0aqpqaq1smbynqlt0qptjn7fyowin85 4 154362 1962428 1961732 2026-05-07T01:35:37Z TKSnaevarr 53243 1962428 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Peter-Magyar-portrait-2026.jpg|150px|right|alt=Péter Magyar|link=Péter Magyar]] * [[1. maí]]: '''[[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]''' yfirgefa [[Samtök olíuútflutningslanda]]. * [[19. apríl]]: Þingkosningar fara fram í Búlgaríu. Nýr flokkur fyrrverandi forsetans '''[[Rúmen Radev|Rúmens Radev]]''' vinnur hreinan meirihluta á þingi. * [[12. apríl]]: Þingkosningar fara fram í [[Ungverjaland]]i. [[Tisza-flokkurinn]], undir forystu '''[[Péter Magyar|Péters Magyar]]''' (''sjá mynd''), sigrar [[Fidesz]]-flokk [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]] forsætisráðherra. '''Yfirstandandi:''' [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]] &nbsp;• [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]] &nbsp;• [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] &nbsp;• [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|Stríð Ísraels og Hamas]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Ted Turner]] (6. maí) &nbsp;• [[Oscar Schmidt]] (17. apríl) &nbsp;• [[Moya Brennan]] (13. apríl) &nbsp;• [[Björgvin Halldórsson]] (9. apríl) p07x3tno2c9ekhanq10ri7zoxnmwxgh 0 157027 1962420 1934993 2026-05-06T23:47:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962420 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Flag of Albania.svg|thumb|right|Fáni Albaníu]] '''Fáni Albaníu''' er rauður fáni með mynd af svörtum tvíhöfða erni í miðjunni. Rauði liturinn táknar hugrekki, styrk og hreysti en tvíhöfða örninn táknar [[fullvalda ríki]]ð [[Albanía|Albaníu]]. Fáninn var lýstur þjóðfáni Albaníu þegar landið hlaut sjálfstæði sitt frá [[Tyrkjaveldi]] árið 1912. ==Saga== [[File:Coat of arms of the House of Kastrioti.svg|thumb|130px|left|Skjaldarmerki Kastrioti-aðalsættarinnar.<ref>{{Cite book|title = Scanderbeg: From Ottoman Captive to Albanian Hero|last = Hodgkison|first = Harry|publisher = |year = 2005|isbn = 1-85043-941-9|location = |pages = }}</ref> Sagan segir að [[Skanderbeg|Gjergj Kastriot Skanderbeg]] hafi flaggað rauðum fána með svörtum erni yfir [[Krujë]].<ref>{{Cite book|title = The Flag Bulletin|url = https://books.google.com/books?id=wjIrAQAAIAAJ|publisher = Flag Research Center.|date = 1987-01-01|language = en|quote = History records that the 15th century Albanian national hero, Skanderbeg (i.e. George Kastriota), had raised the red flag with the black eagle over his ancestral home, the Fortress of Kruje}}</ref>]] Í herförum [[Jóhann Hunyadi|Jóhanns Hunyadi]] í [[Niš]] árið 1443 svikust [[Skanderbeg]] og nokkur hundruð Albanir undan merkjum Tyrkjasoldáns og gengu til liðs við Ungverjana. Í 25 ár vann Skanderbeg frækna sigra gegn Tyrkjum. Hann tók upp tvíhöfða örn [[Austrómverska keisaradæmið|Býsansríkisins]] sem eigin einkennisfána og hlaut viðurnefnið ''Athleta Christi'' frá [[Páfi|páfanum]] vegna hernaðarsigra sinna.<ref>{{harvnb|Mucha|Crampton|Louda|1985|p=36}}.</ref> Á miðöldum notuðu ýmsar albanskar aðalsættir örninn á skjaldarmerkjum sínum og örninn varð smám saman tákn Albana allra.<ref name=Elsie2010>{{harvnb|Elsie|2010|loc="Flag, Albanian", bls. 140: "The eagle was a common heraldic symbol for many Albanian dynasties in the Late Middle Ages and came to be a symbol of the Albanians in general. It is also said to have been the flag of Skanderbeg...As a symbol of modern Albania, the flag began to be seen during the years of the national awakening and was in common use during the uprisings of 1909-1912. It was this flag that Ismail Qemal bey Vlora raised in Vlora on 28 November 1912 in proclaiming Albanian independence."}}</ref> Skjaldarmerki Kastrioti-ættarinnar, sem sýndi svartan tvíhöfða örn á rauðum fleti, varð frægt þegar Skanderbeg leiddi uppreisn gegn [[Tyrkjaveldi]] og vann sjálfstæði Albaníu frá 1443 til 1479. Þetta varð fáni Lezhë-bandalagsins, sem varð fyrsta sameinaða albanska ríkið á miðöldum og elsta þing heims sem enn varðveitir skjöl sín.<ref name="Matanov2010">{{harvnb|Matanov|2010|p=363}}.</ref><ref name="PickardÇeliku2008">{{harvnb|Pickard|Çeliku|2008|p=16}}.</ref><ref>{{harvnb|Schmitt|2009}}.</ref><ref>{{cite web|title=Kuvendi i Lezhës (1444)|url=http://www.letersia.fajtori.com/Historia/Skenderbeu/kuvendi_i_lezhes.php|website=letersia.fajtori.com|language=albanska|access-date=2020-04-19|archive-date=2021-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321172414/http://www.letersia.fajtori.com/Historia/Skenderbeu/kuvendi_i_lezhes.php|url-status=dead}}</ref> Á 18., 19. og 20. öld tóku albanskir þjóðernissinnar tvíhöfða örninn upp á ný sem einkennismerki sjálfstæðisbaráttu þeirra undan Tyrkjaveldi.<ref name="Elsie-2001-78">{{harvnb|Elsie|2001|loc="Eagles", bls. 78}}.</ref><ref name=Elsie2010/> Þann 28. nóvember 1912 var sjálfstæðisyfirlýsing Albaníu lesin upp í Vlora og fáninn, sem [[Ismail Qemali]] dró að húni, var tekinn upp sem þjóðfáni nýja ríkisins.<ref name="Elsie-2001-78"/><ref name=Elsie2010/> Albanska fánanum hefur verið breytt mörgum sinnum við stjórnarskipti í landinu. Á ríkisárum [[Zog Albaníukonungur|Zogs konungs]] (1928–1939) var kórónu bætt inn á fánann en við [[Innrás Ítala í Albaníu|hernám Ítala í Albaníu]] var fasískur [[axarvöndur]] settur í staðinn. Eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a setti kommúnistastjórnin fimmarma gullna stjörnu inn á fánann en hann var fjarlægður þann 7. apríl 1992 eftir hrun kommúnismans í Albaníu. [[Skipsfáni|Skipsfánar]] Albaníu eru frábrugðnir hinum almenna þjóðfána. Kaupskipsfáninn samanstendur af þremur lóðréttum borðum í rauðum, svörtum og rauðum lit. Herskipsfáninn er svipaður þjóðfánanum nema hvað örninn er á hvítum fleti og rauð lína liggur yfir neðri hluta fánans. Örninn á albanska fánanum er sýndur á báðum hliðum albönsku fimm [[Albanskt lek|leka]] myntarinnar sem slegin var árin 1995 og 2000.<ref>{{cite web|title=Albanian coins in circulation – Issue of 1995, 1996 and 2000|year=2004–2009|publisher=Bank of Albania|url=http://www.bankofalbania.org/web/Albanian_coins_of_circulation_43_2.php|accessdate=9 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306234131/http://www.bankofalbania.org/web/Albanian_coins_of_circulation_43_2.php|archive-date=2009-03-06|url-status=dead}}</ref> Frá árinu 1969 flögguðu albanskir íbúar í [[Kósovó]] gjarnan albanska fánanum.<ref>{{harvnb|Malcolm|1998|p=325}}.</ref> Fáninn var einkennismerki hins óviðurkennda Kósóvulýðveldis á tíunda áratuginum. Núverandi lýðveldið Kósovó notar [[Fáni Kósovó|annan fána]] sem var valinn til að forðast að hygla einu tilteknu þjóðarbroti líkt og [[Fáni Bosníu og Hersegóvínu|fánar Bosníu og Hersegóvínu]] og [[Fáni Kýpur|Kýpur]]. ==Litir== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ![[File:Flag of Albania.svg|30px]] ! style="background:#ff0000; width:100px" | <span style="color:white;">Rauður</span> ! style="background:#000000; width:100px" | <span style="color:white;">Svartur</span> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''[[RGB]]''' | <code>255/0/0</code> || <code>0/0/0</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''[[Sextánundakerfi]]''' | <code>#FF0000</code> || <code>#000000</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" |'''[[CMYK]]''' | <code>0/100/100/0</code> || <code>0/0/0/100</code> |} ==Tilvísanir== <references/> ===Heimildir=== *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=Historical Dictionary of Albania|location=Lanham, MD|publisher=Scarecrow Press (The Rowman & Littlefield Publishing Group Incorporated)|year=2010|isbn=0-8108-6188-7|url=https://books.google.com/books?id=haFlGXIg8uoC}} *{{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture|location=New York, NY|publisher=New York University Press|year=2001|isbn=0-8147-2214-8|url=https://books.google.com/books?id=aAtQZ0vjf5gC}} *{{cite book|last=Grumeza|first=Ion|title=The Roots of Balkanization: Eastern Europe C.E. 500–1500|location=Lanham, MD|publisher=University Press of America|year=2010|isbn=0-7618-5134-8|url=https://books.google.com/books?id=QKhuxLdnYhMC}} *{{cite book|last=Malcolm|first=Noel|title=Kosovo: A Short History|location=London|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0-333-66612-7|url=https://books.google.com/books?id=GGQ_AQAAIAAJ}} *{{cite book|last=Matanov|first=Christo|title=The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology|year=2010|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533403-6|url=https://books.google.com/books?id=mzwpq6bLHhMC}} *{{cite book|last1=Mucha|first1=Ludvík|last2=Crampton|first2=William|last3=Louda|first3=Jiří|title =Webster's Concise Encyclopedia of Flags & Coats of Arms|location=New York, NY|publisher=Crescent Books|year=1985|isbn=0-517-49951-7|url=https://books.google.com/books?id=YgIAOklnOOMC}} *{{cite book|last1=Pickard|first1=Rob|last2=Çeliku|first2=Florent|title=Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe|year=2008|location=Strasbourg|publisher=Council of Europe Publishing|isbn=978-9-28-716265-6|url=https://books.google.com/books?id=Bi8fjENzJacC}} *{{cite book|last=Schmitt|first=Oliver Jens|title=Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan|year=2009|location=Regensburg|publisher=Verlag Friedrich Pustet|isbn=978-3-7917-2229-0|url=https://books.google.com/books?id=GznYPwAACAAJ|language=þýska}} {{Fánar Evrópulanda}} [[Flokkur:Albanía]] [[Flokkur:Þjóðfánar|Albanía]] 6ito5xnal2atbfkeqev6ypgyxex0ygh 0 157944 1962391 1918436 2026-05-06T13:28:28Z TKSnaevarr 53243 1962391 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Kalífi Rasídunveldisins | ætt = Banu Taym | skjaldarmerki = | nafn = Abú Bakr<br>أَبُو بَكْرٍ | mynd = MAHOMA Y ABUBEKER EN LA CUEVA.- Miniatura turca. siglo XVII. Dresde, Biblioteca Nacional de Sajonia (Abu Bakr).jpg | skírnarnafn = Abú Bakr Abdúlla ibn Ósman Abú Quhafa | fæðingardagur = [[27. október]] [[573]] | fæðingarstaður = [[Mekka]], [[Hejaz]], [[Arabía|Arabíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|634|8|23|573|10|27}} | dánarstaður = [[Medína]], Hejaz, [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldinu]] | grafinn = [[Moska spámannsins]], Medína | ríkisár = [[8. júní]] [[632]] – [[23. ágúst]] [[634]] | faðir = [[Uthman Abu Quhafa]] | móðir = [[Salma Umm al-Khair]] | maki = Qutaylah bint Abd-al-Uzza (skilin)<br>Umm Rumān<br>Asma bint Umais<br>Habibah bint Kharijah | börn = 6 | titill_maka = Eiginkonur }} '''Abú Bakr''' (27. október 573 – 23. ágúst 634) var vinur, ráðgjafi og tengdafaðir [[Múhameð|Múhameðs spámanns]], upphafsmanns [[íslam]]strúar. Abú Bakr var einn af þeim fyrstu sem snerust til íslamstrúar og varð síðar fyrstur „[[Kalífadæmi hinna réttlátu|réttleiddu kalífanna]]“ fjögurra sem réðu yfir fyrsta stórveldi múslima eftir andlát Múhameðs. Kalífatíð Abú Bakrs var stutt, en á þeim tíma hófu múslimar [[Landvinningar múslima|stórtæka landvinninga]] og unnu hernaðarsigra gegn tveimur stærstu veldum þessa tíma, [[Austrómverska keisaradæmið|Býsansríkinu]] og [[Sassanídar|Sassanídaveldinu]]. Skiptar skoðanir eru um Abú Bakr eftir trúardeildum múslima. Hann er dáður meðal [[súnní]]ta en [[Sjía|sjítar]] líta á hann sem valdaræningja sem hrifsaði til sín völd frá útvöldum eftirmanni Múhameðs, [[Alí ibn Abu Talib|Alí]]. ==Æviágrip== Abú Bakr fæddist árið 573 í [[Mekka]] og var kominn af auðugri kaupmannsfjölskyldu úr arabíska [[Kúreisj]]-ættbálknum. Hann hlaut ungur mikinn áhuga á [[kameldýr]]um vegna samskipta sinna við [[Bedúínar|Bedúína]]. Nafnið Abú Bakr var dregið af dálæti hans á kameldýrunum, en nafnið merkti upphaflega „faðir eða verndari afkvæmis kameldýrs“. [[Múhameð]] gaf nafni vinar síns síðar merkinguna „sá er guð bjargaði frá logum vítis“.<ref name=vísindavefur1>{{Vísindavefurinn|73203|Hver var Abu Bakr og hvaða áhrif hafði hann á íslam?|höfundur=Daníel Freyr Birkisson|höfundur2=Guðjón Bjartur Benediktsson|skoðað=28. mars 2024|dags=10. mars 2017}}</ref> Abú Bakr tók þátt í kaupmennsku fjölskyldu sinnar og varð auðugur á verslun með vefnaðarvörur. Hann varð brátt höfðingi ættbálks síns þótt faðir hans væri enn á lífi. Þegar Abú Bakr sneri heim úr verslunarferð einni frétti hann að Múhameð, sem hann hafði þekkt frá barnæsku, hefði lýst sig spámann nýrra trúarbragða, [[íslam]]s. Abú Bakr varð fljótt hrifinn af nýju trúnni og varð einn hinna fyrstu utan fjölskyldu Múhameðs sem snerust til íslamstrúar. Þar sem Abú Bakr var vinsæll og áhrifamikill fylgdu margir Kúreisj-arabar fordæmi hans, meðal annars mestöll fjölskylda hans, vinir hans og fjölmargir þrælar sem hann ku hafa keypt í því skyni að frelsa þá.<ref name=vísindavefur1/> Margir aðrir voru þó andsnúnir útbreiðslu nýju trúarinnar og því einkenndust upphafsár íslams á Arabíuskaga af vopnuðum átökum milli múslima og heiðinna Araba. Abú Bakr var förunautur og ráðgjafi Múhameðs í þessum átökum, sem leiddu til þess að múslimar náðu að endingu yfirtökum í Arabíu.<ref name=vísindavefur1/> Múhameð lést árið 632 eftir veikindi. Sagt er að Abú Bakr hafi verið viðstaddur þegar mannfjöldi safnaðist saman til að syrgja spámanninn og hafi kysst og blessað lík hans. Mikil óvissa spratt upp um hver eftirmaður Múhameðs sem leiðtogi múslima ætti að vera og deilt var um hvort það ætti að vera Abú Bakr, sem hafði verið ráðgjafi Múhameðs og trúnaðarvinur hans, eða [[Alí ibn Abu Talib]], tengdasonur Múhameðs sem margir töldu að Múhameð hefði í reynd útnefnt sem eftirmann sinn.<ref name=vísindavefur1/> Svo fór að endingu að Abú Bakr varð fyrir valinu og varð fyrsti [[kalífi]] íslamstrúar. Það átti hann meðal að þakka [[Ómar mikli|Ómari ibn al-Khattab]], sem hafði útnefnt Abú Bakr og beitt sannfæringarkrafti sínum til að auka fylgi við hann.<ref name=vísindavefurinn2>{{Vísindavefurinn|73284|Hverjir voru helstu leiðtogar íslams strax eftir dauða Múhameðs?|höfundur=Andri Már Hermannsson|höfundur2=Arnþór Daði Guðmundsson|höfundur3=Bjarki Kolbeinsson|höfundur4=Ólöf Rún Gunnarsdóttir|skoðað=28. mars 2024|dags=17. mars 2017}}</ref> Alí féllst með semingi á valdatöku Abú Bakrs.<ref name=mbl1996>{{Tímarit.is|3312072|Rangtúlkaðar kenningar|útgáfudagsetning=23. nóvember 1996|blað=''Lesbók Morgunblaðsins''|skoðað=16. júní 2020|höfundur=Jóhanna Kristjónsdóttir|blaðsíða=14}}</ref> Abú Bakr var aðeins kalífi í rúm tvö ár, frá 632 til 634. Sá tími var þó mikill umbrotatími í sögu íslams og einkenndist af hernaði múslima út fyrir Arabíuskaga. Kalífadæmið háði stríð gegn tveimur voldugustu ríkjum þessa tíma, [[Austrómverska keisaradæmið|Býsansríkinu]] og [[Sassanídar|Sassanídaveldinu]], og tókst að auka verulega við yfirráðasvæði sitt á kostnað þeirra.<ref name=vísindavefurinn2/> Abú Bakr lést úr veikindum árið 634 en hann hafði þá útnefnt Ómar sem eftirmann sinn. Ómar tók því við sem annar kalífi Rasídunveldisins í samræmi við óskir Abú Bakrs. Abú Bakr var þekktur fyrir að vera eini kalífinn í sögu íslams sem endurgreiddi alla fjármuni sem hann þénaði á valdatíð sinni.<ref name=vísindavefurinn2/> ==Skiptar skoðanir múslima um Abú Bakr== Deilan um það hver eftirmaður Múhameðs hefði átt að vera er helsta orsökin fyrir klofnun íslamstrúar í trúardeildirnar [[súnní]] og [[sjía]]. Súnnítar líta svo á að valdataka Abú Bakrs og eftirmanna hans, [[Ómar mikli|Ómars]] og [[Ósman]]s, hafi verið réttmæt og líta á þá sem fyrstu þrjá „réttlátu kalífana“. Sjítar líta hins vegar svo á að Abú Bakr hafi með óréttmætum hætti hrifsað til sín völd frá réttmætum arftaka Múhameðs, [[Alí ibn Abu Talib]].<ref>{{Vísindavefurinn|2841|Hver er munurinn á súnnítum og sjíta-múslimum?|höfundur=Haraldur Ólafsson|skoðað=28. mars 2024|dags=7. nóvember 2002}}</ref> Alí varð síðar fjórði kalífi Rasídunveldisins en þá var of seint að vinna bug á sundrungunni sem þessi deila hafði ollið meðal múslima.<ref name=mbl1996/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Kalífi]] [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldisins]] | frá =[[8. júní]] [[632]] | til =[[23. ágúst]] [[634]] | fyrir = Fyrstur í embætti | eftir =[[Ómar mikli|Ómar]] }} {{Töfluendir}} {{Réttleiddu kalífarnir}} {{fd|573|634}} [[Flokkur:Kalífar Rasídunveldisins]] 8xcfmqncknmnkvq9bcstww7zg9eg26t 0 159412 1962425 1945687 2026-05-07T00:13:42Z TKSnaevarr 53243 /* Listi yfir manneskjur ársins */ 1962425 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Manneskja ársins hjá ''Time''}} '''Manneskja ársins''' (e. '''Person of the Year'''; kynjað sem [karl]maður ársins eða kona ársins til ársins 1999) er árlegt eintak af bandaríska tímaritinu ''[[Time]]'' sem fjallar um einstakling, hóp, hugmynd eða hlut sem hefur „til hins betra eða verra […] gert mest til þess að hafa áhrif á atburði ársins“.<ref>{{cite book | title=Person of the Year: 75th Anniversary Celebration | edition=Special Collector's | location=New York | publisher=Time Books | year=2002 | oclc=52817840}}</ref> ==Bakgrunnur== Sú hefð að velja mann ársins hófst árið 1927 þegar ritstjórar ''[[Time]]'' veltu fyrir sér hverjir hefðu verið mest áberandi í fréttum ársins. Með hugmyndinni átti líka að bæta upp fyrir það að flugmaðurinn [[Charles Lindbergh]] hafði ekki birst á forsíðu blaðsins eftir sögulegt einstaklingsflug sitt yfir Atlantshafið sama ár. Í lok ársins voru því tvær flugur slegnar í einu höggi með því að hafa Lindbergh á forsíðunni.<ref>''Time'' (2002), ''Person of the Year: 75th Anniversary Celebration'', p. 1.</ref> ==Listi yfir manneskjur ársins== {{plain row headers}} {| class="wikitable sortable plain-row-headers" ! scope="col" width="4%" | Ár ! scope="col" width="4%" | Mynd ! scope="col" width="15" | Val ! scope="col" width="10%" | Ævi ! scope="col" width="43%" | Athugasemdir ! scope="col" width="17%" | Í öðru sæti |- | 1927 | [[File:Charles Lindbergh Time cover 1928.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" |[[Charles Lindbergh]] | 1902–1974 | Fyrsta einstaklingsflugið yfir [[Atlantshafið]]. | Rowspan=73 | |- | 1928 | [[File:Walter Chysler Time cover 1929.webp|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Walter Chrysler]] | 1875–1940 | Árið 1928 stóð Chrysler fyrir samruna [[Chrysler-félagið|Chrysler-félagsins]] við Dodge og hóf síðan að reisa [[Chrysler-byggingin|Chrysler-bygginguna]]. |- | 1929 | [[File:Owen D. Young on TIME Magazine, January 6, 1930.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Owen D. Young]] | 1874–1962 | Young var formaður nefndar sem samdi árið 1929 [[Young-áætlunin|Young-áætlunina]] til að auðvelda Þjóðverjum að greiða stríðsskaðabætur vegna [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]]. |- | 1930 | [[File:Gandhi Time cover 1931.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Mahatma Gandhi]] | 1869–1948 | Gandhi var leiðtogi [[Sjálfstæðisbarátta Indlands|indversku sjálfstæðishreyfingarinnar]]. Árið 1930 leiddi hann 400 km mótmælagöngu gegn lagningu saltskatts í [[breska Indland]]i. |- | 1931 | [[File:Pierre Laval-TIME-1932.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Pierre Laval]] | 1883–1945 | Laval var kjörinn [[forsætisráðherra Frakklands]] árið 1931. Laval var vinsæll í bandarískum fjölmiðlum á þessum tíma fyrir að andmæla [[Hoover-stöðvunin]]ni, tímabundinni frystingu á greiðslu stríðsskaðabóta úr fyrri heimsstyrjöldinni sem var óvinsæl bæði í Frakklandi og Bandaríkjunum.<ref>{{cite web |url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,19320104,00.html |title=Original ''Time'' article |access-date=2020-10-14 |archive-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813192000/http://www.time.com/time/covers/0,16641,19320104,00.html |url-status=dead }}</ref> |- | 1932 | [[File:Franklin D. Roosevelt on Time cover 1933.webp|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Franklin D. Roosevelt]] | 1882–1945 | Roosevelt vann stórsigur í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1932|forsetakosningum Bandaríkjanna árið 1932]] á móti sitjandi forsetanum [[Herbert Hoover]]. |- | 1933 | [[File:1933 Time Man of the Year cover alt 2.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Hugh S. Johnson]] | 1882–1942 | Árið 1933 var Johnson útnefndur framkvæmdastjóri viðreisnarframkvæmdaráðs Bandaríkjanna. Franklin D. Roosevelt forseti fól honum að sameina iðnað, verkalýð og ríkisstjórn til að semja reglur um „sanngjörn vinnubrögð“ og staðlað verðlag. |- | 1934 | [[File:Franklin D. Roosevelt Time cover 1935.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Franklin D. Roosevelt]] (2) | 1882–1945 | Roosevelt var [[forseti Bandaríkjanna]] frá 1933 til 1945. Árið 1934 var aðgerðaáætlun hans, [[Ný gjöf|nýja gjöfin]], farin að bera ávöxt. |- | 1935 | [[File:Haile Selassie Time cover 1936.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Haile Selassie]] | 1892–1975 | Selassie var [[Eþíópíukeisari]] árið 1935, þegar Ítalir réðust inn í landið og hófu [[annað stríð Ítalíu og Eþíópíu]]. |- | 1936 | [[File:Vincenzo Laviosa - Duke and Duchess of Windsor - Google Art Project (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Wallis Simpson]] | 1896–1986 | Árið 1936 leiddi samband Simpsons við [[Játvarður 8. Bretlandskonungur|Játvarð 8. Bretlandskonung]] til þess að konungurinn sagði af sér til að geta kvænst henni. |- | rowspan="2" | 1937 | [[File:Chiang Kai-shek（蔣中正）.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Chiang Kai-shek]] | 1887–1975 | Chiang var forsætisráðherra Lýðveldisins Kína við upphaf [[Annað stríð Kína og Japan|seinna stríðs Kína og Japans]] árið 1937. |- | [[File:Soong May-ling wearing China Air Force pin.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Soong Mei-ling]] | 1898–2003 | Soong var eiginkona Chiangs Kai-shek frá 1927 þar til hann lést árið 1975. Í blaðinu var hún kölluð Frú Chiang Kai-shek og þau voru bæði heiðruð í blaðinu sem „hjón ársins“.<ref name="Soong">{{cite web |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2019712_2019710_2019671,00.html |title=Mme Chiang Kai-Shek: 1937 |author=Joan Levenstein |access-date=December 7, 2016 |work=Time}}</ref> |- | 1938 | [[File:Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Adolf Hitler]] | 1889–1945 | Sem [[kanslari Þýskalands]] stóð Hitler árið 1938 fyrir sameiningu landsins við [[Austurríki]] og [[Súdetaland]] með ''[[Anschluss]]''-ferlinu annars vegar og [[München-sáttmálinn|Münchenarsamkomulaginu]] hins vegar. Í stað venjulegrar portrettmyndar var forsíðan skreytt teikningu eftir [[Rudolph von Ripper]] sem bar titilinn „Hitler leikur haturssálminn“.<ref name=HitlerCover>{{cite news|work=Time|url=https://time.com/5573720/hitler-world-influence/|title=130 Years After Hitler's Birth, He Continues to Live as a Symbol of Evil|first=Jeffrey|last=Kluger|author-link=Jeffrey Kluger|archive-date=2020-05-22|access-date=2020-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522042547/https://time.com/5573720/hitler-world-influence/|url-status=dead}}</ref> |- | 1939 | [[File:CroppedStalin1943.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jósef Stalín]] | 1878–1953 | Árið 1939 var Stalín [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] og í reynd leiðtogi Sovétríkjanna. Hann stóð fyrir undirritun [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|griðasáttmála]] við [[þriðja ríkið]] og síðan fyrir sameiginlegri [[Innrásin í Pólland|innrás í Pólland]]. |- | 1940 | [[File:Churchill portrait NYP 45063.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Winston Churchill]] | 1874–1965 | Churchill var [[forsætisráðherra Bretlands]] árið 1940 í [[Orrustan um Dunkerque|flóttanum frá Dunkerque]] og [[Orrustan um Bretland|orrustunni um Bretland]]. |- | 1941 | [[File:Franklin Roosevelt signing declaration of war against Japan.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Franklin D. Roosevelt]] (3) | 1882–1945 | Roosevelt var [[forseti Bandaríkjanna]] árið 1941 þegar [[árásin á Perluhöfn]] var gerð og Bandaríkin gengu inn í [[seinni heimsstyrjöldin]]a. Ritstjórn blaðsins var búin að velja teiknimyndapersónuna [[Dúmbó]] fyrir forsíðuna sem „spendýr ársins“ áður en árásin var gerð en eftir hana var ákveðið að setja Roosevelt í staðinn.<ref name="WDFM">{{cite web |url=https://www.waltdisney.org/blog/timely-dumbo-almost-cover-boy |title=The Timely "Dumbo": Almost a Cover Boy |work=[[Walt Disney Family Museum]] |date=May 16, 2011 |accessdate=December 7, 2017}}</ref> |- | 1942 | [[File:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jósef Stalín]] (2) | 1878–1953 | Árið 1942 var Stalín bæði [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] og [[forsætisráðherra Sovétríkjanna]] og stýrði ríkinu á meðan [[orrustan um Stalíngrad]] var háð. |- | 1943 | [[File:George C. Marshall, U.S. Secretary of State (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[George Marshall]] | 1880–1959 | Sem yfirmaður hershöfðingjaráðs Bandaríkjahers lék Marshall árið 1943 lykilhlutverk í skipulagningu heráætlunar Bandaríkjamanna í seinni heimsstyrjöldinni. |- | 1944 | [[File:General Dwight D. Eisenhower.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Dwight D. Eisenhower]] | 1890–1969 | Eisenhower var æðsti herleiðtogi bandamanna í Evrópu við [[Innrásin í Normandí|innrásina í Normandí]] 1944. |- | 1945 | [[File:Harry S. Truman.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Harry S. Truman]] | 1884–1972 | Truman varð forseti Bandaríkjanna eftir dauða Franklins D. Roosevelt árið 1945 og skipaði [[kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki]]. |- | 1946 | [[File:James F. Byrnes cph.3c32232.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[James F. Byrnes]] | 1879–1972 | Byrnes var utanríkisráðherra Bandaríkjanna í [[Íransdeilan 1946|Íransdeilunni 1946]] og tók æ harðari afstöðu gegn Stalín. Í [[Vonarræðan|ræðu sinni um stefnu Bandaríkjanna í garð Þýskalands]] lagði hann línurnar fyrir utanríkisstefnu landsins á komandi árum, hafnaði [[Morgenthau-áætlunin]]ni og gaf Þjóðverjum von um betri framtíð. |- | 1947 | [[File:George C. Marshall, U.S. Secretary of State (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[George Marshall]] (2) | 1880–1959 | Marshall var útnefndur utanríkisráðherra Bandaríkjanna árið 1947 og var einn af hönnuðum [[Marshalláætlunin|Marshalláætlunarinnar]]. |- | 1948 | [[File:Truman initiating Korean involvement.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Harry S. Truman]] (2) | 1884–1972 | Truman var sjálfur kjörinn Bandaríkjaforseti [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1948|árið 1948]], sem var talinn einn óvæntasti kosningasigur í sögu Bandaríkjanna.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/general-article/truman-politics/ |title=General Article: Presidential Politics |author=''[[American Experience]]'' |publisher=pbs.org |date= |access-date=2020-10-14 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221085231/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/general-article/truman-politics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sampler.isr.umich.edu/2012/featured/isr-and-the-truman-dewey-upset/ |title=ISR and the Truman/Dewey upset |author=Susan Rosegrant |editor=''[[University of Michigan]]'' |publisher=isr.umich.edu |date=April 18, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402213551/http://www.sampler.isr.umich.edu/2012/featured/isr-and-the-truman-dewey-upset/ |archivedate=April 2, 2013 |df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://life.time.com/history/dewey-defeats-truman-the-story-behind-a-classic-political-photo/#1 |title=Behind the Picture: ‘Dewey Defeats Truman’ |author=Ben Cosgrove |publisher=Time Magazine |date=October 21, 2012 |access-date=október 14, 2020 |archive-date=maí 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505005029/http://life.time.com/history/dewey-defeats-truman-the-story-behind-a-classic-political-photo/#1 |url-status=dead }}</ref> |- | 1949 | [[File:Sir Winston S Churchill.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Winston Churchill]] (2) | 1874–1965 | Churchill var lýstur „maður hálfaldarinnar“ eftir að hafa leitt Bretland og bandamenn til sigurs í seinni heimsstyrjöldinni. Árið 1949 var Churchill leiðtogi stjórnarandstöðunnar í Bretlandi. |- | 1950 | [[File:Man-of-the-Year-TIME-1951.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Bandaríkjaher|Bandaríski hermaðurinn]] | | Í nafni bandarískra hermanna í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]] (1950–1953). |- | 1951 | [[File:Dr Mohammad Mosaddeq.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Múhameð Mossadek]] | 1882–1967 | Árið 1951 var Mossadek kjörinn forsætisráðherra [[Íran]]s. Hann rak vestræn olíufélög frá landinu og hóf þannig [[Abadankreppan|Abadankreppuna]]. |- | 1952 | [[File:Queen Elizabeth II-TIME-1953.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]] | 1926–2022 | Árið 1952 tók Elísabet við krúnu [[Bretland]]s og [[Breska samveldið|breska samveldisins]] eftir dauða föður síns, [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georgs 6. konungs]]. |- | 1953 | [[File:Konrad-Adenauer-TIME-1954.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Konrad Adenauer]] | 1876–1967 | Árið 1953 var Adenauer endurkjörinn [[Kanslari Þýskalands|kanslari Vestur-Þýskalands]]. |- | 1954 | [[File:Senator John Foster Dulles (R-NY) (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[John Foster Dulles]] | 1888–1959 | Sem utanríkisráðherra Bandaríkjanna árið 1954 var Dulles hönnuður [[Suðaustur-Asíubandalagið|Suðaustur-Asíubandalagsins]]. |- | 1955 | [[File:Mr. Harlow H. Curtice, General Manager. Buick Motor Division.jpg|frameless|center|upright=0.3]] <!-- Do NOT place a non-free file here, per WP:NFTABLE and WP:NFLISTS --> ! scope="row" | [[Harlow Curtice]] | 1893–1962 | Curtice var forseti [[General Motors]] (GM) frá 1953 til 1958. Árið 1955 seldi GM fimm milljónir farartækja og varð fyrst fyrirtækja til að þéna heilan milljarð Bandaríkjadollara á einu ári.<ref>{{Cite news |title=Harlow H. Curtice is dead at 69 |work=[[The New York Times]] |date=November 4, 1962 |url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F40A11F9385B12718DDDAD0894D9415B828AF1D3 |accessdate=October 6, 2009}} (fee for article)</ref> |- | 1956 | [[File:TIME Magazine Cover Hungarian Patriot, Man of the Year.jpg |frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Uppreisnin í Ungverjalandi|Ungverski frelsisbaráttumaðurinn]] | | Í nafni byltingarmanna sem tóku þátt í [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisninni árið 1956]]. |- | 1957 | [[File:Nikita-Khrushchev-TIME-1958.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Níkíta Khrústsjov]] | 1894–1971 | Árið festi Khrústsjov sig í sessi sem leiðtogi Sovétríkjanna með því að klekkja á tilraun forsætisnefndarinnar til að bola honum frá völdum. Hann leiddi Sovétríkin jafnframt inn í [[geimkapphlaupið]] með skoti [[Spútnik 1]] á sporbaug. |- | 1958 | [[File:Charles-DeGaulle-TIME-1959.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Charles de Gaulle]] | 1890–1970 | De Gaulle var útnefndur [[forsætisráðherra Frakklands]] í maí árið 1958 og eftir hrun [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldisins]] og stofnun [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldisins]] var hann kjörinn [[Forseti Frakklands|forseti landsins]] í desember. |- | 1959 | [[File:Dwight D. Eisenhower, official photo portrait, May 29, 1959.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Dwight D. Eisenhower]] (2) | 1890–1969 | Eisenhower var forseti Bandaríkjanna frá 1953 til 1961. |- | 1960 | [[File:Conical flask teal.svg|80px]] ! scope="row" | [[Vísindi í Bandaríkjunum|Bandarískir vísindamenn]] | | Í nafni [[George Wells Beadle|George Beadle]], [[Charles Stark Draper|Charles Draper]], [[John Franklin Enders|John Enders]], [[Donald A. Glaser]], [[Joshua Lederberg]], [[Willard Libby]], [[Linus Pauling]], [[Edward Mills Purcell|Edward Purcell]], [[Isidor Isaac Rabi|Isidor Rabi]], [[Emilio G. Segrè|Emilio Segrè]], [[William Shockley]], [[Edward Teller]], [[Charles Hard Townes|Charles Townes]], [[James Van Allen]] og [[Robert Burns Woodward|Robert Woodward]]. |- | 1961 | [[File:John F. Kennedy, White House photo portrait, looking up.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[John F. Kennedy]] | 1917–1963 | Kennedy var svarinn í forsetaembætti Bandaríkjanna árið 1961 og skipaði [[Innrásin í Svínaflóa|innrásina í Svínaflóa]] síðar sama ár. |- | 1962 | [[File:Pope John XXIII - Time Magazine Cover - January 4, 1963.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jóhannes 23.]] | 1881–1963 | Jóhannes 23. var [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]] frá 1958 til 1963. Árið 1962 bauðst hann til að miðla málum í [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] og vann sér hylli beggja deiluaðila. Hann hóf jafnframt [[síðara Vatíkanþingið]] sama ár. |- | 1963 | [[File:Martin Luther King, Jr..jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Martin Luther King, Jr.]] | 1929–1968 | King var leiðtogi í [[Mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|réttindabaráttu bandarískra blökkumanna]] og flutti ræðuna frægu „Ég á mér draum“ árið 1963. |- | 1964 | [[File:37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Lyndon B. Johnson]] | 1908–1973 | Johnson var kjörinn [[forseti Bandaríkjanna]] árið 1964, tryggði framgang [[Réttindafrumvarpið 1964|réttindafrumvarpsins]] síðar sama ár, lýsti yfir [[Stríðið gegn fátækt|stríði gegn fátækt]] og jók afskipti Bandaríkjamanna af [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]]. |- | 1965 | [[File:Gen William C Westmoreland.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[William Westmoreland]] | 1914–2005 | Westmoreland hershöfðingi var leiðtogi Bandaríkjahers í [[Suður-Víetnam]] í Víetnamstríðinu. |- | 1966 | [[File:US Birth Rates.svg|80px]] ! scope="row" | [[Uppgangskynslóðin|Arftakinn]] | | Í nafni kynslóðar bandarískra ungmenna á og undir 25 ára aldri. |- | 1967 | [[File:LBJ3.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Lyndon B. Johnson]] (2) | 1908–1973 | Johnson var forseti Bandaríkjanna frá 1963 til 1969. |- | 1968 | [[File:Apollo 8 Crewmembers - GPN-2000-001125.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Geimfari|Geimfararnir]] í [[Apollo 8]] | | Árið 1968 varð áhöfn Apollo 8 ([[William Anders]], [[Frank Borman]] og [[Jim Lovell]]) fyrst til þess að ferðast út fyrir lága sporbraut um jörðina. Hún fór á sporbraut um tunglið og ruddi þannig brautina fyrir fyrstu mönnuðu tunglferðina árið 1969. |- | 1969 | [[File:US map-Central.png|80px]] ! scope="row" | [[Mið-Bandaríkin|Mið-Bandaríkjamenn]] | | Einnig kallaðir „[[þögli meirihlutinn]]“.<ref>{{cite journal |last=Larsen |first=Roy |date=January 5, 1970 |title=A Letter From The Publisher |journal=Time |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943108,00.html#ixzz1EiZ91J8D |access-date=október 14, 2020 |archive-date=ágúst 22, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130822171737/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943108,00.html#ixzz1EiZ91J8D |url-status=dead }}</ref> |- | 1970 | [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Willy Brandt]] | 1913–1992 | Sem kanslari [[Vestur-Þýskaland]]s varð Brandt kunnur fyrir að „reyna að stofna til fersks sambands milli austurs og vesturs“ með „[[Austurstefna|djarfri nálgun sinni]] á Sovétríkin og Austurblokkina“.<ref>"Willy Brandt", Time Magazine, January 4, 1971, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1970.htmlo online archive]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Retrieved July 11, 2007.</ref> |- | 1971 | [[File:Richard M. Nixon, ca. 1935 - 1982 - NARA - 530679.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Richard Nixon]] | 1913–1994 | Nixon var forseti Bandaríkjanna frá 1969 til 1974. |- | rowspan="2" | 1972 | [[File:Richard M. Nixon 30-0316M original (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Richard Nixon]] (2) | 1913–1994 | Nixon fór í [[Heimsókn Nixons til Kína 1972|heimsókn til Kína]] árið 1972, fyrstur Bandaríkjaforseta. Nixon samdi jafnframt um [[SALT I]]-samninginn við Sovétríkin og vann síðan endurkjör í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1972|forsetakosningum í lok ársins]] með einum stærsta atkvæðamun í sögu Bandaríkjanna. |- | [[File:Henry Kissinger.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Henry Kissinger]] | 1923–2023 | Sem þjóðaröryggisráðgjafi forsetans fór Kissinger með Nixon til Kína árið 1972. |- | 1973 | [[File:WatergateFromAir.JPG|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[John Sirica]] | 1904–1992 | Sem yfirmaður héraðsdómstólsins í Colombia-umdæmi skipaði Sirica árið 1973 Nixon forseta að afhenda hljóðupptökur af samræðum í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]] í tengslum við [[Watergate-málið]]. |- | 1974 | [[File:King Faisal of Saudi Arabia on on arrival ceremony welcoming 05-27-1971 (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Feisal bin Abdul Aziz al-Sád|Feisal konungur]] | 1906–1975 | Feisal, [[konungur Sádi-Arabíu]], orsakaði [[Olíukreppan 1973|olíukreppuna 1973]] með því að draga sádiarabíska olíu af heimsmörkuðum til að mótmæla stuðningi vesturlanda við [[Ísrael]] í [[Jom kippúr-stríðið|jom kippúr-stríðinu]]. |- | 1975 | [[File:MarilynMonroe - YankArmyWeekly.jpg|80px]] ! scope="row" | [[Bandaríkjakonur]] | | Í nafni [[Susan Brownmiller]], [[Kathleen Byerly]], [[Alison Cheek]], [[Jill Ker Conway|Jill Conway]], [[Betty Ford]], [[Ella T. Grasso|Ellu Grasso]], [[Carla Anderson Hills|Cörlu Hills]], [[Barbara Jordan|Barböru Jordan]], [[Billie Jean King]], [[Carol Sutton]], [[Susie Sharp]] og [[Addie Wyatt]]. |- | 1976 | [[File:JimmyCarterPortrait2.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jimmy Carter]] | 1924–2024 | Í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1976|forsetakosningum árið 1976]] sigraði Carter sitjandi forsetann [[Gerald Ford]] og var kjörinn forseti Bandaríkjanna. |- | 1977 | [[File:Anwar Sadat cropped.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Anwar Sadat]] | 1918–1981 | Sem [[forseti Egyptalands]] varð Sadat fyrsti arabíski leiðtoginn sem ferðaðist til Ísraels árið 1977 til að ræða friðarsamning og stjórnmálasamband milli Ísraela og Egypta. |- | 1978 | [[File:Deng Xiaoping.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Deng Xiaoping]] | 1904–1997 | Varaforsætisráðherra Kína. Deng steypti [[Hua Guofeng]] af stóli og varð í reynd [[Æðsti leiðtogi Kína|æðsti stjórnandi Kína]] árið 1978. |- | 1979 | [[File:Ruhollah Khomeini by Jamaran 1.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Ruhollah Khomeini]] | 1902–1989 | Khomeini leiddi [[Íranska byltingin|írönsku byltinguna]] og tók sjálfum sér vald sem [[æðsti leiðtogi Írans]]. |- | 1980 | [[File:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Ronald Reagan]] | 1911–2004 | Reagan vann sigur á móti sitjandi forsetanum [[Jimmy Carter]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1980|kosningum árið 1980]] og var kjörinn nýr [[forseti Bandaríkjanna]]. |- | 1981 | [[File:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 22.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Lech Wałęsa]] | Fæddur 1943 | Leiðtogi pólska verkalýðsfélagsins [[Samstaða (pólskt verkalýðsfélag)|Samstöðu]] og hönnuður [[Gdańsk-samkomulagið|Gdańsk-samkomulagsins]] þar til hann var handtekinn og [[herlög]]um var lýst í desember 1981. |- | 1982 | [[File:Sanco 8001.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Einkatölva|Tölvan]] | | Lýst vél ársins til að boða upphaf upplýsingaaldar. |- | rowspan="2" | 1983 |[[File:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Ronald Reagan]] (2) | 1911–2004 | Árið 1983 skipaði Reagan, sem [[forseti Bandaríkjanna]], [[Innrásin í Grenada|innrásina í Grenada]] og kynnti [[Geimvarnaráætlun Bandaríkjanna]]. |- |[[File:YuriAndropov1970.png|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Júríj Andropov]] | 1914–1984 | Andropov, sem var [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]], var afar gagnrýninn á geimvarnaráætlun Reagans. Andropov var lagður inn á sjúkrahús í ágúst 1983 og lést næsta ár. |- | 1984 | [[File:Peter Ueberroth.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Peter Ueberroth]] | Fæddur 1937 | Ueberroth stýrði skipulagningu [[Sumarólympíuleikarnir 1984|Sumarólympíuleikanna 1984]], sem [[Ólympíuleikarnir sniðgengnir|voru sniðgengnir]] af Sovétmönnum. |- | 1985 | [[File:Deng Xiaoping and Jimmy Carter at the arrival ceremony for the Vice Premier of China. - NARA - 183157-restored(cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Deng Xiaoping]] (2) | 1904–1997 | Sem [[æðsti leiðtogi Kína]] varð Deng kunnur fyrir „yfirgripsmiklar efnahagsumbætur sem hafa gengið gegn marxískri rétthugsun“.<ref>{{cite news |url=http://articles.latimes.com/1985-12-30/news/mn-29833_1_heat-lamp |title=Time Picks China's Deng Xiaoping as Man of the Year |author=Jennings Parrott |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=December 30, 1985 |access-date=2020-10-14 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203071728/http://articles.latimes.com/1985-12-30/news/mn-29833_1_heat-lamp |url-status=dead }}</ref> |- | 1986 | [[File:Corazon Aquino 1986.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Corazon Aquino]] | 1933–2009 | Aquino var einn af leiðtogum byltingarinnar í Filippseyjum 1986 og var kjörin forseti Filippseyja sama ár. |- | 1987 | [[File:Gorbachev (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Míkhaíl Gorbatsjov]] | 1931–2022 | Sem aðalritari sovéska kommúnistaflokksins og leiðtogi Sovétríkjanna stýrði Gorbatsjov stjórnarumbótunum ''[[perestrojka]]'' árið 1987. |- | 1988 | [[File:Earth Eastern Hemisphere.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jörðin]] | | Valin „pláneta ársins“ með vísun í [[Móðir náttúra|móður náttúru]]. |- | 1989 | [[File:RIAN archive 850809 General Secretary of the CPSU CC M. Gorbachev (crop).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Míkhaíl Gorbatsjov]] (2) | 1931–2022 | Lýstur „maður áratugarins“. Sem [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] stóð Gorbatsjov fyrir fyrstu frjálsu kosningum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] í aðdraganda upplausnar [[Austurblokkin|Austurblokkarinnar]]. |- | 1990 | [[File:George H. W. Bush, President of the United States, 1989 official portrait (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[George H. W. Bush]] | 1924–2018 | Sem [[forseti Bandaríkjanna]] stóð Bush fyrir inngripi Bandaríkjanna í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðið]] (1990–1991). |- | 1991 | [[File:Ted Turner.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Ted Turner]] | 1938–2026 | Stofnandi [[CNN]]. Í greininni var áhersla lögð á umfjöllun CNN um [[Eyðimerkurstormsaðgerðin]]a og [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðið]] og þar talað um „söguna í mótun“. |- | 1992 | [[File:Bill Clinton.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Bill Clinton]] | Fæddur 1946 | Clinton sigraði sitjandi forsetann [[George H. W. Bush]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1992|forsetakosningum árið 1992]] og var kjörinn [[forseti Bandaríkjanna]]. |- | 1993 | [[File:Peace symbol (bold).svg|80px]] ! scope="row" | Friðarsinnarnir | | Vísað var til [[Yasser Arafat|Yassers Arafat]], [[Frederik Willem de Klerk|F. W. de Klerk]], [[Nelson Mandela|Nelsons Mandela]] og [[Yitzhak Rabin|Yitshaks Rabin]].<br />Sem [[Forseti Suður-Afríku|ríkisforseti Suður-Afríku]] hafði De Klerk látið leysa Mandela úr fangelsi árið 1990 og þeir höfðu síðan unnið saman að því að binda enda á [[Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku|aðskilnaðarstefnuna í landinu]].<br />Arafat, sem [[forseti palestínsku heimastjórnarinnar]], og Rabin, sem [[forsætisráðherra Ísraels]], skrifuðu árið 1993 undir [[Óslóarsamkomulagið]], sem var fyrsta samkomulagið sem ráðamenn Palestínu og Ísraels gerðu augliti til auglitis. |- | 1994 | [[File:JohannesPaul2-portrait.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jóhannes Páll 2.]] | 1920–2005 | [[Páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]] frá 1978 til 2005. |- | 1995 | [[File:NewtGingrich.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Newt Gingrich]] | Fæddur 1943 | Leiðtogi „Repúblikanabyltingarinnar“, stórsigurs [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í þingkosningum Bandaríkjanna árið 1994 sem leiddi til þess að Gingrich var kjörinn [[forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]]. |- | 1996 | [[File:David Ho portrait.JPG|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[David Ho]] | Fæddur 1952 | Vísindamaður og frumkvöðull í rannsóknum á [[alnæmi]]. |- | 1997 | [[File:Andrew Grove.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Andrew Grove]] | 1936–2016 | Árið 1997 var Grove formaður og framkvæmdastjóri [[Intel]], brautryðjandafyrirtækis í [[Hálfleiðari|hálfleiðaraiðnaðinum]]. | {{Collapsible list | title = 3 í öðru sæti | [[Díana prinsessa]] | [[Alan Greenspan]] | [[Ian Wilmut]] | <ref>{{cite web|url=http://content.time.com/time/specials/packages/0,28757,2020559,00.html|title=Man of the Year 1997|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=16 February 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216214322/http://content.time.com/time/specials/packages/0,28757,2020559,00.html|archivedate=16 February 2017|df=dmy-all}}</ref> }} |- | rowspan="2" | 1998 | [[File:William J. Clinton - NCI Visuals Online (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Bill Clinton]] (2) | Fæddur 1946 | Sem [[forseti Bandaríkjanna]] var Clinton [[Landsdómur (Bandaríkin)|kærður til embættismissis]] árið 1998 vegna [[Lewinsky-hneykslið|Lewinsky-hneykslisins]]. [[Öldungadeild Bandaríkjaþings]] sýknaði hann af ákærunni. | Rowspan="9" | |- | [[File:Starr-large (1).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Ken Starr]] | 1946–2022 | Starr, lögfræðingur sem rannsakaði ýmsa starfsmenn Clinton-stjórnarinnar, birti [[Starr-skýrslan|Starr-skýrsluna]] árið 1998 og ruddi þannig veginn fyrir ákæruferlið gegn Bill Clinton. |- | 1999 | [[File:Jeff Bezos' iconic laugh.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Jeff Bezos]] | Fæddur 1964 | Bezos er stofnandi og framkvæmdastjóri [[Amazon.com]]. |- | 2000 | [[File:GeorgeWBush.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[George W. Bush]] | Fæddur 1946 | Árið 2000 sigraði Bush sitjandi varaforsetann [[Al Gore]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2000|kosningum]] og var kjörinn forseti Bandaríkjanna |- | 2001 | [[File:Rudy Giuliani.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Rudy Giuliani]] | Fæddur 1944 | Giuliani var borgarstjóri [[New York-borg]]ar þegar [[hryðjuverkin 11. september 2001]] voru framin og var valinn sem tákn fyrir viðbrögðum Bandaríkjamanna við árásinni. |- | 2002 | [[File:Whistle icon.svg|80px]] ! scope="row" | [[Uppljóstrun|Uppljóstrararnir]] | | Í nafni [[Cynthia Cooper|Cynthiu Cooper]], [[Coleen Rowley]] og [[Sherron Watkins]].<br />Árip 2001 afhjúpaði Watkins bókhaldssvik í fjármálaskýrslum [[Enron]] og bar vitni fyrir þingnefnd næsta ár. Árið 2002 upplýsti Cooper 3,8 milljarða dollar fjársvik hjá [[WorldCom]]. Á þeim tíma voru þetta umfangsmestu bókhaldssvik í sögu Bandaríkjanna. Árið 2002 bar Rowley, starfsmaður hjá [[Bandaríska alríkislögreglan|bandarísku alríkislögreglunni]] (FBI), vitni um misferli í meðhöldlun FBI á gögnum í tengslum við hryðjuverkin 11. september 2001. |- | 2003 | [[File:2ID Recon Baghdad.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Bandaríkjaher|Bandaríski hermaðurinn]] (2) | | Í nafni bandarískra hermanna um allan heim, sérstaklega í [[Íraksstríðið|Íraksstríðinu]] (2003–2011). |- | 2004 | [[File:George-W-Bush.jpeg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[George W. Bush]] (2) | Fæddur 1946 | Árið 2004 vann Bush endurkjör sem forseti Bandaríkjanna og leiddi Bandaríkin í Íraksstríðinu. |- | 2005 | [[File:Bill og Melinda Gates 2009-06-03 (bilde 01).JPG|frameless|center|upright=0.3]]<br />[[File:Bono WEF 2008.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | Miskunnsömu Samverjarnir | | Í nafni [[Bono]], [[Bill Gates|Bills Gates]] og [[Melinda Gates|Melindu Gates]].<br />Bono, mannvinur og meðlimur í rokkhljómsveitinni [[U2]], hjálpaði við skipulagningu [[Live 8]]-tónleikanna árið 2005. Bill Gates, stofnandi Microsoft og ríkasti maður heims, og eiginkona hans, Melinda, settu á fót hjálparstofnunina [[Bill & Melinda Gates Foundation]]. |- | 2006 | ! scope="row" | [[Þú]]<ref name="you">{{cite news | author=Lev Grossman | title=You – Yes, You – Are Time's Person of the Year | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html | work=Time | date=December 13, 2006 | accessdate=December 20, 2012 | archive-date=ágúst 24, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130824225114/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html |url-status=dead }}</ref> | | Í nafni sjálfstæðra útgefenda á [[internet]]inu. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Mahmoud Ahmadinejad]] | [[Hu Jintao]] | [[Kim Jong-il]] | [[James Baker]] | <ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/16242528/ns/us_news-life/t/time-magazines-person-year-you/|date=December 17, 2006|newspaper=Time|title=Time magazine's 'Person of the Year' is ... You|author=NBC News Staff}}</ref> }} |- | 2007 | [[File:Vladimir Putin official portrait.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Vladímír Pútín]]<ref>{{cite news |author= |title=Person of the Year 2007 |url=http://www.time.com/time/specials/2007/0,28757,1690753,00.html |work=Time |year=2007 |accessdate=July 8, 2009 |archive-date=ágúst 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824201145/http://www.time.com/time/specials/2007/0,28757,1690753,00.html |url-status=dead }}</ref> | Fæddur 1952 | Árið 2007 var Pútín að ljúka öðru kjörtímabili sínu sem [[forseti Rússlands]] og búa sig undir embættistöku sem [[Forsætisráðherra Rússlands|forsætisráðherra]]. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Al Gore]] | [[J. K. Rowling]] | [[Hu Jintao]] | [[David Petraeus]] | <ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1690753,00.html|date=December 19, 2007|newspaper=Time|title=Complete List – Person of the Year 2007|author=Time Staff}}</ref> }} |- | 2008 | [[File:Obama portrait crop.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Barack Obama]]<ref>{{cite news |title=Person of the Year 2008 |url=http://www.time.com/time/specials/2008/personoftheyear/article/0,31682,1861543_1865068,00.html?cnn=yes |work=Time |accessdate=December 17, 2008 |date=December 17, 2008 |first=David |last=Von Drehle |archive-date=apríl 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429064022/http://www.time.com/time/specials/2008/personoftheyear/article/0,31682,1861543_1865068,00.html?cnn=yes |url-status=dead }}</ref> | Fæddur 1961 | Árið 2008 sigraði Obama [[John McCain]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2008|forsetakosningum]] og var kjörinn [[forseti Bandaríkjanna]]. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Henry Paulson]] | [[Nicolas Sarkozy]] | [[Sarah Palin]] | [[Zhang Yimou]] | <ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1861543,00.html|date=December 17, 2008|newspaper=Time|title=Person of the Year 2008|author=Time Staff}}</ref> }} |- | 2009 | [[File:Ben Bernanke official portrait.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Ben Bernanke]]<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1946375_1947251,00.html |title=Person of the Year 2009 |last=Grunwald |first=Michael |date=December 16, 2009 |work=Time |accessdate=December 16, 2009 |archive-date=ágúst 26, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826123238/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1946375_1947251,00.html |url-status=dead }}</ref> | Fæddur 1953 |[[Seðlabanki Bandaríkjanna|Seðlabankastjóri Bandaríkjanna]] á tíma [[Fjármálakreppan 2007–08|fjármálakreppunnar 2007–08]]. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Stanley McChrystal]] | Kínverski verkamaðurinn | [[Nancy Pelosi]] | [[Usain Bolt]] | <ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1946375,00.html|date=December 16, 2009|newspaper=Time|title=Person of the Year 2009|author=Time Staff}}</ref> }} |- | 2010 | [[File:Mark Zuckerberg at the 37th G8 Summit in Deauville 037.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Mark Zuckerberg]]<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183,00.html |title=Person of the Year 2010 |last=Grossman |first=Lev |date=December 15, 2010 |work=Time |accessdate=December 15, 2010 |archive-date=desember 15, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215133743/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183,00.html |url-status=dead }}</ref> | Fæddur 1984 | Stofnandi samfélagsmiðilsins [[Facebook]]. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Teboðshreyfingin]] | [[Hamid Karzai]] | [[Julian Assange]] | [[Námuslysið í Copiapó 2010|Sílesku námuverkamennirnir]] | <ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2036683,00.html|date=December 15, 2010|newspaper=Time|title=Complete List – Person of the Year 2010|author=Time Staff}}</ref> }} |- | 2011 | [[File:Marcha estudiantes Chile.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Mótmæli|Mótmælandinn]]<ref>{{cite news |url=http://timemagazine.tumblr.com/post/14212577849/times-2011-person-of-the-year-is-the-protester |title=Person of the Year 2011 |last=Grunwald |first=Michael |date=December 14, 2011 |work=Time |accessdate=December 14, 2011}}</ref> | | Í nafni ýmissa mótmælahreyfinga um allan heim, þ. á m. [[Arabíska vorið|arabíska vorsins]], [[Mótmælin á Spáni 2011|hreyfingar hinna grömu]], [[Occupy-hreyfingin|Occupy-hreyfingarinnar]], [[Teboðshreyfingin|Teboðshreyfingarinnar]] ásamt mótmælum í [[Síle]], [[Grikkland]]i, [[Indland]]i og [[Rússland]]i o. fl. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[William McRaven]] | [[Ai Weiwei]] | [[Paul Ryan]] | [[Kate Middleton]] | <ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2101745,00.html|date=December 14, 2011|newspaper=Time|title=Complete List – Person of the Year 2011|author=Time Staff}}</ref> }} |- | 2012 | [[File:President Barack Obama, 2012 portrait crop.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Barack Obama]] (2)<ref>{{cite news|author=Michael Scherer|title=Person of the Year 2012|url=http://poy.time.com/2012/12/19/person-of-the-year-barack-obama/|work=Time|accessdate=December 23, 2012|date=December 19, 2008|archive-date=desember 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121219192633/http://poy.time.com/2012/12/19/person-of-the-year-barack-obama/|url-status=dead}}</ref> | Fæddur 1961 | Árið 2012 var Obama endurkjörinn forseti Bandaríkjanna í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2012|kosningum]] á móti [[Mitt Romney]]. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Malala Yousafzai]] | [[Tim Cook]] | [[Múhameð Morsi]] | [[Fabiola Gianotti]] | <ref>{{cite news|title=Person of the Year 2012|url=http://poy.time.com/person-of-the-year-2012/|work=Time|accessdate=January 20, 2019|date=December 19, 2012|archive-date=janúar 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121172519/http://poy.time.com/person-of-the-year-2012/|url-status=dead}}</ref> }} |- | 2013 |[[File:Pope Francis Philadelphia 2015 (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Frans páfi]]<ref>{{cite news |author= |title=Pope Francis, The People’s Pope |url=http://poy.time.com/2013/12/11/person-of-the-year-pope-francis-the-peoples-pope/?hpt=hp_t2 |work=Time |accessdate=December 11, 2013 |date=December 11, 2013 |archive-date=ágúst 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811192747/http://poy.time.com/2013/12/11/person-of-the-year-pope-francis-the-peoples-pope/?hpt=hp_t2 |url-status=dead }}</ref> | 1936–2025 | Frans varð [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]] árið 2013 eftir afsögn [[Benedikt 16.|Benedikts 16.]] páfa. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Edward Snowden]] | [[Edith Windsor]] | [[Bashar al-Assad]] | [[Ted Cruz]] | <ref>{{cite news|url=http://poy.time.com/person-of-the-year-2013/|date=December 11, 2013|work=Time|title=Pope Francis: Person of the Year 2013|archive-date=desember 7, 2014|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207141708/http://poy.time.com/person-of-the-year-2013/|url-status=dead}}</ref> }} |- | 2014 | [[File:PPE Training (2).jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | Baráttumenn gegn [[Ebóla|ebólu]]<ref name=ebola>{{cite news|author=|title=The Choice|url=http://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters-choice/|work=Time|accessdate=December 10, 2014|date=December 10, 2014|archive-date=febrúar 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227175205/http://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters-choice/|url-status=dead}}</ref> | |Átt var við heilbrigðisstarfsmenn sem unnu að því að hefta útbreiðslu [[Ebóla|ebólu]] í [[Ebólufaraldurinn í Vestur-Afríku|ebólufaraldrinum í Vestur-Afríku]]. Þar á meðal voru ekki aðeins læknar og hjúkrunarfræðingar heldur einnig sjúkrabílstjórar, greftrunarstarfsmenn og fleiri.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/12/10/world/time-person-of-the-year/ |title=Ebola fighters are Time's 'Person of the Year' |author=Eliott C. McLaughlin |date=December 10, 2014 |work=CNN |accessdate=July 25, 2015}}</ref> Á forsíðunum birtust dr. Jerry Brown, framkvæmdastjóri Eternal Love Winning Africa-spítalans í [[Monróvía|Monróvíu]] í [[Líbería|Líberíu]],<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/content/dam/images/1/2/4/l/j/j/image.related.articleLeadNarrow.300x0.124l0d.png/1418243285880.jpg |work=The Sydney Morning Herald |title=Image: 1418243285733.jpg, (300 × 400 px)}}</ref><ref name="time.com">{{cite web |url=http://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters/ |title=Time Person of the Year 2014: Ebola Fighters |work=Time.com |accessdate=July 25, 2015 |date=December 10, 2014 |archive-date=mars 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304131946/https://time.com/time-person-of-the-year-ebola-fighters/ |url-status=dead }}</ref> dr. [[Kent Brantly]], læknir hjá hjálparsamtökunum [[Samaritan's Purse]] og fyrsti Bandaríkjamaðurinn sem sýktist í faraldrinum 2014,<ref name="time.com" /><ref>{{cite news |url=http://assets.nydailynews.com/polopoly_fs/1.2040224!/img/httpImage/image.jpg_gen/derivatives/article_970/article-time2-1210.jpg |location=New York |work=Daily News |title=Image: article-time2-1210.jpg (970 × 1293 px) |access-date=2020-10-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113722/http://assets.nydailynews.com/polopoly_fs/1.2040224!/img/httpImage/image.jpg_gen/derivatives/article_970/article-time2-1210.jpg |url-status=dead }}</ref> Ella Watson-Stryker, heilbrigðistalsmaður hjá [[Læknar án landamæra|Læknum án landamæra]],<ref name="time.com" /><ref name="s-nbcnews">{{cite web |url=http://media2.s-nbcnews.com/j/streams/2014/December/141210/1D274907403248-ella.blocks_desktop_large.jpg |title=Image: 1D274907403248-ella.blocks_desktop_large.jpg, (730 × 974 px) |publisher=media2.s-nbcnews.com |accessdate=September 23, 2015}}</ref> Foday Gallah, sjúkrabílstjóri í Monróvíu sem lifði af ebólusýkingu<ref name="time.com" /><ref name="s-nbcnews2">{{cite web |url=http://media2.s-nbcnews.com/j/streams/2014/December/141210/1D274907403249-foday.blocks_desktop_large.jpg |title=Image: 1D274907403249-foday.blocks_desktop_large.jpg, (730 × 974 px) |publisher=media2.s-nbcnews.com |accessdate=September 23, 2015}}</ref> og [[Salome Karwah]], líberískur heilbrigðisráðgjafi og hjúkrunarfræðingur í þjálfun sem missti foreldra sína vegna sjúkdómsins.<ref name="time.com" /><ref name="s-nbcnews3">{{cite web |url=http://media4.s-nbcnews.com/j/streams/2014/December/141210/1D274907403247-salome.blocks_desktop_large.jpg |title=Image: 1D274907403247-salome.blocks_desktop_large.jpg, (730 × 974 px) |publisher=media4.s-nbcnews.com |accessdate=September 23, 2015}}</ref> Fleiri nafna var getið í greininni sjálfri, meðal annars dr. Pardis Sabeti frá Broad-stofnuninni. | {{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti | [[Ferguson-óeirðirnar|Ferguson-mótmælendurnir]] | [[Vladímír Pútín]] | [[Masoud Barzani]] | [[Jack Ma]] | <ref name=ebola /> }} |- | 2015 | [[File:Angela Merkel Juli 2010 - 3zu4.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Angela Merkel]] | Fædd 1954 | [[Kanslari Þýskalands]] frá 2005, valin vegna forystu hennar í [[Skuldakreppan í Evrópu|grísku skuldakreppunni]] og [[Evrópski flóttamannavandinn|evrópsku flóttamannakreppunni]].<ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-angela-merkel-choice/|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=The Choice: Why Angela Merkel is Time's Person of the Year 2015|author=Nancy Gibbs|archive-date=júlí 14, 2018|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714205632/http://time.com/time-person-of-the-year-2015-angela-merkel-choice/|url-status=dead}}</ref> | {{Collapsible list | title = 6 í öðru sæti | [[Abu Bakr al-Baghdadi]] | [[Donald Trump]] | [[Black Lives Matter]] | [[Hassan Rouhani]] | [[Travis Kalanick]] | [[Caitlyn Jenner]] | <ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-abu-bakr-al-baghdadi/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Abu Bakr al-Baghdadi}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-donald-trump/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time uPerson of the Year 2015 Runner-Up: Donald Trump|archive-date=desember 16, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216095233/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-donald-trump/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-black-lives-matter/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Black Lives Matter|archive-date=desember 16, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216225336/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-black-lives-matter/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-hassan-rouhani/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Hassan Rouhani|archive-date=desember 16, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216193719/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-hassan-rouhani/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-travis-kalanick/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Travis Kalanick|archive-date=desember 27, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227095731/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-travis-kalanick/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-caitlyn-jenner/?iid=toc|date=December 9, 2015|newspaper=Time|title=Time Person of the Year 2015 Runner-Up: Caitlyn Jenner|archive-date=desember 19, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219144842/https://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-caitlyn-jenner/?iid=toc|url-status=dead}}</ref> }} |- | 2016 | [[File:Official Portrait of President Donald Trump.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | [[Donald Trump]] | Fæddur 1946 | Árið 2016 vann Trump [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2016|forsetakosningar]] á móti [[Hillary Clinton]] og var kjörinn forseti Bandaríkjanna. | {{Collapsible list | title = 5 í öðru sæti | [[Hillary Clinton]] | Hakkararnir | [[Recep Tayyip Erdoğan]] | [[CRISPR|CRISPR-frumkvöðlarnir]] | [[Beyoncé]] | <ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-hillary-clinton-runner-up/|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Hillary Clinton: Time Person of the Year 2016 Runner Up|archive-date=desember 14, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214183605/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-hillary-clinton-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-hackers-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Hackers: Time Person of the Year 2016 Runner Up|archive-date=desember 19, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219075712/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-hackers-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-erdogan-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Recep Tayyip Erdogan: Turkish President Who Resisted a Coup|archive-date=desember 26, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226125750/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-erdogan-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-crispr-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=CRISPR Technology Scientists on Their Gene Editing Tool|archive-date=desember 18, 2023|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218181541/https://time.com/time-person-of-the-year-2016-crispr-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-beyonce-runner-up/?iid=toc|date=December 7, 2016|newspaper=Time|title=Beyonce: Time Person of the Year 2016 Runner Up|archive-date=júlí 22, 2018|access-date=október 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722020001/http://time.com/time-person-of-the-year-2016-beyonce-runner-up/?iid=toc|url-status=dead}}</ref> }} |- | 2017 | ! scope="row" | Konurnar sem rufu þögnina | | Einstaklingar sem greindu frá kynferðislegri áreitni, meðal annars leiðtogar [[Me too-byltingin|Me too-hreyfingarinnar]]. Á forsíðunni birtust jarðarberjatínslukonan Isabel Pascual (dulnefni), hagsmunafulltrúinn Adama Iwu, leikkonan [[Ashley Judd]], hugbúnaðarverkfræðingurinn [[Susan Fowler]], söngkonan og lagahöfundurinn [[Taylor Swift]], og sjötta konan, sjúkrahússtarfsmaður sem fór fram á nafnleynd og sést því ekki framan í. Í meðfylgjandi grein var einnig fjallað um leikkonuna [[Alyssa Milano|Alyssu Milano]], aðgerðasinnann [[Tarana Burke|Tarönu Burke]], leikkonuna [[Selma Blair|Selmu Blair]], ákærendurna sjö í málssókninni gegn [[Plaza Hotel|Plaza-hótelinu]], stjórnmálakonuna [[Sara Gesler|Söru Gesler]], athafnakonuna Lindsay Meyer, uppvaskarann Söndru Pezqueda, leikkonuna Rose McCowan, sálfræðinginn og rithöfundinn [[Wendy Walsh]], bloggarann Lindsey Reynolds, húsþernuna Juönu Melara, blaðakonuna Söndru Muller, leikarann [[Terry Crews]], prófessorana [[Celeste Kidd]] og [[Jessica F. Cantlon|Jessicu Cantlon]] við [[Háskólinn í Rochester|Rochester-háskóla]], blaðakonuna [[Megyn Kelly]], blaðakonuna [[Jane Merrick]], framleiðandann Zeldu Perkins, Evrópuþingkonuna [[Terry Reintke]], hjálparstarfsmanninn Bex Bailey, sýningarstjórann Amöndu Schmitt, kvikmyndagerðarkonuna [[Blaise Godbe Lipman]], og ónafngreinda fyrrum aðstoðarkonu á skrifstofu.<ref name="time17">{{cite web |last1=Zacharek |first1=Stephanie |last2=Dockterman |first2=Eliana |last3=Edwards |first3=Haley Sweetland |url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers |title=Time Person of the Year 2017: The Silence Breakers |website=Time |accessdate=6 December 2017 |archive-date=13 ágúst 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813213723/http://time.com/time-person-of-the-year-2017-silence-breakers |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MkR8GY2YBAU Time Person of the Year 2017: The Silence Breakers], POY video posted by TIME to YouTube on Dec 6, 2017</ref> | {{Collapsible list |title = 6 í öðru sæti | [[Donald Trump]] | [[Xi Jinping]] | [[Robert Mueller]] | [[Kim Jong-un]] | [[Colin Kaepernick]] | [[Patty Jenkins]] | <ref>{{cite web|title=Donald Trump: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-donald-trump-runner-up/|website=Time|accessdate=21 January 2019|archive-date=16 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216094241/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-donald-trump-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Xi Jinping: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-xi-jinping-runner-up/|website=Time|accessdate=21 January 2019|archive-date=8 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208063915/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-xi-jinping-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Robert Mueller: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-robert-mueller-runner-up/|website=Time|accessdate=21 January 2019|archive-date=18 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218025625/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-robert-mueller-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Kim Jong Un: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-kim-jong-un-runner-up/|website=Time|accessdate=21 January 2019|archive-date=20 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220212037/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-kim-jong-un-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Colin Kaepernick: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-colin-kaepernick-runner-up/|website=Time|accessdate=21 January 2019|archive-date=26 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226035645/https://time.com/time-person-of-the-year-2017-colin-kaepernick-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Patty Jenkins: Time Person of the Year 2017 Runner Up|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2017-patty-jenkins-runner-up/|website=Time|accessdate=21 January 2019|archive-date=10 desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210051208/http://time.com/time-person-of-the-year-2017-patty-jenkins-runner-up/|url-status=dead}}</ref> }} |- | 2018 | [[File:Jamal Khashoggi in March 2018.jpg|frameless|center|upright=0.3]][[File:PH1-RAPPLER-DSCF3442.jpg|frameless|center|upright=0.3]][[File:Police escort detained Reuters journalist Kyaw Soe Oo.jpg|frameless|center|upright=0.3]] ! scope="row" | Verðirnir | | Blaðamenn sem sættu ofsóknum, handtöku eða lífláti fyrir fréttaflutning sinn. Á fjórum forsíðuútgáfum birtust: * [[Jamal Khashoggi]], pistlahöfundur hjá ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' sem var myrtur vegna gagnrýni sinnar á [[Múhameð bin Salman|krónprins Sádi-Arabíu]]; * [[Maria Ressa]], ritstjóri filippseysku fréttavefsíðunnar [[Rappler]], sem var ákærð vegna gagnrýninnar umfjöllunar sinnar um ofbeldisfullar stefnur [[Rodrigo Duterte|forseta landsins]]; * [[Wa Lone]] og [[Kyaw Soe Oo]], blaðamenn ''[[Reuters]]'' sem handteknir voru í Mjanmar við rannsóknir á fjöldamorðum gegn [[Róhingjar|Róhingjum]]; * Starfsfólk ''[[The Capital]]'', fréttablaðs í [[Maryland]] sem varð fyrir byssuárás á skrifstofu sína þar sem fimm starfsmenn létu lífið.<ref>{{cite news|url= https://www.today.com/news/time-person-year-2018-guardians-war-truth-t144911|date=December 11, 2018|newspaper=Today Show|title=Time's 2018 Person of the Year: 'The Guardians and the War on Truth'|author=Kim, Eun Kyung|accessdate=11 December 2018}}</ref> Í meðfylgjandi grein var einnig fjallað um eftirfarandi blaðamenn: [[Shahidul Alam]] frá Bangladess, [[Nguyễn Ngọc Như Quỳnh]] frá Víetnam, Dulcina Parra frá Mexíkó, [[Luz Mely Reyes]] frá Venesúela, [[Can Dündar]] frá Tyrklandi, [[Tatjana Felgenhaúer]] frá Rússlandi, Amal Habani frá Súdan og [[Arkadíj Babtsjenko]] frá Rússlandi.<ref>{{cite web |last1=Vick |first1=Karl |title=Time Person of the Year 2018: The Guardians |url=http://time.com/person-of-the-year-2018-the-guardians/ |website=Time |accessdate=12 December 2018 |language=en-us |archive-date=19 ágúst 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819215803/https://time.com/person-of-the-year-2018-the-guardians/ |url-status=dead }}</ref> | {{Collapsible list | title = 6 í öðru sæti | [[Donald Trump]] | [[Robert Mueller]] | [[March for Our Lives|Aðgerðasinnarnir]] | [[Moon Jae-in]] | [[Ryan Coogler]] | [[Meghan Markle]] | <ref>{{cite web|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-donald-trump-runner-up/|title=Donald Trump: Time Person of the Year 2018 Runner Up|website=Time|date=11 December 2018|accessdate=21 January 2019|archive-date=24 janúar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124010219/https://time.com/person-of-the-year-2018-donald-trump-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-robert-mueller-runner-up/|title=Robert Mueller: Tine Person of the Year 2018 Runner Up|website=Time|date=11 December 2018|accessdate=21 January 2019|archive-date=24 janúar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124010219/https://time.com/person-of-the-year-2018-robert-mueller-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-the-activists-runner-up/|title=The Activists: Time Person of the Year 2018 Runner Up|website=Time|date=10 December 2018|accessdate=21 January 2019|archive-date=7 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207083006/https://time.com/person-of-the-year-2018-the-activists-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-moon-jae-in-runner-up/|title=Moon Jae-in: Time Person of the Year 2018 Runner Up|website=Time|date=10 December 2018|accessdate=21 January 2019|archive-date=15 janúar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115002053/https://time.com/person-of-the-year-2018-moon-jae-in-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-ryan-coogler-runner-up/|title=Ryan Coogler: Time Person of the Year 2018 Runner Up|website=Time|date=10 December 2018|accessdate=21 January 2019|archive-date=24 janúar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124010219/https://time.com/person-of-the-year-2018-ryan-coogler-runner-up/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/person-of-the-year-2018-meghan-markle-runner-up/|title=Meghan Markle: Time Person of the Year 2018 Runner Up|website=Time|date=10 December 2018|accessdate=21 January 2019|archive-date=13 desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213142927/https://time.com/person-of-the-year-2018-meghan-markle-runner-up/|url-status=dead}}</ref> }} |- | 2019 | [[File:Greta Thunberg au parlement européen (33744056508), recadré.png|80px]] ! scope="row" | [[Greta Thunberg]] | Fædd 2003 | Umhverfisaðgerðasinni og stofnandi [[Föstudagar fyrir framtíðina|skólaverkfalla fyrir loftslagið]].<ref>{{cite web |last1=Alter |first1=Charlotte |last2=Haynes |first2=Suyin |last3=Worland |first3=Justin |title=Greta Thunberg: Time's Person of the Year 2019 |url=https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/ |website=Time |accessdate=12 December 2019 |language=en-us |archive-date=13 desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213190507/https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/ |url-status=dead }}</ref> |{{Collapsible list | title = 4 í öðru sæti|[[Donald Trump]]|[[Nancy Pelosi]]|[[Mótmælin í Hong Kong 2019–20|Mótmælendurnir í Hong Kong]]|Uppljóstrarinn í Úkraínumálinu||| }}<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/video/final-5-candidates-for-time-person-of-the-year-revealed-on-today-74828869944|title=Final 5 candidates for Time Person of the Year revealed on Today|website=Today.com|language=en|access-date=2019-12-11}}</ref> |- | rowspan="2" | 2020 | [[File:Joe Biden official portrait 2013 (cropped) 2.jpg|80px]] ! scope="row" | [[Joe Biden]]<ref name="2020 Winner">{{cite news |last1=Alter |first1=Charlotte |title=2020 Person of the Year - Joe Biden and Kamala Harris |url=https://time.com/person-of-the-year-2020-joe-biden-kamala-harris |access-date=December 11, 2020 |work=Time |date=December 11, 2020 |archive-date=desember 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213085430/https://time.com/person-of-the-year-2020-joe-biden-kamala-harris/ |url-status=dead }}</ref> | Fæddur 1942 | rowspan="2" | Árið 2020 voru Biden og Harris kjörin [[Forseti Bandaríkjanna|forseti]] og [[varaforseti Bandaríkjanna]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|kosningum]] gegn sitjandi forsetanum [[Donald Trump]] og varaforsetanum [[Mike Pence]].<ref>{{Cite news|date=2020-11-03|title=Presidential Election Results: Biden Wins|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/11/03/us/elections/results-president.html|access-date=2020-12-11|issn=0362-4331}}</ref> | rowspan="2" |{{Collapsible list|title = 3 í öðru sæti|[[Donald Trump]]|[[Anthony Fauci]] og framlínumenn í heilbrigðisþjónustunni|[[Mótmælin í Bandaríkjunum 2020|Hreyfingin fyrir kynþáttaréttlæti]]||| }}<ref>{{cite web|url=https://www.today.com/news/who-will-be-time-s-2020-person-year-see-shortlist-t203094|title=Who will be TIME's 2020 Person of the Year? See the shortlist|first=Scott|last=Stump|website=Today.com|language=en|access-date=December 10, 2020}}</ref> |- | [[File:Kamala_Harris_official_photo_(cropped2).jpg|80px]] ! scope="row" | [[Kamala Harris]]<ref name="2020 Winner" /> | Fædd 1964 |- |2021 |[[File:Elon Musk Royal Society.jpg|80px]] ! scope="row" |[[Elon Musk]]<ref>{{Cite web|title=Elon Musk Is TIME's 2021 Person of the Year|url=https://time.com/person-of-the-year-2021-elon-musk/|access-date=2021-12-13|website=Time|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213124147/https://time.com/person-of-the-year-2021-elon-musk/|url-status=dead}}</ref> |Fæddur 1971 | Framkvæmdastjóri [[Tesla, Inc.]], stofnandi [[SpaceX]], og ríkasti maður í heimi árið 2021. | |- |2022 | [[File:The world must officially recognize that Russia has become a terrorist state - address by the President of Ukraine. (51941720577) (cropped).jpg|80px]] ! scope="row" |[[Volodymyr Zelenskyj]] og [[Úkraína|andi Úkraínu]]<ref>{{Cite web|title=Volodymyr Zelensky Is Time's 2022 Person of the Year|url=https://time.com/person-of-the-year-2022-volodymyr-zelensky/|access-date=2022-07-12|magazine=Time|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104155135/https://time.com/person-of-the-year-2022-volodymyr-zelensky/|url-status=dead}}</ref> | Fæddur 1978 | Zelenskyj hefur verið forseti Úkraínu frá árinu 2019 og hefur leitt þjóðina í [[innrás Rússa í Úkraínu 2022]]. „Andi Úkraínu“ vísar til þrautsegju úkraínsku þjóðarinnar og andspyrnu þeirra gegn innrásarhernum. | {{Collapsible list | title = 9 í öðru sæti | [[Xi Jinping]] | [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] | [[Elon Musk]] | [[Liz Cheney]] | [[MacKenzie Scott]] | [[Mótmælin í Íran 2022|Mótmælendur í Íran]] | [[Ron DeSantis]] | [[Janet Yellen]] | [[Byssuöryggi|Baráttufólk fyrir byssuöryggi]] | <ref>{{cite web|url=https://www.today.com/today/amp/rcna60072|title= Who will be Time’s 2022 Person of the Year? See the contenders|access-date=2022-07-12|website=Today}}</ref> }} |- | 2023 | [[File:Taylor_Swift_at_the_2023_MTV_Video_Music_Awards_(3).png|120x120px]] ! scope="row" | [[Taylor Swift]] |Fædd 1989 |Swift hafði áður verið meðal „þeirra sem rufu þögnina“ sem voru lýst manneskja ársins 2017.<ref>{{Cite web |last=May |first=Ashley |title=Who are the 'silence breakers' featured as 'Time' Person of the Year? |url=https://www.usatoday.com/story/life/nation-now/2017/12/06/who-silence-breakers-featured-time-person-year-me-too/926243001/ |access-date=2023-12-06 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> | {{Collapsible list | title = 9 í öðru sæti | Verkfallsmenn í Hollywood | [[Xi Jinping]]| | [[Elon Musk]]| | [[Sam Altman]]| | Ákærendur gegn Donald Trump| | [[Barbie]]| | [[Vladímír Pútín]]| | [[Karl 3. Bretakonungur]]| | [[Jerome Powell]]}} |- |2024 | [[File:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|80px]] ! scope="row" | [[Donald Trump]] (2) | Fæddur 1946 | Árið 2024 vann Trump [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2024|forsetakosningar]] á móti [[Kamala Harris|Kamölu Harris]] og var kjörinn forseti Bandaríkjanna. |{{Collapsible list | title = 10 í öðru sæti |[[Kamala Harris]] |[[Katrín prinsessa af Wales]] |[[Elon Musk]] |[[Júlía Navalnaja]] |[[Benjamín Netanjahú]] |[[Jerome Powell]] |[[Joe Rogan]] |[[Claudia Sheinbaum]] |[[Mark Zuckerberg]]<ref>{{cite web |last1=TIME Staff |title=Who Will Be TIME’s Person of the Year for 2024? See the Shortlist |url=https://time.com/7200122/person-of-the-year-2024-shortlist/ |website=TIME |access-date=10 December 2024 |language=en |date=9 December 2024 |archive-date=9 desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209143617/https://time.com/7200122/person-of-the-year-2024-shortlist/ |url-status=dead }}</ref>}} |- |2025 | [[File:Dall-e 3 (jan '24) artificial intelligence icon.png|80px]] ! scope="row" | Arkitektar [[Gervigreind|gervigreindarinnar]] | | Vísað var til arkitektanna á bak við öra þróun [[Gervigreind|gervigreindartækninnar]].<ref> https://time.com/7339685/person-of-the-year-2025-ai-architects/</ref> {{Collapsible list | title = Einstaklingarnir sem vísað var til voru, í stafrófsröð: | [[Sam Altman]], forstjóri [[OpenAI]] | [[Dario Amodei]], forstjóri [[Anthropic]] | [[Demis Hassabis]], forstjóri [[Google DeepMind]] | [[Jensen Huang]], forstjóri [[Nvidia]] | [[Fei-Fei Li]], stofnandi [[ImageNet]] | [[Elon Musk]], forstjóri [[xAI]] (2) | [[Lisa Su]], forstjóri [[AMD]] | [[Mark Zuckerberg]], forstjóri [[Meta Platforms]] (2) }} | |} ==Tenglar== * {{Vísindavefurinn|65231|Hvers vegna var Hitler valinn maður ársins?|höfundur=Björn Reynir Halldórsson|dags=25. september 2014|skoðað=6. febrúar 2024}} ==Tilvísanir== <references/> {{s|1927}} [[Flokkur:Bandarísk tímarit]] [[Flokkur:Frægð]] [[Flokkur:Viðurkenningar]] obmotnzh205uqxm36l52a0uwghsgwte 0 160040 1962388 1892379 2026-05-06T13:21:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962388 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hamann, Dietmar.jpg|thumb|Dietmar Hamann]] '''Dietmar Hamann''' fæddur [[27. ágúst]] [[1973]] er [[Þýskaland|þýskur]] fyrrverandi [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]], sem spilaði m.a fyrir [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool ]], [[Bayern München]] og [[Newcastle United F.C.|Newcastle ]] á ferlinum. Hamann er þekktastur fyri afrek sín með Liverpool enn með þeim vann hann meðal annars [[Meistaradeild Evrópu]] 2004-05 í frægum úrslitaleik í Istanbúl. Hann hefur m.a. unnið 2 [[Bundesliga]] meistaratitla, einn [[DFB-Pokal]] titil, ásamt því að hafa unnið [[Meistaradeild Evrópu]] með Liverpool, vann hann [[Enski bikarinn|enska bikarinn]] tvisvar (''2001'' og ''2006''), og með [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] komst hann í úrslitaleik [[HM 2002]]. == Heimildir == *http://barryhugmansfootballers.com/player/8121{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *https://www.fussballdaten.de/person/dietmar-hamann/2009/ *http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4573159.stm {{DEFAULTSORT:Hamann, Dietmar}} [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn|Hamann, Dietmar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] i4e862bwg8ktdl0s76gymfvbym7zyg7 0 160814 1962423 1961854 2026-05-07T00:05:57Z Berserkur 10188 1962423 wikitext text/x-wiki {{hreingera}}Eftirfarandi er '''listi yfir íslenskar söngkonur'''. Listinn er ekki tæmandi en er myndaður út frá ýmsum atriðum, s.s. útgefnu efni og almennri virkni og framleiðslu; vinsældum og frægð; og menntun og hæfileikum. {| class="wikitable sortable" |+ !Nafn !Fæðingarár !Dánarár !Grein |- |Agnes Björt Clausen |1991 | | |- |[[Andrea Gylfadóttir]] |1962 | | |- |[[Anna Mjöll Ólafsdóttir]] |1970 | | |- |[[Anna Pálína Árnadóttir]] |1963 |2004 | |- |[[Ágústa Eva Erlendsdóttir]] |1982 | | |- |Álfheiður Erla Guðmundsdóttir |1993 | | |- |[[Árný Margrét]] |2001 | | |- | [[Ásdís (söngkona)|Ásdís]] |1993 | | | |- |[[Bergþóra Árnadóttir]] |1948 |2007 | |- |[[Birgitta Haukdal]] |1979 | | |- |[[Björk Guðmundsdóttir]] |1965 | | |- |[[Bríet Ísis]] |1999 | | |- |Brynhildur Karlsdóttir |1994 | | |- |[[Diljá (tónlistarkona)|Diljá Pétursdóttir]] |2002 | | |- |[[Dísella Lárusdóttir]] |1977 | | |- |- |[[Elín Hall]] |1998 | | |- |[[Elísabet Ólafsdóttir]] |1977 | | |- |[[Ellen Kristjánsdóttir]] |1959 | | |- |[[Elly Vilhjálms]] |1935 |1995 | |- |Elísabet Ormslev |1993 | | |- |Elsa Waage |1959 | |Óperusöngur (kontraltó) |- |[[Emilíana Torrini]] |1977 | | |- |[[Engel Lund]] |1900 |1996 | |- |Erla Þorsteinsdóttir |1933 | | |- |[[Eva Ásrún Albertsdóttir]] |1959 | | |- |[[Greta Salóme Stefánsdóttir]] |1986 | | |- |Guðbjörg Magnúsdóttir |1974 |2023 | |- |[[Guðrún Á. Símonar]] |1924 |1988 | |- |Guðrún Árný Karlsdóttir |1982 | | |- |[[Guðrún Gunnarsdóttir]] |1963 | | |- |[[GDRN|Guðrún Ýr Eyfjörð Jóhannesdóttir (GDRN)]] |1996 | | |- |Guja Sandholt |1981 | | |- |[[Hafdís Bjarnadóttir]] | | | |- |[[Hafdís Huld Þrastardóttir]] |1979 | | |- |[[Halla Margrét Árnadóttir]] |1964 | | |- |[[Hallbjörg Bjarnadóttir]] |1915 |1997 | |- |[[Hallveig Rúnarsdóttir]] |1974 | |Óperusöngur (sópran) |- |Hanna Dóra Sturludóttir |1968 | |Óperusöngur (mezzó sópran) |- |[[Helena Eyjólfsdóttir]] |1942 | | |- |[[Helga Möller]] |1957 | | |- |Helga Rós Indriðadóttir |1969 | |Óperusöngur |- |[[Hera Björk Þórhallsdóttir]] |1972 | | |- |[[Hera Hjartardóttir]] |1983 | | |- |Herdís Anna Jónasdóttir | | | |- |Hildigunnur Einarsdóttir | | | |- |[[Hildur Guðnadóttir]] |1982 | | |- |Hjördís Geirsdóttir | | | |- |Hulda Kristín Kolbrúnardóttir |1997 | | |- |Ingibjörg Aldís Ólafsdóttir | | | |- |[[Ingibjörg Stefánsdóttir]] |1972 | | |- |[[Ingibjörg Þorbergs]] |1927 |2019 | |- |[[Jófríður Ákadóttir]] (JFDR) |1994 | | |- |[[Jóhanna Guðrún Jónsdóttir]] |1990 | | |- |Jóhanna Linnet | | | |- |Jóhanna Vigdís Arnardóttir (Hansa) |1968 | | |- |Jóna G. Kolbrúnardóttir |1992 | |Óperusöngur (sópran) |- |Jóna Margrét Guðmundsdóttir |2002 | | |- |[[Karólína Eiríksdóttir]] |1951 | | |- |[[Katla María]] |1969 | | |- |Katrína Mogensen |1989 | | |- |[[Klara Ósk Elíasdóttir]] |1985 | | |- |[[Kristín Anna Valtýsdóttir]] |1982 | | |- |[[Kristín Á. Ólafsdóttir]] |1949 | | |- |[[Kristjana Arngrímsdóttir]] |1961 | | |- |[[Kristjana Stefánsdóttir]] |1968 | | |- |[[Lay Low]] |1982 | | |- |[[Laufey Lín Jónsdóttir]] |1999 | | |- |[[Leoncie]] |1953 | | |- |Margrét Hrafnsdóttir | | |Óperusöngur (sópran) |- |[[Margrét Rán Magnúsdóttir]] |1992 | | |- |[[María Markan]] |1905 |1995 | |- |[[María Ólafsdóttir]] |1993 | | |- |[[Nanna Bryndís Hilmarsdóttir]] |1989 | | |- |[[Ragnheiður Gröndal]] |1984 | | |- |[[Ragnhildur Gísladóttir]] |1956 | | |- |[[Regína Ósk Óskarsdóttir]] |1977 | | |- |[[Salka Sól Eyfeld]] |1988 | | |- |Sara Marti Guðmundsdóttir |1978 | |Hljómsveitin Lhooq |- |Sara Pétursdóttir ([[Glowie]]) |1997 | | |- |[[Selma Björnsdóttir]] |1974 | | |- |[[Sigga Beinteins]] |1962 | | |- |Sigríður Ella Magnúsdóttir |1944 | |Óperusöngur (mezzó sópran) |- |Sigríður Ósk Kristjánsdóttir |1978 | | |- |[[Sigríður Thorlacius]] |1982 | | |- |[[Sigrún Eva Ármannsdóttir (söngkona)]] |1968 | | |- |[[Sigrún Hjálmtýsdóttir]] |1955 | | |- |Soffía Kristín Karlsdóttir |1928 |2020 | |- |[[Svala Björgvinsdóttir]] |1977 | | |- |[[Una Torfadóttir]] |2000 | | |- |Valgerður Guðrún Guðnadóttir |1976 | | |- |[[Vigdís Hafliðadóttir]] |1994 | | |- |[[Þóra Einarsdóttir]] |1971 | |Óperusöngur (sópran) |- |Þórunn Magnúsdóttir |1983 | | |- |[[Þuríður Pálsdóttir]] |1927 |2022 |Óperusöngur |- |[[Þuríður Sigurðardóttir]] |1949 | | |} {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga|Tónlistarmenn]] [[Flokkur:Listar um tónlist|Íslenskir tónlistarmenn]] qh3malkbafahv3u07dxalb56oq6mos6 0 161093 1962449 1910821 2026-05-07T10:08:48Z Makenzis 56151 1962449 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|aflagða úrúgvæska knattspyrnufélagið [[River Plate F.C.]] eða [[Club Atlético River Plate (Úrúgvæ)|samnefnt]] núverandi úrúgvæskt félag}} {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Club Atlético River Plate | Mynd = [[Mynd:River plate logo 2022.svg|120px]] | Gælunafn = Los Millonarios (Milljónamæringarnir) | Stytt nafn =CARP ( Club Atletico River Plate) | Stofnað = 25 maí 1901 (121 ára) | Leikvöllur = [[Estadio Monumental]], [[Búenos Aíres]] | Stærð = 83,074 | Knattspyrnustjóri = [[Martin Demichelis]] | Deild = [[Primera División (Argentína)]] | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 4. sæti |pattern_la1 = |pattern_b1 = _river2021h |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = _spfc20a |pattern_so1 = _spfc20h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = 000000 |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _river2021a |pattern_b2 = _river2021a |pattern_ra2 = _river2021a |pattern_sh2 = _adidasred |pattern_so2 = _3_stripes_white |leftarm2 = BF0000 |body2 = BF0000 |rightarm2 = BF0000 |shorts2 = FFFFFF |socks2 = BF0000 |pattern_la3 = |pattern_b3 = |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = |body3 = |rightarm3 = |shorts3 = |socks3 = }} '''Club Atlético River Plate''' , oftast þekkt sem '''River Plate''', er argentínskt knattspyrnufélag með aðsetur í [[ Núñez ]]-hverfi [[Buenos Aires]] borgar. River Plater er sigursælasta félag [[Argentína|Argentínu]] með 36 deildarmeistaratitla, 12 bikarmeistaratitla og hefur það m.a unnið 4 [[Copa Libertadores]]-titla. == Titlar == === Deildarmeistarar (36) === 1920 AAm, 1932 LAF, 1936 (Copa Campeonato), 1936 (Copa de Oro)[note 1] 1937, 1941, 1942, 1945, 1947, 1952, 1953, 1955, 1956, 1957, 1975 Metropolitano, 1975 Nacional, 1977 Metropolitano, 1979 Metropolitano, 1979 Nacional, 1980 Metropolitano, 1981 Nacional, 1985–86, 1989–90, 1991 Apertura, 1993 Apertura, 1994 Apertura, 1996 Apertura, 1997 Clausura, 1997 Apertura, 1999 Apertura, 2000 Clausura, 2002 Clausura, 2003 Clausura, 2004 Clausura, 2008 Clausura, 2014 Final === [[Copa Libertadores]] (4)=== *1986, 1996, 2015, 2018 === Heimsmeistarakeppni félagsliða (1)=== * 1986 == Tenglar == * https://www.cariverplate.com.ar/ * https://lapaginamillonaria.com/ * https://www.instagram.com/riverplate/?hl=es * https://www.youtube.com/c/riverplate {{S|1901}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] 5t8wj8cfj052657t4zeozzur0letkct 0 165495 1962405 1734986 2026-05-06T19:44:36Z Sveinbjornpalsson 34471 Er að rita upp viðtal î rokklandi um plötuna í hollum, vista á milli, þetts kemur með kalda vatninu. 1962405 wikitext text/x-wiki '''Frelsi til sölu''' er breiðskífa með Íslenska tónlistarmanninnum [[Bubbi Morthens|Bubba Morthens]] sem kom út [[13. nóvember]] [[1986]]. Myndin á umslagi plötunnar er mynd af Bubba í [[Bláa lónið|Bláa lóninu]] sem Bjarni Friðriksson, fyrrverandi hljóðmaður Egósins, tók. Umslaginu fylgdi mannréttindaryfirlýsing [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] og brot úr blaðinu Fantasíu þar sem að [[Jóhannes Sveinsson Kjarval]] andmælti hvalveiðum. Haustið 1987 var platan búinn að seljast í um 17.000 eintökum. Upptökustjóri var svíinn Christian Falk, og var platan tekin upp í Svíþjóð.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://open.spotify.com/episode/6vMKiCDYSvz3j1q5JKnkjP?si=E_Ur8CGETHiiOgdVOfQy9A|titill=Bubbi og Frelsi til sölu|höfundur=Rokkland / óli palli / Rás 2|útgefandi=Rúv|mánuður=Mars|ár=2019|mánuðurskoðað=Mai|árskoðað=2026}}</ref> Bubbi mætti í Rokkland í mars 2019 og sagði frá tilurð plötunnar. ''Serbinn'' varð til í jómfrúarferð Úrval-Útsýn til Algarve á Portúgal, og fjallar um einn fararstjórann, serbneska stelpu. Bubbi fann félagsskap hjá málaliða frá Angóla sem var með höld og tök á næturlífinu í strandbænum, og varð textinn til á ströndinni daginn eftir mikilfenglegt kvöld á hans vegum.<ref name=":0" /> == Lagalisti == '''Plata eitt: A-hlið''' # Serbinn # Sló Sló # Sex að morgni # Er nauðsynlegt að skjóta þá # Maðurinn í speglinum '''Plata eitt: B-hlið''' # Augun mín # Gaukur í klukku # Evrópa er fallin # Stikkfrí # Land til sölu '''Með geisladiskaútgáfu plötunnar sem kom út 6. júní 1987 bættust eftirfarandi lög við:''' # Blindsker # Leyndarmál frægðarinnar # Þjóðlag # Skyttan '''Síðan bættust eftirfarandi lög við upprunalegu plötunna:''' # Skyttan (úr kvikmyndinni Skytturnar) # Skapar fegurðin hamingjuna (af 12" plötu) # Búgí-vúgí elskhuginn (af 12" plötu) # Vítisengill á Davidson (Hjátaka) # Whale song (af Serbian Flower) # President song (af Serbian Flower) # Six o'clock in the morning (af Serbian Flower) # Serbian Flower (af Serbian Flower) # Paranoia (af Serbian Flower) [[Flokkur:Bubbi Morthens]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1986]] 1d6jajhxr4rrgyo8ooynt4583p1ngwm 0 175035 1962448 1910824 2026-05-07T10:01:22Z Makenzis 56151 1962448 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Club Atlético Independiente | Mynd = [[Mynd:Escudo del Club Atlético Independiente de Avellaneda.svg|150px]] | Gælunafn = ''El Rojo (þeir rauðu)'' <br/> ''Los Diablos Rojos (Rauðu djöflarnir)'' <br/> ''Rey de Copas (Konungar bikaranna)'' <br/> El Orgullo Nacional (Þjóðarstoltið)'' | Stytt nafn = Independiente | Stofnað = 1. janúar 1905 | Leikvöllur = [[Estadio Libertadores de América]] | Stærð = 48,069 | Knattspyrnustjóri = [[Ricardo Zielinski]] | Deild = [[Argentine Primera División]] | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 11. sæti | pattern_b1 = _independiente2223h | pattern_ra1 = _independiente2223h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _independiente2122h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 <!-- 2nd. kit --> | pattern_la2 = _independiente2223a | pattern_b2 = _independiente2223a | pattern_ra2 = _independiente2223a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _independiente2223a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = ffffff <!-- 3rd. kit -->| pattern_la3 = _independiente2023t | pattern_b3 = _independiente2023t | pattern_ra3 = _independiente2023t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = _independiente2023t | leftarm3 = 002040 | body3 = 002040 | rightarm3 = 002040 | shorts3 = 002040 | socks3 = 002040 }} '''Club Atlético Independiente''', almennt þekkt sem '''Independiente''', er [[Argentína|argentínskt]] knattspyrnufélag með aðsetur í [[Avellaneda]] einni af útborgum [[Buenos Aires]]. Það er talið eitt af fimm „stóru“ fótboltaliðunum í Argentínu þrátt fyrir að hafa síðast orðið Argentínumeistari árið 2002. Independiente er kunnast fyrir afrek sín utan heimalandsins þar sem það hefur m.a. unnið [[Copa Libertadores]] oftast allra, sjö sinnum - þar af fjórum sinnum í röð frá 1972 til 1975. Árin 1973 og 1984 varð liðið heimsmeistari félagsliða eftir sigra á Evrópumeisturunum. == Titlar == === Deildarmeistarar === (16) 1922 (AAm), 1926 (AAm), 1938, 1939, 1948, 1960, 1963, 1967 Nacional, 1970 Metropolitano, 1971 Metropolitano, 1977 Nacional, 1978 Nacional, 1983 Metropolitano, 1988–89, 1994 Clausura, 2002 Apertura === [[Copa Libertadores]] === (7) 1964, 1965, 1972, 1973, 1974, 1975, 1984 === HM félagsliða === (2) 1973, 1984 === Copa Sudamericana === (2) 2010, 2017 {{S|1905}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] k9mmsxlszsp752vxkml69v6096a7bv5 0 175060 1962369 1914332 2026-05-06T12:24:18Z Makenzis 56151 1962369 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Santos Futebol Clube | mynd = Santos Logo.png | Gælunafn = ''Peixe'' (Fiskurinn)<br />''Alvinegro'' (Þeir svarthvítu)<br />''Alvinegro Praiano'' (Svarthvítir af ströndinni)<br />''Santástico'' (Santagóðir) | Stytt nafn = Santos | Stofnað = 14. apríl 1912 | Leikvöllur = Vila Belmiro, [[Santos]] | Stærð = 16.068 | Knattspyrnustjóri = Odair Hellmann | Deild = Campeonato Brasileiro Série A | Tímabil =2025 | Staðsetning = 12.sæti (Série A); 14.sæti (Paulista) | pattern_la1 = _santos23h | pattern_b1 = _santos23h | pattern_ra1 = _santos23h | pattern_sh1 = _sport23a | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _santos23a | pattern_b2 = _santos23a | pattern_ra2 = _santos23a | pattern_sh2 = _cap23h | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _santos2223t | pattern_b3 = _santos2223t | pattern_ra3 = _santos2223t | pattern_sh3 = _santos2223t | pattern_so3 = | leftarm3 = 1C1F29 | body3 = 1C1F29 | rightarm3 = 1C1F29 | shorts3 = 1C1F29 | socks3 = 1C1F29 | American = true }} '''Santos Futebol Clube''' betur þekkt sem '''Santos''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá samnefndri borg. Félagið var stofnað árið 1912 og er kunnast fyrir að [[Pelé]] lék með því stærstan hluta ferils síns. [[Neymar]] er annar þekktur leikmaður þess. == Sigrar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 8 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1968, 2002, 2004 * '''Héraðsmeistarar: Campeonato Paulista''': 22 1935, 1955, 1956, 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1973, 1978, 1984, 2006, 2007, 2010, 2011, 2012, 2015, 2016 * '''[[Copa Libertadores]]''': 3 1962, 1963, 2011 * '''Heimsmeistarar félagsliða''': 3 1962, 1963, 1968 [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] {{S|1912}} beyus91umqz2ec7acg3zf9oqpa3f8ca 1962370 1962369 2026-05-06T12:24:44Z Makenzis 56151 1962370 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Santos Futebol Clube | mynd = Santos Logo.png | Gælunafn = ''Peixe'' (Fiskurinn)<br />''Alvinegro'' (Þeir svarthvítu)<br />''Alvinegro Praiano'' (Svarthvítir af ströndinni)<br />''Santástico'' (Santagóðir) | Stytt nafn = Santos | Stofnað = 14. apríl 1912 | Leikvöllur = Vila Belmiro, [[Santos]] | Stærð = 16.068 | Knattspyrnustjóri = Odair Hellmann | Deild = Campeonato Brasileiro Série A | Tímabil =2025 | Staðsetning = 12.sæti (Série A); <br /> 4.sæti (Paulista) | pattern_la1 = _santos23h | pattern_b1 = _santos23h | pattern_ra1 = _santos23h | pattern_sh1 = _sport23a | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _santos23a | pattern_b2 = _santos23a | pattern_ra2 = _santos23a | pattern_sh2 = _cap23h | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _santos2223t | pattern_b3 = _santos2223t | pattern_ra3 = _santos2223t | pattern_sh3 = _santos2223t | pattern_so3 = | leftarm3 = 1C1F29 | body3 = 1C1F29 | rightarm3 = 1C1F29 | shorts3 = 1C1F29 | socks3 = 1C1F29 | American = true }} '''Santos Futebol Clube''' betur þekkt sem '''Santos''' er [[Brasilía|brasilískt]] [[knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá samnefndri borg. Félagið var stofnað árið 1912 og er kunnast fyrir að [[Pelé]] lék með því stærstan hluta ferils síns. [[Neymar]] er annar þekktur leikmaður þess. == Sigrar == * '''[[Brasilíska úrvalsdeildin|Brasilískir meistarar]]''': 8 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1968, 2002, 2004 * '''Héraðsmeistarar: Campeonato Paulista''': 22 1935, 1955, 1956, 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1973, 1978, 1984, 2006, 2007, 2010, 2011, 2012, 2015, 2016 * '''[[Copa Libertadores]]''': 3 1962, 1963, 2011 * '''Heimsmeistarar félagsliða''': 3 1962, 1963, 1968 [[Flokkur:Brasilísk knattspyrnufélög]] {{S|1912}} 79pk25qh54rn082dirl76ieobl4f2ro 0 175064 1962459 1914333 2026-05-07T11:27:31Z Makenzis 56151 1962459 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Club Atlético Vélez Sarsfield | mynd = Escudo del Club Atlético Vélez Sarsfield.svg | Gælunafn = ''El Fortín'' (Virkið) | Stytt nafn = Vélez Sarsfield | Stofnað = 1. janúar 1910 | Leikvöllur = José Amalfitani Stadium, [[Búenos Aíres]] | Stærð = 49.540 | Knattspyrnustjóri = Ricardo Gareca | Deild = [[Argentine Primera División]] | Tímabil =2025 | Staðsetning =16. sæti | pattern_la1=_velez2023h | pattern_b1 =_velez23h | pattern_ra1=_velez2023h | pattern_sh1=_velez2023h | pattern_so1=_velez2023h | leftarm1=ffffff | body1=ffffff | rightarm1=ffffff | shorts1=ffffff | socks1=ffffff | pattern_la2=_velez2023a | pattern_b2=_velez2023a | pattern_ra2=_velez2023a | pattern_sh2=_velez2023a | pattern_so2=_velez2023a | leftarm2=0000FF | body2=0000FF | rightarm2=0000FF | shorts2=0000FF | socks2=0000FF }} '''Club Atlético Vélez Sarsfield''', eða bara '''Vélez Sarsfield''' er argentínskt félag frá [[Buenos Aires]]. Liðið hefur ellefu sinnum orðið argentínskur meistari og einu sinni hampað Suður-Ameríkutitlinum. ==Titlar== === Deildarmeistarar (11) === 1968 Nacional, 1993 Clausura, 1995 Apertura, 1996 Clausura, 1998 Clausura, 2005 Clausura, 2009 Clausura, 2011 Clausura, 2012 Inicial, 2012–13, 2024 === [[Copa Libertadores]] === 1994 === Heimsmeistarar félagsliða === 1994 {{S|1910}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] 97vjl9my7rufybipmwtzg902srgox5w 0 175124 1962452 1910840 2026-05-07T10:23:24Z Makenzis 56151 1962452 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Estudiantes de La Plata | Mynd = [[Mynd:Escudo de Estudiantes de La Plata.svg|120px]] | Gælunafn = Los Pincharratas (Rottudrápararnir); El León (Ljónið) | Stytt nafn = Estudiantes | Stofnað = 4. ágúst 1905 | Leikvöllur = [[Estadio Jorge Luis Hirschi]], [[La Plata]] | Stærð = 32.230 | Knattspyrnustjóri = [[Eduardo Domínguez]] | Deild = [[Primera División (Argentína)]] | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 15. sæti |pattern_la1 =_edelp2023h |pattern_b1 =_edelp2023h |pattern_ra1 =_edelp2023h |pattern_sh1 =_whitesides |pattern_so1 =_edelp2023h |leftarm1 = FF0000 |body1 = FF0000 |rightarm1 = FF0000 |shorts1 = 000000 |socks1 = 7f7f7f |pattern_la2 =_redborder |pattern_b2 =_edelp2023a |pattern_ra2 =_redborder |pattern_sh2 =_whitesides |pattern_so2 =_manutdh0607 |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FF0000 |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 = |pattern_b3 = |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = |body3 = |rightarm3 = |shorts3 = |socks3 = }} '''Estudiantes de La Plata''' , oftast þekkt sem '''Estudiantes''', er argentínskt knattspyrnufélag með aðsetur í [[La Plata]]-borg. Estudiantes er í hópi sigursælli félaga [[Argentína|Argentínu]] með 6 deildarmeistaratitla, 2 bikarmeistaratitla og hefur það m.a unnið 4 [[Copa Libertadores]]-titla. == Titlar == === Deildarmeistarar (6) === *1913 FAF, 1967 Metropolitano, 1982 Metropolitano, 1983 Nacional, 2006 Apertura, 2010 Apertura === [[Copa Libertadores]] (4)=== *1968, 1969, 1970, 2009 {{stubbur|knattspyrna}} {{S|1905}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] 44pq9k8bpefqd34ts87pphwq8k8giml 0 175125 1962457 1951132 2026-05-07T11:10:24Z Makenzis 56151 1962457 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Club Atlético San Lorenzo de Almagro | Mynd = [[Mynd:San lorenzo almagro logo.svg|120px]] | Gælunafn = Los Santos (Dýrlingarnir); Los Cuervos (Krákurnar); El Ciclón (Fellibylurinn); Azulgrana (Bláir og rauðir); Los Matadores (Drápararnir); Gauchos de Boedo (Boedo-pjakkarnir) | Stytt nafn =San Lorenzo | Stofnað = 1. apríl 1908 | Leikvöllur = [[Estadio Pedro Bidegain]], [[Búenos Aíres]] | Stærð = 47.964 | Knattspyrnustjóri = [[Gustavo Álvarez]] | Deild = [[Primera División (Argentína)]] | Tímabil =2025 | Staðsetning = 7. sæti |pattern_la1 = _slorenzo2122h |pattern_b1 = _slorenzo2122h |pattern_ra1 = _slorenzo2122h |pattern_sh1 = _sl2021h |pattern_so1 = _sl2021h |leftarm1 = 000040 |body1 = 000040 |rightarm1 = 000040 |shorts1 = 000040 |socks1 = 000040 |pattern_la2 = _slorenzo2122a |pattern_b2 = _slorenzo2122a |pattern_ra2 = _slorenzo2122a |pattern_sh2 = _sl2021a |pattern_so2 = _sl2021a |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 = _nikeparkderby3bg |pattern_b3 = _nikeparkderby3bg |pattern_ra3 = _nikeparkderby3bg |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = 000000 |body3 = 000000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 }} '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' , oftast þekkt sem '''San Lorenzo''', er argentínskt knattspyrnufélag með aðsetur í [[Buenos Aires]]. River Plater er sigursælt félag með 15 deildarmeistaratitla og 1 [[Copa Libertadores]]-titil. == Titlar == === Deildarmeistarar (15) === * 1923 AAm, 1924 AAm, 1927, 1933 LAF, 1936 (Copa de Honor), 1946, 1959, 1968 Metropolitano, 1972 Metropolitano, 1972 Nacional, 1974 Nacional, 1995 Clausura, 2001 Clausura, 2007 Clausura, 2013 Inicial === [[Copa Libertadores]] (1)=== *2014 === [[Copa Sudamericana]] (1)=== *2002 === [[Copa Mercosur]] (1)=== *2001 {{stubbur|knattspyrna}} {{S|1908}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] e0u4iodn34o3ak6ts2aab6gw1su6odu 0 175159 1962456 1914334 2026-05-07T11:01:54Z Makenzis 56151 1962456 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Racing Club de Avellaneda | mynd = Escudo de Racing Club (2014).svg | Gælunafn = ''La Academia'' (Akademían), ''El Primer Grande'' (Sá fyrsti stóri) | Stytt nafn = Racing Club | Stofnað = 25. mars 1903 | Leikvöllur = Estadio Presidente Perón, [[Búenos Aíres]] | Stærð = 61.000 | Knattspyrnustjóri = Fernando Gago | Deild = [[Argentine Primera División]] | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 5. sæti |pattern_la1 = _racing23h |pattern_b1 = _racing23h |pattern_ra1 = _racing23h |pattern_sh1 = _racing23h |pattern_so1 = _racing23h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _racing22a |pattern_b2 = _racing22a |pattern_ra2 = _racing22a |pattern_sh2 = _racing22h |pattern_so2 = _racing22h |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = 000040 |socks2 = 000000 |pattern_la3 = _racing22t |pattern_b3 = _racing22t |pattern_ra3 = _racing22t |pattern_sh3 = _racing22a |pattern_so3 = _racing22a |leftarm3 = |body3 = |rightarm3 = |shorts3 = |socks3 = FFFFFF }} '''Racing Club de Avellaneda''', eða bara '''Racing Club''' er argentínskt félag frá Avellaneda, hafnarborg í útjaðri [[Buenos Aires]]. Liðið hefur átján sinnum orðið argentínskur meistari og einu sinni hampað Suður-Ameríkutitlinum. ==Titlar== === Deildarmeistarar (18) === * 1913, 1914, 1915, 1916, 1917, 1918, 1919, 1921, 1925, 1949, 1950, 1951, 1958, 1961, 1966, 2001 Apertura, 2014, 2018–19 === [[Copa Libertadores]] (1) === * 1967 === Heimsmeistarar félagsliða (1) === * 1967 {{S|1903}} [[Flokkur:Argentínsk knattspyrnufélög]] ea2e3ld2khgqi51ls8clkcxjdt2my57 828 178902 1962444 1849664 2026-05-07T09:38:20Z NordNordWest 3127 updated map 1962444 Scribunto text/plain return { name = 'Malí', top = 25.5, bottom = 9.7, left = -12.6, right = 4.8, image = 'Mali adm location map 2023.svg', image1 = 'Mali relief location map.jpg' } tdb6i9vgw8dc17yfdh5q95g375gtv1u 0 180730 1962382 1920443 2026-05-06T13:13:39Z TKSnaevarr 53243 1962382 wikitext text/x-wiki '''Í ljósi sögunnar''' eru [[Útvarp|útvarps-]] og [[Hlaðvarp|hlaðvarpsþættir]] eftir [[Vera Illugadóttir|Veru Illugadóttur]]. Þættirnir hófu göngu sína árið 2016 og eru frumfluttir á [[Rás 1]]. Í þáttunum er fjallað um ýmis sagnfræðileg málefni, gjarnan með skírskotun í málefni líðandi stundar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/i-ljosi-sogunnar/23795|titill=Í ljósi sögunnar|útgefandi=Rúv|ár=2025|mánuðurskoðað=mars 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222334440d/i-ljosi-sogunnar-ekki-allur|title=Í ljósi sögunnar ekki allur - Vísir|last=Sigurðsson|first=Bjarki|date=2022-04-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-18}}</ref> == Þættir == {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |8. janúar 2016 |''Saga Sádi-Arabíu'' |Fjallað um sögu [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], hvernig þetta ríki í eyðimörk Arabíuskagans varð og til og hvernig það komst til áhrifa á alþjóðavettvangi. |- |15. janúar 2016 |''Eiturlyfjasmyglarar í Mexíkó'' |Aldarlöng saga eiturlyfjasmyglara í Mexíkó og rætur þeirrar vargaldar sem þar geisar á milli glæpagengja. |- |22. janúar 2016 |''Íranska kjarnorkuáætlunin'' |Fjallað um sögu írönsku [[Kjarnorka|kjarnorkuáætlunarinnar]]. Upphaf hennar má rekja allt til upphafs sjötta áratugarins, en fyrstu skrefin á kjarnorkubrautinni tóku Íranar með dyggri aðstoð og stuðningi Bandaríkjanna. |- |29. janúar 2016 |''Mubarak og egypska byltinginn'' |Fimm ár eru um þessar mundir síðan [[Hosni Mubarak]] Egyptalandsforseti hrökklaðist frá völdum eftir þriggja vikna fjöldamótmæli á götum egypskra borga. Í þættinum er rifjuð upp saga egypsku byltingarinnar og frásagnir Íslendinga sem voru í [[Kaíró]] þessa afdrifaríku daga í janúar og febrúar 2011. |- |5. febrúar 2016 |''Forsetakosningar í BNA 1948'' |Í þættinum er fjallað um [[forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 1948]], og ein óvæntustu kosningaúrslit bandarískrar stjórnmálasögu, þegar forsetinn [[Harry S. Truman|Harry Truman]] kom öllum að óvörum og sigraði andstæðing sinn, Repúblikanann [[Thomas Dewey]]. |- |12. febrúar 2016 |''Vladimír Pútín'' |Í þættinum er fjallað um æsku og uppvöxt [[Vladímír Pútín|Vladimírs Pútíns]] Rússlandsforseta, feril hans í sovésku leyniþjónustunni [[KGB]], afdrifarík augnablik í Dresden í Austur-Þýskalandi, og hvernig svo ólíklega vildi til að hann komst að lokum til æðstu metorða í Rússlandi. |- |17. febrúar 2016 |''Rúmenska byltingin'' |Í þættinum er fjallað um rúmensku byltinguna í desember 1989 og síðustu daga einræðisherrans [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceausescus]]. Þátturinn var endurfluttur 27. desember 2019. |- |19. febrúar 2016 |''Morðið á Olof Palme'' |Í þættinum er fjallað um morðið á [[Olof Palme]], forsætisráðherra Svíþjóðar, og árangurslitla leit sænsku lögreglunnar að banamani hans, en þrjátíu ár eru um þessar mundir frá því að Palme var skotinn til bana á götu í miðborg Stokkhólms. |- |26. febrúar 2016 |''Morðið á Olof Palme II'' |Síðari þáttur um morðið á sænska forsætisráðherranum [[Olof Palme]], en um þessar mundir eru þrjátíu ár liðin síðan hann var skotinn til bana í miðborg Stokkhólms. Í þessum þætti er fjallað nánar um árangurslitla leit sænsku lögreglunnar að banamanni forsætisráðherrans og farið yfir ýmsar kenningar um það hver gæti hafa staðið að baki morðinu. Voru það kúrdískir hryðjuverkamenn, suðurafríska leyniþjónustan eða jafnvel lögreglan sjálf? |- |4. mars 2016 |''Donald Trump'' |Í þættinum er fjallað um ættir bandaríska forsetaframbjóðandans og auðjöfursins [[Donald Trump|Donalds Trump]], og hvernig afi hans og faðir auðguðust á sínum tíma. Afinn, þýskur innflytjandi, rak meðal annars hótel og vændishús fyrir gullgrafara í gullæðinu í Klondike, og sonur hans, faðir Donalds Trump, byggði svo upp mikið fasteignaveldi í New York með stuðningi úr opinberum sjóðum, en var umdeildur bæði fyrir kynþáttamismunun og fjármálamisferli. Þátturinn var endurfluttur 19. ágúst 2016. |- |11. mars 2016 |''Náttúruhamfarir og kjarnorkuslys í Japan'' |Fimm ár liðin frá [[Hamfarirnar í Japan 2011|náttúruhamförunum miklu]] og kjarnorkuslysinu í Japan 11. mars 2011, þegar sterkur jarðskjálfti, níu að stærð, reið yfir Japan, flóðbylgja skall á norðausturströnd landsins og alvarlegt bræðsluslys varð í kjarnorkuveri í [[Fukushima]]. |- |14. mars 2016 |''Æska og uppvöxtur Donalds Trumps'' |Í þættinum verður fjallað um æsku, uppvöxt og upphaf viðskiptaferils forsetaframbjóðendans og fasteignajöfursins [[Donald Trump|Donalds Trumps]]. |- |1. apríl 2016 |''Radovan Karadzic'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Radovan Karadzic|Radovans Karadzic]], leiðtoga Bosníuserba í Júgóslavíustríðinum, sem nýverið var dæmdur í fjörutíu ára fangelsi af stríðsglæpadómstól fyrir þjóðarmorð og glæpi gegn mannkyni, og lygilegan flótta hans undan réttvísinni í þrettán ár. |- |8. apríl 2016 |''Nagorno-Karabakh í Kákasus'' |Í þættinum er fjallað um héraðið [[Nagorno-Karabakh]] í Kákasus sem [[Armenía]] og [[Aserbaísjan]] hafa eldað grátt silfur vegna frá falli Sovétríkjanna. Allt að 30 þúsund manns féllu í sex ára stríði um Nagorno-Karabakh sem lauk með vopnahléi árið 1994. Friðarviðræður hafa ekki skilað árangri og síðast kom til átaka í héraðinu fyrir örfáum dögum. |- |15. apríl 2016 |''Líbía'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Líbía|Líbíu]] í Norður-Afríku á tuttugustu öld. Þátturinn var endurfluttur 20. apríl 2018. |- |22. apríl 2016 |''Dilma Rousseff'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] Brasilíuforseta, sem nú er sökuð um spillingu og embættisglöp. Hún var skæruliði á dögum herforingjastjórnar í Brasilíu, sat í fangelsi og sætti þar hryllilegum pyntingum - en varð síðar forseti eins fjölmennasta og stærsta ríkis á jörðinni og ein valdamesta kona heims. |- |29. apríl 2016 |''Tsjernóbyl-slysið'' |Um slysið í [[Kjarnorkuslysið í Tsjernobyl|Tsjernóbyl-kjarnorkuverinu]] í Úkraínu 26. apríl 1986, alvarlegasta kjarnorkuslys sögunnar. |- |6. maí 2016 |''Erdogan Tyrklandsforseti'' |Fjallað um ævi og feril [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogans]], forseta Tyrklands. |- |13. maí 2016 |''Hillary Rodham Clinton'' |Fjallað um bandarísku stjórnmálakonuna [[Hillary Clinton]], æsku hennar og námsár og upphaf sambandsins hennar við [[Bill Clinton]]. |- |20. maí 2016 |''Nauðungarflutningar á Krímtatörum'' |Í þættinum er fjallað um nauðungarflutningana á [[Krímtatarar|Krímtatörum]] árið 1944, en lag um þá hörmungaratburði sigraði í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva á dögunum. [[Jósef Stalín]] sakaði Tatara á Krímskaga um landráð og svik og lét því flytja alla þjóðina, nærri tvö hundruð þúsund manns, til Úsbekistan um borð í gripalestum. Þar beið þeirra vist í fangabúðum, og talið að allt að fjörutíu prósent krímtatörsku þjóðarinnar hafi týnt lífi á fyrstu árunum eftir flutninginn. |- |3. júní 2016 |''Nepalska konungsfjölskyldan'' |Í þættinum er fjallað um [[Konunglegu fjöldamorðin í Nepal|konungsmorðin í Nepal]], þegar, árið 2001, að krónprins Nepals skaut til bana alla sína nánustu fjölskyldu, þar á meðal konung og drottningu landsins. |- |10. júní 2016 |''Rodrigo Duterte'' |Í þættinum er fjallað um hinn umdeilda forseta Filippseyja, [[Rodrigo Duterte]], sem styður dauðasveitir sem myrða eiturlyfjasala og aðra glæpamenn og hefur jafnvel sjálfur drepið menn. Þátturinn var áður á dagskrá í júní. |- |27. júní 2016 |''Boko Haram'' |Í þættinum er fjallað um sögu nígerísku öfgasamtakanna [[Boko Haram]]. Vígamenn samtakanna eru taldir hafa að minnsta kosti tuttugu þúsund mannslíf á samviskunni og meira en tvær milljónir manna hafa lent á hrakhólum vegna árasa þeirra, sem beinast jafnt gegn nígerískum stjórnvöldum og óbreyttum borgurum. |- |1. júlí 2016 |''Victoria Woodhull'' |Í þættinum er fjallað um lygilega ævi baráttukonunnar [[Victoria Woodhull|Victoriu Woodhull]], sem árið 1872 varð fyrsta konan til að bjóða sig fram til forseta Bandaríkjanna, mörgum áratugum áður en bandarískar konur fengu kosningarétt. Hún var sömuleiðis með fyrstu kvenkyns verðbréfasölum á Wall Street, sjáandi, tugthúslimur, og boðberi frjálsra ásta löngu á undan sinni samtíð. |- |8. júlí 2016 |''Indland og Pakistan'' |Í þættinum er fjallað um [[Skipting Indlands|skiptingu]] bresku nýlendunnar Indlands í tvö sjálfstæð ríki, [[Indland]] og [[Pakistan]], árið 1947, aðdraganda skiptingarinnar og þær ómældu hörmungar sem þær höfðu í för með sér fyrir borgara beggja nýju ríkjanna. Þátturinn var endurfluttur 30. júní 2017. |- |15. júlí 2016 |''Indland og Pakistan II'' |Seinni þáttur um skiptingu bresku nýlendunnar Indlands í tvö sjálfstæð ríki, Indland og Pakistan, árið 1947. Í þessum þætti er fjallað um eftirmál skiptingarinnar og hlutskipti almennra borgara í báðum nýju ríkjunum, en allt að fimmtán milljónir manna hröktust á flótta eftir skiptinguna og hundruð þúsunda féllu í átökum eða fórust á flóttanum. Þátturinn var endurfluttur 7. júlí 2017. |- |22. júlí 2016 |''Port Arthur-fjöldamorðin og skotvopn í Ástralíu'' |Í þættinum er fjallað um [[fjöldamorðin í Port Arthur]] í Ástralíu árið 1996, þegar ungur maður myrti 35 og særði fjölda manns í mannskæðustu skotárás í ástralskri sögu. Morðin urðu til þess að áströlsk stjórnvöld settu stranga skotvopnalöggjöf og gerðu hundruð þúsunda öflugra skotvopna upptæk, aðgerðir sem stundum eru nefndar sem möguleg fyrirmynd að herðingu skotvopnalaga í Bandaríkjunum. Þátturinn var áður á dagskrá  24. júní 2016. |- |29. júlí 2016 |''Valdaránið í Grikklandi 1967'' |Í skjóli nætur þann 21. apríl 1967 [[Valdaránið í Grikklandi 1967|tóku nokkrir hægrisinnaðir herforingjar öll völd]] í Grikklandi í hendur sér, settu herlög, bönnuðu stjórnmálaflokka og allt andóf og fangelsuðu þúsundir manna. Herinn [[Herforingjastjórnin í Grikklandi|stjórnaði Grikklandi]] næstu sjö árin. Fjallað er um aðdraganda og ástæður valdaránsins, hlutskipti almennings á herstjórnarárunum, skammlífa uppreisn stúdenta í Aþenu og það sem að lokum varð herforingjunum að falli. Þátturinn var endurfluttur 14. júlí 2017. |- |5. ágúst 2016 |''Stonewall'' |Í þættinum er fjallað um atburð sem markaði vatnaskil í réttindabaráttu samkynhneigðra og hinsegin fólks í Bandaríkjunum og á heimsvísu, gestir á Stonewall Inn, næturklúbbi fyrir homma og hinsegin fólk í Greenwich Village í New York [[Stonewall-uppþotin|risu upp]] gegn lögreglumönnum sem ætluðu að loka staðnum, sumarið 1969. Þátturinn var endurfluttur 11. ágúst 2017. |- |12. ágúst 2016 |''Raoul Wallenberg'' |Í þættinum er fjallað um ráðgátuna um sænska stjórnarerindrekann [[Raoul Wallenberg]] sem bjargaði lífi þúsunda gyðinga í Búdapest í seinni heimsstyrjöld en hvarf svo sporlaust í stríðslok. |- |26. ágúst 2016 |''Rætur Íslamska ríkisins'' |Þátturinn er annar af tveimur um rætur og upphaf [[Íslamska ríkið|hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við Íslamskt ríki]] og hafa á síðustu árum lagt undir sig landsvæði í Írak og Sýrlandi og staðið á bak við ótal hryðjuverk og ódæðisverk um heim allan. Í þessum fyrri þætti er farið yfir ævi og ferils Jórdaníumannsins miskunnarlausa [[Abu Musab Al-Zarqawi]], sem notfærði sér ólguna í kjölfar [[Íraksstríðið|innrásar Bandaríkjamanna í Írak]] 2003 til þess að koma á fót hryðjuverkasamtökunum sem síðar urðu að Íslamska ríkinu. Síðari þáttur um Íslamska ríkið verður á dagskrá að viku liðinni. Þátturinn var endurfluttur í uppfærðri útgáfu 21. júlí 2017. |- |2. september 2016 |''Íslamska ríkið II'' |Síðari þáttur af tveimur um sögu hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við Íslamskt ríki, hafa á síðustu árum lagt undir sig landsvæði í Írak og Sýrlandi og staðið á bak við ótal hryðjuverk um heim allan. Í þessum síðari þætti er fjallað um það hvernig hópur hryðjuverkamanna í Írak notfærði sér upplausnina í grannríkinu Sýrlandi til að kveða sér hljóðs, og uppgang núverandi leiðtoga samtakanna, [[Abu Bakr Al-Baghdadi]], sem útnefnt hefur sjálfan sig arftaka [[Múhameð|Múhameðs]] spámanns á jörðu. Þátturinn var endurfluttur 28. júlí 2017. |- |9. september 2016 |''Islam Karimov og Úsbekistan'' |Í þættinum er fjallað sögu [[Úsbekistan]] á síðustu áratugum. Sagt er frá ævi og valdatíð [[Islam Karimov|Islams Karimovs]], einræðisherrans miskunnarlausa sem nýlega féll frá, og var meðal annars alræmdur fyrir að láta sjóða andófsmenn lifandi, og sömuleiðis litríkri dóttur Karimovs, [[Gulnara Karimova|Gulnöru]], sem var ríkasta kona Úsbekistan, dreymdi um að verða alþjóðleg poppstjórna, en lenti svo upp á kant við föður sinn og lenti í stofufangelsi. |- |16. september 2016 |''Týndi Franklin-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um [[Týndi Franklin-leiðangurinn|leiðangur]] breska landkönnuðarins [[John Franklin|John Franklins]] í Norður-Íshaf í leit að [[Norðvesturleiðin|norðvestursiglingaleiðinni]]. Franklin hvarf sporlaust á leiðinni og aldrei hefur fengist fullkomlega á hreint hvað varð af honum, tveimur skipum hans og 130 manna áhöf, en nýverið fannst annað skipa hans á botni við kanadíska heimskautaeyju. |- |23. september 2016 |''Kim Il-sung'' |Í þættinum er fjallað um tildrög þess að Kóreuskaganum var skipt upp í Norður- og Suður-Kóreu, ævi fyrsta leiðtoga Norður-Kóreu, einræðisherrans [[Kim Il-sung]], og upphaf kjarnorkuáætlunar norðurkóreska ríkisins. |- |30. september 2016 |''Norður-Kórea II'' |I þættinum er fjallað nánar um sögu Norður-Kóreu, stjórnarhætti stofnanda ríkisins Kim Il Sung sem og valdatíð sonar hans [[Kim Jong-il]], en fljótlega eftir að hann tók við stjórninni varð hryllileg hungursneyð í Norður-Kóreu sem talið er að hafi orðið allt að þremur milljón manns að bana. |- |7. október 2016 |''Aleppó'' |Í þættinum er fjallað um sögu borgarinnar [[Aleppó]] í norðanverðu Sýrlandi, sem orðið hefur hvað verst úti í [[Sýrlenska borgarastyrjöldin|sýrlensku borgarastyrjöldinni]]. Aleppó hefur lengi verið viðskiptamiðstöð Sýrlands og er jafnframt meðal þeirra borga heims sem á sér lengsta sögu óslitinnar búsetu. Í gegnum aldirnar og árþúsundin hafa ótal innrásarherir og konungsríki komið og farið, en borgin alltaf verið á sínum stað. |- |14. október 2016 |''Aleppó II'' |Síðari þáttur af tveimur um sögu hinnar stríðshrjáðu borgar Aleppó í Sýrlandi. Í þessum þætti er sjónum beint að þeim rúmlega fjögur hundruð árum sem borgin var á valdi [[Tyrkjasoldán]]s. Það tímabil í sögu borgarinnar einkenndist lengi vel af uppgangi og friðsæld, en þegar tuttugasta öldin nálgaðist var friðurinn úti. |- |21. október 2016 |''Bhumibol Taílandskonungur'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Bhumibol Adulyadej|Bhumibols Adulyadej]], sem ríkti sem konungur Taílands í sjö áratugi, frá 1946 og allt þar til hann lést. Konungurinn var elskaður og dáður af þjóð sinni en ekki yfir það hafinn að blanda sér í stjórnmál Taílands, og ævisaga hans er samofin sögu Taílands síðustu áratugina. |- |28. október 2016 |''Nárú'' |Í þættinum er fjallað um eyjuna [[Nárú]] í Kyrrahafi, eitt minnsta sjálfstæða ríkis í heimi. Nárú fór á örfáum áratugum frá því að vera eitt ríkasta lands heims til gjaldþrots, og hefur verið í fréttum síðustu misseri vegna umdeildra flóttamannabúða sem eyjaskeggjar reka fyrir áströlsk stjórnvöld. Meðal þess sem einnig kemur við sögu í lygilegru sögu Nárú er fugladrit, bresk popphljómsveit, [[Leonardo da Vinci]], hryðjuverkasamtökin [[Al-Kaída]], þrjóskur norskur skipstjóri og rússneska mafían. Þátturinn var endurfluttur 4. ágúst 2017. |- |4. nóvember 2016 |''Þjóðarmorðið í Namibíu'' |Í þættinum er fjallað um fyrsta þjóðarmorð tuttugustu aldarinnar, þegar þýskir nýlenduherrar í því sem nú er Namibía í Suðvestur-Afríku réðust af fullum þunga að hirðingjaþjóð [[Hereróar|Hereróa]] sem hafði lítið gert þeim annað en að reyna að krefjast réttar síns gegn yfirgangi Þjóðverja. Tugþúsundum var þá útrýmt á þaulskipulagðan hátt af þýskum hermönnum, fólk látið veslast upp í skraufþurri eyðimörkinni eða þrælað til dauða í fangabúðum. Þátturinn var uppfærður og endurfluttur 15. nóvember 2019. |- |11. nóvember 2016 |''Forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 1948'' |Fjallað um [[forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 1948]], og ein óvæntustu kosningaúrslit bandarískrar stjórnmálasögu, þegar forsetinn [[Harry Truman]] kom öllum að óvörum og sigraði andstæðing sinn, Repúblikanann [[Thomas Dewey]]. Þátturinn var áður á dagskrá í febrúar. |- |18. nóvember 2016 |''Daniel Ortega'' |Í þættinum er fjallað um stormasama sögu Níkaragva í Mið-Ameríku og sér í lagi ævi og feril [[Daniel Ortega|Daniels Ortega]], sem nýverið var kjörinn forseti landsins í þriðja sinn, en hann var áður leiðtogi skæruliðahreyfingar [[Þjóðfrelsisfylking sandínista|Sandínista]] sem tók völdin í Níkaragva í byltingu árið 1979. |- |25. nóvember 2016 |''Flugslysið í Smólensk'' |Í þættinum er fjallað um það þegar þota sem flutti [[Lech Kaczynski]], forseta Póllands, og fleiri pólsk fyrirmenni [[Smolensk-flugslysið|fórst við lendingu]] í [[Smólensk]] í Rússlandi í apríl 2010. Allir um borð fórust og slysið varð pólsku þjóðinni mikið reiðarslag. |- |2. desember 2016 |''Dauði Tasmaníutígursins'' |Í þættinum er fjallað um sorgleg örlög [[Tasmaníutígur|Tasmaníutígursins]], einstakrar rándýrategundar sem var einungis að finna á eyjunni Tasmaníu við Ástralíu. Varla leið öld frá því að Evrópumenn hófu landnám á Tasmaníu þar til tígurinn var útdauður, fórnarlamb ofveiða og rógburðar manna. Þátturinn var endurfluttur 13. ágúst 2018. |- |9. desember 2016 |''Suður-Kórea'' |Í þættinum er fjallað um sögu Suður-Kóreu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Meðal annars er fjallað um einræðisstjórn hershöfðingjans [[Park Chung-hee]], sem er faðir núverandi forseta [[Park Geun-hye|Park Geung-hye]]. Morðin á hershöfðingjanum og konu hans gerðu það að verkum að dóttir þeirra komst í kynni við spilltan leiðtoga sértrúarsöfnuðar, en uppljóstranir um tengsl forsetann við söfnuðinn hefur nú orðið kveikjan að mestu fjöldamótmælum í sögu Suður-Kóreu. |- |6. janúar 2017 |''Taívan'' |Í þættinum er fjallað um stormasama sögu eyríkisins Taívans eða Lýðveldsins Kína eins og það heitir formlega, og samskipti þess við risavaxinn nágranna sinn, Alþýðulýðveldið Kína. |- |13. janúar 2017 |''Hakkarar'' |Í þættinum er fjallað um nokkur tilvik þess að hakkar og tölvuþrjótar hafi látið til sín taka á alþjóðavettvangi, stundað njósnir og jafnvel valdið milliríkjadeilum. Meðal annars er fjallað um ötula leit bandarísks kerfisumsjónarmanns að dularfullum hakkara árið 1986, umfangsmikla tölvuárás á Eistland og háþróaðan tölvuorm sem herjaði á kjarnorkuver Írana. |- |20. janúar 2017 |''Scandinavian Star'' |Í þættinum er fjallað um eldsvoðann í ferjunni [[Scandinavian Star]] í apríl 1990. Eldur kviknaði um borð í skipinu á siglingu frá Ósló til Frederikshavn með þeim afleiðingum að 159 manns létu lífið. Nýverið birtu fjölmiðlar í Noregi og Danmörku upplýsingar úr rannsókn norskrar þingnefndar á eldsvoðanum sem varpa nýju ljósi á málið. |- |27. janúar 2017 |''Hafez al-Assad'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Hafez al-Assad]], forseta Sýrlands frá 1970 til 2000, og föður núverandi Sýrlandsforseta [[Bashar al-Assad|Bashars al-Assad]], sem ólst upp í sárri fátækt í afskekktu fjallaþorpi í norðanverðu Sýrlandi, en endaði sem miskunnarlaus einræðisherra. |- |3. febrúar 2017 |''Bashar al-Assad'' |Í þættinum er fjallað um ævi og fjölskyldu [[Bashar al-Assad|Bashars al-Assad]], sem tók við embætti forseta Sýrlands af föður sínum árið 2000. |- |10. febrúar 2017 |''Rohingja-þjóðin í Búrma'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Róhingjar|Rohingja-þjóðarinnar]] í Búrma. Rohingjar hafa lengi átt undir högg að sækja í heimalandi sínu, sætt ofsóknum og Rohingjar eru ríkisfangs- og réttindalausir. Búrmíski herinn hefur undanfarnar vikur og mánuði framið fjöldamorð á Rohingjum og fleiri voðaverk og stjórnvöld í Búrma sætt harðri gagnrýni frá alþjóðasamfélaginu. |- |24. febrúar 2017 |''Japanskir Bandaríkjamenn í fangabúðum'' |Eftir [[Árásin á Perluhöfn|árás japanska hersins]] á bandarísku flotastöðina Pearl Harbor árið 1941 voru nærri 120 þúsund Bandaríkjamenn af japönskum ættum gerðir brottrækir af heimilum sínum á vesturströnd Bandaríkjanna, og sendir í fangabúðir þar sem þeir dvöldu nær öll stríðsárin. Fæstir fanganna höfðu nokkuð til saka unnið annað en að eiga ættir að rekja til óvinaríkisins Japan, og stór hluti þeirra voru bandarískir ríkisborgarar. |- |3. mars 2017 |''Andrée-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um [[Andrée-leiðangurinn]], tilraun þriggja Svía til að komast á Norðurpólinn í loftbelg árið 1897, tilraun sem endaði með ósköpum, þegar loftbelgurinn brotlendi og þremenningunum biðu margra mánaða hrakningar á heimskautaísnum. |- |10. mars 2017 |''Jemen I'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Jemen|Jemens]]. Jemen er í dag [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|stríðshrjáð]] og sárafátækt, en fyrr á öldum var það eitt mesta menningarsvæði Arabíuskagans, og miðstöð verslunar og viðskipta, sem ótal stórveldi gerðu tilraun til þess að leggja undir sig öldum saman, en yfirleitt með litlum árangri. |- |17. mars 2017 |''Jemen II'' |Síðari þáttur um sögu [[Jemen|Jemens]]. |- |24. mars 2017 |''Nikolai Vavilov'' |Í þættinum er fjallað um rússneska grasafræðinginn [[Nikolai Vavilov]], sem vann brautryðjendarannsóknir á korni og öðrum nytjajurtum á fyrstu áratugum tuttugustu aldar og byggði upp stærsta fræbanka heims, en lenti síðar á ferlinum í hatrammri glímu við andvísindaleg öfl í hinum nýstofnuðu Sovétríkjum. |- |31. mars 2017 |''Robert Mugabe'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Robert Mugabe|Roberts Mugabe]], forseta Simbabve. |- |7. apríl 2017 |''Téténía'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Téténía|Téténíu]] í Kákasusfjöllum og téténsku þjóðarinnar og aldalangrar [[Téténíustríðið|baráttu]] hennar við risavaxna granna sinn til vesturs, Rússland. |- |21. apríl 2017 |''Téténía II'' |Í þættinum er fjallað áfram um sögu Téténíu í Kákasusfjöllum, sér í lagi seinni [[Seinna Téténíustríðið|innrás Rússlands í Téténíu 1999]], aðdraganda hennar og afleiðingar. |- |28. apríl 2017 |''Haymarket'' |Í þættinum er fjallað um ástæðu þess að [[Fyrsti maí|alþjóðlegur baráttudagur verkalýðsins]] er haldinn hátíðlegur einmitt 1. maí, [[Blóðbaðið á Haymarket|blóðbaðið á Haymarket-torgi]] í Chicago árið 1886. |- |5. maí 2017 |''Sarajevó-handritið'' |Í þættinum er sögð ótrúleg saga forns Gyðingahandrits sem skrifað var á Spáni á fimmtándu öld, rataði síðar til Sarajevó í Bosníu þar sem menn lögðu sig oftar en einu sinni í lífshættu við að bjarga því frá eyðileggingu. |- |12. maí 2017 |''Nauðungarflutningarnir á Krímtatörum'' |Í þættinum er fjallað um sögulegan bakgrunn sigurlags Úkraínu í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva í fyrra, nauðungarflutningana á [[Krímtatarar|Krímtatörum]] árið 1944. Þá sakaði [[Jósef Stalín]] Tatara á Krímskaga um landráð og svik og lét því flytja alla þjóðina, nærri tvö hundruð þúsund manns, til Úsbekistan um borð í gripalestum. Þar beið þeirra vist í fangabúðum, og talið að allt að fjörutíu prósent krímtatörsku þjóðarinnar hafi týnt lífi á fyrstu árunum eftir flutninginn. Þátturinn var áður á dagskrá í maí í fyrra. |- |19. maí 2017 |''John F. Kennedy I'' |Í þættinum er fjallað um [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseta, en senn verða hundrað ár liðin frá fæðingu hans, 29. maí 1917. Í þessum þætti er fjallað um rætur hinnar nafntoguðu Kennedy-ættar og æsku forsetans sáluga. |- |26. maí 2017 |''John F. Kennedy II'' |Í þættinum er fjallað áfram um ævi [[John F. Kennedy|Johns F. Kennedy]] Bandaríkjaforseta, en þann 29. maí verða hundrað ár liðin frá fæðingu hans. Í þessum þætti er fjallað um upphafið að stjórnmálaferli Kennedys, tíma hans á þingi og [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1960|kosningabaráttuna 1960]]. |- |9. júní 2017 |''Sex daga stríðið'' |Í þættinum er fjallað um [[Sex daga stríðið|sex daga stríð Ísraels og Egyptalands]] og annarra Arabaríkja í júní 1967, fyrir hálfri öld. |- |16. júní 2017 |''Hundar í kapphlaupi við dauðann'' |Veturinn 1924-1925 ógnaði barnaveikifaraldur afskekktri byggð í Norður-Alaska. Byrgðir bæjarlæknisins af mótefni við barnaveiki voru fljótt á þrotum, og aðeins ein leið fær til að flytja meira mótefni til bæjarins: með hundasleða. Á nokkrum janúardögum unnu hugdjarfir menn og hundar því ótrúlegt afrek og fluttu viðkvæmt mótefnið þúsund kílómetra leið í nístingskulda og kafaldsbyl. |- |23. júní 2017 |''Taiping-uppreisnin'' |Í þættinum er fjallað um [[Taiping-uppreisnin|Taiping-uppreisnina]] í Kína um miðja nítjándu öld, þegar maður sem taldi sig son Guðs leiddi milljón manna her gegn Kínakeisara, með þeim afleiðingum að minnsta kosti tuttugu milljón manns týndu lífi. |- |18. ágúst 2017 |''Farúk Egyptalandskonungur'' |Sumarið 1952 rændu herforingjar, með [[Gamal Abdúl Nasser]] í broddi fylkingar, völdum í Egyptalandi. Þeir steyptu þá af stóli konungi landsins, [[Farúk Egyptalandskonungur|Farúk]]. Farúk er í dag helst minnst fyrir yfirgengilega eyðslusemi, fjárhættuspil, kvennafar og ofát. Hann lifði hátt bæði sem konungur, og í útlegð í Evrópu á síðustu árum ævinnar, og át sig á endanum í hel. |- |25. ágúst 2017 |''Bandarískir nasistar'' |Í þættinum er fjallað um [[Þýsk-bandaríska bandalagið]], nasistasamtök sem starfrækt voru af Bandaríkjamönnum af þýskum ættum á árunum fyrir seinni heimsstyrjöld, með [[Nasistaflokkurinn|þýska nasistaflokkinn]] sem fyrirmynd. |- |1. september 2017 |''Angela Merkel'' |Í þættinum er fjallað um einn áhrifamesta stjórnmálamann samtímans, [[Angela Merkel|Angelu Merkel]] Þýskalandskanslara. Sagt er frá uppvexti hennar sem prestsdóttir í Austur-Þýskalandi, ferli í eðlisfræðirannsóknum, kynni af leyniþjónustunni [[Stasi]] og undraverðs uppgangs hennar í pólitík eftir [[fall Berlínarmúrsins]]. |- |8. september 2017 |''Stofnun Norður-Kóreu'' |Í þættinum er fjallað um tildrög þess að Kóreuskaganum var skipt upp í Norður- og Suður-Kóreu eftir seinni heimsstyrjöld, ævi fyrsta leiðtoga Norður-Kóreu, einræðisherrans [[Kim Il-Sung]], og upphaf kjarnorkuáætlunar norðurkóreska ríkisins. Þátturinn var áður á dagskrá í september 2016. |- |15. september 2017 |''Saga risapöndunnar'' |Í þættinum er fjallað um eitt umtalaðasta dýr dýraríkisins, hinn svarthvíta [[pandabjörn]]. Í þessum fyrri þætti af tveimur um sögu pöndunnar er fjallað meðal annars um það þegar vestrænir menn komust fyrst í kynni við pöndur, fyrsta pönduæðið, þegar bandarísk kona veiddi fyrst Vesturlandabúa lifandi pönduhún og fór með hann til New York, svo og fyrstu dæmi þess að pöndur væru fluttar milli landa í pólitískum tilgangi. |- |22. september 2017 |''Saga risapöndunnar II'' |Síðari þáttur af tveimur um sögu pandabjarna. Í þessum þætti er meðal annars fjallað um einn frægasta pandabjörn tuttugustu aldar, Chi-Chi, sem flæktist inn í kalda stríðið, [[Heimsókn Nixons til Kína 1972|heimsókn Richards Nixon Bandaríkjaforseta til Kína]] og pandabirnina sem komu í kjölfarið til Bandaríkjanna. |- |29. september 2017 |''Min Kóreudrottning'' |Í þættinum er fjallað um tildrög þess að Kórea varð japönsk nýlenda í upphafi tuttugustu aldar og endalok hins aldagamla kóreska konungsríkis. Þar kemur við sögu síðasta drottning Kóreu, [[Min Kóreudrottning|Min]], ein merkilegasta kona kóreskrar sögu, sem komst til valda í karllægu ríki með bæði kænsku og hörku, reyndi að standa uppi í hárinu á Japönum en galt að lokum fyrir með lífi sínu. Umsjón: Vera Illugadóttir. |- |13. október 2017 |''Kúrdar í Írak'' |Í þættinum er fjallað um baráttu [[Kúrdar|Kúrda]] í Írak fyrir sjálfstæðu ríki. Kúrdískir uppreisnarmenn háðu tvö mannskæð stríð við írösk stjórnvöld á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar, en það voru jafnframt miklir umbrotatímar í sögu Íraks. |- |20. október 2017 |''Xi Jinping'' |Í þættinum er fjallað um ævi eins valdamesta manns heims, [[Xi Jinping]], formanns [[Kommúnistaflokkur Kína|kínverska kommúnistaflokksins]] og forseta Kína. Xi var af kommúnískum aðalsættum en varði þó táningsárum sínum við erfiðisvinnu í helli í afskekktri sveit. |- |27. október 2017 |''Gíslataka í leikhúsi í Moskvu'' |Fimmtán ár eru um þessar mundir frá því að téténskir hryðjuverkamenn [[Gíslatakan í Dúbrovka-leikhúsinu|tóku um 900 manns í gíslingu]] í leikhúsi í Moskvu. Í þættinum er atburðarásinni þessa októberdaga í Moskvu 2002 lýst. Umsátri um leikhúsið lauk með harmleik og dauða meira en hundrað gísla, og enn í dag er spurningum ósvarað um málið. Þátturinn var endurfluttur 3. janúar 2020. |- |1. desember 2017 |''Kim Jong-un'' |Í þættinum er fjallað um [[Kim Jong-un]], einræðisherra í Norður-Kóreu, og þann þriðja úr Kim-ættinni sem fer með æðstu völd þar í landi. Farið er það litla sem vitað er með vissu um æsku og uppvöxt Jong-un og fyrstu ár hans við völd. |- |8. desember 2017 |''Kúrú'' |Í þættinum er fjallað um dularfullan og ólæknandi sjúkdóm sem herjaði á frumstæða fjallaþjóð í Nýju Gíneu um miðbik tuttugustu aldar, og bandarískan vísindamann sem leysti ráðgátuna um sjúkdóminn, fékk Nóbelsverðlaunin fyrir en reyndist síðar hafa framið alvarlegan glæp. |- |15. desember 2017 |''Jerúsalem I'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Jerúsalem]] frá því til forna og fram að aldamótum tuttugustu aldar, en á því langa tímabili skiptust á skin og skúrir í sögu borgarinnar helgu, sem ýmist var barist um af heilagri sannfæringu eða hún afskipt og afskekkt. |- |22. desember 2017 |''Jerúsalem II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um sögu helgu borgarinnar Jerúsalem. Í þessum þætti er fjallað um sögu borgarinnar á tuttugustu öld og fram til stofnunar Ísraelsríkis. Fyrstu árin laut borgin harðri stjórn Tyrkja sem beittu borgarbúa miklu harðræði. Síðar tóku Bretar við borginni og þá fór að hitna verulega í kolunum milli trúarhópa og þjóðarbrota í borginni. |- |29. desember 2017 |''Kettir'' |Í þættinum er fjallað um sögu sambúðar [[Kettir|katta]] og manna. Fjallað er meðal annars um nýjustu kenningar um upphaf kattahalds, kattatrú Forn-Egypta, hryllilegar kattapyntingar sem tíðkuðust til skemmtunar í Evrópu fyrir örfáum öldum og fyrsta köttinn í geimnum. |- |5. janúar 2018 |''Íranska byltingin'' |Í þættinum er fjallað um [[Íranska byltingin|byltinguna í Íran]] 1978-1979, þegar írönsk alþýða reis upp gegn keisaranum [[Mohammed Reza Pahlavi]], og íhaldssamir íslamskir klerkar komust að lokum til valda. |- |12. janúar 2018 |''Kongó Leópolds konungs'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Fríríkið Kongó|Fríríkisins Kongó]], gríðarstórrar einkanýlendu sem [[Leópold II Belgakonungur]] kom sér upp í miðri Afríku undir lok nítjándu aldar. Innfæddir Kongómenn máttu þola þá hryllilega glæpi, þrælkunarvinnu og arðrán en konungurinn græddi á tá og fingri. |- |19. janúar 2018 |''Kongó-krísan'' |Í þættinum er fjallað áfram um sögu Kongó í miðri Afríku. Landið fékk sjálfstæði frá Belgum í júní 1960, en aðeins örfáum vikum síðar var landið allt í [[Kongódeilan|algjörri upplausn]]. |- |26. janúar 2018 |''Kongóstyrjaldirnar miklu'' |Í þriðja þætti um sögu Kongó í Mið-Afríku er fjallað um valdatíð einræðisherrans [[Mobutu Sese Seko]], sem nefndi landið Saír og gerði það gjaldþrota með eyðslusemi sinni, og vargöldina sem tók við af honum, þegar grannríki Kongó [[Fyrra Kongóstríðið|réðust inn í landið]] og komu af stað [[Seinna Kongóstríðið|einni mannskæðustu styrjöld síðari ára]]. |- |2. febrúar 2018 |''Geimskutlan Kólumbía'' |Fyrir fimmtán árum, 1. febrúar 2003, fórst geimskutla bandarísku geimferðastofnunarinnar [[NASA]], [[Geimskutlan Kólumbía|Kólumbía]], þegar hún var á leið til lendingar í Flórída að loknum sextán daga leiðangri. Þegar örfáar mínútur voru til lendingar splundraðist skutlan í tugþúsund mola yfir suðvestanverðum Bandaríkjunum og allir um borð, sjö geimfarar, fórust. Í þættinum er fjallað um hinstu ferð Kólumbíu og rannsóknina á tildrögum slyssins sem á eftir kom. |- |9. febrúar 2018 |''Kjarnorkusölumaðurinn'' |Í þættinum er fjallað um mann sem hefur verið kallaður hinn eini sanni sölumaður dauðans, og hættulegasti maður heims: pakistanska kjarnorkuvísindamanninn [[AQ Khan]], sem smíðaði fyrstu kjarnorkusprengja Pakistans með stolinni tækni og seldi svo ríkjum á borð við Íran og Norður-Kóreu kjarnorkutækni. |- |16. febrúar 2018 |''Korean Air 858'' |29. nóvember 1987 [[Korean Air-flug 858|hvarf suðurkóresk farþegaþota]] á leið frá Bagdad til Seoul skyndilega í hafið á miðri leið og 115 manns um borð fórust. Undirbúningur stóð þá sem hæst fyrir fyrstu Ólympíuleika Suður-Kóreu sem fara áttu fram í Seoul sumarið 1988. Grunur vaknaði því fljótt hvort óvinaríkið Norður-Kórea hefði með einhverjum hætti grandað þotunni til að spilla fyrir Ólympíuleikunum. |- |23. febrúar 2018 |''Benjamín Netanyahu'' |Í þættinum er fjallað um uppvöxt [[Benjamín Netanjahú|Benjamíns Netanyahu]], forsætisráðherra Ísraels, og leið hans til valda. Netanyahu eða „Bíbí“ eins og hann er gjarnan kallaður ólst að stórum hluta upp í Bandaríkjunum, og tók þar sín fyrstu skref á braut stjórnmála í ísraelsku utanríkisþjónustunni. Hann hefur verið umdeildur frá upphafi ferilsins en ekki síst var það hörð andstaða við Óslóar-friðarsamningana sem kom honum í forsætisráðherrastólinn í fyrsta skiptið 1995. |- |2. mars 2018 |''Jedwabne'' |Í þættinum er fjallað um fjöldamorð á Gyðingum í pólska smábænum [[Jedwabne]] í miðri seinni heimsstyrjöld, 10. júlí 1941, og umræðu sem kviknaði í kjölfarið af útgáfu bókar um fjöldamorðin í Póllandi, sextíu árum síðar. |- |9. mars 2018 |''Umsátrið í Waco'' |28. febrúar 1993 ætluðu útsendarar [[Áfengis-, tóbaks- og skotvopnaeftirlit Bandaríkjanna|Áfengis-, tóbaks- og skotvopnaeftirlits Bandaríkjanna]] að kanna grunsemdir um að liðsmenn fámenns kristins trúarsafnaðar, sem hélt til á búgarði fyrir utan borgina Waco í Texas, hefðu ólögleg skotvopn undir höndum. Aðgerðin endaði með skotbardaga og blóðbaði. [[Umsátrið í Waco|Umsátur bandarísku alríkislögreglunnar um búgarðinn]] átti svo eftir að standa í fimmtíu daga. |- |16. mars 2018 |''Alexander Litvinenko'' |Í þættinum er fjallað um mál Rússans [[Alexander Litvinenko]], fyrrverandi leyniþjónustumanns og andstæðings rússneskra stjórnvalda, sem lést í Lundúnum í nóvember 2006 eftir að honum var byrlað geislavirkt efni í tebolla. |- |23. mars 2018 |''Mannæturnar í Tsavo'' |Í þættinum er fjallað um tvö ljón, sem herjuðu á verkamenn sem lögðu járnbraut fyrir breska heimsveldið í Kenía undir lok nítjándu aldar, og tilraunir bresks herforingja til að ráða niðurlögum ljónanna. |- |6. apríl 2018 |''Alberto Fujimori'' |Í þættinum er fjallað um [[Alberto Fujimori]], forseta Perú frá 1990 til ársins 2000. Fujimori, sonur japanskra innflytjenda til Perú, naut mikillar hylli á fyrstu árum valdatíðar sinnar, en undir lok hennar kom margt misjafnt í ljós um stjórnarhætti hans. |- |13. apríl 2018 |''Timbúktú-handritin'' |Í þættinum er fjallað um borgina sögufrægu [[Timbúktú]] í norðanverðu Malí. Þegar vígamenn íslamista tóku borgina yfir á vormánuðum 2012 tókst bókavörðum borgarinnar á nær ótrúlegan hátt að forða þúsundum ómetanlegra fornhandrita frá glötun. |- |27. apríl 2018 |''Queen Mary og Dönsku Vestur-Indíur'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Dönsku Vestur-Indíur|Dönsku Vestur-Indía]], nýlendu Danmerkur í Karíbahafi, og [[Queen Mary Thomas]], svarta verkakonu sem leiddi blóðuga uppreisn gegn dönskum yfirvöldum á eyjunum 1878, en nýlega var reist stytta af henni í Kaupmannahöfn. |- |4. maí 2018 |''Byltingarmennirnir sem tortímdu sjálfum sér'' |Í þættinum er fjallað um róttækan hóp vinstrimanna í Japan, [[Sameinaði rauði herinn|Sameinaða rauða herinn]]. Í árslok 1971 héldu liðsmenn hópsins í afskekktan fjallakofa til að stunda heræfingar, en dvöl þeirra þar leystist fljótt upp í ofbeldi og blóðsúthellingar. |- |11. maí 2018 |''Estonia'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta sjóslys í sögu Evrópu á friðartímum, þegar eistneska farþegaferjan [[MS Estonia]] sökk í illviðri á Eystrasaltinu á leið til Stokkhólms í september 1994. Þátturinn var endurfluttur 4. október 2019. |- |8. júní 2018 |''Morðið á Robert F. Kennedy'' |Í þættinum er fjallað um [[Morðið á Robert F. Kennedy|morðið]] á bandaríska stjórnmálamanninum [[Robert F. Kennedy]], sem var skotinn til bana á hóteli í Los Angeles aðfaranótt 5. júní 1968, þegar hann sóttist eftir tilnefningu sem forsetaefni Demókrataflokksins, og um ævi Kennedys og morðingja hans, Palestínumannsins [[Sirhan Sirhan]]. |- |15. júní 2018 |''„Engillinn“ Ashraf Marwan I'' |Í þættinum er sögð lygileg saga Egyptans [[Ashraf Marwan]], sem var tengdasonur [[Gamal Abdel Nasser|Nassers]] Egyptalandsforseta og jafnframt mesti landráðamaður í sögu Egyptalands, sem seldi Ísrael ríkisleyndarmál árum saman. Fyrri þáttur af tveimur. |- |22. júní 2018 |''„Engillinn“ Ashraf Marwan II'' |Seinni þáttur um Egyptann [[Ashraf Marwan]], sem var tengdasonur Nassers Egyptalandsforseta og jafnframt njósnari fyrir ísraelsku leyniþjónustuna um árabil. Í þessum þætti er fjallað um þátt Marwans í [[Jom kippúr-stríðið|Yom Kippur-stríðinu]] 1973 og dularfullan dauða hans í Lundúnum áratugum síðar. |- |29. júní 2018 |''Spillingarsaga FIFA I'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|Alþjóðaknattspyrnusambandsins]] FIFA, starf þess sem áratugum saman hefur einkennst af mútum og spillingu, og upphaf rannsóknar bandarísku alríkislögreglunnar á fjármálum sambandsins, sem komst í heimsfréttirnar 2015. Fyrri þáttur af tveimur. |- |6. júlí 2018 |''Spillingarsaga FIFA II'' |Í þættinum er fjallað áfram um rannsókn bandarísku alríkislögreglunnar og skattstofu á vafasömum fjármálum Alþjóðaknattspyrnusambandsins FIFA. Síðari þáttur af tveimur. |- |24. ágúst 2018 |''Thomas Quick II'' |Þátturinn er annar af þremur um lygilega sögu Svíans [[Sture Bergwall]], öðru nafni Thomas Quick, sem um árabil var þekktur sem versti raðmorðingi Norðurlandanna, dæmdur fyrir átta morð og grunaður um fjölda annarra, en er í dag frjáls maður. |- |31. ágúst 2018 |''Thomas Quick III'' |Þátturinn er sá síðasti um lygilega sögu Svíans Sture Bergwall, öðru nafni Thomas Quick, sem um árabil var þekktur sem versti raðmorðingi Norðurlandanna, dæmdur fyrir átta morð og grunaður um fjölda annarra, en er í dag frjáls maður. |- |7. september 2018 |''Emmett Till'' |Þátturinn fjallar um einn af alræmdustu glæpum bandarískrar sögu, morðið á [[Emmett Till]], fjórtán ára svörtum pilti í Mississippi árið 1955. Þátturinn var endurfluttur 5. júní 2020. |- |14. september 2018 |''Dauðahafshandritin I'' |Í þættinum er fjallað um eina merkustu fornleifauppgötvun síðustu aldar, þegar ungur hirðingjapiltur fann [[Dauðahafshandritin|forn handrit]] falin í helli við strönd [[Dauðahaf|Dauða hafsins]] í Palestínu. |- |28. september 2018 |''Dauðahafshandritin II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um eina af merkustu fornleifauppgötvun síðustu aldar, forn handrit sem ungur hirðingjapiltur fann í helli við strönd Dauða hafsins í Palestínu 1946. Í þessum þætti er fjallað um tilraunir sýrlensks biskup til að selja handritin, hvernig þau rötuðu á smáauglýsingasíðu Wall Street Journal og blekkingarleik Ísraela til að komast yfir þau. |- |5. október 2018 |''Oxycontin'' |Í þættinum er fjallað um verkjalyfið [[Oxycontin]], sem hratt af stað ópíóíðafaraldrinum sem leikið hefur Bandaríkin grátt á síðustu árum, og óheiðarlega markaðsetningu framleiðandans [[Purdue Pharma]] á lyfinu. |- |19. október 2018 |''1MDB'' |Í þættinum er fjallað um eitt umfangsmesta fjársvikamál sem uppgötvast hefur, skipulagðan þjófnað [[Najib Razak|forsætisráðherra Malasíu]] og ungs glaumgosa á milljörðum dollara úr opinberum fjárfestingarsjóði malasíska ríkisins. |- |26. október 2018 |''Konungar Sádi-Arabíu'' |Í þættinum er fjallað um sögu konungsfjölskyldunnar í Sádi-Arabíu. |- |2. nóvember 2018 |''Herforingjastjórnin í Brasilíu'' |Í þættinum er fjallað um [[Valdaránið í Brasilíu 1964|valdarán hersins í Brasilíu 1964]] og [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|einræðisstjórn herforingja]] sem fylgdi fram til ársins 1985. |- |9. nóvember 2018 |''Jim Jones og Peoples Temple I'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska sértrúarsöfnuðinn [[Peoples Temple]] og leiðtoga hans [[Jim Jones]], en fjörutíu ár eru um þessar mundir síðan meira en 900 liðsmenn safnaðarins frömdu sjálfsmorð að áeggjan leiðtogans í bækistöðvum safnaðarins í Gvæjana. |- |16. nóvember 2018 |''Jim Jones og Peoples Temple II'' |Í þættinum er fjallað áfram um bandaríska sértrúarsöfnuðinn [[Peoples Temple]] og leiðtoga hans [[Jim Jones]], en fjörutíu ár eru um þessar mundir síðan meira en 900 liðsmenn safnaðarins frömdu sjálfsmorð að áeggjan leiðtogans í bækistöðvum safnaðarins í Gvæjana. |- |30. nóvember 2018 |''Ota Benga'' |Í þættinum er fjallað um kongóskan karlmann, [[Ota Benga]], sem var hafður til sýnis með öpum í dýragarðinum í Bronx í New York við upphaf tuttugustu aldar. |- |7. desember 2018 |''Upphafsár Ottómanveldisins'' |Í þættinum er fjallað um tilurð hins tyrkneska [[Tyrkjaveldi|Ottómanveldis]] á Anatólíuskaga í upphafi fjórtándu aldar og fyrstu herferðum Ottóman-Tyrkja gegn Býsansríki og Serbum á Balkanskaga. |- |14. desember 2018 |''Fall Konstantínópel'' |Í þættinum er fjallað um árás og umsátur Ottóman-Tyrkja, undir stjórn soldánsins unga [[Mehmet 2.]], á höfuðborg Býsansveldis, [[Konstantínópel]], vorið 1453. |- |21. desember 2018 |''Lockerbie'' |Í þættinum er fjallað um [[Lockerbie-sprenguárásin|hryðjuverkaárás 21. desember 1988]], sem kennd er við skoska smábæinn Lockerbie. |- |11. janúar 2019 |''Landvinningar Tyrkjasoldána'' |Þátturinn er sá þriðji um sögu Ottómanveldisins tyrkneska. Í þessum þætti er fjallað um síðari hluta valdatíðar Mehmets 2., eftir að hann sigraði Konstantínópel 1453, og eftirmenn hans [[Bajesíd 2.]] og [[Selím 1.|Selím grimma]], sem lagði undir sig stóran hluta Miðausturlanda. |- |18. janúar 2019 |''Súleiman mikli og Roxelana'' |Í þættinum er fjallað um valdatíð [[Súleiman mikli|Súleimans mikla]], soldáns tyrkneska Ottómanveldisins 1520-1566, og um [[Roxelana|Roxelönu]], sem var ambátt í kvennabúri soldáns sem fangaði hjarta soldánsins og varð smátt og smátt ein valdamesta kona sinna tíma. |- |25. janúar 2019 |''Ebólufaraldurinn 1976'' |Í þættinum er fjallað um fyrstu tilfelli sjúkdómsins [[Ebóla|ebólu]] sem vísindamenn rannsökuðu, í afskekktu þorpi í Saír í Mið-Afríku 1976. |- |1. febrúar 2019 |''George Soros'' |Í þættinum er fjallað um ævi auðjöfursins umdeilda, [[George Soros]]. |- |8. febrúar 2019 |''Landnám Venesúela'' |Í þættinum er fjallað um sögu Suður-Ameríkulandsins Venesúela eftir að Spánverjar hófu að leggja landið undir sig í byrjun sextándu aldar. |- |15. febrúar 2019 |''Gröf Tútankamons'' |Í þættinum er fjallað um breska fornleifafræðinginn [[Howard Carter]], sem árið 1922 uppgötvaði grafhvelfingu drengfaraósins [[Tútankamon]]s í Konungadalnum í Egyptalandi. |- |22. febrúar 2019 |''Pitcairn-eyja'' |Í þættinum er fjallað um sögu afskekktrar smáeyju í Kyrrahafi, [[Pitcairn]]. Uppreisnarmenn af breska skipinu [[Bounty]] settust að á eyjunni árið 1790. Tveimur öldum síðar urðu afkomendur þeirra alræmdir þegar fjöldi karla á eyjunni var ákærður fyrir alvarleg kynferðisbrot gegn börnum. |- |1. mars 2019 |''Tyrkneska kvennaveldið I'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um sögu Ottómanveldisins tyrkneska. Á ofanverðri sextándu öld fór í hönd tímabil þar sem mæður og barnsmæður Tyrkjasoldána voru mjög valdamiklar við hirðina og beittu áhrifum sínum óspart. |- |8. mars 2019 |''Tyrkneska kvennaveldið II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um það tímabil í sögu Tyrkjaveldis þar sem mæður og barnsmæður Tyrkjasoldána voru mjög valdamiklar við hirðina og beittu áhrifum sínum óspart, sér í lagi er fjallað um ævi einnar áhrifamestu konu tyrkneskrar sögu. |- |15. mars 2019 |''Maurice Hilleman'' |Í þættinum er fjallað um [[Maurice Hilleman]], bandarískan vísindamann sem þróaði meira en 40 bóluefni á ferlinum, fleiri en nokkur annar, og vann meðal annars að bóluefninu gegn mislingum. Hann er sagður hafa með lífsverki sínu bjargað fleiri mannslífum en nokkur annar vísindamaður. |- |22. mars 2019 |''Chagos-eyjar'' |Í þættinum er fjallað um [[Chagos-eyjar]], eyjaklasa í miðju Indlandshafi. Íbúar á eyjunum voru fluttir þaðan nauðugir á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar svo hægt væri að byggja þar bandaríska herstöð, og hafa þeir og afkomendur þeirra barist fyrir því að fá að snúa aftur æ síðan. |- |5. apríl 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn I'' |Fyrsti þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans [[Robert Falcon Scott|Roberts Falcon Scott]] á Suðurskautslandið 1910. Í þessum þætti er fjallað um fyrirrennara Scotts í heimskautakönnun, fyrri leiðangur hans á Suðurskautslandið og undirbúning þess næsta. |- |12. apríl 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn II'' |Annar þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans Roberts Falcon Scott á Suðurskautslandið 1910. Í þessum þætti er fjallað um keppinaut Scotts á Suðurpólinn, Norðmanninn [[Roald Amundsen]], og fyrri leiðangra hans og annarra Norðmanna á norðurslóðir. |- |19. apríl 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn III'' |Þriðji þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans Roberts Falcon Scott á Suðurskautslandið 1910. Í þessum þætti er fjallað um fyrsta sumar Scotts og leiðangursmanna á Suðurskautinu og undirbúning þeirra fyrir ferðina á pólinn. Þá er fjallað um „versta ferðalag heims“, þegar nokkrir Bretar fóru í leit að mörgæsareggjum um hávetur. |- |3. maí 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans Robert Falcon Scott á Suðurskautslandið. Í þessum þætti er fjallað um hið eiginlega kapphlaup hans og Norðmannsins Roald Amundsen á Suðurpólinn, og dapurleg endalok breska leiðangursins. |- |10. maí 2019 |''Sarajevo-handritið'' |Í þættinum er sögð ótrúleg saga forns Gyðingahandrits sem skrifað var á Spáni á fimmtándu öld, rataði síðar til Sarajevó í Bosníu þar sem menn lögðu sig oftar en einu sinni í lífshættu við að bjarga því frá eyðileggingu. |- |24. maí 2019 |''Saga Súdans I'' |Í þættinum er fjallað um sögu Afríkuríkisins Súdan fram á 20. öld, meðal annars um það hvernig Egyptar sölsuðu þetta stóra land undir sig og baráttu þeirra og Breta við súdanskan spámann og uppreisnarleiðtoga. |- |14. júní 2019 |''Saga Súdans II'' |Í þættinum er fjallað um stormasama nútímasögu Súdans frá sjálfstæði 1956 og fram að valdaráni herforingjans [[Omar al-Bashir|Omars al-Bashir]] 1989. |- |28. júní 2019 |''Saga Súdans III'' |Síðasti þáttur af þremur um sögu Afríkuríkisins Súdan. Í þessum þætti er fjallað um lokaár borgarstyrjaldarinnar í suðurhluta landsins, áhrif olíuvinnslu á átökin og klofning landsins, sem og stríðið í Darfúr-héraði í vestanverðu Súdan. |- |17. ágúst 2019 |''Thomas Quick I'' |Þátturinn er sá fyrsti af þremur um lygilega sögu Svíans [[Sture Bergwall]], öðru nafni Thomas Quick, sem um árabil var þekktur sem versti raðmorðingi Norðurlandanna, dæmdur fyrir átta morð og grunaður um fjölda annarra, en er í dag frjáls maður. |- |6. september 2019 |''Boris Johnson'' |Í þættinum er fjallað um æsku og uppvöxt [[Boris Johnson|Borisar Johnsons]], forsætisráðherra Bretlands. |- |13. september 2019 |''Amelia Earhart'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska flugfrömuðinn [[Amelia Earhart|Ameliu Earhart]], og hvarf hennar á flugi yfir Suður-Kyrrahafi 1937. |- |20. september 2019 |''Jean-Bédel Bokassa'' |Í þættinum er fjallað um [[Jean-Bédel Bokassa]], herforingja sem tók völdin í Mið-Afríkulýðveldinu á sjöunda áratug síðustu aldar og lét svo krýna sig keisara með miklum tilkostnaði. |- |27. september 2019 |''Abba Kovner og Gyðingarnir í Vilnu'' |Í þættinum er fjallað um vopnaða andspyrnuhreyfingu ungra Gyðinga í gettóinu í Vilníus í Litháen í seinni heimsstyrjöld. |- |11. október 2019 |''Abba Kovner og Gyðingarnir í Vilnu II'' |Í þættinum er haldið áfram með sögu andspyrnumanna Gyðinga í Vilníus í Litháen í seinni heimsstyrjöld. Í þessum þætti er fjallað um afdrif Gyðinganna sem flúðu út í skóg eftir að gettóið í Vilníus var lagt niður. |- |1. nóvember 2019 |''Abba Kovner og Gyðingarnir í Vilnu III'' |Þetta er þriðji og síðasti þáttur um andspyrnumenn Gyðinga í Vilníus í Litháen í seinni heimsstyrjöld, og leiðtoga þeirra, skáldið [[Abba Kovner]]. Í stríðslok varð hann heltekinn af hugmyndinni um að hefna fyrir glæpi Þjóðverja gegn Gyðingum, auga fyrir auga. |- |8. nóvember 2019 |''Andaman-eyjar'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Andaman-eyjar|Andaman-eyjaklasans]] í Indlandshafi, grimmilega fanganýlendu sem Bretar komu þar upp á nítjándu öld og afdrif frumbyggja eyjarinnar í kjölfarið. |- |22. nóvember 2019 |''Stórvesírinn'' |Í þættinum er fjallað um sögu tyrkneska Ottómanveldisins um miðbik sautjándu aldar, og sér í lagi um [[Mehmet Köprülü]], miskunnarlausan stórvesír sem sölsaði undir sig öll völd í ríkinu. |- |29. nóvember 2019 |''Úígúrar'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Úígúrar|Úígúra]], tyrkneskumælandi múslimaþjóðar í norðvestanverðu Kína, sem lengi hefur sætt ofsóknum af hendi kínverskra stjórnvalda. |- |6. desember 2019 |''Bhopal-slysið'' |[[Bhopal-slysið]] var eitt skelfilegasta umhverfisslys sögunnar. Aðfaranótt 3 desember 1984 láku 30 þúsund tonn af eiturgasi frá verksmiðju Union Carbide sem framleiddi skordýraeitur. |- |13. desember 2019 |''Shapira-málið'' |Í þættinum er fjallað um mál sem skók fornleifafræðaheiminn í Evrópu á ofanverðri nítjándu öld. Forngripasali frá Jerúsalem birtist þá í Lundúnum og sagðist hafa í fórum sínum þrjú þúsund ára gamalt eintak af fimmtu Mósebók. Nokkru síðar var forngripasalinn látinn og handritin hans horfin. |- |10. janúar 2020 |''Bougainville'' |Eyjan [[Bougainville]] tilheyrir Papúa Nýju Gíneu, en eyjarskeggjar samþykktu nýlega í þjóðaratkvæðagreiðslu að lýsa yfir sjálfstæði. Saga eyjunnar er blóði drifin, en stríð brast þar út eftir að námafélagið Rio Tinto hóf þar umfangsmikið kolanám á sjöunda áratug síðustu aldar. |- |17. janúar 2020 |''Korean Airlines flug 007'' |Haustið 1983 skaut sovésk orrustuþota niður suðurkóreska farþegaþotu, [[Korean Airlines-flug 007|Korean Airlines flug 007]] frá New York til Seúl, með þeim afleiðingum að allir um borð fórust. |- |14. febrúar 2020 |''Morðið á Rafik Hariri I'' |Í þættinum er fjallað um sprengjutilræði sem varð fyrrverandi forsætisráðherra Líbanons, [[Rafik Hariri]], að bana árið 2005 og um [[Borgarastyrjöldin í Líbanon|borgarastyrjöldina]] sem geisaði í Líbanon í fimmtán ár frá árinu 1975. |- |21. febrúar 2020 |''Morðið á Rafik Hariri II'' |Seinni þáttur um morðið á [[Rafik Hariri]], fyrrverandi forsætisráðherra Líbanons, en hann lét lífið í bílsprengjuárás í miðborg Beirút um miðjan febrúar 2005. Í þessum síðari þætti er fjallað um feril Hariris eftir að borgarastyrjöldinni í Líbanon lauk, og umdeilda rannsóknina á dauða hans. |- |28. febrúar 2020 |''Bernie Sanders'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska öldungadeildarþingmanninn og forsetaframbjóðandann [[Bernie Sanders]] - æsku hans í Brooklyn, háskólaár og baráttustörf í Chicago og upphaf stjórnmálaferilsins í Vermont. |- |6. mars 2020 |''Lindbergh-barnið'' |Í þættinum er fjallað um það þegar 20 mánaða gömlum syni bandaríska flugkappans [[Charles Lindbergh]] var rænt af heimili þeirra í New Jersey í mars 1932. Við tók margra ára lögreglurannsókn sem fangaði athygli heimsbyggðarinnar. |- |20. mars 2020 |''Leiðangur Þjóðverja á Nanga Parbat 1934, I'' |Fyrri þáttur um ferð þýskra göngugarpa á fjallið [[Nanga Parbat]] í Himalaja-fjöllum árið 1934. Fjallgöngumennirnir nutu stuðnings stjórnvalda í Þýskalandi nasismans og ætluðu að sanna yfirburði þýskra fjallgöngumanna. Fjallið er það níunda hæsta í heimi og reyndist ekkert lamb að leika sér við. |- |27. mars 2020 |''Leiðangur Þjóðverja á Nanga Parbat 1934, II'' |Seinni þáttur um leiðangur þýskra göngumanna á fjallið Nanga Parbat í Himalajafjöllum árið 1934. Þegar göngumennirnir, ásamt nepölskum burðarmönnum, voru komnir langleiðina á tindinn gerði mikið illviðri og mennirnir þurftu að haska sér niður, sem reyndist hægara sagt en gert við slíkar aðstæður. |- |3. apríl 2020 |''Bókaþjófurinn í Kaupmannahöfn'' |Í þættinum er fjallað um stórtækasta bókaþjóf danskrar sögu, sem herjaði á [[Konunglega bókasafnið í Kaupmannahöfn]] á áttunda áratugnum og stal þaðan mörg þúsund bókum. Málið var ekki leyst fyrr en áratugum síðar. |- |17. apríl 2020 |''Joe Biden'' |Í þættinum er fjallað um æsku, uppvöxt og upphaf stjórnmálaferils [[Joe Biden|Joe Bidens]], fyrrverandi [[Varaforseti Bandaríkjanna|varaforseta Bandaríkjanna]] og fambjóðanda til forsetaefnis [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]] í komandi [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|forsetakosningum 2020]]. |- |1. maí 2020 |''Túrkmenistan'' |Í þættinum er fjallað um sögu Mið-Asíuríkisins [[Túrkmenistan]] á tuttugustu öld og sér í lagi valdatíð hins sérvitra einræðisherra [[Saparmurat Niyazov]], sem kallaði sig Turkmenbashi, „fremstan Túrkmena“. |- |8. maí 2020 |''Typhoid Mary'' |Í þættinum er fallað um [[Mary Mallon]], matselju í New York sem smitaði á sjötta tug manna af taugaveiki í upphafi 20. aldar, án þess að þó að sýna nokkur einkenni veikinnar sjálf. |- |15. maí 2020 |''Tenerife-slysið'' |Í þættinum er fjallað um [[Tenerife-slysið|mannskæðasta flugslys sögunnar]], þegar röð tilviljana og mistaka leiddi til þess að tvær [[Boeing 747]]-risaþotur skullu saman á flugvellinum Los Rodeos á [[Tenerife]] árið 1977. |- |29. maí 2020 |''Hong Kong og fyrra ópíumstríðið'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Hong Kong]], [[Fyrra ópíumstríðið|fyrra ópíumstríð]] Kínverja og Breta og tildrög þess að Bretar lögðu undir sig Hong Kong. |- |12. júní 2020 |''Morðið á Olof Palme og Skandiamaðurinn'' |Í þættinum er fjallað um [[Stig Engström]], sænskan auglýsingateiknara sem nýverið var sakaður um að vera morðingi [[Olof Palme|Olofs Palme]], forsætisráðherra Svíþjóðar, í febrúar 1986. |- |28. ágúst 2020 |''Alexander Lukasjenka'' |Í þættinum er fjallað um ævi og feril [[Alexander Lukasjenka|Alexanders Lukasjenka]], forseta Hvíta-Rússlands til meira en aldarfjórðungs. |- |4. september 2020 |''Dauðinn á Norðurslóðum'' |Í þættinum er fjallað um [[Pólaris-leiðangurinn|Pólaris-leiðangur]] bandaríska könnuðarins [[Charles Francis Hall]], sem vildi freista þess að komast fyrstur manna á Norðurpólinn 1871, en lést á leiðinni - á dularfullan hátt. |- |11. september 2020 |''McMartin-málið'' |Í þættinum er fjallað um eitt lengsta og dýrasta dómsmál Bandaríkjanna. Árið 1983 var starfsfólk leikskóla í úthverfi Los Angeles sakað um að hafa níðst á tugum barna í sinni umsjá, og sögð félagar í leynilegum sértrúarsöfnuði djöfladýrkenda. |- |18. september 2020 |''Ester Blenda Nordström I'' |Í þættinum er fjallað [[Ester Blenda Nordström|Ester Blendu Nordström]] (1891-1948), frumkvöðul í blaðamennsku í Svíþjóð. Meðal annars villti hún á sér heimildir og réð sig sem vinnukonu á bóndabæ til að fjalla um aðbúnað kvenna í sænskum landbúnaði, og ferðaðist um með Sömum í Norður-Svíþjóð. |- |25. september 2020 |''Ester Blenda Nordström II'' |Annar þáttur af tveimur um Ester Blendu Nordström, brautryðjenda í rannsóknarblaðamennsku í Svíþjóð á fyrri hluta tuttugustu aldar. Í þessum síðari þætti er fjallað um feril Esterar eftir að hún snéri heim af Samaslóðum í Norður-Svíþjóð, um þátt hennar í finnska borgarastríðinu, ferðalög um Suður- og Norður-Ameríku, langdvöl á Kamtsjatka-skaga og forboðna ást. |- |2. október 2020 |''Nagorno-Karabakh'' |Í þættinum er fjallað um héraðið [[Nagorno-Karabakh]] í Kákasusfjöllum sem Armenía og Aserbaídsjan hafa eldað grátt silfur vegna allt frá falli Sovétríkjanna. Allt að 30 þúsund manns féllu í sex ára stríði um Nagorno-Karabakh, sem lauk með vopnahléi árið 1994. Friðarviðræður hafa ekki skilað árangri og nú er enn barist um héraðið. |- |9. október 2020 |''Voulet-Chanoine-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur ungra franskra herforingja frá Senegal að Tsjad-vatni í vestanverðri Afríku, með mörg hundruð manna lið, í lok 19. aldar. Ferð þeirra einkenndist af grimmd og ofbeldi í garð innfæddra sem urðu á vegi þeirra, sem og annarra Frakka. |- |16. október 2020 |''Rafherbergið'' |Í þættinum er fjallað um [[Rafherbergið]], glæsilegan sal klæddan rafi sem [[Friðrik 1. Prússakonungur]] gaf [[Pétur mikli|Pétri mikla Rússakeisara]] í byrjun 18. aldar. Klæðningarnar og aðrir munir úr herberginu hurfu í seinni heimsstyrjöld og hafa aldrei fundist, þrátt fyrir mikla leit. |- |30. október 2020 |''Mary Anning'' |Í þættinum er fjallað um [[Mary Anning]], breska almúgakonu sem var uppi í byrjun nítjándu aldar og er stundum kölluð móðir steingervingafræðinnar, en hún leitaði og fann steingervinga af mörgum áður óþekktum forsögulegum dýrategundum í fjörunni við heimili sitt í Suður-Englandi. |- |6. nóvember 2020 |''Þjófnaðurinn á Monu Lisu'' |Í þættinum er fjallað um þjófnað á Louvre-safni í París 1911, þegar sjálfri [[Móna Lísa|Monu Lisu]] var stolið. |- |13. nóvember 2020 |''Edward Jenner'' |Í þættinum er fjallað um sögu bólusetninga og sér í lagi störf breska læknisins [[Edward Jenner|Edwards Jenner]], sem framkvæmdi fyrstu eiginlegu bólusetninguna við bólusótt árið 1796. |- |27. nóvember 2020 |''Eþíópía I'' |Í þættinum er fjallað um sögu Eþíópíu frá því að þar litu fyrst konungsríki dagsins ljós og fram á sextándu öld. |- |4. desember 2020 |''Eþíópía II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um sögu Eþíópíu. |- |11. desember 2020 |''Eþíópía III: Tewodros 2. keisari'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Tewodros 2.|Tewodrosar 2.]], keisara Eþíópíu um miðbik nítjándu aldar, sem sameinaði landið eftir langa borgarastyrjöld en lenti svo í deilum við [[breska heimsveldið]]. |- |18. desember 2020 |''Skrílslæti á jólum'' |Í þættinum er stiklað á stóru í sögu jólahátíðarinnar, meðal annars um ofsafengin skrílslæti og fyllerí sem áður einkenndu jólin víða, og tilraunir til að banna jólahald í gegnum árin. |- |8. janúar 2021 |''Byltingin í Túnis'' |Í þættinum er fjallað um upphaf [[Byltingin í Túnis|byltingarinnar í Túnis 2011]], fyrstu daga [[Arabíska vorið|arabíska vorsins]], og manninn sem sagður er hafa hrundið byltingunni af stað með því að kveikja í sér. |- |15. janúar 2021 |''Stríðið 1812 og bruninn í Washington'' |Í þættinum er fjallað um [[Stríðið 1812|stríð Breta og Bandaríkjamanna]] sem kennt er við upphafsárið 1812, og brunann í Washington, þegar breskir hermenn kveiktu í bæði Hvíta húsinu og þinghúsinu í bandarísku höfuðborginni. |- |29. janúar 2021 |''Osama bin Laden I'' |Í þættinum er fjallað um ævi hryðjuverkaleiðtogans [[Osama bin Laden]]. |- |5. febrúar 2021 |''Osama bin Laden II'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um ævi hryðjuverkamannsins Osama bin Laden. |- |19. febrúar 2021 |''Osama bin Laden III'' |Þriðji og síðasti þáttur um ævi hryðjuverkamannsins Osama bin Laden. |- |26. febrúar 2021 |''Ferdinand og Imelda Marcos'' |Í þættinum er fjallað um [[Ferdinand Marcos]], forseta og einráð á Filippseyjum, konu hans [[Imelda Marcos|Imeldu]], og mótmælin sem urðu til þess að þau hrökkluðust í útlegð í febrúar 1986. |- |5. mars 2021 |''Finnska borgarastyrjöldin'' |Í þættinum er fjallað um [[Finnska borgarastyrjöldin|finnsku borgarastyrjöldina]] í ársbyrjun 1918. |- |12. mars 2021 |''Pocahontas'' |Í þættinum er fjallað um raunverulega ævi [[Pocahontas]], ungrar frumbyggjastúlku sem varð á vegi enskra landnema í Norður-Ameríku í byrjun 17. aldar. |- |19. mars 2021 |''Eþíópía IV: Stríðið við Ítali'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um sögu Afríkuríkisins Eþíópíu. Í þessum þætti er fjallað um valdatíð keisarans [[Jóhannes 4. Eþíópíukeisari|Jóhannesar 4.]] og eftirmanns hans, [[Menelik 2.]], og stríð Eþíópíumanna við Ítali í nýlendukapphlaupi Evrópuþjóða. |- |9. apríl 2021 |''Eþíópía V: Haile Selassie'' |Þetta er fimmti þáttur um sögu Eþíópíu. Í þættinum er fjallað um sögu landsins á tuttugustu öld, ævi og valdatíð [[Haile Selassie]] keisara og seinna stríð Eþíópíumanna og Ítala. |- |16. apríl 2021 |''Eþíópía VI'' |Þetta er sjöttu þáttur um sögu Eþíópíu. Í þættinum er fjallað um sögu landsins á tuttugustu öld, ævi og valdatíð Haile Selassie keisara og seinna stríð Eþíópíumanna og Ítala. |- |10. september 2021 |''Belgica-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur undir stjórn Belgans [[Adrien de Gerlache]] til Suðurskautslandsins í lok nítjándu aldar. Skip leiðangursmanna festist mánuðum saman í hafís og í myrkri heimskautavetursins misstu margir bæði heilsuna og vitið. Leiðangurinn er einnig þekktur sem frumraun eins fræknasta heimskautafara sögunnar. |- |17. september 2021 |''Kasakstan Nasarbajevs'' |Í þættinum er fjallað um sögu Mið-Asíuríkisins Kasakstan á síðari árum, og sér í lagi valdatíð forsetans [[Núrsúltan Nazarbajev|Núrsultans Nasarbajev]] sem lét af embætti í ársbyrjun 2019 eftir nærri þrjá áratugi við völd. |- |24. september 2021 |''Afganska baráttukonan Meena'' |Í þættinum er fjallað um afgönsku baráttukonuna [[Meena Keshwar Kamal|Meenu]]. Hún stofnaði [[Byltingarsamtök afganskra kvenna]] (RAWA) í Afganistan á áttunda áratug síðustu aldar til að berjast fyrir réttindum og hag kynsystra sinna. Baráttan varð lífshættuleg. |- |1. október 2021 |''Leitin að Eichmann I'' |Í þættinum er fjallað um leitina að þýska nasistaforingjanum [[Adolf Eichmann]] eftir síðari heimsstyrjöld. |- |8. október 2021 |''Leitin að Eichmann II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um leitina að þýska nasistaforingjanum Adolf Eichmann eftir síðari heimsstyrjöld. Síðari þáttur. |- |15. október 2021 |''Soldáninn í Brúnei'' |Í þættinum er fjallað um soldánsveldið Brúnei í Suðaustur-Asíu og sér í lagi [[Hassanal Bolkiah|núverandi soldán]] þess og bróður hans, en báðir eru þekktir fyrir eyðslusemi og gjálífi. |- |22. október 2021 |''Fjölskyldan Dupont de Ligonnès'' |Í þættinum er fjallað um eitt alræmdasta sakamál Frakklands á síðari árum: hvarf sex manna fjölskyldu, í frönsku borginni Nantes, í apríl 2011. |- |29. október 2021 |''El Faro'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta sjóslys Bandaríkjanna á síðari árum. Í október 2015 hvarf bandarískt flutningaskip við Bahama-eyjar í miðjum fellibyl. |- |5. nóvember 2021 |''Aum Shinrikyo I'' |Fyrri þáttur af tveimur um japanska sértrúarsöfnuðinn [[Aum Shinrikyo]]. |- |12. nóvember 2021 |''Aum Shinrikyo II'' |Síðari þáttur af tveimur um japanska dómsdagssöfnuðinn Aum Shinrikyo og voðaverk þeirra. |- |26. nóvember 2021 |''Magnus Hirschfeld'' |Í þættinum er fjallað um þýska lækninn [[Magnus Hirschfeld]], sem var frumkvöðull í kynfræði á fyrstu árum 20. aldar og baráttumaður fyrir réttindum hinsegin fólks. |- |3. desember 2021 |''Hrakningar Donner-flokksins I'' |Í þættinum er fjallað um svokallaðan [[Donner-flokkurinn|Donner-flokk]], hóp bandarískra landnema sem freistuðu þess að ferðast þvert yfir Norður-Ameríku til Kaliforníu árið 1846, en lentu í miklum hrakningum á leiðinni. Fyrsti þáttur. |- |10. desember 2021 |''Hrakningar Donner-flokksins II'' |Síðari þáttur um hrakfarir hins svonefnda Donner-flokks, bandarískra landnema sem reyndu að komast landleiðina vestur til Kaliforníu sumarið 1846. Í þessum þætti segir frá vetursetu fólksins í Sierra Nevada-fjöllum og örvæntingarfullum tilraunum til að komast af. Athugið að lýsingar í þættinum gætu valdið óhug. |- |17. desember 2021 |''Norska svartmálmssenan'' |Í þættinum er fjallað um upphafsár norsku svartmálms- eða black metal-senunnar, unga rokktónlistarmenn sem brenndu aldagamlar kirkjur til grunna og myrtu hver aðra. |- |7. janúar 2022 |''Breski íshafsleiðangurinn I'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur ungra Breta á Grænlandsjökul til veðurathugana veturinn 1930-1931. Bretarnir höfðu viðkomu á Íslandi og síðar voru Íslendingar ræstir út að bjarga þeim úr háska. Fyrri þáttur af tveimur. |- |14. janúar 2022 |''Breski íshafsleiðangurinn II'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur ungra Breta á Grænlandsjökul til veðurathugana veturinn 1930-1931. Einn þeirra festist á jöklinum og voru Íslendingar, meðal annarra, ræstir út að bjarga honum úr háska. Síðari þáttur. |- |21. janúar 2022 |''Jonas Salk og mænuveikin'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska lækninn [[Jonas Salk]], sem vann að þróun bóluefnis við mænuveiki í Bandaríkjunum um miðbik tuttugustu aldar, og var hampað sem þjóðhetju fyrir störf sín. |- |28. janúar 2022 |''Nellie Bly I'' |Í þættinum er fjallað um [[Nellie Bly]], frumkvöðul í blaðamennsku í Bandaríkjunum á ofanverðri nítjándu öld. Hún vakti athygli fyrir að þykjast vera veik á geði og varpa ljósi á bágar aðstæður á geðsjúkrahæli fyrir konur í New York. |- |4. febrúar 2022 |''Nellie Bly II'' |Síðari þáttur um ævi og ævintýri bandarísku blaðakonunnar Nellie Bly. Í þessum þætti segir frá frægri ferð hennar umhverfis jörðina 1889-1890. |- |18. febrúar 2022 |''Robert Hanssen'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska alríkislögreglumanninn [[Robert Hanssen]], sem um árabil lak bandarískum ríkisleyndarmálum til Sovétríkjanna og Rússlands. |- |4. mars 2022 |''Hungursneyðin í Úkraínu'' |Í þættinum er fjallað um [[holodomor]], hungursneyðina miklu í Úkraínu á fyrstu árum fjórða áratugar síðustu aldar, þegar milljónir almennra borgara vesluðust upp úr hungri eftir samyrkjuvæðingu sovéskra stjórnvalda. |- |11. mars 2022 |''Leiðangur Burke og Wills I'' |Í þættinum er fjallað um tilraun [[Robert O'Hara Burke|Robert O'Hara Burkes]] og hóps manna að verða fyrstir til að þvera Ástralíu frá suðri til norðurs á árunum 1860-1861. Fyrsti þáttur. |- |18. mars 2022 |''Leiðangur Burke og Wills II'' |Í þættinum er fjallað um tilraun Robert O'Hara Burkes og hóps manna að verða fyrstir til að þvera Ástralíu frá suðri til norðurs á árunum 1860-1861. Annar þáttur. |- |25. mars 2022 |''Leiðangur Burke og Wills III'' |Í þættinum er fjallað um tilraun Robert O'Hara Burkes og hóps manna að verða fyrstir til að þvera Ástralíu frá suðri til norðurs á árunum 1860-1861. Þriðji þáttur og síðasti. |- |1. apríl 2022 |''Þjóðarmorðið á Sirkössum'' |Í þættinum er fjallað um stríð Rússneska keisaradæmisins við smáþjóðina [[Sirkassar|Sirkassa]] í Kákasusfjöllum á nítjándu öld, sem lauk með miklu blóðbaði og því að nær allir Sirkassar voru hraktir af heimahögum sínum. |- |17. júní 2022 |''Fram-leiðangurinn I'' |Fyrsti þáttur um tilraun norska könnuðarins [[Fridtjof Nansen|Fridtjofs Nansens]] til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um undirbúning og upphaf leiðangursins, siglingu heimskautaskipsins Fram inn í hafísinn á norðurslóðum. |- |24. júní 2022 |''Fram-leiðangurinn II'' |Annar þáttur um tilraun norska könnuðarins Fridtjofs Nansens til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um ferð Nansens og [[Hjalmar Johansen|Hjalmars Johansens]] á skíðum og hundasleðum í átt að pólnum. |- |1. júlí 2022 |''Fram-leiðangurinn III'' |Þriðji þáttur um tilraun norska könnuðarins Fridtjofs Nansens til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um leit Nansens og Johansens að Frans Jósefs-landi og lífið um borð í ísbundna skipinu Fram. |- |8. júlí 2022 |''Fram-leiðangurinn IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um tilraun norska könnuðarins Fridtjofs Nansens til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um dvöl Nansens og Johansens í holu yfir þriðja heimskautaveturinn og lok leiðangursins. |- |15. júlí 2022 |''Eldgosið á Martinique'' |Í þættinum er fjallað um mikið eldgos sem gjöreyddi borginni [[Saint Pierre]] á Karíbahafseyjunni [[Martinique]] árið 1902. |- |22. júlí 2022 |''Bankaránið á Norrmalmstorgi'' |Í þættinum er fjallað um alræmt [[Bankaránið á Norrmalmstorgi|rán og gíslatöku í banka við Norrmalmstorg]] í miðborg Stokkhólms 1973, sem varð til þess að hugtakið „Stokkhólms-heilkenni“ var fundið upp. |- |5. ágúst 2022 |''Claude Cahun og heimsstyrjöldin á Jersey'' |Í þættinum er fjallað um franska fjöllistamanninn [[Claude Cahun]], sem ögraði viðteknum kynjahlutverkum og stóð í andspyrnu gegn Þjóðverjum á Ermarsundseyjunni [[Jersey]] í seinni heimsstyrjöld. |- |18. nóvember 2022 |''Saga Katar'' |Í þættinum er fjallað um sögu Persaflóaríkisins [[Katar]] í tilefni heimsmeistaramótsins í knattspyrnu sem haldið er þar í ár. Katar er eitt ríkasta land heims í dag en var á öldum áður sárafátækur útnári á Arabíuskaga, ekki síst þekkt fyrir sjóræningja sem þar héldu til og herjuðu á skip á Persaflóa. |- |25. nóvember 2022 |''Brons og blóð í Benín'' |Í þættinum er fjallað um konungsríkið [[Benín]] sem fyrr á öldum var eitt öflugasta veldi vestanverðrar Afríku, þekkt fyrir bæði magnaða listmuni og grimmilega trúarsiði. Á nýlendutímanum reyndi konungur Benín að streitast á móti þegar Bretar lögðu undir sig landsvæði í Vestur-Afríki, en það fór illa fyrir konungi og ríki hans. |- |2. desember 2022 |''Grænlenskur munaðarleysingi í New York'' |Fyrsti þáttur um ævi [[Minik Wallace]], grænlenskan pilt sem bandaríski landkönnuðurinn [[Robert Peary]] flutti til New York barn að aldri í lok nítjándu aldar. |- |9. desember 2022 |''Grænlenskur munaðarleysingi í New York II'' |Síðari þáttur um ævi Minik Wallace. |- |16. desember 2022 |''Kjarnorkutilraunir á Marshall-eyjum'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Marshalleyjar|Marshall-eyja]] í Kyrrahafi. Bandaríkjamenn gerðu fjölda tilrauna með kjarnorkusprengjur á eyjunum á árum kalda stríðsins. Eyjaskeggjar voru fluttir burt af heimilum sínum vegna tilraunanna en þó urðu margir fyrir heilsufarslegu tjóni vegna geislavirkni. |- |30. desember 2022 |''Louis Le Prince og upphaf kvikmyndatækninnar I'' |Í þættinum er fjallað um ævi og störf [[Louis Le Prince]], fransks uppfinningamanns sem starfaði í Bretlandi og Bandaríkjunum. Le Prince var brautryðjandi á sviði kvikmyndaupptökutækni, en hvarf á dularfullan hátt áður en hann gat kynnt heimsbyggðinni afrakstur vinnu sinnar. |- |6. janúar 2023 |''Louis Le Prince og upphaf kvikmyndatækninnar II'' |Síðari þáttur um franska uppfinningamanninn Louis Le Prince, sem þróaði eina fyrstu kvikmyndavélina en hvarf á dularfullan hátt árið 1890. Í síðari þætti er fjallað um leitina að Le Prince og grunsemdir eiginkonu hans um hver bæri ábyrgð á hvarfi hans. |- |13. janúar 2023 |''Kjarnorkukafbáturinn Kúrsk'' |Í þættinum er fjallað um rússneska [[Kúrsk (kafbátur)|kjarnorkukafbátinn Kúrsk]], sem sökk í Barentshafi í ágúst 2000, og tilraunir Rússlands og erlendra ríkja til að bjarga áhöfn hans af hafsbotni í tæka tíð. |- |20. janúar 2023 |''Bólusótt í Birmingham'' |Í þættinum er fjallað um dularfullt tilfelli [[bólusótt]]ar sem upp kom í Birmingham á Englandi haustið 1978, þegar talið var að búið væri að útrýma bólusótt á heimsvísu. |- |3. febrúar 2023 |''Vermeer-falsarinn'' |Í þættinum er fjallað um hollenska listamanninn [[Han van Meegeren]], sem falsaði verk eftir landa sinn, 17. aldar-meistarann [[Johannes Vermeer]], á þriðja og fjórða áratug síðustu aldar. |- |10. febrúar 2023 |''Gullæðið í Kaliforníu I'' |Fyrsti þáttur um [[Gullæðið í Kaliforníu|gullæðið mikla]] sem braust út í Kaliforníu árið 1848. |- |17. febrúar 2023 |''Gullæðið í Kaliforníu II'' |Síðari þáttur um gullæðið mikla sem hófst í Kaliforníu árið 1848. Í þessum þætti er fjallað um straum gullgrafara og annarra landnema til Kaliforníu og hryllilega meðferð þeirra á frumbyggjum landsins. |- |17. mars 2023 |''Raunir Ödu Blackjack'' |Í þættinum er fjallað um [[Ada Blackjack|Ödu Blackjack]], unga Inúítakonu sem slóst í för með leiðangri á vegum landkönnuðarins [[Vilhjálmur Stefánsson|Vilhjálms Stefánssonar]] til Wrangel-eyju á norðurhjara 1921. |- |24. mars 2023 |''Raunir Ödu Blackjack II'' |Síðari þáttur um Ödu Blackjack, unga Inúítakonu sem endaði alein á eyðiey á norðurhjara eftir að hafa slegist í för með leiðangri á vegum landkönnuðarins Vilhjálms Stefánssonar 1921. |- |21. apríl 2023 |''Borpallurinn Alexander Kielland'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta slys í sögu Noregs. Í illviðri 27. mars 1980 hvolfdi olíuborpallinum [[Alexander Kielland (borpallur)|Alexander Kielland]] á Norðursjó og 123 menn fórust. |- |28. apríl 2023 |''Hvarf Emanuelu Orlandi'' |Í þættinum er fjallað um eitt alræmdasta mannhvarfsmál í sögu Ítalíu, hvarf hinnar fimmtán ára gömlu [[Emanuela Orlandi|Emanuelu Orlandi]] í Rómaborg í júní 1983. Emanuela var búsett í Vatíkaninu og lífseigar kenningar eru um að hvarf hennar kunni að tengjast öflum í kaþólsku kirkjunni, alþjóðapólitík eða skipulagðri glæpastarfsemi. |- |12. maí 2023 |''Madagaskar'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Madagaskar]] frá landnámi eyjunnar og fram á valdatíð drottningarinnar [[Ranavalona 1.|Ranavalonu]] á 19. öld, sem sögð er hafa verið grimmlynd og blóðþyrst. |- |26. maí 2023 |''Madagaskar II'' |Síðari þáttur um sögu Madagaskar og valdatíð drottningarinnar Ranavalonu á 19. öld, sem sögð er hafa verið grimmlynd og blóðþyrst en varðist af hörku tilraunum evrópsku nýlenduveldanna til að leggja ríki hennar undir sig. |- |8. september 2023 |''Valdaránið í Chile 1973'' |Í þættinum er fjallað um [[Valdaránið í Síle 1973|valdarán hersins í Chile]] fyrir hálfri öld, 11. september 1973, og endalok forsetatíðar sósíalistans [[Salvador Allende|Salvadors Allende]]. |- |15. september 2023 |''Anita Bryant og Save Our Children í Flórída'' |Í þættinum er fjallað um baráttu bandarísku söngkonunnar [[Anita Bryant|Anitu Bryant]] gegn réttindum hinsegin fólks í Flórída á ofanverðum áttunda áratug síðustu aldar. |- |22. september 2023 |''Gyðingar Danmerkur'' |Í þættinum er fjallað um afdrif danskra Gyðinga eftir að Þýskaland hernam Danmörku í seinni heimsstyrjöld. |- |29. september 2023 |''Gyðingar Danmerkur II'' |Síðari þáttur um björgun dönsku Gyðinganna á árum seinni heimsstyrjaldar. |- |27. október 2023 |''Hvalskipið Essex I'' |Fyrsti þáttur um bandaríska hvalskipið [[Essex (hvalskip)|Essex]] sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |3. nóvember 2023 |''Hvalskipið Essex II'' |Annar þáttur um bandaríska hvalskipið Essex sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |10. nóvember 2023 |''Hvalskipið Essex III'' |Þriðji þáttur um bandaríska hvalskipið Essex sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |17. nóvember 2023 |''Hvalskipið Essex IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um bandaríska hvalskipið Essex sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |24. nóvember 2023 |''Frumbyggjar Ástralíu'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Frumbyggjar Ástralíu|frumbyggjaþjóða Ástralíu]] og þeirra fyrstu kynni við sæfara og landkönnuði frá norðurhveli jarðar. |- |1. desember 2023 |''Frumbyggjar Ástralíu II'' |Í þættinum er fjallað um fyrstu ár fanganýlendu Breta í Ástralíu og samskipti Bretanna við frumbyggja landsins. |- |15. desember 2023 |''Frumbyggjar Ástralíu III'' |Í þættinum er fjallað um fyrstu ár fanganýlendu Breta í Ástralíu og upphaf andspyrnu frumbyggja landsins við landtöku Breta. |- |29. desember 2023 |''Apollo 8'' |Í þættinum er fjallað um ferð þriggja bandarískra geimfara á braut um tunglið, [[Apollo 8]], um jólaleyti árs 1968. |- |12. janúar 2024 |''Kúariða I'' |Í þættinum er fjallað um banvænan sjúkdóm sem fyrst varð vart í breskum nautgripum á níunda áratug síðustu aldar, [[Kúariða|kúariðu]]. |- |19. janúar 2024 |''Kúariða II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um kúariðufaraldurinn í Bretlandi á níunda og tíunda áratug síðustu aldar og áhrif hans á mannfólk. |- |26. janúar 2024 |''Bungaree'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um upphaf landnáms Breta í Ástralíu og sögu frumbyggjaþjóða Ástralíu. Í þessum þætti er sjónum beint að manni að nafni [[Bungaree]], sem var túlkur í landkönnunarleiðöngrum Breta. |- |2. febrúar 2024 |''Iran Air 655'' |Í þættinum er fjallað um [[Iran Air 655|farþegaflug íranska flugfélagsins Iran Air]] sem var skotið niður af bandarísku herskipi á Persaflóa, 3. júlí 1988. |- |9. febrúar 2024 |''Galdrafár í Salem I'' |Í þættinum er fjallað um undarlega atburði sem gerðust í Salem-þorpi á Nýja Englandi seint á 17. öld. Nokkrar ungar stúlkur kenndu sér undarlegra meina og sökuðu konur í þorpinu um að beita þær galdri. Úr varð [[Galdrafárið í Salem|eitt alræmdasta galdrafár]] í sögu Norður-Ameríku. |- |16. febrúar 2024 |''Galdrafár í Salem II'' |Í þættinum er áfram fjallað um undarlega atburði sem gerðust í Salem-þorpi á Nýja Englandi seint á 17. öld. Nokkrar ungar stúlkur kenndu sér undarlegra meina og sökuðu konur í þorpinu um að beita þær galdri, og úr varð eitt alræmdasta galdrafár í sögu Norður-Ameríku. Í þessum þætti er fjallað um ásakanir á hendur nýjum nornum í Salem. |- |1. mars 2024 |''Galdrafár í Salem IV'' |Fjórði þáttur um galdrafárið mikla í Salem og nærsveitum á Nýja Englandi 1692. |- |8. mars 2024 |''Galdrafár í Salem V'' |Fimmti og síðasti þáttur um galdrafárið mikla í Salem og nærsveitum á Nýja Englandi sem hófst 1692. |- |15. mars 2024 |''Matthew Shepard'' |Í þættinum er fjallað um morðið á [[Matthew Shepard]], samkynhneigðum ungum manni í Wyoming í Bandaríkjunum 1998, og áhrif þess á réttindabaráttu hinsegin fólks vestanhafs. |- |22. mars 2024 |''Páskaeyja'' |Í þættinum er fjallað um afskekkta smáeyju í sunnanverðu Kyrrahafi, sem evrópskir sæfarar nefndu Páskaeyju. |- |23. mars 2024 |''Galdrafár í Salem III'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um galdrafárið mikla sem braust út á Nýja Englandi 1692. |- |5. apríl 2024 |''Páskaeyja II'' |Í þættinum er áfram fjallað um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] á sunnanverðu Kyrrahafi, sér í lagi þær hörmungar sem íbúar eyjunnar þurftu að þola á nítjándu öld. |- |12. apríl 2024 |''Páskaeyja III'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] í Kyrrahafi. Í þessum þætti er fjallað um tilraunir evrópskra trúboða til að koma sér fyrir á eyjunni og kristna íbúa hennar, og franskan ævintýramann sem hafði önnur áform um framtíð eyjunnar. |- |19. apríl 2024 |''Páskaeyja IV'' |Fjórði þáttur um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] á Kyrrahafi. Í þessum þætti er fjallað um tilraunir útlendinga til að gera eyjuna að stóru sauðfjárbúi og endalok sjálfstæðis eyjaskeggja í lok nítjándu aldar. |- |3. maí 2024 |''Páskaeyja V'' |Lokaþáttur um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] eða Rapa Nui í Kyrrahafi. |- |31. maí 2024 |''Andrew Wakefield og MMR I'' |Þátturinn fjallar um breskan lækni, [[Andrew Wakefield]], sem árið 1998 kom af stað kenningu um að tengsl væru milli [[Bóluefni|bóluefnisins]] MMR og [[Einhverfa|einhverfu]] í börnum. Kenningarnar reyndust ekki eiga við rök að styðjast en urðu lífseigar meðal andstæðinga bólusetninga. |- |7. júní 2024 |''Andrew Wakefield II'' |Síðari þáttur um Bretann Andrew Wakefield, sem árið 1998 kom af stað kenningu um að tengsl væru milli bóluefnisins MMR og einhverfu í börnum. Kenningarnar reyndust ekki eiga við rök að styðjast en urðu lífseigar meðal andstæðinga bólusetninga. |- |6. september 2024 |''Gíslatakan í Beslan I'' |Í þættinum er fjallað um gíslatöku í barnaskóla í bænum [[Beslan]] í [[Norður-Ossetía|Norður-Ossetíu]] í Rússlandi í septemberbyrjun árið 2004. |- |13. september 2024 |''Gíslatakan í Beslan II'' |Síðari þáttur um gíslatökuna í barnaskóla í Beslan í Norður-Ossetíu í Rússlandi í septemberbyrjun 2004. |- |27. september 2024 |''Kamala Harris I'' |Fyrsti þáttur um ævi bandarísku stjórnmálakonunnar [[Kamala Harris|Kamölu Harris]]. Í þessum þætti er fjallað um ættir Harris á Indlandi og Jamaíku og fyrstu árin í ævi hennar. |- |4. október 2024 |''Kamala Harris II'' |Annar þáttur um ævi bandarísku stjórnmálakonunnar Kamölu Harris. Í þessum þætti er fjallað um námsár hennar og upphaf á ferli hennar sem saksóknari. |- |11. október 2024 |''Frederick Cook og skandallinn á norðurpólnum'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska landkönnuðinn [[Frederick Cook]], sem 1909 tilkynnti að hann hefði fyrstur manna komist á norðurpólnum. Í þessum þætti er fjallað um komu Cooks til Kaupmannahafnar í september 1909 og spennuna sem greip um sig í dönsku höfuðborginni yfir afreki hans. |- |18. október 2024 |''Frederick Cook og skandallinn á norðurpólnum II'' |Annar þáttur um bandaríska landkönnuðinn Frederick Cook, sem 1909 tilkynnti að hann hefði fyrstur manna komist á norðurpólnum. Í þessum þætti er fjallað um efasemdir sem fljótt vöknuðu eftir komu Cooks til Kaupmannahafnar í september 1909 og deilu hans við annan mögulegan norðurpólfara. |- |25. október 2024 |''Sally Clark I'' |Í þættinum er fjallað um alræmt breskt dómsmál. [[Sally Clark]] var árið 1998 ákærð fyrir að hafa myrt tvo syni sína þegar þeir voru einungis um tveggja og þriggja mánaða gamlir. |- |1. nóvember 2024 |''Sally Clark II'' |Síðari þáttur um Sally Clark, breska konu var árið 1998 ákærð fyrir að hafa myrt tvo syni sína þegar þeir voru einungis um tveggja og þriggja mánaða gamlir, en hafð var fyrir röngum sökum. |- |8. nóvember 2024 |''Japanskir Bandaríkjamenn í síðari heimsstyrjöld'' |Eftir árás japanska hersins á bandarísku flotastöðina Pearl Harbor árið 1941 voru nærri 120 þúsund Bandaríkjamenn af japönskum ættum gerðir brottrækir af heimilum sínum á vesturströnd Bandaríkjanna, og sendir í fangabúðir þar sem þeir dvöldu nær öll stríðsárin. Fæstir fanganna höfðu nokkuð til saka unnið annað en að eiga ættir að rekja til óvinaríkisins Japan, og stór hluti þeirra voru bandarískir ríkisborgarar. Uppfærð útgáfa af þætti frá 2017. |- |15. nóvember 2024 |''Shackleton á Discovery'' |Í þættinum er fjallað um breska heimskautakönnuðinn [[Ernest Shackleton]] og fyrstu ferð hans á suðurskautslandið um borð í rannsóknarskipinu Discovery, 1901-1903. |- |22. nóvember 2024 |''Shackleton á Nimrod'' |Annar þáttur um ævi breska heimskautakönnuðarins Ernest Shackletons. Í þessum þætti er fjallað um fyrsta sjálfstæða leiðangur hans á Suðurskautslandið með skipinu Nimrod 1907-1908. |- |29. nóvember 2024 |''Shackleton næstum á suðurpólnum'' |Þriðji þáttur um ævintýri breska heimskautakönnuðarins Ernest Shackletons. Í þessum þætti er fjallað um seinni hluta Nimrod-leiðangursins á suðurpólinn og næstu skref Shackletons á ferlinum. |- |6. desember 2024 |''Shackleton á Endurance'' |Fjórði þáttur um breska heimskautakönnuðinn Ernest Shackleton. Í þessum þætti leggur hann af stað í þriðja leiðangur sinn til suðurskautslandsins. |- |13. desember 2024 |''Shackleton á Fílaey'' |Fimmti þáttur um ævintýri breska heimskautakönnuðarins Ernest Shackletons. Í þessum þætti er haldið áfram að rekja hrakningar Endurance-leiðangur hans á suðurheimskauti. |- |20. desember 2024 |''Shackleton kemst heim'' |Sjötti og síðasti þáttur um breska heimskautakönnuðinn Ernest Shackleton og leiðangur hans á skipinu Endurance á suðurskautið. |- |17. janúar 2025 |''Ættir og ævi Elons Musk'' |Í þættinum er fjallað um suðurafríska auðjöfurinn umdeilda [[Elon Musk]], fjölskyldu hans og æsku í Suður-Afríku. |- |24. janúar 2025 |''Elon Musk í Norður-Ameríku'' |Annar þáttur um suðurafríska auðjöfurinn Elon Musk. Í þessum þætti er fjallað um flutning hans til Kanada og síðar Bandaríkjanna og fyrstu skref í fyrirtækjarekstri. |- |31. janúar 2025 |''Fjólubláa hættan'' |Í þættinum er fjallað um „[[Fjólubláa hættan|the lavender scare]]“, ofsóknir stjórnvalda í Bandaríkjunum á samkynhneigðu og hinsegin fólki í opinberum stofnunum ríkisins á kaldastríðsárunum og baráttuna gegn þeim. |- |7. febrúar 2025 |''Japan Airlines flug 123'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta flugslys sögunnar, þegar Boeing 747-risaþota í innanlandsflugi [[Japan Airlines-flug 123|brotlenti í fjallendi í Japan]] 12. ágúst 1985. |- |14. febrúar 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt I'' |Í þættinum er fjallað um þýska saksóknarann [[Fritz Bauer]], sem átti stóran þátt í að 22 fyrrum starfsmenn [[Auschwitz|útrýmingarbúða nasista í Auschwitz]] voru sóttir til saka í Frankfurt 1963. |- |21. febrúar 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt II'' |Annar þáttur um málarekstur gegn 22 fyrrum starfsmenn útrýmingarbúða nasista í Auschwitz í Frankfurt 1963, aðdraganda þess og aðstandendur. |- |28. febrúar 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt III'' |Þriðji þáttur um málarekstur gegn 22 fyrrum starfsmenn útrýmingarbúða nasista í Auschwitz í Frankfurt 1963, aðdraganda þess og aðstandendur. |- |7. mars 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um réttarhöld yfir fyrrum starfsmönnum útrýmingarbúða nasista í Auschwitz í Frankfurt 1963, aðdraganda þeirra og aðstandendur. |- |21. mars 2025 |''Sankti Kilda'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[St. Kilda|Sankti Kildu]], eyja í Norður-Atlantshafi vestur af [[Skotland|Skotlandi]]. |} == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Íslenskir hlaðvarpsþættir]] rasxdazvgswwijvhem54wa5f648htdb 1962416 1962382 2026-05-06T22:46:38Z Cinquantecinq 12601 Skipti upp toflu og kláradi 2025 1962416 wikitext text/x-wiki '''Í ljósi sögunnar''' eru [[Útvarp|útvarps-]] og [[Hlaðvarp|hlaðvarpsþættir]] eftir [[Vera Illugadóttir|Veru Illugadóttur]]. Þættirnir hófu göngu sína árið 2016 og eru frumfluttir á [[Rás 1]]. Í þáttunum er fjallað um ýmis sagnfræðileg málefni, gjarnan með skírskotun í málefni líðandi stundar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/i-ljosi-sogunnar/23795|titill=Í ljósi sögunnar|útgefandi=Rúv|ár=2025|mánuðurskoðað=mars 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222334440d/i-ljosi-sogunnar-ekki-allur|title=Í ljósi sögunnar ekki allur - Vísir|last=Sigurðsson|first=Bjarki|date=2022-04-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-18}}</ref> == Þættir == === 2016 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |8. janúar 2016 |''Saga Sádi-Arabíu'' |Fjallað um sögu [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], hvernig þetta ríki í eyðimörk Arabíuskagans varð og til og hvernig það komst til áhrifa á alþjóðavettvangi. |- |15. janúar 2016 |''Eiturlyfjasmyglarar í Mexíkó'' |Aldarlöng saga eiturlyfjasmyglara í Mexíkó og rætur þeirrar vargaldar sem þar geisar á milli glæpagengja. |- |22. janúar 2016 |''Íranska kjarnorkuáætlunin'' |Fjallað um sögu írönsku [[Kjarnorka|kjarnorkuáætlunarinnar]]. Upphaf hennar má rekja allt til upphafs sjötta áratugarins, en fyrstu skrefin á kjarnorkubrautinni tóku Íranar með dyggri aðstoð og stuðningi Bandaríkjanna. |- |29. janúar 2016 |''Mubarak og egypska byltinginn'' |Fimm ár eru um þessar mundir síðan [[Hosni Mubarak]] Egyptalandsforseti hrökklaðist frá völdum eftir þriggja vikna fjöldamótmæli á götum egypskra borga. Í þættinum er rifjuð upp saga egypsku byltingarinnar og frásagnir Íslendinga sem voru í [[Kaíró]] þessa afdrifaríku daga í janúar og febrúar 2011. |- |5. febrúar 2016 |''Forsetakosningar í BNA 1948'' |Í þættinum er fjallað um [[forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 1948]], og ein óvæntustu kosningaúrslit bandarískrar stjórnmálasögu, þegar forsetinn [[Harry S. Truman|Harry Truman]] kom öllum að óvörum og sigraði andstæðing sinn, Repúblikanann [[Thomas Dewey]]. |- |12. febrúar 2016 |''Vladimír Pútín'' |Í þættinum er fjallað um æsku og uppvöxt [[Vladímír Pútín|Vladimírs Pútíns]] Rússlandsforseta, feril hans í sovésku leyniþjónustunni [[KGB]], afdrifarík augnablik í Dresden í Austur-Þýskalandi, og hvernig svo ólíklega vildi til að hann komst að lokum til æðstu metorða í Rússlandi. |- |17. febrúar 2016 |''Rúmenska byltingin'' |Í þættinum er fjallað um rúmensku byltinguna í desember 1989 og síðustu daga einræðisherrans [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceausescus]]. Þátturinn var endurfluttur 27. desember 2019. |- |19. febrúar 2016 |''Morðið á Olof Palme'' |Í þættinum er fjallað um morðið á [[Olof Palme]], forsætisráðherra Svíþjóðar, og árangurslitla leit sænsku lögreglunnar að banamani hans, en þrjátíu ár eru um þessar mundir frá því að Palme var skotinn til bana á götu í miðborg Stokkhólms. |- |26. febrúar 2016 |''Morðið á Olof Palme II'' |Síðari þáttur um morðið á sænska forsætisráðherranum [[Olof Palme]], en um þessar mundir eru þrjátíu ár liðin síðan hann var skotinn til bana í miðborg Stokkhólms. Í þessum þætti er fjallað nánar um árangurslitla leit sænsku lögreglunnar að banamanni forsætisráðherrans og farið yfir ýmsar kenningar um það hver gæti hafa staðið að baki morðinu. Voru það kúrdískir hryðjuverkamenn, suðurafríska leyniþjónustan eða jafnvel lögreglan sjálf? |- |4. mars 2016 |''Donald Trump'' |Í þættinum er fjallað um ættir bandaríska forsetaframbjóðandans og auðjöfursins [[Donald Trump|Donalds Trump]], og hvernig afi hans og faðir auðguðust á sínum tíma. Afinn, þýskur innflytjandi, rak meðal annars hótel og vændishús fyrir gullgrafara í gullæðinu í Klondike, og sonur hans, faðir Donalds Trump, byggði svo upp mikið fasteignaveldi í New York með stuðningi úr opinberum sjóðum, en var umdeildur bæði fyrir kynþáttamismunun og fjármálamisferli. Þátturinn var endurfluttur 19. ágúst 2016. |- |11. mars 2016 |''Náttúruhamfarir og kjarnorkuslys í Japan'' |Fimm ár liðin frá [[Hamfarirnar í Japan 2011|náttúruhamförunum miklu]] og kjarnorkuslysinu í Japan 11. mars 2011, þegar sterkur jarðskjálfti, níu að stærð, reið yfir Japan, flóðbylgja skall á norðausturströnd landsins og alvarlegt bræðsluslys varð í kjarnorkuveri í [[Fukushima]]. |- |14. mars 2016 |''Æska og uppvöxtur Donalds Trumps'' |Í þættinum verður fjallað um æsku, uppvöxt og upphaf viðskiptaferils forsetaframbjóðendans og fasteignajöfursins [[Donald Trump|Donalds Trumps]]. |- |1. apríl 2016 |''Radovan Karadzic'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Radovan Karadzic|Radovans Karadzic]], leiðtoga Bosníuserba í Júgóslavíustríðinum, sem nýverið var dæmdur í fjörutíu ára fangelsi af stríðsglæpadómstól fyrir þjóðarmorð og glæpi gegn mannkyni, og lygilegan flótta hans undan réttvísinni í þrettán ár. |- |8. apríl 2016 |''Nagorno-Karabakh í Kákasus'' |Í þættinum er fjallað um héraðið [[Nagorno-Karabakh]] í Kákasus sem [[Armenía]] og [[Aserbaísjan]] hafa eldað grátt silfur vegna frá falli Sovétríkjanna. Allt að 30 þúsund manns féllu í sex ára stríði um Nagorno-Karabakh sem lauk með vopnahléi árið 1994. Friðarviðræður hafa ekki skilað árangri og síðast kom til átaka í héraðinu fyrir örfáum dögum. |- |15. apríl 2016 |''Líbía'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Líbía|Líbíu]] í Norður-Afríku á tuttugustu öld. Þátturinn var endurfluttur 20. apríl 2018. |- |22. apríl 2016 |''Dilma Rousseff'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] Brasilíuforseta, sem nú er sökuð um spillingu og embættisglöp. Hún var skæruliði á dögum herforingjastjórnar í Brasilíu, sat í fangelsi og sætti þar hryllilegum pyntingum - en varð síðar forseti eins fjölmennasta og stærsta ríkis á jörðinni og ein valdamesta kona heims. |- |29. apríl 2016 |''Tsjernóbyl-slysið'' |Um slysið í [[Kjarnorkuslysið í Tsjernobyl|Tsjernóbyl-kjarnorkuverinu]] í Úkraínu 26. apríl 1986, alvarlegasta kjarnorkuslys sögunnar. |- |6. maí 2016 |''Erdogan Tyrklandsforseti'' |Fjallað um ævi og feril [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogans]], forseta Tyrklands. |- |13. maí 2016 |''Hillary Rodham Clinton'' |Fjallað um bandarísku stjórnmálakonuna [[Hillary Clinton]], æsku hennar og námsár og upphaf sambandsins hennar við [[Bill Clinton]]. |- |20. maí 2016 |''Nauðungarflutningar á Krímtatörum'' |Í þættinum er fjallað um nauðungarflutningana á [[Krímtatarar|Krímtatörum]] árið 1944, en lag um þá hörmungaratburði sigraði í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva á dögunum. [[Jósef Stalín]] sakaði Tatara á Krímskaga um landráð og svik og lét því flytja alla þjóðina, nærri tvö hundruð þúsund manns, til Úsbekistan um borð í gripalestum. Þar beið þeirra vist í fangabúðum, og talið að allt að fjörutíu prósent krímtatörsku þjóðarinnar hafi týnt lífi á fyrstu árunum eftir flutninginn. |- |3. júní 2016 |''Nepalska konungsfjölskyldan'' |Í þættinum er fjallað um [[Konunglegu fjöldamorðin í Nepal|konungsmorðin í Nepal]], þegar, árið 2001, að krónprins Nepals skaut til bana alla sína nánustu fjölskyldu, þar á meðal konung og drottningu landsins. |- |10. júní 2016 |''Rodrigo Duterte'' |Í þættinum er fjallað um hinn umdeilda forseta Filippseyja, [[Rodrigo Duterte]], sem styður dauðasveitir sem myrða eiturlyfjasala og aðra glæpamenn og hefur jafnvel sjálfur drepið menn. Þátturinn var áður á dagskrá í júní. |- |27. júní 2016 |''Boko Haram'' |Í þættinum er fjallað um sögu nígerísku öfgasamtakanna [[Boko Haram]]. Vígamenn samtakanna eru taldir hafa að minnsta kosti tuttugu þúsund mannslíf á samviskunni og meira en tvær milljónir manna hafa lent á hrakhólum vegna árasa þeirra, sem beinast jafnt gegn nígerískum stjórnvöldum og óbreyttum borgurum. |- |1. júlí 2016 |''Victoria Woodhull'' |Í þættinum er fjallað um lygilega ævi baráttukonunnar [[Victoria Woodhull|Victoriu Woodhull]], sem árið 1872 varð fyrsta konan til að bjóða sig fram til forseta Bandaríkjanna, mörgum áratugum áður en bandarískar konur fengu kosningarétt. Hún var sömuleiðis með fyrstu kvenkyns verðbréfasölum á Wall Street, sjáandi, tugthúslimur, og boðberi frjálsra ásta löngu á undan sinni samtíð. |- |8. júlí 2016 |''Indland og Pakistan'' |Í þættinum er fjallað um [[Skipting Indlands|skiptingu]] bresku nýlendunnar Indlands í tvö sjálfstæð ríki, [[Indland]] og [[Pakistan]], árið 1947, aðdraganda skiptingarinnar og þær ómældu hörmungar sem þær höfðu í för með sér fyrir borgara beggja nýju ríkjanna. Þátturinn var endurfluttur 30. júní 2017. |- |15. júlí 2016 |''Indland og Pakistan II'' |Seinni þáttur um skiptingu bresku nýlendunnar Indlands í tvö sjálfstæð ríki, Indland og Pakistan, árið 1947. Í þessum þætti er fjallað um eftirmál skiptingarinnar og hlutskipti almennra borgara í báðum nýju ríkjunum, en allt að fimmtán milljónir manna hröktust á flótta eftir skiptinguna og hundruð þúsunda féllu í átökum eða fórust á flóttanum. Þátturinn var endurfluttur 7. júlí 2017. |- |22. júlí 2016 |''Port Arthur-fjöldamorðin og skotvopn í Ástralíu'' |Í þættinum er fjallað um [[fjöldamorðin í Port Arthur]] í Ástralíu árið 1996, þegar ungur maður myrti 35 og særði fjölda manns í mannskæðustu skotárás í ástralskri sögu. Morðin urðu til þess að áströlsk stjórnvöld settu stranga skotvopnalöggjöf og gerðu hundruð þúsunda öflugra skotvopna upptæk, aðgerðir sem stundum eru nefndar sem möguleg fyrirmynd að herðingu skotvopnalaga í Bandaríkjunum. Þátturinn var áður á dagskrá  24. júní 2016. |- |29. júlí 2016 |''Valdaránið í Grikklandi 1967'' |Í skjóli nætur þann 21. apríl 1967 [[Valdaránið í Grikklandi 1967|tóku nokkrir hægrisinnaðir herforingjar öll völd]] í Grikklandi í hendur sér, settu herlög, bönnuðu stjórnmálaflokka og allt andóf og fangelsuðu þúsundir manna. Herinn [[Herforingjastjórnin í Grikklandi|stjórnaði Grikklandi]] næstu sjö árin. Fjallað er um aðdraganda og ástæður valdaránsins, hlutskipti almennings á herstjórnarárunum, skammlífa uppreisn stúdenta í Aþenu og það sem að lokum varð herforingjunum að falli. Þátturinn var endurfluttur 14. júlí 2017. |- |5. ágúst 2016 |''Stonewall'' |Í þættinum er fjallað um atburð sem markaði vatnaskil í réttindabaráttu samkynhneigðra og hinsegin fólks í Bandaríkjunum og á heimsvísu, gestir á Stonewall Inn, næturklúbbi fyrir homma og hinsegin fólk í Greenwich Village í New York [[Stonewall-uppþotin|risu upp]] gegn lögreglumönnum sem ætluðu að loka staðnum, sumarið 1969. Þátturinn var endurfluttur 11. ágúst 2017. |- |12. ágúst 2016 |''Raoul Wallenberg'' |Í þættinum er fjallað um ráðgátuna um sænska stjórnarerindrekann [[Raoul Wallenberg]] sem bjargaði lífi þúsunda gyðinga í Búdapest í seinni heimsstyrjöld en hvarf svo sporlaust í stríðslok. |- |26. ágúst 2016 |''Rætur Íslamska ríkisins'' |Þátturinn er annar af tveimur um rætur og upphaf [[Íslamska ríkið|hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við Íslamskt ríki]] og hafa á síðustu árum lagt undir sig landsvæði í Írak og Sýrlandi og staðið á bak við ótal hryðjuverk og ódæðisverk um heim allan. Í þessum fyrri þætti er farið yfir ævi og ferils Jórdaníumannsins miskunnarlausa [[Abu Musab Al-Zarqawi]], sem notfærði sér ólguna í kjölfar [[Íraksstríðið|innrásar Bandaríkjamanna í Írak]] 2003 til þess að koma á fót hryðjuverkasamtökunum sem síðar urðu að Íslamska ríkinu. Síðari þáttur um Íslamska ríkið verður á dagskrá að viku liðinni. Þátturinn var endurfluttur í uppfærðri útgáfu 21. júlí 2017. |- |2. september 2016 |''Íslamska ríkið II'' |Síðari þáttur af tveimur um sögu hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við Íslamskt ríki, hafa á síðustu árum lagt undir sig landsvæði í Írak og Sýrlandi og staðið á bak við ótal hryðjuverk um heim allan. Í þessum síðari þætti er fjallað um það hvernig hópur hryðjuverkamanna í Írak notfærði sér upplausnina í grannríkinu Sýrlandi til að kveða sér hljóðs, og uppgang núverandi leiðtoga samtakanna, [[Abu Bakr Al-Baghdadi]], sem útnefnt hefur sjálfan sig arftaka [[Múhameð|Múhameðs]] spámanns á jörðu. Þátturinn var endurfluttur 28. júlí 2017. |- |9. september 2016 |''Islam Karimov og Úsbekistan'' |Í þættinum er fjallað sögu [[Úsbekistan]] á síðustu áratugum. Sagt er frá ævi og valdatíð [[Islam Karimov|Islams Karimovs]], einræðisherrans miskunnarlausa sem nýlega féll frá, og var meðal annars alræmdur fyrir að láta sjóða andófsmenn lifandi, og sömuleiðis litríkri dóttur Karimovs, [[Gulnara Karimova|Gulnöru]], sem var ríkasta kona Úsbekistan, dreymdi um að verða alþjóðleg poppstjórna, en lenti svo upp á kant við föður sinn og lenti í stofufangelsi. |- |16. september 2016 |''Týndi Franklin-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um [[Týndi Franklin-leiðangurinn|leiðangur]] breska landkönnuðarins [[John Franklin|John Franklins]] í Norður-Íshaf í leit að [[Norðvesturleiðin|norðvestursiglingaleiðinni]]. Franklin hvarf sporlaust á leiðinni og aldrei hefur fengist fullkomlega á hreint hvað varð af honum, tveimur skipum hans og 130 manna áhöf, en nýverið fannst annað skipa hans á botni við kanadíska heimskautaeyju. |- |23. september 2016 |''Kim Il-sung'' |Í þættinum er fjallað um tildrög þess að Kóreuskaganum var skipt upp í Norður- og Suður-Kóreu, ævi fyrsta leiðtoga Norður-Kóreu, einræðisherrans [[Kim Il-sung]], og upphaf kjarnorkuáætlunar norðurkóreska ríkisins. |- |30. september 2016 |''Norður-Kórea II'' |I þættinum er fjallað nánar um sögu Norður-Kóreu, stjórnarhætti stofnanda ríkisins Kim Il Sung sem og valdatíð sonar hans [[Kim Jong-il]], en fljótlega eftir að hann tók við stjórninni varð hryllileg hungursneyð í Norður-Kóreu sem talið er að hafi orðið allt að þremur milljón manns að bana. |- |7. október 2016 |''Aleppó'' |Í þættinum er fjallað um sögu borgarinnar [[Aleppó]] í norðanverðu Sýrlandi, sem orðið hefur hvað verst úti í [[Sýrlenska borgarastyrjöldin|sýrlensku borgarastyrjöldinni]]. Aleppó hefur lengi verið viðskiptamiðstöð Sýrlands og er jafnframt meðal þeirra borga heims sem á sér lengsta sögu óslitinnar búsetu. Í gegnum aldirnar og árþúsundin hafa ótal innrásarherir og konungsríki komið og farið, en borgin alltaf verið á sínum stað. |- |14. október 2016 |''Aleppó II'' |Síðari þáttur af tveimur um sögu hinnar stríðshrjáðu borgar Aleppó í Sýrlandi. Í þessum þætti er sjónum beint að þeim rúmlega fjögur hundruð árum sem borgin var á valdi [[Tyrkjasoldán]]s. Það tímabil í sögu borgarinnar einkenndist lengi vel af uppgangi og friðsæld, en þegar tuttugasta öldin nálgaðist var friðurinn úti. |- |21. október 2016 |''Bhumibol Taílandskonungur'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Bhumibol Adulyadej|Bhumibols Adulyadej]], sem ríkti sem konungur Taílands í sjö áratugi, frá 1946 og allt þar til hann lést. Konungurinn var elskaður og dáður af þjóð sinni en ekki yfir það hafinn að blanda sér í stjórnmál Taílands, og ævisaga hans er samofin sögu Taílands síðustu áratugina. |- |28. október 2016 |''Nárú'' |Í þættinum er fjallað um eyjuna [[Nárú]] í Kyrrahafi, eitt minnsta sjálfstæða ríkis í heimi. Nárú fór á örfáum áratugum frá því að vera eitt ríkasta lands heims til gjaldþrots, og hefur verið í fréttum síðustu misseri vegna umdeildra flóttamannabúða sem eyjaskeggjar reka fyrir áströlsk stjórnvöld. Meðal þess sem einnig kemur við sögu í lygilegru sögu Nárú er fugladrit, bresk popphljómsveit, [[Leonardo da Vinci]], hryðjuverkasamtökin [[Al-Kaída]], þrjóskur norskur skipstjóri og rússneska mafían. Þátturinn var endurfluttur 4. ágúst 2017. |- |4. nóvember 2016 |''Þjóðarmorðið í Namibíu'' |Í þættinum er fjallað um fyrsta þjóðarmorð tuttugustu aldarinnar, þegar þýskir nýlenduherrar í því sem nú er Namibía í Suðvestur-Afríku réðust af fullum þunga að hirðingjaþjóð [[Hereróar|Hereróa]] sem hafði lítið gert þeim annað en að reyna að krefjast réttar síns gegn yfirgangi Þjóðverja. Tugþúsundum var þá útrýmt á þaulskipulagðan hátt af þýskum hermönnum, fólk látið veslast upp í skraufþurri eyðimörkinni eða þrælað til dauða í fangabúðum. Þátturinn var uppfærður og endurfluttur 15. nóvember 2019. |- |11. nóvember 2016 |''Forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 1948'' |Fjallað um [[forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 1948]], og ein óvæntustu kosningaúrslit bandarískrar stjórnmálasögu, þegar forsetinn [[Harry Truman]] kom öllum að óvörum og sigraði andstæðing sinn, Repúblikanann [[Thomas Dewey]]. Þátturinn var áður á dagskrá í febrúar. |- |18. nóvember 2016 |''Daniel Ortega'' |Í þættinum er fjallað um stormasama sögu Níkaragva í Mið-Ameríku og sér í lagi ævi og feril [[Daniel Ortega|Daniels Ortega]], sem nýverið var kjörinn forseti landsins í þriðja sinn, en hann var áður leiðtogi skæruliðahreyfingar [[Þjóðfrelsisfylking sandínista|Sandínista]] sem tók völdin í Níkaragva í byltingu árið 1979. |- |25. nóvember 2016 |''Flugslysið í Smólensk'' |Í þættinum er fjallað um það þegar þota sem flutti [[Lech Kaczynski]], forseta Póllands, og fleiri pólsk fyrirmenni [[Smolensk-flugslysið|fórst við lendingu]] í [[Smólensk]] í Rússlandi í apríl 2010. Allir um borð fórust og slysið varð pólsku þjóðinni mikið reiðarslag. |- |2. desember 2016 |''Dauði Tasmaníutígursins'' |Í þættinum er fjallað um sorgleg örlög [[Tasmaníutígur|Tasmaníutígursins]], einstakrar rándýrategundar sem var einungis að finna á eyjunni Tasmaníu við Ástralíu. Varla leið öld frá því að Evrópumenn hófu landnám á Tasmaníu þar til tígurinn var útdauður, fórnarlamb ofveiða og rógburðar manna. Þátturinn var endurfluttur 13. ágúst 2018. |- |9. desember 2016 |''Suður-Kórea'' |Í þættinum er fjallað um sögu Suður-Kóreu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Meðal annars er fjallað um einræðisstjórn hershöfðingjans [[Park Chung-hee]], sem er faðir núverandi forseta [[Park Geun-hye|Park Geung-hye]]. Morðin á hershöfðingjanum og konu hans gerðu það að verkum að dóttir þeirra komst í kynni við spilltan leiðtoga sértrúarsöfnuðar, en uppljóstranir um tengsl forsetann við söfnuðinn hefur nú orðið kveikjan að mestu fjöldamótmælum í sögu Suður-Kóreu. |} === 2017 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |6. janúar 2017 |''Taívan'' |Í þættinum er fjallað um stormasama sögu eyríkisins Taívans eða Lýðveldsins Kína eins og það heitir formlega, og samskipti þess við risavaxinn nágranna sinn, Alþýðulýðveldið Kína. |- |13. janúar 2017 |''Hakkarar'' |Í þættinum er fjallað um nokkur tilvik þess að hakkar og tölvuþrjótar hafi látið til sín taka á alþjóðavettvangi, stundað njósnir og jafnvel valdið milliríkjadeilum. Meðal annars er fjallað um ötula leit bandarísks kerfisumsjónarmanns að dularfullum hakkara árið 1986, umfangsmikla tölvuárás á Eistland og háþróaðan tölvuorm sem herjaði á kjarnorkuver Írana. |- |20. janúar 2017 |''Scandinavian Star'' |Í þættinum er fjallað um eldsvoðann í ferjunni [[Scandinavian Star]] í apríl 1990. Eldur kviknaði um borð í skipinu á siglingu frá Ósló til Frederikshavn með þeim afleiðingum að 159 manns létu lífið. Nýverið birtu fjölmiðlar í Noregi og Danmörku upplýsingar úr rannsókn norskrar þingnefndar á eldsvoðanum sem varpa nýju ljósi á málið. |- |27. janúar 2017 |''Hafez al-Assad'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Hafez al-Assad]], forseta Sýrlands frá 1970 til 2000, og föður núverandi Sýrlandsforseta [[Bashar al-Assad|Bashars al-Assad]], sem ólst upp í sárri fátækt í afskekktu fjallaþorpi í norðanverðu Sýrlandi, en endaði sem miskunnarlaus einræðisherra. |- |3. febrúar 2017 |''Bashar al-Assad'' |Í þættinum er fjallað um ævi og fjölskyldu [[Bashar al-Assad|Bashars al-Assad]], sem tók við embætti forseta Sýrlands af föður sínum árið 2000. |- |10. febrúar 2017 |''Rohingja-þjóðin í Búrma'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Róhingjar|Rohingja-þjóðarinnar]] í Búrma. Rohingjar hafa lengi átt undir högg að sækja í heimalandi sínu, sætt ofsóknum og Rohingjar eru ríkisfangs- og réttindalausir. Búrmíski herinn hefur undanfarnar vikur og mánuði framið fjöldamorð á Rohingjum og fleiri voðaverk og stjórnvöld í Búrma sætt harðri gagnrýni frá alþjóðasamfélaginu. |- |24. febrúar 2017 |''Japanskir Bandaríkjamenn í fangabúðum'' |Eftir [[Árásin á Perluhöfn|árás japanska hersins]] á bandarísku flotastöðina Pearl Harbor árið 1941 voru nærri 120 þúsund Bandaríkjamenn af japönskum ættum gerðir brottrækir af heimilum sínum á vesturströnd Bandaríkjanna, og sendir í fangabúðir þar sem þeir dvöldu nær öll stríðsárin. Fæstir fanganna höfðu nokkuð til saka unnið annað en að eiga ættir að rekja til óvinaríkisins Japan, og stór hluti þeirra voru bandarískir ríkisborgarar. |- |3. mars 2017 |''Andrée-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um [[Andrée-leiðangurinn]], tilraun þriggja Svía til að komast á Norðurpólinn í loftbelg árið 1897, tilraun sem endaði með ósköpum, þegar loftbelgurinn brotlendi og þremenningunum biðu margra mánaða hrakningar á heimskautaísnum. |- |10. mars 2017 |''Jemen I'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Jemen|Jemens]]. Jemen er í dag [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|stríðshrjáð]] og sárafátækt, en fyrr á öldum var það eitt mesta menningarsvæði Arabíuskagans, og miðstöð verslunar og viðskipta, sem ótal stórveldi gerðu tilraun til þess að leggja undir sig öldum saman, en yfirleitt með litlum árangri. |- |17. mars 2017 |''Jemen II'' |Síðari þáttur um sögu [[Jemen|Jemens]]. |- |24. mars 2017 |''Nikolai Vavilov'' |Í þættinum er fjallað um rússneska grasafræðinginn [[Nikolai Vavilov]], sem vann brautryðjendarannsóknir á korni og öðrum nytjajurtum á fyrstu áratugum tuttugustu aldar og byggði upp stærsta fræbanka heims, en lenti síðar á ferlinum í hatrammri glímu við andvísindaleg öfl í hinum nýstofnuðu Sovétríkjum. |- |31. mars 2017 |''Robert Mugabe'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Robert Mugabe|Roberts Mugabe]], forseta Simbabve. |- |7. apríl 2017 |''Téténía'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Téténía|Téténíu]] í Kákasusfjöllum og téténsku þjóðarinnar og aldalangrar [[Téténíustríðið|baráttu]] hennar við risavaxna granna sinn til vesturs, Rússland. |- |21. apríl 2017 |''Téténía II'' |Í þættinum er fjallað áfram um sögu Téténíu í Kákasusfjöllum, sér í lagi seinni [[Seinna Téténíustríðið|innrás Rússlands í Téténíu 1999]], aðdraganda hennar og afleiðingar. |- |28. apríl 2017 |''Haymarket'' |Í þættinum er fjallað um ástæðu þess að [[Fyrsti maí|alþjóðlegur baráttudagur verkalýðsins]] er haldinn hátíðlegur einmitt 1. maí, [[Blóðbaðið á Haymarket|blóðbaðið á Haymarket-torgi]] í Chicago árið 1886. |- |5. maí 2017 |''Sarajevó-handritið'' |Í þættinum er sögð ótrúleg saga forns Gyðingahandrits sem skrifað var á Spáni á fimmtándu öld, rataði síðar til Sarajevó í Bosníu þar sem menn lögðu sig oftar en einu sinni í lífshættu við að bjarga því frá eyðileggingu. |- |12. maí 2017 |''Nauðungarflutningarnir á Krímtatörum'' |Í þættinum er fjallað um sögulegan bakgrunn sigurlags Úkraínu í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva í fyrra, nauðungarflutningana á [[Krímtatarar|Krímtatörum]] árið 1944. Þá sakaði [[Jósef Stalín]] Tatara á Krímskaga um landráð og svik og lét því flytja alla þjóðina, nærri tvö hundruð þúsund manns, til Úsbekistan um borð í gripalestum. Þar beið þeirra vist í fangabúðum, og talið að allt að fjörutíu prósent krímtatörsku þjóðarinnar hafi týnt lífi á fyrstu árunum eftir flutninginn. Þátturinn var áður á dagskrá í maí í fyrra. |- |19. maí 2017 |''John F. Kennedy I'' |Í þættinum er fjallað um [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseta, en senn verða hundrað ár liðin frá fæðingu hans, 29. maí 1917. Í þessum þætti er fjallað um rætur hinnar nafntoguðu Kennedy-ættar og æsku forsetans sáluga. |- |26. maí 2017 |''John F. Kennedy II'' |Í þættinum er fjallað áfram um ævi [[John F. Kennedy|Johns F. Kennedy]] Bandaríkjaforseta, en þann 29. maí verða hundrað ár liðin frá fæðingu hans. Í þessum þætti er fjallað um upphafið að stjórnmálaferli Kennedys, tíma hans á þingi og [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1960|kosningabaráttuna 1960]]. |- |9. júní 2017 |''Sex daga stríðið'' |Í þættinum er fjallað um [[Sex daga stríðið|sex daga stríð Ísraels og Egyptalands]] og annarra Arabaríkja í júní 1967, fyrir hálfri öld. |- |16. júní 2017 |''Hundar í kapphlaupi við dauðann'' |Veturinn 1924-1925 ógnaði barnaveikifaraldur afskekktri byggð í Norður-Alaska. Byrgðir bæjarlæknisins af mótefni við barnaveiki voru fljótt á þrotum, og aðeins ein leið fær til að flytja meira mótefni til bæjarins: með hundasleða. Á nokkrum janúardögum unnu hugdjarfir menn og hundar því ótrúlegt afrek og fluttu viðkvæmt mótefnið þúsund kílómetra leið í nístingskulda og kafaldsbyl. |- |23. júní 2017 |''Taiping-uppreisnin'' |Í þættinum er fjallað um [[Taiping-uppreisnin|Taiping-uppreisnina]] í Kína um miðja nítjándu öld, þegar maður sem taldi sig son Guðs leiddi milljón manna her gegn Kínakeisara, með þeim afleiðingum að minnsta kosti tuttugu milljón manns týndu lífi. |- |18. ágúst 2017 |''Farúk Egyptalandskonungur'' |Sumarið 1952 rændu herforingjar, með [[Gamal Abdúl Nasser]] í broddi fylkingar, völdum í Egyptalandi. Þeir steyptu þá af stóli konungi landsins, [[Farúk Egyptalandskonungur|Farúk]]. Farúk er í dag helst minnst fyrir yfirgengilega eyðslusemi, fjárhættuspil, kvennafar og ofát. Hann lifði hátt bæði sem konungur, og í útlegð í Evrópu á síðustu árum ævinnar, og át sig á endanum í hel. |- |25. ágúst 2017 |''Bandarískir nasistar'' |Í þættinum er fjallað um [[Þýsk-bandaríska bandalagið]], nasistasamtök sem starfrækt voru af Bandaríkjamönnum af þýskum ættum á árunum fyrir seinni heimsstyrjöld, með [[Nasistaflokkurinn|þýska nasistaflokkinn]] sem fyrirmynd. |- |1. september 2017 |''Angela Merkel'' |Í þættinum er fjallað um einn áhrifamesta stjórnmálamann samtímans, [[Angela Merkel|Angelu Merkel]] Þýskalandskanslara. Sagt er frá uppvexti hennar sem prestsdóttir í Austur-Þýskalandi, ferli í eðlisfræðirannsóknum, kynni af leyniþjónustunni [[Stasi]] og undraverðs uppgangs hennar í pólitík eftir [[fall Berlínarmúrsins]]. |- |8. september 2017 |''Stofnun Norður-Kóreu'' |Í þættinum er fjallað um tildrög þess að Kóreuskaganum var skipt upp í Norður- og Suður-Kóreu eftir seinni heimsstyrjöld, ævi fyrsta leiðtoga Norður-Kóreu, einræðisherrans [[Kim Il-Sung]], og upphaf kjarnorkuáætlunar norðurkóreska ríkisins. Þátturinn var áður á dagskrá í september 2016. |- |15. september 2017 |''Saga risapöndunnar'' |Í þættinum er fjallað um eitt umtalaðasta dýr dýraríkisins, hinn svarthvíta [[pandabjörn]]. Í þessum fyrri þætti af tveimur um sögu pöndunnar er fjallað meðal annars um það þegar vestrænir menn komust fyrst í kynni við pöndur, fyrsta pönduæðið, þegar bandarísk kona veiddi fyrst Vesturlandabúa lifandi pönduhún og fór með hann til New York, svo og fyrstu dæmi þess að pöndur væru fluttar milli landa í pólitískum tilgangi. |- |22. september 2017 |''Saga risapöndunnar II'' |Síðari þáttur af tveimur um sögu pandabjarna. Í þessum þætti er meðal annars fjallað um einn frægasta pandabjörn tuttugustu aldar, Chi-Chi, sem flæktist inn í kalda stríðið, [[Heimsókn Nixons til Kína 1972|heimsókn Richards Nixon Bandaríkjaforseta til Kína]] og pandabirnina sem komu í kjölfarið til Bandaríkjanna. |- |29. september 2017 |''Min Kóreudrottning'' |Í þættinum er fjallað um tildrög þess að Kórea varð japönsk nýlenda í upphafi tuttugustu aldar og endalok hins aldagamla kóreska konungsríkis. Þar kemur við sögu síðasta drottning Kóreu, [[Min Kóreudrottning|Min]], ein merkilegasta kona kóreskrar sögu, sem komst til valda í karllægu ríki með bæði kænsku og hörku, reyndi að standa uppi í hárinu á Japönum en galt að lokum fyrir með lífi sínu. Umsjón: Vera Illugadóttir. |- |13. október 2017 |''Kúrdar í Írak'' |Í þættinum er fjallað um baráttu [[Kúrdar|Kúrda]] í Írak fyrir sjálfstæðu ríki. Kúrdískir uppreisnarmenn háðu tvö mannskæð stríð við írösk stjórnvöld á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar, en það voru jafnframt miklir umbrotatímar í sögu Íraks. |- |20. október 2017 |''Xi Jinping'' |Í þættinum er fjallað um ævi eins valdamesta manns heims, [[Xi Jinping]], formanns [[Kommúnistaflokkur Kína|kínverska kommúnistaflokksins]] og forseta Kína. Xi var af kommúnískum aðalsættum en varði þó táningsárum sínum við erfiðisvinnu í helli í afskekktri sveit. |- |27. október 2017 |''Gíslataka í leikhúsi í Moskvu'' |Fimmtán ár eru um þessar mundir frá því að téténskir hryðjuverkamenn [[Gíslatakan í Dúbrovka-leikhúsinu|tóku um 900 manns í gíslingu]] í leikhúsi í Moskvu. Í þættinum er atburðarásinni þessa októberdaga í Moskvu 2002 lýst. Umsátri um leikhúsið lauk með harmleik og dauða meira en hundrað gísla, og enn í dag er spurningum ósvarað um málið. Þátturinn var endurfluttur 3. janúar 2020. |- |1. desember 2017 |''Kim Jong-un'' |Í þættinum er fjallað um [[Kim Jong-un]], einræðisherra í Norður-Kóreu, og þann þriðja úr Kim-ættinni sem fer með æðstu völd þar í landi. Farið er það litla sem vitað er með vissu um æsku og uppvöxt Jong-un og fyrstu ár hans við völd. |- |8. desember 2017 |''Kúrú'' |Í þættinum er fjallað um dularfullan og ólæknandi sjúkdóm sem herjaði á frumstæða fjallaþjóð í Nýju Gíneu um miðbik tuttugustu aldar, og bandarískan vísindamann sem leysti ráðgátuna um sjúkdóminn, fékk Nóbelsverðlaunin fyrir en reyndist síðar hafa framið alvarlegan glæp. |- |15. desember 2017 |''Jerúsalem I'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Jerúsalem]] frá því til forna og fram að aldamótum tuttugustu aldar, en á því langa tímabili skiptust á skin og skúrir í sögu borgarinnar helgu, sem ýmist var barist um af heilagri sannfæringu eða hún afskipt og afskekkt. |- |22. desember 2017 |''Jerúsalem II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um sögu helgu borgarinnar Jerúsalem. Í þessum þætti er fjallað um sögu borgarinnar á tuttugustu öld og fram til stofnunar Ísraelsríkis. Fyrstu árin laut borgin harðri stjórn Tyrkja sem beittu borgarbúa miklu harðræði. Síðar tóku Bretar við borginni og þá fór að hitna verulega í kolunum milli trúarhópa og þjóðarbrota í borginni. |- |29. desember 2017 |''Kettir'' |Í þættinum er fjallað um sögu sambúðar [[Kettir|katta]] og manna. Fjallað er meðal annars um nýjustu kenningar um upphaf kattahalds, kattatrú Forn-Egypta, hryllilegar kattapyntingar sem tíðkuðust til skemmtunar í Evrópu fyrir örfáum öldum og fyrsta köttinn í geimnum. |} === 2018 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |5. janúar 2018 |''Íranska byltingin'' |Í þættinum er fjallað um [[Íranska byltingin|byltinguna í Íran]] 1978-1979, þegar írönsk alþýða reis upp gegn keisaranum [[Mohammed Reza Pahlavi]], og íhaldssamir íslamskir klerkar komust að lokum til valda. |- |12. janúar 2018 |''Kongó Leópolds konungs'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Fríríkið Kongó|Fríríkisins Kongó]], gríðarstórrar einkanýlendu sem [[Leópold II Belgakonungur]] kom sér upp í miðri Afríku undir lok nítjándu aldar. Innfæddir Kongómenn máttu þola þá hryllilega glæpi, þrælkunarvinnu og arðrán en konungurinn græddi á tá og fingri. |- |19. janúar 2018 |''Kongó-krísan'' |Í þættinum er fjallað áfram um sögu Kongó í miðri Afríku. Landið fékk sjálfstæði frá Belgum í júní 1960, en aðeins örfáum vikum síðar var landið allt í [[Kongódeilan|algjörri upplausn]]. |- |26. janúar 2018 |''Kongóstyrjaldirnar miklu'' |Í þriðja þætti um sögu Kongó í Mið-Afríku er fjallað um valdatíð einræðisherrans [[Mobutu Sese Seko]], sem nefndi landið Saír og gerði það gjaldþrota með eyðslusemi sinni, og vargöldina sem tók við af honum, þegar grannríki Kongó [[Fyrra Kongóstríðið|réðust inn í landið]] og komu af stað [[Seinna Kongóstríðið|einni mannskæðustu styrjöld síðari ára]]. |- |2. febrúar 2018 |''Geimskutlan Kólumbía'' |Fyrir fimmtán árum, 1. febrúar 2003, fórst geimskutla bandarísku geimferðastofnunarinnar [[NASA]], [[Geimskutlan Kólumbía|Kólumbía]], þegar hún var á leið til lendingar í Flórída að loknum sextán daga leiðangri. Þegar örfáar mínútur voru til lendingar splundraðist skutlan í tugþúsund mola yfir suðvestanverðum Bandaríkjunum og allir um borð, sjö geimfarar, fórust. Í þættinum er fjallað um hinstu ferð Kólumbíu og rannsóknina á tildrögum slyssins sem á eftir kom. |- |9. febrúar 2018 |''Kjarnorkusölumaðurinn'' |Í þættinum er fjallað um mann sem hefur verið kallaður hinn eini sanni sölumaður dauðans, og hættulegasti maður heims: pakistanska kjarnorkuvísindamanninn [[AQ Khan]], sem smíðaði fyrstu kjarnorkusprengja Pakistans með stolinni tækni og seldi svo ríkjum á borð við Íran og Norður-Kóreu kjarnorkutækni. |- |16. febrúar 2018 |''Korean Air 858'' |29. nóvember 1987 [[Korean Air-flug 858|hvarf suðurkóresk farþegaþota]] á leið frá Bagdad til Seoul skyndilega í hafið á miðri leið og 115 manns um borð fórust. Undirbúningur stóð þá sem hæst fyrir fyrstu Ólympíuleika Suður-Kóreu sem fara áttu fram í Seoul sumarið 1988. Grunur vaknaði því fljótt hvort óvinaríkið Norður-Kórea hefði með einhverjum hætti grandað þotunni til að spilla fyrir Ólympíuleikunum. |- |23. febrúar 2018 |''Benjamín Netanyahu'' |Í þættinum er fjallað um uppvöxt [[Benjamín Netanjahú|Benjamíns Netanyahu]], forsætisráðherra Ísraels, og leið hans til valda. Netanyahu eða „Bíbí“ eins og hann er gjarnan kallaður ólst að stórum hluta upp í Bandaríkjunum, og tók þar sín fyrstu skref á braut stjórnmála í ísraelsku utanríkisþjónustunni. Hann hefur verið umdeildur frá upphafi ferilsins en ekki síst var það hörð andstaða við Óslóar-friðarsamningana sem kom honum í forsætisráðherrastólinn í fyrsta skiptið 1995. |- |2. mars 2018 |''Jedwabne'' |Í þættinum er fjallað um fjöldamorð á Gyðingum í pólska smábænum [[Jedwabne]] í miðri seinni heimsstyrjöld, 10. júlí 1941, og umræðu sem kviknaði í kjölfarið af útgáfu bókar um fjöldamorðin í Póllandi, sextíu árum síðar. |- |9. mars 2018 |''Umsátrið í Waco'' |28. febrúar 1993 ætluðu útsendarar [[Áfengis-, tóbaks- og skotvopnaeftirlit Bandaríkjanna|Áfengis-, tóbaks- og skotvopnaeftirlits Bandaríkjanna]] að kanna grunsemdir um að liðsmenn fámenns kristins trúarsafnaðar, sem hélt til á búgarði fyrir utan borgina Waco í Texas, hefðu ólögleg skotvopn undir höndum. Aðgerðin endaði með skotbardaga og blóðbaði. [[Umsátrið í Waco|Umsátur bandarísku alríkislögreglunnar um búgarðinn]] átti svo eftir að standa í fimmtíu daga. |- |16. mars 2018 |''Alexander Litvinenko'' |Í þættinum er fjallað um mál Rússans [[Alexander Litvinenko]], fyrrverandi leyniþjónustumanns og andstæðings rússneskra stjórnvalda, sem lést í Lundúnum í nóvember 2006 eftir að honum var byrlað geislavirkt efni í tebolla. |- |23. mars 2018 |''Mannæturnar í Tsavo'' |Í þættinum er fjallað um tvö ljón, sem herjuðu á verkamenn sem lögðu járnbraut fyrir breska heimsveldið í Kenía undir lok nítjándu aldar, og tilraunir bresks herforingja til að ráða niðurlögum ljónanna. |- |6. apríl 2018 |''Alberto Fujimori'' |Í þættinum er fjallað um [[Alberto Fujimori]], forseta Perú frá 1990 til ársins 2000. Fujimori, sonur japanskra innflytjenda til Perú, naut mikillar hylli á fyrstu árum valdatíðar sinnar, en undir lok hennar kom margt misjafnt í ljós um stjórnarhætti hans. |- |13. apríl 2018 |''Timbúktú-handritin'' |Í þættinum er fjallað um borgina sögufrægu [[Timbúktú]] í norðanverðu Malí. Þegar vígamenn íslamista tóku borgina yfir á vormánuðum 2012 tókst bókavörðum borgarinnar á nær ótrúlegan hátt að forða þúsundum ómetanlegra fornhandrita frá glötun. |- |27. apríl 2018 |''Queen Mary og Dönsku Vestur-Indíur'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Dönsku Vestur-Indíur|Dönsku Vestur-Indía]], nýlendu Danmerkur í Karíbahafi, og [[Queen Mary Thomas]], svarta verkakonu sem leiddi blóðuga uppreisn gegn dönskum yfirvöldum á eyjunum 1878, en nýlega var reist stytta af henni í Kaupmannahöfn. |- |4. maí 2018 |''Byltingarmennirnir sem tortímdu sjálfum sér'' |Í þættinum er fjallað um róttækan hóp vinstrimanna í Japan, [[Sameinaði rauði herinn|Sameinaða rauða herinn]]. Í árslok 1971 héldu liðsmenn hópsins í afskekktan fjallakofa til að stunda heræfingar, en dvöl þeirra þar leystist fljótt upp í ofbeldi og blóðsúthellingar. |- |11. maí 2018 |''Estonia'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta sjóslys í sögu Evrópu á friðartímum, þegar eistneska farþegaferjan [[MS Estonia]] sökk í illviðri á Eystrasaltinu á leið til Stokkhólms í september 1994. Þátturinn var endurfluttur 4. október 2019. |- |8. júní 2018 |''Morðið á Robert F. Kennedy'' |Í þættinum er fjallað um [[Morðið á Robert F. Kennedy|morðið]] á bandaríska stjórnmálamanninum [[Robert F. Kennedy]], sem var skotinn til bana á hóteli í Los Angeles aðfaranótt 5. júní 1968, þegar hann sóttist eftir tilnefningu sem forsetaefni Demókrataflokksins, og um ævi Kennedys og morðingja hans, Palestínumannsins [[Sirhan Sirhan]]. |- |15. júní 2018 |''„Engillinn“ Ashraf Marwan I'' |Í þættinum er sögð lygileg saga Egyptans [[Ashraf Marwan]], sem var tengdasonur [[Gamal Abdel Nasser|Nassers]] Egyptalandsforseta og jafnframt mesti landráðamaður í sögu Egyptalands, sem seldi Ísrael ríkisleyndarmál árum saman. Fyrri þáttur af tveimur. |- |22. júní 2018 |''„Engillinn“ Ashraf Marwan II'' |Seinni þáttur um Egyptann [[Ashraf Marwan]], sem var tengdasonur Nassers Egyptalandsforseta og jafnframt njósnari fyrir ísraelsku leyniþjónustuna um árabil. Í þessum þætti er fjallað um þátt Marwans í [[Jom kippúr-stríðið|Yom Kippur-stríðinu]] 1973 og dularfullan dauða hans í Lundúnum áratugum síðar. |- |29. júní 2018 |''Spillingarsaga FIFA I'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|Alþjóðaknattspyrnusambandsins]] FIFA, starf þess sem áratugum saman hefur einkennst af mútum og spillingu, og upphaf rannsóknar bandarísku alríkislögreglunnar á fjármálum sambandsins, sem komst í heimsfréttirnar 2015. Fyrri þáttur af tveimur. |- |6. júlí 2018 |''Spillingarsaga FIFA II'' |Í þættinum er fjallað áfram um rannsókn bandarísku alríkislögreglunnar og skattstofu á vafasömum fjármálum Alþjóðaknattspyrnusambandsins FIFA. Síðari þáttur af tveimur. |- |24. ágúst 2018 |''Thomas Quick II'' |Þátturinn er annar af þremur um lygilega sögu Svíans [[Sture Bergwall]], öðru nafni Thomas Quick, sem um árabil var þekktur sem versti raðmorðingi Norðurlandanna, dæmdur fyrir átta morð og grunaður um fjölda annarra, en er í dag frjáls maður. |- |31. ágúst 2018 |''Thomas Quick III'' |Þátturinn er sá síðasti um lygilega sögu Svíans Sture Bergwall, öðru nafni Thomas Quick, sem um árabil var þekktur sem versti raðmorðingi Norðurlandanna, dæmdur fyrir átta morð og grunaður um fjölda annarra, en er í dag frjáls maður. |- |7. september 2018 |''Emmett Till'' |Þátturinn fjallar um einn af alræmdustu glæpum bandarískrar sögu, morðið á [[Emmett Till]], fjórtán ára svörtum pilti í Mississippi árið 1955. Þátturinn var endurfluttur 5. júní 2020. |- |14. september 2018 |''Dauðahafshandritin I'' |Í þættinum er fjallað um eina merkustu fornleifauppgötvun síðustu aldar, þegar ungur hirðingjapiltur fann [[Dauðahafshandritin|forn handrit]] falin í helli við strönd [[Dauðahaf|Dauða hafsins]] í Palestínu. |- |28. september 2018 |''Dauðahafshandritin II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um eina af merkustu fornleifauppgötvun síðustu aldar, forn handrit sem ungur hirðingjapiltur fann í helli við strönd Dauða hafsins í Palestínu 1946. Í þessum þætti er fjallað um tilraunir sýrlensks biskup til að selja handritin, hvernig þau rötuðu á smáauglýsingasíðu Wall Street Journal og blekkingarleik Ísraela til að komast yfir þau. |- |5. október 2018 |''Oxycontin'' |Í þættinum er fjallað um verkjalyfið [[Oxycontin]], sem hratt af stað ópíóíðafaraldrinum sem leikið hefur Bandaríkin grátt á síðustu árum, og óheiðarlega markaðsetningu framleiðandans [[Purdue Pharma]] á lyfinu. |- |19. október 2018 |''1MDB'' |Í þættinum er fjallað um eitt umfangsmesta fjársvikamál sem uppgötvast hefur, skipulagðan þjófnað [[Najib Razak|forsætisráðherra Malasíu]] og ungs glaumgosa á milljörðum dollara úr opinberum fjárfestingarsjóði malasíska ríkisins. |- |26. október 2018 |''Konungar Sádi-Arabíu'' |Í þættinum er fjallað um sögu konungsfjölskyldunnar í Sádi-Arabíu. |- |2. nóvember 2018 |''Herforingjastjórnin í Brasilíu'' |Í þættinum er fjallað um [[Valdaránið í Brasilíu 1964|valdarán hersins í Brasilíu 1964]] og [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|einræðisstjórn herforingja]] sem fylgdi fram til ársins 1985. |- |9. nóvember 2018 |''Jim Jones og Peoples Temple I'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska sértrúarsöfnuðinn [[Peoples Temple]] og leiðtoga hans [[Jim Jones]], en fjörutíu ár eru um þessar mundir síðan meira en 900 liðsmenn safnaðarins frömdu sjálfsmorð að áeggjan leiðtogans í bækistöðvum safnaðarins í Gvæjana. |- |16. nóvember 2018 |''Jim Jones og Peoples Temple II'' |Í þættinum er fjallað áfram um bandaríska sértrúarsöfnuðinn [[Peoples Temple]] og leiðtoga hans [[Jim Jones]], en fjörutíu ár eru um þessar mundir síðan meira en 900 liðsmenn safnaðarins frömdu sjálfsmorð að áeggjan leiðtogans í bækistöðvum safnaðarins í Gvæjana. |- |30. nóvember 2018 |''Ota Benga'' |Í þættinum er fjallað um kongóskan karlmann, [[Ota Benga]], sem var hafður til sýnis með öpum í dýragarðinum í Bronx í New York við upphaf tuttugustu aldar. |- |7. desember 2018 |''Upphafsár Ottómanveldisins'' |Í þættinum er fjallað um tilurð hins tyrkneska [[Tyrkjaveldi|Ottómanveldis]] á Anatólíuskaga í upphafi fjórtándu aldar og fyrstu herferðum Ottóman-Tyrkja gegn Býsansríki og Serbum á Balkanskaga. |- |14. desember 2018 |''Fall Konstantínópel'' |Í þættinum er fjallað um árás og umsátur Ottóman-Tyrkja, undir stjórn soldánsins unga [[Mehmet 2.]], á höfuðborg Býsansveldis, [[Konstantínópel]], vorið 1453. |- |21. desember 2018 |''Lockerbie'' |Í þættinum er fjallað um [[Lockerbie-sprenguárásin|hryðjuverkaárás 21. desember 1988]], sem kennd er við skoska smábæinn Lockerbie. |} === 2019 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |11. janúar 2019 |''Landvinningar Tyrkjasoldána'' |Þátturinn er sá þriðji um sögu Ottómanveldisins tyrkneska. Í þessum þætti er fjallað um síðari hluta valdatíðar Mehmets 2., eftir að hann sigraði Konstantínópel 1453, og eftirmenn hans [[Bajesíd 2.]] og [[Selím 1.|Selím grimma]], sem lagði undir sig stóran hluta Miðausturlanda. |- |18. janúar 2019 |''Súleiman mikli og Roxelana'' |Í þættinum er fjallað um valdatíð [[Súleiman mikli|Súleimans mikla]], soldáns tyrkneska Ottómanveldisins 1520-1566, og um [[Roxelana|Roxelönu]], sem var ambátt í kvennabúri soldáns sem fangaði hjarta soldánsins og varð smátt og smátt ein valdamesta kona sinna tíma. |- |25. janúar 2019 |''Ebólufaraldurinn 1976'' |Í þættinum er fjallað um fyrstu tilfelli sjúkdómsins [[Ebóla|ebólu]] sem vísindamenn rannsökuðu, í afskekktu þorpi í Saír í Mið-Afríku 1976. |- |1. febrúar 2019 |''George Soros'' |Í þættinum er fjallað um ævi auðjöfursins umdeilda, [[George Soros]]. |- |8. febrúar 2019 |''Landnám Venesúela'' |Í þættinum er fjallað um sögu Suður-Ameríkulandsins Venesúela eftir að Spánverjar hófu að leggja landið undir sig í byrjun sextándu aldar. |- |15. febrúar 2019 |''Gröf Tútankamons'' |Í þættinum er fjallað um breska fornleifafræðinginn [[Howard Carter]], sem árið 1922 uppgötvaði grafhvelfingu drengfaraósins [[Tútankamon]]s í Konungadalnum í Egyptalandi. |- |22. febrúar 2019 |''Pitcairn-eyja'' |Í þættinum er fjallað um sögu afskekktrar smáeyju í Kyrrahafi, [[Pitcairn]]. Uppreisnarmenn af breska skipinu [[Bounty]] settust að á eyjunni árið 1790. Tveimur öldum síðar urðu afkomendur þeirra alræmdir þegar fjöldi karla á eyjunni var ákærður fyrir alvarleg kynferðisbrot gegn börnum. |- |1. mars 2019 |''Tyrkneska kvennaveldið I'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um sögu Ottómanveldisins tyrkneska. Á ofanverðri sextándu öld fór í hönd tímabil þar sem mæður og barnsmæður Tyrkjasoldána voru mjög valdamiklar við hirðina og beittu áhrifum sínum óspart. |- |8. mars 2019 |''Tyrkneska kvennaveldið II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um það tímabil í sögu Tyrkjaveldis þar sem mæður og barnsmæður Tyrkjasoldána voru mjög valdamiklar við hirðina og beittu áhrifum sínum óspart, sér í lagi er fjallað um ævi einnar áhrifamestu konu tyrkneskrar sögu. |- |15. mars 2019 |''Maurice Hilleman'' |Í þættinum er fjallað um [[Maurice Hilleman]], bandarískan vísindamann sem þróaði meira en 40 bóluefni á ferlinum, fleiri en nokkur annar, og vann meðal annars að bóluefninu gegn mislingum. Hann er sagður hafa með lífsverki sínu bjargað fleiri mannslífum en nokkur annar vísindamaður. |- |22. mars 2019 |''Chagos-eyjar'' |Í þættinum er fjallað um [[Chagos-eyjar]], eyjaklasa í miðju Indlandshafi. Íbúar á eyjunum voru fluttir þaðan nauðugir á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar svo hægt væri að byggja þar bandaríska herstöð, og hafa þeir og afkomendur þeirra barist fyrir því að fá að snúa aftur æ síðan. |- |5. apríl 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn I'' |Fyrsti þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans [[Robert Falcon Scott|Roberts Falcon Scott]] á Suðurskautslandið 1910. Í þessum þætti er fjallað um fyrirrennara Scotts í heimskautakönnun, fyrri leiðangur hans á Suðurskautslandið og undirbúning þess næsta. |- |12. apríl 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn II'' |Annar þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans Roberts Falcon Scott á Suðurskautslandið 1910. Í þessum þætti er fjallað um keppinaut Scotts á Suðurpólinn, Norðmanninn [[Roald Amundsen]], og fyrri leiðangra hans og annarra Norðmanna á norðurslóðir. |- |19. apríl 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn III'' |Þriðji þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans Roberts Falcon Scott á Suðurskautslandið 1910. Í þessum þætti er fjallað um fyrsta sumar Scotts og leiðangursmanna á Suðurskautinu og undirbúning þeirra fyrir ferðina á pólinn. Þá er fjallað um „versta ferðalag heims“, þegar nokkrir Bretar fóru í leit að mörgæsareggjum um hávetur. |- |3. maí 2019 |''Kapphlaupið á Suðurpólinn IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um leiðangur breska sjóherforingjans Robert Falcon Scott á Suðurskautslandið. Í þessum þætti er fjallað um hið eiginlega kapphlaup hans og Norðmannsins Roald Amundsen á Suðurpólinn, og dapurleg endalok breska leiðangursins. |- |10. maí 2019 |''Sarajevo-handritið'' |Í þættinum er sögð ótrúleg saga forns Gyðingahandrits sem skrifað var á Spáni á fimmtándu öld, rataði síðar til Sarajevó í Bosníu þar sem menn lögðu sig oftar en einu sinni í lífshættu við að bjarga því frá eyðileggingu. |- |24. maí 2019 |''Saga Súdans I'' |Í þættinum er fjallað um sögu Afríkuríkisins Súdan fram á 20. öld, meðal annars um það hvernig Egyptar sölsuðu þetta stóra land undir sig og baráttu þeirra og Breta við súdanskan spámann og uppreisnarleiðtoga. |- |14. júní 2019 |''Saga Súdans II'' |Í þættinum er fjallað um stormasama nútímasögu Súdans frá sjálfstæði 1956 og fram að valdaráni herforingjans [[Omar al-Bashir|Omars al-Bashir]] 1989. |- |28. júní 2019 |''Saga Súdans III'' |Síðasti þáttur af þremur um sögu Afríkuríkisins Súdan. Í þessum þætti er fjallað um lokaár borgarstyrjaldarinnar í suðurhluta landsins, áhrif olíuvinnslu á átökin og klofning landsins, sem og stríðið í Darfúr-héraði í vestanverðu Súdan. |- |17. ágúst 2019 |''Thomas Quick I'' |Þátturinn er sá fyrsti af þremur um lygilega sögu Svíans [[Sture Bergwall]], öðru nafni Thomas Quick, sem um árabil var þekktur sem versti raðmorðingi Norðurlandanna, dæmdur fyrir átta morð og grunaður um fjölda annarra, en er í dag frjáls maður. |- |6. september 2019 |''Boris Johnson'' |Í þættinum er fjallað um æsku og uppvöxt [[Boris Johnson|Borisar Johnsons]], forsætisráðherra Bretlands. |- |13. september 2019 |''Amelia Earhart'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska flugfrömuðinn [[Amelia Earhart|Ameliu Earhart]], og hvarf hennar á flugi yfir Suður-Kyrrahafi 1937. |- |20. september 2019 |''Jean-Bédel Bokassa'' |Í þættinum er fjallað um [[Jean-Bédel Bokassa]], herforingja sem tók völdin í Mið-Afríkulýðveldinu á sjöunda áratug síðustu aldar og lét svo krýna sig keisara með miklum tilkostnaði. |- |27. september 2019 |''Abba Kovner og Gyðingarnir í Vilnu'' |Í þættinum er fjallað um vopnaða andspyrnuhreyfingu ungra Gyðinga í gettóinu í Vilníus í Litháen í seinni heimsstyrjöld. |- |11. október 2019 |''Abba Kovner og Gyðingarnir í Vilnu II'' |Í þættinum er haldið áfram með sögu andspyrnumanna Gyðinga í Vilníus í Litháen í seinni heimsstyrjöld. Í þessum þætti er fjallað um afdrif Gyðinganna sem flúðu út í skóg eftir að gettóið í Vilníus var lagt niður. |- |1. nóvember 2019 |''Abba Kovner og Gyðingarnir í Vilnu III'' |Þetta er þriðji og síðasti þáttur um andspyrnumenn Gyðinga í Vilníus í Litháen í seinni heimsstyrjöld, og leiðtoga þeirra, skáldið [[Abba Kovner]]. Í stríðslok varð hann heltekinn af hugmyndinni um að hefna fyrir glæpi Þjóðverja gegn Gyðingum, auga fyrir auga. |- |8. nóvember 2019 |''Andaman-eyjar'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Andaman-eyjar|Andaman-eyjaklasans]] í Indlandshafi, grimmilega fanganýlendu sem Bretar komu þar upp á nítjándu öld og afdrif frumbyggja eyjarinnar í kjölfarið. |- |22. nóvember 2019 |''Stórvesírinn'' |Í þættinum er fjallað um sögu tyrkneska Ottómanveldisins um miðbik sautjándu aldar, og sér í lagi um [[Mehmet Köprülü]], miskunnarlausan stórvesír sem sölsaði undir sig öll völd í ríkinu. |- |29. nóvember 2019 |''Úígúrar'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Úígúrar|Úígúra]], tyrkneskumælandi múslimaþjóðar í norðvestanverðu Kína, sem lengi hefur sætt ofsóknum af hendi kínverskra stjórnvalda. |- |6. desember 2019 |''Bhopal-slysið'' |[[Bhopal-slysið]] var eitt skelfilegasta umhverfisslys sögunnar. Aðfaranótt 3 desember 1984 láku 30 þúsund tonn af eiturgasi frá verksmiðju Union Carbide sem framleiddi skordýraeitur. |- |13. desember 2019 |''Shapira-málið'' |Í þættinum er fjallað um mál sem skók fornleifafræðaheiminn í Evrópu á ofanverðri nítjándu öld. Forngripasali frá Jerúsalem birtist þá í Lundúnum og sagðist hafa í fórum sínum þrjú þúsund ára gamalt eintak af fimmtu Mósebók. Nokkru síðar var forngripasalinn látinn og handritin hans horfin. |} === 2020 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |10. janúar 2020 |''Bougainville'' |Eyjan [[Bougainville]] tilheyrir Papúa Nýju Gíneu, en eyjarskeggjar samþykktu nýlega í þjóðaratkvæðagreiðslu að lýsa yfir sjálfstæði. Saga eyjunnar er blóði drifin, en stríð brast þar út eftir að námafélagið Rio Tinto hóf þar umfangsmikið kolanám á sjöunda áratug síðustu aldar. |- |17. janúar 2020 |''Korean Airlines flug 007'' |Haustið 1983 skaut sovésk orrustuþota niður suðurkóreska farþegaþotu, [[Korean Airlines-flug 007|Korean Airlines flug 007]] frá New York til Seúl, með þeim afleiðingum að allir um borð fórust. |- |14. febrúar 2020 |''Morðið á Rafik Hariri I'' |Í þættinum er fjallað um sprengjutilræði sem varð fyrrverandi forsætisráðherra Líbanons, [[Rafik Hariri]], að bana árið 2005 og um [[Borgarastyrjöldin í Líbanon|borgarastyrjöldina]] sem geisaði í Líbanon í fimmtán ár frá árinu 1975. |- |21. febrúar 2020 |''Morðið á Rafik Hariri II'' |Seinni þáttur um morðið á [[Rafik Hariri]], fyrrverandi forsætisráðherra Líbanons, en hann lét lífið í bílsprengjuárás í miðborg Beirút um miðjan febrúar 2005. Í þessum síðari þætti er fjallað um feril Hariris eftir að borgarastyrjöldinni í Líbanon lauk, og umdeilda rannsóknina á dauða hans. |- |28. febrúar 2020 |''Bernie Sanders'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska öldungadeildarþingmanninn og forsetaframbjóðandann [[Bernie Sanders]] - æsku hans í Brooklyn, háskólaár og baráttustörf í Chicago og upphaf stjórnmálaferilsins í Vermont. |- |6. mars 2020 |''Lindbergh-barnið'' |Í þættinum er fjallað um það þegar 20 mánaða gömlum syni bandaríska flugkappans [[Charles Lindbergh]] var rænt af heimili þeirra í New Jersey í mars 1932. Við tók margra ára lögreglurannsókn sem fangaði athygli heimsbyggðarinnar. |- |20. mars 2020 |''Leiðangur Þjóðverja á Nanga Parbat 1934, I'' |Fyrri þáttur um ferð þýskra göngugarpa á fjallið [[Nanga Parbat]] í Himalaja-fjöllum árið 1934. Fjallgöngumennirnir nutu stuðnings stjórnvalda í Þýskalandi nasismans og ætluðu að sanna yfirburði þýskra fjallgöngumanna. Fjallið er það níunda hæsta í heimi og reyndist ekkert lamb að leika sér við. |- |27. mars 2020 |''Leiðangur Þjóðverja á Nanga Parbat 1934, II'' |Seinni þáttur um leiðangur þýskra göngumanna á fjallið Nanga Parbat í Himalajafjöllum árið 1934. Þegar göngumennirnir, ásamt nepölskum burðarmönnum, voru komnir langleiðina á tindinn gerði mikið illviðri og mennirnir þurftu að haska sér niður, sem reyndist hægara sagt en gert við slíkar aðstæður. |- |3. apríl 2020 |''Bókaþjófurinn í Kaupmannahöfn'' |Í þættinum er fjallað um stórtækasta bókaþjóf danskrar sögu, sem herjaði á [[Konunglega bókasafnið í Kaupmannahöfn]] á áttunda áratugnum og stal þaðan mörg þúsund bókum. Málið var ekki leyst fyrr en áratugum síðar. |- |17. apríl 2020 |''Joe Biden'' |Í þættinum er fjallað um æsku, uppvöxt og upphaf stjórnmálaferils [[Joe Biden|Joe Bidens]], fyrrverandi [[Varaforseti Bandaríkjanna|varaforseta Bandaríkjanna]] og fambjóðanda til forsetaefnis [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]] í komandi [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020|forsetakosningum 2020]]. |- |1. maí 2020 |''Túrkmenistan'' |Í þættinum er fjallað um sögu Mið-Asíuríkisins [[Túrkmenistan]] á tuttugustu öld og sér í lagi valdatíð hins sérvitra einræðisherra [[Saparmurat Niyazov]], sem kallaði sig Turkmenbashi, „fremstan Túrkmena“. |- |8. maí 2020 |''Typhoid Mary'' |Í þættinum er fallað um [[Mary Mallon]], matselju í New York sem smitaði á sjötta tug manna af taugaveiki í upphafi 20. aldar, án þess að þó að sýna nokkur einkenni veikinnar sjálf. |- |15. maí 2020 |''Tenerife-slysið'' |Í þættinum er fjallað um [[Tenerife-slysið|mannskæðasta flugslys sögunnar]], þegar röð tilviljana og mistaka leiddi til þess að tvær [[Boeing 747]]-risaþotur skullu saman á flugvellinum Los Rodeos á [[Tenerife]] árið 1977. |- |29. maí 2020 |''Hong Kong og fyrra ópíumstríðið'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Hong Kong]], [[Fyrra ópíumstríðið|fyrra ópíumstríð]] Kínverja og Breta og tildrög þess að Bretar lögðu undir sig Hong Kong. |- |12. júní 2020 |''Morðið á Olof Palme og Skandiamaðurinn'' |Í þættinum er fjallað um [[Stig Engström]], sænskan auglýsingateiknara sem nýverið var sakaður um að vera morðingi [[Olof Palme|Olofs Palme]], forsætisráðherra Svíþjóðar, í febrúar 1986. |- |28. ágúst 2020 |''Alexander Lukasjenka'' |Í þættinum er fjallað um ævi og feril [[Alexander Lukasjenka|Alexanders Lukasjenka]], forseta Hvíta-Rússlands til meira en aldarfjórðungs. |- |4. september 2020 |''Dauðinn á Norðurslóðum'' |Í þættinum er fjallað um [[Pólaris-leiðangurinn|Pólaris-leiðangur]] bandaríska könnuðarins [[Charles Francis Hall]], sem vildi freista þess að komast fyrstur manna á Norðurpólinn 1871, en lést á leiðinni - á dularfullan hátt. |- |11. september 2020 |''McMartin-málið'' |Í þættinum er fjallað um eitt lengsta og dýrasta dómsmál Bandaríkjanna. Árið 1983 var starfsfólk leikskóla í úthverfi Los Angeles sakað um að hafa níðst á tugum barna í sinni umsjá, og sögð félagar í leynilegum sértrúarsöfnuði djöfladýrkenda. |- |18. september 2020 |''Ester Blenda Nordström I'' |Í þættinum er fjallað [[Ester Blenda Nordström|Ester Blendu Nordström]] (1891-1948), frumkvöðul í blaðamennsku í Svíþjóð. Meðal annars villti hún á sér heimildir og réð sig sem vinnukonu á bóndabæ til að fjalla um aðbúnað kvenna í sænskum landbúnaði, og ferðaðist um með Sömum í Norður-Svíþjóð. |- |25. september 2020 |''Ester Blenda Nordström II'' |Annar þáttur af tveimur um Ester Blendu Nordström, brautryðjenda í rannsóknarblaðamennsku í Svíþjóð á fyrri hluta tuttugustu aldar. Í þessum síðari þætti er fjallað um feril Esterar eftir að hún snéri heim af Samaslóðum í Norður-Svíþjóð, um þátt hennar í finnska borgarastríðinu, ferðalög um Suður- og Norður-Ameríku, langdvöl á Kamtsjatka-skaga og forboðna ást. |- |2. október 2020 |''Nagorno-Karabakh'' |Í þættinum er fjallað um héraðið [[Nagorno-Karabakh]] í Kákasusfjöllum sem Armenía og Aserbaídsjan hafa eldað grátt silfur vegna allt frá falli Sovétríkjanna. Allt að 30 þúsund manns féllu í sex ára stríði um Nagorno-Karabakh, sem lauk með vopnahléi árið 1994. Friðarviðræður hafa ekki skilað árangri og nú er enn barist um héraðið. |- |9. október 2020 |''Voulet-Chanoine-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur ungra franskra herforingja frá Senegal að Tsjad-vatni í vestanverðri Afríku, með mörg hundruð manna lið, í lok 19. aldar. Ferð þeirra einkenndist af grimmd og ofbeldi í garð innfæddra sem urðu á vegi þeirra, sem og annarra Frakka. |- |16. október 2020 |''Rafherbergið'' |Í þættinum er fjallað um [[Rafherbergið]], glæsilegan sal klæddan rafi sem [[Friðrik 1. Prússakonungur]] gaf [[Pétur mikli|Pétri mikla Rússakeisara]] í byrjun 18. aldar. Klæðningarnar og aðrir munir úr herberginu hurfu í seinni heimsstyrjöld og hafa aldrei fundist, þrátt fyrir mikla leit. |- |30. október 2020 |''Mary Anning'' |Í þættinum er fjallað um [[Mary Anning]], breska almúgakonu sem var uppi í byrjun nítjándu aldar og er stundum kölluð móðir steingervingafræðinnar, en hún leitaði og fann steingervinga af mörgum áður óþekktum forsögulegum dýrategundum í fjörunni við heimili sitt í Suður-Englandi. |- |6. nóvember 2020 |''Þjófnaðurinn á Monu Lisu'' |Í þættinum er fjallað um þjófnað á Louvre-safni í París 1911, þegar sjálfri [[Móna Lísa|Monu Lisu]] var stolið. |- |13. nóvember 2020 |''Edward Jenner'' |Í þættinum er fjallað um sögu bólusetninga og sér í lagi störf breska læknisins [[Edward Jenner|Edwards Jenner]], sem framkvæmdi fyrstu eiginlegu bólusetninguna við bólusótt árið 1796. |- |27. nóvember 2020 |''Eþíópía I'' |Í þættinum er fjallað um sögu Eþíópíu frá því að þar litu fyrst konungsríki dagsins ljós og fram á sextándu öld. |- |4. desember 2020 |''Eþíópía II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um sögu Eþíópíu. |- |11. desember 2020 |''Eþíópía III: Tewodros 2. keisari'' |Í þættinum er fjallað um ævi [[Tewodros 2.|Tewodrosar 2.]], keisara Eþíópíu um miðbik nítjándu aldar, sem sameinaði landið eftir langa borgarastyrjöld en lenti svo í deilum við [[breska heimsveldið]]. |- |18. desember 2020 |''Skrílslæti á jólum'' |Í þættinum er stiklað á stóru í sögu jólahátíðarinnar, meðal annars um ofsafengin skrílslæti og fyllerí sem áður einkenndu jólin víða, og tilraunir til að banna jólahald í gegnum árin. |} === 2021 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |8. janúar 2021 |''Byltingin í Túnis'' |Í þættinum er fjallað um upphaf [[Byltingin í Túnis|byltingarinnar í Túnis 2011]], fyrstu daga [[Arabíska vorið|arabíska vorsins]], og manninn sem sagður er hafa hrundið byltingunni af stað með því að kveikja í sér. |- |15. janúar 2021 |''Stríðið 1812 og bruninn í Washington'' |Í þættinum er fjallað um [[Stríðið 1812|stríð Breta og Bandaríkjamanna]] sem kennt er við upphafsárið 1812, og brunann í Washington, þegar breskir hermenn kveiktu í bæði Hvíta húsinu og þinghúsinu í bandarísku höfuðborginni. |- |29. janúar 2021 |''Osama bin Laden I'' |Í þættinum er fjallað um ævi hryðjuverkaleiðtogans [[Osama bin Laden]]. |- |5. febrúar 2021 |''Osama bin Laden II'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um ævi hryðjuverkamannsins Osama bin Laden. |- |19. febrúar 2021 |''Osama bin Laden III'' |Þriðji og síðasti þáttur um ævi hryðjuverkamannsins Osama bin Laden. |- |26. febrúar 2021 |''Ferdinand og Imelda Marcos'' |Í þættinum er fjallað um [[Ferdinand Marcos]], forseta og einráð á Filippseyjum, konu hans [[Imelda Marcos|Imeldu]], og mótmælin sem urðu til þess að þau hrökkluðust í útlegð í febrúar 1986. |- |5. mars 2021 |''Finnska borgarastyrjöldin'' |Í þættinum er fjallað um [[Finnska borgarastyrjöldin|finnsku borgarastyrjöldina]] í ársbyrjun 1918. |- |12. mars 2021 |''Pocahontas'' |Í þættinum er fjallað um raunverulega ævi [[Pocahontas]], ungrar frumbyggjastúlku sem varð á vegi enskra landnema í Norður-Ameríku í byrjun 17. aldar. |- |19. mars 2021 |''Eþíópía IV: Stríðið við Ítali'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um sögu Afríkuríkisins Eþíópíu. Í þessum þætti er fjallað um valdatíð keisarans [[Jóhannes 4. Eþíópíukeisari|Jóhannesar 4.]] og eftirmanns hans, [[Menelik 2.]], og stríð Eþíópíumanna við Ítali í nýlendukapphlaupi Evrópuþjóða. |- |9. apríl 2021 |''Eþíópía V: Haile Selassie'' |Þetta er fimmti þáttur um sögu Eþíópíu. Í þættinum er fjallað um sögu landsins á tuttugustu öld, ævi og valdatíð [[Haile Selassie]] keisara og seinna stríð Eþíópíumanna og Ítala. |- |16. apríl 2021 |''Eþíópía VI'' |Þetta er sjöttu þáttur um sögu Eþíópíu. Í þættinum er fjallað um sögu landsins á tuttugustu öld, ævi og valdatíð Haile Selassie keisara og seinna stríð Eþíópíumanna og Ítala. |- |10. september 2021 |''Belgica-leiðangurinn'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur undir stjórn Belgans [[Adrien de Gerlache]] til Suðurskautslandsins í lok nítjándu aldar. Skip leiðangursmanna festist mánuðum saman í hafís og í myrkri heimskautavetursins misstu margir bæði heilsuna og vitið. Leiðangurinn er einnig þekktur sem frumraun eins fræknasta heimskautafara sögunnar. |- |17. september 2021 |''Kasakstan Nasarbajevs'' |Í þættinum er fjallað um sögu Mið-Asíuríkisins Kasakstan á síðari árum, og sér í lagi valdatíð forsetans [[Núrsúltan Nazarbajev|Núrsultans Nasarbajev]] sem lét af embætti í ársbyrjun 2019 eftir nærri þrjá áratugi við völd. |- |24. september 2021 |''Afganska baráttukonan Meena'' |Í þættinum er fjallað um afgönsku baráttukonuna [[Meena Keshwar Kamal|Meenu]]. Hún stofnaði [[Byltingarsamtök afganskra kvenna]] (RAWA) í Afganistan á áttunda áratug síðustu aldar til að berjast fyrir réttindum og hag kynsystra sinna. Baráttan varð lífshættuleg. |- |1. október 2021 |''Leitin að Eichmann I'' |Í þættinum er fjallað um leitina að þýska nasistaforingjanum [[Adolf Eichmann]] eftir síðari heimsstyrjöld. |- |8. október 2021 |''Leitin að Eichmann II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um leitina að þýska nasistaforingjanum Adolf Eichmann eftir síðari heimsstyrjöld. Síðari þáttur. |- |15. október 2021 |''Soldáninn í Brúnei'' |Í þættinum er fjallað um soldánsveldið Brúnei í Suðaustur-Asíu og sér í lagi [[Hassanal Bolkiah|núverandi soldán]] þess og bróður hans, en báðir eru þekktir fyrir eyðslusemi og gjálífi. |- |22. október 2021 |''Fjölskyldan Dupont de Ligonnès'' |Í þættinum er fjallað um eitt alræmdasta sakamál Frakklands á síðari árum: hvarf sex manna fjölskyldu, í frönsku borginni Nantes, í apríl 2011. |- |29. október 2021 |''El Faro'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta sjóslys Bandaríkjanna á síðari árum. Í október 2015 hvarf bandarískt flutningaskip við Bahama-eyjar í miðjum fellibyl. |- |5. nóvember 2021 |''Aum Shinrikyo I'' |Fyrri þáttur af tveimur um japanska sértrúarsöfnuðinn [[Aum Shinrikyo]]. |- |12. nóvember 2021 |''Aum Shinrikyo II'' |Síðari þáttur af tveimur um japanska dómsdagssöfnuðinn Aum Shinrikyo og voðaverk þeirra. |- |26. nóvember 2021 |''Magnus Hirschfeld'' |Í þættinum er fjallað um þýska lækninn [[Magnus Hirschfeld]], sem var frumkvöðull í kynfræði á fyrstu árum 20. aldar og baráttumaður fyrir réttindum hinsegin fólks. |- |3. desember 2021 |''Hrakningar Donner-flokksins I'' |Í þættinum er fjallað um svokallaðan [[Donner-flokkurinn|Donner-flokk]], hóp bandarískra landnema sem freistuðu þess að ferðast þvert yfir Norður-Ameríku til Kaliforníu árið 1846, en lentu í miklum hrakningum á leiðinni. Fyrsti þáttur. |- |10. desember 2021 |''Hrakningar Donner-flokksins II'' |Síðari þáttur um hrakfarir hins svonefnda Donner-flokks, bandarískra landnema sem reyndu að komast landleiðina vestur til Kaliforníu sumarið 1846. Í þessum þætti segir frá vetursetu fólksins í Sierra Nevada-fjöllum og örvæntingarfullum tilraunum til að komast af. Athugið að lýsingar í þættinum gætu valdið óhug. |- |17. desember 2021 |''Norska svartmálmssenan'' |Í þættinum er fjallað um upphafsár norsku svartmálms- eða black metal-senunnar, unga rokktónlistarmenn sem brenndu aldagamlar kirkjur til grunna og myrtu hver aðra. |} === 2022 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |7. janúar 2022 |''Breski íshafsleiðangurinn I'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur ungra Breta á Grænlandsjökul til veðurathugana veturinn 1930-1931. Bretarnir höfðu viðkomu á Íslandi og síðar voru Íslendingar ræstir út að bjarga þeim úr háska. Fyrri þáttur af tveimur. |- |14. janúar 2022 |''Breski íshafsleiðangurinn II'' |Í þættinum er fjallað um leiðangur ungra Breta á Grænlandsjökul til veðurathugana veturinn 1930-1931. Einn þeirra festist á jöklinum og voru Íslendingar, meðal annarra, ræstir út að bjarga honum úr háska. Síðari þáttur. |- |21. janúar 2022 |''Jonas Salk og mænuveikin'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska lækninn [[Jonas Salk]], sem vann að þróun bóluefnis við mænuveiki í Bandaríkjunum um miðbik tuttugustu aldar, og var hampað sem þjóðhetju fyrir störf sín. |- |28. janúar 2022 |''Nellie Bly I'' |Í þættinum er fjallað um [[Nellie Bly]], frumkvöðul í blaðamennsku í Bandaríkjunum á ofanverðri nítjándu öld. Hún vakti athygli fyrir að þykjast vera veik á geði og varpa ljósi á bágar aðstæður á geðsjúkrahæli fyrir konur í New York. |- |4. febrúar 2022 |''Nellie Bly II'' |Síðari þáttur um ævi og ævintýri bandarísku blaðakonunnar Nellie Bly. Í þessum þætti segir frá frægri ferð hennar umhverfis jörðina 1889-1890. |- |18. febrúar 2022 |''Robert Hanssen'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska alríkislögreglumanninn [[Robert Hanssen]], sem um árabil lak bandarískum ríkisleyndarmálum til Sovétríkjanna og Rússlands. |- |4. mars 2022 |''Hungursneyðin í Úkraínu'' |Í þættinum er fjallað um [[holodomor]], hungursneyðina miklu í Úkraínu á fyrstu árum fjórða áratugar síðustu aldar, þegar milljónir almennra borgara vesluðust upp úr hungri eftir samyrkjuvæðingu sovéskra stjórnvalda. |- |11. mars 2022 |''Leiðangur Burke og Wills I'' |Í þættinum er fjallað um tilraun [[Robert O'Hara Burke|Robert O'Hara Burkes]] og hóps manna að verða fyrstir til að þvera Ástralíu frá suðri til norðurs á árunum 1860-1861. Fyrsti þáttur. |- |18. mars 2022 |''Leiðangur Burke og Wills II'' |Í þættinum er fjallað um tilraun Robert O'Hara Burkes og hóps manna að verða fyrstir til að þvera Ástralíu frá suðri til norðurs á árunum 1860-1861. Annar þáttur. |- |25. mars 2022 |''Leiðangur Burke og Wills III'' |Í þættinum er fjallað um tilraun Robert O'Hara Burkes og hóps manna að verða fyrstir til að þvera Ástralíu frá suðri til norðurs á árunum 1860-1861. Þriðji þáttur og síðasti. |- |1. apríl 2022 |''Þjóðarmorðið á Sirkössum'' |Í þættinum er fjallað um stríð Rússneska keisaradæmisins við smáþjóðina [[Sirkassar|Sirkassa]] í Kákasusfjöllum á nítjándu öld, sem lauk með miklu blóðbaði og því að nær allir Sirkassar voru hraktir af heimahögum sínum. |- |17. júní 2022 |''Fram-leiðangurinn I'' |Fyrsti þáttur um tilraun norska könnuðarins [[Fridtjof Nansen|Fridtjofs Nansens]] til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um undirbúning og upphaf leiðangursins, siglingu heimskautaskipsins Fram inn í hafísinn á norðurslóðum. |- |24. júní 2022 |''Fram-leiðangurinn II'' |Annar þáttur um tilraun norska könnuðarins Fridtjofs Nansens til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um ferð Nansens og [[Hjalmar Johansen|Hjalmars Johansens]] á skíðum og hundasleðum í átt að pólnum. |- |1. júlí 2022 |''Fram-leiðangurinn III'' |Þriðji þáttur um tilraun norska könnuðarins Fridtjofs Nansens til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um leit Nansens og Johansens að Frans Jósefs-landi og lífið um borð í ísbundna skipinu Fram. |- |8. júlí 2022 |''Fram-leiðangurinn IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um tilraun norska könnuðarins Fridtjofs Nansens til að komast á norðurpólinn á síðasta áratug 19. aldar. Í þessum þætti er fjallað um dvöl Nansens og Johansens í holu yfir þriðja heimskautaveturinn og lok leiðangursins. |- |15. júlí 2022 |''Eldgosið á Martinique'' |Í þættinum er fjallað um mikið eldgos sem gjöreyddi borginni [[Saint Pierre]] á Karíbahafseyjunni [[Martinique]] árið 1902. |- |22. júlí 2022 |''Bankaránið á Norrmalmstorgi'' |Í þættinum er fjallað um alræmt [[Bankaránið á Norrmalmstorgi|rán og gíslatöku í banka við Norrmalmstorg]] í miðborg Stokkhólms 1973, sem varð til þess að hugtakið „Stokkhólms-heilkenni“ var fundið upp. |- |5. ágúst 2022 |''Claude Cahun og heimsstyrjöldin á Jersey'' |Í þættinum er fjallað um franska fjöllistamanninn [[Claude Cahun]], sem ögraði viðteknum kynjahlutverkum og stóð í andspyrnu gegn Þjóðverjum á Ermarsundseyjunni [[Jersey]] í seinni heimsstyrjöld. |- |18. nóvember 2022 |''Saga Katar'' |Í þættinum er fjallað um sögu Persaflóaríkisins [[Katar]] í tilefni heimsmeistaramótsins í knattspyrnu sem haldið er þar í ár. Katar er eitt ríkasta land heims í dag en var á öldum áður sárafátækur útnári á Arabíuskaga, ekki síst þekkt fyrir sjóræningja sem þar héldu til og herjuðu á skip á Persaflóa. |- |25. nóvember 2022 |''Brons og blóð í Benín'' |Í þættinum er fjallað um konungsríkið [[Benín]] sem fyrr á öldum var eitt öflugasta veldi vestanverðrar Afríku, þekkt fyrir bæði magnaða listmuni og grimmilega trúarsiði. Á nýlendutímanum reyndi konungur Benín að streitast á móti þegar Bretar lögðu undir sig landsvæði í Vestur-Afríki, en það fór illa fyrir konungi og ríki hans. |- |2. desember 2022 |''Grænlenskur munaðarleysingi í New York'' |Fyrsti þáttur um ævi [[Minik Wallace]], grænlenskan pilt sem bandaríski landkönnuðurinn [[Robert Peary]] flutti til New York barn að aldri í lok nítjándu aldar. |- |9. desember 2022 |''Grænlenskur munaðarleysingi í New York II'' |Síðari þáttur um ævi Minik Wallace. |- |16. desember 2022 |''Kjarnorkutilraunir á Marshall-eyjum'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Marshalleyjar|Marshall-eyja]] í Kyrrahafi. Bandaríkjamenn gerðu fjölda tilrauna með kjarnorkusprengjur á eyjunum á árum kalda stríðsins. Eyjaskeggjar voru fluttir burt af heimilum sínum vegna tilraunanna en þó urðu margir fyrir heilsufarslegu tjóni vegna geislavirkni. |- |30. desember 2022 |''Louis Le Prince og upphaf kvikmyndatækninnar I'' |Í þættinum er fjallað um ævi og störf [[Louis Le Prince]], fransks uppfinningamanns sem starfaði í Bretlandi og Bandaríkjunum. Le Prince var brautryðjandi á sviði kvikmyndaupptökutækni, en hvarf á dularfullan hátt áður en hann gat kynnt heimsbyggðinni afrakstur vinnu sinnar. |} === 2023 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |6. janúar 2023 |''Louis Le Prince og upphaf kvikmyndatækninnar II'' |Síðari þáttur um franska uppfinningamanninn Louis Le Prince, sem þróaði eina fyrstu kvikmyndavélina en hvarf á dularfullan hátt árið 1890. Í síðari þætti er fjallað um leitina að Le Prince og grunsemdir eiginkonu hans um hver bæri ábyrgð á hvarfi hans. |- |13. janúar 2023 |''Kjarnorkukafbáturinn Kúrsk'' |Í þættinum er fjallað um rússneska [[Kúrsk (kafbátur)|kjarnorkukafbátinn Kúrsk]], sem sökk í Barentshafi í ágúst 2000, og tilraunir Rússlands og erlendra ríkja til að bjarga áhöfn hans af hafsbotni í tæka tíð. |- |20. janúar 2023 |''Bólusótt í Birmingham'' |Í þættinum er fjallað um dularfullt tilfelli [[bólusótt]]ar sem upp kom í Birmingham á Englandi haustið 1978, þegar talið var að búið væri að útrýma bólusótt á heimsvísu. |- |3. febrúar 2023 |''Vermeer-falsarinn'' |Í þættinum er fjallað um hollenska listamanninn [[Han van Meegeren]], sem falsaði verk eftir landa sinn, 17. aldar-meistarann [[Johannes Vermeer]], á þriðja og fjórða áratug síðustu aldar. |- |10. febrúar 2023 |''Gullæðið í Kaliforníu I'' |Fyrsti þáttur um [[Gullæðið í Kaliforníu|gullæðið mikla]] sem braust út í Kaliforníu árið 1848. |- |17. febrúar 2023 |''Gullæðið í Kaliforníu II'' |Síðari þáttur um gullæðið mikla sem hófst í Kaliforníu árið 1848. Í þessum þætti er fjallað um straum gullgrafara og annarra landnema til Kaliforníu og hryllilega meðferð þeirra á frumbyggjum landsins. |- |17. mars 2023 |''Raunir Ödu Blackjack'' |Í þættinum er fjallað um [[Ada Blackjack|Ödu Blackjack]], unga Inúítakonu sem slóst í för með leiðangri á vegum landkönnuðarins [[Vilhjálmur Stefánsson|Vilhjálms Stefánssonar]] til Wrangel-eyju á norðurhjara 1921. |- |24. mars 2023 |''Raunir Ödu Blackjack II'' |Síðari þáttur um Ödu Blackjack, unga Inúítakonu sem endaði alein á eyðiey á norðurhjara eftir að hafa slegist í för með leiðangri á vegum landkönnuðarins Vilhjálms Stefánssonar 1921. |- |21. apríl 2023 |''Borpallurinn Alexander Kielland'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta slys í sögu Noregs. Í illviðri 27. mars 1980 hvolfdi olíuborpallinum [[Alexander Kielland (borpallur)|Alexander Kielland]] á Norðursjó og 123 menn fórust. |- |28. apríl 2023 |''Hvarf Emanuelu Orlandi'' |Í þættinum er fjallað um eitt alræmdasta mannhvarfsmál í sögu Ítalíu, hvarf hinnar fimmtán ára gömlu [[Emanuela Orlandi|Emanuelu Orlandi]] í Rómaborg í júní 1983. Emanuela var búsett í Vatíkaninu og lífseigar kenningar eru um að hvarf hennar kunni að tengjast öflum í kaþólsku kirkjunni, alþjóðapólitík eða skipulagðri glæpastarfsemi. |- |12. maí 2023 |''Madagaskar'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Madagaskar]] frá landnámi eyjunnar og fram á valdatíð drottningarinnar [[Ranavalona 1.|Ranavalonu]] á 19. öld, sem sögð er hafa verið grimmlynd og blóðþyrst. |- |26. maí 2023 |''Madagaskar II'' |Síðari þáttur um sögu Madagaskar og valdatíð drottningarinnar Ranavalonu á 19. öld, sem sögð er hafa verið grimmlynd og blóðþyrst en varðist af hörku tilraunum evrópsku nýlenduveldanna til að leggja ríki hennar undir sig. |- |8. september 2023 |''Valdaránið í Chile 1973'' |Í þættinum er fjallað um [[Valdaránið í Síle 1973|valdarán hersins í Chile]] fyrir hálfri öld, 11. september 1973, og endalok forsetatíðar sósíalistans [[Salvador Allende|Salvadors Allende]]. |- |15. september 2023 |''Anita Bryant og Save Our Children í Flórída'' |Í þættinum er fjallað um baráttu bandarísku söngkonunnar [[Anita Bryant|Anitu Bryant]] gegn réttindum hinsegin fólks í Flórída á ofanverðum áttunda áratug síðustu aldar. |- |22. september 2023 |''Gyðingar Danmerkur'' |Í þættinum er fjallað um afdrif danskra Gyðinga eftir að Þýskaland hernam Danmörku í seinni heimsstyrjöld. |- |29. september 2023 |''Gyðingar Danmerkur II'' |Síðari þáttur um björgun dönsku Gyðinganna á árum seinni heimsstyrjaldar. |- |27. október 2023 |''Hvalskipið Essex I'' |Fyrsti þáttur um bandaríska hvalskipið [[Essex (hvalskip)|Essex]] sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |3. nóvember 2023 |''Hvalskipið Essex II'' |Annar þáttur um bandaríska hvalskipið Essex sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |10. nóvember 2023 |''Hvalskipið Essex III'' |Þriðji þáttur um bandaríska hvalskipið Essex sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |17. nóvember 2023 |''Hvalskipið Essex IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um bandaríska hvalskipið Essex sem fórst á sunnanverðu Kyrrahafi í nóvember 1820. |- |24. nóvember 2023 |''Frumbyggjar Ástralíu'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[Frumbyggjar Ástralíu|frumbyggjaþjóða Ástralíu]] og þeirra fyrstu kynni við sæfara og landkönnuði frá norðurhveli jarðar. |- |1. desember 2023 |''Frumbyggjar Ástralíu II'' |Í þættinum er fjallað um fyrstu ár fanganýlendu Breta í Ástralíu og samskipti Bretanna við frumbyggja landsins. |- |15. desember 2023 |''Frumbyggjar Ástralíu III'' |Í þættinum er fjallað um fyrstu ár fanganýlendu Breta í Ástralíu og upphaf andspyrnu frumbyggja landsins við landtöku Breta. |- |29. desember 2023 |''Apollo 8'' |Í þættinum er fjallað um ferð þriggja bandarískra geimfara á braut um tunglið, [[Apollo 8]], um jólaleyti árs 1968. |} === 2024 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |12. janúar 2024 |''Kúariða I'' |Í þættinum er fjallað um banvænan sjúkdóm sem fyrst varð vart í breskum nautgripum á níunda áratug síðustu aldar, [[Kúariða|kúariðu]]. |- |19. janúar 2024 |''Kúariða II'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um kúariðufaraldurinn í Bretlandi á níunda og tíunda áratug síðustu aldar og áhrif hans á mannfólk. |- |26. janúar 2024 |''Bungaree'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um upphaf landnáms Breta í Ástralíu og sögu frumbyggjaþjóða Ástralíu. Í þessum þætti er sjónum beint að manni að nafni [[Bungaree]], sem var túlkur í landkönnunarleiðöngrum Breta. |- |2. febrúar 2024 |''Iran Air 655'' |Í þættinum er fjallað um [[Iran Air 655|farþegaflug íranska flugfélagsins Iran Air]] sem var skotið niður af bandarísku herskipi á Persaflóa, 3. júlí 1988. |- |9. febrúar 2024 |''Galdrafár í Salem I'' |Í þættinum er fjallað um undarlega atburði sem gerðust í Salem-þorpi á Nýja Englandi seint á 17. öld. Nokkrar ungar stúlkur kenndu sér undarlegra meina og sökuðu konur í þorpinu um að beita þær galdri. Úr varð [[Galdrafárið í Salem|eitt alræmdasta galdrafár]] í sögu Norður-Ameríku. |- |16. febrúar 2024 |''Galdrafár í Salem II'' |Í þættinum er áfram fjallað um undarlega atburði sem gerðust í Salem-þorpi á Nýja Englandi seint á 17. öld. Nokkrar ungar stúlkur kenndu sér undarlegra meina og sökuðu konur í þorpinu um að beita þær galdri, og úr varð eitt alræmdasta galdrafár í sögu Norður-Ameríku. Í þessum þætti er fjallað um ásakanir á hendur nýjum nornum í Salem. |- |1. mars 2024 |''Galdrafár í Salem IV'' |Fjórði þáttur um galdrafárið mikla í Salem og nærsveitum á Nýja Englandi 1692. |- |8. mars 2024 |''Galdrafár í Salem V'' |Fimmti og síðasti þáttur um galdrafárið mikla í Salem og nærsveitum á Nýja Englandi sem hófst 1692. |- |15. mars 2024 |''Matthew Shepard'' |Í þættinum er fjallað um morðið á [[Matthew Shepard]], samkynhneigðum ungum manni í Wyoming í Bandaríkjunum 1998, og áhrif þess á réttindabaráttu hinsegin fólks vestanhafs. |- |22. mars 2024 |''Páskaeyja'' |Í þættinum er fjallað um afskekkta smáeyju í sunnanverðu Kyrrahafi, sem evrópskir sæfarar nefndu Páskaeyju. |- |23. mars 2024 |''Galdrafár í Salem III'' |Í þættinum er haldið áfram að fjalla um galdrafárið mikla sem braust út á Nýja Englandi 1692. |- |5. apríl 2024 |''Páskaeyja II'' |Í þættinum er áfram fjallað um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] á sunnanverðu Kyrrahafi, sér í lagi þær hörmungar sem íbúar eyjunnar þurftu að þola á nítjándu öld. |- |12. apríl 2024 |''Páskaeyja III'' |Í þættinum er haldið áfram umfjöllun um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] í Kyrrahafi. Í þessum þætti er fjallað um tilraunir evrópskra trúboða til að koma sér fyrir á eyjunni og kristna íbúa hennar, og franskan ævintýramann sem hafði önnur áform um framtíð eyjunnar. |- |19. apríl 2024 |''Páskaeyja IV'' |Fjórði þáttur um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] á Kyrrahafi. Í þessum þætti er fjallað um tilraunir útlendinga til að gera eyjuna að stóru sauðfjárbúi og endalok sjálfstæðis eyjaskeggja í lok nítjándu aldar. |- |3. maí 2024 |''Páskaeyja V'' |Lokaþáttur um sögu [[Páskaeyja|Páskaeyju]] eða Rapa Nui í Kyrrahafi. |- |31. maí 2024 |''Andrew Wakefield og MMR I'' |Þátturinn fjallar um breskan lækni, [[Andrew Wakefield]], sem árið 1998 kom af stað kenningu um að tengsl væru milli [[Bóluefni|bóluefnisins]] MMR og [[Einhverfa|einhverfu]] í börnum. Kenningarnar reyndust ekki eiga við rök að styðjast en urðu lífseigar meðal andstæðinga bólusetninga. |- |7. júní 2024 |''Andrew Wakefield II'' |Síðari þáttur um Bretann Andrew Wakefield, sem árið 1998 kom af stað kenningu um að tengsl væru milli bóluefnisins MMR og einhverfu í börnum. Kenningarnar reyndust ekki eiga við rök að styðjast en urðu lífseigar meðal andstæðinga bólusetninga. |- |6. september 2024 |''Gíslatakan í Beslan I'' |Í þættinum er fjallað um gíslatöku í barnaskóla í bænum [[Beslan]] í [[Norður-Ossetía|Norður-Ossetíu]] í Rússlandi í septemberbyrjun árið 2004. |- |13. september 2024 |''Gíslatakan í Beslan II'' |Síðari þáttur um gíslatökuna í barnaskóla í Beslan í Norður-Ossetíu í Rússlandi í septemberbyrjun 2004. |- |27. september 2024 |''Kamala Harris I'' |Fyrsti þáttur um ævi bandarísku stjórnmálakonunnar [[Kamala Harris|Kamölu Harris]]. Í þessum þætti er fjallað um ættir Harris á Indlandi og Jamaíku og fyrstu árin í ævi hennar. |- |4. október 2024 |''Kamala Harris II'' |Annar þáttur um ævi bandarísku stjórnmálakonunnar Kamölu Harris. Í þessum þætti er fjallað um námsár hennar og upphaf á ferli hennar sem saksóknari. |- |11. október 2024 |''Frederick Cook og skandallinn á norðurpólnum'' |Í þættinum er fjallað um bandaríska landkönnuðinn [[Frederick Cook]], sem 1909 tilkynnti að hann hefði fyrstur manna komist á norðurpólnum. Í þessum þætti er fjallað um komu Cooks til Kaupmannahafnar í september 1909 og spennuna sem greip um sig í dönsku höfuðborginni yfir afreki hans. |- |18. október 2024 |''Frederick Cook og skandallinn á norðurpólnum II'' |Annar þáttur um bandaríska landkönnuðinn Frederick Cook, sem 1909 tilkynnti að hann hefði fyrstur manna komist á norðurpólnum. Í þessum þætti er fjallað um efasemdir sem fljótt vöknuðu eftir komu Cooks til Kaupmannahafnar í september 1909 og deilu hans við annan mögulegan norðurpólfara. |- |25. október 2024 |''Sally Clark I'' |Í þættinum er fjallað um alræmt breskt dómsmál. [[Sally Clark]] var árið 1998 ákærð fyrir að hafa myrt tvo syni sína þegar þeir voru einungis um tveggja og þriggja mánaða gamlir. |- |1. nóvember 2024 |''Sally Clark II'' |Síðari þáttur um Sally Clark, breska konu var árið 1998 ákærð fyrir að hafa myrt tvo syni sína þegar þeir voru einungis um tveggja og þriggja mánaða gamlir, en hafð var fyrir röngum sökum. |- |8. nóvember 2024 |''Japanskir Bandaríkjamenn í síðari heimsstyrjöld'' |Eftir árás japanska hersins á bandarísku flotastöðina Pearl Harbor árið 1941 voru nærri 120 þúsund Bandaríkjamenn af japönskum ættum gerðir brottrækir af heimilum sínum á vesturströnd Bandaríkjanna, og sendir í fangabúðir þar sem þeir dvöldu nær öll stríðsárin. Fæstir fanganna höfðu nokkuð til saka unnið annað en að eiga ættir að rekja til óvinaríkisins Japan, og stór hluti þeirra voru bandarískir ríkisborgarar. Uppfærð útgáfa af þætti frá 2017. |- |15. nóvember 2024 |''Shackleton á Discovery'' |Í þættinum er fjallað um breska heimskautakönnuðinn [[Ernest Shackleton]] og fyrstu ferð hans á suðurskautslandið um borð í rannsóknarskipinu Discovery, 1901-1903. |- |22. nóvember 2024 |''Shackleton á Nimrod'' |Annar þáttur um ævi breska heimskautakönnuðarins Ernest Shackletons. Í þessum þætti er fjallað um fyrsta sjálfstæða leiðangur hans á Suðurskautslandið með skipinu Nimrod 1907-1908. |- |29. nóvember 2024 |''Shackleton næstum á suðurpólnum'' |Þriðji þáttur um ævintýri breska heimskautakönnuðarins Ernest Shackletons. Í þessum þætti er fjallað um seinni hluta Nimrod-leiðangursins á suðurpólinn og næstu skref Shackletons á ferlinum. |- |6. desember 2024 |''Shackleton á Endurance'' |Fjórði þáttur um breska heimskautakönnuðinn Ernest Shackleton. Í þessum þætti leggur hann af stað í þriðja leiðangur sinn til suðurskautslandsins. |- |13. desember 2024 |''Shackleton á Fílaey'' |Fimmti þáttur um ævintýri breska heimskautakönnuðarins Ernest Shackletons. Í þessum þætti er haldið áfram að rekja hrakningar Endurance-leiðangur hans á suðurheimskauti. |- |20. desember 2024 |''Shackleton kemst heim'' |Sjötti og síðasti þáttur um breska heimskautakönnuðinn Ernest Shackleton og leiðangur hans á skipinu Endurance á suðurskautið. |} === 2025 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |17. janúar 2025 |''Ættir og ævi Elons Musk'' |Í þættinum er fjallað um suðurafríska auðjöfurinn umdeilda [[Elon Musk]], fjölskyldu hans og æsku í Suður-Afríku. |- |24. janúar 2025 |''Elon Musk í Norður-Ameríku'' |Annar þáttur um suðurafríska auðjöfurinn Elon Musk. Í þessum þætti er fjallað um flutning hans til Kanada og síðar Bandaríkjanna og fyrstu skref í fyrirtækjarekstri. |- |31. janúar 2025 |''Fjólubláa hættan'' |Í þættinum er fjallað um „[[Fjólubláa hættan|the lavender scare]]“, ofsóknir stjórnvalda í Bandaríkjunum á samkynhneigðu og hinsegin fólki í opinberum stofnunum ríkisins á kaldastríðsárunum og baráttuna gegn þeim. |- |7. febrúar 2025 |''Japan Airlines flug 123'' |Í þættinum er fjallað um eitt mannskæðasta flugslys sögunnar, þegar Boeing 747-risaþota í innanlandsflugi [[Japan Airlines-flug 123|brotlenti í fjallendi í Japan]] 12. ágúst 1985. |- |14. febrúar 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt I'' |Í þættinum er fjallað um þýska saksóknarann [[Fritz Bauer]], sem átti stóran þátt í að 22 fyrrum starfsmenn [[Auschwitz|útrýmingarbúða nasista í Auschwitz]] voru sóttir til saka í Frankfurt 1963. |- |21. febrúar 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt II'' |Annar þáttur um málarekstur gegn 22 fyrrum starfsmenn útrýmingarbúða nasista í Auschwitz í Frankfurt 1963, aðdraganda þess og aðstandendur. |- |28. febrúar 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt III'' |Þriðji þáttur um málarekstur gegn 22 fyrrum starfsmenn útrýmingarbúða nasista í Auschwitz í Frankfurt 1963, aðdraganda þess og aðstandendur. |- |7. mars 2025 |''Fritz Bauer og réttarhöldin í Frankfurt IV'' |Fjórði og síðasti þáttur um réttarhöld yfir fyrrum starfsmönnum útrýmingarbúða nasista í Auschwitz í Frankfurt 1963, aðdraganda þeirra og aðstandendur. |- |21. mars 2025 |''Sankti Kilda'' |Í þættinum er fjallað um sögu [[St. Kilda|Sankti Kildu]], eyja í Norður-Atlantshafi vestur af [[Skotland|Skotlandi]]. |- |4. apríl 2025 |''Fíllinn Júmbó I'' |Fyrri þáttur um Afríkufílinn Jumbo, sem sló í gegn í dýragarðinum í Lundúnum á ofanverðri nítjándu öld. |- |11. apríl 2025 |''Fíllinn Júmbó II'' |Síðari þáttur um Afríkufílinn Jumbo, sem sló í gegn í dýragarðinum í Lundúnum á ofanverðri nítjándu öld, og var síðar fluttur til Bandaríkjanna í sirkus. |- |9. maí 2025 |''Skipbrotsmenn á Auckland-eyju I'' |Í þættinum er fjallað um áhafnir tveggja skipa, sem bæði strönduðu við hina óbyggðu Auckland-eyju, suður af Nýja Sjálandi, á fyrri hluta ársins 1864. |- |16. maí 2025 |''Skipbrotsmenn á Auckland-eyju II'' |Síðari þáttur um áhafnir tveggja skipa, sem bæði strönduðu við hina óbyggðu Auckland-eyju, suður af Nýja Sjálandi, á fyrri hluta ársins 1864. |- |30. maí 2025 |''Njósnarinn á listasafninu I'' |Í þættinum er fjallað um Rose Valland, safnvörð á listasafninu Jeu de Paume í París, sem njósnaði um nasista á árum seinni heimsstyrjaldar til þess að vernda franska listmuni. |- |6. júní 2025 |''Njósnarinn á listasafninu II'' |Síðari þáttur Rose Valland, safnvörð á listasafninu Jeu de Paume í París, sem njósnaði um nasista á árum seinni heimsstyrjaldar til þess að vernda franska listmuni. |- |5. september 2025 |''Leitin að Titanic'' |Í þættinum er fjallað um leit að flaki farþegaskipsins [[Titanic]], sem sökk í Norður-Atlantshaf 1912 og fannst loks 1985. |- |12. september 2025 |''Dagbækur Hitlers I'' |Í þættinum er fjallað um það þegar þýska vikuritið Stern tilkynnti árið 1983 að dagbækur Adolfs Hitlers frá árum hans sem leiðtogi Þýskalands hefðu fundist. |- |19. september 2025 |''Dagbækur Hitlers II'' |Annar þáttur um það þegar þýska vikuritið Stern tilkynnti árið 1983 að dagbækur [[Adolf Hitler|Adolfs Hitlers]] frá árum hans sem leiðtogi Þýskalands hefðu fundist. |- |26. september 2025 |''Dagbækur Hitlers III'' |Þriðji og síðasti þáttur um dagbækur Adolfs Hitlers sem birtar voru í þýska vikuritinu Stern 1983. |- |17. október 2025 |''Leitin að upptökum Nílar'' |Fyrsti þáttur um leit breskra landkönnuða að upptökum [[Níl]] í Afríku um miðbik 19. aldar. Í þessum þætti fara þeir Richard Francis Burton og John Hanning Speke í sinn fyrsta leiðangur saman, til Sómalílands í Austur-Afríku. |- |24. október 2025 |''Leitin að upptökum Nílar II'' |Annar þáttur um leit breskra landkönnuða að upptökum Níl í Afríku um miðbik 19. aldar. |- |31. október 2025 |''Leitin að upptökum Nílar III'' |Þriðji og síðasti þáttur um leit breskra landkönnuða að upptökum Níl í Afríku um miðbik 19. aldar. |- |7. nóvember 2025 |''Ránið á Ópinu 1994'' |Í þættinum er fjallað um það þegar málverki norska málarans [[Edvard Munch|Edvards Munchs]], [[Ópið|''Ópinu'']], var rænt af Þjóðarlistasafninu í Osló 1994. |- |14. nóvember 2025 |''Radíumstúlkurnar'' |Í þættinum er fjallað um svonefndar radíum-stúlkur, ungar konur sem unnu við að mála sjálflýsandi úr með geislavirkri radíum-málningu í Bandaríkjunum á fyrstu áratugum síðustu aldar. |- |21. nóvember 2025 |''Radíumstúlkurnar II'' |Seinni þáttur um svonefndar radíum-stúlkur, ungar konur sem unnu við að mála sjálflýsandi úr með geislavirkri radíum-málningu í Bandaríkjunum á fyrstu áratugum síðustu aldar, og baráttu þeirra fyrir bótum og réttlæti. |- |28. nóvember 2025 |''Ungir skipbrotsmenn frá Tonga'' |Í þættinum er fjallað um hóp unglinga, sem urðu strandaglópar á eyðieyju í Suður-Kyrrahafi 1965. |- |12. desember 2025 |Roald Amundsen í háloftunum |Í þættinum er fjallað um tilraun norska heimskautakönnuðarins Roalds Amundsens til þess að komast fyrstur manna á norðurpólinn flugleiðina, um borð í loftskipi. |- |19. desember 2025 |''Síðasti leiðangur Roalds Amundsens'' |Í þættinum er fjallað um hinstu ferð norska heimskautakönnuðarins Roalds Amundsens, þegar hann freistaði þess að bjarga ítölskum óvini sínum sem brotlent hafði loftskipi sínu á hafís við Svalbarða. |- |26. desember 2025 |Vopnahlé á jólum 1914 |Í jólaþætti Í ljósi sögunnar er fjallað um vopnahlé og jólafögnuð á vesturvígstöðvum fyrri heimsstyrjaldar jólin 1914 og leikin brot úr gömlum viðtölum við menn sem voru á staðnum. |} === 2026 === {| class="wikitable" !Frumflutt !Titill !Lýsing |- |9. janúar 2026 |''Sómalía I'' |Fyrsti þáttur um sögu [[Sómalía|Sómalíu]]. |} == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Íslenskir hlaðvarpsþættir]] 2n0q7jjsh414g9csdl10arsx4qcjwiy 0 183345 1962393 1887078 2026-05-06T13:41:53Z Alvaldi 71791 1962393 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=National Basketball Association |mynd = [[Mynd:American Basketball Association logo (1967 to 1976).png|105px]] |Íþrótt=[[Körfubolti]] |Stofnuð=[[1967]] |Fjöldi liða= |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px]] [[Bandaríkin]] |Meistarar= |Sigursælast= [[Indiana Pacers]] (3 titlar) |Heimasíða= }} '''American Basketball Association''' ('''ABA''') var bandarísk atvinnumannadeild í [[Körfuknattleikur|körfubolta]] sem stofnuð var árið 1967. Fyrsti framkvæmdarstjóri hennar var körfuboltagoðsögnin [[George Mikan]].<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/5566313/2024/06/18/george-mikan-legacy-nba-mr-basketball/|title=George Mikan would have turned 100 this year. Legacy of ‘Mr. Basketball’ lives on|author1=Jason Jones|work=[[New York Times]]|access-date=2024-11-09|author2=Rob Peterson|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Ein helsta nýbreytnin sem Mikan kom með inn í deildina var þriggja stiga skotið sem seinna var tekið upp í [[NBA|NBA deildinni]].<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/athletic/3631059/2022/10/07/aba-nba-three-point-line/|title=When the ABA added the 3-point line and multicolored ball: Forgotten Fridays|last=Walker|first=Rhiannon|work=The New York Times|access-date=2024-11-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Eftir margra ára viðræður þá sameinaðist ABA við NBA-deildina árið 1976 og fluttust við það fjögur lið yfir, [[San Antonio Spurs]], [[Indiana Pacers]], [[Brooklyn Nets|New York Nets]] og [[Denver Nuggets]].<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/nba/nets/news/this-day-in-history-aba-new-york-nets-merge-to-nba-01j0k9322xzm|title=This Day in History: ABA Nets Merge to NBA|date=2024-06-17|website=[[Sports Illustrated]]|language=en|author=Jed Katz |access-date=2024-11-09}}</ref> == Listi yfir ABA meistara == {| class="wikitable" |+Yfirlit yfir úrslitaseríur ABA ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Vesturdeild ! scope="col" |Leikir ! scope="col" |Austurdeild ! scope="col" |Vesti leikmaður úrslitaseríunnar |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1967–68 |[[New Orleans Buccaneers]] |3–4 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Pittsburgh Pipers]]''' |Connie Hawkins, Pittsburgh |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1968–69 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Oakland Oaks]]''' |4–1 |[[Indiana Pacers]] |Warren Jabali, Oakland |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1969–70 |[[Los Angeles Stars]] |2–4 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Indiana Pacers]]''' |Roger Brown, Indiana |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1970–71 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Utah Stars]]''' |4–3 |[[Kentucky Colonels]] |Zelmo Beaty, Utah |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1971–72 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Indiana Pacers]]''' |4–2 |[[Brooklyn Nets|New York Nets]] |Freddie Lewis, Indiana |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1972–73 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Indiana Pacers]]''' |4–3 |[[Kentucky Colonels]] |George McGinnis, Indiana |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1973–74 |[[Utah Stars]] |1–4 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Brooklyn Nets|New York Nets]]''' |Julius Erving, New York |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1974–75 |[[Indiana Pacers]] |1–4 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Kentucky Colonels]]''' |Artis Gilmore, Kentucky |- |} Eftir að liðunum fækkaði niður í sjö lið um mitt síðasta tímabil deildarinnar þá aflýstu forsvarsmenn hennar restinni af deildarkeppninni og spilaði úrslitaseríu á milli [[Brooklyn Nets|New York Nets]] og [[Denver Nuggets]].<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/nba/2023/06/06/denver-nuggets-new-york-nets-julius-erving-al-steve-albert-aba-title|title=Bedlam in Broadcasting: Remembering the Chaos of Julius Erving Slicing Up the Nuggets|date=2023-06-06|website=SI|language=en-US|access-date=2024-11-10}}</ref> {| class="wikitable" |+ABA úrslitakeppni ! scope="col" |Árið ! scope="col" |Sigurvegari ! scope="col" |Leikir ! scope="col" |Keppendur ! scope="col" |MVP í úrslitakeppninni |- ! scope="row" style="text-align:left;" |1975–76 | bgcolor="#FFFF99" |'''[[Brooklyn Nets|New York Nets]]''' |4–2 |[[Denver Nuggets]] |Julius Erving, New York |- |} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == *[https://www.britannica.com/topic/American-Basketball-Association American Basketball Association] á [[Encyclopædia Britannica]] [[Flokkur:Bandarískar körfuknattleiksdeildir]] [[Flokkur:Stofnað 1967]] [[Flokkur:NBA]] nne86lw3q6dqdpif6yg4cktwsh9lekk 0 184271 1962398 1895662 2026-05-06T16:44:59Z ~2026-27661-45 116210 uppfærsla á nýjum forsetum 1962398 wikitext text/x-wiki {{Heimildir vantar}} '''Politica - Félag stjórnmálafræðinema''' er nemendafélag stjórnmálafræðinema við Háskóla Íslands. Félagið var stofnað í núverandi mynd árið 1993 og hefur starfað óslitið síðan.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/explore/locations/1022485535/politica-felag-stjornmalafrainema/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-01-07}}</ref> Forseti Politica er Unnur Maren Þiðriksdóttir en fyrsti forseti félagsins var Einar Skúlason. Meðal þeirra sem gengt hafa embætti forseta Politica er [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]] [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. == Forsetar Politica == 2026-2027: Unnur Maren Þiðriksdóttir 2025-2026: Vignir Berg Pálsson 2024-2025: Hekla Sól Hafsteinsdóttir 2023-2024: Dagur Ágústsson 2022-2023: Elias Snær Önnuson Torfason 2021-2022: Sindri Freyr Ásgeirsson 2020-2021: Helena Ósk Örvarsdóttir 2019-2020: Hólmfríður Böðvarsdóttir 2018-2019: Ellen Geirsdóttir == Tilvísanir == [[Flokkur:Nemendafélög]] [[Flokkur:Stjórnmálafræði]] o56ckxiiagycqk862mqa0hmzrqbzgeb 1962406 1962398 2026-05-06T19:49:08Z ~2026-27661-45 116210 einar er ekki lengur borgarstjóri 1962406 wikitext text/x-wiki {{Heimildir vantar}} '''Politica - Félag stjórnmálafræðinema''' er nemendafélag stjórnmálafræðinema við Háskóla Íslands. Félagið var stofnað í núverandi mynd árið 1993 og hefur starfað óslitið síðan.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/explore/locations/1022485535/politica-felag-stjornmalafrainema/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-01-07}}</ref> Forseti Politica er Unnur Maren Þiðriksdóttir en fyrsti forseti félagsins var Einar Skúlason. Meðal þeirra sem gengt hafa embætti forseta Politica er [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], fyrrverandi [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. == Forsetar Politica == 2026-2027: Unnur Maren Þiðriksdóttir 2025-2026: Vignir Berg Pálsson 2024-2025: Hekla Sól Hafsteinsdóttir 2023-2024: Dagur Ágústsson 2022-2023: Elias Snær Önnuson Torfason 2021-2022: Sindri Freyr Ásgeirsson 2020-2021: Helena Ósk Örvarsdóttir 2019-2020: Hólmfríður Böðvarsdóttir 2018-2019: Ellen Geirsdóttir == Tilvísanir == [[Flokkur:Nemendafélög]] [[Flokkur:Stjórnmálafræði]] d8o7yq1zegudg71vh70539mfwe9y1gw 0 185883 1962386 1954565 2026-05-06T13:16:08Z TKSnaevarr 53243 1962386 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Ahmet Necdet Sezer | mynd = Ahmet Necdet Sezer.jpg | titill = [[Forseti Tyrklands]] | stjórnartíð_start = [[16. maí]] [[2000]] | stjórnartíð_end = [[28. ágúst]] [[2007]] | forsætisráðherra = [[Bülent Ecevit]]<br>[[Abdullah Gül]]<br>[[Recep Tayyip Erdoğan]] | forveri = [[Süleyman Demirel]] | eftirmaður = [[Abdullah Gül]] | myndatexti1 = Sezer árið 2004. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1941|9|13}} | fæðingarstaður = [[Afyonkarahisar]], [[Tyrkland]]i | þjóderni = [[Tyrkland|Tyrkneskur]] | maki = Semra Kürümoğlu | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | börn = 3 | háskóli = [[Háskólinn í Ankara]] }} '''Ahmet Necdet Sezer''' (f. 13. september 1941<ref>{{cite web | url=https://www.tccb.gov.tr/en/ahmet-necdet-sezer | title=Presidency of the Republic of Turkey : Ahmet Necdet SEZER }}</ref>) er tyrkneskur stjórnmálamaður og dómari sem var [[forseti Tyrklands]] frá 2000 til 2007. Hann var áður forseti stjórnlagadómstóls Tyrklands frá janúar 1998 til maí 2000. Tyrkneska þingið kaus Sezer forseta árið 2000 eftir að sjö ára kjörtímabili [[Süleyman Demirel|Süleymans Demirel]] lauk. [[Abdullah Gül]] tók við af honum árið 2007. Eftir lagaferil sinn varð Sezer frambjóðandi til forseta með stuðningi margra stjórnmálaflokka á þingi. Eftir forsetakosningarnar árið 2000 beitti Sezer sér af alefli til að vernda [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]] í stjórn Tyrklands, meðal annars varðandi hluti eins og [[Slæða|höfuðslæður]], þar sem hann taldi að [[Aðskilnaður ríkis og kirkju|aðskilnaður ríkis og trúarbragða]] stæði höllum fæti í Tyrklandi. Deilur á milli Sezers og forsætisráðherrans [[Bülent Ecevit]] leiddu árið 2001 til efnahagskreppu, sem orsakaðist af veikleika samsteypustjórnarinnar og mikilla skulda sem Tyrkland stóð í gagnvart [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]]. [[Réttlætis- og þróunarflokkurinn]], íhaldssamur íslamistaflokkur, vann stórsigur í þingkosningum Tyrklands árið 2002 og myndaði ríkisstjórn. Sezer beitti sér gegn stefnumálum nýju stjórnarinnar, beitti neitunarvaldi gegn mörgum lagafrumvörpum hennar og skaut öðrum til stjórnlagadómstólsins. Þar á meðal voru lög um umbætur í bankakerfinu og afléttingu á banni við pólitískri þátttöku [[Recep Tayyip Erdoğan|Receps Tayyip Erdoğan]]. Sezer neitaði að leyfa konum með höfuðslæður að mæta á opinberar athafnir í forsetahöllinni vegna tyrkneskra laga um aðskilnað ríkis og trúarbragða. Þetta leiddi til þess að eiginkonur [[Abdullah Gül]] og Erdoğans, þær [[Hayrünnisa Gül]] og [[Emine Erdoğan]], gátu ekki mætt. Erdoğan sagði síðar að hann hefði verið „sárkvalinn“ af Sezer.<ref>{{cite web |url= http://www.haberpopuler.com/siyaset/basbakan-ahmet-necdet-sezerden-cok-cektim-h1616.html |title= Başbakan: Ahmet Necdet Sezer'den çok çektim |author= TE Bilisim - Abdullah Tekin |access-date= 24 May 2016 |work= haberpopuler.com |archive-date= 31 júlí 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210731075848/https://www.haberpopuler.com/siyaset/basbakan-ahmet-necdet-sezerden-cok-cektim-h1616.html |url-status= dead }}</ref> ==Uppvöxtur== Sezer fæddist í [[Afyonkarahisar]]. Foreldrar hans voru Makedóníutyrkir að nafni Ahmet Hamdi Sezer og Hatice Sezer,<ref>{{cite web|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=-150259|title=Çalışkan, dürüst ama biraz sert mizaçlı|date=26 April 2000|access-date=24 May 2016}}</ref> sem höfðu flust frá Serres í Mið-Makedóníu í Grikklandi þegar Tyrkland og Grikklands skiptust á íbúum eftir [[tyrkneska frelsisstríðið]].<ref>{{cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/sezer-ailesi-siirlere-konu-olan-serez-den-5320721|title=Sezer ailesi şiirlere konu olan Serez'den|date=6 May 2000}}</ref> Eftir gagnfræðanám í Afyonkarahisar árið 1960 útskrifaðist Sezer frá lagadeild [[Háskólinn í Ankara|Háskólans í Ankara]] árið 1962 og hóf störf sem dómari í [[Ankara]]. Eftir að Sezer lauk herþjónustu vann hann fyrst sem dómari í [[Dicle]] og [[Yerköy]] og varð síðan yfirdómari við áfrýjunardómstólinn í Ankara. Árið 1978 hlaut hann LL.M.-gráðu í borgaralegri lögfræði frá lagadeild Háskólans í Ankara. ==Lagaferill og útnefning til forseta stjórnlagadómstólsins== Þann 8. mars 1983 var Sezer kjörinn dómari við æðsta áfrýjunardómstól Tyrklands. Sem dómari við aðra deildina var hann einn af þremur dómurum sem allsherjarnefnd æðsta áfrýjunardómstólsins mat hæfa til að gegna dómarastöðu við stjórnlagadómstólinn. Fimm árum síðar, þann 26. september 1988, var Sezer útnefndur af [[Kenan Evren]] forseta í sæti við stjórnlagadómstólinn. Hann var aftur útnefndur til annarra fimm ára árið 1993 af forsetunum [[Turgut Özal]] (sem útnefndi hann) og [[Süleyman Demirel]] (sem staðfesti útnefninguna eftir að Özal lést í embætti). Þann 6. janúar 1998 var Ahmet Necdet Sezer kjörinn forseti stjórnlagadómstólsins. Hann gegndi því embætti þar til hann sagði af sér árið 2000 eftir að hann var kjörinn forseti Tyrklands. ==Forsetatíð (2000–2007)== [[File:Mohammad Khatami and Ahmet Necdet Sezer -Tehran - July 17, 2002.png|thumb|Í Teheran með [[Mohammad Khatami]]]] [[File:Vladimir Putin in Kazakhstan 4 June 2002-3.jpg|thumb|200px|Sezer ásamt [[Vladímír Pútín]], [[Atal Bihari Vajpayee]] og [[Núrsúltan Nazarbajev]]]] [[File:Official Visit to the Republic of Turkey.jpg|thumb|200px|Sezer og kona hans (lengst til hægri) með Vladímír Pútín og konu hans.]] Sezer var kjörinn forseti Tyrklands og svarinn í embætti þann 16. maí árið 2000. Hann var fyrsti forseti lýðveldisins með dómaraferil að baki. Kjörtímabili hans átti að ljúka þann 16. maí 2007 en þar sem tyrkneska þingið hafði þá ekki kjörið eftirmann hans var kjörtímabilið framlengt til 28. ágúst (stjórnarskrá Tyrklands kveður á um að kjörtímabil forseta verði framlengt þar til eftirmaður hefur verið kjörinn). Þann 21. febrúar 2001 kom til snarpra orðaskipta á fundi þjóðaröryggisráðs Tyrklands þar sem Sezer fleygði eintaki af stjórnarskránni í [[Bülent Ecevit]] forsætisráðherra. Sumir telja deilur þeirra ástæðuna fyrir hinum svokallaða „svarta miðvikudegi“, sem var alvarleg efnahagskreppa í Tyrklandi. Aðrir telja meginorsök kreppunnar vera hraðar umbætur sem gerðar voru vegna aðildarviðræðna Tyrklands við [[Evrópusambandið]] og náið samband Tyrklands við [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðinn]].<ref>{{cite news |work = Referans |title = IMF Stopped Central Bank From Giving Liquidity in 2001, said Erçel |url = http://www.referansgazetesi.com/haber.aspx?HBR_KOD=76143&ForArsiv=1 |access-date = 2007-08-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929010840/http://www.referansgazetesi.com/haber.aspx?HBR_KOD=76143&ForArsiv=1 |archive-date = September 29, 2007 |url-status = dead }}</ref> Sezer var ötull málsvari [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]] í Tyrklandi, sem varð bitbein milli hans og ríkisstjórna [[Réttlætis- og þróunarflokkurinn|Réttlætis- og þróunarflokksins]]. Sezer varaði margsinnis við því að lögbundin veraldarhyggja Tyrklands stæði höllum fæti.<ref name="Turk President Says Secular System in Danger">{{cite news |series = Scotsman News | title = Turk President Says Secular System in Danger | url = http://news.scotsman.com/latest_international.cfm?id=571112007 | access-date = 2007-08-30 | work=The Scotsman}} {{Dead link|date=June 2010|bot=H3llBot}}</ref> Þar sem Sezer telur ekki að [[íslam]] krefjist þess að konur beri [[Slæða|höfuðslæður]] neitaði hann að leyfa eiginkonum þingmanna sem báru slæður að mæta á opinberar athafnir í forsetahöllinni.<ref name="Turkey's Turmoil">{{cite news | work = Economist | title = Turkey's Turmoil | url = http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9100444 | access-date = 2007-08-30 | date=May 1, 2007}}</ref> Í forsetatíð Sezers [[Náðun|náðaði]] hann 260 dæmda glæpamenn, þar á meðal 202 vinstrisinnaða vígamenn.<ref name="List of Sezer Amnesty Recipients Terror-Based">{{cite news|work=Dialoghaber |title=List of Sezer Amnesty Recipients Terror-Based |url=http://www.dialoghaber.com/index.php?mod=article&cat=Turkey&article=15841 |access-date=2007-09-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109152046/http://www.dialoghaber.com/index.php?mod=article |archive-date=November 9, 2007 }}</ref><ref name="Group Profile, DHKP/C">{{cite web|work=MIPT Terrorism Knowledge Base |title=Group Profile, DHKP/C |url=http://www.tkb.org/Group.jsp?groupID=38 |access-date=2007-09-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070904185642/http://www.tkb.org/Group.jsp?groupID=38 |archive-date=2007-09-04 }}</ref><ref name="U.S. Warns of Rising Terror Threat to Westerners Throughout Turkey">{{cite web | work = World Tribune | title = U.S. Warns of Rising Terror Threat to Westerners Throughout Turkey | url = http://www.worldtribune.com/worldtribune/07/front2454144.2006944446.html | access-date = 2007-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927001534/http://www.worldtribune.com/worldtribune/07/front2454144.2006944446.html | archive-date = 2007-09-27 | url-status = dead }}</ref> Hann sætti nokkurri gagnrýni fyrir náðanirnar. Á hinn bóginn undirritaði Sezer einnig strangari lög til að hegna fólki í tengslum við [[hryðjuverk]].<ref name="Turkish President Signs Controversial Anti-terror Bill Subject to Court Review">{{cite web|work=Jurist, Legal News & Research |title=Turkish President Signs Controversial Anti-terror Bill Subject to Court Review |url=http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2006/07/turkish-president-signs-controversial.php |access-date=2007-08-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060919200820/http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2006/07/turkish-president-signs-controversial.php |archive-date=2006-09-19 }}</ref> == Að lokinni forsetatíð == Í forsetakosningum Tyrklands árið 2014, sem Erdoğan vann, neitaði Sezer að kjósa neinn frambjóðanda og vísaði til þess að enginn þeirra bæri virðingu fyrir [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]] í landinu.<ref>{{cite web |title=Sezer'den şok karar! Oy vermedi! |url=https://www.haber7.com/ic-politika/haber/1189530-sezerden-sok-karar-oy-vermedi |access-date=24 May 2016 |work=Haber7}}</ref> Sezer lýsti yfir stuðningi við [[Kemal Kılıçdaroğlu]] í forsetakosningum Tyrklands árið 2023. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Tyrklands]] | frá=[[16. maí]] [[2000]]| til=[[28. ágúst]] [[2007]]| fyrir=[[Süleyman Demirel]]| eftir=[[Abdullah Gül]]| }} {{Töfluendir}} {{Forseti Tyrklands}} {{DEFAULTSORT:Sezer, Ahmet Necdet}} {{f|1941}} [[Flokkur:Forsetar Tyrklands]] df7f93ff3c4kb42ammzxqzkdmqd8e3h 0 185931 1962440 1920820 2026-05-07T06:47:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962440 wikitext text/x-wiki '''Halldór Þorbjörnsson''' (1921-2008) var íslenskur [[Lögfræði|lögfræðingur]] og [[Hæstiréttur Íslands|hæstaréttardómari]]. Halldór fæddist í Neðra-Nesi í Stafholtstungnahreppi í Mýrarsýslu þann 6. apríl 1921.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/5245008#page/n27/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-04-13}}</ref> Hann útskrifaðist sem stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1939 og lauk embættisprófi í lögfræði frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1945, að lokinni útskrift var hann fulltrúi hjá sakadómaranum í Reykjavík, síðar sakadómari og yfirsakadómari við sama dómstól. Halldór var skipaður hæstaréttardómari árið 1982 og gegndi því embætti til ársins 1987. <ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1921|2008}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] 06jgi2aiksew37efcu67ecd9f4jm2nj 0 185933 1962438 1911450 2026-05-07T05:15:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962438 wikitext text/x-wiki '''Guðmundur Skaftason''' (1922-2013) var íslenskur lögfræðingur og hæstaréttardómari. Guðmundur fæddist þann 18. desember 1922 í Gerði í Hörgárdal, Eyjafirði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6963230#page/n22/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-04-13}}</ref> Hann útskrifaðist með stúdentspróf frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1944 og lauk embættisprófi frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1952. Guðmundur var skattrannsóknarstjóri í Reykjavík frá 1964-1967, árið 1982 var hann settur hæstaréttardómari og skipaður í embætti frá 1984. Gegndi hann því embætti til ársins 1989. <ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1922|2013}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] qmnj132o1on6fgwqdxf4hd6sk6pgfyn 0 185935 1962458 1913993 2026-05-07T11:10:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962458 wikitext text/x-wiki '''Hrafn Bragason''' (17. júní 1938 – 27. apríl 2025) var íslenskur lögfræðingur og fyrrum hæstaréttardómari. Hrafn fæddist á Akureyri þann 17. júní 1938,<ref>{{Cite web|url=https://vb.is/frettir/thaulreyndur-logspekingur/|title=Þaulreyndur lögspekingur|website=www.vb.is|access-date=2025-04-13}}</ref> hann varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1958, árið 1965 lauk hann embættisprófi frá lagadeild Háskóla Íslands. Hann var skipaður borgardómari í Reykjavík frá 1972 til 1987, þegar hann var skipaður dómari við hæstarétt. Hrafn lét af störfum sem dómari við réttinn árið 2007.<ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hrafn lést þann 27. apríl árið 2025.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-05-03-hrafn-bragason-haestarettardomari-latinn-442787|titill=Hrafn Bragason hæstaréttardómari látinn |útgefandi=[[RÚV]]|dags= 3. maí 2025|skoðað=3. maí 2025|höfundur=Iðunn Andrésdóttir}}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{fd|1938|2025}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] llc1mh8o8txctczij0q5vs18slog3sw 0 185938 1962441 1911478 2026-05-07T07:33:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962441 wikitext text/x-wiki '''Haraldur Henrysson''' (1938-2025) var íslenskur varaþingmaður, lögfræðingur og hæstaréttardómari. Haraldur fæddist í Reykjavík þann 17. febrúar 1938, <ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/cv/Haraldur_Henrysson/826/?nfaerslunr=826|title=Haraldur Henrysson|website=Alþingi|language=is|access-date=2025-04-13}}</ref> hann varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1958 og lauk embættisprófi í lögfræði frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1964, árin 1968 og 1971 var hann varaþingmaður Reykvíkinga, fyrst utan flokka en svo fyrir Samtök frjálslyndra og vinstri manna. Haraldur var settur hæstaréttardómari frá 1. september 1988 og skipaður dómari við réttinn frá 1989 til 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == <references /> {{fd|1938|2025}} [[flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] hpvl5wk33ktq6dcvcj6jttumxx0dfjt 0 185939 1962451 1932262 2026-05-07T10:19:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962451 wikitext text/x-wiki '''Hjörtur Torfason''' (f. [[19. september]] [[1935]], d. 12. maí [[2025]]) <ref>[https://www.visir.is/g/20252725904d/hjortur-torfason-er-latinn Hjörtur Torfason er látinn] Vísir, sótt 13. maí, 2025</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/05/13/andlat_hjortur_torfason/|title=Andlát: Hjörtur Torfason|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/frettir/frett/2025/05/14/Andlat/|title=Andlát|website=www.haestirettur.is|language=is-IS|access-date=2025-05-14}}</ref> var íslenskur lögfræðingur og hæstaréttardómari. Hjörtur fæddist á Ísafirði, hann varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1954 og lauk embættisprófi frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1960. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2569031#page/n25/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-04-13}}</ref> Hjörtur var skipaður dómari við hæstarétt árið 1990 og sat hann við réttinn til 2001. <ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1935|2025}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 4u084a2kzhd0rcj13hzk1a7rana2ern 0 185940 1962434 1911532 2026-05-07T04:44:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962434 wikitext text/x-wiki '''Gunnar Magnús Guðmundsson''' (1928-1997) var íslenskur lögfræðingur og hæstaréttardómari. Gunnar fæddist í Reykjavík 12. febrúar 1928<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1877813#page/n39/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-04-13}}</ref>, hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1948 og embættisprófi frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1954. Gunnar var settur dómari við hæstarétt árin 1990 og 1991, en var skipaður dómari við réttinn 1991, gegndi hann því embætti til ársins 1994. <ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/|title=Fyrrverandi dómarar|website=www.haestirettur.is|access-date=2025-04-13}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1928|1997}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 6n24wki0z0atqc8z08jieokbipoc7o0 0 185948 1962427 1958552 2026-05-07T01:04:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962427 wikitext text/x-wiki '''Garðar K. Gíslason''' (1942) er íslenskur [[lögfræðingur]] og fyrrum hæstaréttardómari. Garðar er fæddur í Reykjavík, þann 29. október árið 1942.<ref>[https://timarit.is/page/3011259#page/n21/mode/2up Garðar Gíslason]</ref> Hann útskrifaðist með stúdentspróf frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1962 og lauk embættisprófi frá lagadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] 1967. Garðar var borgardómari í Reykjavík frá 1974 til 1991.<ref name=":0" /> Hann var skipaður dómari við hæstarétt árið 1992, hann lét af störfum árið 2012. <ref name=":0">[https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/ Fyrrverandi dómarar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 0bk62j4qhhwoy6cqzty9pr562mz9128 0 185949 1962437 1914503 2026-05-07T04:53:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962437 wikitext text/x-wiki '''Gunnlaugur Claessen''' (f. 1946, d. [[1. maí]] [[2025]]) <ref>[https://www.visir.is/g/20252722439d/gunnlaugur-claessen-er-latinn Gunnlaugur Claessen er látinn] Vísir, sótt 6. maí, 2025</ref> var íslenskur [[lögfræðingur]] og fyrrum hæstaréttardómari. Gunnlaugur lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1966 og embættisprófi frá lagadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1972. Hann var skipaður dómari við hæstarétt árið 1994 og gegndi hann því embætti til ársins 2013.<ref>[https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/ Fyrrverandi dómarar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Fd|1946|2025}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 95brltd3wai5ncgidiip6iii3fucxl6 0 185950 1962450 1911788 2026-05-07T10:17:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962450 wikitext text/x-wiki '''Hjördís Björk Hákonardóttir''' (1944) er íslenskur lögfræðingur og fyrrum [[Hæstiréttur Íslands|hæstaréttardómari]]. Hjördís er fædd í [[Reykjavík]] þann 28. apríl 1944 <ref>https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1076869%2F%3Ft%3D370830382&page_name=article&grein_id=1076869</ref>, hún útskrifaðist með stúdentspróf frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1964 og lauk embættisprófi frá lagadeild [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1971. Hún var skipaður dómari við hæstarétt árið 2006 og lét af störfum árið 2010. <ref>https://www.haestirettur.is/um-haestarett/fyrrverandi-domarar/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fe|1944}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] smbjae69tyilwre09lex5u1xtgerljg 0 186904 1962409 1962298 2026-05-06T20:59:48Z Berserkur 10188 1962409 wikitext text/x-wiki '''Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu''' er árlegur knattspyrnuleikur þar sem spilað er til úrslita í [[Meistaradeild Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/027d-170bbd0694d7-c536aaa6e387-1000--the-greatest-champions-league-finals-which-is-your-favourite/|title=The greatest Champions League finals: Which is your favourite? {{!}} UEFA Champions League 2024/25|last=UEFA.com|date=2025-05-31|website=UEFA.com|language=en|access-date=2025-07-04}}</ref> == Úrslitaleikir == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=5%|Ár !width=20%|Sigurvegarar !width=5%|Staða !width=20%|2. sæti !width=15%|Völlur |- |[[2025]]/[[2026]] |{{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] | - | {{ENG}} [[Arsenal]] |[[Puskás Aréna]]<br />[[Búdapest]], [[Ungverjaland]] |- |[[2024]]/[[2025]] |{{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] | 5-0 | {{ITA}} [[Inter Mílanó]] |[[Allianz Arena]]<br />[[Munchen]], [[Þýskaland]] |- |[[2023]]/[[2024]] |{{ESP}} [[Real Madrid]] |2-0 |{{GER}} [[Borussia Dortmund]] |[[Wembley]]<br />[[London]], [[England]] |- |[[2022]]/[[2023]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2022-23|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Manchester City]] |1-0 |{{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |Atatürk-ólympíuvöllurinn<br />[[Istanbúl]], [[Tyrkland]] |- |[[2021]]/[[2022]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2021-22|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |1-0 |{{ENG}} [[Liverpool FC]] |[[Stade de France]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[2020]]/[[2021]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2020-21|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Chelsea FC]] |1-0 |{{ENG}} [[Manchester City]] |[[Estádio do Dragao]],<br />[[Porto]], [[Portúgal]] |- |[[2019]]/[[2020]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2019-20|Nánar]]''</small> |{{GER}} [[Bayern München]] |1-0 |{{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] |[[Estádio da Luz]],<br />[[Lissabon]], [[Portúgal]] |- |[[2018]]/[[2019]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2018-19|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Liverpool FC]] |2-0 |{{ENG}} [[Tottenham Hotspur]] |[[Wanda Metropolitano]],<br />[[Madríd]], [[Spánn]] |- |[[2017]]/[[2018|2018]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2017-18|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |3-1 |{{ENG}} [[Liverpool FC]] |[[NSC Olimpiyskiy Stadium]],<br />[[Kiev]], [[Úkraína]] |- |[[2016]]/[[2017|2017]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2016-17|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |4-1 |{{ITA}} [[Juventus]] |[[Millenium Stadium]],<br />[[Cardiff]], [[Wales]] |- |[[2015]]/[[2016|2016]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2015-16|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |1-1, 5-3 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) |{{ESP}} [[Atlético Madrid]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]], [[Ítalía]] |- |[[2014]]/[[2015|2015]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2014-15|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[FC Barcelona]] |3-1 |{{ITA}} [[Juventus]] |[[Olympiastadion]] ,<br />[[Berlín]], [[Þýskaland]] |- |[[2013]]/[[2014|14]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2013-14|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[Real Madrid]] |4-1 |{{ESP}} [[Atlético Madrid]] |[[Estádio da Luz]] ,<br />[[Lissabon]], [[Portúgal]] |- |[[2012]]/[[2013|13]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2011-12|Nánar]]''</small> |{{DEU}} [[Bayern München]] |2-1 |{{DEU}} [[Borussia Dortmund]] |[[Wembley]] ,<br />[[London]], [[England]] |- |[[2011]]/[[2012|12]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2011-12|Nánar]]''</small> |{{ENG}} [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |1-1, 6-5 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) |{{DEU}} [[Bayern München]] |[[Wembley]] ,<br />[[London]], [[England]] |- |[[2010]]/[[2011|11]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2010-11|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[FC Barcelona]] |3-1 |{{ENG}} [[Manchester United]] |[[Wembley]] ,<br />[[London]], [[England]] |- |[[2009]]/[[2010|10]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2009-10|Nánar]]''</small> |{{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |2-0 |{{DEU}} [[Bayern München]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madríd]], [[Spánn]] |- |[[2008]]/[[2009|09]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2008-09|Nánar]]''</small> |{{ESP}} [[FC Barcelona]] |2-0 |{{ENG}} [[Manchester United]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]], [[Ítalía]] |- |[[2007]]/[[2008|08]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2007-08|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Manchester United]] |1-1, 6-5 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ENG}} [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |[[Luzhniki Stadium]],<br />[[Moskva]], [[Rússland]] |- |[[2006]]/[[2007|07]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2006-07|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[AC Milan]] |2-1 | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |[[Ólympíuleikvangurinn í Aþenu]],<br />[[Aþena]], [[Grikkland]] |- |[[2005]]/[[2006|06]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2005-06|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |2-1 | {{ENG}} [[Arsenal FC]] |[[Stade de France]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[2004]]/[[2005|05]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2004-05|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool FC]] |3-3, 3-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ITA}} [[A.C. Milan]] |[[Atatürk Olympic Stadium]],<br />[[Istanbul]], [[Tyrkland]] |- |[[2003]]/[[2004|04]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2003-04|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[FC Porto|Porto]] |3-0 | {{MCO}} [[AS Monaco FC|Monaco]] |[[Veltins-Arena|Arena AufSchalke]],<br />[[Gelsenkirchen]], [[Þýskaland]] |- |[[2002]]/[[2003|03]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2002-03|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan]] |0-0, 3-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Old Trafford]],<br />[[Manchester]], [[England]] <br /></small> |- |[[2001]]/[[2002|02]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2001-02|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[Real Madrid|Real Madrid FC]] |2-1 | {{DEU}} [[Bayer 04 Leverkusen]] |[[Hampden Park]],<br />[[Glasgow]], [[Skotland]] |- |[[2000]]/[[2001|01]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 2000-01|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |1-1, 5-4 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ESP}} [[Valencia CF|Valencia]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]], [[Ítalía]] |- |[[1999]]/[[2000]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1999-00|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[Real Madrid|Real Madrid FC]] |3-0 | {{ESP}} [[Valencia CF|Valencia]] |[[Stade de France]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[1998]]/[[1998|99]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1998-99|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Manchester United FC]] |2-1 | {{DEU}} [[Bayern München]] |[[Camp Nou]],<br />[[FC Barcelona]], [[Spánn]] |- |[[1997]]/[[1998|98]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1997-98|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[Real Madrid|Real Madrid CF]] |1 - 0 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus FC]] |[[Amsterdam ArenA]],<br />[[Amsterdam]], [[Holland]] |- |[[1996]]/[[1997|97]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1996-97|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[BV Borussia Dortmund|Borussia Dortmund]] |3-1 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Olympiastadion]],<br />[[Munich]], [[Þýskaland]] |- |[[1995]]/[[1996|96]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1995-96|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus FC]] |1-1, 4-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|AFC Ajax]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]], [[Ítalía]] |- |[[1994]]/[[1995|95]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1994-95|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|AFC Ajax]] |1-0 | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |[[Ernst Happel Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1993]]/[[1994|94]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1993-94|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |4-0 | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |[[Ólympíuleikvangurinn í Aþenu]],<br />[[Aþena]], [[Grikkland]]i |- |[[1992]]/[[1993|93]]<br /><small>''[[Meistaradeild Evrópu 1992-93|Nánar]]''</small> | {{FRA}} [[Olympique de Marseille]] |1-0 | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |[[Olympiastadion]],<br />[[Munich]], [[Þýskaland]] |- |[[1991]]/[[1992|92]]<br /><small>''[[European Cup 1991-92|Nánar]]''</small> | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |1 - 0 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{ITA}} [[U.C. Sampdoria|UC Sampdoria]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1990]]/[[1991|91]]<br /><small>''[[European Cup 1990-91|Nánar]]''</small> | [[Rauða stjarnan Belgrad]] |0-0, 5-3 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{FRA}} [[Olympique de Marseille]] |[[Stadio San Nicola]],<br />[[Bari]] , [[Ítalía]] |- |[[1989]]/[[1990|90]]<br /><small>''[[European Cup 1989-90|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |1-0 | {{PRT}} [[S.L. Benfica]] |[[Ernst Happel Stadium|Prater Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1988]]/[[1989|89]]<br /><small>''[[European Cup 1988-89|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |4-0 | [[FCSB|Steau Bucharest]] |[[Camp Nou]],<br />[[Barcelona]], [[Spánn]] |- |[[1987]]/[[1988|88]]<br /><small>''[[European Cup 1987-88|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[PSV Eindhoven]] |0-0, 6-5 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{PRT}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |[[Neckarstadion]],<br />[[Stuttgart]], [[Þýskaland]] |- |[[1986]]/[[1987|87]]<br /><small>''[[European Cup 1986-87|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[Futebol Clube do Porto|FC Porto]] |2-1 | {{DEU}} [[Bayern München]] |[[Ernst Happel Stadium|Prater Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1985]]/[[1986|86]]<br /><small>''[[European Cup 1985-86|Nánar]]''</small> | [[FCSB|Steaua Búkarest]] |0-0, 2-0 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ESP}} [[FC Barcelona]] |[[Sánchez Pizjuán]],<br />[[Sevilla]], [[Spánn]] |- |[[1984]]/[[1985|85]]<br /><small>''[[European Cup 1984-85|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |1-0 | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1983]]/[[1984|84]]<br /><small>''[[European Cup 1983-84|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |1-1, 4-2 ([[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|v.]]) | {{ITA}} [[A.S. Roma|AS Roma]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]] , [[Ítalía]] |- |[[1982]]/[[1983|83]]<br /><small>''[[European Cup 1982-83|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Hamburger SV]] |1-0 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Ólympíuleikvangurinn í Aþenu]],<br />[[Aþena]], [[Grikkland]] |- |[[1981]]/[[1982|82]]<br /><small>''[[European Cup 1981-82|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |1-0 | {{DEU}} [[Bayern München]] |[[De Kuip]],<br />[[Rotterdam]], [[Holland]] |- |[[1980]]/[[1981|81]]<br /><small>''[[European Cup 1980-81|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |1-0 |{{ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Parc des Princes]],<br />[[París]], [[Frakkland]]i |- |[[1979]]/[[1980|80]]<br /><small>''[[European Cup 1979-80|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |1-0 | {{DEU}} [[Hamburger SV]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madrid]], [[Spánn]] |- |[[1978]]/[[1979|79]]<br /><small>''[[European Cup 1978-79|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] |1-0 | {{SWE}} [[Malmö FF|Malmö]] |[[Olympiastadion]],<br />[[München]], [[Þýskaland]] |- |[[1977]]/[[1978|78]]<br /><small>''[[European Cup 1977-78|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |1-0 | {{BEL}} [[Club Brugge|Club Brugge KV]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1976]]/[[1977|77]]<br /><small>''[[European Cup 1976-77|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |3-1 | {{DEU}} [[Borussia Mönchengladbach|VfL Borussia Mönchengladbach]] |[[Stadio Olimpico]],<br />[[Róm]] , [[Ítalía]] |- |[[1975]]/[[1976|76]]<br /><small>''[[European Cup 1975-76|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |1-0 | {{FRA}} [[AS Saint-Étienne]] |[[Hampden Park]],<br />[[Glasgow]], [[Skotland]] |- |[[1974]]/[[1975|75]]<br /><small>''[[European Cup 1974-75|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |2-0 | {{ENG}} [[Leeds United F.C.|Leeds United]] |[[Parc des Princes]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |- |[[1973]]/[[1974|74]]<br /><small>''[[European Cup 1973-74|Nánar]]''</small> | {{DEU}} [[Bayern München]] |1-1, 4-0 ([[Vítaspyrnukeppni|v.]]) | {{ESP|1939}} [[Atlético Madrid]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1972]]/[[1973|73]]<br /><small>''[[European Cup 1972-73|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |1-0 | {{ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |[[Crvena Zvezda Stadium]],<br />[[Belgrade]], [[Júgóslavía]] |- |[[1971]]/[[1972|72]]<br /><small>''[[European Cup 1971-72|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |2-0 | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |[[De Kuip]],<br />[[Rotterdam]], [[Holland]] |- |[[1970]]/[[1971|71]]<br /><small>''[[European Cup 1970-71|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |2-0 | {{GRC}} [[Panathinaikos]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1969]]/[[1970|70]]<br /><small>''[[European Cup 1969-70|Nánar]]''</small> | {{NLD}} [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord]] |2-1 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{SKO}} [[Glasgow Celtic|Celtic]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]] , [[Ítalía]] |- |[[1968]]/[[1969|69]]<br /><small>''[[European Cup 1968-69|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |4-1 | {{NLD}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madrid]], [[Spánn]] |- |[[1967]]/[[1968|68]]<br /><small>''[[European Cup 1967-68|Nánar]]''</small> | {{ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |4-1 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{PRT}} [[S.L. Benfica]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1966]]/[[1967|67]]<br /><small>''[[European Cup 1966-67|Nánar]]''</small> | {{SKO}} [[Glasgow Celtic|Celtic]] |2-1 | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |[[Estádio Nacional]],<br />[[Oeiras]], [[Portúgal]] |- |[[1965]]/[[1966|66]]<br /><small>''[[European Cup 1965-66|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |2-1 | [[FK Partizan]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1964]]/[[1965|65]]<br /><small>''[[European Cup 1964-65|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |1-0 | {{PRT}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |[[San Siro]],<br />[[Mílanó]] , [[Ítalía]] |- |[[1963]]/[[1964|64]]<br /><small>''[[European Cup 1963-64|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[Internazionale Milano F.C.|Inter Mílanó]] |3-1 | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Ernst Happel Stadium|Prater Stadium]],<br />[[Vínarborg]], [[Austurríki]] |- |[[1962]]/[[1963|63]]<br /><small>''[[European Cup 1962-63|Nánar]]''</small> | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |2-1 | {{PRT}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |[[Wembley]],<br />[[London]], [[England]] |- |[[1961]]/[[1962|62]]<br /><small>''[[European Cup 1961-62|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[SL Benfica|Benfica]] |5-3 | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Olympisch Stadion]],<br />[[Amsterdam]], [[Holland]] |- |[[1960]]/[[1961|61]]<br /><small>''[[European Cup 1960-61|Nánar]]''</small> | {{PRT}} [[SL Benfica|Benfica]] |3-2 | {{ESP|1939}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |[[Wankdorf Stadium]],<br />[[Bern]], [[Sviss]] |- |[[1959]]/[[1960|60]]<br /><small>''[[European Cup 1959-60|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |7-3 | {{DEU}} [[Eintracht Frankfurt]] |[[Hampden Park]],<br />[[Glasgow]], [[Skotland]] |- |[[1958]]/[[1959|59]]<br /><small>''[[European Cup 1958-59|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |2-0 | {{FRA}} [[Stade de Reims-Champagne]] |[[Neckarstadion]],<br />[[Stuttgart]], [[Þýskaland]] |- |[[1957]]/[[1958|58]]<br /><small>''[[European Cup 1957-58|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |3-2 ([[Framlenging (knattspyrna)|frl.]]) | {{ITA}} [[A.C. Milan|AC Milan]] |[[Heysel Stadium]],<br />[[Brussel]], [[Belgía]] |- |[[1956]]/[[1957|57]]<br /><small>''[[European Cup 1956-57|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |2-0 | {{ITA}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |[[Santiago Bernabeu]],<br />[[Madrid]], [[Spánn]] |- |[[1955]]/[[1956|56]]<br /><small>''[[European Cup 1955-56|Nánar]]''</small> | {{ESP|1939}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |4-3 | {{FRA}} [[Stade de Reims-Champagne]] |[[Parc des Princes]],<br />[[París]], [[Frakkland]] |} == Tilvísanir == [[Flokkur:Úrslitaleikir meistaradeildar Evrópu]] rrxbypmhbjt2qvwffpk2iank3gzvo6w 0 188588 1962431 1956205 2026-05-07T02:52:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962431 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Goo Hara | image = 170807 구하라 (cropped).jpg | alt = Goo, í hvítum kjól, brosandi og horfandi áfram | caption = Goo á frumsýningu ''[[Midnight Runners]]'' árið 2017 | birth_date = {{fæðingardagur|1991|1|3}} | birth_place = [[Gwangju|Kwangju]], Suður-Kórea | death_date = {{dánardagur og aldur|2019|11|24|1991|1|3}} | death_place = [[Seúl]], Suður-Kórea | death_cause = [[Sjálfsvíg]] | resting_place = Skycastle Memorial Park Gwangju, Suður-Kórea | occupation = {{hlist|Söngvari|leikari}} | years_active = 2008–2019 | agent = {{hlist|[[KeyEast]]|Ogi}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | genre = [[K-pop]] | instrument = Söngur | label = [[DSP Media|DSP]] | past_member_of = [[Kara (South Korean group)|Kara]] | hangul = %구하라 }} <nowiki></nowiki> | signature = Hara's signature.svg }} {{Hreingera}} '''Goo Hara''' ([[hangúl]]: 구하라; [[hanja]]: 球廈邏; 3. janúar 1991 – 24. nóvember 2019) einnig þekkt sem '''Hara''', var suðurkóreskur söngvari og leikari. Hún var meðlimur [[Kóreupopp|K-pop]] stelpnahópsins [[Kara (Suður-Kóreskur stelpnahópur)|Kara]], og hafði líka leikið í ''City Hunter'' (2011). Hún debutaði sem sólóisti í júlí 2015 með [[Stuttskífa|stuttskífunni]] ''Alohara (Can You Feel It?).'' Eftir að Kara leystist upp árið 2016 hélt hún áfram með sólóferil sinn hjá annari umboðsskrifstofu KeyEast. Í júní 2019 skrifaði hún undir með Production Ogi og hélt áfram sjálfstæðum verkefnum sínum í [[Japan]] þar sem hún naut velgengni meðal aðdáenda. Síðasta útgáfa hennar af tónlist var maxi-eintak af laginu „Midnight Queen“, sem kom út 19. september 2019. Í nóvember 2019 hóf hún japanskan mini-túr til að styðja plötuna. Goo fannst látin heima hjá sér í Seúl, Suður-Kóreu, þann 24. nóvember 2019, 28 ára gömul. Dauði hennar var talið sjálfsvíg. Áður en hún lést hafði Goo orðið fyrir mörgum áfallaatburðum, svo sem lagadeilum við fyrrverandi kærasta sinn, Choi Jong-Bum, sem beitti Goo ofbeldi árið 2018 og hótaði að birta kynlífsupptöku af þeim. Þetta leiddi til stöðugs áreitis frá kóreskum almenningi sem bjóst við því að K-pop stjörnur fylgdu ströngum siðferðisreglum. Og sjálfsvíg nánustu vinkonu hennar [[Sulli]] í október, sem hafði orðið fyrir svipuðu áreiti frá almenning. Dauði Goo leiddi til krafa um umbætur, þar á meðal beiðni sem lögð voru fyrir [[Cheong Wa Dae|bláa húsinu]] varðandi kynferðisbrot, neteinelti og erfðarétt. Síðar kom í ljós að Goo hafði lykilhlutverk í því að fá vin sinn, [[Choi Jong-hoon]], til að upplýsa um hver væri spillti lögreglumaðurinn sem verndaði Choi og aðra meðlimi KakaoTalk spjallhebergjanna, þar sem nauðgunarmyndböndum var deilt. == Æviágrip == === Æska === Goo var fædd 3. janúar 1991 í [[Gwangju]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]].<ref>{{cite news |last=Kim |first=Min-ji |date=January 3, 2020 |script-title=ko:故 구하라 생일...친오빠 추모글 "거기선 걱정없이 행복하길" |url=https://www.news1.kr/entertain/celebrity-topic/3808064 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526171649/https://www.news1.kr/articles/?3808064 |archive-date=May 26, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=News1 |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |last=Kim |first=Min-ji |date=January 3, 2020 |script-title=ko:故 구하라 생일...친오빠 추모글 "거기선 걱정없이 행복하길" |url=https://www.news1.kr/entertain/celebrity-topic/3808064 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526171649/https://www.news1.kr/articles/?3808064 |archive-date=May 26, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=News1 |language=ko}}</ref> Foreldrar Goo skildu þegar hún var átta ára eftir að móðir hennar yfirgaf fjölskylduna.<ref>{{Cite web|url=https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-haras-estranged-mother-went-late-stars-funeral-and-asked|title=Goo Hara's Estranged Mother Went To The Late Star's Funeral And Asked For Photos With Celebs|website=TODAYonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044934/https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-haras-estranged-mother-went-late-stars-funeral-and-asked|archive-date=August 1, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Goo og bróðir hennar voru alin upp hjá ömmu sinni á meðan faðir þeirra vann sem byggingarverkamaður víðs vegar um landið til að framfleyta fjölskyldunni.<ref>{{Cite web|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20200312069900502|date=March 12, 2020|website=[[Yonhap News Agency]]|script-title=ko:[팩트체크] 어린자식 두고 떠났던 친모가 구하라 재산 절반 상속?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081623/https://www.yna.co.kr/view/AKR20200312069900502|archive-date=October 5, 2022|access-date=March 13, 2020|url-status=live}}</ref> Hún gekk í Woonchun-grunnskóla og Jeonnam-gagnfræðaskóla, og æfði frjálsar íþróttir í tvö ár.<ref>{{cite news |last=Kim |first=Hyung-woo |date=October 6, 2009 |script-title=ko: 구하라 달리기 괴력 이유있었네 '초중시절 2년간 육상부 활동' |url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200910061039561002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605034143/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=200910061039561002 |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=Newsen |language=ko}}</ref> Goo flutti til Seúl á meðan hún stundaði nám í Jeonju-listaháskólanum og tók þátt í unglingasamkeppni SM Entertainment árið 2005.<ref name="Hwang-2019">{{cite news |last=Hwang |first=Ji-young |date=November 25, 2019 |script-title=ko:'17세 데뷔' 故구하라, 굴곡졌던 11년 연예계 활동 [종합] |url=http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23640875&cloc= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801090910/http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23640875&cloc= |archive-date=August 1, 2020 |access-date=January 4, 2020 |language=ko}}</ref> Síðar skipti hún yfir í Stúlkna Upplýsingaiðnaðar-menntaskóli Dongmyung og sótti að því loknu Sungshin-kvennaháskólann.<ref>{{cite news |date=November 2, 2010 |script-title=ko:카라 구하라 성신여자대학교 수시 합격 |url=http://sports.chosun.com/news/news.htm?id=201011030100024400001212&ServiceDate=20101102 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230172540/http://sports.chosun.com/news/news.htm?id=201011030100024400001212&ServiceDate=20101102 |archive-date=December 30, 2017 |access-date=December 30, 2017 |website=[[Sports Chosun]].com |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |last=Kim |first=Jae-won |date=November 24, 2019 |script-title=ko:비보 전해진 구하라, 어린시절부터 연예인 꿈꿔 온 소녀 |url=http://www.sportsworldi.com/newsView/20191124509064 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126035332/http://www.sportsworldi.com/newsView/20191124509064 |archive-date=November 26, 2019 |access-date=January 4, 2020 |work=Sports World i |language=ko}}</ref> Á skólaárunum starfaði hún sem fyrirsæta fyrir netfataverslanir.<ref>{{cite news |date=July 20, 2009 |script-title=ko:구하라, 데뷔전 피팅모델 때부터 '완벽 미모'로 유명해 |url=http://www.asiatoday.co.kr/view.php?key=268707 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519053405/http://www.asiatoday.co.kr/view.php?key=268707 |archive-date=May 19, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=[[Asia Today]] |language=ko}}</ref> Árið 2007 reyndi hún án árangurs að komast inn í [[JYP Entertainment]] í prufusöng. === 2008–2015: Kara === {{Main|Kara (Suður-Kóreskur stelpnahópur)}} [[File:Koo Hara.jpg|thumb|Goo árið 2009|308x308px]] Goo gekk í stelpnahópinn Kara árið 2008, eftir brotthvarf meðlimsins Kim Sung-hee.<ref>{{cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/684|date=March 10, 2009|work=10Asia|language=ko|script-title=ko:카라│My name is...2|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052202/http://tenasia.hankyung.com/archives/684|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í október 2009 varð hún þátttakandi í raunveruleikaþætti KBS, ''Invincible Youth''.<ref name="No Cut News-2009">{{cite web|url=https://www.nocutnews.co.kr/news/4146443|title=KBS '청춘불패', '아이돌 7공주'의 좌충우돌 시골생활 정착기|date=October 9, 2009|website=[[No Cut News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509185450/https://www.nocutnews.co.kr/news/4146443|archive-date=May 9, 2019|access-date=March 8, 2017|url-status=live}}</ref> Þann 5. janúar 2010, í þætti af ''Strong Heart'' á SBS, viðurkenndi Goo að hún hefði farið í tannréttingar og minniháttar lýtaaðgerðir. Hún sagði að hún hefði alltaf haft tvöföld augnlok, en farið í aðgerð til að gera þau skýrari.<ref>{{cite web|url=http://www.mnetamerica.com/news/article/93937/karas-goo-hara-admits-she-gets-botox-and-lifts|title=Kara′s Goo Hara Admits She Gets Botox and Lifts|date=June 11, 2015|work=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526143940/http://www.mnetamerica.com/news/article/93937/karas-goo-hara-admits-she-gets-botox-and-lifts|archive-date=May 26, 2019|access-date=December 20, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2017/02/23/5-idols-who-admitted-plastic-surgery|title=5 idols who admitted to plastic surgery|date=February 24, 2017|work=SBS PopAsia|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052653/https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2017/02/23/5-idols-who-admitted-plastic-surgery|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> [[File:Koo Hara in 2010 Asia Song Festival.jpg|thumb|left|Goo á sönghátið Asíu 2010|308x308px]] Árið 2011 lék Goo sitt fyrsta sjónvarpshlutverk í ''City Hunter'' á SBS,<ref>{{cite web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201104131024421001|date=April 13, 2011|website=Newsen|script-title=ko:맏언니 박규리, 구하라 연기자 데뷔 지원사격 '시티헌터 OST 부른다'|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308222038/http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201104131024421001|archive-date=March 8, 2017|access-date=March 8, 2017|url-status=live}}</ref> þar sem hún fór með hlutverk Choi Da-hye, dóttur forseta Suður-Kóreu.<ref>{{cite web|url=http://en.tenasia.com/archives/6409|title=KARA Gu Hara to make acting debut through "City Hunter"|date=March 14, 2011|work=10Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052739/http://en.tenasia.com/archives/6409|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Þann 19. janúar 2011 var tilkynnt að Goo myndi segja upp samningi sínum við útgáfufyrirtækið DSP Media ásamt þremur öðrum meðlimum Kara, og höfðað var mál fyrir þeirra hönd. Síðar sama dag var tilkynnt að hún myndi hætta þátttöku í málinu og hefði snúið aftur til fyrirtækisins,<ref>Lee, Woo-young. [http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20110119000516 KARA member Gu Ha-ra withdraws contract termination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320091419/http://www.koreaherald.com/entertainment/Detail.jsp?newsMLId=20110119000516|date=March 20, 2012}}. ''[[The_Korea_Herald]]''. January 19, 2011. Retrieved January 19, 2011.</ref> þar sem hún hafði greinilega ekki verið fullkomlega meðvituð um allar upplýsingar málsins.<ref>{{in lang|ko}} Kim, Seong-han. [http://news.naver.com/main/hotissue/read.nhn?mid=hot&sid1=106&gid=330818&cid=634836&iid=294539&oid=038&aid=0002122145&ptype=011 <nowiki>[단독] 구하라 "카라 지키겠다" 잔류 선언... 소송서 빠지겠다 주장 (</nowiki>''Goo Hara: "I Will Protect Kara", Declares to Remain'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719000832/https://news.naver.com/main/hotissue/read.nhn?mid=hot&sid1=106&gid=330818&cid=634836&iid=294539&oid=038&aid=0002122145&ptype=011|date=July 19, 2021}}. ''[[Naver|Naver News]]''/''[[Hankook_Ilbo]]''. January 19, 2011. Retrieved January 19, 2011.</ref> Í nóvember 2011 urðu hún og Nicole Jung (líka úr Kara) nýir kynnar í þættinum ''Inkigayo'',<ref>{{Cite web|url=https://news.nate.com/view/20111113n03112?mid=e0102|website=[[Nate News]]|language=ko|script-title=ko:[단독] 구하라-니콜 '인기가요' MC 합류, 아이유와 女 3MC체제|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716204705/https://news.nate.com/view/20111113n03112?mid=e0102|archive-date=July 16, 2021|access-date=March 14, 2020|url-status=live}}</ref> þær hættu í þættinum 19. ágúst 2012 til að einbeita sér að endurkomu Kara.<ref>{{Cite web|url=https://news.nate.com/view/20120819n08532|website=[[Nate News]]|language=ko|script-title=ko:구하라·니콜, '인가' MC 하차.."26일 카라 컴백"|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716204709/https://news.nate.com/view/20120819n08532|archive-date=July 16, 2021|access-date=March 14, 2020|url-status=live}}</ref> Árið 2013 starfaði Goo með japanska tónlistarmanninum og lagahöfundinum Masaharu Fukuyama við að taka upp lagið „Magic of Love“ á kóresku undir verkefnahópnum Hara+. Lagið var notað í aðalhljóðrás FujiTV-dramanu ''Galileo'', þar sem Fukuyama fór með aðalhlutverk.<ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2969880|title=KARA's Goo Ha-ra to do soundtrack|date=April 9, 2013|website=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711023810/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2969880|archive-date=July 11, 2018|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í október 2013 var hún útnefnd blóðgjafasendiherra fyrir Hanmaum-blóðbankann.<ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/47243/20131029/kara-goo-hara-chosen-to-be-ambassador-for-blood-donations.htm|title=KARA Goo Hara Chosen to be Ambassador for Blood Donations|date=October 29, 2013|work=KpopStarz|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308221020/http://www.kpopstarz.com/articles/47243/20131029/kara-goo-hara-chosen-to-be-ambassador-for-blood-donations.htm|archive-date=March 8, 2017|access-date=March 8, 2017|url-status=live}}</ref> Þann 29. desember 2014 kom hún fram í eigin raunveruleikaþætti ''On & Off'', sem sýndur var á MBC Music.<ref>{{cite web|url=http://www.mwave.me/en/news/news/view/82092/Kara%E2%80%99s-Goo-Hara-to-Launch-Her-Exclusive-Reality-Show-%E2%80%98Hara-On---Off%E2%80%99|title=Kara's Goo Hara to Launch Her Exclusive Reality Show 'Hara On & Off'|date=December 2, 2014|work=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052512/http://www.mwave.me/en/news/news/view/82092/Kara%E2%80%99s-Goo-Hara-to-Launch-Her-Exclusive-Reality-Show-%E2%80%98Hara-On---Off|archive-date=December 22, 2017|quote=An affiliate of MBC Music told Newsen on December 2, "We're currently filming Kara Goo Hara's exclusive reality program Hara On &amp; Off." The affiliate added, "Hara On &amp; Off is a reality program that will show the human Goo Hara, featuring her personal life and candid sides, other than what's shown on broadcasts." The eight-episode long Hara On &amp; Off began filming at the end of November and will air the first episode at the end of December.|url-status=dead}} <!-- Text is in the meta 'description' tag. --></ref> ==== Alohara (Can You Feel It) ==== Í janúar 2015 hóf Goo störf sem þáttastjórnandi í fegurðarþætti KBS, ''A Style For You'', ásamt Kim Heechul úr Super Junior, Hani úr EXID og Bora úr Sistar.<ref name="Kpop Herald-20152">{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201501211709250508183_2&ACE_SEARCH=1|title=Gu Ha-ra and Heechul to head fashion program|date=January 21, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051551/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201501211709250508183_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í júní 2015 gaf hún út fegurðarbókina ''Nail Hara''.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201506031729148393933_2&ACE_SEARCH=1|title=KARA Gu Ha-ra to put out beauty book|date=June 23, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052452/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201506031729148393933_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í júlí 2015 hóf Goo sólóferil sinn þegar hún gaf út [[Smáskífa|smáskífuna]] ''Alohara (Can You Feel It?)'', sem náði 4. sæti á innlendum listum. Aðal lagið „Choco Chip Cookies“ er með suður-kóreska rapparanum Giriboy.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507071749262632585_2&ACE_SEARCH=1|title=Goo Ha-ra to make solo debut|date=July 7, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051001/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507071749262632585_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507131439362485218_2&ACE_SEARCH=1|title=Goo Ha-ra releases track list of 'Alohara'|date=July 13, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051003/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507131439362485218_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3006506|title=Giriboy, Goo Ha-ra team up|date=July 12, 2015|website=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052916/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3006506|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í október 2015 gekk Goo í skemmtiþáttinn ''Shaolin Clenched Fists''. == 2016–2019: Lokaverk == Þann 15. janúar 2016 leystist Kara upp eftir að Goo og meðlimirnir Park Gyu-ri og Han Seung-yeon hættu hjá DSP Media þegar samningar þeirra við fyrirtækið runnu út. Nokkrum dögum síðar skrifaði Goo undir með KeyEast til að halda áfram sóloferil sínum.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201601181159112847542_2&ACE_SEARCH=1|title=Goo Ha-ra joins KeyEast|date=January 18, 2016|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052455/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201601181159112847542_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í desember 2016 söng hún á smáskífu Thunder, „Sign“.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201611301132350059125_2&ACE_SEARCH=1|title=Thunder's new release to feature Goo Ha-ra|date=November 30, 2016|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051037/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201611301132350059125_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2017 lék hún í vefmyndinni ''Sound of a Footstep''.<ref>{{cite web|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/features.jsp?pageIndex=1&blbdComCd=601013&seq=380&mode=FEATURES_VIEW&returnUrl=&searchKeyword=|title=The Constantly Evolving Korean Film Industry: Web Content|date=September 18, 2017|work=Korean Film Biz Zone|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125205822/http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/features.jsp?pageIndex=1&blbdComCd=601013&seq=380&mode=FEATURES_VIEW&returnUrl=&searchKeyword=|archive-date=January 25, 2021|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í nóvember 2017 gekk hún í skemmtiþáttinn ''Seoul Mate''.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0000794957|date=November 15, 2017|work=Xports News|language=ko|script-title=ko:[공식입장] '서울메이트' 측 "구하라, 호스트로 출연...자택 공개"|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719052032/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0000794957|archive-date=July 19, 2021|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í janúar 2018 gaf Goo út lag sem var hluti af hljóðrás fyrir þættina ''Jugglers'', titlað „On A Good Day“.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201801231459344485384_2|title=Gu Hara contributes to 'Jugglers' soundtrack|date=January 23, 2018|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123112743/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201801231459344485384_2|archive-date=January 23, 2018|access-date=January 23, 2018|url-status=live}}</ref> Í apríl 2018 stýrði hún fegurðarþætti JTBC, ''My Mad Beauty Diary''.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201804121434325173540_2|title=JTBC's new channel to launch with beauty show|date=April 12, 2018|website=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412212247/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201804121434325173540_2|archive-date=April 12, 2018|access-date=April 12, 2018|url-status=live}}</ref> Í júlí var hún útnefnd heiðursfulltrúi 6. Animal Film Festival.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807051732428165118_2|title=Goo Ha-ra named ambassador for Suncheon animal film fest|date=July 5, 2018|website=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712023131/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807051732428165118_2|archive-date=July 12, 2018|access-date=July 11, 2018|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2018 hóf Goo sólóferil sinn í Japan með útgáfu lagsins „Wild“.<ref>{{cite web|url=https://www.allkpop.com/article/2018/08/hara-says-she-can-be-a-bad-girl-in-wild-mv|title=Hara says she can be a bad girl in 'Wild' MV|date=August 24, 2018|work=[[Allkpop]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011035/https://www.allkpop.com/article/2018/08/hara-says-she-can-be-a-bad-girl-in-wild-mv|archive-date=August 25, 2018|access-date=August 24, 2018|url-status=live}}</ref> Frá október 2018 lenti Goo í lagalegum deilum við fyrrverandi kærasta sinn, Choi Jong-bum, sem stóð fram á árið 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1259165wpp/goo-hara-choi-jong-bum-prosecuted-separate-charges|title=Goo Hara's And Choi Jong Bum's Cases To Be Forwarded To Prosecutors|date=November 6, 2018|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107070929/https://www.soompi.com/article/1259165wpp/goo-hara-choi-jong-bum-prosecuted-separate-charges|archive-date=November 7, 2018|access-date=November 6, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1348952wpp/choi-jong-bum-receives-suspended-sentence-goo-haras-legal-representatives-respond|title=Choi Jong Bum Receives Suspended Sentence And Goo Hara's Legal Reps Respond + Prosecution Appeals|date=August 2019|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913205245/https://www.soompi.com/article/1348952wpp/choi-jong-bum-receives-suspended-sentence-goo-haras-legal-representatives-respond|archive-date=September 13, 2019|access-date=September 5, 2018|url-status=live}}</ref> Eðli deilanna hafði áhrif á bæði atvinnu- og einkalíf hennar, þar á meðal að Content Y (dótturfyrirtæki KeyEast sem Goo hafði unnið með frá 2017) ákvað að endurnýja ekki samninginn hennar þegar hann rann út í janúar 2019.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Ha-na |date=February 1, 2019 |script-title=ko:[공식입장] 콘텐츠와이 측, "구하라와 1월 전속계약 만료, 재계약 NO" |url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VF57EFX8S |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516180644/https://www.sedaily.com/NewsView/1VF57EFX8S |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[The Seoul Economy Daily]]}}</ref> Eftir hlé fyrsta helming 2019 tilkynnti Goo í júní 2019 að hún hefði skrifað undir við Production Ogi til að halda áfram verkefnum sínum í Japan.<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1333866wpp/goo-hara-set-to-resume-activities-in-japan-after-signing-on-with-new-agency|title=Goo Hara Set To Resume Activities In Japan After Signing On With New Agency|date=June 21, 2019|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624132154/https://www.soompi.com/article/1333866wpp/goo-hara-set-to-resume-activities-in-japan-after-signing-on-with-new-agency|archive-date=June 24, 2019|access-date=June 21, 2019|url-status=live}}</ref> Goo hafði áður notið vinsælda í Japan þegar Kara var enn virkt, meðal annars með þátttöku sinni í 62. NHK Kōhaku Uta Gassen.<ref>{{Cite web|url=https://www.asahi.com/articles/ASMCS6X5CMCSUHBI02Y.html|title=元ＫＡＲＡのク・ハラさん死亡 自宅で遺体見つかる：朝日新聞デジタル|date=November 24, 2019|website=[[The Asahi Shimbun]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108041902/https://www.asahi.com/articles/ASMCS6X5CMCSUHBI02Y.html|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref><ref name="South China Morning Post-2019">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|title=RIP Goo Hara: 5 things to know about the K-pop queen|date=November 26, 2019|website=South China Morning Post|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225247/https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Síðasta útgáfa Goo fyrir andlát var maxi-eintak smáskífunnar ''Midnight Queen'', sem kom út í september 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/international/8544595/goo-hara-was-a-k-pop-royal-who-deserved-a-better-world|title=Goo Hara Was a K-Pop Royal Who Deserved a Better World|date=November 24, 2019|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128062115/https://www.billboard.com/articles/news/international/8544595/goo-hara-was-a-k-pop-royal-who-deserved-a-better-world|archive-date=November 28, 2019|access-date=November 24, 2019|url-status=live}}</ref> Hún fór einnig í mini-túr undir heitinu ''Hara Zepp Tour 2019: Hello'' til að styðja plötuna. Túrinn samanstóð af fjórum tónleikum í Japan í nóvember 2019 og lauk þann 19.<ref>{{cite web|url=http://k-fan.official-fan.com/hara-tour2019/|title=HARA Zepp Tour 2019 ～HELLO～ Official Site|date=November 11, 2019|work=Production Ogi|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125170556/http://k-fan.official-fan.com/hara-tour2019/|archive-date=November 25, 2019|access-date=November 11, 2019|url-status=live}}</ref> Goo hafði farsælan sólóferil í Japan og var vel tekið á móti henni af japönskum aðdáendum á mini-túrnum.<ref name="South China Morning Post-20192">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|title=RIP Goo Hara: 5 things to know about the K-pop queen|date=November 26, 2019|website=South China Morning Post|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225247/https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bunshun.jp/articles/-/16412|title=元KARAク・ハラ 死の5日前"最後の単独インタビュー"で一瞬見せた「えっ？」という表情|last=三行|first=河崎|date=November 30, 2019|website=文春オンライン|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108041851/https://bunshun.jp/articles/-/16412|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Þann 12. janúar 2020 var tónlistarmyndbandið við „Hello“, B-hlið lagsins af ''Midnight Queen'', gefið út eftir lát hennar.<ref>{{cite news |last=Hwang |first=Ji-young |date=January 13, 2020 |script-title=ko:故구하라 유작 '헬로' 공개...애절한 발라드 |url=http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23680888 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605095659/http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23680888 |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 13, 2020 |work=[[Ilgan Sports]] |language=ko}}</ref> Textarnir voru samdir af Goo til að þakka stuðningsmönnum sínum, og myndbandið sýndi hana gegn næturljósmynd [[Tókýó]], sem hún elskaði.<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaone.com/entertainment/late-goo-haras-surprise-gift-fans-new-music-video-released-posthumously-her-birthday|title=The late Goo Hara's surprise gift to fans: A new music video released posthumously on her birthday|date=January 13, 2020|website=AsiaOne|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115034110/https://www.asiaone.com/entertainment/late-goo-haras-surprise-gift-fans-new-music-video-released-posthumously-her-birthday|archive-date=January 15, 2020|access-date=January 15, 2020|url-status=live}}</ref> Sem framhald tónlistarmyndbandsins var gefinn út ljósmyndabók 6. apríl 2020, sem minnti á Goo með myndum teknar rétt fyrir lát hennar.<ref>{{Cite web|url=https://hk.appledaily.com/entertainment/20200405/5D7XHJXCUPUTK2G7ZTWCR4VHLY/|title=胞兄大數母親行為卑劣 具荷拉寫真藍天最後身影|website=Apple Daily 蘋果日報|language=zh-hk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042448/https://hk.appledaily.com/entertainment/20200405/5D7XHJXCUPUTK2G7ZTWCR4VHLY/|archive-date=August 1, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2160262/full/|title=元KARAのHARAさん、フォトブックが「写真集」8位に登場 昨年沖縄で撮影|date=October 5, 2022|website=ORICON NEWS|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081624/https://www.oricon.co.jp/news/2160262/full/|archive-date=October 5, 2022|access-date=October 5, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.daily.co.jp/gossip/2020/01/13/0013029465.shtml|title=ＨＡＲＡさん、最後のフォトブック発売へ ファンの声が後押し...ＭＶも公開/デイリースポーツ online|website=デイリースポーツ online|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114045905/https://www.daily.co.jp/gossip/2020/01/13/0013029465.shtml|archive-date=January 14, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Þann 16. júlí 2024 gaf Kara út kóresku útgáfuna af „Hello“ með lögum Goo í því. Lagið átti upphaflega að fylgja fjórðu plötu Kara, ''Full Bloom'', árið 2013, en var að lokum ekki innifalið. Það var þá sem Goo tók upp lög sín. Útgáfa 2024 var endurröðuð og endurhlaðin til að henta öllum meðlimum hópsins, þar á meðal Hur Young-ji, sem gekk í Kara árið 2014.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2024/music/news/goo-hara-kara-hello-new-single-1236073448/|title=Late K-Pop Star Goo Hara Featured on Kara's New Single 'Hello'|last=Frater|first=Patrick|date=July 16, 2024|website=Variety|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240716115651/https://variety.com/2024/music/news/goo-hara-kara-hello-new-single-1236073448/|archive-date=July 16, 2024|access-date=July 16, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20240716050576|title=Kara unveils new song 'Hello' featuring all six members|last=Hong|first=Yoo|date=July 16, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717005721/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20240716050576|archive-date=July 17, 2024|access-date=July 17, 2024|url-status=live}}</ref> == Einkalíf == === Lagadeilur við Choi Jong-bum === Goo stundaði stefnumót við hárgreiðslumanninn Choi Jong-Bum eftir að þau hittust fyrst á tökustað fegurðarþáttarins ''My Mad Beauty Diary''.<ref>{{cite news |last=Han |first=Soo-ji |date=September 17, 2018 |script-title=ko:구하라 남자친구 '청담동 유아인', 생각보다 심각한 상처에 '충격'...'사회 생활 어려워' |url=http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=483284 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515230013/http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=483284 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=Top Star News |language=ko}}</ref> Um klukkan 1 að nóttu þann 13. september 2018 braut ölvaður Choi sér inn í heimili Goo á meðan hún svaf og hófst deila sem þróaðist í ofbeldi, þegar hann reyndi að slíta sambandinu við hana.<ref>{{Cite news |date=August 29, 2019 |script-title=ko:'구하라 폭행' 전 남자친구, 1심 징역형..."촬영은 무죄" |url=http://www.newsis.com/view/?id=NISX20190829_0000754836&cID=10201&pID=10200 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528194409/https://newsis.com/view/?id=NISX20190829_0000754836&cID=10201&pID=10200 |archive-date=May 28, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Newsis]] |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jin |first=Hyang-hee |date=August 29, 2019 |script-title=ko:구하라 측, 최종범 '집행유예'에 반발..."더 강한 처벌 필요" 항소 예고 |url=https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/08/678469/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/08/678469/ |archive-date=October 5, 2022 |access-date=November 25, 2019 |work=Star Today}}</ref> Lögregla kom á heimili Goo eftir að Choi kærði hana fyrir árás.<ref>{{Cite news |last=Baek |first=Ji-eun |date=September 18, 2018 |title=[SC현장] "진실 밝힐것" 구하라, 남친폭행 혐의 첫 경찰조사(종합) |url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201809190100157590012167&servicedate=20180918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604010350/https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201809190100157590012167&servicedate=20180918 |archive-date=June 4, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Sports Chosun]] |language=ko}}</ref> Goo sagði að atvikið hefði verið báðum að kenna og báðir aðilar birtu myndir af meiðslum sínum á netinu til að útskýra sína hlið málsins.<ref>{{Cite news |last=Son |first=Hyo-jung |date=September 18, 2018 |script-title=ko:'남친 폭행 혐의' 구하라, 경찰 출석 "조사 성실히 임해 진실 밝힐 것"[종합] |url=https://www.tvreport.co.kr/1080445 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513220527/https://www.tvreport.co.kr/1080445 |archive-date=May 13, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=TV Report |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jung |first=Eun-ran |date=September 16, 2018 |script-title=ko:구하라 남자친구 상처, 성한 곳이 없다? "눈 아래도 약 4cm 상처" |url=http://www.seoulwire.com/news/articleView.html?idxno=26677 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514195657/http://www.seoulwire.com/news/articleView.html?idxno=26677 |archive-date=May 14, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=Seoulwire |language=ko}}</ref> Í viðtali við kóreska slúðurmiðilinn ''Dispatch'' þann 17. september sagði Goo að slagsmálin hefðu byrjað vegna þess að hún hafði fengið sér hádegismat með karlkyns kunningja, sem gerði Choi afbrýðissaman.<ref>{{Cite news |date=2018-09-17 |script-title=ko:[단독] 구하라가 밝힌 그날 새벽..."폭언, 폭행, 그리고 협박"(인터뷰) |url=https://www.dispatch.co.kr/1486893 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101192219/https://www.dispatch.co.kr/1486893 |archive-date=November 1, 2022 |access-date=2025-01-23 |work=[[Dispatch (South Korea)|Dispatch]] |language=ko-KR}}</ref> Eftir atvikið fór Goo í læknisskoðun og greindist með blæðingar í legi og leggöngum; hún var einnig greind með „tog í hálskraga“, „áverka og tog í andliti“, „áverka og tog í læri“ og „áverka og auka tog í hægri framhandlegg“.<ref>{{Cite news |last=Kim |first=Jae-myung |date=September 18, 2018 |script-title=ko:구하라 카톡 공개 이어 남친 심경고백 ··· 가열되는 진실공방 |url=http://www.ggilbo.com/news/articleView.html?idxno=546993 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923015646/http://www.ggilbo.com/news/articleView.html?idxno=546993 |archive-date=September 23, 2018 |access-date=November 25, 2019 |work=Ggilbo |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shin |first=Dong-hyuk |date=September 18, 2018 |script-title=ko:'폭행혐의' 구하라, 경찰서 출두..."조사에서 혐의 밝혀질 것, 성실히 임하겠다" |url=http://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=45934 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515075512/http://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=45934 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=Single List |language=ko}}</ref> Eftir þetta höfðaði Goo mál gegn Choi fyrir að hóta að birta kynlífsupptöku sem tekin hafði verið án samþykkis hennar í tilraun til að eyðileggja feril hennar.<ref>{{Cite news |last=Lanre |first=Bakare |date=December 3, 2019 |title=South Korean pop star and actor Cha In Ha found dead aged 27 |url=https://www.theguardian.com/music/2019/dec/03/south-korean-pop-star-and-actor-cha-in-ha-found-dead-aged-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203163911/https://www.theguardian.com/music/2019/dec/03/south-korean-pop-star-and-actor-cha-in-ha-found-dead-aged-27 |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ahn |first=Tae-hyung |date=August 5, 2019 |title=[POP이슈]검찰, 구하라 前 남자친구 최종범 1심 판결 불복...항소장 제출 |url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201909050914286820224_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915142532/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201909050914286820224_1 |archive-date=September 15, 2019 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Herald POP]]}}</ref><ref>{{cite news |author1=Esther Chung |author2=Hong Ji-yu |date=October 10, 2018 |title=Public criticizes revenge porn law |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3054060 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204102137/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3054060 |archive-date=December 4, 2018 |access-date=December 4, 2018 |publisher=[[Korea JoongAng Daily]]}}</ref><ref>{{cite news |author=Lee Suh-yoon |date=October 11, 2018 |title=Rare jail term given to man in 'revenge porn' case |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2018/10/251_256831.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204151413/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2018/10/251_256831.html |archive-date=December 4, 2018 |access-date=December 4, 2018 |publisher=[[The Korea Times]]}}</ref> Goo hélt áfram með málið þrátt fyrir upphaflega ráðgjöf lögfræðinga sinna um að halda þessu leyndu til að forðast neikvæða athygli almennings.<ref name="nytimes.com">{{cite news |author1=Motoko Rich and John Yoon |date=February 28, 2024 |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral |url=https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614033858/https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-date=June 14, 2024 |access-date=July 22, 2024 |agency=The New York Times}}</ref><ref name="pressreader.com">{{cite news |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral (non paywalled) |url=https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722144655/https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |archive-date=July 22, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Á fyrsta dómsþingi 18. apríl 2019 voru Choi bornar þær ákærur að hafa tekið kynlífsupptöku, valdið líkamsmeiðslum, hótað, þvingað og skemmt eign.<ref>{{Cite web|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/04/18/2019041801786.html|date=July 18, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:최종범 "사진협박·상해NO→재물손괴만 인정"...구하라와 5월 법정 대면(종합)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035547/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/04/18/2019041801786.html|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Choi neitaði öllum ákærum nema eignaspjöllum.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Ho-yeon |date=April 18, 2019 |script-title=ko:'구하라 폭행·협박·몰카 혐의' 최종범, 첫 공판서 핵심 혐의 부인 |url=http://star.hankookilbo.com/News/Read/201904181184783504?did=NA&dtype=&dtypecode=&prnewsid= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514085146/http://star.hankookilbo.com/News/Read/201904181184783504?did=NA&dtype=&dtypecode=&prnewsid= |archive-date=May 14, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Hankook Ilbo]]}}</ref> Þann 26. maí 2019 gerði Goo tilraun til sjálfsvígs í íbúð sinni og var fljótlega flutt á sjúkrahús, þar sem hún baðst afsökunar á að hafa valdið aðdáendum sínum áhyggjur.<ref>{{cite web|url=https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/05/350418/|date=May 26, 2019|website=[[Maeil Business Newspaper]]|language=ko|script-title=ko:구하라, 극단적 선택 시도...생명 지장 없어 - 스타투데이|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526034111/https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/05/350418/|archive-date=May 26, 2019|access-date=May 26, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2019/05/398_269611.html|title=Singer Goo Ha-ra apologizes for suicide attempt|date=May 28, 2019|website=[[The Korea Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528121423/http://www.koreatimes.co.kr/www/art/2019/05/398_269611.html|archive-date=May 28, 2019|access-date=May 28, 2019|url-status=live}}</ref> Þess vegna mætti Goo ekki á annað dómsþingið 30. maí 2019, en hún átti upphaflega að vera vitni í málinu.<ref>{{Cite web|url=http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=201905301506159813|last=Codrops|date=May 30, 2019|website=[[MyDaily]]|language=en|script-title=ko:'최종범 공판' 구하라, 불참했지만 다음 만남을 기약 ...피하지 않았다 [MD현장]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035548/http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=201905301506159813|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Á þriðja dómsþingi18. júlí 2019 bað forseti dómsins, Oh Duk-Shik,<ref name="Washington Post">{{Cite news |title=Opinion {{!}} A K-pop star's death is the latest reminder of how Korea's justice system fails women |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109113222/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |archive-date=November 9, 2020 |access-date=January 8, 2022 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> um að myndbandið yrði lagt fram sem sönnunargagn þar sem efni þess var ágreiningsmál.<ref name="JoongAng Ilbo-2020">{{Cite web|url=https://www.joongang.co.kr/article/23749587|date=April 8, 2020|website=[[JoongAng Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:오덕식은 구하라 영상 꼭 봐야했나···작년 7월 법정선 무슨 일|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035558/https://www.joongang.co.kr/article/23749587|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Vegna mótmæla lögfræðinga Goo um að almenningur gæti séð myndbandið í dómsal, skoðaði dómari myndbandið í einrúmi í skrifstofu sinni til að staðfesta efnið.<ref name="JoongAng Ilbo-20202">{{Cite web|url=https://www.joongang.co.kr/article/23749587|date=April 8, 2020|website=[[JoongAng Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:오덕식은 구하라 영상 꼭 봐야했나···작년 7월 법정선 무슨 일|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035558/https://www.joongang.co.kr/article/23749587|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 27, 2019 |script-title=ko:증거로 채택된 '성관계 동영상' 유출 가능성 정말 없나 |url=http://ilyo.co.kr/?ac=article_view&entry_id=354558 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128191654/http://ilyo.co.kr/?ac=article_view&entry_id=354558 |archive-date=November 28, 2019 |access-date=November 27, 2019 |work=Realtime News Media |language=ko}}</ref> Einnig vitnaði Goo fyrir Oh í einrúmi í tvær klukkustundir.<ref name="JoongAng Ilbo-20203">{{Cite web|url=https://www.joongang.co.kr/article/23749587|date=April 8, 2020|website=[[JoongAng Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:오덕식은 구하라 영상 꼭 봐야했나···작년 7월 법정선 무슨 일|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035558/https://www.joongang.co.kr/article/23749587|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2019 var Choi dæmdur í eitt ár og sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, eftir að hann var sakfelldur fyrir að hóta að birta kynlífsupptöku, þvingun, líkamsárás og eignaspjöll Goo.<ref name="BBC-2019-50582338">{{Cite news |date=November 28, 2019 |title=Goo Hara and the trauma of South Korea's spy cam victims |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004839/https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |archive-date=December 1, 2019 |access-date=December 3, 2019 |work=BBC}}</ref> Hann var sýknaður af ákærunni um að taka kynlífsupptöku án leyfis, þar sem dómurinn ákvarðaði að Goo hefði tekið myndbandið sjálf.<ref>{{Cite web|url=http://www.osen.co.kr/article/G1111214561|date=August 30, 2019|website=[[Osen (newspaper)|OSEN]]|language=ko|script-title=ko:'집행유예 3년' 구하라 전 남친 최종범, 불법 촬영 혐의 '무죄' 이유는?[Oh!쎈 현장]|access-date=April 21, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/09/05/2019090501207.html|date=July 17, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:검찰, 집행유예 구하라 前 남친 최종범 판결 불복→항소장 제출[공식]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421181310/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/09/05/2019090501207.html|archive-date=April 21, 2024|access-date=April 21, 2024|url-status=live}}</ref> Eftir að fréttir af kynlífsupptöku Goo urðu opinberar varð hún fyrir áreitni á netinu, þrátt fyrir að vera brotaþoli.<ref name="BBC-2019-505823382">{{Cite news |date=November 28, 2019 |title=Goo Hara and the trauma of South Korea's spy cam victims |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004839/https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |archive-date=December 1, 2019 |access-date=December 3, 2019 |work=BBC}}</ref> Við lok áfrýjunar á skilorðsfangelsi þann 2. júlí 2020 var Choi dæmdur í eitt ár í fangelsi, þar sem dómurinn sagði að Choi „var fullkomlega meðvitaður um að skemmdirnar yrðu mjög alvarlegar ef kynlífsupptökurnar yrðu birtar, þar sem brotaþoli var frægur einstaklingur“.<ref>{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-hara-suicide-late-k-pop-stars-ex-boyfriend-jailed-for-sex-video-blackmail|title=Goo Hara suicide: Late K-pop star's ex-boyfriend jailed for sex video blackmail|date=July 2, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703035407/http://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-hara-suicide-late-k-pop-stars-ex-boyfriend-jailed-for-sex-video-blackmail|archive-date=July 3, 2020|access-date=July 3, 2020|url-status=live}}</ref> Sökudómstóllinn kærði til Hæstaréttar um þyngri refsingu þann 8. júlí 2020.<ref>{{Cite web|url=https://news.chosun.com/site/data/html_dir/2020/07/08/2020070804791.html|title='故구하라 폭행·협박' 최종범 사건, 대법원行..검찰 상고"보편적 정의 기대"[종합]|date=July 8, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711005003/https://news.chosun.com/site/data/html_dir/2020/07/08/2020070804791.html|archive-date=July 11, 2020|access-date=July 9, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newspim.com/news/view/20200708001238|title='故 구하라 폭행·협박' 최종범, 대법원 간다...검찰 상고|date=July 8, 2020|website=[[NewsPim]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709013331/http://newspim.com/news/view/20200708001238|archive-date=July 9, 2020|access-date=July 9, 2020|url-status=live}}</ref> Þann 23. september sótti Choi um lausnarfang á meðan hann beið eftir úrskurði Hæstaréttar um kæru ákæruvaldsins sem var ákveðin fyrir 15. október.<ref>{{Cite web|url=https://www.chosun.com/entertainments/entertain_photo/2020/09/25/W6ZBAUQRZT5VVEE47UIO2BWD3Y/|date=September 25, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:[종합]'故 구하라 폭행·협박' 최종범, 대법원에 보석 청구 "구속 풀어 달라"|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717141124/https://www.chosun.com/entertainments/entertain_photo/2020/09/25/W6ZBAUQRZT5VVEE47UIO2BWD3Y/|archive-date=July 17, 2021|access-date=September 25, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.koreadaily.com/news/read.asp?art_id=8690736|title='故 구하라 폭행·협박' 최종범, 징역 1년→보석 신청→10월 15일 대법원 선고[종합]|date=September 25, 2020|website=[[The Korea Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124081904/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?art_id=8690736|archive-date=January 24, 2022|access-date=September 25, 2020|url-status=dead}}</ref> Hæstiréttur synjaði lausnarfang hans og sagði: „Það eru engar afgerandi ástæður til að veita Choi Jong-Bum lausnarfang. Þessi ákvörðun var tekin með samkomulagi Hæstaréttardómara sem tóku þátt.“<ref>{{Cite web|url=https://www.dispatch.co.kr/2107434|title=法, 최종범 보석신청 기각..."구속 풀어줄 이유 없다"|date=October 8, 2020|website=Korea Dispatch|language=ko-KR|access-date=October 10, 2020}}</ref> Hæstiréttur staðfesti eitt árs fangelsisdóm 15. október 2020.<ref>{{Cite web|url=http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=156921|title=Ex Boyfriend of Late K-pop Star Goo Ha-ra Gets 1-Year Sentence|website=[[KBS World]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081624/http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=156921|archive-date=October 5, 2022|access-date=December 28, 2020|url-status=live}}</ref> === Félagslegt álag === Á ferli sínum sem idol varð Goo fyrir sívaxandi straumi hatursummæla frá hluta kóreska almenning, til að láta hana fylgja ströngum siðferðisreglum og draga úr almenningsímynd hennar. Andstæðingar hennar notuðu komment boxið á samfélagsmiðlaaðgangi Goo til að gagnrýna „ógnvekjandi persónuleika“ hennar og skilgreindu Goo sem „lágkosta“.<ref name="nytimes.com2">{{cite news |author1=Motoko Rich and John Yoon |date=February 28, 2024 |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral |url=https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614033858/https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-date=June 14, 2024 |access-date=July 22, 2024 |agency=The New York Times}}</ref><ref name="pressreader.com2">{{cite news |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral (non paywalled) |url=https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722144655/https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |archive-date=July 22, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Þessar tegundir áreitnis voru ekki eingöngu beindar að Goo. K-pop idolar þurfa almennt að viðhalda óskeikullegri ímynd, laus við skandala, sérstaklega í kynferðismálum sem eru ennþá tabú í Suður-Kóreu. Meðal annars var Goo sökuð um að hafa farið í fegrunaraðgerðir, sem er algeng framkvæmd í K-pop,<ref>{{cite news |title='I could have been a K-pop idol - but I'm glad I quit' |url=https://www.bbc.com/news/stories-51476159 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313225712/https://www.bbc.com/news/stories-51476159 |archive-date=March 13, 2020 |access-date=July 30, 2024 |publisher=BBC}}</ref> sem hún staðfesti svo síðar opinberlega.<ref>{{cite news |author1=Joohee Cho |title=Deaths of Goo Hara and Sulli highlight tremendous pressures of K-pop stardom |url=https://abcnews.go.com/International/deaths-goo-hara-sulli-highlight-tremendous-pressures-pop/story?id=67303374 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415010427/https://abcnews.go.com/International/deaths-goo-hara-sulli-highlight-tremendous-pressures-pop/story?id=67303374 |archive-date=April 15, 2024 |access-date=July 22, 2024 |publisher=ABC News}}</ref> Fjölþætt hatursummæli eru afleiðing væntinga um „hreinleika“ kvenna og sakleysi sem ríkja í suður-kóresku samfélagi. Goo varð fyrir stöðugum hatursummælum vegna kynlífsupptöku hennar eftir að slagsmál hennar við fyrrverandi kærasta urðu opinber.<ref>{{cite news |title=Singer Goo Hara's death shines light on dark side of K-pop |url=https://apnews.com/article/music-ap-top-news-asia-seoul-south-korea-4245f772bc8f43b8bb948f84378c6658 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416021410/https://apnews.com/article/music-ap-top-news-asia-seoul-south-korea-4245f772bc8f43b8bb948f84378c6658 |archive-date=April 16, 2023 |access-date=July 30, 2024 |publisher=AP News}}</ref> Fljótlega ákvað umboðsskrifstofan sem sá um sólóferil Goo að endurnýja ekki samning hennar. Bæði Goo og nánasta vinkona hennar, Sulli, sem einnig lést með sjálfsvígi, urðu fyrir mikilli opinberri athugun á einkalífi þeirra, þar sem idolar mega venjulega ekki stunda stefnumót.<ref>{{cite news |title=K-pop singer Goo Hara's death, less than six weeks after that of her K-pop friend Sulli, highlights immense pressures faced by Korean stars |url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3039159/k-pop-singer-goo-haras-death-less-six-weeks-after-her-k-pop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620100159/https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3039159/k-pop-singer-goo-haras-death-less-six-weeks-after-her-k-pop |archive-date=June 20, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Kóreski söngvarinn og þáttastjórnandinn Kim Hee-chul, náinn vinur Goo og Sulli, útskýrði í sjónvarpsþætti hvernig hatursummælin voru skrifuð bæði af körlum og konum, og hvernig eftir dauða Sulli og Goo sökuðu kommentarar gagnkyn sitt fyrir sjálfsvígunum.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9YkeKbnUPJo|title=Kim Heechul remembers the late Sulli, who stood up to haters with dignity 77억의 사랑(77love) Episode 11|date=April 20, 2020|website=JTBC Entertainment official Youtube channel|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331144732/https://www.youtube.com/watch?v=9YkeKbnUPJo|archive-date=March 31, 2023|access-date=July 30, 2024}}</ref> === Andlát === Þann 24. nóvember 2019 fannst Goo látin heima hjá sér í Cheongdam-dong, Gangnam, Seoul,<ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20191124002951320?section=national%2Fnational|title=(LEAD) Female singer Goo Ha-ra found dead at her home|last1=Kwangtae|first1=Kim|date=November 24, 2019|website=[[Yonhap News Agency]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516105012/https://en.yna.co.kr/view/AEN20191124002951320?section=national%2Fnational|archive-date=May 16, 2020|access-date=November 24, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 24, 2019 |title=*BREAKING NEWS* Goo Hara Found Dead in Her Home, Highlights Pressure on Female K-Pop Stars |url=http://koogle.tv/media/news/breaking-news-goo-hara-found-dead-in-her-home-highlights-pressure-on-female-k-pop-stars/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125210334/http://koogle.tv/media/news/breaking-news-goo-hara-found-dead-in-her-home-highlights-pressure-on-female-k-pop-stars/ |archive-date=November 25, 2019 |access-date=November 25, 2019 |work=KoogleTV}}</ref> og orsök dauðans var talið mögulegt sjálfsvíg.<ref>{{cite news |last=Park |first=So-jung |date=November 24, 2019 |script-title=ko:가수 구하라 자택서 숨진 채 발견...전날 SNS에 "잘자" 셀카 남겨 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2019/11/24/2019112401360.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126004736/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2019/11/24/2019112401360.html |archive-date=November 26, 2019 |access-date=November 24, 2019 |work=[[The Chosun Ilbo]] |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |date=November 24, 2019 |script-title=ko:가수 구하라 자택서 숨진 채 발견...경찰 "조사중" |url=https://www.yonhapnewstv.co.kr/MYH20191124013300038/?did=1825m |access-date=November 24, 2019 |work=[[Yonhap News Agency]] |language=ko }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="BBC-2019-50535937">[https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937 K-Pop artist Goo Hara found dead at home aged 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124162235/https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937|date=November 24, 2019}} – BBC</ref> Lögregla fann sjálfsvígslýsingu skrifað af Goo,<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|title='Stars Have Feelings. We Are Not Dolls': South Korea Mourns K-Pop Star Goo Hara|date=November 25, 2019|work=[[NPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126004619/https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|archive-date=November 26, 2019|access-date=November 25, 2019|url-status=live}}</ref> og komst að þeirri niðurstöðu að engin utanaðkomandi hefði átt þátt í dauða hennar, þar sem hún sást á öryggismyndavél snúa heim klukkan 00:40 að nóttu, án annarra gestkomanda nema húsfreyju sem fann líkið klukkan 18:00 sama dag.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|title='Stars Have Feelings. We Are Not Dolls': South Korea Mourns K-Pop Star Goo Hara|date=November 25, 2019|work=[[NPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126004619/https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|archive-date=November 26, 2019|access-date=November 25, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=So-yeon |date=November 25, 2019 |title='8시 뉴스' 故 구하라 팬들 위한 별도의 조문공간 애도 물결 |url=http://stoo.asiae.co.kr/article.php?aid=59963195019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117041823/http://stoo.asiae.co.kr/article.php?aid=59963195019 |archive-date=January 17, 2021 |access-date=November 25, 2019 |work=Sports Today}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Joon-seok |date=November 25, 2019 |title=故구하라 자필메모 발견...경찰 "유족과 협의해 부검 여부 결정"[종합] |url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201911260100205570013785&servicedate=20191125 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523221848/https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201911260100205570013785&servicedate=20191125 |archive-date=May 23, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Sports Chosun]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Kang |first=So-hyun |date=November 25, 2019 |script-title=ko:경찰, 故 구하라 부검 않기로... "타살혐의점 없어" |url=https://moneys.mt.co.kr/news/mwView.php?no=2019112519408036423 |access-date=November 25, 2019 |work=[[MoneyS]] |language=ko}}</ref> Krufning var ekki framkvæmd eftir samráð við saksóknara og með tilliti til ósk fjölskyldu hennar.<ref>{{cite news |last=Choi |first=Hyun-joo |date=November 25, 2019 |script-title=ko:경찰 "故 구하라 부검 않기로 결정" |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2019112519423984164 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516122428/https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2019112519423984164 |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 25, 2019 |website=[[Star News (South Korea)|Star News]] |language=ko}}</ref> Lík hennar var afhent fjölskyldu 26. nóvember.<ref>{{Cite news |last=Park |first=Seo-hyeon |date=November 26, 2019 |script-title=ko:[POP이슈]"범죄혐의점無"..故 구하라, 부검NO→단순변사 사건종결 예정(종합) |url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201911261645491079536_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515085621/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201911261645491079536_1 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 26, 2019 |work=[[Herald POP]] |language=ko}}</ref> Dauði Goo átti sér stað rétt yfir mánuði eftir að nánasta vinkona hennar, [[Sulli]], hafði einnig látist við sjálfsvíg.<ref name="BBC-2019-505359372">[https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937 K-Pop artist Goo Hara found dead at home aged 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124162235/https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937|date=November 24, 2019}} – BBC</ref><ref>{{Cite news |last=McCurry |first=Justin |date=November 24, 2019 |title=K-pop singer Goo Hara found dead aged 28 |url=https://www.theguardian.com/music/2019/nov/24/goo-hara-k-pop-singer-found-dead-aged-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125130557/https://www.theguardian.com/music/2019/nov/24/goo-hara-k-pop-singer-found-dead-aged-28 |archive-date=November 25, 2019 |access-date=November 24, 2019 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Goo var jarðsungin í einkasamkomu á Gangnam Severance-sjúkrahúsinu af fjölskyldu og vinum,<ref>{{Cite news |last=Loh |first=Keng Fatt |date=November 25, 2019 |title=Foul play ruled out in Goo Hara's death, police find 'pessimistic' note in her home |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/goo-ha-ras-death-police-find-a-note-in-her-home-autopsy-yet-to-be-decided |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129020859/https://www.straitstimes.com/lifestyle/goo-ha-ras-death-police-find-a-note-in-her-home-autopsy-yet-to-be-decided |archive-date=November 29, 2019 |access-date=November 25, 2019 |work=Straits Times}}</ref> á meðan aðskilin minningargrein fyrir aðdáendur fór fram 25.–26. nóvember á ''The Catholic University of Korea Seoul St. Mary's Hospital'' í Gangnam.<ref>{{cite news |date=November 25, 2019 |script-title=ko:구하라측, 팬 위한 빈소 서울성모병원 마련...내일까지 조문(종합) |url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20191125009651005?input=1195m |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516112614/https://www.yna.co.kr/view/AKR20191125009651005?input=1195m |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Yonhap News Agency]] |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |last=Choi |first=Hyung-joo |date=November 25, 2019 |title=故 구하라 조문 일정 변경 "25일 오후 3시부터 26일 밤 12시까지"(공식) |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2019112519322739709 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817140944/https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2019112519322739709 |archive-date=August 17, 2022 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Jung-yeon |date=November 27, 2019 |script-title=ko:故 구하라 비공개 발인, 모든 장례 절차 비공개 진행...팬들 위해 장지 공개 |url=http://www.sisunnews.co.kr/news/articleView.html?idxno=116973 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515053353/http://www.sisunnews.co.kr/news/articleView.html?idxno=116973 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 27, 2019 |work=Sisun News |language=ko}}</ref> Þann 27. nóvember var líkið brennt og ösku hennar varðveitt í ''Skycastle Memorial Park'' í Bundang, Gyeonggi-héraði.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=Ji-baek |date=November 27, 2019 |script-title=ko:구하라 측, 납골당 정보 공개... "조문 못한 분들 위해" [전문] |url=https://starin.edaily.co.kr/news/newspath.asp?newsid=01502246622689984 |access-date=November 27, 2019 |work=Starin eDaily |language=ko}}</ref> Í apríl 2020 kom í ljós að öryggishólf sem innihélt skjöl og gömlu farsímana hafði verið stolið úr tómu húsi Goo. Lögregluskýrsla var lögð fram í maí 2020.<ref>{{Cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2020/10/12/entertainment/kpop/Goo-Hara-Kpop-singer/20201012181600387.html|title=Safe reported stolen from the home of late singer Goo Ha-ra|date=October 12, 2020|website=[[Korea JoongAng Daily]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625070650/https://koreajoongangdaily.joins.com/2020/10/12/entertainment/kpop/Goo-Hara-Kpop-singer/20201012181600387.html|archive-date=June 25, 2024|access-date=June 25, 2024|url-status=live}}</ref> Árið 2024 upplýsti eldri bróðir Goo Hara, Goo Ho-in, í sjónvarpsviðtali um smáatriði þjófnaðarins, þar sem hann sagði að óþekktur maður hefði brotist inn í húsið hennar 14. janúar 2020. Í viðtalinu var einnig sýnt samsetta AI-mynd af manninum. Málið er enn opið í dag.<ref>{{Cite web|url=https://www.zaobao.com.sg/entertainment/story20240623-3964481|title=具荷拉去世手机被偷4年谜团未解 AI技术揭歹徒面目 {{!}} 联合早报|website=www.zaobao.com.sg|language=zh-Hans|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625070650/https://www.zaobao.com.sg/entertainment/story20240623-3964481|archive-date=June 25, 2024|access-date=June 25, 2024|url-status=live}}</ref> Samsett AI-mynd hefur leitt til þess að netverjar gætu hafa ranglega greint frægan mann sem geranda.<ref>{{Cite web|url=https://www.sinchew.com.my/news/20240624/entertainment/5708646|title=AI还原具荷拉保险箱盗窃犯长相 Zico被点名火速辟谣 - 娱乐 - 国外娱乐 - 日韩|date=June 24, 2024|website=星洲网 Sin Chew Daily Malaysia Latest News and Headlines|language=zh-CN|access-date=June 25, 2024}}</ref> == Arfleið == Dauði Goo vakti alþjóðlega athygli á kynferðisbrotum gegn konum í Suður-Kóreu.<ref>{{Cite news |date=November 28, 2019 |title=Goo Hara and the trauma of South Korea's spy cam victims |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004839/https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |archive-date=December 1, 2019 |access-date=January 8, 2022 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref name="Washington Post2">{{Cite news |title=Opinion {{!}} A K-pop star's death is the latest reminder of how Korea's justice system fails women |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109113222/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |archive-date=November 9, 2020 |access-date=January 8, 2022 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Eftir dauða hennar var lögð fram beiðni til Bláa Hússins með yfir 200.000 undirskriftum þar sem krafist var harðari refsinga fyrir upptöku kynlífsathafna án samþykkis og dreifingu myndbanda,<ref>{{Cite news |last=Seo |first=Mi-seon |date=November 26, 2019 |script-title=ko:檢, 구하라 협박에 쓰인 '불법촬영' 웬만하면 구속수사 |url=http://news1.kr/articles/?3778834 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128181556/http://news1.kr/articles/?3778834 |archive-date=November 28, 2019 |access-date=November 26, 2019 |work=News 1 |language=ko}}</ref> hefndarklám, og almennt til að bæta skilgreiningu á kynferðislegri árás.<ref>{{cite news |title=K-pop star Goo Hara's suicide sparks a reckoning on revenge porn, sexual assault in South Korea |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-haras-suicide-sparks-a-reckoning-on-revenge-porn-sexual-assault-in-south-korea |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128000617/https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-haras-suicide-sparks-a-reckoning-on-revenge-porn-sexual-assault-in-south-korea |archive-date=January 28, 2024 |access-date=July 22, 2024 |publisher=The Straits Times}}</ref> Önnur beiðni beindist að neteinelti og hatursummælum.<ref>{{cite news |title=Bullying debate after death of K-pop star Goo Hara |url=https://www.france24.com/en/20191125-bullying-debate-after-death-of-k-pop-star-goo-hara |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521071156/https://www.france24.com/en/20191125-bullying-debate-after-death-of-k-pop-star-goo-hara |archive-date=May 21, 2022 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Enn fremur kom í ljós árið 2024 hversu mikilvægt hlutverk Goo hafði í rannsókninni sem blaðamaðurinn Kang Kyung-yoon stundaði á KakaoTalk spjallherbergjum, þar sem nauðgunarmyndböndum var deilt. Goo vissi að vinur hennar, Choi Jong-hoon, gæti verið hluti af nauðgunarskandalnum og sannfærði hann í síma að upplýsa hver Yoon Gyu-geun var, lögregluþjónn hjá Seoul Metropolitan Police Agency, sem meðlimir spjallherbergja kölluðu „lögreglustjórann“ sem „var að passa upp á þá“.<ref>{{Cite news |last=Choi |first=Shin-ae |date=November 26, 2019 |script-title=ko:"故 구하라, '정준영 단톡방' 진실 규명에 도움 줬다" |url=http://enews24.tving.com/news/article?nsID=1334167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516054348/http://enews24.tving.com/news/article?nsID=1334167 |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 26, 2019 |work=eNews24 |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jung |first=Ga-young |date=November 26, 2019 |script-title=ko:[SW이슈] 故 구하라, 직접 연락해 '정준영 단톡방' 진실 규명 힘써 |url=http://www.sportsworldi.com/newsView/20191126513359 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127170111/http://www.sportsworldi.com/newsView/20191126513359 |archive-date=November 27, 2019 |access-date=November 26, 2019 |work=SportsWorldi |language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Hara-played-pivotal-role-in-exposing-the-Burning-Sun-scandal-BBC/2050143|title=Koo Ha-ra played pivotal role in exposing the Burning Sun scandal: BBC|date=May 20, 2024|publisher=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520020438/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Hara-played-pivotal-role-in-exposing-the-Burning-Sun-scandal-BBC/2050143|archive-date=May 20, 2024|access-date=May 20, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Haras-tipoff-Kpops-dark-underbelly-revealed-in-BBC-documentary/2050622|title=Koo Ha-ra's tip-off, K-pop's 'dark underbelly' revealed in BBC documentary|date=May 20, 2024|publisher=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521052445/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Haras-tipoff-Kpops-dark-underbelly-revealed-in-BBC-documentary/2050622|archive-date=May 21, 2024|access-date=May 21, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title="故구하라, '정준영 단톡방' 봤다며 연락...버닝썬 경찰유착 밝혀" |url=https://www.mk.co.kr/news/society/11019563 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722151601/https://www.mk.co.kr/news/society/11019563 |archive-date=July 22, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> === Goo Hara-lögin === Eldri bróðir Goo Hara, Goo Ho-in, eftir að móðir þeirra, sem þau áttu engin sambönd við, hafði haft samband varðandi arf Goo Hara, hóf beiðni um að endurskoða erfðalög Suður-Kóreu til að koma í veg fyrir að foreldri gæti krafist arfs ef það hefði vanrækt foreldrahlutverki sínu.<ref name="The Straits Times-2020">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Beiðnin náði árangri með 100.000 undirskriftum á 30 dögum.<ref name="The Straits Times-20202">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Goo Ho-in pressaði síðan á þingið til að setja lögin fram í nafni Goo Hara, sem ''Goo Hara Act''.<ref name="Kwon-2020">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Tillagan náði ekki fram í 20. þjóðþinginu þar sem sagt var að frekari endurskoðun væri nauðsynleg.<ref name="The Straits Times-20203">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> 21. þjóðþingið hélt áfram að skoða lögin. <ref name="The Straits Times-20204">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref>Á þingi þann 1. desember 2020 voru endurskoðuðu lögin samþykkt af 21. þjóðþinginu, ásamt öðrum ótengdum lagafrumvörpum.<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&aid=0000703768|website=[[Naver]]|language=ko|script-title=ko:방탄소년단(BTS) 등 한류스타 입영연기·공무원 구하라법 등 법안 51건 국회 본회의 의결 [종합]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201083522/https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&aid=0000703768|archive-date=December 1, 2020|access-date=December 4, 2020|url-status=live}}</ref><ref name="TODAY">{{Cite web|url=https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|title='Goo Hara Act' Passed By South Korea's Cabinet, Will Prevent Parents Who Neglected Their Kids From Claiming Inheritance|website=TODAY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206201843/https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|archive-date=December 6, 2021|access-date=January 12, 2022|url-status=live}}</ref> === Erfðamál === Goo Ho-in höfðaði einnig mál til að koma í veg fyrir að móðir þeirra krefðist 50% arfs Goo Hara,<ref name="The Straits Times-20205">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> þar sem talið var að hún hefði ekki sinnt foreldrahlutverki sínu gagnvart systkinunum.<ref name="Kwon-20202">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Endurskoðuð lög áttu ekki við mál Goo Ho-in gegn móður þeirra vegna annars lagaákvæðis sem kemur í veg fyrir afturvirkni nýrra laga á gömul mál.<ref name="Kwon-20203">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Faðir þeirra færði kröfu sína um arfinn til Goo Ho-in.<ref name="Kwon-20204">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Þann 22. desember 2020 kvað Gwangju Family Court upp dóm þar sem móðir þeirra myndi fá 40% arfsins en Goo Ho-in hin 60%.<ref name="TODAY2">{{Cite web|url=https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|title='Goo Hara Act' Passed By South Korea's Cabinet, Will Prevent Parents Who Neglected Their Kids From Claiming Inheritance|website=TODAY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206201843/https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|archive-date=December 6, 2021|access-date=January 12, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malaymail.com/news/showbiz/2020/12/22/south-korean-court-rules-k-pop-star-goo-haras-estranged-mother-gets-40pc-of/1934115|title=South Korean court rules K-pop star Goo Hara's estranged mother gets 40pc of late singer's inheritance {{!}} Malay Mail|last=Looi|first=Sylvia|date=December 22, 2020|website=www.malaymail.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224075546/https://www.malaymail.com/news/showbiz/2020/12/22/south-korean-court-rules-k-pop-star-goo-haras-estranged-mother-gets-40pc-of/1934115|archive-date=December 24, 2020|access-date=December 27, 2020|url-status=live}}</ref> === Söfnun fyrir einstæðar fjölskyldur === Tvö ár eftir andlát Goo Hara árið 2021 tilkynnti Goo Ho-in að hann myndi setja 10 olíumálverk sem Goo Hara hafði málað á uppboð, þar sem hluti tekna yrði gefin til japanskra sjálfseignarstofnunar, ''Florence'', sem aðalviðskiptavinir eru einstæðar fjölskyldur.<ref>{{Cite web|url=https://entlife.8world.com/jk-zone/goo-hara-brother-auction-her-paintings-1649631|title=哥哥将拍卖具荷拉生前画作 资助单亲家庭孩子|website=8world Entertainment Lifestyle|language=zh-SG|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108230750/https://entlife.8world.com/jk-zone/goo-hara-brother-auction-her-paintings-1649631|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=202111161537661610|title=故 구하라 오빠, 동생 그림 경매 내놨다 수익금 일부 기부|author=오윤주|date=November 16, 2021|website=[[MyDaily]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108044429/http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=202111161537661610|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1991]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2019]] [[Flokkur:Suðurkóreskir tónlistarmenn]] 4w45tqkx4xbbf6z9f7j68rn1sjmw7oz 0 189542 1962463 1959561 2026-05-07T11:57:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962463 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Hugo Stinnes | mynd = Hugo Stinnes (ca, 1900).jpg | mynd_texti = Hugo Stinnes u. þ. b. 1900. | fæðingarnafn = Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1870|2|12}} | fæðingarstaður = [[Mülheim]], [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýska sambandinu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1924|4|10|1870|2|12}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | maki = {{gifting|Clara Wagenknecht|1895}} | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Þýski þjóðarflokkurinn]] | börn = 7 }} '''Hugo Adolf Eugen Victor Stinnes''' (12. febrúar 1870 – 10. apríl 1924) var þýskur iðnjöfur og stjórnmálamaður sem sat á þýska ríkisþinginu frá 1920 til 1924. Á lokaárum [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] og upphafsárum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] var hann talinn einn áhrifamesti viðskiptamaður í Evrópu. ==Æviágrip== Hugo Stinnes fæddist í [[Mülheim]] í Þýskalandi 22. febrúar 1870. Hann fæddist inn í fjölskyldu sem hafði efnast á námuvinnslu og því lá fyrir honum að taka við umtalsverðu viðskiptaveldi. Tvítugur að aldri erfði Stinnes hlut föður síns í fjölskyldufyrirtækinu sem óx og dafnaði undir hans stjórn og varð hann orðinn þekktasti iðnrekandi Þýskalands við lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]]. Um leið var Stinnes af þeirri kynslóð sem helstu áhrifamenn Weimar lýðveldisins voru af, sem ekki höfðu komist til áhrifa við aldamótin og margir ekki náð pólitískum hápunkti sínum við upphaf byltingarinnar 1918.<ref>Detlev J. K. Peukert, ''The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity,'' þýðandi Richard Deveson (New York: Hill and Wang, 1989), bls. 17. </ref> Í dag er hann þó einkum þekktur fyrir aðkomu sína að svokölluðu „Stinnes-Legien“ samkomulagi milli þýskra atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, sem fól í sér friðarskyldu á þýskum vinnumarkað frá 15. nóvember 1918, eða við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar milljónir hermanna sneru heim. Við andlát hans 10. apríl 1924 var hann talinn einn ríkasti maður heims en  heima fyrir var hann ásakaður um að hafa nota auð sinn og aðgang að fjármagni á tímum óðaverðbólgu til að auðgast með því að kaupa upp eignir og fyrirtæki á niðursettu verði.<ref>Volker Ullrich, ''Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,'' þýðandi Jefferson Chase (New York: W. W. Norton & Company, 2025), bls. 96.</ref> Náði þá viðskiptaveldi hans til allra kima þýsks efnahagslífs; frá kolanámum, stálvinnslum og raftækjaverksmiðjum til hótela, skipafélaga, banka og dagblaða. Árið 1922 var skrifað í þýskum blöðum að enginn í Þýskalandi hefði safnað jafnmiklum völdum og Hugo Stinnes og var hann ári síðar nefndur hinn „nýji keisari Þýskalands“ í bandaríska tímaritinu ''[[Time]].''<ref name=":0">„[https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=MDP19240411-01.2.44&e=-------en-20--1--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA--------0------ Biography of Hugo Stinnes, Rich German],“ ''Montrose Daily Press,'' árg. XV, nr. 239, 11. apríl 1924, Sótt 28. mars 2027.</ref> ==Upphaf efnahagsumsvifa== Hugo Stinnes erfði fyrirtæki fjölskyldunnar á tvítugsaldri sem fólst einkum í kolavinnslu ásamt skipa- og verslunarrekstri því tengdu. Hann fjárfesti í námum víða í Evrópu, meðal annars í Englandi og Wales, og frá 1893 eftir stofnun Hugo Stinnes GmbH fjárfesti hann í stálvinnslu sem og orku- og vatnsframleiðslu í [[Ruhr]] héraðinu. Þannig náðu umsvif Stinnes utan um allt framleiðsluferlið, frá framleiðslu hrávara til dreifingu tilbúinna afurða.<ref>„[https://www.britannica.com/money/Hugo-Stinnes Hugo Stinnes: German industrialist],“ Britannica Money. Sótt 27. mars 2026.</ref> Stinnes hafði miklar áhyggjur af afleiðingum þess ef til stríðsátaka kæmi, til dæmis ef hafnbann yrði sett á Þýskaland og gerði hann í því skyni ýmsar ráðstafanir, meðal annars að staðsetja aðalstöðvar skipastarfseminnar á Bretlandi. Ef til þess hefði ekki komið má telja líklegt að sem hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningunum]] hefði floti hans verið gerður upptækur.<ref>Gerald D. Feldman, „Hugo Stinnes and the Prospect of War Before 1914,“ ''Anticipating Total War: The German and American Experiences, 1871–1914,'' ritstjórar Manfred F. Boemeke, Roger Chickering, og Stig Förster (Cambridge: Cambridge University Press, 1999), bls. 77-96.</ref> ==Heimsstyrjöldin fyrri== Hugo Stinnes var eins og margir Þjóðverjar á öðrum áratug tuttugustu aldar áhugasamur um stærra Þýskaland, sem að sumra mati myndi ná frá [[Úralfjöll]]um að [[Biskajaflói|Biskajaflóa]].<ref>Nils Löffelbein, „[https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war-aims-and-war-aims-discussions-germany/ War Aims and War Aims Discussions (Germany)],“ ''1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War,'' ritstjórar Ute Daniel, Peter Gatrell, Oliver Janz, Heather Jones, Jennifer D. Keene, Alan Kramer, og Bill Nasson, (Berlin: Freie Universität Berlin, 2017). Sótt 27. mars 2026.</ref> Var sú skoðun kölluð „innlimunarstefna“ þótt þeirri skoðun fylgdi ekki endilega stríðsæsingarstefna. Það voru hins vegar fyrst og fremst viðskiptatækifæri sem Stinnes hafði í huga í því samhengi þótt erfitt sé að fullyrða hvort viðskiptahæfileikar hans hefðu leitt til hins mikla árangurs hans síðar, hefði ekki til styrjaldarinnar komið. Hagnaðist hann gríðarlega í heimsstyrjöldinni fyrri á því selja skotfæri til þýska hersins ásamt því að færa sér í nyt hernám Þjóðverja á Belgíu sem og fjárhagslegt hrun Þýskalands. Hefur því verið haldið fram að auðævi hans fyrir stríð, um 7,5 milljónir dollara, hafi hundraðfaldast á áratugnum frá því átökin hófust.<ref name=":1">„[https://time.com/vault/issue/1924-04-21/pages/11/ Germany: Der Tod]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }},''“ Time Magazine Times,'' apríl 21, 1924, bls. 9-10. Sótt 27. mars 2026.</ref> ==Afskipti af stjórnmálum== Á tímum keisaradæmisins voru verkföll og barátta verkafólks fyrir betri kjörum oftar en ekki barin niður með valdi. [[Nóvemberbyltingin]] leiddi hins vegar til þess að vinnuveitendur gerðu sér grein fyrir nauðsyn þess að skapa ramma um samskipti aðila á vinnumarkaði og réttindi launafólks. Á þessum tímum horfðu margir launþegar og verkalýðssamtök með hýru auga til byltingarinnar í Rússlandi sem um leið vakti ótta vinnuveitenda og atvinnurekenda. Var það í ölduróti nóvemberbyltingarinnar 1918 sem Stinnes leiddi fyrir hönd þýskra iðnframleiðanda, vinnumarkaðssamkomulag við verkalýðsfélögin, leidd af [[Carl Legien]], sem nefnt hefur verið í höfuð þeirra sem „Stinnes-Legien“-samkomulagið.<ref>Detlev J. K. Peukert, ''The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity,'' þýðandi Richard Deveson (New York: Hill and Wang, 1989), bls. 47.</ref> Var samið um að stofna samstarfsvettvang aðila vinnumarkaðarins, „Zentralarbeitsgemeinschaft“, þar sem vinnuveitendur viðurkenndu almenn verkalýðsfélög sem samningsaðila um kaup og kjör, átta tíma vinnudag og starfsmannaráð á vinnustöðum með fleiri en 50 starfsmönnum. Verkalýðsfélög samþykktu jafnframt eignarhald atvinnurekenda á atvinnutækjunum. Þarna mættust ólíkir menn, Liegen, alinn upp á munaðarleysingjahæli<ref>„[https://alchetron.com/Carl-Legien Carl Liegen],“ Alchetron. Sótt 27. mars 2026. </ref> en Stinnes við allsnægtir. Carl tilheyrði borgaralegum armi [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|sósíaldemókrata]] og sat á þingi frá 1903 til dauðadags 1920. Stinnes var alinn upp til að ná sínu fram en hann var skynsamur maður og þátttaka í þessu samkomulagi fjarlægði margar ógnanir við stöðuleika atvinnulífsins. Þrátt fyrir það voru skoðanir hans um þessi málefni skýrar, stuttur vinnudagur minnkaði framleiðni og hátt kaup ógnaði hagnaði rekstrar hans. Það var svo í hinu pólitíska upplausnarástandi sem ríkti í Weimar lýðveldinu árið 1920 sem dyr Stinnes inn í þýsk stjórnmál tóku að opnast. Eftir að Sósíaldemókratar yfirgáfu ríkisstjórn 1920 ríktu hægri- og miðjuflokkarnir [[Þýski lýðræðisflokkurinn|DDP]] og [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Zentrum]] um leið og „stríðsskaðabótamálið“ var meginviðfangsefni stjórnmálaumræðunnar. Það var á einni af röð árangurslítilla ráðstefna um úrlausn stríðsskaðabótanna, á Spa-ráðstefnunni árið sumarið 1920 í Belgíu, hinni fyrstu sem Þýskalandi var boðið á, sem Stinnes flutti harðorða ræðu gagnvart [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] sem hann kallaði „geðveika drottnara“ og uppskar mikið lof heima fyrir en hneykslun bandamanna.<ref>Eric D. Weitz'', Weimar Germany: Promise and Tragedy'' (Princeton, NJ: Princeton University Press 2007), bls. 101.</ref> Þannig varð andstaðan við Versalasamninginn frjór jarðvegur fyrir pólitísk upphlaup og áróður um leið og það hindraði myndun lýðræðislegs stjórnarmeirihluta. Það leiddi til að raddir vel meinandi og frjálslyndari stjórnmálamanna voru oft þaggaðar niður í popúlískum upphrópunum, þar sem Hugo Stinnes var í lykilhlutverki. Reyndist Stinnes slægur stjórnmálamaður sem lék tveimur skjöldum og tók hann sem dæmi þátt í viðræðum við Englendinga og Frakka sem einkaaðili um lausn stríðsskaðabótanna á meðan hann lék á súðum í heimalandi sínu og fáraðist yfir eftirgjöf í garð bandamanna.<ref>Eric D. Weitz'', Weimar Germany: Promise and Tragedy'' (Princeton, NJ: Princeton University Press 2007), bls. 144-145.</ref> Frægasti forsætisráðherra Frakka á þessum árum og sá harðvítugasti gagnvart Þjóðverjum, [[Raymond Poincaré]], sá lengra en þeir sem töldu Þjóðverja líkt og [[Walther Rathenau]], raunverulega vilja framfylgja Versalasamningunum. Það væru í raun menn eins og Stinnes sem væru raunverulegir fulltrúar raddar þýsku þjóðarinnar, sem taldi fylgispekt við samninginn „sjálfsmorðsfár“.<ref>Frank McDonough, ''The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933'' (London: Head of Zeus, 2023), bls. 224. </ref> Var Stinnes um leið áhrifamikill á hægri væng stjórnmálanna og í hinni svokölluðu „[[Wolfgang Kapp#Kapp-Lüttwitz valdaránið|Kapp-uppreisn]],“<ref>„[https://alphahistory.com/weimarrepublic/kapp-putsch/ The Kapp Putch],“ Alpha History. Sótt 28. mars 2026.</ref> sem Stinnes tók þegjandi afstöðu gegn, tók hann fram fyrir hendur [[Wolfgang Kapp]] sem vildi lífláta leiðtoga helstu forsprakka þeirra verkfalla spruttu gegn uppreisninni, um leið og Kapp fékk síðar skjól í sumarhúsi Stinnes í Svíþjóð.<ref>Volker Ullrich, ''Fateful Hours: The Collapse of the Weimar Republic,'' þýðandi Jefferson Chase (New York: W. W. Norton & Company, 2025), bls. 59-60, 64, 72.</ref> ==Viðskiptaveldi Stinnes eftir fyrra stríð== Í kjölfar fyrri heimsstyrjaldar þráaðist [[Weimar-lýðveldið|Weimar-stjórnin]] við að skera niður ríkisútgjöld eða að hækka skatta til að ná niður fjárlagahalla. Á móti hélst atvinnuleysi lágt, einungis 0,9% árið 1921. Það leiddi til [[Verðbólga í Weimar-lýðveldinu|vaxandi verðbólgu]] sem ríkisstjórnir Weimar-lýðveldisins brugðust við með því einfaldlega að prenta peninga með beinni sölu ríkisskuldabréfa- og víxla til þýska seðlabankans, sem jók verðbólguna enn frekar. Ríkir iðnjöfrar líkt og Hugo Stinnes, gripu tækifærin í því ástandi og högnuðust gríðarlega á því að kaupa upp rauneignir, einkum fasteignir og vélbúnað. Þeir höfðu einnig aðgang að erlendu fjármagni á lágum vöxtum sem auðvelt var að greiða af með hratt hækkandi verðbólgu og þannig lék verðbólgan lykilhlutverk í að stækka viðskiptaveldi Hugo Stinnes.<ref>Frank McDonough, ''The Weimar Years: Rise and Fall 1918-1933'' (London: Head of Zeus, 2023), bls. 219.</ref> Ýtti verðbólga ýtir undir auðsöfnun þeirra sem höfðu keypt eignir og greitt hluta kaupverðs með lánum á vöxtum langt undir verðrýrnun skuldanna sem auðveldaði hinum sömu að kaupa eignir sem þeir hefðu við eðlilega aðstæður ekki haft ráð á. Þannig var Hugo Stinnes, einn ríkasti maður landsins, ásakaður um að hafa nýtt sér ástandið fremur öðrum og hlaut viðurnefnið „verðbólgukóngurinn“ (þ: ''Inflationskönig'') í kaupbæti.<ref>Burnet Hershey, „[https://www.jstor.org/stable/45326523?seq=1 Germany's Unofficial Kaiser: Hugo Stinnes],“ ''Current History'' 15, nr. 5 (1922), bls. 799-805. Sótt 28. mars, 2026.</ref> ==Dauði og arfleifð== Hugo Stinnes lést 10. apríl 1924 í Berlín, 54 ára gamall. Liggur arfleifð hans einkum í að hafa byggt upp eitt stærsta viðskiptaveldi álfunnar sem bæði náði yfir fjölmargar atvinnugreinar og fjölda landa um leið og hann safnaði upp auði samhliða bata hins þýska iðnaðar eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Var hann umtalaðasti iðnjöfur eftirstríðsáranna og viðskiptaveldi hans líkt við „heimsveldi“.<ref name=":2">Ernst Neckarsulmer, ''[https://kpbc.umk.pl/Content/265211/Magazyn_384_07.pdf In Der alte und der neue Reichtum]'' (Berlin: F. Fontane & Co., 1925), bls. 58-61. Sótt 11 apríl, 2026.</ref> Um leið voru áhrif hans mikil, ekki síst fyrir tilstilli þeirra fjölmörgu fjölmiðla sem hann fjárfesti í og notaði til að móta stjórnmálaumræðuna, oftar en ekki gegn stjórnvöldum Weimar lýðveldisins og til stuðnings hægri- og þjóðernissinnuðum öflum í þýsku stjórnmálalífi. Hann tók síðan þátt í DVP (Þjóðarflokknum), sem var hægra megin við miðju þýskra stjórnmála.<ref>„[https://www.weimarer-republik.net/en/weimar-gateway/people-whos-who-of-the-weimar-republic/parties/dvp/ DVP],“ The Weimar Republic - Germany's first democracy. Sótt 27.mars, 2026.</ref> Þrátt fyrir mikinn auð, barst Hugo Stinnes ekki á. Honum er lýst sem manni sem hafði ekki mikinn áhuga á persónulegum gæðum - hann hafði lítinn áhuga á mat og tónlist og er sagður aldrei hafa lesið bók ─ . Hann sást sjaldan í leikhúsum þó hann ætti nokkur. Var sagt að hann hafi eignast fyrstu kjólfötin árið 1917 en þangað til hafði hann mætt í sínum vinnufötum við sérhvert tilefni.<ref name=":0" /> Ólíkt mörgum öðrum iðnjöfrum sem margir hneigðust til að viðhalda auðæfum sínum á efri árum, var metnaður Stinnes til frekari útþenslu viðskiptaveldis síns enn í vexti þegar hann lést og hafði þá ýmis áform á prjónum sem þannig urðu ekki að veruleika.<ref name=":2" /> Daginn eftir andlát hans höfðu hins vegar hlutabréf í fyrirtækjum Stinnes fallið um 25% og litlu síðar hafði viðskiptaveldi hans svo gott sem hrunið.<ref name=":1" /> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Stinnes, Hugo}} {{fd|1870|1924}} [[Flokkur:Þýskir athafnamenn]] [[Flokkur:Þýskir stjórnmálamenn]] ruc02i0epa43c7v3srcpdg4uw43xi7l 1 190775 1962407 1961089 2026-05-06T20:04:10Z Lafi90 69742 /* Mynd */ Svar 1962407 wikitext text/x-wiki == Mynd == Er ekki hægt að gera eitthvað í myndinni? Hún er ekki sérlega góð. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 24. apríl 2026 kl. 03:50 (UTC) :Ekki nema þú vitir um aðra mynd sem er utan höfundarréttar eða höfundarréttarhafi leyfir að verði notuð á Wikipediu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. apríl 2026 kl. 16:53 (UTC) :: Er svosem sammála. En ekki fann ég aðra, klippti þessa úr plötualbúmi. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. apríl 2026 kl. 17:38 (UTC) :::Ég keypti safnplötuna 'Þó líði ár og öld' og dömpaði nokkrum úr myndabók sem fylgir á Wikimedia Ísland discordið. Eins á ég líka hrá 'scans' úr myndabæklingnum svo það eru enn fleiri myndir til að velja úr. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 6. maí 2026 kl. 20:04 (UTC) giqiprgsv9ciord9b5wi688t6dzypmm 0 190955 1962371 2026-05-06T12:29:30Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „'''Pizza 67''' er íslenskur veitingarstaður. Í kringum aldarmótin var fjöldi staða reknir hérlendis undir merkjum Pizza 67 auk þess sem staðir voru opnir erlendis. Í dag er einn staður rekinn undir nafninu, staðsettur í Vestmannaeyjum þar sem hann hefur verið í samfelldum rekstri frá árinu 1994.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/pizza-67-til-solu-fyrir-75-milljonir/|title=Pizza 67 til sölu fyrir 75 milljónir|publisher=Viðskiptabla...“ 1962371 wikitext text/x-wiki '''Pizza 67''' er íslenskur veitingarstaður. Í kringum aldarmótin var fjöldi staða reknir hérlendis undir merkjum Pizza 67 auk þess sem staðir voru opnir erlendis. Í dag er einn staður rekinn undir nafninu, staðsettur í Vestmannaeyjum þar sem hann hefur verið í samfelldum rekstri frá árinu 1994.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/pizza-67-til-solu-fyrir-75-milljonir/|title=Pizza 67 til sölu fyrir 75 milljónir|publisher=[[Viðskiptablaðið]]|website=www.vb.is|date=2026-05-06|access-date=2026-05-06}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir veitingastaðir]] 68uepevsl6qr0ylswxsuaxmvum81qgy 1962372 1962371 2026-05-06T12:35:49Z Berserkur 10188 Færeyjum 1962372 wikitext text/x-wiki '''Pizza 67''' er íslenskur veitingarstaður. Í kringum aldarmótin var fjöldi staða reknir hérlendis undir merkjum Pizza 67 auk þess sem staðir voru opnir erlendis. Í dag er einn staður rekinn undir nafninu, staðsettur í Vestmannaeyjum þar sem hann hefur verið í samfelldum rekstri frá árinu 1994.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/pizza-67-til-solu-fyrir-75-milljonir/|title=Pizza 67 til sölu fyrir 75 milljónir|publisher=[[Viðskiptablaðið]]|website=www.vb.is|date=2026-05-06|access-date=2026-05-06}}</ref> Einnig er veitingastaður í Þórshöfn, Færeyjum sem er með vörumerkið. <ref>[https://pizza67.fo/ Pizza 67] Pizza67.fo</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir veitingastaðir]] kb2u7txlvxthgjotsoxwigtqrtylujq 1962461 1962372 2026-05-07T11:34:33Z Alvaldi 71791 Tiltekt, bætti við heimildum og smá efni. 1962461 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = Pizza 67 | merki = | gerð = | slagorð = | hjáheiti = | stofnað = 1992 | stofnandi = Georg Georgiou | örlög = | staðsetning = Vestmannaeyjabær, Ísland<br>[[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]], Færeyjum | lykilpersónur = | starfsemi = | heildareignir = | tekjur = | hagnaður_f_skatta = | hagnaður_e_skatta = | eiginfjárhlutfall = | móðurfyrirtæki = | dótturfyrirtki = | starfsfólk = | vefur = }} '''Pizza 67''' er íslensk veitingarstaðakeðja. Fyrsti staðurinn var opnaður árið 1992 af Einari Kristjánssyni, Georg Georgiou, Guðjóni Gíslasyni og Árna Björgvinssyni.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1772551?iabr=on#page/n48/mode/1up/|title=Nýr veitingastaður Pizza 67 opnaður|publisher=[[Morgunblaðið]]|page=49|date=1992-10-06|access-date=2026-05-06|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> Þegar mest var voru reknir 26 staðir í sjö löndum undir nafninu, þar af 16 á Íslandi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6800362?iabr=on#page/n3/mode/1up/|title=Stríðið um Pizza 67|publisher=[[Dagblaðið Vísir]]|page=4|author=Atli Már Gylfason|date=2015-04-24|access-date=2026-05-06|via=[[Tímarit.is]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2983538?iabr=on#page/n12/mode/1up/|title=Gengur vel á fyrsta Pizza 67 í Kína|publisher=[[Dagblaðið Vísir]]|page=13|date=1999-04-26|access-date=2026-05-06|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> Í dag er einn staður á Íslandi rekinn undir nafninu, staðsettur í Vestmannaeyjum þar sem hann hefur verið í samfelldum rekstri frá árinu 1994.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/pizza-67-til-solu-fyrir-75-milljonir/|title=Pizza 67 til sölu fyrir 75 milljónir|publisher=[[Viðskiptablaðið]]|website=www.vb.is|date=2026-05-06|access-date=2026-05-06}}</ref> Einnig er veitingastaður í Þórshöfn, Færeyjum sem er með vörumerkið.<ref>{{Cite web|url=https://pizza67.fo/|title=Vælkomin|website=pizza67.fo|language=fo|access-date=2026-05-07}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir veitingastaðir]] a7qyl1vobcobnjp45ixgb5ey5pgaxfp 0 190956 1962375 2026-05-06T12:59:37Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Tokugawa-veldið]] 1962375 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Tokugawa-veldið]] s5bj5wabjjsunn4s6syvyekt8i81ev6 0 190957 1962383 2026-05-06T13:14:11Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[File:FREYA-The-power-of-PIDs-V05-1.webm|thumb|thumbtime=0:30.0|Kynningarmyndband um FAIR gögn og [[varanlegt auðkenni|varanleg auðkenni]].]] '''FAIR gögn''' eru [[gögn]] sem eru meðhöndluð í samræmi við FAIR-viðmiðin frá 2016.<ref>{{cite journal|author1=Wilkinson, M.|author2=Dumontier, M.|author3=Aalbersberg, I.|title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship|journal=Sci Data|volume=3|number=160018|year=2016|doi=10....“ 1962383 wikitext text/x-wiki [[File:FREYA-The-power-of-PIDs-V05-1.webm|thumb|thumbtime=0:30.0|Kynningarmyndband um FAIR gögn og [[varanlegt auðkenni|varanleg auðkenni]].]] '''FAIR gögn''' eru [[gögn]] sem eru meðhöndluð í samræmi við FAIR-viðmiðin frá 2016.<ref>{{cite journal|author1=Wilkinson, M.|author2=Dumontier, M.|author3=Aalbersberg, I.|title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship|journal=Sci Data|volume=3|number=160018|year=2016|doi=10.1038/sdata.2016.18}}</ref> FAIR gögn þurfa að vera [[finnanleiki|finnanleg]], aðgengileg, [[rekstrarsamhæfing|gagnvirk]] (en: ''interoperable'') og [[endurnýting|endurnýtanleg]] (en: ''reusable'').<ref>{{cite web|url=https://mshl.is/medhondlun-gagna/fair/|title=FAIR og CARE viðmiðin|website=Miðstöð stafrænna hugvísinda og lista|access-date=6.5.2026}}</ref> FAIR-viðmiðin leggja áherslu á að gögnin séu þannig útbúin að bæði fólk og tölvur geti meðhöndlað þau, þar sem fólk reiðir sig í síauknum mæli á hugbúnað til að eiga við meira magn flóknari gagna en áður.<ref name="AutoSH-1">{{Cite web|url=https://www.go-fair.org/fair-principles/|title=FAIR Principles|website=GO FAIR|language=en-US|access-date=2020-02-16}}</ref> FAIR gögn eiga að vera eins opin og hægt er, og eins lokuð og nauðsynlegt er.<ref>{{cite web|url=https://gagnis.is/is/fair-vidmid-um-umsyslu-visindagagna|title=FAIR viðmið um umsýslu vísindagagna|website=GAGNÍS|access-date=6.5.2026}}</ref> Gögn geta því talist vera FAIR þótt aðgangur að þeim sé takmarkaður, að því gefnu að lýsigögn séu til staðar þar sem endurnýting er skýrð. Gögn sem gefin eru út með [[opið leyfi|opnu leyfi]] eru stundum kölluð FAIR/O gögn.<ref>{{cite web|url=https://blog.mdpi.com/2026/02/10/open-data-is-important/|title=Why Open Data is Important|author=Jack McKenna|date=10.2.2026|website=MDPI blog}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Gagnastjórnun]] [[Flokkur:Opin gögn]] [[Flokkur:Opin vísindi]] tnymrs60ltlg1s8wqt2rtk7jeokutba 1962385 1962383 2026-05-06T13:15:17Z Akigka 183 1962385 wikitext text/x-wiki [[File:FREYA-The-power-of-PIDs-V05-1.webm|thumb|thumbtime=0:30.0|Kynningarmyndband um FAIR gögn og [[varanlegt auðkenni|varanleg auðkenni]].]] '''FAIR gögn''' eru [[gögn]] sem eru meðhöndluð í samræmi við FAIR-viðmiðin frá 2016.<ref>{{cite journal|author1=Wilkinson, M.|author2=Dumontier, M.|author3=Aalbersberg, I.|title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship|journal=Sci Data|volume=3|number=160018|year=2016|doi=10.1038/sdata.2016.18}}</ref> FAIR gögn þurfa að vera [[finnanleiki|finnanleg]], aðgengileg, [[rekstrarsamhæfing|gagnvirk]] (en: ''interoperable'') og [[endurnýting|endurnýtanleg]] (en: ''reusable'').<ref>{{cite web|url=https://mshl.is/medhondlun-gagna/fair/|title=FAIR og CARE viðmiðin|website=Miðstöð stafrænna hugvísinda og lista|access-date=6.5.2026}}</ref> FAIR-viðmiðin leggja áherslu á að gögnin séu þannig frágengin að bæði fólk og tölvur geti meðhöndlað þau, þar sem fólk reiðir sig í síauknum mæli á hugbúnað til að eiga við meira magn flóknari gagna en áður.<ref name="AutoSH-1">{{Cite web|url=https://www.go-fair.org/fair-principles/|title=FAIR Principles|website=GO FAIR|language=en-US|access-date=2020-02-16}}</ref> FAIR gögn eiga að vera eins opin og hægt er, og eins lokuð og nauðsynlegt er.<ref>{{cite web|url=https://gagnis.is/is/fair-vidmid-um-umsyslu-visindagagna|title=FAIR viðmið um umsýslu vísindagagna|website=GAGNÍS|access-date=6.5.2026}}</ref> Gögn geta því talist vera FAIR þótt aðgangur að þeim sé takmarkaður, að því gefnu að lýsigögn séu til staðar þar sem endurnýting er skýrð. Gögn sem gefin eru út með [[opið leyfi|opnu leyfi]] eru stundum kölluð FAIR/O gögn.<ref>{{cite web|url=https://blog.mdpi.com/2026/02/10/open-data-is-important/|title=Why Open Data is Important|author=Jack McKenna|date=10.2.2026|website=MDPI blog}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Gagnastjórnun]] [[Flokkur:Opin gögn]] [[Flokkur:Opin vísindi]] oe31msaiqjv86wt7v9zok9bj1lmaixd 0 190958 1962389 2026-05-06T13:25:26Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Fatíma]] 1962389 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Fatíma]] 6yjli8e3o0efhk3db7jw0mv5qhw91ql 0 190959 1962411 2026-05-06T21:46:50Z ~2026-27443-30 116215 Stofnaði síðuna fyrir leik- og söngkonuna Elín Hall 1962411 wikitext text/x-wiki Íslensk leik- og söngkona. Þekkt fyrir sitt hlutverk í kvikmyndunum Lof mér að falla. Hefur gefið út lög eins og Vinir og Upptekin <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> 050828o6oo4w7vcm4ulnynv01outf8n 1962412 1962411 2026-05-06T21:50:22Z ~2026-27443-30 116215 stafsetningarvilla 1962412 wikitext text/x-wiki Íslensk leik- og söngkona. Þekkt fyrir sitt hlutverk í kvikmyndinni Lof mér að falla. Hefur gefið út lög eins og Vinir og Upptekin <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> 4jnnpy0k43h4c2abdt3uu0naj0f1y7p 1962413 1962412 2026-05-06T22:05:35Z TKSnaevarr 53243 1962413 wikitext text/x-wiki '''Elín Sif Halldórsdóttir''', betur þekkt sem '''Elín Hall''', er íslensk leik- og söngkona. Hún er einkum þekkt fyrir hlutverk sittí kvikmyndinni ''[[Lof mér að falla]]''. Hún hefur gefið út lög eins og „Vinir“ og „Upptekin“ <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] otwvfw40jl3r49x9kxf06vo8gaqvfv9 1962417 1962413 2026-05-06T22:48:55Z ~2026-27538-14 116217 Uppfæra og bæta við upplýsingum 1962417 wikitext text/x-wiki '''Elín Sif Halldórsdóttir''', betur þekkt sem '''Elín Hall''', er íslensk leik- og söngkona. Hún er einkum þekkt fyrir hlutverk sitt sem Magnea í kvikmyndinni ''[[Lof mér að falla]]'' og lögin hennar „Vinir“ og „Upptekin“.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> '''Æska og menntun''' Elín Hall fæddist í Montreal.<ref>{{Vefheimild|url=https://schonmagazine.com/interview-elin-hall/|titill=Interview - Elín Hall|höfundur=Schon Magazine|útgefandi=Schon Magazine|mánuður=september|ár=2024|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Hún æfði klassíska ballettlist í L'école Supérieure de Ballet du Québec til 15 ára aldurs.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/fr/name/nm7782624/|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Síðar flutti hún með fjölskyldu sinni til Reykjavíkur, þar sem hún færði sig úr heimi dansins yfir á svið tónlistar og leiklistar. Hún útskrifaðist frá Listaháskóla Íslands árið 2022.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/events/1272124783276659/1272124796609991/?active_tab=about|titill=Svikalogn|höfundur=Elín Hall|útgefandi=Facebook|mánuður=Apríl|ár=2022|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> === Tónlistarferill === Elín Hall vakti fyrst athygli þegar hún tók þátt í Söngvakeppni Sjónvarpsins árið 2015, þá aðeins 16 ára gömul.<ref>{{Citation |last=Silvery Sosa |title=Elín Sif Halldórsdóttir - Í Kvöld (Söngvakeppni 2015) |date=2015-03-26 |url=https://www.youtube.com/watch?v=hGaVUDwGirE&list=RDhGaVUDwGirE |access-date=2026-05-06}}</ref> Elín gaf út sína fyrstu plötu, ''Með Öðrum Orðum,'' árið 2020 en hún var tilnefnd til Íslensku Tónlistarverðlaunanna árið 2021 sem Plata Ársins í flokki þjóðlagatónlistar.<ref>{{Cite web|url=https://www.nutiminn.is/folk-frettir/islensku-tonlistarverdlaunin-tilnefningar/|title=Íslensku tónlistarverðlaunin – Tilnefningar!|last=Nútíminn|date=2021-03-25|website=Nutiminn.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> Önnur plata hennar, ''Heyrist í mér?'' (2023), fékk þrjár tilnefningar á Íslensku tónlistarverðlaununum<ref>{{Cite web|url=https://www.icelandmusic.is/news/islensku-tonlistarverdlaunin-2024-tilnefningar-og-vinningshafar-v2|title=Íslensku tónlistarverðlaunin 2024 - Tilnefningar og vinningshafar|website=www.icelandmusic.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> og hlaut verðlaun sem plata ársins á Tónlistarverðlaunum Reykjavík Grapevine árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/mag/feature/2024/02/05/omg-its-the-2024-reykjavik-grapevine-music-awards/|title=OMG It's The 2024 Reykjavík Grapevine Music Awards|last=grapevine.is|date=2024-02-05|website=The Reykjavik Grapevine|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> Árið 2025 gaf hún út lifandi EP-plötuna ''fyllt í eyðurnar''.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/435922|title=Elín Hall fyllir í eyðurnar - RÚV.is|last=Hreggviðsson|first=Þorsteinn|date=2025-02-10|website=RÚV|access-date=2026-05-06}}</ref> Hún hóf síðan að semja á ensku og vinna í London með framleiðandanum Martin Terefe í Eastcote Studios. <ref>{{Cite web|url=https://notion.online/elin-hall-is-finding-truth-between-myth-and-memory/|title=Elín Hall is Finding Truth Between Myth and Memory|last=Staff|first=Notion|date=2025-08-18|website=Notion|language=en-GB|access-date=2026-05-06}}</ref> Meðal laga úr þeirri vinnu eru ''Heaven To A Heathen'',<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-shares-first-english-language-single-heaven-to-a-heathen|title=Elín Hall shares first English-language single, "Heaven To A Heathen"|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> endurgerð á laginu As the World Falls Down eftir David Bowie<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-reimagines-david-bowies-as-the-world-falls-down|title=Elín Hall reimagines David Bowie’s “As The World Falls Down”|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref>, og lagið ''Tachylite'', samið með Jamie Woon.<ref>{{Cite web|url=https://northerntransmissions.com/tachylite-by-elin-hall/|title="Tachylite" by Elin Hall|last=Brownstein|first=Charles|date=2026-02-01|website=Northern Transmissions|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> === Leiklistarferill === Elín lék í kvikmyndinni ''Lof mér að falla'' eða ''Let Me Fall'' (2018) og fékk tilnefningu til bestu leikkonu á Edduverðlaununum.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Í Kulda eða Cold (2023), sem byggir á skáldsögu Yrsu Sigurðardóttur, fór hún með aðalhlutverk og lagið hennar Rauðir draumar af plötunni Heyrist í mér? hljómaði í lok myndarinnar. Hún fékk aftur tilnefningu til Edduverðlauna fyrir hlutverkið.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt21976444/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Hún lék í Ljósbrot eða ''When the Light Breaks'' (2024), í leikstjórn Rúnars Rúnarssonar, sem var sýnd á Cannes kvikmyndahátíðinni – Un Certain Regard. Hún hlaut verðlaun sem besta leikkona í aðalhlutverki á Chicago International Film Festival <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt27476906/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> og Edduverðlaunin fyrir hlutverkið.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm7782624/?ref_=tt_ov_3_1|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] tvup7sudcyztutooxpouxe43j79etty 1962422 1962417 2026-05-07T00:04:15Z Berserkur 10188 1962422 wikitext text/x-wiki '''Elín Sif Halldórsdóttir''' (f. [[11. júlí]] [[1998]]), betur þekkt sem '''Elín Hall''', er íslensk leik- og söngkona. Hún er einkum þekkt fyrir hlutverk sitt sem Magnea í kvikmyndinni ''[[Lof mér að falla]]'' og lögin hennar „Vinir“ og „Upptekin“.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> '''Æska og menntun''' Elín Hall fæddist í Montreal.<ref>{{Vefheimild|url=https://schonmagazine.com/interview-elin-hall/|titill=Interview - Elín Hall|höfundur=Schon Magazine|útgefandi=Schon Magazine|mánuður=september|ár=2024|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Hún æfði klassíska ballettlist í L'école Supérieure de Ballet du Québec til 15 ára aldurs.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/fr/name/nm7782624/|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Síðar flutti hún með fjölskyldu sinni til Reykjavíkur, þar sem hún færði sig úr heimi dansins yfir á svið tónlistar og leiklistar. Hún útskrifaðist frá Listaháskóla Íslands árið 2022.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/events/1272124783276659/1272124796609991/?active_tab=about|titill=Svikalogn|höfundur=Elín Hall|útgefandi=Facebook|mánuður=Apríl|ár=2022|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> === Tónlistarferill === Elín Hall vakti fyrst athygli þegar hún tók þátt í Söngvakeppni Sjónvarpsins árið 2015, þá aðeins 16 ára gömul.<ref>{{Citation |last=Silvery Sosa |title=Elín Sif Halldórsdóttir - Í Kvöld (Söngvakeppni 2015) |date=2015-03-26 |url=https://www.youtube.com/watch?v=hGaVUDwGirE&list=RDhGaVUDwGirE |access-date=2026-05-06}}</ref> Elín gaf út sína fyrstu plötu, ''Með Öðrum Orðum,'' árið 2020 en hún var tilnefnd til Íslensku Tónlistarverðlaunanna árið 2021 sem Plata Ársins í flokki þjóðlagatónlistar.<ref>{{Cite web|url=https://www.nutiminn.is/folk-frettir/islensku-tonlistarverdlaunin-tilnefningar/|title=Íslensku tónlistarverðlaunin – Tilnefningar!|last=Nútíminn|date=2021-03-25|website=Nutiminn.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> Önnur plata hennar, ''Heyrist í mér?'' (2023), fékk þrjár tilnefningar á Íslensku tónlistarverðlaununum<ref>{{Cite web|url=https://www.icelandmusic.is/news/islensku-tonlistarverdlaunin-2024-tilnefningar-og-vinningshafar-v2|title=Íslensku tónlistarverðlaunin 2024 - Tilnefningar og vinningshafar|website=www.icelandmusic.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> og hlaut verðlaun sem plata ársins á Tónlistarverðlaunum Reykjavík Grapevine árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/mag/feature/2024/02/05/omg-its-the-2024-reykjavik-grapevine-music-awards/|title=OMG It's The 2024 Reykjavík Grapevine Music Awards|last=grapevine.is|date=2024-02-05|website=The Reykjavik Grapevine|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> Árið 2025 gaf hún út lifandi EP-plötuna ''fyllt í eyðurnar''.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/435922|title=Elín Hall fyllir í eyðurnar - RÚV.is|last=Hreggviðsson|first=Þorsteinn|date=2025-02-10|website=RÚV|access-date=2026-05-06}}</ref> Hún hóf síðan að semja á ensku og vinna í London með framleiðandanum Martin Terefe í Eastcote Studios. <ref>{{Cite web|url=https://notion.online/elin-hall-is-finding-truth-between-myth-and-memory/|title=Elín Hall is Finding Truth Between Myth and Memory|last=Staff|first=Notion|date=2025-08-18|website=Notion|language=en-GB|access-date=2026-05-06}}</ref> Meðal laga úr þeirri vinnu eru ''Heaven To A Heathen'',<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-shares-first-english-language-single-heaven-to-a-heathen|title=Elín Hall shares first English-language single, "Heaven To A Heathen"|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> endurgerð á laginu As the World Falls Down eftir David Bowie<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-reimagines-david-bowies-as-the-world-falls-down|title=Elín Hall reimagines David Bowie’s “As The World Falls Down”|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref>, og lagið ''Tachylite'', samið með Jamie Woon.<ref>{{Cite web|url=https://northerntransmissions.com/tachylite-by-elin-hall/|title="Tachylite" by Elin Hall|last=Brownstein|first=Charles|date=2026-02-01|website=Northern Transmissions|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> === Leiklistarferill === Elín lék í kvikmyndinni ''Lof mér að falla'' eða ''Let Me Fall'' (2018) og fékk tilnefningu til bestu leikkonu á Edduverðlaununum.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Í Kulda eða Cold (2023), sem byggir á skáldsögu Yrsu Sigurðardóttur, fór hún með aðalhlutverk og lagið hennar Rauðir draumar af plötunni Heyrist í mér? hljómaði í lok myndarinnar. Hún fékk aftur tilnefningu til Edduverðlauna fyrir hlutverkið.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt21976444/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Hún lék í Ljósbrot eða ''When the Light Breaks'' (2024), í leikstjórn Rúnars Rúnarssonar, sem var sýnd á Cannes kvikmyndahátíðinni – Un Certain Regard. Hún hlaut verðlaun sem besta leikkona í aðalhlutverki á Chicago International Film Festival <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt27476906/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> og Edduverðlaunin fyrir hlutverkið.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm7782624/?ref_=tt_ov_3_1|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} {{F|1998}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] 5ocbprahdn6cierch1d3b0spwhy9y8d 1 190960 1962419 2026-05-06T23:13:32Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}}“ 1962419 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} b75xrfi0grej1bw61lv8tkm8pd648up 0 190961 1962424 2026-05-07T00:12:00Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn = Ted Turner | mynd = Ted Turner April 1985 (cropped).jpg | myndatexti = Ted Turner árið 1985. | fæðingarnafn = Robert Edward Turner III | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1938|11|19}} | fæðingarstaður = [[Cincinnati]], [[Ohio]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|5|6|1938|11|19}} | dánarstaður = [[Lamont (Flórída)|Lamont]], [[Flórída]], Bandaríkjunum | þjó...“ 1962424 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ted Turner | mynd = Ted Turner April 1985 (cropped).jpg | myndatexti = Ted Turner árið 1985. | fæðingarnafn = Robert Edward Turner III | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1938|11|19}} | fæðingarstaður = [[Cincinnati]], [[Ohio]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|5|6|1938|11|19}} | dánarstaður = [[Lamont (Flórída)|Lamont]], [[Flórída]], Bandaríkjunum | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | háskóli = [[Brown-háskóli]] (útskrifaðist ekki) | starf = Athafnamaður, fjölmiðlamaður | maki = {{gifting|Julia Gale Nye|1960|1964|orsök=skildu}}<br>{{gifting|Jane Shirley Smith|1965|1988|orsök=skildu}}<br>{{gifting|[[Jane Fonda]]|1991|2001|orsök=skildu}} | börn = 5 | undirskrift = Ted signature.svg | vefsíða = {{URL|tedturner.com}} }} '''Robert Edward „Ted“ Turner III''' (19. nóvember 1938 – 6. maí 2026) var bandarískur athafnamaður, sjónvarpsframleiðandi, fjölmiðlamaður og mannúðarvinur. Hann stofnaði [[CNN]], fyrstu fréttastöðina í [[kapalsjónvarp]]i sem sendi út fréttir allan sólarhringinn. Turner stofnaði einnig [[WTBS]], sem er gjarnan talin fyrsta „risastöðin“ í kapalsjónvarpi, og fjölmiðlafyrirtækið [[Turner Network Television|TNT]]. ==Æviágrip== Ted Turner fæddist í Cincinnati í [[Ohio]] árið 1938.<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill= Ted Turner látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/05/06/ted_turner_latinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 6. maí 2026|skoðað=6. maí 2026}}</ref> Hann leit alla tíð á sig sem suðurríkjamann og seinna áskotnaðist honum viðurnefnið „suðurríkjakjafturinn“ (e. ''The Mouth of the South''). Fjölskyldan flutti til [[Tennessee]] þegar hann var ungur að árum og síðan til [[Georgía (fylki)|Georgíu]].<ref name=fv/> Afi hans, Robert Edward Turner I, hafði átt bómullarekrur en hafði tapað aleign sinni í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]]. Faðir Turners, Robert Edward Turner II, rak auglýsingastofu og Ted hóf feril sinn hjá honum.<ref>{{Tímarit.is|2580609|Blanda af viskíi, kynlífi og trúrækni|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=30. janúar 1991|blaðsíða=11}}</ref> Turner gekk í [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] á [[Rhode Island]] og nam þar [[fornfræði]] en skipti síðar yfir í [[viðskiptafræði]]. Hann var vinsæll nemandi og virkur í félagslífi, meðal annars sem fyrirliði skólaliðsins í ræðukeppnum og í siglingakeppnum. Turner útskrifaðist aldrei úr háskólanáminu þar sem hann var að endingu rekinn fyrir brot á reglum skólans, síðast þegar hann var gripinn í bólinu með skólasystur sinni.<ref name=fv>{{Tímarit.is|6222002|Vandræðabarn í viðskiptum|blað=[[Frjáls verslun]]|útgáfudagsetning=1. mars 2013|blaðsíða=10–12|höfundur=Gísli Kristjánsson}}</ref> Eftir að Turner var rekinn úr Brown-háskóla hóf hann störf hjá fyrirtæki föður síns. Þegar Turner var aðeins 24 ára gamall varð hann eigandi og forstjóri fjölskyldufyrirtækisins eftir að faðir hans [[Sjálfsvíg|fyrirfór sér]]. Á þessum tíma var fyrirtækið rekið með miklum hagnaði og var nær einrátt í uppsetningu auglýsinga í Georgíu og nágrannafylkjunum.<ref name=fv/> Turner fór smám saman að færa út kvíarnar þegar hann tók við stjórn fyrirtækisins. Hann hóf að kaupa staðarsjónvarpsstöðvar, þá fyrstu árið 1969, og öðlaðist reynslu í rekstri kapalsjónvarpsstöðva. Turner beitti þá nýstárlegum leiðum til að græða á rekstri sjónvarpsstöðva, til dæmis að með því að kaupa ódýran sýningarrétt á gömlum kvikmyndum og teiknimyndum. Sjónvarpsstöðvar Turners græddu einnig vel á útsendingum íþróttaleikja og Turner keypti í sum skipti heil íþróttalið til að komast yfir tiltölulega ódýrt sjónvarpsefni. Árið 1973 fékk Turner leyfi til þess að sjónvarpa efni milli stöðva gegnum gervihnetti.<ref name=fv/> Árið 1980 stofnaði Turner sjónvarpsstöðina [[CNN|Cable News Network]], eða CNN, sem sendi út fréttir allan sólarhringinn. Vinsældir stöðvarinnar voru ekki miklar í fyrstu en fréttaflutningur stöðvarinnar um nokkra stóratburði á næstu árum urðu til þess að auka áhrif hennar. [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðið]] árið 1991 skipti þar mestu máli. Lifandi fréttaflutningur CNN af þeim átökum allan sólarhringinn gerði stöðina að einum helsta brautryðjandanum í sjónvarpsútsendingum eftir tilkomu gervihnattarsjónvarps.<ref>{{Tímarit.is|1737161|Sigurvegarinn í fjölmiðlastríðinu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=27. janúar 1991|blaðsíða=15}}</ref> Turner var á hátindi frægðar sinnar eftir Persaflóastríðið. Tímaritið ''[[Time]]'' valdi Turner sem [[Manneskja ársins hjá Time|mann ársins]] 1991 vegna þeirra áhrifa sem hann hafði haft á fjölmiðla í Bandaríkjunum og víðar.<ref name=vísir>{{Vefheimild|titill= Ted Turner er látinn |url=https://www.visir.is/g/20262879210d/ted-turner-er-latinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 6. maí 2026|skoðað=6. maí 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason }}</ref> Á næstu árum fór hins vegar að halla undan fæti hjá Turner af ýmsum ástæðum. Árið 1996 gekk Turner til samstarfs við [[Time Warner]]-samsteypuna en missti eftir það smám saman stjórn á fyrirtæki sínu. Hann tapaði jafnframt miklu fé í verðbréfahruni á [[Wall Street]] árið 2001. Árið 2003 seldi Turner hlut sinn í CNN.<ref name=fv/> Talið er að Turner hafi tapað um sjö milljörðum dala á aðeins þremur árum eftir aldamótin.<ref name=vísir/> Turner var þekktur fyrir stuðning við ýmis mannúðarmál. Hann gaf meðal annars [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] um milljarð Bandaríkjadala á nokkurra ára tímabili og barðist fyrir útrýmingu [[kjarnorkuvopn]]a og fyrir ýmsum málefnum á sviði [[náttúruvernd]]ar.<ref name=vísir/> ==Einkahagir== Turner var þríkvæntur. Hann var kvæntur leikkonunni [[Jane Fonda]] frá 1991 til 2001. Þau voru áfram nánir vinir eftir að þau skildu.<ref name=vísir/> Þegar Turner lést lét hann eftir sig fimm uppkomin börn, 14 barnabörn og tvö barnabarnabörn.<ref name=mbl/> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Turner, Ted}} {{fd|1938|2026}} [[Flokkur:Bandarískir athafnamenn]] [[Flokkur:Bandarískir milljarðamæringar]] [[Flokkur:Bandarískir fjölmiðlamenn]] [[Flokkur:Mannvinir]] 4v3gomsp1ff6hbf5321v9zyfvibh3m1